Reer Haaruun

Reer Haaruun (Muusafiin) 
Reer Haaruun waa beel ka tirsan beelaha Muusafiin, oo ka farcamay Mohamed Muuse Maxamed Muuse Samaroon Siciid. Beelahan waxay ka mid yihiin bulshada degta gobolka Awdal ee Jamhuuriyadda Somaliland, Ethopia iyo Jabuuti waana qayb muhiim ah oo leh taariikh suugaaneed, xeer-deegaan, iyo halyeyaal la xasuusto.

 Geesinimada iyo Aftahnimada 
Reer Haaruun waxaa si weyn loogu yaqaannaa aftahnimada, geesinimada, iyo xeer-beegtinimada. Odhaah dhaqameedyo badan oo caan ah ayaa muujinaya kartidooda, sida:

 “Haad iyo Haaruun ku cun” – taasoo tilmaamaysa kartidooda dagaal.
 Waxaa kale oo lagu naanaysaa “Afmaalada”, taasoo muujinaysa in hadalkooda miisaan leeyahay.

Caaqil xeebjire ah ayaa mar yidhi:  > “Sideedaa Afmaal iigu badala 60 Cirooley ah.”  (Cirooley waa jilib ka tirsan xeebjire).

 Xeerka Muusafiin 
Reer Haaruun waxa kale oo lagu xasuustaa inay alifeen xeerka u yaal beesha Muusafiin dhexdeeda, kaasoo dhigayay. Mid kamid ah xeerarkaas ayaa dhigayay:

> “Haddii nin Muusafiin ah dhaawaco mid kale oo Muusafiin ah, wuxuu buulaynayaa laba jeer, kadibna wuxuu siinayaa qaalin lo’ ah oo mirqisa (dhalaysa).”

Xeerkan waxaa lagu sameeyay deegaanka Midda, oo ku yaal dalka Itoobiya, una dhow magaalada Dambal.

 Halyeeyada Taariikhiga ah 

 Kaamil Shaqlan 
Kaamil Shaqlan wuxuu ahaa odayadii caanka ahaa ee reer Haaruun waxana aad loogu xasuustaa wixii dhexmaray isaga iyo Ugaaskii Gadabuursi .Waxaa jiray shir dhawr casho socday oo uu qabtay Ugaaskii beesha Gadabuursi. Reer Haaruun ma joogin maalmahii hore ee shirka, waxayna sheegeen inay hawlo degdeg ah ku mashquulsanaayeen. Waxay ballan qaadeen inay iman doonaan maalinta xidhitaanka. Ugaaskii waxa uu ku ganaaxay Afar gool oo  geela

Markii odayaashii reer Haaruun shirka yimaadeen,  geelii  keeneen, Kaamil Shaqlan, wuxuu tiriyey gabay caan ah oo uu ku bilaabay:

> Ugaasoow nin mudnaan

Makadoor ka yaraa

Dadka kiisa kaleeto

Madaxdiisa ahaa

Haduu midhada diido

Mari uun lama yidhaahdeed

Miim kaa loo yara dayaa.

Gabaygaa garnaqsigaa  iyo geelii ganaaxa ahaa oo markiiba la gawracay ,ayaa ka cadhaysiiyay Muusafiin kii kale ee shirka joogay, waxyna goaansadeen in cadkii geela  eragadu calfan,  cawayskii ayay ciyaar iyo wilwile bilaabeen, Dumarkii muuse-fiina cadkii iyo Cunadii kobtii ciyaartu ka soctay ayay keeneen halkaas baanay ku cuneen cadkii ,

Markii loo sheegay Ugaaskii waxa dhacay, wuxuu ku jawaabay:

“Ilaahay iyo haween baa la jiree iska daaya, nimankaas  looma taag-helaayee”

 Shimbir Rooble 
Shimbir Rooble iyo Colkii

Oday Shimbir Rooble wuxuu ahaa geesi caan ka ahaa deegaankiisa. Isagoo aroos ah ayuu maqlay in Muusafiin  duulaanyahay, waxay noqon wayday inuu ka hadho Tolkii wuxuuna doorbiday inuu raaco markii la yidhi aroos baad tahay ayuu ku jawaabay ereyaddan :

Saddex waa iga Walaahi

Salaadaas halkan ku tukan maayo

Saddex waa iga Walaahi

Aqalkaas galimayo

Saddex waa iga Walaahi

Taf naageedana taaban maayo

Nimankaan isku taarnayn

Ilaa aan soo warwareemo

Ninba goosan ka reebo

Ilaahay baan ugu dhaartay. Colkii waa raacay, dagaalkii wuu hoggaamiyay guula ka soo hooyeen, kuna soo guryo noqday guriguu uu arooska cusub ka ahaa.

Shimbir iyo Geesinimadii Duulaanka

Dagaal hilfaha la isku laabay ayuu Awoowe Shimbir  ku dilay 10 nin, kii 11aad markuu dhulka dhigay ayaa ninkii yidhi:

“Waar Shimbiroow abti maanta ibixi.”

Shimbir wuxuu gartay in ninkan ay colaad hore ka dhaxaysay lana odhan jiray Madoobe. Wuu ku gabyay isagoo yidhi.

Abti wiil la yidhaa

Eeno la isku biiryo

Waa Madoobe Isniino

Matiyoow Shimbir weeyi

Sicii tuurta cadaayee

Tolka loo lisaayiyo

Taawuu raadinayaa

Dilkii Shimbir

Shimbir laguma dilin goob dagaal, balse isagoo la safraya xaaskiisa oo uur leh iyo wiilkiisa yaree ee Warfaa oo awrka dushiisa saarnaa ,ayaa meel la yidhaa Meermertada oo u dhow magaalada Boon ay isaga soo hor yimaadeen nin dhalinyaro ahaa oo la jiray Goorxun-yeedh , waa rag dagaal isku ogaaye mid waliba bilaawihiisa ayuu la soo baxay, balse waa is dhaarsadeen inayna inay isdagaalin maanta ,wayna is dhaafeen si nabad aha balse ninkii  goorxun yeedh ee dhalinyarada baa ka dabayimid oo gaadmo ah ku dilay Shimbir ,dooxayna xaaskiisii oo mataano waday, waa fulee orod buu faagax yidhi mana dareemin in awrka uu saarnaa wiilkii yaraa ee ina Shimbir,

Aargudashadii Warfaa

Rag waa meelxun u joogaye , Warfaa Shimbir oo ku magac dheeraa Warfaa goobayare ahaana wiilkii yaraa ee awrka sarnaa markii waalidkii la dilayay, markii gaashaan qaad noqday  ayuu tag deegaankii uu daganaa ninkii Aabihii dilay ee Goorxun yeedh, wuxuuna  Geela u raacay isla odagaa oo uu la noolaa ilaa odaygii Goorxun-yeedh uu aaminay una dhisay gabadh wayn oo uu dhalay , balse Warfaa gooba yare wali wuxuu raadinyaa farsad aargoosi ,waxay u guureen deegaan kale , balse waxa gartay oo sheegay nin Reer Dudub ahaa,

Kadib markii uu gartay inuu khatar ku jiro  ayu yidhi Axad iyo Afkayga ha la igaadhsiiyo oo ah maalinta Axad ayaan garnaqsanayaye geedka kaalaya

. Markii la garnaqay ayuu yiri:

Ninkaa Goorxun-yeedh

Waa garmaqaate

Kuuma garaabo

Kaama garqaato

Afaran buu ii dilay

Afar dixood buu igala talaabay

Afartan jir buu ii dhisay

Afar Adhiyuu i yabdhay

Markaasaa la yidhi waar ninka  degaankiisa  u rara Xoolo iyo ragana la soo raaciyay, ragiibuuna dhex ku laayay ugana aaarguday Aabihii Shimbir.

Warfaa wuxuu ka mid ahaa ragii ka qayb galay dilkii Ugaaskii Ciise ee Ina Gunti Wayne. Waxa kale oo uu ka mid ahaa gandaha Ugaaska Gadabuursi ee la odhan jiray “Boqorka iyo Boqolka nin.” Waxa kale looo yaqaanay warfaa rooble degaanada Saylac ,isagoo luqadda carabiga aad u yaqanay 

 Deegaannada Ay Degaan Reer Haaruun 
Reer Haaruun waxay ku kala baahsanyihiin:

 Somaliland)
 Itoobiya
 Djibouti

 Dad caan ah oo ka dhashay 

 Prof. Geedoole – Wasiirkii Waxbarashada iyo Beeraha Somaliland
 Chief Caaqil Cawaale Samaale Shimbir
 Caaqil Faarax Caynaan 
 Caaqil Mohamed Cilmi dheere
 Kaamil Shaqlan 
 Gaboobe Cadde
 Samaale Waraabe
 Warfaa Goobe yare
 Xuseen Fanax ,Guddoomiye ku xigeenka Cadaad 
 Mohamed Abdi Mumin Duuliye Sare
 Aqoonyahan Ayaanle Mohamed Cilmi
 Wariye Samiixa Mohamed Samaale 

 Tixraacyo 
https://iiif.qdl.qa/iiif/images/81055/vdc_100000000241.0x000350/IOR_R_15_2_545_0018.jp2/full/!1200,1200/0/default.jpghttps://iiif.qdl.qa/iiif/images/81055/vdc_100000000241.0x000350/IOR_R_15_2_545_0018.jp2/full/!1200,1200/0/default.jpg

https://so.wikipedia.org/wiki/Beesha_Habar_Cafaan