Maxamed Xirsi Moorgan

Jaale Mohammed Said Hersi Morgan,oo loo yaqaano General Morgan (Soomaali: Maxamed Siciid Xirsi Moorgan ;Carabi: محمد سعيد حيرسي مورغان ; 1 January 1949 - 28 May 2025), wuxuu ahaa siyaasi Soomaaliyeed iyo sarkaal sare oo militari ah .ayuu soo noqday Wasiirkii Howlaha Guud iyo Guryeynta, wuxuuna ahaa Wasiirkii ugu dambeeyay ee Gaashaandhigga Dowladdii Siyaad Barre . Sidoo kale, waxa uu soo qabtay xilal kala duwan oo uu ka mid yahay Taliyaha Ciidanka Xoogga dalka Soomaaliyeed . Jeneraalku waxa uu xirfad heersare ah ka soo qaatay ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed . Ugu danbeyn waxa uu ahaa la taliyaha dhanka amniga ee Madaxweynaha Puntland,     Siciid Cabdulaahi Deni , isagoo kaalin muuqata ka qaatay ololihii la dagaalanka Daacish ee Puntland . waxa uu sodog u ahaa Siyaad Barre , waxa uuna ka tirsanaabeesha Harti ee Majeerteen , kana tirsan qabiilka weyn ee Daarood . Sanadihii ugu dambeeyay, General Morgan waxa uu degay Garoowe , Puntland , isaga oo la taliye dhanka amniga u ahaa maamulka Puntland.

Nolosha hore iyo waxbarashada
Morgan waxa uu ku dhashay 1 January 1949 degmada Qardho . Wuxuu wax ku bartay dugsigii hoose dhexe iyo sare ee Xaaji Mire ee Bosaaso , aabbihii ayaa markii dambe u diray magaalada Muqdisho , halkaas oo uu waxbarashadiisii ​​ku dhammaystay dugsigii loo yaqaanay "Allaah". Ka dib, Jeneraalku wuxuu ku biiray ciidamada. 1967-kii, waxa uu ka mid ahaa saraakiishii ay Soomaaliya u dirtay tabobar ciidan oo ay ku soo qaateen Midowgii Sofiyeeti , iyaga oo dalka ku soo laabtay 1970-kii.  Qoyska Morgan waxa ay ku nool yihiin Maraykanka.
Xirfad
Dawladii Siyaad Barre
Morgan waxa uu tababar ciidan ku soo qaatay Talyaaniga iyo Maraykanka. Kornayl ahaan , waxa uu ahaa taliyaha qaybta Muqdisho , halkaas oo ay ku sugnaayeen cutubyadii ugu sarreeyey ee Ciidammada Qalabka Sida (ca. 1980). 
Ka dib Morgan waxa uu noqday taliyaha Red Berets, mas'uul ka ahaa cabudhinta kacdoonkii Majeerteen United in Somali Salvation Democratic Front (SSDF) 1982. 1986 ilaa 1988, guud ahaan, waxa uu ahaa taliyaha ciidamada ee 26aad ee Somali Sector (gobolka Somaliland ) oo uu ku guulaystey dagaalladii SNM . duqaynta magaalooyinka waqooyi.  Bishii Sebtembar 1990 Morgan waxaa loo magacaabay wasiirka gaashaandhigga iyo beddelka madaxa dawladda. Waxa kale oo uu ahaa wasiirkii hawlaha guud iyo guryaynta 1990kii ilaa 1991 .​ (Bakaar), oo aakhirkii horseeday abaartii Soomaaliyeed ee 1992-kii ( Caga Barar ) oo ay ku dhawaad ​​300,000 oo qof (Ugu badnaan Digil iyo Mirifle ) ay gaajo ugu dhintaan, sababtuna ay tahay dhibaatadii ka dhalatay xeeladdii xasuuqa ee fallaagada, gaar ahaan diidmadii Maxamed Farrax Ceydiid iyo bililiqeysiga gargaarka bini'aadantinimo ee ay keeneen Ciidamada Aan Caawinta lahayn .               Morgan wuxuu si cad ugu sheegay muuqaal fagaare ah in "maleeshiyadiisa ay ku badbaadayaan hadhuudhkii Raxwayn ee la dhacay", si uu kor ugu qaado 'dulqaadka' maleeshiyadiisa oo uu ugu dhiirigeliyo hogaamiyayaashiisa qabaa'ilka inay taageeraan maleeshiyadiisa.
Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya
Intii aanay dhicin dawladdii iyo dagaalkii sokeeye ee xigay , Morgan waxa loo aqoonsaday inuu yahay dambiile dagaal oo ay dawladu maalgaliso. Moorgan waxa uu ka mid ahaa saraakiishii dawladda ee hormuudka ka ahaa xasuuqii ay Somaliland ka geysatay beesha Isaaq . Xogtan waxaa si buuxda u diiwaangelisay Human Rights Watch . Morgan waligii maxkamadaha caalamiga ah laguma soo oogin dambiyada ka dhanka ah aadanaha . 
Bishii Janaayo 1986, Morgan, oo ahaa ilaaliyaha Barre ka hor inta uusan guursan inantiisa.     ayaa la sheegay inuu reer miyi Isaaq ah ku yiri ceel biyood "hadaad Isaaqa iska celisaan, magaalooyinkiina waanu burburinaynaa, waxaadna dhaxli doontaan dambas keliya". 
Morgan (oo markii dambe loo yaqaanay Hiliblihii Hargeysa ) waxa kale oo uu masuul ka ahaa warqaddii siyaasadda ee loo qoray soddoggiis xilligii uu ahaa guddoomiyaha milatariga ee waqooyiga.  Warqaddan oo loo yaqaan 'Xarafka dhimashada',  wuxuu " soo jeediyay aasaaska siyaasadda dhulka guban si looga takhaluso 'jeermiska Soomaalida'". 
Warqadda siyaasadda (oo sidoo kale loo yaqaan Warbixinta Morgan)  waxay si rasmi ah u ahayd warbixin sir ah oo sare oo loogu talagalay madaxweynaha oo ku saabsan "tallaabooyin la hirgeliyey oo lagu taliyay" ee "xalka ugu dambeeya" ee Soomaaliya "dhibaatadda Isaaq". Morgan waxa uu tilmaamay in dadka Isaaqa ah "in la hoos geeyo olole lagu baabi'inayo" si looga hortago "inay mar kale madaxooda kor u qaadaan". Isaga oo hadalkiisa sii wata ayuu yiri: "Maanta, waxa aan haysanaa dawadii saxda ahayd ee fayraska ee ku jirta [jirka] Qaranka Soomaaliyeed." “Daawadii” uu ka hadlay waxaa ka mid ahaa: “Miisaan-qaadka dadka wax-qabta, si meesha looga saaro isku-duubnaanta hantida [gacanta Isaaqa”.Waxa kale oo uu ku baaqay in dib-u-dhis lagu sameeyo golaha deegaanka  ee degaamada Isaaq si loo dheellitiro xubinnimada ay hadda ka tirsan yihiin oo ka kooban dad gaar ah Isaaq, iyo sidoo kale in ardayda dugsiyada lagu qaso carruurta Ogadenya ee xeryaha Qaxoontiga ee agagaarka Hargeysa. 
Talooyinka aadka u daran waxaa ka mid ahaa: "In la dejiyo dhulka u dhexeeya ciidanka iyo cadowga, taas oo lagu samayn karo in la burburiyo taangiyada biyaha iyo tuulooyinka dhex yaal dhulka ay u adeegsadaan inay soo galaan"; iyo "in laga saaro xubinnimada ciidamada qalabka sida iyo shaqaalaha rayidka ah dhammaan kuwa u furan tuhunka inay caawinayaan cadowga - gaar ahaan kuwa haya xilalka xasaasiga ah". 
William Clarke waxa uu qoray in Morgan loo magacaabay taliyaha guud ee Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed 25kii November 1990. 
8dii Janaayo 1993 Morgan waxa uu ka mid ahaa saxiixeyaashii heshiiskii lagu gaaray shirkii diyaarinta rasmiga ah ee dib u heshiisiinta qaranka ee ay Qaramada Midoobay soo qaban qaabisay , iyo shirkii March 1993 ee dib u heshiisiinta qaran ee Soomaaliya , labaduba waxa ay ka dhaceen magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, dagaalladu waxay ka sii socdeen dalka oo aan la joojin.
Bishii Disembar 1993dii, ciidamadii Morgan waxay qabsadeen Kismaayo , waxayna sugayeen bixitaankii ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian oo halkaas ku sugnaa. Ciidankiisii ​​waxa ay ka faa’iidaysteen in UN-ku ku mashquusho Maxamed Faarax Ceydiid oo ay dib u soo hubeeyeen oo dib isu soo abaabuleen.
Dawlad Qaran oo ku meel gaadh ah
Morgan waxa uu goob joog ka ahaa gebagebadii wadahadaladii nabadeed ee Kenya (2002-2004) ee lagu soo dhisay dawlad ku meel gaar ah oo Soomaaliyeed Gabagabadii, si kastaba ha ahaatee, waxaa halis galiyay bishii Sebtembar 2004 ka dib markii Moorgan uu ka baxay, oo u diyaariyay ciidamadiisa si ay u weeraraan Kismaayo, oo ay maamusho JVA oo isaga ka saaray 1999. 
Sida laga soo xigtay Amnesty International "joogitaankiisa wadahadalada nabada, in ka badan mid kasta oo ka mid ah qabqablayaasha kale, ayaa muujiyay muhiimadda ay leedahay arrinta la xisaabtan la'aanta iyo saamaynta ay ku yeelanayso xuquuqda aadanaha mustaqbalka." 
Bishii Maajo 2005-tii Morgan waxa uu ka dhoofay Nayroobi oo uu booqasho gaaban kula soo qaatay malleeshiyadiisa Muqdisho oo uu la hadlay wakiillo ka socday USC.      Dagaalka u dhexeeya maleeshiyada iyo Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah ee gacanta ku haya caasimadda wuxuu bilaabmayaa Febraayo 2006. Xubnaha isla USC waxay dhibanayaal u ahaayeen xasuuqii ciidamadii Morgan 1992. Sannadkaas SNF waxay dib ula wareegtay, iyadoo gacan ka heleysa militariga Kenya (oo xadgudub ku ah cunaqabateynta hubka ee Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ), gobolka Gedo . Bishii Oktoobar 1992, SNF waxay qabsatay magaalada Baardheere , iyagoo gabood fallo ka geystay dad rayid ah oo loo maleeyay inay taageersan yihiin USC (oo ku saleysan qabiilkooda oo keliya) waxayna si weyn u carqaladeeyeen howlihii gargaarka. 
1991-kii oo uu Moorgan ahaa Wasiirkii Gaashaandhigga ee dowladdii Barre, waxaa weli isaga ka amar qaadan jiray 54,000 oo askari. Afar iyo toban sano ka dib, 1,000 oo keliya ayaa hadhay
Geerida iyo aaska
28-kii May 2025, Maxamed Siyaad Xirsi Morgan ayaa ku geeriyooday isbitaal ku yaalla magaalada Nairobi ee dalka Kenya. Da’diisu waxa ay ahayd 76. Sida ay sheegeen qoyskiisu sida ay Horseed Media u sheegeen , waxa uu muddo dhowr maalmood ah ku xanuunsanayey dalka Kenya, isagoo xanuun caloosha ah kala kulmay intii uu ku sugnaa magaalada Boosaaso ee xarunta ganacsiga Puntland ee gobolka Bari . 
Jeneraalka ayaa muddooyinkan ku sugnaa magaalada Garoowe ee caasimadda Puntland , waxaana uu ahaa la taliye sare oo Madaxweynaha Puntland u qaabilsanaa arrimaha dib u habeynta ciidamada Puntland .
Wax yar ka dib geeridii, Madaxweyne Saciid Cabdullaahi Deni ayaa soo saaray bayaan uu ku maamuusayo dhaxalka Morgan, isagoo ku tilmaamay inuu ahaa "Nin dowladeed, soo jiidasho leh, iyo is-hoosaysiin". Meydka Marxuumka ayaa loo soo wareejinayaa magaalada Garoowe ee xarunta Puntland , waxaana aas qaran loogu sameeyey Marxuum Moorgan oo ka bilaabmaya 28 May 2025 .​​​​​ Cabdi Faarax Siciid Juxa
Tixraac
"Warbixinta Digniinta iyo Saadaasha: Afrikada Saxaraha ka hooseeya"

Qiyaasta 40,000 ee la dilay waxaa lagu sheegay QIIMEYNTA SOOMAALIYA, Version 4, September 1999, Qeybta Warfaafinta iyo Siyaasadda Dalka ee Hoggaanka Socdaalka & Jinsiyadaha, Xafiiska Arrimaha Gudaha ee Dowladda Boqortooyada Ingiriiska, Qeybta Dagaalka OGADEN & KA soo Horjeedka BARRE, farqadiisa 3.13.

"Soomaaliya: Markii Afar iyo Tobnaad ayaa nasiib leh? waxaa qoray Richard Cornwell, Institute for Security Studies, Paper 87 (qaybtii dhicistii Siyaad Barre)"

"italosomali ancis ANCIS italia Somalia Italosomali Italo somali counit italo somalia Resources and Information"

"Hogaamiye Kooxeedyadii Soomaaliyeed Oo Ku Soo Laabtay Wadahadallo Nabadeed - 2004-09-27"

Xadgudubyadii Xuquuqul Insaanka ee Hore ee Soomaaliya: Warbixinta Daraasad Hordhac ah oo loo Qabtay Qaramada Midoobay (OHCHR/UNDP-Somalia)

"Heshiiska Addis Ababa ayaa lagu soo gebagebeeyey kalfadhigii koowaad ee shirka dib u heshiisiinta Qaran ee Soomaaliya"

, Vol. XVI No. 2, Deyrtii 1996, " Geeska Afrika: Colaadda, Milatari-ka-dhigista iyo Dib-u-dhiska", cutubka cabbirrada militariga, qaybta: Kobaca Heerarka Xoogga iyo Kharashaadka

"Waxaan tacsi tiiraanyo leh u diray qoyska, qaraabada & guud ahaan ummadda Soomaaliyeed ee uu ka baxay, Alle ha u naxariistee, Janaraal Maxamed Siciid Moorgan oo ka mid ahaa saraakiishii sarsare ee Dowladdii Dhexe, soona shaqada wasaaradda Howlaha Guud iyo guud. (@M_Farmaajo)"

"Waxaan uga tacsiyeynayaa qoyska, Qaranka iyo guud ahaan Ciidanka qalab-sida Xirsi naxdinta leh ee ku timid Alle u naxariistee Jeneraal Maxamed Siciid Moorgan oo ahaa sarkaal ku tilmaaman karti iyo geesinimo,kaalin weynna ka qaatay dhismaha Ciidanka Xoogga Dalka 🇸🇴 – (@HamzaAbdiBarre)"

"Ku-simaha Madaxweynaha Ahna Madaxweyne Ku-xigeenka Dowladda Puntland @HELugatoor, oo ku hadlaya magaciisa, kan Goleyaasha Dowladda iyo shacabka Puntland, ayaa ka tacsiyeeyay geerida Allaah u naxariistee Gen. Maxamed Siciid Xirsi Morgan oo ku geeriyooday Nairobi. (@Plstatehouse)"

"Alle Naxariistii Jano haka waraabe hore ee Ciyaarta dhexe ee Soomaaliya Gen. Maxamed Xirsi (Moorgan) oo galabta ku geeriyooday magaalada Nairobi ee dalka Kenya. (@ahmedkaraash)"

"Soomaaliya: Ra'iisul Wasaare Xamse - 'Marxuum Jeneral Morgan wuxuu door muhiim ah ka ciyaaray difaaca dalka'

Fahamka Dawlad Dhisidda: Dawlad-Dhaqameed iyo Dawladnimada Casriga ah ee Somaliland

Xiriirinta dibadda
Warbixinta BBC ee ku saabsan Xirsi Morgan (2002)

Warbixinta BBC ee ku saabsan Xirsi Morgan (2004)

“Caddaaladdii Xasuuqii 1980-aadkii: Mas’uuliyadda Siyaasiyiinta iyo Xisbiyada”

"La socoshada Qabqablayaasha; Reer Galbeedku Soomaaliya ma Shuhadadii Shuhadadii?"

IRIN WebSpecial: Aas Wanaagsan - Soomaalidu waxay u ooman tahay Caddaalad//Xafiiska Qaramada Midoobay ee Isku-dubaridka Arrimaha Bani'aadamnimada, 2001