Myskivuáksá

Myskivuáksá (Ovibos moschatus) lii Vuovdâčorvâgij hiäimun kullee stuorrâ kyeppirellee.

Myskivuáksá lii áinoo myskivuávsái suuhân kullee šlaajâ, mii lii vala elimin. Veikkâ ton noomâst lii-uv sääni "vuáksá", te tot ij kuittâg kuulâ siämmáá Bovinae-vyelihiäimun ko biisoneh, kuusah já visenteh. Myskivuávsá aldemuuh hyelkkišlaajah láá ei. ameriksavzâ, muotâkaiccâ já gooraal. 

Olgohäämi já stuárudâh
Myskivuávsá sevealodâh lii 1,1–1,5 m. Orásij kukkodâh lii 200–250 cm, já niŋálâsâi kukkodâh lii 135–200 cm. Seibi lii uánihâš, tuše 10 cm kukke. Oráseh teddih 250–400 kg, já niŋálâsah teddih 200–250 kg. 

Myskivuávsá turkkâ lii čappâd, räänis teikkâ tevkisruškâd, já soksâmeh láá joba meetter kukkosiih. Kuhes soksâmij vyelni lii timmâ ullo, mii kočoduvvoo "qiviutin", já tot suoijâl myskivuávsá kolmâ ááimust. Alaskast láá myskivuáksáfaarmih, main ullo norroo já kiävttoo ullopihtâsij kuárumân. Faarmijn oovtâ myskivuávsást puáhtá finniđ 100–150 m ulo jyehi ive. 

Sehe orásijn já niŋálâsâin láá čuárvih, moh stuáruh ubâ eellim. Puáris orásijn čuárvih láá joba 60 cm kuheh. Vuosij čuárvih šodâškyetih vuossâmuu keesi ääigi.

Lavdâm


Myskivuávsá lavdâm lâi hirmâd vijđásub pleistoseenpaje ääigi, já tot tiettui Siberia já Tave-Amerik arktisijn kuávluin, Uralvaarijn já Ruánááenâmist. Onnáá peeivi myskivuáksá iälust tave-Kanadast, Ruošâst, Ruánááenâmist já Alaskast. Alaskast myskivuáksá jaamij suhâjämimân 1800-lovo loopâst, mutâ tot puohtui maasâd jo ive 1934. Onnáá peeivi Alaskast láá suullân 4 000 myskivuáksád.

Ulmuuh láá tuálvum myskivuávsáid meiddei Taažân já Ruošân. Taažâ Dovre-nommâsii kieldâst motomeh myskivuávsáh värrejii kuittâg Ruotân. Myskivuávsáh puáhtojii meiddei Čokkevaarijd, mutâ nääli ij piergim tobbeen ollágin já lappui ollásávt 1970-lovvoost. Myskivuávsáh kávnojeh meiddei Ruošâ Taimyr njargâenâmist já Wrangell suollust, kuus toh puáhtojii 1970-lovvoost. Onnáá peeivi Taimyr njargâenâmist iälusteh 11 000–14 000 myskivuáksád, já Wrangell suollust vist suullân 1 100 ohtâgâssâd. 

Myskivuáksá lii hárjánâm eelliđ tuše kolmâ kuávluin, ige tot piergii ollágin Arktis ulguubeln. Myskivuáksá ij meidgin piergii liijkás muottiis kuávluin, tastko tot ij pyevti kuáivuđ raavvâd, mii lii assaas muottuu vyelni. Lieggâ šooŋâi ääigi myskivuáksá puáccáá älkkest, já maŋgii vyesih sättih joba jäämmiđ talle ko njábbá. Myskivuávsá eellimkuávlu olá tundrastiellâs maadârááján, kost syeinimáánu koskâliegâsvuotâ lii 10 °C.

Raavâd
Myskivuávsáh viettih keesi lahtâ kuávluin. Tagareh láá ovdâmerkkân juhâleevih. Tälviv toh värrejeh alebáid aloduvváid, vâi toh viältáččii assaas muottuu. Myskivuávsái raavâd lii kiddâ iveääigist. Keessiv toh poreh sinoid, suoinijd, siähtálijd, poijui loostâid já uccâ miestuid. Tälviv vist toh poreh jáhálijd, ruottâsijd, toŋŋâsijd já puoh enâmustáá poijuid.

Lasanem
Myskivuávsái parâttâllâmäigi álgá kesimáánu loopâst teikkâ syeinimáánu aalgâst. Ton ääigi haldâšeijee oráseh taištâleh já kištottâleh koskânis niŋálâsâin. Ulmen lii nuurrâđ niŋálâsâid haaremáid, main láá táválávt 6–7 niŋálâssâd. Oráseh parâtteleh maŋgii siämmái niŋálâsâiguin kieimâm ääigi. Taištâlmijn kyehti orráás ruámusteh oohtân tassaaš ko nubbe orásijn luovât. Parâttâllâm ääigi oráseh láá aggressiivliih, mutâ talle ko niŋálâsah láá čuávjist, te toh šaddeh vala aggressiivlubbon. Niŋálâsah merideh, mon ennuv myskivuáksáčagge jotá jyehi peeivi, já meiddei tom, ete kost toh ijjâdeh. 

Niŋálâs lii čuávjist 8–9 mánuppaijeed, já vuosij kyeddimäigi lii čuávuváá ive cuáŋuimáánust kesimáánu räi. Táválávt niŋálâs kuáddá vyesi jyehi ive, mutâ jis tälvi lii lamaš liijkás koorâs, te tot ij kyedi ollágin. Niŋálâs njoomât vyesis kyehti mánuppaje, já tast maŋa vyesi purâškuát šaddoid. Vyesi tiäddá aalgâst suullân 7–15 kg, mutâ tot stuáru hirmâd jotelávt, já jo kuuđâ mánuppaje keččin tot tiäddá 86–114 kg. Myskivuáksá iälá táválávt 12–20-ihásâžžân.

Tááláš tile
IUCN mield myskivuáksá lii eellimvuáimálâš šlaajâ, já maailmist láá suullân 80 000–120 000 myskivuáksád. Uhkeh myskivuávssáid láá kuumpih, kuobžah já miäcásteijeeh. Eres jäämmimsuujah láá hyenes eellimpirrâseh, hevânem já niälgum šooŋâ keežild.

 Nommâ eres kieláid 
Myskivuáksá lii suomâkielân "myskihärkä" já eŋgâlâskielân "muskox". Nommâ čálloo eŋgâlâskielân kuittâg meiddei "musk ox" já "musk-ox".

 Fáádást eres soojijn 

 Käldeeh 


Luokka:Kaiccâelleeh