India

India täsiväldi ađai India lii jiečânâs staatâ Maadâ-Aasiast. Ton uáivikaavpug lii New Delhi. 

 Eennâmtiätu 
India vijđodâh lii 3 287 263 km², mast 314 070 km² lii čääci. Vijđoduv mield India lii maailm 8. stuárráámus staatâ.

 Sajadâh já rääjih 
India lii staatâ Maadâ-Aasiast. Ton ránnjástaatah láá viestârist Pakistan, tavveen Kiina, Nepal já Bhutan já nuorttân Bangladesh já Myanmar. Indiast staatârääjih láá ohtsis 13 888 km. Kuhemus rääji lii rääji Bangladesháin, mii lii 4 142 km. Uánihumos rääji vist lii 659 km rääji Bhutanáin. India rájášuvá maadâviestârist Arabiameerân, mäddin India väldimeerân já maadânuorttân Bengalluohtân. Merâriddo lii ohtsis 7 000 km.

 Ránnjástaatâ  Rääji kukkodâh  Kárttá Pakistan  3 190 km 400px Kiina  2 659 km Nepal  1 770 km Bhutan  659 km Bangladesh  4 142 km Myanmar  1 468 km

 Jäävrih já juuvah 
India kuhemuus juuhâ lii Ganges. Ton kukkodâh lii 2 525 km, já ton kulgâmvijđodâh lii 1 999 000 km2. Ganges já ton uálgijuuvah tievih tulvečääsist kesimonsuun ääigi.

 Morfologia 
India alemus saje lii Kanchenjunga čokke (8 586 m). Tot lii India áinoo čokke, mii paijaan paijeel 8 000 meetter alodâhân. India nubben alemus vääri lii Nanda Devi (7 816 m), já ton kuálmádin alemus vääri lii Kamet (7 756 m).

India vyeligumos saje lii India väldimeerâ riddo (0 m).

 Haldâttâh já politiik 
India staatâhäämi lii parlamentaarlâš littotäsiväldi. Staatâhovdâ lii India president. Tááláš president lii . Tááláš uáiviminister lii .

 Parlament 
India vuáđulaavâ 79 § mield India lahâasâttemorgaan lii kyevtkáámmársâš parlament, mast láá pajekáámmár Rajya Sabha já vyelikáámmár Lok Sabha.

Rajya Sabha lii uásistaatâi rääđi. Tobbeen pyehtih leđe enâmustáá 250 ovdâsteijed, kiäin India president noomât 12. Ive 2025 rääđist lijjii 245 ovdâsteijed. Loopâid ovdâsteijed nomâtteh uásistaatâi já territorioi lahâasâttemorgaaneh. Uásistaatâi já territorioi ovdâsteijeemereh láá kiddâ jieškođe-uv uásistaatâ tâi territorio ässeelovvoost. Pajekáámmár ovdâsteijei paje pištá 6 ive, já ovdâsteijein kuálmádâs väljejuvvojeh kyevti ive kooskâi. Pajekáámmár saavâjođetteijee lii India väripresident. Rajya Sabha lii pisovâš orgaan.

Lok Sabha lii aalmugij káámmár. India vuáđulaavâ 81 § mield tobbeen pyehtih leđe enâmustáá 550 ovdâsteijed (ive 2020 räi 552). Aalmug väljee enâmustáá 530 ovdâsteijed njuolgâ valjâiguin, moh uárnejuvvojeh jyehi viiđâd ive. Loopah 20 ovdâsteijed ovdâsteh India littoterritorioid. Iivij 1952–2020 India president nomâttij kyehti ovdâsteijee vyelikámárân, mut ij innig uđđâivemáánust 2020 vuáimán puáttám lahânubástus tiet. Ive 2025 vyelikámárist lijjii 543 ovdâsteijed. Toledum vaaljah láá meid máhđuliih. Lok Sabha ovdâsteijeeh väljejeh koskâvuođâstis vyelikáámmár saavâjođetteijee já värisaavâjođetteijee.

 Viehâdâh 
Stuárráámus vaikuttâs indialii elimân lii tast, mon kaastin sun šadda. Kasti lii mottoomlágán ohtsâškoddeluokka, mii meerrid ulmuu sajattuv, pargo já joba pelikyeimi. Kastivuáhádâh lii virgálávt komettum, mut puáris jurdâččemvyehi já täävih vaikutteh vala čuuvtij ulmui elimân.
 Ässeeloho 
Ässeelovo mield India lii puoh stuárráámus staatâ maailmist. Stuorrâ uási aalmugist áásá vala táálunkuávlust.

 Kielah 
Indiast sárnojeh maŋgâčyet kiellâd. Virgálijn kielâin puoh enâmustáá kiävttojeh hindi- já eŋgâlâskielâ. Eŋgâlâskielâ šoodâi almolâžžân tallaa ääigi, ko India lâi Stuorrâ-Britannia siirdâeennâm.
 Kaavpugeh 
Indiast láá maaŋgah miljovnkaavpugeh, tegu Mumbai já Delhi. Miljovnkaavpugij ässeeloho stuáru jotelávt, ko toid värrejeh ubâ ääigi lase ulmuuh.
 Oskoldâh 
India maaŋgâin oskolduvâin táválumos lii hindulâšvuotâ. Hindulâšvuotân kulá puoh ellee kunnijâttem, tastko hindu osko siäluvaajâldmân. Ton mield ko olmooš jáámá, te sun šadda uđđâsist já máccá maailmân jo-uv olmožin tâi ellen. Hiinduh oskoh, et lávgudâtmáin pase Gangejuuvâst siälu putásmuvá. Varanasi pase kaavpugist Gangejuuvâ pellâst uáiná lávgudettei lasseen ruummâšij puáldim. Puáldim maŋa kuunah leškejuvvojeh juuhân. Návt siälu puáhtá peessâđ avalâš avalâš ráávhun ađai luovâniđ siäluvaajâldmist.

Hiinduh já puurâ kuusâ piärgu, tastko sij aneh tom ellee passeen.

 Škovlim 
Indiast láá ennuv ollâopâttuvah já eres-uv ollâtásásâš škovlim, mut kuittâg ive 2011 tuše 74,04 % aalmugist (65,46 % nisonijn já 82,14 % almain) maatij luuhâđ.

 Fáádást eres soojijn 

 Käldeeh 

*