پتھری دور توں پہلے دا سرائیکستان

قبل از پتھری دور سرائیکستان دی تاریخ 
سرائیکستان، جہڑا اڄ جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، اک ایہو جہا خطہ ہائی جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہائی۔ قبل از پتھری دور (Pre-Paleolithic Period) سرائیکستان دی تاریخ دا اوہ ویلہ ہائی، جݙݨ انسان ہݨ تک اپݨی ابتدائی ارتقائی شکل وچ ہئی تے پتھر دے اوزار دا استعمال وی شروع نہ تھیا ہئی۔ ایہ دور لکھاں سال پہلے دا ہائی، جݙݨ انسانی آبائو (ہومینڈز) ایں علاقے وچ رہندے ہن۔ ایں مضمون وچ سرائیکستان دے قبل از پتھری دور دی تاریخ، این٘دے آثار، انسانی سرگرمیاں تے اہمیت بارے سرائیکی وچ تفصیل نال گل کیتی ویسی۔

 قبل از پتھری دور کیا ہائی؟ 
قبل از پتھری دور اوہ ویلہ ہائی جݙݨ انسان یا این٘دے آبائو نے پتھر دے اوزار بنانا شروع نہ کیتا ہئی۔ ایہ دور تقریباً 7 ملین سال پہلے توں 2.5 ملین سال پہلے (پرانا پتھر دا دور دی شروعات) تک پھیلا ہویا ہائی۔ ایں دور دی خاص بات ایہ ہائی کہ ایتھوں کوئی لکھت یا تحریری ریکارڈ نہ ہئی، تے معلومات صرف آثار قدیمہ، ہڈیاں دی باقیات تے جیواشم (Fossils) توں ملدے ہن۔ سرائیکستان وچ ایہ دور انسانی ارتقا دے ابتدائی مراحل تے این٘دے ماحول دی تبدیلیاں دا گواہ ہائی۔

سرائیکستان دا خطہ، خاص طور تے ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے رحیم یار خان، اپݨی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی دی وجہ نال قدیم ہومینڈز (انسان نما مخلوق) واسطے رہن دی مناسب جڳہ ہئی۔ ایہ علاقہ اپݨے موسم، پانی تے خوراک دی دستیابی دی وجہ نال انسانی زندگی دی ابتدا واسطے اہم ہئی۔
 سرائیکستان وچ قبل از پتھری دور دی شروعات 
قبل از پتھری دور وچ سرائیکستان وچ انسانی آبائو دی موجودگی دا امکان ہائی، کیوں جو ایہ خطہ افریقہ توں ایشیا دی طرف ہجرت کرݨ والے ہومینڈز دی راہ وچ ہئی۔ ایہ دور ہومو سیپیئنز (جدید انسان) دی آمد توں بہت پہلے دا ہائی تے ایتھوں ہومو ایریکٹس، ہومو ہابیلیس یا ٻئے ہومینڈز دی سرگرمیاں دا امکان ہائی۔

 ابتدائی ہومینڈز (7 ملین ق م - 2.5 ملین ق م):
 ایں دور وچ سرائیکستان وچ ہومینڈز، جہڑے جدید انسان دے آبائو ہن، رہندے ہن۔ ایہ مخلوق اپݨی ابتدائی شکل وچ ہن تے اوزار استعمال نہ کریندے ہن، پر فطرت توں ملݨ والی چیزاں، جویں کہ پتھر یا لکڑی، کوں سادہ طریقے نال استعمال کریندے ہن۔
 سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ خطہ ایں ہومینڈز واسطے خوراک (پھل، جڑی بوٹیاں تے چھوٹے جانور) دی فراہمی دا ذریعہ ہئی۔
 ماحولیاتی حالات:
 ایں دور وچ سرائیکستان دا موسم اڄ توں زیادہ گرم تے مرطوب ہئی۔ سندھ دریا تے این٘دے معاون دریاواں دی موجودگی نال ایہ علاقہ جنگلات، گھاہ دے میدان تے جھیلاں نال بھریا ہویا ہئی، جہڑا ہومینڈز دی رہائش واسطے مناسب ہئی۔
 ایہ ماحول ہومینڈز کوں خوراک جمع کرݨ تے چھوٹے جانوراں دا شکار کرݨ دی سہولت ݙیندی ہئی۔
 انسانی ارتقا:
 سرائیکستان وچ ایں دور دی کوئی پکی انسانی باقیات نہ مل سکیاں، پر ایہ خطہ ایشیا وچ ہومو ایریکٹس دی موجودگی دی راہ وچ ہئی۔ ہومو ایریکٹس دی باقیات جاوا (انڈونیشیا) تے چین وچ مل چکیاں ہن، تے ایہ ممکن ہائی کہ سرائیکستان وی این٘دے ہجرت دی راہ دا حصہ ہئی۔

 آثار قدیمہ دی دریافتاں 
سرائیکستان وچ قبل از پتھری دور دے آثار بہت محدود ہن، کیوں جو ایہ دور بہت پرانا ہائی تے این٘دے جیواشم یا باقیات دی حفاظت مشکل ہائی۔ پر کجھ اہم دریافتاں این٘دے بارے معلومات ݙیندیاں ہن:

 جیواشم تے ہڈیاں:
 ملتان تے ڈیرہ غازی خان دے نیڑے قدیم جیواشم ملے ہن، جہڑے ایں دور دے جانوراں (جویں کہ ہاتھی، گینڈا تے ببر شیر) دی موجودگی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ جیواشم ایں ماحول دی تصویر کشی کریندے ہن، جتھوں ہومینڈز رہندے ہن۔
 انسانی آبائو دی ہڈیاں یا جیواشم سرائیکستان وچ نہ مل سکیاں، پر ایہ خطہ ہومینڈز دی ہجرت دی راہ وچ ہئی، جہڑا این٘دے امکان کوں ودھاݙدا ہائی۔
 قدرتی اوزار:
 ایں دور وچ ہومینڈز نے پتھر یا لکڑی کوں بغیر تراشے استعمال کیتا۔ ملتان تے بہاولپور دے نیڑے ایہو جہیا سادہ پتھر ملے ہن، جہڑے ممکنہ طور تے خوراک تیار کرݨ یا شکار واسطے استعمال تھیندے ہن۔
 ماحولیاتی آثار:
 رحیم یار خان تے بہاولپور وچ قدیم جھیلاں تے دریاواں دی باقیات ملdiaں ہن، جہڑیاں ایں دور دے ماحول کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندیاں ہن۔ ایہ آثار ظاہر کریندے ہن کہ سرائیکستان وچ پانی دی فراوانی ہئی، جہڑی ہومینڈز دی رہائش واسطے ضروری ہئی۔

 ثقافتی تے معاشرتی زندگی 
قبل از پتھری دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ بہت سادہ ہئی، کیوں جو ایہ دور انسانی ارتقا دا ابتدائی مرحلہ ہئی۔ کجھ اہم پہلو ایویں ہن:

 خوراک جمع کرݨ:
 ہومینڈز اپݨی خوراک واسطے پھل، جڑی بوٹیاں تے چھوٹے جانوراں تے انحصار کریندے ہن۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین تے جنگلات نال ایہ خوراک آسانی نال میسر ہئی۔
 ایہ لوک چھوٹے گروہوں وچ رہندے ہن تے خوراک دی تلاش وچ ہک جڳہ توں ٻئی جڳہ ہجرت کریندے ہن۔
 ابتدائی سماجی ڈھانچہ:
 ایں دور وچ کوئی پیچیدہ سماجی ڈھانچہ نہ ہئی، پر ہومینڈز چھوٹے خاندانی گروہوں وچ رہندے ہن۔ ایہ گروہ خوراک تے تحفظ واسطے مل کے کم کریندے ہن۔
 سرائیکستان دا ماحول ایہو جہیا ہئی کہ ایہ گروہ دریاواں تے جھیلاں دے نیڑے عارضی کیمپ بناندے ہن۔
 مذہبی یا روحانی تصورات:
 ایں دور وچ مذہبی یا روحانی تصورات دی کوئی پکی نشانی نہ ملدی، پر ایہ ممکن ہائی کہ ہومینڈز فطرت دی قوتاں، جویں کہ سورج یا پانی، نال خوف یا عقیدت رکھدے ہن۔

 سرائیکستان تے انسانی ہجرت 
سرائیکستان دا قبل از پتھری دور انسانی ہجرت دی کہانی دا اہم حصہ ہائی۔ آثار قدیمہ تے جینیاتی تحقیق ظاہر کریندے ہن کہ ہومینڈز افریقہ توں تقریباً 2 ملین سال پہلے ایشیا دی طرف ہجرت کیتی۔ سرائیکستان، جہڑا وادی سندھ دا حصہ ہائی، ایں ہجرت دی راہ وچ اہم جڳہ ہئی۔ سندھ دریا تے این٘دے معاون دریاواں نے ایں خطے کوں ہومینڈز واسطے پرکشش بݨایا، کیوں جو ایتھوں پانی تے خوراک دی فراوانی ہئی۔

ایہ ممکن ہائی کہ ہومو ایریکٹس، جہڑا اوزار استعمال کرݨ وچ ماہر ہئی، سرائیکستان دے علاقے وچ وی رہیا ہووے۔ این٘دے ثبوت ہن وی ہندوستان تے جنوب مشرقی ایشیا وچ ملے ہن، تے سرائیکستان این٘دے راہ وچ ہئی۔

 چیلنج تے حدود 
قبل از پتھری دور دی تاریخ بارے معلومات دی کئی حدود ہن:

 آثار دی کمی:
 سرائیکستان وچ ایں دور دے انسانی جیواشم یا باقیات نہ مل سکیاں، کیوں جو ایہ دور بہت پرانا ہائی تے جیواشم دی حفاظت مشکل ہائی۔ این٘دے نال تحقیق محدود رہندی ہائی۔
 موسمی تبدیلیاں:
 لکھاں سال پہلے موسم تے زمین دی ساخت وچ تبدیلی نال کئی آثار تباہ تھی ڳئے۔ سندھ دریا دی بدلدی ہوئی دھاراواں نے وی آثار کوں نقصان پھجایا۔
 تحقیق دی کمی:
 سرائیکستان وچ قبل از پتھری دور تے آثار قدیمہ دی تحقیق ہݨ تک محدود ہائی۔ وادی سندھ دی تہذیب تے زیادہ توجہ دی وجہ نال ایہ دور نظر انداز رہیا ہائی۔

 موجودہ اہمیت 
سرائیکستان دا قبل از پتھری دور انسانی ارتقا تے این٘دے قدیم ماحول دی کہانی سݙاݙدا ہائی۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی جڑاں کوں قدیم زمانے نال جوڑدا ہائی تے این٘دے خطے دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔ ملتان تے بہاولپور وچ ملݨ والے جیواشم تے آثار سیاحاں تے محققین واسطے اہم ہن، جہڑے ایں دور دی زندگی کوں سمجھݨ وچ مدد ݙیندے ہن۔

پاکستان دی سرکار تے عالمی ادارے، جویں کہ یونیسکو، ایں آثار دی حفاظت واسطے کم کریندے ہن۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی تاریخی اہمیت اڄ وی این٘دے ثقافتی ورثے دا حصہ ہن۔ ایہ دور سرائیکی قوم کوں اپݨے ماضی تے فخر کرݨ دا موقع ݙیندی ہائی۔

 خاتمہ 
قبل از پتھری دور سرائیکستان دی تاریخ دا اک پراسرار تے اہم حصہ ہائی، جہڑا انسانی ارتقا دی ابتدا دی کہانی سݙاݙدا ہائی۔ ایہ دور ہومینڈز دی رہائش، خوراک جمع کرݨ تے ماحولیاتی حالات دی تصویر پیش کریندا ہائی۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا نے ایں خطے کوں قدیم ہومینڈز واسطے پرکشش بݨایا، تے ایہ انسانی ہجرت دی راہ دا اہم حصہ ہئی۔ اگرچہ ایں دور دے آثار محدود ہن، پر ایہ سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں تے این٘دے خطے دی عالمی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔ ودھیک آثار قدیمہ دی تحقیق نال ایہ دور دی کہانی ہاور واضح تھی سڳدی ہائی۔

 ٻیا ݙیکھو 

 سلطنت ملتان
 سرائیکستان دا قبل تاریخ دور

ونکی:تاریخ سرائیکستان