سرائیکستان دا قبل تاریخ دور

سرائیکستان قبل از تاریخ دور 

ملتان، بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان تے میانوالی کوں سرائیکستان آہدے ہن۔ 

سرائیکستان، جہڑا اڄ پاکستان دے جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، ہک ایہو جہا خطہ ہے، جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہے۔ قبل از تاریخ دور (Prehistoric Period) وچ سرائیکستان دا علاقہ انسانی تہذیب دی ابتدا دا گواہ ہائی، جہڑا ہزاراں سال پراݨا ہے۔ ایہ دور پتھر دے اوزار توں گھن کے زراعت دی ترقی تے مستقل بستیاں دی بنیاد تائیں پھیلا ہویا ہائی۔ ایں مضمون وچ سرائیکستان دے قبل از تاریخ دور دی تفصیل، ایندے آثار قدیمہ، ثقافتی ترقی تے اہمیت بارے سرائیکی وچ ڳالھ کیتی ویسی۔

 قبل از تاریخ دور کیا ہائی؟ 
قبل از تاریخ دور اوہ ویلہ ہائی، جݙݨ انسان نے لکھت ایجاد نہ کیتی ہئی تے ایندے بارے معلومات آثار قدیمہ، پتھر دے اوزار، ہڈیاں تے باقیات توں ملدے ہن۔ ایہ دور عام طور تے پتھر دے زمانے (Stone Age)، کانسی دے زمانے (Bronze Age) تے لوہے دے زمانے (Iron Age) وچ ونڈیا ویندا ہائی۔ سرائیکستان وچ ایہ دور تقریباً 2.5 ملین سال پہلے توں 2500 ق م (قبل مسیح) تک پھیلا ہویا ہائی، جݙݨ وادی سندھ دی تہذیب شروع تھی۔

سرائیکستان دا علاقہ، خاص طور تے ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے رحیم یار خان، اپݨی زرخیز زمین تے دریاواں (خاص طور تے سندھ دریا) دی وجہ نال قدیم انساناں واسطے رہن دی مناسب جڳہ ہئی۔ ایہ خطہ وادی سندھ دی تہذیب دا پیش خیمہ ہئی، جہڑی دنیا دی سب توں پرانیاں تہذیبوں وچوں ہک ہائی۔

 سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دی شروعات 
سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور پتھر دے زمانے نال شروع تھیندا ہائی، جہڑا پرانا پتھر دا دور (Paleolithic)، وچکارلا پتھر دا دور (Mesolithic) تے نواں پتھر دا دور (Neolithic) وچ ونڈیا ویندا ہائی۔ ایہ دور انسان دی ارتقا، اوزار سازی تے معاشرتی ڈھانچے دی ترقی دا گواہ ہائی۔

 پرانا پتھر دا دور (Paleolithic: 2.5 ملین ق م - 10,000 ق م):
 ایں دور وچ سرائیکستان دے علاقے وچ انسان اپݨی ابتدائی شکل وچ موجود ہن۔ ایہ لوک شکاری تے خوراک جمع کرݨ والے (Hunter-Gatherers) ہن تے پتھر دے اوزار استعمال کریندے ہن۔
 ملتان تے بہاولپور دے نیڑے پتھر دے اوزار ملے ہن، جہڑے ایں دور دی انسانی سرگرمیاں دی نشانی ہن۔ ایہ اوزار عام طور تے پتھر دے بنے ہوئے ہن تے شکار تے خوراک تیار کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔
 سرائیکستان دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ علاقہ شکاری قبائل واسطے پرکشش ہئی۔
 وچکارلا پتھر دا دور (Mesolithic: 10,000 ق م - 6,000 ق م):
 ایں دور وچ انسان نے زیادہ ترقی یافتہ اوزار بنان شروع کیتے، جویں کہ پتھر دی چھوٹی چھریاں تے تیر۔ ایہ لوک ہݨ وی شکاری تے خوراک جمع کرݨ والے ہن، پر انہاں نے مستقل رہائش دی طرف قدم ودھایا۔
 سرائیکستان وچ ایں دور دے آثار ملتان دے نیڑے تے ڈیرہ غازی خان دے پہاڑی علاقیاں وچ ملدے ہن۔ ایتھوں پتھر دے چھوٹے اوزار تے چٹاناں تے بنائی گئی نقاشی وی ملدی ہائی، جہڑی انسانی ثقافت دی ترقی کوں ظاہر کریندی ہائی۔
 نواں پتھر دا دور (Neolithic: 6,000 ق م - 3,000 ق م):
 ایہ دور سرائیکستان وچ زراعت دی ابتدا دا ویلہ ہئی۔ انسان نے کھیتی باڑی شروع کیتی تے گندم، جو تے چاول ورگے فصل اگائی۔ ایندے نال نال جانوراں کوں پالݨ (Domestication) دا عمل وی شروع تھی ڳیا، جویں کہ بکری، بھیڑ تے گائے۔
 سرائیکستان وچ ایں دور دی اہم نشانی رحیم یار خان تے بہاولپور دے نیڑے ملݨ والے آثار ہن، جتھوں مٹی دے برتن تے زرعی اوزار ملے ہن۔ ایہ آثار ظاہر کریندے ہن کہ لوک مستقل بستیاں وچ رہݨ لڳے ہن۔
 ایں دور وچ سرائیکستان دا علاقہ وادی سندھ دی تہذیب دی تیاری دا حصہ ہئی، کیوں جو زراعت تے مستقل رہائش ایندے بنياد ہن۔

 آثار قدیمہ دی دریافتاں 
سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دے کئی اہم آثار ملے ہن، جہڑے ایں خطے دی قدیم تاریخ کوں اجاگر کریندے ہن:

 پتھر دے اوزار:
 ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان دے علاقیاں وچ پتھر دے اوزار ملے ہن، جہڑے پرانے تے وچکارلے پتھر دے دور نال تعلق رکھدے ہن۔ ایہ اوزار شکار، کھال اتارݨ تے خوراک تیار کرݨ واسطے استعمال تھیندے ہن۔
 مٹی دے برتن:
 رحیم یار خان تے بہاولپور وچ نواں پتھر دا دور دے مٹی دے برتن ملے ہن، جہڑے زراعت تے مستقل بستیاں دی نشانی ہن۔ ایہ برتن سادہ ڈیزائن دے ہن، پر ایندے وچ ہنرمندی دی جھلک ملدی ہائی۔
 چٹان نقاشی:
 ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے پہاڑی علاقیاں وچ چٹاناں تے نقاشی ملدی ہائی، جہڑی وچکارلے پتھر دے دور دی ہن۔ ایہ نقاشی وچ جانور، شکار تے انسانی سرگرمیاں دی تصویر کشی کیتی گئی ہائی۔
 زرعی آثار:
 سرائیکستان وچ زراعت دی ابتدا دے ثبوت بہاولپور تے رحیم یار خان دے نیڑے ملدے ہن، جتھوں گندم تے جو دے پرانے بیج تے اوزار ملے ہن۔ ایہ ظاہر کریندا ہائی کہ ایہ خطہ زرعی انقلاب دا حصہ ہئی۔

 ثقافتی تے معاشرتی ترقی 
قبل از تاریخ دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ آہستہ آہستہ ترقی کردا رہیا:

 زراعت تے مستقل وستیاں:
 نواں پتھر دا دور وچ زراعت دی ترقی نال لوک مستقل وستیاں وچ رہݨ لڳے۔ ایہ بستیاں سندھ دریا دے نیڑے قائم تھیاں، جہڑا پانی تے خوراک دی فراہمی دا ذریعہ ہئی۔ ایہ بستیاں وادی سندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨیاں۔
 ابتدائی ہنرمندی:
 سرائیکستان وچ مٹی دے برتن، پتھر دے اوزار تے زیورات دی تیاری ایں دور دی ہنرمندی کوں ظاہر کریندی ہائی۔ ایہ ہنر وادی سندھ دی تہذیب دے پیچیدہ ڈیزائن دی طرف ہک قدم ہن۔
 سماجی ڈھانچہ:
 زراعت دی ترقی نال سماجی ڈھانچہ وچ تبدیلی آئی۔ لوک قبائل وچ رہݨ دی بجائے چھوٹیاں برادریاں وچ منظم تھیݨ لڳے۔ ایندے نال نال خوراک دی تقسیم تے محنت دا ونٹارا وی شروع تھی ڳیا۔
 مذہبی تصورات:
 قبل از تاریخ دور دے آثار وچ مٹی دی مورتاں تے نقاشی ملدی ہائی، جہڑی ابتدائی مذہبی عقیدیاں دی طرف اشارہ کریندی ہائی۔ ایہ ممکن ہائی کہ لوک فطرت، جویں کہ سورج، چاند تے دریا، دی پوجا کریندے ہن۔

 سرائیکستان تے وادی سندھ دی تہذیب 
سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور وادی سندھ دی تہذیب (2600 ق م - 1900 ق م) دی تیاری دا اہم حصہ ہئی۔ ایہ تہذیب، جہڑی ہڑپہ تے موئن جو دڑو ورگے شہراں دی وجہ نال مشہور ہائی، سرائیکستان دی زرعی تے معاشرتی ترقی دا نتیجہ ہئی۔ ملتان تے بہاولپور دے نیڑے ملݨ والے آثار ظاہر کریندے ہن کہ ایہ علاقہ وادی سندھ دی تہذیب دا حصہ ہئی تے ایتھوں زراعت، تجارت تے ہنرمندی دی ترقی تھئی۔

ملتان، جہڑا سرائیکستان دا ثقافتی تے تاریخی مرکز ہائی، قبل از تاریخ دور وچ وی اہم ہئی۔ ایتھوں دی زرخیز زمین تے سندھ دریا دی موجودگی نال ایہ خطہ قدیم بستیاں دا مرکز ہئی۔ ایہ ممکن ہائی کہ ملتان دی ابتدائی بستیاں وادی سندھ دی تہذیب دے شہراں نال منسلک ہن۔
 چیلنج تے حدود 
قبل از تاریخ دور بارے معلومات دی کجھ حدود ہن:

 لکھائی دی غیر موجودگی:
 ایں دور وچ لکھت ایجاد نہ تھئی ہئی، ایں واسطے ساری معلومات آثار قدیمہ تے باقیات تے مبنی ہن۔ ایہ معلومات محدود تے قیاس آرائی تے مبنی ہن۔
 آثار دی کمی:
 سرائیکستان وچ قبل از تاریخ دور دے آثار ملے ہن، پر ایہ ہڑپہ تے موئن جو دڑو ورگے وݙے آثار دی نسبت کم ہن۔ ایندے نال تحقیق وچ مشکل پیش آندی ہائی۔
 موسمی تبدیلیاں:
 قدیم ویلے وچ موسم تے دریاواں دی تبدیلی نال کئی بستیاں تباہ تھی ڳیاں، جہڑا آثار دی حفاظت کوں مشکل بݨیندا ہائی۔

 موجودہ اہمیت 
سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور اڄ وی ایندے ثقافتی تے تاریخی ورثے دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں تے انہاں دی زرخیز دھرتی دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔ ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان وچ ملݨ والے آثار سیاحاں تے محققین دی توجہ دا مرکز ہن۔ ایہ آثار سرائیکی ثقافت دی پرانپݨ تے ایندے عالمی کردار دی گواہی ݙیندے ہن۔

پاکستان دی سرکار تے عالمی ادارے، جویں کہ یونیسکو، ایں آثار دی حفاظت تے تحقیق واسطے کم کریندے ہن۔ ملتان تے بہاولپور وچ عجائب گھر وی ایں دور دے آثار کوں محفوظ رکھدے ہن، جہڑے سرائیکی قوم دی تاریخ کوں سمجھݨ واسطے اہم ہن۔
 خاتمہ 
سرائیکستان دا قبل از تاریخ دور انسانی تہذیب دی ابتدا دا اک اہم حصہ ہائی۔ پتھر دے اوزار توں لے کے زراعت تے مستقل بستیاں تک، ایہ خطہ ہزاراں سال دی ترقی دا گواہ ہائی۔ ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان وچ ملݨ والے آثار ایں دور دی ثقافتی، معاشرتی تے زرعی ترقی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ دور وادی سندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨیا تے سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں کوں اجاگر کریندا ہائی۔ آج وی ایہ آثار سرائیکستان دی ثقافتی شناخت دا اہم حصہ ہن تے ایندے تاریخی ورثے دی حفاظت دی لوڑ ہائی۔

 ٻیا ݙیکھو 

 کُٹ دے دور دا سرائیکستان 
 سرائیکستان دی اسلام توں پہلے دی تاریخ

 امارت ملتان
 سلطنت ملتان