Cabdirisaaq Xaaji Xuseen

​Cabdirisaaq Xaaji Xuseen (; ‎; 24 Disembar 192431 Janaayo 2014) wuxuu ahaa dibloomaasi iyo siyaasi Soomaaliyeed. Wuxuu ahaa Ra'iisul Wasaarihii Jamhuuriyadda Soomaaliya laga soo bilaabo 14 Juun 1964 ilaa 15 Luulyo 1967.Soomaaliya - Worldstatesmen.com
​Xuseen wuxuu ahaa xubin hore oo ka tirsan Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL), isagoo u soo noqday Xoghayaha Guud intii lagu jiray 1956. Wuxuu door hormuud ah ka qaatay maamulkii Jamhuuriyadda Soomaaliya ee madax-bannaanayd ee la dhisay 1960-aadkii, ugu dambayntiina wuxuu soo noqday Ra'iisul Wasaare intii u dhaxaysay 1964 ilaa 1967. Muddadii uu xafiiska joogay, Xuseen wuxuu horseeday isbeddello ku dadaalayay in xididdada loo siibo musuqmaasuqa uuna riixay in hay'adaha jamhuuriyadda laga dhigo kuwo xisaabtan leh.
​Ka dib Inqilaabkii Soomaaliya 1969 ee lagu afgambiyay dawladdii rayidka ahayd, waxaa xadhig ku xukumay Golaha Sare ee Kacaanka (SRC). Xuseen markii dambe waa la sii daayay wuxuuna u soo noqday safiirka Qaramada Midoobay u fadhiya Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya intii lagu jiray 1970-aadkii.
​

Noloshiisii hore
Xuseen wuxuu ku dhashay 1924-tii magaalada Gaalkacyo, oo ah caasimadda gobolka bartamaha-waqooyi ee Mudug ee Soomaaliya. Qoyskiisu waxay ka soo jeedeen qabiilka Majeerteen Harti Daaroood. Wuxuu Qur'aanka ka bartay aabbihii, Xaaji Xuseen Catoosh, oo ahaa caalim ku xeeldheer Islaamka. Intii uu ku jiray sannadihiisii koritaanka wuxuu u shaqaynayay sidii geeljire. Xuseen wuxuu hooyadiis waayay isagoo yar.
​Sannadkii 1937-kii wuxuu u safray Muqdisho, halkaas oo uu ka galay dugsi ilaa uu ka dillaacay Dagaalkii Labaad ee Adduunka 1939-kii.
​Xuseen wuxuu inta badan ahaa qof iskiis wax u baray, wuxuuna si fiican ugu hadli jiray luuqadaha Talyaaniga iyo Ingiriisiga. Wuxuu ahaa nin xaas leh, wuxuuna dhalay laba gabdhood iyo wiil.
​
Shaqada

Shaqadiisii hore
Intii lagu jiray 1941, dhulkii uu gumaysanayay Soomaaliya Talyaani ayaa laga adkaaday intii uu socday ololihii Bariga Afrika waxaana booskeeda lagu beddelay Maamulka Milatariga Ingiriiska (BMA). Laga soo bilaabo 1942 ilaa 1949, Xuseen wuxuu sarkaal ka ahaa Maamulka Milatariga Ingiriiska, isagoo u shaqaynayay turjubaan ahaan. Sidoo kale wuxuu ahaa xoghaye intii lagu jiray xilliyadii hore ee Dhulka Amaanada ee Soomaaliya. Sannadkii 1950-kii, waxaa loo xidhay lix bilood ka dib markii uu ka mudaaharaaday madax-bannaanida Soomaaliya.
​Sannadkii 1944-kii, Xuseen wuxuu ku biiray Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed. Ka dib wuxuu noqday Mudane ka tirsan Golaha Deegaanka Gaalkacyo sannadkii 1954-tii, intii lagu jiray doorashadii ugu horraysay ee dowladda hoose ee qaranka.
​Bishii Juun 1955, Xuseen waxaa loo diray Qaramada Midoobay, halkaas oo uu u gudbiyay codsi magaca SYL. Waxaa loo doortay Xoghayaha Guud ee xisbiga dhowr bilood ka dib, wuxuuna xildhibaan ka noqday Degmada Nuugaal ee gobolka Mudug sannadkii 1959-kii. Isla sannadkaas, Xuseen waxaa loo doortay Golaha Qaranka 1959-kii. Muddadan, wuxuu sidoo kale ahaa madaxweynaha Machadka Sare ee Sharciga iyo Dhaqaalaha, markii dambena wuxuu noqday madaxweynaha Machadka Jaamacadda. Dawladdii ugu horraysay ee madax-bannaanida ka dib ee Cabdirashiid Cali Sharmaarke, Xuseen wuxuu u soo noqday Wasiirka Arrimaha Gudaha laga soo bilaabo 1960 ilaa 1962, iyo Wasiirka Hawlaha Guud iyo Isgaarsiinta laga soo bilaabo 1962 ilaa 1964.
​
Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya

Maamulka rayidka ah
Bishii Noofembar 1963 Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed waxay ku guuleysteen 74 boqolkiiba kuraasta intii lagu jiray doorashooyinka dawladda hoose ee dalka oo dhan. Kuwaas waxaa raacay bishii Maarso 1964 doorashooyinkii ugu horreeyay ee qaranka ee madax-bannaanida ka dib Doorashadii baarlamaanka Soomaaliya 1964. Mar kale SYL ayaa guulaysatay, iyadoo heshay 69 ka mid ah 123-ka kursi ee baarlamaanka. Guusha rasmiga ah ee xisbiga ayaa ka badneyd intaas, maadaama konton iyo afartii kursi ee ay heleen mucaaradka loo qaybiyay dhowr xisbi oo yaryar.
​Ka dib doorashadii Golaha Qaranka ee bishii Maarso 1964, waxaa dhacay dhibaato keentay in Soomaaliya ay dawlad la'aan ahaato ilaa horraantii Sebtembar. Madaxweyne Aadan Cadde, oo awood u lahaa inuu soo jeediyo musharraxa ra'iisul wasaaraha doorasho ka dib ama dawlad dhacday ka dib, wuxuu u doortay Cabdirisaaq Xaaji Xuseen inuu noqdo musharraxiisa halkii uu ka dooran lahaa qofka xafiiska joogay, Cabdirashiid Cali Sharmaarke, kaasoo taageero ka haystay hoggaanka xisbiga SYL. Sharmaarke wuxuu ra'iisul wasaare ahaa afartii sano ee hore, Aadan Cadde wuxuu go'aansaday in hoggaan cusub laga yaabo inay awoodaan inay soo kordhiyaan fikrado cusub oo lagu xalliyo dhibaatooyinka qaranka.
​Markii uu soo dhisayay Golihii Wasiirada ee la horgeynayay Golaha Qaranka, musharraxa ra'iisul wasaaruhu wuxuu ku doortay musharrixiinta iyadoo loo eegayo kartida iyada oo aan loo eegin halka ay ka soo jeedaan. Laakiin xulashadii Xuseen waxay culays saartay xidhiidhka gudaha ee xisbiga waxayna jebisay xeerarkii aan qornayn ee ahaa in la helo isku-dheelitirnaan qabiil iyo gobol. Tusaale ahaan, laba xubnood oo keliya oo ka tirsanaa golihii Sharmaarke ayaa loo daayay, tirada xubnaha ka soo jeeda waqooyiga ee xafiisyada hayana waxaa laga kordhiyay laba loona qaaday shan.
​Guddiga Fulinta ee SYL iyo kooxahoodii baarlamaanka ayaa u qaybsamay. Xuseen wuxuu ahaa xubin xisbi tan iyo 1944-tii wuxuuna ka qayb qaatay labadii golihii wasiirada ee Sharmaarke ee ka horreeyay. Soo jiidashadiisa ugu weyn waxay u badnayd xubnaha xisbiga ee ka yar ee waxbartay. Dhowr hoggaamiye siyaasadeed oo laga tegay golihii wasiirada ayaa ku biiray taageerayaashii Sharmaarke si ay u dhisno koox mucaarad ah oo xisbiga dhexdiisa ah. Natiijadii, garabkii Xuseen wuxuu taageero ka raadiyay xubnaha aan SYL ahayn ee Golaha Qaranka.
​In kasta oo is-maandhaafku u badnaa hammi siyaasadeed oo shakhsi ama kooxeed, doodda keentay codkii kalsoonida ee hore waxay diiradda saartay arrinta Soomaaliweyn. Labaduba Aadan Cadde iyo ra'iisul wasaaraha loo magacaabay ee Xuseen waxay rabeen inay mudnaanta siiyaan dhibaatooyinka dhaqaale iyo bulsho ee gudaha dalka.
​Golihii wasiirada ee la soo jeediyay ayaa ku guuldareystay in la ansixiyo wax ka yar laba cod. Toddoba xubnood oo ka tirsan Golaha Qaranka, oo uu ku jiro Sharmaarke, ayaa ka gaabsaday, halka siddeed iyo afartan xubnood oo SYL ah ay u codeeyeen Xuseen, saddex iyo soddonna ay ka soo horjeesteen. In kasta oo ay u muuqatay in SYL ay u qaybsantay, haddana waxay sii waday inay soo jiidato xubno cusub oo ka soo baxaya xisbiyada kale. Saddexdii bilood ee ugu horreysay doorashada ka dib, toddoba iyo toban xubnood oo ka tirsan mucaaradka baarlamaanka ayaa iska casilay xisbiyadoodii si ay ugu biiraan SYL.
​Aadan Cadde wuxuu iska indho-tiray natiijadii codka wuxuuna mar kale u magacaabay Xuseen ra'iisul wasaare. Wadahadal xisbiga dhexdiisa ah ka dib, oo ay ku jirtay dib u soo celinta afar sarkaal oo xisbiga ah oo laga eryay ka dib markii ay ka soo horjeesteen, Xuseen wuxuu horgay Golaha Qaranka liiskii labaad ee wasiirada kaas oo ay ku jireen dhammaan musharrixiintii hore marka laga reebo hal qof. Si kastaba ha ahaatee, golihii wasiirada ee cusub ee la soo jeediyay wuxuu ka koobnaa saddex jago oo wasiirnimo oo dheeri ah oo lagu buuxiyay rag loo doortay inay dejiyaan kooxaha mucaaradka ah. Golihii wasiirada ee cusub ayaa lagu ansixiyay taageerada dhammaan marka laga reebo tiro yar oo xubnaha SYL ee Golaha Qaranka ah. Xuseen wuxuu xafiiska joogay ilaa doorashadii madaxtinimada ee Juun 1967.
​Doorashadii madaxtinimada ee 1967, oo lagu sameeyay cod qarsoodi ah oo ay dhiibteen xubnaha Golaha Qaranka, waxay dhex martay ra'iisul wasaarihii hore Sharmaarke iyo Aadan Cadde. Mar kale arrinta xuddunta u ahayd waxay ahayd dhex-dhexaadnimo iyo xag-jirnimo ku saabsan su'aasha pan-Somali (Soomaaliweyn). Aadan Cadde, oo u sii marayay Xuseen, wuxuu xoogga saaray mudnaanta horumarka gudaha. Sharmaarke, oo soo noqday ra'iisul wasaare markii ay Soomaaliweyn maraysay meeshii ugu sarreysay, ayaa loo doortay madaxweynaha jamhuuriyadda.
​
Soomaaliweyn
Sababtoo ah himilada dawladda Soomaaliya ee ahayd midaynta dhulalka ay degto Soomaalidu, maamulka waxaa looga shakiyay inay gargaar iyo taageero siinayaan dhaqdhaqaaqyada irredentist-ka ee gobolka Ogaadeeniya ee Itoobiya, Gobolka Waqooyi Bari ee Kenya, iyo Soomaaliya Faransiiska. In kasta oo Xuseen uu taageersanaa fikradda Soomaaliweyn, haddana wuxuu si joogto ah u dafiri jiray wararka sheegaya in dawladiisu ay ku lug leedahay taageeradaas. Wuxuu sheegay in siyaasaddiisu ay ahayd in arrinta loo raaco qaab dastuuri ah oo nabad ah. Wuxuu ku baaqay afti laga qaado Qaramada Midoobay deegaannada ay Soomaalidu degto ee ka baxsan jamhuuriyadda wuxuuna ka codsaday Ururka Midowga Afrika inay u soo diraan guddiyo xaqiiqo raadis ah deegaannadaas si loo ogaado waxa ay dadka Soomaaliyeed ee deggan dhulalkan lagu muransan yahay ay rabaan. Ma jirin urur ka jawaabay baaqyadiisa laakiin Ururka Midowga Afrika wuxuu ansixiyay qaraar taageeraya in la sii haysto xuduudaha jira ee laga dhaxlay quwadihii gumaysiga Yurub ee Afrika oo dhan.
​
Sannadihii dambe
Isla markiiba ka dib Inqilaabkii Soomaaliya 1969 ee lagu afgambiyay dawladdii rayidka ahayd, Xuseen wuxuu noqday maxbuus siyaasadeed wuxuuna ku jiray xabsiga laga soo bilaabo 1969 ilaa Abriil 1973. Sannadkii 1974-tii, waxaa loo magacaabay wakiilka Soomaaliya ee Qaramada Midoobay, jagadaas oo uu hayay ilaa 1979-kii. Intii uu socday dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya, Xuseen waxaa loogu yeedhay dhawr jeer si uu gacan uga geysto dib u heshiisiinta dhinacyada iska soo horjeeda.
​6-dii Maajo, 2001, dedaal ay samaysay Dawladda KMG ah (TNG) si loo abuuro Guddiga Qaranka ee Dib u Heshiisiinta iyo Dejinta Hantida (NCRPS), oo ahaa hay'ad ka kooban 25 xubnood, ayaa istaagay markii Cabdirisaaq Xaaji Xuseen loogu magacaabay madaxdiisa. Golaha Dib u Heshiisiinta iyo Dib u Soo Celinta Soomaaliya (SRRC) iyo hoggaankii xilligaas ee Puntland ayaa ka soo horjeestay dalabkaas. 25-kii Luulyo, 2001, Xuseen ayaa iska casilay xilkaas.
​
Geerida iyo dhaxalka
Xuseen wuxuu u geeriyooday caabuqa sambabada (pneumonia) 31-kii Janaayo 2014 isagoo ku sugnaa Minneapolis, Minnesota, Dalka Maraykanka, ka dib markii uu isbitaal ku jiray muddo toddobaad ah.
​Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya Cabdiweli Sheekh Axmed ayaa soo saaray bayaan dhowr saacadood ka dib isagoo tacsi u diray qoyska iyo asxaabta Xuseen. Axmed wuxuu ku tilmaamay Xuseen "mid ka mid ah waddaniyiintii hormuudka u ahaa Soomaaliya ee qarnigii 20-aad," isagoo xusay in dowladii dambe ay ahayd "xubin hormuud ah oo ka tirsan halgamayaashii xorriyadda ee Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed iyo madax-bannaanida ka dib wuxuu noqday adeegaha dadweynaha iyo siyaasi u hibeeyay noloshiisa dadka iyo Jamhuuriyadda Soomaaliya[...] waa inaan hadda horay u sii wadnaa dhaxalkiisa." Axmed wuxuu isla markaana magacaabay guddi dawladeed oo bilaaba qabanqaabada aas qaran oo loo sameeyo Xuseen, kaas oo uu guddoomin doono Ra'iisul Wasaare ku xigeenka Ridwaan Xirsi Maxamed.
​Intaa waxaa dheer, Dawladda Federaalka Soomaaliya waxay ku dhawaaqday in maalmo xusuus qaran ah lagu qaban doono Muqdisho oo lagu maamuusayo Xuseen, iyadoo maydka hoggaamiyihii dambe loo qorsheeyay in loo qaado magaalada si loogu aaso. Madaxweynaha Puntland iyo Ra'iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya Cabdiweli Maxamed Cali ayaa ka mid ahaa mas'uuliyiinta loo qorsheeyay inay ka qaybgalaan aaska Xuseen ee caasimadda.
​Ka dib markii uu markii hore ka soo kicitimay Minneapolis, maydka Xuseen wuxuu soo gaaray Istanbuul, Turkiga, halkaas oo ay mas'uuliyiin dawladeed ku sugayeen 5-tii Febraayo 2014. Guddiga Aaska Qaranka ee Soomaaliya ayaa ku dhawaaqay in Xuseen lagu aasi doono Xabaalaha Qaranka ee Muqdisho, iyadoo munaasabadda sagootinta rasmiga ah loo qorsheeyay inay bilaabato Jimcaha ka dib salaadda aaska. Saddex maalmood oo baroor-diiq qaran ah iyo hoos u dhigista calanka ayaa bilaaban doona isla maalintaas.
​7-dii Febraayo 2014, Xuseen waxaa lagu aasay munaasabad xusuus ah oo lagu qabtay Xabaalaha Muqdisho. Munaasabadda waxaa ka soo qayb galay mas'uuliyiin dhowr ah, oo ay ku jiraan Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, Ra'iisul Wasaare Cabdiweli Sheekh Axmed, Guddoomiyaha Baarlamaanka Maxamed Cusmaan Jawaari, iyo Madaxweynaha Puntland Cabdiweli Maxamed Cali, iyadoo amniga magaalada isla markaana si weyn loo xoojiyay. Salaaddii janaasada ayaa lagu akhriyay masaajidka ugu weyn caasimadda, ka dib markii lagu sameeyay aas xabaalaha Al-Irfid ee duleedka Muqdisho. Xuseen waxaa lagu aasay saaxiibkiisii hore, Aadan Cabdulle Cusmaan, madaxweynihii ugu horreeyay ee Jamhuuriyadda Soomaaliya. Madaxweynaha hadda jooga ee Maxamuud ayaa tacsi u diray qoyska Xuseen iyo dadka Soomaaliyeed, wuxuuna ku dhiirigeliyay dadkii isugu yimid inay "u duceeyaan mid ka mid ah geesiyaashii ugu weynaa Soomaaliya[...] Cabdirisaaq Xaaji Xuseen wuxuu ahaa nin weyn iyo waddani Soomaaliyeed oo weyn[...] Noloshiisu waa inay tusaale u noqotaa dhammaan Soomaalida."
​Maadaama uu ahaa siyaasi rug-caddaa ah, Xuseen waxaa lagu xusuustaa xoogga uu saari jiray hoggaaminta mas'uuliyadda leh. Inta badan xubnihiisa Golihii Wasiirada iyo agaasimayaasha guud waxay ahaayeen xirfadlayaal waxbartay, dhalinyaro ah oo firfircoon kuwaas oo lagu doortay iyadoo loo eegayo kartida. Muddadii uu ahaa safiirka Soomaaliya u fadhiya Qaramada Midoobay, Xuseen wuxuu sidoo kale magaca dalka ku saxeexay dhowr heshiis caalami ah, oo ay ku jirto Heshiiska Caalamiga ah ee ku saabsan Caburinta iyo Ciqaabta Dembiga Midabtakoorka (Apartheid). Furfurnaanta, xasilloonida, cadaaladda, la-dagaallanka musuqmaasuqa iyo eexda, iyo maamul wanaagga ayaa sifo u ahaa noloshiisa siyaasadeed, gaar ahaan muddadii uu ahaa Ra'iisul Wasaaraha.
​
Sidoo kale eeg
Xirsi Bulxan Faarax
Cabdullaahi Yuusuf Axmed
Aadan Cabdulle Cusmaan
Xaaji Bashiir Ismaaciil Yuusuf
​
Tixraacyo

​
Buugaagta 

​

​