Xoolo

''Kani waa maqaal ku saabsan Xoolaha gurijooga ah. Kuwo kale fiiri Duurjoog iyo Xayawaan

Xoolo (ingiriis: livestock; carabi: ماشية) waa xayawaanka gurijooga ah ee dadku dhaqdo kaasi oo faa'iido badan u leh nolosha maalinle ee dadka.  

Xoolaha waxaa ka mid ah lo'da, adhiga, geela, fardaha, dameeraha, idaha iyo mararka qaar oo lagu daro digaaga iyo shimbiraha kale la dhaqdo. 

Guud ahaan xooluhu waa xayawaanka aadamuhu dhaqdaan ee la cuno hilibkooda lana cabo caanahooda, loo isticmaalo in la rarto, la fuulo (rakaab), beeraha lagu qoto iyo wixii la mid ah. 

 Taariikhda Xoolaha "Geela haddey naceen annaga macaawino ahaan hannoo siiyaan"
Cabdishakuur Casoowe
Nairobi
8 Jannaayo 2020
.
XIGASHADA SAWIRKA,GETTY IMAGES
Qoraalka sawirka,
Gela waxaa markii ugu horreysay Australia la geeyay qarnigii 19-aad

In ka badan 10,000 oo geel ah ayaa lagu tooganayaa waddanka Australia, gaar ahaan dhinaca koonfureed ee dalkaas, ka dib markii ay dadka biyaha ku ciriiriyeen xilli ay jiraan kuleyl daran iyo abaar baahsan.

Maanta oo Arbaco ah ayaa la billaabay leynta geela oo loo adeegsanayo diyaaradaha qumaatiga u kaca iyo rasaas.

Tallaabadan ayaa la qaaday ka dib markii ay dadka ku dhaqan gobolkaas ka cawdeen geela oo guryahooda ka dhameysanaya biyaha.

Waxaa lasoo tabiyay in geel koox koox u socda uu waxyeelleeyay guryo iyo magaalooyin.

"Waxay ku wareegayaan waddooyinka, iyagoo biyo raadinaya. Waxaan xitaa u cabsaneynaa carruurteenna", ayuu yiri mid ka mid ah dadka deegaanka.

Muddo shan maalmood ah ayaa la wadi doonaa howlgalka lagu leynaypo geela Koonfurta Australia.

Yurub oo geel argagixisada lagula dagaallamayo siisay dal Afrikaan ah
Makhaayad dadka qaarkood aanu kaftanku u furnayn
Sidoo kale qaar ka mid ah fardaha ku dhaqan gobolkaas ayaa la dili doonaa.

Rag ay wajiyada u daboolan yihiin oo ka socda waaxda arrimaha deegaanka iyo biyaha ee Australia ayaa loo xil-saaray inay toogtaan geela iyo fardaha kumannaanka ah.

Gobolka geela lagu baabi'inayo ee Anangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara (APY) waxaa daggan dadka asalka ah ee u dhashay Australia.

Soomaalidu sidey u arkaan geela la leynayo?
.
XIGASHADA SAWIRKA,GETTY IMAGES
Abuukar Xaaji Xaashi "Culusoow", waa nin ka ganacsada hilibka geela oo ku sugan Australia. Wuxuu ka hadlayaa sida ay u samaeyneyso leynta geela.

"Muddo 15 sano ah ayaan ka ganacsadaa hilibka geela, waxaana ahay qofka kaliya ee ganacsigaas ku heysta waddankan. Maalin kasta oo Arbaco ah waxaan gowracaa ugu yaraan 3 neef, dadka ugu badan ee iga iibsada hilibkiisana waa Soomaali. Saameyn adag ayey nagu yeelaneysaa howshan geela lagu leynayo, waayo inta la dilo mooyee inta kale wey naga fogaanayaan, taasina waxay dhaawac weyn gaarsiineysaa ganacsiga hilibka geela", ayuu yiri.

'Geela haddey naceen annaga macaawino ahaan hannoo siiyaan ama aan ka doonanno'
Dadka Soomaalida ah geelu wuxuu agtooda ka yahay hantida ugu qaalisan adduunka, waxayna dhaqan u leeyihiin dhaqashadiisa.

Taariikh ayey Soomaalidu u leeyihiin xannaaneynta geela, wayna isugu faanaan, halka qaarkood ay isku sooraan, magta isaga bixiyaan ama yarad ahaan u kala qaataan.

Dhinaca Suugaanta xitaa waxay abwaanno badan ku ammaaneen geela.

Dubad Cali Cameey, oo guddoomiyaha guddiga suuq-geynta xoolaha ee dalka Kenya ayaa muujiyay sida uu uga xun yahay go'aanka ay dowladda Australia ku qaadatay inay ku yareyso tirada geela ku nool waddankeeda.

"Geelu wuxuu ugu faa'iido badan yahay duunyada aan dhaqanno, waana laf-dhabarta xooladhaqatada. Xitaa marka uu dadku isdilo waxa la kala qaato waa geel. Marka nimanka geela leynaya ma yaqaannaan waxa uu geelu yahay, waana arrin nagu xanuun badan haddaan Soomaali nahay. Aniga waxay ila tahay, haddii ay naceen, Australia maadaama ay ka mid tahay waddamada mucaawinada bixiya inay annaga geela na siiso, ama ay na tiraahdo soo doonta", ayuu yiri Dubad Cameey.

Maxaa Soomaalida ka galay geela Australia?
Cabdullaahi Carab Ismaaciil oo ka mid ah dadka geela ku dhaqda Somaliland ayaa su'aashaas uga jawaabay BBC-da.

"Waxaan aaminsan nahay in Geela Australia jooga halkan laga qaaday, arrinta kale ee na damqineysana waa in geelii qiimaha badan noo lahaa la iska leynayo, taas ayaana aad uga xun nahay. Geelu waa kan marka la dagaallamo naf dhan oo go'day la kala siisto, loogana samro", ayuu yiri Cabdullaahi.

Cimilada sababtay in Geela la laayo
.
XIGASHADA SAWIRKA,GETTY IMAGES
Australia ayaa xilligan oo kale sanad walba waxaa ka jira cimilo aad u kulul, taasoo sababta inuu kuleyl dartiis dab uga kaco keymaha.

Ku dhawaad 2,000 oo guri ayaa ku gubatay dabkii saameynta ku yeeshay waddankaas bilihii lasoo dhaafay.

Ugu yaraan 25 ruux ayaa ku dhintay musiibadaan tan iyo bishii September ee sanadkii lasoo dhaafay.

 Noocyada Xoolaha 

Sida caadiga ah ereyga "xoolo" waxaan u isticmaalnaa xayawaanka gurijooga ah, laakiin waxaa guud ahaan loo yaqaanaa dhamaan xayawaanka dadku dhaqan karaan. 
Kuwaas oo loo isticmaalo cunto ahaan, xarago iyo qurux iyo rarasho. 

Xayawaan / NoocXoolaha la dhaqdoMarka hore duurjooga ahaaWakhtigii la bilaabay in la dhaqdoMeesha markii hore laga qabtey si loo dhaqdoIsticmaalka hadaSawirAlpacaNaasleyLa dhaqdaaVicuña intii u dhexaysay 5000 Ciise hortii ilaa 4000 Ciise HortiiAndesdhogor, hilib130pxBanteng
Naasleyla dhaqdaaBanteng Lama yaqaano Koonfurbari Aasiyahilib, caano, beer qodaal130pxDibi AmeerikaanNaasleey la qabteyN/A lama yaqaanoLate 19th CenturyWaqooyiga Ameerikahilib, dhogor130pxGeelNaasley la dhaqdaaleh noocyo duurjoog ahIntii u dhexaysay 4000 Ciise hortii ilaa 1400 Ciise hortiiAasiyaxayawaanka lagu shaqeeysto, xayawaanka la fuulo, hilib, caano, timaha geela130pxBisadNaasley, hilibyacun la dhaqdoBisada Duurjogta Afrika7500 Ciise hortii Bariga Dhow xasharaad la dagaalan, Wehel, hilib130pxLo'Naasley, dhircunla dhaqdoAurochs 6000 BCKoonfurgalbeed Aasiya, Hindiya, Waqooyiga Afrika (?)Hilib (jiidh, subag, dhiig), caano, dhogor, xayawaanka lagu shaqeeysto130pxDeeroNaasley, dhircunla qabtoN/A lama yaqaanoQarnigii 1aad Ciise dabadiiUKHilib dhogor,130pxEyNaasley, hilibcunla dhaqdoYeey 12000 BCxayawaanka la isticmaalo dhabarkiisa, xayawaanka lagu shaqeeysto, xayawaanka lagu ugaadhsado, xayawaanka wax ilaaliya, xayawaanka wax raadiya, xayawaanka wax difaaca, hilib130pxDameerNaasley, dhircunela dhaqdoDameer duurjooga Afrika4000 BCMasarxayawaanka la rarto, xayawaanka lagu shaqeeysto, xayawaanka beeraha lagu qoto, hilib, caano130pxGayalNaasley, dhircunela dhaqdoGaurlama ogaKoonfurgalbeed Aasiyahilib, xayawaanka lagu shaqeeysto130pxAdhiNaasley, dhircunela dhaqdoAdhiga duurjoogta8000 BCKoonfurgalbeed Aasiyacaano, hilib, dhogor, maqaar, xayawaanka lagu shaqeeysto130pxDoofaarNaasley, dhircunela dhaqdoCavia tschudii5000 BCKoonfur AmeerikaHilib130pxFarasNaasley, dhircunela dhaqdoFaras duurjoog4000 BCYurub & Aasiyaxayawaanka la fuulo, xayawaanka beeraha qoda, caano, hilib,130pxLlamaNaasley, dhircunela dhaqdoGuanaco3500 BCAndesxayawaanka lagu shaqeeysto, xayawaanka la fuulo, xayawaanka beeraha qoda, hilib, dhogor130pxMuleNaasley, dhircunela dhaqdoQaraabo dhow la ah dameerka iyo faraska    xayawaanka lagu shaqeeysto, xayawaanka la fuulo, xayawaanka beeraha qoda130pxDoofaarka la dhaqdoNaasley, waxwalbacunedomesticWild boar7000 BCBariga AnatooliyaHilib, dhogor, wehel, cilmibaadhis130pxBakeyleNaasley, dhircunela dhaqdoDuurjoog Bakeylebetween AD 400-900FaransiiskaHilib, dun, dhogor, pet, cilmibaadhis130pxReindeerNaasley, dhircunebadh la dhaqdeDeerodeero3000 Ciise HortiiWaqooyiga RuushkaHilib, dhogor, caano, xayawaanka lagu shaqeeysto,130pxIdoNaasleyla dhaqdoIdaha Aasiya Inta u dhexeysa 11000 Ciise Hortii-9000 Ciise HortiiKoonfur-galbeed AasiyaDhogor, caano, hilib)130pxDibiga biyahaNaasleyla dhaqdoDibi duurjoog, (Arni)4000 Ciise HortiiKoonfurta Aasiyaxayawaanka la fuulo, xayawaanka lagu shaqeeysto, hilib, caano130pxYakNaasleyla dhaqdoYak2500 Ciise HortiiTibet, NeebaalHilib, caano, dhogor, xayawaanka la fuulo, xayawaanka la rarto, xayawaanka lagu shaqeeysto130px


 Isticmaalka Xoolaha 

 Dhaqashada Xoolaha 

 Tixraac 

Category:Saynis
Category:Xayawaan
Category:Xoolo
Category:Noole
Category:Juquraafi
Category:Kheyraadka Dabiiciga
Category:Dhul