Räniskuobžâ

Räniskuobžâ (Ursus arctos horribilis) lii kuobžâ (Ursus arctos) vyelišlaajâ. Räniskuobžâ sulâstit kuobžâ maaŋgânáál, já ovdâmerkkân tot-uv uáđá tälvinaharijd.

Tave-Amerik algâaalmugeh láá ain kunnijâttám räniskuobžâ ton stuáruduv já kievrâvuođâ tiet. Veikkâ ulmuuh viggii velttâliđ räniskuobžáin kuáhtáámijd, te almaah läävejii tuođâštiđ jieijâs almaivuođâ räniskuobžâ koddemáin. 

Lavdâm
Tave-Amerik lii räniskuobžâ áinoo eellimkuávlu. Historjálávt räniskuobžâ lavdâm lâi vijđásub ko tááláá ääigi: räniskuobžâ tiettui koskâ-Meksikost, viestâr-Kanadast, Alaskast já Ovtâstum staatâi viestâroosijn.
Lii arvâlum, ete joba 50 000 räniskuobžâd ellii Tave-Amerikist ovdil ive 1800, já suullân čyeti ihheed tassaaš räniskuobžâ lâi Kaliforniast nuuvt táválâš, ete ellee väljejui uásistaatâ liipun. Tááláá ääigi arvâlusâi mield Tave-Amerikist láá suullân 60 000 räniskuobžâd, main suullân 30 000 láá Alaskast. 

Räniskuobžah tiättojeh maaŋgâlágánijn eellimpirrâsijn, já räniskuobžah väljejeh eellimpirrâsijdis jieijâs táárbui mield. Räniskuobžah tarbâšeh raavvâd já čääsi, te kuávluin, main láá šaddoporreeh já juuvah, láá pyereh sajeh räniskuobžáid. Räniskuobžah tarbâšeh meiddei torvolii eellimsaje, kost kávnojeh piäjuh tälvinaharij várás. Máhđuliih parâttâllâmkyeimih láá meiddei teháliih räniskuobžáid, já eellimpirrâseh väljejuvvojeh meiddei ton mield. 

Ulmuuh vaikutteh puoh enâmustáá räniskuobžâi pirrâsáid sehe räniskuobžâi máhđulâšvuođáid kavnâđ piäjuid, parâttâllâmkuoimijd já raavvâd. Luándulâš vyehi suojâliđ räniskuobžâid já tai eellimpirrâsijd lii estiđ ulmui já jotoluv peessâm räniskuobžâi eellimkuávloid.

Olgohäämi já stuárudâh
Räniskuobžâ lii stuárráb ko maaŋgah eres kuobžâšlaajah, já kukkodâh lii táválávt 2 meetter. Räniskuobžâorásij tiädust lii ennuv variaatio: Kanada siseennâm räniskuobžâoráseh teddih suullân 140 kg, mutâ Alaska riddokuávlust oráseh teddih joba 400 kg. Orásij táválâš tiäddu lii suullân 200–300 kg, já niŋálâsâi tiäddu lii suullân 110–160 kg. 

Räniskuobžâi ivne muttuustâl ennuv: motomeh ohtâgâsah sättih leđe masa čappâdeh, já motomeh vist kuovgisruškâdeh. Nommâ "grizzly" puátá tast, ete motomijn ohtâgâsâin oro lemin siilbâivnásâš turkkâ. 

Raavâd
Siämmáánáál ko eres kuobžâšlaajah räniskuobžâ-uv lii puohporree. Räniskuobžâ pasta puurrâđ maaŋgâlágánijd raavâdamnâsijd kievrâ madâpaanij já pehtilis suddâdem áánsust, já tondiet tot puáhtá eelliđ hirmâd vijđes kuávlust. Yellowstone-kuávlust räniskuobžâ porá joba 260 raavâdamnâsid.

Räniskuobžâ porá tom, mii ihenis kávnoo, já ravâdin puáhtá leđe jo-uv šaddo teikkâ piärgu. Räniskuobžâ jotá joba čuođijd kilomeetterijd talle ko tot ocá raavvâd. Räniskuobžâ porá njomâtteijeid, kuolijd, šaddoid já ovdâmerkkân biisonij haaškâid. Jis räniskuobžâ ij kaavnâ piärgu, te tot puáhtá puurrâđ meiddei maaŋgâlágánijd muorjijd. Muorjij lasseen räniskuobžân heivejeh kuobbâreh, siemâneh já ruottâseh. 

Ko räniskuobžah oceh raavvâd, te motomin toh sättih moonnâđ ulmui aassâmkuávloid. Räniskuobžah tovâtteh stuorrâ vahâgijd, tastko toh poreh el. saavzâid já kuusâid. Räniskuobžah poreh meiddei ucebijd päikkielleid tegu kaanijd, kaaicâid já laamaid. Piärgu lasseen räniskuobžah poreh ulmui viljâlem šaddoid tego čäcimelonijd, maaisâ já páávuid. 

Raavâd lii tehálâš eromâšávt talle ko räniskuobžâ rahttât täälvi várás. Räniskuobžâ finnee ennuv pyeidi ravâdistis, mii iššeed kuhes tälvinaharij ääigi tondiet ko pyeidi sierree räniskuobžâ kolmâ ááimust. Pyeidi lii tehálâš eromâšávt räniskuobžâniŋálâssáid talle ko toh čivgih čivgâidis piäjust tälviv. Mađe eenâb pyeidi niŋálâsâst lii, te tađe jotelubbooht čiivgah stuáruh.

Lasanem
Räniskuobžâi parâttâllâmäigi lii vyesimáánust syeinimáánu räi. Čiivgah šaddeh tälviv uđđâivemáánust teikkâ kuovâmáánust, já niŋálâs njoomât taid 3–4 mánuppaje. Räniskuobžâniŋálâs čivgá táválávt kyehti čiivgâ, já toh teddih suullân 450 g. 

Räniskuobžâniŋálâsân lii uáli jo tehálâš puurrâđ tuárvi ovdil täälvi, amas čiivgah jäämmiđ. Niŋálâs njoomât oovtâihásijd čivgâidis harvii, tastko toh poreh jo piärgu. Čiivgah kyeđih piäju já algâtteh jiečânâs eellim kyevti-ihásâžžân. 

Räniskuobžâ šadda suhâjuátkimahan kuulmâihásâžžân, mutâ táválávt tot lassaan eskin viiđâihásâžžân. Räniskuobžâniŋálâs ij lassaan ton ääigi ko tast láá čiivgah, mutâ tot puáhtá lasaniđ tast maŋa ko čiivgah láá kuáđđám piäju já algâttâm jieijâs eellim. Niŋálâsah lasaneh táválávt jyehi kuálmád ive já jaskeh lassaanmist 20-ihásâžžân.

Räniskuobžânäälih stuáruh hitásávt. Suijân toos láá kuhes ääigih lassaanmij kooskâst já čiivgâi uccâ meeri sehe tot, et räniskuobžah lassaanškyetih esken viiđâ- teikkâ kuuđâihásâžžân. Räniskuobžâ kuittâg iälá kuhháá – koskâmiärálávt paijeel 20 ihheed – já tiättojeh meiddei ohtâgâsah, moh láá iällám 35-ihásâžžân.

Konflikteh ulmuiguin
Ko euroopliih pottii Tave-Amerikân, te räniskuobžâ lavdâm lâi čuuvtij vijđásub ko tááláá ääigi. Euroopliih onnii räniskuobžâ uhken tondiet ko tot kuudij ulmui käärji. 1800-lovvoost räniskuobžah miäcástuvvojii, mirhâttuvvojii já páččojii tuháttij mield. Räniskuobžâ jaamij suhâjämimân masa ollásávt Kaliforniast, Meksikost já Ovtâstum staatâi maadâoosijn já maadâviestâroosijn. 1930–lovvoost Ovtâstum staatâin räniskuobžânääli lâi innig tuše 2 % tast, mii tot lâi lamaš ovdil ko euroopliih pottii Tave-Amerikân. Intensiivlii suojâlem áánsust räniskuobžânääli stuárui, já 1970–lovvoost Ovtâstum staatâin ellii 700–800 räniskuobžâd. 

Räniskuobžah láá kuhháá onnum aggressiivlâžžân, mutâ maŋgii räniskuobžâ – eromâšávt niŋálâs mast láá čiivgah – lii volliittâm ulmuid tuše tondiet ko tot lii vahâgist jurdâččâm, ete olmooš lâi uhke, já räniskuobžâ koddá tátulávt ulmuid hirmâd harvii. Ulmui volliitmeh pyehtih tábáhtuđ meiddei talle ko ulmuuh láá suorgâttâm räniskuobžâid.

 Nommâ eres kieláid 
Tlingitkielân räniskuobžâ nommâ lii "xóots", mii meerhâš "haldâšeijee". Tlingiteh kočodii räniskuobžâ meiddei äijihin, vâi kuobžâ ij tiäđáččii, ete sij láá sárnumin tast. 

Eŋgâlâskielân räniskuobžâ nommâ lii "grizzly bear". Maaŋgah Ursus arctos -vyelišlaajah kočoduvvojeh eŋgâlâskielân "grizzly": kodiakkuobžâ (U. a. middendorfi), kamtšatkakuobžâ (U. a. beringianus) já njargâkuobžâ (U. a. gyas). Meiddei tagareh jo lappum vyelišlaajah ko kaliforniakuobžâ (U. a. californicus), meksikokuobžâ (U. a. nelsoni) já Ungava-Labrador-kuobžâ (U. a. ungavaesis) kočoduvvojii grizzlyn.

Suomâkielân taat kuobžâ lii "harmaakarhu".

 Fáádást eres soojijn 

 Käldeeh 

Luokka:Kuobžah