Jarso

Qabiilka Jaarso waa qabiil ka mid ah Dirta Ethiopia dagan oo maanta .Jaarso wuxuu dagaa wadanka Ethiopia gaar ahaan kililada somalida iyo ka oromada , magaaloyinka ay asal ahaan u dagan Ejersa Goro,  Muliso, Tuli guuled,  Mudhi Daawe,  Horufadhi  ,  jinacsani,   Gursum, Ordo, Hawaday,Fayaanbiro, Qundhudho.Fayaan Hujubo, Kombulsho, Haramaya iyo Diridawa.

jaarso waa dad jaar noqday waxayna isugu jiraan dhawr qabiil oo Oromo iyo Soomaali ay kamid yihiin

Umada Jaarso waa umad taariikh wayn ku leh Geeska Afrika waana qabiilki ugu hor yeeshay boqortooyo maamuli jirtay in badan oo ka mid ah wadanka Ethiopia Waxaana la odhan jiray Jaarso Sultanate boqortooyadani waxay kulmin jirtay oo hoos imaan jiray dhawr boqortooyo oo caanka ah Geeska Afrika ilaa hadana taariikhdooda lagu barto kuliyadaha, jaamacadaha iyo iskoolada wadanka Ethiopia waxaana ka mid ahayd boqortooyadii waynayd ee la odhan jiray Sultanate of Dawaro ee uu Amiirka ka ahaa Sheekh Ḥaydar (Haydara), (Dawaro waa beel ka mid ah qabiil waynaha Jaarso ), Boqortooyadaasi waxay lahayd xeer caan ahaa oo ay ku maamuli jirtay in badan oo ka mid ah dalka ethiopia xeerkaas oo loo yaqaan xeerka ilaa iyo hadana ay isku maamulaan dadka ku aftirsada qabiil waynaha .
 Taariikh 
Fir iyo Isir ahaan Beesha Jaarso wax ay Ka soo jeedaa beelaha Dir gaar ahaan Cali Madaxweyne, laakin waxey leeyihin qeybo ku hadla afka Oromo, waxay deganyihiin xuduudka dhulka Soomaalida & Oromada u dhexeeya Sida Jinacsani, Tuli, fiyanbira,ejersa gora, Jigjiga, Cambaro raage, Daakhato, Xargaye. Waa beesha uu Ka soo jeedo Imam Ahmed Gurey Al-Ghazi, oo ahaa nin Warasayo ah oo reer Xargaye ah, kuna dhashay Xargaye meesha La dhaho sida ay taariikhdu xusayso. Buuga futuh Al habash la dhaho waxa uu xusayaa in beeshani tahay beeshii 1aad ee jihaadka ku garab istaagtay imam ahmed gurey. 

Qabiilka Jaarso 80-85% wuxuu dagaa Dhulka u dhaxeeya Ismaamulada 5aad iyo kan 4aad ee dalka Ethiopia. Dhulka ay beeshani dagto waxa ku yaala Harooyin ama biyo xidheeno waawayn sida:- Biyo xidheenka Gideya ama Giba, marar, Daraasad lagu sameeyay dhulka Jaarso (waxaa la soo sheegay 1995/96) waxay muujinaysaa in 23.3% ay tahay Dhul beereed, 5.7% daaq, 21.6% kayn, 49.4% soo hartayna tahay deegaan ama haddii si kale loo dhigo aan la isticmaali karin. 

Beeraha (1995/96)Boqolkii imisa %1.Jaad29%2.Khudaar20,5%3.Xasiid 19,3%4.Garow15,1%5.Daaq16,1

Waxa kale uu dhulka beeshani caanku yahay xeerka soo jireenka ah ee lagu magacaabo Badhaase Midde ama Xeerka Jaarso. Xeerkan waxa oo lagu aas aasay tuulada qadiimiga ah ee lagu magacaabo  Foqosho (Tuli Foqosho).
Wuxuu u kala baxa Laba Qaybood (Laamood) oo kala ah 1 Dhal iyo 2 Dhul.

Xeerka Dhal: 

Xeerka Dhal waxa lagu Maamulaa ama waxa lagu maamuli jiray isla Jaarso gudaheeda. Waxana ugu muhiimsana 3 Qaybood (Lamood) oo kale ah:-

1. Dhiiga (Dhiig, Hanti, Dagaal iyo Qaniimo)

2. Dhulka (Daaqsin, Beer iyo Biyo)

3. Xukunka (Saldanad, Boqor, Ugaas, Caaqil iyo Amiir)

Jifooyinka Qabiilka Jaarso xukunka way qaybsadan, waxana ugu saamayn badan 3 xubin. 
Sultan, 
Boqor
iyo Caaqilka ama Ameer.

FG. Qabiilka Jaarso Tariikhda waligeed Garaad ma yeelan. Madaama ay  garaadnimadu badanaa Dhiig iyo Abtir midna ku imaanin.

Xeerka Dhul: 

Xeerka Dhul waxa lagu kala saari jiray qabiilada kale ama kuwa jaarka la ah Qabiilka Jaarso. Iyagoo intii u dhaxaysay qarnigii 12aad ilaa dabayaaqadii 17aad usoo doonan jiray Cadaalad imaana jiray Tuulada marar iyo Muliso si loogu kalo saaro marka ay is qabtaan dhexdooda iyagoo odhan jiray waa in aynu ku kala baxnaa xeerka Jaarso ama Xeer Jajab oo markaa loola jeedo xeerarka yar yar ee gayiga aan caanka ka ahayn.

 Beelwaynta Jaarso waxay u kala baxdaa: 
Jaarso wuxuu dhalay (6) wiil sida la sheegana Sadex waa isku bah, sadexda kalana waa isku bah waxaana loo kala qaybiya Labada Bahood: Bah Midig iyo Bah Bidix.
-Bah Bidix 
Warra Sayyo
Warra Ooge
Warra Dhanqo

-Bah Midig
Warra Walaabi
Warra Dawaro
Warra Cali (Ormane) oo curadka ah

1. Beesha Dhaqo waa (7) Jilib
 *Akaako 

 *Yan’a (Yaaco)
   -Haamo
   -Dhibayo
   -(mana) Habar Alaale 
   -(mana) Habr Xaliimo 

 *Yaxya (yayo) Igi
   -Obaro
   -Adam (aadan)
   -Carafo 

 *Maxamed

 *Yaxya (yayo) Guyo
   -Dheeko 
   -Obare
   -Cilaamo  

 *Areelo

 *Karayu

2. Beesha Sayo waa 3 jilib 
 *Reer Buuko
 *Abayu
 *Ormo

3. Beesha walaabi waa 3 jilib
 *Cusmaan 
 *Cumar 
 *Baalcad 

4. Beesha Dawaro waa 3 Jilib
 *Heebaano    
 *Botor 
 *Boro (bare)           


5. Beesha Ormo (Cali) waa 3 jilib
 *Xaamud 
 *Cali
 *Wara Diyo (Wardey)



6.Beesha Oogo waa 7 jilib
  *Itaaye 
  *Yayo
  *Abayi
  *reer baho timu 
   -reer Jiiro 
   -reer Barale 
   -reer Uwako