Wajaale

'Tog Wajaale (oo sidoo kale loo yaqaan Wajaale, Wajale, Tug Wajale, ama Togwajaale) waa magaalo ku taalla xadka u dhexeeya Somaliland iyo Itoobiya. Tog Wajaale waa barta ugu weyn ee xadka ee badeecadaha ka soo gala iyo ka baxa Somaliland, gaar ahaan kuwa ka yimaada magaalada dekedda ah ee Berbera, oo ah dekedda ugu weyn Somaliland.

Deeganada ku yaala xuduudka Itoobiya waxa la yidhaa Togo Wuchale , Togo Chale, Wajaale, iwm, waxaanay ku yaalaan meel ilaa 20 km koonfur galbeed ka xigta magaalada Tog Wajaale ee Somaliland.
Tirakoobka dadweynaha
Dadweynaha Wajaale waxa lagu qiyaasay 10,000 1995 , 40,000 2012. Magaalada waxa si gaar ah u degan dad ka soo jeeda Qowmiyada Somalida, oo ay ka soo jeedaan beelaha reer Nuur oo ka tirsan beesha Makahil ee Samaroon, kuwaas oo ka taliya magaalada lafteeda iyo guud ahaan degmada Wajaale. 
Warbixinta sanadka 2022 ayaa lagu qiyaasaa 70,450 qof. 
Marka loo eego tirakoobkii 2007 ee ay samaysay wakaaladda dhexe ee tirakoobka ee Itoobiya (CSA) qaybta Itoobiya ee magaalada ( Togo Wuchale ) waxaa ku noolaa 14,438 qof.
Juqraafiga
Wajaale waxay ku taal xuduudka Somaliland iyo Itoobiya . 92.8 km dhanka galbeed ka xigta magaalada Hargeysa ee xarunta Somaliland. Waxa koonfur galbeed ka xigta magaalada Kalabaydh, galbeed waxa ka xiga gobolka Awdal , bari waxa ka xiga gobolka Gabiley, magaalada Hargeysa, koonfurtana waxa ka xiga deegaanka Soomaalida Itoobiya .
Isku duwaha juqraafi waa 9° 34' 0" Waqooyi, 43° 29' 0" Bari
Waxbarashada
Dugsiyada Hoose, Sare iyo Waxbarashada Jaamacadeed ayaa laga heli karaa degmada oo dhan. 

Dugsiyada hoose

Tirada Dugsiyada Hoose – 17
Dugsiyada sare

Tirada Dugsiyada Sare - 2

Kastamka iyo socdaalka
Tan iyo bishii December 1985, qaxoonti ka yimid Itoobiya waxa ay ku soo qaxeen xeryaha Wajaale, kuwaas oo gaadhay 45,000 bishii April 1986. Boqolkiiba 70% qaxoontigu waxa ay ahaayeen Oromo. 
Sannadkii 2002, Hay’adda Caafimaadka Adduunka ee WHO waxa ay liiska 11 ka magaalo ee xuduudka Somaliland ka mid ah ku sheegtay Wajaale. Wajaale iyo Lawyacado waxa ku yaala kastamka iyo xafiisyada socdaalka. 
Bishii Juun 2009, dawladda Itoobiya waxay xidhay xuduudka Wajaale. 
Bishii Janaayo 2012, Human Rights Watch waxay ku dhaleecaysay dawladda Somaliland inay ka masaafuriso qaxoontiga siyaasadda ee Itoobiya. 
Bishii Nofembar 2012, Xarunta Laanta Socdaalka ayaa laga furay Hargeysa si ay u maamusho afarta meelood ee laga soo galo Somaliland ee kala ah Hargeysa, Wajaale, Boorama iyo Berbera . 
Bishii December 2012, waxa kordhay tahriibka sharci-darrada ah ee Itoobiya iyo dalal kale oo shaqo la’aaneed ka jirta Somaliland, taas oo keentay in 200 oo dhallinyaro ah laga soo tarxiilo Somaliland iyada oo la sii marayo Wajaale 11-kii bilood ee ugu horreysay 2012.
Bishii December 2015, dawladda Somaliland waxay Wajaale ku qabatay 200 oo tahriibayaal ah oo ka yimid Itoobiya.
Gaadiidka iyo saadka
Waddada Berbera ilaa Itoobiya sii marta Wajaale ayaa lagu magacaabaa Berbera Corridor, waana marin ganacsi oo muhiim u ah Itoobiya. : 18 
Bishii Agoosto 2011, ayaa la sheegay in shirkadda Shiineeska ah ee PetroTrans ay qorshaynayso balaadhinta dekedda Berbera oo ay ku dari doonto waddo Wajaale ah oo loo dhoofiyo Itoobiya.
Bishii December 2020-kii, amarkii ay dawladda Somaliland u ogolaatay shirkad Ethiopian ah oo ka shaqeysa saadka inay si toos ah ugu soo daabusho Hargeysa, waxa ka biyo diiday Saadka Wajaale oo aan wax awood ah ku lahayn Itoobiya, go’aankaas oo keenaya tartan caddaalad-darro ah. 
Laga bilaabo Noofambar 2022, jidka isku xidha Wajaale iyo Kalabaydh ayaa dayactir lagu wadaa
Dad xusid mudan
Axmed Xasan Cawke (1948 - 16 November 2015) – Saxafiga ruug-caddaa ee Soomaaliyeed
Taariikhda dhow
Kahor Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya
Bilawgii horraantii 1960-kii waxa dhacay colaad u dhaxaysa Jibriil Abokor oo Isaaqa iyo Reer Halaski Gadabuursi, taas oo saamaysay Wajaale. Colaadan ayaa muddo dheer ka taagnayd deegaamada ay labada beelood wada degaan, balse dib u heshiisiin ayaa ka dhacday magaalada Wajaale. 
1964kii dagaalkii Itoobiya iyo Soomaaliya , dagaal dhex maray ciidamada Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa ka dhacay Wajaale, kaas oo si weyn u burburiyay magaalada. 
Bishii Jannaayo 1987kii, 10 shaqaale caalami ah oo u shaqaynayay Médecins Sans Frontières ayaa lagu afduubay Wajaale; laba toddobaad ka dib ayaa la sii daayay.
Kadib Ku Dhawaaqii Madaxbanaanida Somaliland
Bishii Febraayo 1997, UNICEF waxay hoggaamisay doodo dhex maray bulshada Gabiley , Arabsiyo, iyo Wajaale oo lagaga hadlay arrimaha caafimaadka deegaanka. 
Markii cashuurta laga qaaday Soomaalida Ogaadeenya ee Itoobiya, waxa kor u kacday tirada dadka u hayaamaya magaalo-xuduudeedka Somaliland ee Wajaale, taas oo laba jibaartay dadkeeda. Taasi waxay keentay in kaadhadhka codbixinta ee 2002 ay gabaabsi noqdaan doorashooyinkii gobolada Somaliland. 
Bishii March 2008, Madaxweynaha Somaliland waxa uu ku dhawaaqay in la samaynayo lix gobol oo cusub iyo 14 degmo oo cusub, iyadoo Wajaale ay noqotay Degmada Wajaale ee Gobolka Gabiley. Si kastaba ha ahaatee, kala soociddan ma aysan ansixin Barlamaanku oo ma aysan sal dhigan
Bishii February 2009, nin Kenyan ah oo diinta Islaamka ka baxay ayaa la xidhay oo gacan ku dhiigle u geystay saraakiisha xuduudka Wajaale ee Somaliland isagoo isku dayay inuu Somaliland ka soo galo Itoobiya. 
Bishii April 2009, Wajaale waxa sidoo kale saameeyay daadadkii ku dhuftay galbeedka Somaliland. 
Sannadkii 2010-kii, waxa la sheegay in HIV-gu uu ku badan yahay jidka u dhexeeya Itoobiya iyo Somaliland, ee xaruntiisu tahay Wajaale. 
Bishii June 2011, ciidamada ammaanka Itoobiya ayaa magaalada Jigjiga ku xiray sarkaal ka tirsan sirdoonka Somaliland . Arrintan ayaa loo arkay inay ka aargoosanayso sarkaal ka tirsan dhar-cadka Ethiopian-ka ah oo ay ciidamada booliska Somaliland ku xireen Wajaale. Laamaha amniga ee labada dal ayaa isugu yimid Wajaale si ay uga doodaan arrintan. 
Bishii March 2012, waxa la sheegay in ceelkii Wajaale uu ciladoobay, taasoo keentay in biyo la’aan iyo biyo qaali ah laga soo iibsado Itoobiya. Dadka ku nool goobtan waxa lagu qiyaasaa 40,000 oo qof, waxaana la sheegay in mashruuca biyo gelinta Wajaale aanu dhamaan doonin ilaa 2015. 
Bishii November 2013, Marwada Madaxweynaha Somaliland ayaa Xarun Agoomaha ah ka furtay Wajaale. 
Bishii May ee sannadkii 2014-kii, ayay ciidamada boolisku dileen dad shacab ah oo mudaharaad ka dhigayay Wajaale. 
Bishii Nofembar 2014, dab ayaa baabi'iyay 20 guri oo ku yaal Wajaale. Dadka deegaanka ayaa ka gadoodsan in jawaabta dowladdu aysan ku filneyn. 
Bishii November 2014, dhul gariir ayaa ka dhacay Wajaale. 
Bishii December 2017, waxa magaalada Wajaale ka kacay dab xooggan oo baabi’iyey in ka badan 90 bakhaar. 
Bishii Agoosto 2018, isku dhacyada Oromada iyo Soomaalida ee Itoobiya ayaa khalkhal galiyay xasilloonida gobolka Soomaalida, laakiin way degeen magaalada Wajaale ee dhulka Somaliland.
Bishii Sebtembar 2020, dhismo la dhisayo ayaa ku dumay Wajaale, waxaana ku dhintay afar qof. 
Bishii Abriil 2021, Wasiirka Maaliyadda Somaliland ayaa booqday Wajaale.  Qiyaastii 2021, suuq cusub ayaa laga dhisay aag dhan 1,800 mitir oo laba jibbaaran, oo beddelaya kii hore. 
Tixraac
"Sida Joogtada Ah: Kala Duwan ee Ganacsiga aan rasmiga ahayn ee Xuduudaha Itoobiya iyo Somaliland" 

"Tirakoobka Dadka iyo Guryaha 2007 - Tirakoobka Soomaalida" 

"Warbixin ku saabsan booqashada Hargheisa, Somaliland, ee qorsheynta wejiga labaad ee hindisaha"

"Itoobiya oo xirtay Xadka ay la wadaagto Somaliland iyo dhalinyaro laga qabtay Wajaale oo loo qaaday dhinaca Jigjiga"

" Tahriibka Sharci Darada Ah Oo Ku Soo Badanaya Somaliland"

waxay sheegtay in PetroTrans ay kordhinayso dekedda Berbera"

"Somaliland: Dekadda Qalalan ee Wajaale waxay ku tusinaysaa xuquuqda gaadiidka ee ka dhaxaysa dadka deegaanka iyo Itoobiya"

"Soomaaliya - Cusboonaysiinta Silsilada Wadajirka ah ee Suuqyada iyo Wax-soo-saarka: 5 - 12 Noofambar 2022"

"Tog-Wajaale: Waayaha Xiligan, Maamul Xumada Ku Habsatey iyo dhaliilaha ay dadku ka jeedinayaan ballan-qaadkii Xukumadda talada haysa – Warbixin, Shiine Cilmi Kaahin | Somaliland Post"

"Soomaaliya: Daadad ayaa ku dhuftay Galbeedka Somaliland"

"Waxa Dhacay Dulmi Iyo Caddaalad Daro Mar Walba, Siilaanyo Xal U Arko Xadhig Iyo Xabadd Sidii Taliskii Siyaad Barre" Muj. Cali-guray" 

"Maareeyaha Maamulka Wajaale: 'Liyuu Boolis ayaa i dhawaaqay' 

"Guddida Horumarinta Waddada BERBERA OO BOOQDAY MAGAALADA GANACSIGA EE TOG-WAJAALE" 

"Marwada Madaxweynaha Somaliland Oo Daahfurtay Xarunta Agoomaha Tog-wajaale"
Category:Somaliland