عرباں دا ملتان تے حملہ

عرباں دا سندھ اُتے حملہ حقیقتاً ہِک تاریخی رومان ہے۔ کیوں جو اِیہ علاقہ مرکزِ خلافت کنوں ٻہوں پَرے ہَئی اَتے وِچالے وِچ کوہستان صحراؤاں اَتے دریاؤاں دا لا متناہی سلسلہ حائل ہَئی۔ اَبادی جنگجو اَتے آپݨے اعتقاداں وِچ ݙاڈھی متشدد ہَئی۔ اِیں کِیتے عرب اِیں پاسے متوجہ نہ تھی سڳے۔ جہڑیلے محمد بن علانی مسلمان سپہ سالار کوں قتل کر کے اِیں سرزمین کَن بَھڄیا تاں پہلی واری خلافت کوں صفحۂ ارض اُتے اِیہ ملک وی نظریا۔ حجاج بن یوسف نے فجاح بن سعید کوں مکران دا گورنر مقرر کر کے علانیاں دی گرفتاری اُتے مامور کِیتا۔ پَر اُوہ اِیں سال ای مر ڳِیا اُون٘دے بعد محمد بن ہارون دا تقرر تِھیا۔ اُوہ پنڄ ورھیں تئیں اݨ ڳِݨَت شہراں اُتے حملہ کرین٘دا ریہا۔ اُوکوں صرف ہِک علانی مِل سڳیا، جیکوں قتل کر کے اُون٘دا سِر حجاج دے کول بھڄوا ݙِتّا۔  چچ نامہ صفحہ نمبر 39۔ ۔ ہالی اِیہ چھیڑ جاری ہَئی جو استفاق نال انّھاں ݙین٘ہاں سراندیپ (لنکا) دے راجہ نے حجاج دے کول اَٹھ جہاز تحفیاں نال لݙے ہوئے ٹورے۔ انّھاں وِچ لونڈی، غلام وی ہَن، اَتے کُجھ مسلمان زنانیاں اَتے ٻال وی ہَن۔ جہڑیلے اُوہ جہاز دیبل کنوں لنگھے تاں بحری قزاقاں نے انّھاں کوں لُٹ گِھدّا اَتے زنانیاں کوں پَھد ڳئے۔ دفعتاً ہِک چھوہِر بے تحاشا چِیک پئی "یا حجاج! اغثنی!!" (اے حجاج فریاد کوں اپِڑ!)۔

حجاج عصر دی نماز پڑھ تے بصرہ دی مسیت کنوں نِکلدا پِیا ہَئی جو ہِک اوپرا بندہ ہن٘ٻدا کن٘ٻدا حاضرِ خدمت تِھیا اَتے آکھیُس: "میں سندھ کنوں آن٘دا پِیا ہاں، سمندری لٹیراں نے تُہاݙے اَٹھ جہاز لُٹ گِھدِن اَتے مسلمان زنانیاں اَتے ٻالاں کوں پَھد گِھدّا ہے۔ جہڑیلے میں اُتّھوں کنوں ٹُریا ہَم تاں ہِک چھوہِر دی ایہ اَواز برابر میݙے کَنّاں وِچ آن٘دی رہی ہَئی، یا حجاج اغثنی!"

حجاج دے دِل اُتے اِیں واقعے دا ایہو جیہاں اثر تِھیا جو بے اختیار آکھ ݙِتُّس "لبیک یا اُخنی" (ہاں بھیݨ! میں آیا)۔ 
حکم ݙِتُّس جو جہڑیلے تئیں میں اِیں مہم اُتے فوج نہ ٹوراں، مؤذن ہر نماز دے بعد ترے واری آکھے: "یا حجاج اغثنی!"
کیوں جو ایݙی وݙی لڑائی خلیفہ دی منظوری مُتُّوں نہ لڑی ون٘ج سڳین٘دی ہَئی اِیں کِیتے خلیفہ ولید کوں عرض کِیتُس جو میکوں سندھ دے مُلک اُتے مستقل فوج کشی دی اجازت ݙتّی ون٘ڄے اَتے میں وعدہ کرین٘داں جو خزانے کنوں جِتّی مال اِیں مہم اُتے لڳسی میں اُون٘دا ݙوڑا داخلِ خزانہ کریساں۔ نال ای راجہ داہر کوں لِکھیُس جو اِنّھاں گرفتار تھئے ہوئے مرداں اَتے زنانیاں کوں فوراً رہا کر ݙتّا ونْڄے، پَر راجہ داہر نے کُئی پرواہ نہ کِیتی اَتے لِکھیا جو ایہ حرکت بحری قزاقاں دی ہے اَتے اُوہ میݙے وَسّوں ٻاہر ہِن۔ خلیفہ کنوں اجازت ملدے ای حجاج نے عبد اللہ کوں ایں مہم اُتے مامور کِیتا، پَر اُوہ ماریا ڳِیا۔ اُون٘دے بعد بدیل بن طہفۃ البجلی دا تقرر عمل وِچ آیا اُوہ اُوں ویلے عمان وِچ ہَن۔ حُکم ملدے ای ٹُر پئے۔ عین معرکے وِچ گھوڑا ٻِدکیا اَتے اُوکوں گِھن تے دُشمݨاں دی صف وِچ ون٘ڄ وڑیا۔ تہوں ایہ وی شہید تھی ڳئے۔ البلاذری۔ صفحہ نمبر 184۔ ۔ اُون٘دے بعد حجاج نے وݙّے سوچ وِچار اَتے غور تے فکر دے بعد آپݨے چچیرے بِھرا اَتے ڄن٘وائی محمد بن قاسم کوں اِیں مُہم اُتے مامور کِیتا۔ 
 محمد بن قاسم دا سندھ اُتے حملہ 
محمد بن قاسم ستارھاں ورھیاں دا جُؤان ہَئی، اُوہ چھی ہزار فوج دے نال سندھ کر ٹُر پِیا۔ اَتے چھی ہزار فوج مقدمۃ الجیش دے طور تے ابو الاسود دی زیر کمان حدود سندھ وِچ رَل ڳئی۔ اُوں نے 93 ہجری وِچ دیبل کوں فتح کر کے انّھاں زنانیاں اَتے ٻالاں کوں اَزاد کرایا جنّھاں دی فریاد نے حجاج کوں اِیں مہم کَن بھال ݙیوائی ہَئی۔ اُون٘دے بعد نیرون کوں فتح کِیتا۔ اُتُّوں اڳّوں وَدھ کے اُوں نے "رور" دے مقام اُتے راجہ داہر نال خونریز جنگ کِیتی۔ جین٘دے وِچ اُوہ شِین٘ہ راجہ دادِ شجاعت ݙین٘دا ہوئیا ماریا ڳِیا۔ اِیں عظیم الشان فتح دے بعد محمد بن قاسم دریا دے مَݨ تے ٹُردا ملتان کَن وَدّھیا۔ رستے وِچ جہڑے شہر آئے، انّھاں اُتے آپݨی ظفر مندی دے جھنڈے لہرائٖ ایہ تئیں جو قشون قاہرہ دریائے بیاس تئیں آن اپڑیا۔ 
 قلعہ بانبیہ دی تسخیر 
دریائے بیاس دے مَݨ اُتے ہِک پُراݨاں قلعہ ہون٘دا ہَئی جیکوں بانبیہ نال موسوم کرین٘دے ہَن۔  موجودہ بمب جہڑا ہِک وݙّے کھنڈر دی صورت وِچ پَرے تئیں پھیلا پِیا ہے بعض اوکوں بانبیہ نال موسوم کرین٘دے ہن پَر اکثر مؤرخین اوکوں بھاٹیہ آہدے ہن بھان٘ویں جو اُوہ ہِک ٻِیا شہر ہَئی۔ سلطان محمد غزنوی نے وی اُون٘دے اُتّے حملہ کِیتا ہَئی۔ اُون٘دے اُتّے راجہ داہر دا پِتریر راجہ کسکا حکومت کرین٘دا ہَئی۔ اِیہ "رور" دی لڑائی وِچ موجود ہَئی۔ جہڑیلے اسلامی لشکر اُون٘دے سامھݨے خیمہ زن تِھیا تاں اُون٘دیاں اَکّھیں وِچ رور دا نقشہ پِھر ڳِیا۔ اُوکوں مقابلے دا حون٘صلہ نہ تِھیا۔ اُوں نے محمد بن قاسم دی خذمت وِچ حاضر تھی تے اطاعت مَن گِھدّی۔ غازی نے اُون٘دی وݙّی عزّت کِیتی اَتے مبارک مشیر دا لقب ݙے تے اُوکوں آپݨے مقبوضہ علاقیاں دے کالے تے چِٹّے دا مختار بݨا ݙِتّا۔ 
 قلعہ اسکلندہ دا محاصرہ 
قلعہ بانبیہ اُتے قبضہ کرݨ دے بعد محمد بن قاسم نے دریا  مولانا عبد الحلیم شرر کوں اِیں موقع اُتے بیاس دا ناں پڑھ تے حیرت تھئی ہے اَتے اُنّھاں نے ݙاڈھا دلچسپ نوٹ ݙِتّا ہے جو جِتّھاں محمد بن قاسم لتّھا ہے، اُتّھوں دے دریا کوں پنجاب دے جہڑے دریا نال تعبیر کروں جائز ہے۔ اَتے کُئی تعجب کائے نِھیں جو اُوں زمانے وِچ اِیں دریا کوں بیاس آہدے ہووِن بھان٘ویں جو اِیہ ہِک حقیقت ہے جو دریائے بیاس دی ہِک ٹِنڳ اِیں رستے کنوں لنگھدی ہون٘دی ہَئی اَتے ݙوجھی دریائے ستلج وِچ ون٘ڄ رلدی ہَئی۔  لنگھیا تاں سامھݨے اسکلندہ اِیں شہر دے کھنڈرات ٹھٹھہ گھلواں دے نیڑے ݙِٹّھے ونڄ سڳین٘دے ہن دا تَکڑا قلعہ نظریا۔ اِیہ شہر ٻہوں وݙا ہَئی اَتے اِیکوں ہزاراں ورھیاں تئیں صوبے دے صدر مقام دی حیثیت حاصل رہی ہَئی این٘دے رہوݨ آلیاں کوں جہڑیلے مسلماناں دے آوݨ دا حال پتہ لڳیا تاں اُوہ قلعہ کنوں ٻاہر نِکلے اَتے فوجاں سِدّھے کر کے مقابلے کوں وَدّھے۔ 

اِسلامی فوج دے مقدمۃ الجیش دی سرداری اعوہ بن عمیر طائی اَتے کسکا دے ہَتھ وِچ ہَئی۔ اُنّھاں نے جہڑیلے ݙِٹّھا جو دُشمݨاں دی فوج اصلوں سامھݨے آ ڳئی ہے تاں مردانہ وار حملہ کِیتا۔ ساری ݙین٘ھوار خوفناک جنگ جاری رہی، پَر عرباں دے ریلے کوں ݙَکّݨ اُنّھاں دے وَس دا روڳ نہ ہَئی۔ شکست کھا تے پِچّھاں ہَٹ ڳئے، اُنّھاں دے افسراں نے سن٘بھالݨ دی ہر چند کوششاں کِیتیاں پَر سپاہیاں دے پیر پَٹی پئے ہَن۔ رجعت قہقری کرین٘دے قلعے وِچ وَڑ ڳئے اَتے مسلماناں نے لپک تے اُون٘دا محاصرہ کر گِھدّا۔ اہلِ قلعہ نے شہر دے پھاٹک تَکڑائی نال بند کر ݙِتّے اَتے فصیل اُتے چڑھ تے تیر وَساوݨ لڳے اَتے ٻِیا جاء جاء منجنیقاں کھڑیاں کر ݙِتّیاں۔ سَت ݙِین٘ہ تئیں مسلسل لڑائی جاری رہی جہڑیلے اُنّھاں کوں کامیابی نہ نظری تاں اَٹھ ݙین٘ہواراں بعد رات دے ان٘ھارے وِچ قلعے دا حاکم سکہ کَن بَھڄ ڳِیا اَتے اہلِ شہر نے آپݨے آپ کوں عرباں دے حوالے کر ݙِتّا۔ محمد بن قاسم نے عتبہ بن سلمہ تیمی کوں اِیں قلعے دا حاکم مقرر کِیتا اَتے آپ فوج گِھن تے سکہ کَن ٹُر پِیا۔ جِتّھاں غازی محمد بن قاسم نے اسکلندہ دی جنگ دے وِچالے ٹِکاݨاں کِیتا ہَئی اُوہ جاء ہالی تئیں روم شام نال موسوم ہے۔ نیڑے ای ݙُو وݙے کھنڈر اسکلندہ دے محل وقوع دی نشاندہی کرین٘دے ہن۔ اسکلندہ فتح کرݨ دے بعد جہڑی جاء تے عرباں دی چھاؤݨی بݨی ہَئی اُوہ جاء ڈیرہ عاربی اَکھوین٘دی ہے۔ یعنی عرباں دا ڈیرہ۔ اِیں جاء دے رہوݨ آلے عاربی اکھوین٘دے ہن۔ جہڑے یقیناً انّھاں مجاہدین صف شکن دی اَل ہِن جنّھاں دی شمشیر خارا شگاف نے اسکلندہ کوں مسخر تے مطیع کِیتا ہَئی۔
 سکہ دا محاصرہ 
سکہ اُتے بجے راؤ دا ݙوترا حکمران ہَئی۔ اِیہ وݙا شِین٘ہ ہَئی۔ این٘دے دِل وِچ آپݨے ٹٻّر دی سلطنت مِٹّݨ دا ایݙا ڳم ہَئی جو اُوہ ستّر ݙیہاڑے تئیں دیوانیاں آلی کار عرباں نال لڑدا ریہا اہل سکہ آلی کار مسلماناں دے وی ٻہوں سارے شِین٘ہ اَتے سرفروش سپاہی کَم آئے۔ آکھیا وین٘دا ہے جو محمد بن قاسم دے ٻیلیاں وِچوں ݙُو سو پندرھاں بہادرانِ اسلام اَتے پنجھی افسر اِیں جنگ وِچ شہید تھئے ہَن۔ ہر ݙیہاڑے دی جنگ نے انجام کار بجے راؤ دے ݙوترے کوں مایوس کر ݙِتّا اَتے اُوہ دریائے بیاس لنگھ تے ملتان منتقل تھی ڳِیا۔ محمد بن قاسم دے دِل وِچ آپݨے بہادر ٻیلیاں اَتے جانباز افسراں دے مارے ون٘ڄݨ دا ݙاڈھا ݙُکھ ہَئی سندھ دی ساری مہم وِچ صرف ایہو ہِکّو جاء ایہجیں نظردی ہے جین٘دے وِچ اُون٘دے مَتّھے اُتّے وَٹ نظرے اَتے اُون٘دے ہَتّھوں اِیہو جیہاں کارروائیاں عمل وِچ آئیاں جہڑیاں اُون٘دی طبیعت دے خلاف ہَن۔ شہیداں دے انتقام وِچ اُوں نے حکم ݙِتّا جو شہر سکہ کوں مسمار اَتے برباد کر ݙِتّا ون٘ڄے تہوں اِیہ اِیں طرح مسمار کِیتا ڳِیا جو ہُݨ اُتّھاں کھنݙرات کنوں ان٘ج ٻِیا کُجھ نِھیں نظردا۔ بلاذری دے زمانے وِچ اِیں سُن٘ڄ شہر دے کُجھ آثار باقی ہَن پَر ہُݨ صرف اِیں جاء قبرستان واقع ہے اَتے کِتھائیں کِتھائیں بھوئیں دے تودے نظردے ہِن۔ البتہ سرور شکوٹ ناں نال ہِک وَستی اِیں مقام دے نیڑے موجود ہے جہڑی غالباً سکّہ دی تباہی دے فوراً بعد وجود وِچ آئی ہوسی۔ اِیہ جاء شجاع آباد کنوں ملتان ون٘ڄݨ آلی سڑک اُتے لاڑ دے نیڑے واقع ہے۔ ترے قلعیاں دے کھنڈرات اَتے سید زین العابدینؒ دے مقبرے نے اِیں جاء دی یاد کوں تازہ کر تے رکّھیا ہے۔ محمد بن قاسم نے دریائے بیاس لنگھ تے ملتان کَن بھال پاتی اَتے پِڑ وِچ خیمہ زن تِھیا، جہڑی ہُݨ ملتان چھاؤنی اَتے محمد پور گھوٹہ دے وِچالے ہے اَتے قاسم بیلہ دے ناں نال موسوم ہے۔ دریائے بیاس آلی کار اِتّھاں راوی دا ناں مولانا شرر کوں ݙاڈھی کھٹکا ہے اَتے بیاس دے نوٹ کنوں وی وَدھ عجیب و غریب تأثرات دا اظہار فرمین٘دے ہِن جہڑے اُنّھاں ورڳے وسیع المطالعہ ادیب اَتے مؤرخ دی شان دے قطعاً منافی ہِن۔ لکھین٘دے ہِن: "جہڑا شک دریائے بیاس دی نسبت واقع تِھیا ہَئی اُوہا اُوں موقع تے دریائے راوی دی نسبت وارد تِھین٘دا ہے۔ اِیں کِیتے جو موجودہ نقشیاں دے حساب نال اُوں جاء اُتے جہڑا دریا وہن٘دا ہے اُون٘دا ناں چناب لکھیا ڳِیا ہے، بھان٘ویں جو اُوہ صرف چناب ای نہ ہَئی بلکہ اُتّے چڑھ تے اُون٘دیاں ترے ٹِنڳاں ہَن۔ دریائے راوی، دریائے چناب، اَتے دریائے جہلم، ملتان دے تَلّے جِتّھاں تریہے دریا رَل ڳئے ہن جہڑے ناں نال آکھیا ون٘ڄے جائز ہے اَتے بھان٘ویں جو اَڄ اِیکوں چناب آہدے ہِن تھی سڳدا ہے جو اُنّھاں ݙیہاڑیاں ایکوں راوی آہدے ہووِن۔" ایہ جواز اَتے عدم جواز دا فتویٰ وی ݙاڈھا ہے جو بھان٘ویں اِیکوں راوی آکھو یا چناب ݙُون٘ہائیں طرحاں جائز ہے، بھان٘ویں جو سکہ کنوں صرف بیاس لنگھدا ہَئی نہ کہ چناب۔ 
 عرب ملتان دے ٻوہے تے 
اہلِ ملتان دی طرفوں ساریاں کنوں پہلاں جہڑا سردار مسلماناں دے مقابلے وِچ نِکلیا اُوہ سکہ دا پِچھوکڑ حکمران بجے راؤ دا ݙوترا ہَئی۔ جہڑا شکست کھاوݨ تے ملتان آ ڳِیا ہَئی۔ بھان٘ویں جو اُوہ عرباں دی بہادری اَتے شجاعت کنوں پوری طرح سُن٘ڄاپُو تھی چُکیا ہَئی پَر اُوہ ہِک واری وَل قسمت اَزماوݨ کِیتے ملتان آلیاں کوں گِھن تے مقابلے وِچ نِکلیا، اَتے ݙاڈھا جی توڑ تے لڑیا اَتے سچ اِیہ ہے جو اُوں نے جوانمردی دا حق ادا کر ݙِتّا۔ ݙُو ݙیہاڑیاں تئیں شدید جنگ تھین٘دی رہی اُون٘دے بعد ملتان آلیاں کوں کُھلّے میدان وِچ لڑݨ دی ہمّت نہ تھئی اَتے اُوہ قلعہ بند تھی ڳئے۔ 

محمد بن قاسم نے جہڑیلے اِیہ رنگ ݙِٹّھا تاں آپݨی فوج شہر دے چَون٘ہاں پاسے پھیلا ݙِتّی اَتے سارے شہر دا محاصرہ کر گِھدّا۔ قلعے آلے واݨ، تیر اَتے پتّھر وسین٘دے ہَن اَتے عرب روغنِ نفت اَتے تیراں نال جواب ݙین٘دے ہَن۔ الغرض اِیہ محاصرہ ݙاڈھا تَکڑا ہَئی، بھان٘ویں جو محمد بن قاسم کُجھ قلعیاں دا چِھی چِھی مہینیاں کنوں وَدھ مُد تئیں محاصرہ کر چُکیا ہَئی پَر اِتّھاں اَوکھ اِیہ ہَئی جو عرب لوک ٻہوں پَرے تئیں وَدھ آئے ہَن اَتے اِیہو جائیں جاء اُتے اَپِڑ ڳئے ہَن جِتّھوں دے راہ ٻہوں گَھٹ ڄاݨدے ہَن۔ اَتے کیوں جو چَون٘ہاں پاسوں غیر مفتوح شہر ہَن اِیں کِیتے رسد اَتے داݨے چارے دے بہم اَپڑݨ وِچ ݙاڈی اَوکھاں پیش آن٘دیاں پئیاں ہَن۔ ݙُو ای مہینیاں دے محاصرے نے قحط مولانا سید ابو ظفر ندوی تاریخ سندھ وِچ لکھین٘دِن جو قحط دے پاروں لوک باربرداری دے گݙان٘ہ کوں ذبح کر تے کھاوݨ لڳ پئے ہَن اَتے اُنّھاں دی قیمت گھوڑیاں کنوں وی وَدھ ڳئی ہَئی تہوں ہِک ہِک ڳݙان٘ہ پنڄ پنڄ سو درہم کنوں وی وَدھ مُل اُتے وِکّݨ لڳ ڳیا ہَئی۔ (تاریخ سندھ صفحہ 113)۔  دی صورت بݨ ڳئی۔

بلاذری دا آکھݨ ہے جو مسلماناں کوں کھاوݨ دی ای نہ بلکہ پاݨی دی وی اَوکھ ہَئی اَخِیر ہِک سندھی نے مسلماناں کوں ہِک نالے دا پتہ ݙِتّا، جین٘دے ذریعے ملتان شہر دے وِچالے تَلا وِچ پاݨی پہنچدا ہَئی اَتے ملتان دے شہری اُون٘دے کنوں پاݨی گِھن٘دے ہ۔ن۔ اِیہ تَلا اُوں موقع تے ہَئی جِتّھاں ہُݨ نواب علی محمد خاں دی مَسِیت اَتے تھاݨہ کُپ واقع ہِن۔ اِیہ تَلا ݙاڈھا ݙُونڳا اَتے اَصلُوں وِچالے وِچ ہَئی لوک پَؤڑھیاں دے ذریعے اِین٘دے وِچ لہن٘دے اَتے پاݨی بھرین٘دے ہَن۔ اِین٘دے وِچ دریا کنوں پاݨی آن٘دا ہَئی۔ مسلماناں نے این٘دے پاݨی دا رُخ بَدَل ݙِتّا جین٘دے نال ملتان آلے تَریہہ کنوں مَرَݨ لڳے اَتے قلعہ کنوں ٻاہر نِکل تے لڑݨ تے مجبور تھی ڳئے۔ 
ملتان دا صوبیدار راجہ داہر دا بھتریڄا گور سنگھ ہَئی۔ اُوں نے جہڑیلے ݙِٹّھا جو عرباں دے استقلال وِچ کئیں طرح دا فرق ای نِھیں آیا اَتے ایہ لوک پہاڑ آلی کار ݙٹ چُکے ہِن تاں اُوہ ݙاڈھا گھاٻریا۔ اُوکوں کئیں پاسوں مَدَت اَپڑَݨ دی آس وی نہ ہَئی۔ اُوں نے طے کر گِھدّا جو کشمیر اَپِڑ تے راجہ کنوں آپ مَدَت مَنڳساں۔ آس دی ہِک دھندلی جہی کرن نے اُوکوں فرار دا راہ ݙِکھلایا۔ تہوں ہِک رات اُوہ خموشی نال قلعہ کنوں نِکلیا اَتے کشمیر کَن بَھڄ ڳِیا مگر آفرین ہے ملتان آلیاں تے جو حاکم نہ ہووݨ دے باوجود ݙوجھے ݙِین٘ہہ دستور دے مطابق مقابلے تے نِکل آئے اَتے عرفاں اُتے تیر وساوݨ لڳّے۔ 
 مسلمان شہر وِچ وڑ آئے 
محاصرے دی طوالت پکڑݨ نال عرب وی ہُݨ ݙاڈھے اَوازار تھی چُکے ہَن۔ ہر ݙیہاڑے شہر دے چَودھار پِھر تے فصیل دا جائزہ گِھن٘دے جو ڄیکر کُئی جاء کمزور نظرے تاں اُوکوں سَٹ تے اندر وَڑ وَن٘ڄِن۔ اِستفاق نال ہِک ݙِین٘ہہ ہِک بندہ قلعہ کنوں نِکلدا ہوئیا پَکڑیا ڳِیا۔ محمد بن قاسم نے اُون٘دی مَدَت نال فصیل دا کمزور حِصّہ پَتہ کر گِھدّا اَتے ݙُو تَرے ݙِین٘ہ دی سنگ باری دے بعد شہر دے اندر وڑ ڳئے۔ 
مالِ غنیمت کَٹّھا تِھیا اَتے اُوہ اِیں قدر وَدھ ہَئی جیکوں ݙیکھ تے اہلِ لشکر دی تھکاوٹ دُور تھی ڳئی۔ آکھیا وین٘دا ہے جو ہر سوار کوں غنیمت دے مال وِچوں چار سو درہم اَتے پیدل کوں اُون٘دا ترہائی حِصّہ مِلّیا۔ اُوں زمانے دیاں قیمتاں دا خیال کرین٘دے اندازہ کرو جو مسلماناں کوں ملتان دی لڑائی وِچ کیا کُجھ مِلیا ہوسی۔ 
محمد بن قاسم کوں ہِک برہمن نے خفیہ خزانے دا پتہ ݙسایا۔ غازی نے برہمن دی اڳواݨی وِچ راجہ جے بادین دے مندر دا مدفون خزانہ کڈھوا تے عراق ٹور ݙِتّا۔ حجاج ایہ ݙیکھ تے ݙاڈھا خُش تِھیا اَتے بے اختیار آکھیُس ہُݨ اَساݙا غُصہ مُکیا۔ کیوں جو صَرف تھئی ہوئی رقم دا ݙوڑا داخل خزانہ تِھیا۔ چھی کروڑ درہم اَتے راجہ داہر دا سر اَساکوں نفع وِچ مِلیا۔ فتوح البلدان مطبوعہ حیدر آباد دکن صفحہ نمبر 191۔  اِین٘دے نال ظاہر تِھین٘دا ہے جو محمد بن قاسم کوں اِیں مہم کِیتے چھی کروڑ درہم ݙِتّے ڳئے ہَن۔ محمد بن قاسم نے خزانے وِچ پُورے ٻارھاں کروڑ درہم داخل کِیتے جہڑے موجودہ دور دے ترے کروڑ روپے دے برابر بݨدے ہِن۔ 
 ابنِ خُردادبہ دا بیان 
ابنِ خردادبہ لکھین٘دا ہے جو جہڑیلے ملتان دے خزانے دا اِیہ روپیہ دارالخلافت اَپڑیا تاں اُون٘دی وݙی دُھم پَئی اَتے لوک ملتان کوں فرج بیت الذہب یعنی "سونے دی سرحد" آکھݨ لڳے۔ کیوں جو محمد بن قاسم نے جہڑا حجاج بن یوسف دے بِھرا دا پُتر ہَئی، ہِک مکان وِچ چالیہہ بار سونا پاتا۔ اَتے بار 333 مَݨ دا ہون٘دا ہے اِیں حساب نال کُل بار وِچ 13320 مݨ سونا تِھیا، جین٘دے 23976000  مثقال، اَتے 3596400 درہم تھئے۔ المسالک و الممالک صفحہ نمبر 56 لیدن۔  سفر نامہ بشاری مقدسی۔ صفحہ نمبر 484۔ 
 ملتان اتے اُون٘دا ملحقات دا انتظام 
ملتان فتح کرݨ دے بعد محمد بن قاسم نے امیر داؤد نصر بن ولید یمان کوں اِین٘دا حاکم مقرر کِیتا۔ حزیم بن عبد الملک تمیمی کوں قلعہ برہما پور(شور کوٹ) وِچ متعیّن کِیتا، ملتان دے نیڑے تیڑے دی حکومت عکرمہ بن ریحان شامی کوں تفویض تھئی اَتے احمد بن حزیمہ بن عتبہ مدنی کوں قلعہ جات اجتہاد اَتے کروڑ اُتے حاکم کِیتا۔ اَتے آپ پنڄاہ ہزار سواراں دے نال کشمیر کَن ٹُر پِیا۔ جندرود (چنیوٹ) کوں فتح کرݨ دے بعد اُوں جاء اُتے اَپڑیا جِتّھاں راجہ چچ نے آپݨی سرحد کوں نمایاں کرݨ کِیتے وَݨاں دی ہِک لَین لائی ہوئی ہَئی۔ محمد بن قاسم نے انّھاں نشاناں کوں نویں سِروں تازہ کِیتا تاں جو مسلماناں کو آپݨی سلطنت دی حد بندی دا علم رہوے۔ اِتّھوں کنوں وَل تے غازی محمد بن قاسم ملتان اَپڑیا۔ اُوہ قنوج اُتے حملہ کرݨ دیاں تیاریاں وِچ رُدّھا ہوئیا ہَئی جو اُوکوں حجاج دے مرݨ دی اطلاع مِلّی۔ اِیں خبر نے غازی محمد بن قاسم کوں ݙاڈھے ݙُکھ وِچ پاء ݙِتّا۔ کیوں جو تھی سڳدا ہَئی جو اُون٘دے بعد ایہو جیہاں بندہ بصرے دا گورنر مقرر تھیوے جہڑا اُون٘دے نال چَنڳا ورتا نہ کرے۔ ہالی اِیں واقعے کوں اَٹھ مہینے ای گُزرے ہَن جو ولید بن عبد الملک دی فوتڳی اَتے سلیمان بن عبد الملک دے خلیفہ بݨن دی اطّلاع مِلی۔ اِیہ ٻئی وحشت ناک خبر ہَئی۔ کیوں جو سلیمان ثقفی ٹٻّر دا ݙاڈھا دُشمݨ ہَئی اُوں نے حجاج دے دُشمݨ یزید بن مہلب کوں عراق دا گورنر مقرر کِیتا اَتے یزید بن ابی کبشہ سکسکی کوں سندھ دی حکومت دا پروانہ عطا کِیتا۔ نال ای محمد بن قاسم دی گرفتاری دے وارنٹ وی جاری کر ݙِتّے۔ یزید نے ملتان اپِڑ تے محمد بن قاسم کوں گرفتار کر تے عراق ٹور ݙِتّا۔ یعقوبی جلد اوّل صفحہ 356۔ جِتّھاں اُوکوں ٻئے ساکداراں دے نال واسط دے قید خانے وِچ بند کر ݙِتّا ڳِیا، اَتے صالح بن عبد الرحمن حاکمِ واسط نے طرح طرح دا عذاب ݙے تے اِیں مجاہدِ اعظم کوں شہید کر ݙِتّا۔ محمد بن قاسم حسرت ناک لہجے وِچ آہدا ہے: 

اضاعونی و ای فتی اضاعوا	
لیوم کریھۃ و سداد ثغربلاذری صفحہ نمبر 440۔ 

ترجمہ: "لوکاں نے میکوں ضائع کر ݙِتّا، اَتے کہڑے جؤان کوں ضائع کِیتا؟ اُوہ جؤان، جہڑا مصیبت دے ݙِین٘ہ کَم آوے اَتے سرحداں دی راکھی کِیتے ݙاڈھا مناسب ہووے!" مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 79تا 90۔ 
 ٻِیا ݙیکھو 
 ملتان دے مسلمان گورنر۔ 
 ملتان تے علویاں دی حکومت۔
 رائے چچ۔ 
 راجہ ہرناکشپ۔

 حوالے 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے