Vaapiit

Vaapiit (Cervus canadensis) lii sorvâellei hiäimu nubben stuárráámus šlaajâ já ohtâ stuárráámuin elleešlaajâin Tave-Amerikist já Nuorttâ-Aasiast. Ovdil jurdâččui, ete vaapiit lâi stuorrâkavrâs vyelišlaajâ, mutâ tááláá ääigi vaapiit já stuorrâkaavrâs nabdojeh lemin sierânâs šlaajah. 

Vapitist láá maŋgâ vyelišlaajâ, main kuttâ eelih Tave-Amerikist já nelji Nuorttâ- já Koskâ-Aasiast. Šlajâttâllâm lii kuittâg viehâ epivises. Motomeh totkeeh eteh, ete puohnâssân láá tuše nelji vyelišlaajâ, já motomij totkei mield Aasiast láá vittâ, iäge nelji, vyelišlaajâ.

Olgohäämi já stuárudâh
Vapitij sevealodâh lii 0,75–1,5 m, já vapiteh láá 1,6–2,7 m kuheh. Orásij čuárvih pyehtih leđe paijeel meetter kukkosiih, nuuvt ete vaapiitores puáhtá leđe joba kulmâ meetter olluv. Čuárvih kaččeh meddâl njuhčâmáánust, já toh šodâškyetih mestâ tállân uđđâsist. Čuárvih stuáruh 2 cm jyehi peeivi, já toh šaddeh oles kukkodâhân porgemáánust. 

Oráseh teddih 178–497 kg, já niŋálâsah 171–292 kg. Stuárráámus vaapiit vyelišlaajâ lii Kaliforniast, Oregonist, Washingtonist já Brittilii Kolumbiast iälusteijee rooseveltvaapiit (C. c. roosevelti), mon oráseh teddih 318–499 kg, mutâ motomin joba 600 kg. Niŋálâsah-uv láá uáli jo stuárráh, já toh teddih 261–283 kg. 

Vaapiit tuurhâ ivne lii kiddâ iveääigist. Keessiv turkkâ lii tevkkâdub já ruopsâdub, já tälviv tot lii ránásub já kuovgâdub. Čohčuv vaapiit šoddâd assab tuurhâ täälvi várás, já kiđđuv šadda uđđâ turkkâ mii ij lah siämmáá liegâs já assaa ko tälviturkkâ. Vaapiit pottâ já pieinis láá vielgâdeh.

Lavdâm
Aasiast vapiteh iälusteh tagarijn enâmijn ko Mongolia, Kirgisia, Kazakstan, Ruoššâ já Bhutan. Ton lasseen vapiteh eelih vijđes kuávlust Kiinast. Ovdâmerkkân toh tiättojeh tagarijn autonomisijn kuávluin ko Xinjiang, Tiibet já Sismongolia sehe tagarijn eennâmkuudijn ko Gansu já Shanxi. 

Tave-Amerikist vaapiit lavdâm lâi ovdil čuuvtij vijđásub ko onnáá peeivi, já toh tiättojii stuorrâ uásist Kanada já mestâ ubâ Ovtâstum staatâin. Vapiteh kuittâg miäcástuvvojii hirmâd ennuv, já tondiet toh láá karttâm eelliđ tuárispeln leijee kuávluin. Ovdil eurooplij puáttim Tave-Amerikist iälustii arvâlusâi mield love miljovn vapitid. Šlaajâ ij kuittâg lah uhkevuálásâš, já onnáá peeivi Tave-Amerikist láá suullân miljovn ohtâgâssâd.

Ovtâstum staatâin lii távjá irâttum pyehtiđ vapitijd maasâd toid kuávloid, main toh láá lappum. Ive 1913 motomeh källeevärivapiteh (vyelišlaajâ C. c. nelsoni) puáhtojii Pennsylvanian, já onnáá peeivi tobbeen eelih suullân 1 400 vapitid. Vapiteh  láá puohtum meiddei tagaráid uásistaatáid ko Kentucky, Wisconsin, Tave-Carolina, Tennessee, Georgia, Virginia já Uárji-Virginia. Kentuckyst iälusteh jo 15 000 vapitid, já ive 2016 Tave-Carolinast oinui vaapiit vuossâmuu keerdi masa 300 ihán. 

Vapiteh puáhtojii Argentiinan 1900-lovo aalgâst já Uđđâ-Seelandân 1800-lovo pelimuddoost. Onnáá peeivi toh annojeh háitulâžžân viereššlaaijân, tastko kuábbáá-uv enâmist vapiteh tovâtteh stuorrâ vahâgijd páiháláid šaddo- já elleešlaajáid. 

Vapiteh iälusteh lostâ- já kuácceevuovdijn, kiedijn, váráduvâin já sinokuávluin.

Raavâd
Vapiteh láá šaddoporreeh, já toh poreh koskâmiärálávt 9,1 kg raavvâd jyehi peeivi. Vapiteh oceh raavvâd ain iđedist já ehidist, já peiviv toh vuoiŋâsteh syejeest. Toi raavâdvalje lii kiddâ iveääigist. Ovdâmerkkân keessiv vapiteh poreh maaŋgâlágánijd kukkáid já versoid, tälviv vist muorâi páárhu. Sinošaddoid toh poreh ubâ ive. Vapiteh poreh meiddei miestuid, muorâi loostâid, kuácceid já jievjâmijd.
Lasanem
Vaapiitoráseh já niŋálâsah eelih iänáážin sierâ čoogijn, mutâ talle ko kieimâmäigi álgá, te orásij já niŋálâsâi čageh teivih já siävuttuveh koskânis. Kieimâmäigi lii čohčuv, já tot álgá porgemáánu loopâst já pištá roovvâdmáánu pelimudo räi. Niŋálâsâi čageh láá stuárráh já orásij čageh vist uceh, já motomin tuše muáddi orráás joteh oovtâst. Ovdil kieimâmääigi vapiteh värrejeh váráduvváid, kost niŋálâsah maŋeláá kyeddih vuosijdis. 

Kieimâm ääigi oráseh jiänáttâleh korrâ jienáin, tastko toh irâtteh paldattâllâđ eres orásijd, vâi toh jiejah pesâččii parâttâllâđ niŋálâsâiguin. Jis oráseh kuáhtájeh já kuábáškin ij luovât, te toh taištâlškyetih čorvijnisguin. 

Niŋálâs lii čuávjist 8–9 mánuppaijeed, já tot kuáddá táválávt tuše oovtâ vyesi keessiv. Vyesih teddih suullân 16 kg. Vuosijn láá aalgâst tiälhuh, mutâ toh láppojeh keesi loopâ räi. Vapiteh kyeđih šoddâmkuávluidis suullân kuulmâihásâžžân. Luándust vapiteh eelih koskâmiärálávt 10–13 ihheed. Motomeh vyelišlaajah eelih 15 ihheed.

Uhkeh
Tave-Amerikist já Aasiast láá maŋgâ piätuellee, moh pivdeh vapitijd: koojoot, kumppi, ränis- já čapiskuobžâ, puuma já siberiatiiger. Piätuelleeh pivdeh orásijd harvii, tastko toh láá piätuelleid liijkás kievrah já stuárráh.

Vapiteh velttih piätuelleid elimáin stuorrâ čoogijn, main láá joba 400 ohtâgâssâd. Niŋálâsah pisottâleh čoogijn vuosijnis. Oráseh vist pyehtih jotteeđ ohtuu, tastko piäđuh iä ääšti taid siämmáánáál ko niŋálâsâid. Táválávt piätuelleeh äštih orásijd tuše kuhes kieimâmääigi maŋa talle ko oráseh láá kiävttám ennuv vuoimijd parâttâlmân já taištâlmân. 

Piätuellei lasseen vapitijd äštih meiddei maaŋgah taavdah, main uási puátih ulmui kärjiellein. Vapiteh láá irâttum puáhuttuđ, mutâ tot ij lah ain luhostum.

 Nommâ eres kieláid 
Eŋgâlâskielân vapitist láá noomah "elk" já ”wapiti”, já suomâkielân vaapiit lii "kanadanhirvi" teikâ "vapiti". Eŋgâlâskielâg nommâ "wapiti" puátá cree- já shawneekielâin, main vaapiit nommâ lii "waapiti" ađai "vielgis pottâ". 

 Fáádást eres soojijn 

 Käldeeh 


Luokka:Jálukavrâseh