Botswana

Botswana täsiväldi ađai Botswana lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Gaborone. 

 Historjá 
Khoisankielâi sárnooh láá aassâm Botswanast maaŋgâid tuháttijd iivijd.

Botswana siste lijjii 1800-lovvoost suáđih jieškote-uvlágánij aalmugij kooskâst, moi suijân lijjii sehe eurooplij kolonialismstaatâi enâmânpuáttim já páihálij ulmui varriimeh staatâ siste. Ive 1876 Botswana kunâgâs koijâdij brittilijn iše enâmis suojâlmân, mutâ brittilijd ij kiäsuttâm oovtâstpargo, peic sij vuáđudii Betšuanaeennâm protektoraat, mii lâi uási brittilâš imperium.

Čohčâmáánu 30. peeivi 1966 Botswanast šoodâi jiečânâs demokratia.

 Eennâmtiätu 
Botswana vijđodâh lii 581 730 km², mast 566 730 km² lii eennâm já 15 000 km² čääci. Vijđoduv mield Botswana lii maailm 50. stuárráámus staatâ.

Sajadâh já rääjih
Botswana lii siseennâmstaatâ máddáápiäláá Afrikist. Ton ránnjástaatah láá Namibia, Maadâ-Afrik, Sambia já Zimbabwe. Botswanast staatârääjih láá ohtsis 4 347,15 km. Kuhemus rääji lii rääji Maadâ-Afrikáin, mii lii 1 969 km. Uánihumos rääji vist lii 0,15 km rääji Sambiain. Botswana lii siseennâmstaatâ, já te tast ij lah merâriddo ollágin.

 Haldâttâh já politiik 
Botswana staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Botswana staatâhovdâ lii täsivääldi president. Tááláš president lii . Botswanast lii Afrik stáđásumos já demokraatlumos haldâttâh.

 President 

Tast maŋa ko Botswana šoodâi jiečânâssân ive 1966, täsivääldi puoh presidenteh lijjii siämmáá piäláduvvâst ađai Botswana demokraatlii piäláduvvâst ive 2024 almolij vaaljâi räi. Talle oppositiopiäládâh vuoitij vaaljâid, já skammâmáánu 1. peeivi 2024 Demokraatlii nubástus arvesyeji saavâjođetteijee Duma Boko algâttij president virgeest.

 Ekonomia 
Botswanast ulmuuh iä taarbâš kierdâđ kievhivuođâst já neelgist nuuvt ennuv ko maaŋgâin eres Afrik staatâin, ko timanteh já eres ruukih láá išedâm Botswana jáválduđ.  Botswanast kávnojeh ennuv timanteh, já enâmist láá-uv maaŋgah tiimaantkuáivuttuvah. Ive 2023 Botswana tiimaantpuovtâdem lâi suullân kulmâ miljard eurod. Tiimaantpuovtâdem lii Botswana tergâdumos ruttâkäldee.

 Jotolâh 
 Maađijjotolâh
Botswanast lii čižetpiälásâš jotolâh.

 Viehâdâh 
 Ässeeloho 

Botswanast ääsih suulân 2,5 miljovn olmožid (ive 2024).

 Kielah 
Virgáliih kielah Botswanast láá eŋgâlâskielâ já setswanakielâ (aalmugkielâ).

 Tiervâsvuotâ 
Botswanast lii ohtâ viärráámuin HIV-tiilijn maailmist. HIV-positiivlij ulmui meeri lii olluv. Meid eres njuámmootaavdah tego tuberkulos já malaria láá ennuv.

 Fáádást eres soojijn 

 Käldeeh 

*