Cali Maxamed Geedi

​Ali Mohammed Ghedi (, ) (dhashay 2 Oktoobar 1952), oo loo yaqaanno Cali Geedi, waa siyaasi Soomaaliyeed oo soo noqday Ra'iisul Wasaaraha Dowladda Federaalka Kumeelgaarka ah (TFG) intii u dhaxaysay 2004 ilaa 2007.
​Isaga oo ahaa aqoonyahan hore iyo dhakhtar cilmiga xoolaha oo fadhigiisu ahaa Addis Ababa, Geedi wuxuu ahaa shakhsi aan si weyn loo aqoon ka hor magacaabistiisii Noofembar 2004, taas oo ka dhalatay olole xooggan oo ay samaysay dawladda Itoobiya. Geedi oo si weyn loo arkayay inuu ahaa mid musuqmaasuq leh uuna caqabad ku ahaa dib u heshiisiinta, wuxuu iscasilay Oktoobar 2007, waxaana booskiisii ra'iisul wasaarenimo lagu beddelay Nuur Xasan Xuseen.
​

Noloshiisii hore
Cali Maxamed Geedi wuxuu ku dhashay Muqdisho, Soomaaliya sannadkii 1952-kii. Wuxuu ka soo jeedaa beesha Abgaal ee Hawiye. Geedi waxaa soo korisay ayeeyadiis dhinaca aabbaha, markii dambena hooyadiis-labaad. Geedi aabbihii wuxuu ahaa sarkaal milatari, sannadkii 1978-kiina wuxuu ku biiray Nabadsugidda Qaranka (NSS) xilligii xukunka Siyaad Barre isaga oo haystay darajada Kolonel. Geedi waxaa qoratay NSS-ta xilligii uu ku jiray dugsiga sare iyo jaamacadda, isaga oo loo xilsaaray inuu kormeero uuna soo sheego ardayda ay isku fasalka yihiin.
​Wuxuu waxbarashadiisii u aaday Jaamacadda Pisa, isaga oo ka qalin-jabiyay 1978-kii, ka dibna waxaa macallin kaaliye ah uga shaqaalaysiisay Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed. Laga soo bilaabo 1980 ilaa 1983, wuxuu waxbarashada heerka sare ku qaatay Jaamacadda Pisa, isaga oo helay Shahaadada Dhakhtarnimo (Doctorate) ee Cilmiga Cudurrada Xoolaha iyo Qalliinka. Wuxuu dib ugu soo laabtay waxbaridda sannadkii 1983-kii isaga oo ahaa bare sare uuna madax ka ahaa waaxdaas ilaa 1990-kii.
​
 Shaqada Siyaasadda 
​Markii uu dillaacay Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya, Geedi wuxuu u shaqaynayay hoggaamiye kooxeedka Cali Mahdi Maxamed ee ururkii United Somali Congress (USC). Wuxuu ahaa Kaaliyaha Xoghayaha Difaaca ee Cali Mahdi intii lagu jiray dagaalladii qallafsanaa ee ka dhacay Muqdisho horraantii 1990-aadkii. Guud ahaan, Geedi looma aqoonin dhinaca siyaasadda ilaa laga magacaabay ra'iisul wasaaraha TFG intii lagu jiray 2004. Sida ay sheegtay Sophia Tesfamariam Yohannes, Geedi waxaa loo shaqaalaysiiyay sidii basaas u shaqeeya dawladda Itoobiya intii lagu jiray 1990-aadkii waxaana la siin jiray mushahar bishii. Wuxuu aqoon u lahaa madaxda Tigray Peoples Liberation Front (TPLF) maadaama aabbihii uu ahaa xiriiriyaha NSS-ta ee iyaga.
​
 Dowladda Federaalka Kumeelgaarka ah
Cabdullaahi Yuusuf Axmed ayaa Cali Maxamed Geedi u magacaabay Ra'iisul Wasaarihiisa. Si kastaba ha ahaatee, 11-kii Disembar 2004, baarlamaanka ayaa u codeeyay codka kalsooni kala noqoshada dawladda Geedi, iyaga oo ku dhawaaqay in magacaabistiisu ay tahay mid ka hor imanaysa dastuurka. In kasta oo ay taasi jirtay, Yuusuf wuxuu dib u magacaabay Geedi laba maalmood ka dib, inkasta oo ilaa dhammaadkii sannadka uusan Geedi dib u dhisin golihiisa wasiirada. Sida uu qabo I.M. Lewis, doorashadii Yuusuf ee madaxweynenimada iyo magacaabistiisii Geedi, oo xiriir la lahaa Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Meles Zenawi, waxaa si weyn u saameeyay Itoobiya. Xiriirradan ayaa door muhiim ah ka qaatay duulaankii Itoobiya ee Soomaaliya sannadkii 2006-dii. Wargeyska New York Times ayaa sheegay in, "Geedi kor u kiciisa awoodda ay dhab ahaantii ahayd wax ay Itoobiya abuurtay." Mas'uuliyiinta Itoobiya ayaa olole xooggan u galay inuu noqdo ra'iisul wasaare.
​Bishii Maarso 2005, dood ku saabsanayd keenista ciidamo ajnabi ah, oo ay ku jiraan ciidamada Itoobiya, oo la keeno Soomaaliya ayaa horseeday rabshado ka dib markii qaraarkii la diiday iyadoo ay u codeeyeen 156 halka 55 ay oggolaadeen. Dagaal gacan ka hadal ah ayaa waxaa bilaabay qaar ka mid ah dadkii ka soo horjeeday natiijada, taas oo dhaawacday dhowr xildhibaan, codkiina waxaa lagu dhawaaqay inuu waxba kama jira yahay ka dib. Isaga oo ku adkaysanaya in la keeno ciidamo ajnabi ah oo ka socda dalalka deriska la ah Soomaaliya, Cali Geedi iyo Yuusuf waxay iska indho-tireen aragtida golihiisa wasiirada, aqlabiyadda cad ee baarlamaanka kumeelgaarka ah, iyo inta badan shacabka.
​Intii lagu jiray Juun 2005, TFG-du waxay markii ugu horraysay u soo guurtay gudaha Soomaaliya waxayna ballanqaadday inay dalka oo dhan ka hirgeliso maamulkeeda. Beddelkeeda waxay si dhakhso ah ugu dhammaatay is-maandhaaf dhexdeeda ah, waxaana soo baxay kala qaybsanaan gudaha ah oo halis ah. Laguma heshiin waayay goobtii ay dawladdu fadhiisan lahayd. 100 xubnood oo ka tirsan baarlamaanka oo ka kooban 275 - oo uu hoggaaminayo Guddoomiyaha Shariif Xasan Sheekh Aadan - ayaa doortay inay u guuraan Muqdisho, iyaga oo sheegay inay isku dayi doonaan inay xasilloonida dib ugu soo celiyaan caasimadda. Dhinaca kale Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf, Ra'iisul Wasaare Cali Geedi iyo taageerayaashooda waxay xarun ka samaysteen Jowhar, oo 90 km waqooyi ka xigta Muqdisho, iyaga oo sabab uga dhigay amni-darrada caasimadda.
​
 Duulaankii Itoobiya iyo kacdoonkii
Bishii Maarso 2006, dagaal ayaa ka dillaacay hoggaamiye kooxeedyadii Isbahaysiga Soo-celinta Nabadda iyo La-dagaallanka Argagixisada (ARPCT) iyo Midowga Maxkamadaha Islaamiga (ICU) oo ku saabsan gacan ku haynta Muqdisho, kaas oo sii xoogaystay bishii Maajo. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu ka dalbaday hoggaamiye kooxeedyada, oo afar ka mid ahi ay ka tirsanaayeen dawladda TFG, inay joojiyaan dagaalka ay kula jiraan ICU-da, laakiin amarkaas waa la iska indho-tiray dhamaantiis, sidaas darteed Geedi wuxuu ka eryay Baarlamaanka. Kuwaas waxaa ka mid ahaa Wasiirkii Nabadsugidda Qaranka Maxamed Afrax Qanyare, Wasiirkii Ganacsiga Muuse Suudi Yalaxow, Wasiirkii Dhaqan-celinta Maleeshiyada Ciise Bootaan Caalin iyo Wasiirkii Arrimaha Diinta Cumar Maxamuud Finnish. 13-kii Agoosto 2006, Geedi wuxuu dib u habeeyay golihiisa wasiirada.
​Geedi wuxuu fagaarayaasha ka sheegay in 8,000 oo dagaalyahanno ajnabi ah ay u dagaallamayeen ICU ka hor duulaankii Itoobiya. Intii lagu jiray Disembar 2006, ciidamada Itoobiya iyo TFG-da waxay soo galeen Muqdisho. 1-dii Janaayo 2007, wuxuu ku dhawaaqay "Xilligii hoggaamiye kooxeedyada ee Muqdisho hadda waa dhammaaday."Somali prime minister orders complete disarmament Associated Press Tallaabooyinkii ugu horreeyay ee Geedi waxaa ka mid ahaa inuu ku dhawaaqay xeerka degdegga ah muddo saddex bilood ah, isagoo ku baaqay hub ka dhigista maleeshiyooyinka, iyo magacaabista garsoorayaal cusub. Amarradii la soo saaray, oo ay ka mid ahaayeen mamnuucista isu-imaatinka dadweynaha, isku dayada abaabulka ololayaasha siyaasadeed iyo hay'adaha warbaahinta ee waaweyn, waxaa xoog ku fuliyay ciidamada Itoobiya. Isbaarooyinkii maleeshiyooyinka hoggaamiye kooxeedyada ayaa bilaabay inay dib uga soo muuqdaan waddooyinka Muqdisho, amni-darradiina waxay mar kale bilowday inay ku soo laabato magaalada. Geedi wuxuu ahaa bartilmaameedka isku day dil.
​

 Musuqmaasuqa iyo iscasilaadda
Geedi waxaa si weyn loo arkayay inuu ahaa mid musuqmaasuq leh, waxaana lagu beddelay Nuur Xasan Xuseen isaga oo noqday Ra'iisul Wasaare dabayaaqadii 2007. Mid ka mid ah murannada waaweyn ee soo dedejiyay iscasilaadiisa wuxuu ahaa khilaaf ku saabsanaa deeq dhan $32 milyan oo ka timid Sacuudi Carabiya, taas oo loogu talagalay in lagu maalgeliyo shir dib u heshiisiin qaran ah. Geedi wuxuu qayb badan oo lacagtaas ka mid ah u qaatay naftiisa, taas oo keentay inuu xumaado xiriirka u dhexeeya labada hoggaamiye. Mas'uuliyiinta Maraykanka iyo Itoobiya oo ka niyad-jabay is-mari-waaga siyaasadeed ee ka dhex jira TFG-da ayaa la sheegay inay soo farageliyeen. Geedi waxaa looga yeeray Addis Ababa si uu wada-hadallo u galo, halkaas oo uu maalmo ku qaatay kulamo albaabadu u xiran yihiin oo uu la lahaa dibloomaasiyiin Maraykan iyo Itoobiyaan ah.
​Beddelka inuu iscasilo, Geedi waxaa la siiyay magangalyo dalka Maraykanka ah waxaana loo oggolaaday inuu haysto qayb ka mid ah lacagihii Sacuudiga ee haray. Ka dib wuxuu u guuray Los Angeles, halkaas oo mas'uuliyiinta Maraykanku la sheegay inay uga habaysteen jagada aqoonyahan ee Jaamacadda California.
​Geedi wuxuu iscasilaadiisa kaga dhawaaqay horteeda baarlamaanka magaalada Baydhabo 29-kii Oktoobar 2007, sababo la xiriira khilaaf ka dhex dhashay isaga iyo madaxweynaha Soomaaliya, Cabdullaahi Yuusuf. Waxaa jira xan sheegaysa in Geedi uu aqbalay inuu iscasilo si uu u helo taageero siyaasadeed mustaqbalka."Somali prime minister resigns", Al Jazeera, October 29, 2007."Somali prime minister steps down", BBC News, October 29, 2007. Wuxuu sii ahaa xubin baarlamaan."Somalia's former PM to run for president in 2009"  , Garowe Online, January 6, 2008. Horraantii 2008, Geedi wuxuu ku dhawaaqay inuu u tartami doono madaxweynenimada sannadka 2009-ka.
​
Tixraacyo

​