پنج سو قبل مسیح توں مسلماناں دی آمد تائیں دی تاریخ سرائیکستان

500 ق م توں 712ء تائیں سرائیکستان دی تاریخ 
سرائیکستان، جہڑا اڄ جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، قدیم ویلے توں انسانی تہذیب دا اہم مرکز رہیا ہائی۔ 500 ق م (قبل مسیح) توں 712ء (محمد بن قاسم دی فتح ملتان) تائیں دا ویلہ سرائیکستان دی تاریخ دا اک اہم دور ہائی، کیوں جو ایں ویلے ایہ خطہ مختلف سلطنتاں، ثقافتی تبدیلیاں تے مذہبی ترقی دا گواہ ہئی۔ ایہ دور آریائی اثر، ہخامنشی سلطنت، سکندر اعظم دی فتوحات، موریہ سلطنت، یونانی-باختری تے کوشانہ سلطنتاں توں لے کے اسلامی فتوحات دی ابتدا تک پھیلا ہویا ہائی۔ ایں مضمون وچ ایں ویلے سرائیکستان دی تاریخ، سیاسی تبدیلیاں، ثقافت، مذہب تے آثار بارے سرائیکی وچ تفصیل نال ڳالھ کیتی ویسی۔
 تاریخی پس منظر 
500 ق م دے نیڑے سرائیکستان، خاص طور تے ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان تے رحیم یار خان، وادی سندھ تے پنجاب دی زرخیز زمین تے واقع ہووݨ  دی وجہ نال سیاسی تے معاشی اہمیت رکھدا ہئی۔ ایہ خطہ سندھ دریا تے ایہدے معاون دریاواں (راوی، چناب تے ستلج) دی بدولت زراعت تے تجارت دا مرکز ہئی۔ ایں ویلے سرائیکستان وچ ویدی مذہب، ٻُدھ مت تے جین مت دی ترقی تھی رہی ہئی، تے ایہ علاقہ آریائی ثقافت دی مضبوط جڑاں دا حامل ہئی۔

ایں دور وچ سرائیکستان مختلف سلطنتاں دے زیر اثر رہیا، جہڑیاں نے ایہدے سیاسی، معاشرتی تے ثقافتی ڈھانچے کوں متاثر کیتا۔ ملتان، جہڑا سرائیکستان دا تاریخی تے ثقافتی گڑھ ہئی، ایں ویلے ہک اہم شہری تے مذہبی مرکز ہئی، جتھوں سورج مندر دی وجہ نال ہندو مذہب دی پوجا دا مرکز ہئی۔
 اہم تاریخی مراحل 
ایں ویلے (500 ق م توں 712ء) سرائیکستان دی تاریخ کوں کئی اہم مراحل وچ ونڈیا ون٘ڄ سڳیندا ہے:

 1. ہخامنشی سلطنت (500 ق م - 330 ق م) 

 سیاسی اثر:
 6ویں صدی ق م وچ ہخامنشی سلطنت (ایران دی پارسی سلطنت) نے سرائیکستان سمیت وادی سندھ تے پنجاب دے کجھ علاقیاں تے قبضہ کیتا۔ ہخامنشی بادشاہ داریوش اول (522 ق م - 486 ق م) نے این٘کوں اپݨی سلطنت دا صوبہ (ساتراپی) بݨایا، جہڑا "ہندوش" آکھیا ویندا ہئی۔
 ملتان تے ایہدے نیڑلے علاقے ایں صوبے دا حصہ ہن تے ہخامنشی سلطنت کوں خراج ادا کریندے هئ۔ ہخامنشی حکمراناں نے ایتھوں انتظامی نظام قائم کیتا تے تجارت کوں فروغ ݙتا۔
 ہخامنشی دور وچ سرائیکستان دی معیشت مضبوط تھی، کیوں جو ایہ خطہ ایران، وسطی ایشیا تے ہندوستان دی وچکار تجارتی راہ دا حصہ ہئی۔
 ثقافتی اثر:
 ہخامنشی سلطنت نے پارسی ثقافت تے زرتشتی مذہب دا اثر پھیلایا، پر سرائیکستان وچ ویدی مذہب تے مقامی رسوم مضبوط رہیاں۔ ملتان دا سورج مندر ایں ویلے وی اہم مذہبی مرکز ہئی۔
 پارسی زبان تے انتظامی نظام دی وجہ نال سرائیکی زبان تے ثقافت تے وی کجھ اثر پیا، جہڑا ایہدے لسانی ورثے دا حصہ بݨیا۔

 2. سکندر اعظم دی فتوحات (326 ق م) 

 فتوحات تے جنگ:
 326 ق م وچ یونانی بادشاہ سکندر اعظم نے ہندوستان تے حملہ کیتا تے پنجاب تے سرائیکستان دے علاقیاں وچ فتوحات حاصل کیتیاں۔ ملتان، جہڑا ایں ویلے اک مضبوط شہری مرکز ہئی، سکندر دی فوج دیخلاف لڑیا۔
 ملتان دی جنگ (326 ق م) وچ سکندرکوں شدید مزاحمت دا سامنا کرݨا پیا تے اوہ زخمی وی تھی ڳیا۔ مورخین دے مطابق، ملتان دے مقامی راجہ نے ایہدے دفاع واسطے وݙا کردار ادا کیتا۔
 سکندر نے ملتان تے قبضہ کیتا، پر ایہدے بعد اوہدے فوج دی تھکاوٹ تے مقامی مزاحمت دی وجہ نال اوہ واپس تھی ڳیا۔
 ثقافتی تبادلہ:
 سکندر دی فتوحات نال یونانی تے ہندوستانی ثقافت دا آپسی تبادلہ تھی۔ سرائیکستان وچ یونانی فن، سکے تے تعمیراتی انداز دا کجھ اثر پیا، جہڑا بعد وچ یونانی-باختری سلطنت وچ واضح تھی۔
 ملتان تے ایہدے نیڑلے علاقیاں وچ یونانی تے مقامی ثقافت دی آمیزش تھی، جہڑی ایہدے فن تے ہنرمندی وچ نظر آندی ہئی۔

 3. موریا سلطنت (321 ق م - 185 ق م) 

 سیاسی کنٹرول:
 سکندر دے جان دے بعد، چندر گپت موریہ نے موریہ سلطنت (321 ق م) قائم کیتی تے سرائیکستان سمیت پورے شمالی ہندوستان تے قبضہ کیتا۔ ملتان تے سرائیکستان ایں سلطنت دا اہم حصہ بݨے۔
 موریا بادشاہ اشوک (268 ق م - 232 ق م) دے دور وچ سرائیکستان وچ ٻُدھ مت دی ترقی تھی۔ اشوک نے ٻُدھ مت کوں سرکاری مذہب بݨایا تے ایتھوں ٻُدھ ستوپ تے خانقاہ بنوایا۔
 ملتان تے بہاولپور دے نیڑے ٻُدھ ستوپ دی باقیات ملدیاں ہن، جہڑیاں ایں دور دی مذہبی تے ثقافتی ترقی دی نشانی ہن۔
 معاشی تے انتظامی ترقی:
 موریا سلطنت نے سرائیکستان وچ زراعت، تجارت تے انتظامی نظام کوں مضبوط کیتا۔ سندھ دریا دی وجہ نال ایہ خطہ گندم، چاول تے کپاہ دی پیداوار دا مرکز ہئی۔
 اشوک دے کتبے (جویں کہ ایہدے ستون تے چٹان کتبے) سرائیکستان وچ نہ ملے، پر ایہدے انتظامی نظام دا اثر ایتھوں وی پیا۔
 ثقافتی اثر:
 ٻودھ مت تے جین مت دی ترقی نال سرائیکستان دی مذہبی زندگی وچ تبدیلی آئی۔ ویدی مذہب ہݨ وی موجود ہئی، پر ٻودھ مت دی مقبولیت ودھی۔
 ملتان دا سورج مندر ایں ویلے وی ہندو مذہب دا اہم مرکز ہئی، جہڑا ایہدے کثیر مذہبی کردار کوں ظاہر کریندا ہئی۔

 4. یونانی باختری تے کوشانہ سلطنت (185 ق م - 200ء) 

 یونانی-باختری سلطنت (185 ق م - 10ء):
 موریا سلطنت دے زوال دے بعد، یونانی-باختری سلطنت نے سرائیکستان تے پنجاب دے کجھ علاقیاں تے قبضہ کیتا۔ ایہ سلطنت سکندر دے جانشیناں دی بنائی ہوئی ہئی تے ایہناں نے یونانی تے ہندوستانی ثقافت دی آمیزش کوں فروغ ݙتا۔
 ملتان تے ایہدے نیڑلے علاقیاں وچ یونانی-باختری سکے ملے ہن، جہڑے ایہناں دی معاشی تے ثقافتی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔
 کوشان سلطنت (30ء - 200ء):
 کوشان سلطنت، جہڑی وسطی ایشیا توں آئی، نے سرائیکستان تے شمالی ہندوستان تے قبضہ کیتا۔ کوشانہ بادشاہ کنشک (127ء - 150ء) دے دور وچ سرائیکستان وچ ٻُدھ مت دی ترقی اپݨے عروج تے ہئی۔
 ملتان تے بہاولپور وچ کوشان دور دے ٻُدھ ستوپ تے مورتاں ملdiaں ہن، جہڑیاں ایں دور دی فنون لطیفہ تے مذہبی ترقی دی نشانی ہن۔ کوشان سلطنت نے گندھارا آرٹ (یونانی-ٻُدھ آرٹ) کوں فروغ ݙتا، جہڑا سرائیکستان وچ وی نظر آندا ہئی۔
 کوشانہ دور وچ سرائیکستان تجارت دا اہم مرکز ہئی، کیوں جو ایہ خطہ ریشمی رستے (Silk Route) نال منسلک ہئی۔

 5. گپتا سلطنت تے رائے سلطنت (200ء - 712ء) 

 گپتا سلطنت (320ء - 550ء):
 گپتا سلطنت نے سرائیکستان تے شمالی ہندوستان تے قبضہ کیتا تے این٘کوں انتظامی طور تے مضبوط کیتا۔ ایں دور وچ ہندو مذہب دی بحالی تھی تے ویدی رسوم کوں فروغ ملا۔
 ملتان دا سورج مندر ایں ویلے اپݨی عروج تے ہئی تے ہندو زائرین دی توجہ دا مرکز ہئی۔ گپتا دور وچ سرائیکستان وچ زراعت تے تجارت دی ترقی تھی، جہڑی ایہدے معاشی خوشحالی دی نشانی ہئی।
 گپتا سلطنت دے سکے تے کتبے ملتان تے بہاولپور وچ ملے ہن، جہڑے ایہدے انتظامی نظام کوں ظاہر کریندے ہن۔
گپتا دور اَتے ہُن لوکاں دے حملے (تقریباً 4ویں صدی عیسوی توں 6ویں صدی عیسوی):
گپتا سلطنت دا مرکز اگرچہ شمالی ہند وِچ ہا، پر انہاں دا اثر ایں خطے تے وی رہیا  ہے۔ پر 5ویں اَتے 6ویں صدی عیسوی وِچ سفید ہُن لوکاں (White Huns) دے حملیاں نے ایں خطے دی سیاسی اَتے سماجی صورتحال کوں بُری طرح متاثر کیتا۔ انہاں حملیاں نال پراݨیاں ریاستاں کمزور تھی ڳئیاں اَتے نویں مقامی سردار اَتے ریاستاں اُبھریاں۔
 رائے سلطنت (489ء - 712ء):
 گپتا سلطنت دے زوال دے بعد، سرائیکستان وچ رائے سلطنت دا اثر ودھیا۔ ایہ سلطنت سندھ تے ملتان تے قابض ہئی تے این٘دے راجہ داہر (695ء - 712ء) آخری حکمران ہئی۔
 ملتان ایں ویلے رائے سلطنت دا اہم مرکز ہئی تے سورج مندر دی وجہ نال مشہور ہئی۔ رائے سلطنت نے ہندو مذہب تے مقامی ثقافت کوں فروغ ݙتا، پر ٻُدھ مت تے جین مت وی موجود رہیا۔
 712ء وچ اموی خلافت دے جرنیل محمد بن قاسم نے ملتان تے حملہ کیتا تے راجہ داہر کوں شکست ݙتی۔ ایہ فتح سرائیکستان دی تاریخ دا اک وݙا موڑ ہئی، کیوں جو ایہ خطہ اسلامی سلطنت دا حصہ بݨ ڳیا۔

 آثار قدیمہ دی دریافتاں 
سرائیکستان وچ 500 ق م توں 712ء تائیں دے آثار ایں دور دی ثقافتی تے تاریخی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن:

 ٻُدھ ستوپ تے خانقاہ:
 ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان وچ موریہ تے کوشانہ دور دے ٻُدھ ستوپ تے خانقاہ دی باقیات ملدیاں ہن۔ ایہ آثار ٻُدھ مت دی ترقی تے گندھارا آرٹ دی جھلک پیش کریندے ہن۔
 مٹی دے برتن تے اوزار:
 سرائیکستان وچ مٹی دے برتن، کانسی دے اوزار تے زیورات ملے ہن، جہڑے ہخامنشی، یونانی-باختری تے گپتا دور نال تعلق رکھدے ہن۔ ایہ آثار ایں دور دی ہنرمندی تے معاشی ترقی دی نشانی ہن۔
 سکے:
 ہخامنشی، یونانی-باختری، کوشانہ تے گپتا دور دے سکے ملتان تے بہاولپور وچ ملے ہن۔ ایہ سکے ایں دور دی معاشی تے سیاسی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔
 سورج مندر دی باقیات:
 ملتان دا سورج مندر، جہڑا رائی سلطنت دے دور وچ مشہور ہئی، ایں ویلے ہندو مذہب دا اہم مرکز ہئی۔ اگرچہ این٘دے اصل آثار تباہ تھی ڳئے، پر این٘دے ذکر قدیم متن وچ ملدے ہن۔

 ثقافتی تے معاشرتی زندگی 
ایں ویلے سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ کثیر الثقافتی تے متنوع ہئی:

 مذہب:
 سرائیکستان وچ ویدی مذہب، ٻُدھ مت تے جین مت اکٹھے پروان چڑھے۔ ملتان دا سورج مندر ہندو مذہب دا اہم مرکز ہئی، جݙݨ کہ ٻُدھ ستوپ تے خانقاہ ٻُدھ مت دی ترقی دی نشانی ہن۔
 ہخامنشی دور وچ زرتشتی اثر تے کوشانہ دور وچ یونانی-ٻُدھ آرٹ دی آمیزش تھی، جہڑی ایں خطے دی مذہبی تنوع کوں ظاہر کریندی ہئی۔
 زبان تے ادب:
 سرائیکی زبان دی جڑاں ایں دور دی پراکرت تے سنسکرت نال ملدے ہن۔ ویدی متن (جویں کہ رگ وید تے اتھرو وید) تے ٻُدھ مت دی پالی متن ایں ویلے دی ادبی ترقی دی نشانی ہن۔
 ملتان تے ایہدے نیڑلے علاقیاں وچ سنسکرت، پراکرت تے بعد وچ یونانی زبان دا اثر وی پیا۔
 معیشت:
 سرائیکستان دی معیشت زراعت، تجارت تے ہنرمندی تے مبنی ہئی۔ سندھ دریا تے ایہدے نیڑلے علاقیاں وچ گندم، چاول تے کپاہ دی کاشت تھی، جہڑی ایہدے معاشی خوشحالی دی بنیاد ہئی۔
 ایہ خطہ ریشمی رستے تے ٻئے تجارتی راہواں نال منسلک ہئی، جہڑا این٘کوں ایران، وسطی ایشیا تے ہندوستان دی وچکار اہم بناندا ہئی۔
 سماجی ڈھانچہ:
 ایں دور وچ سرائیکستان دا معاشرہ قبائلی تے وارنا نظام (برہمن، کشتری، ویش تے شودر) تے مبنی ہئی۔ موریہ تے کوشانہ دور وچ ٻُدھ مت دی وجہ نال سماجی مساوات کوں فروغ ملا، پر گپتا دور وچ ہندو نظام مضبوط تھی ڳیا۔

 چیلنج تے حدود 
ایں دور دی تاریخ بارے معلومات دی کجھ حدود ہن:

 آثار دی کمی:
 سرائیکستان وچ ایں ویلے دے آثار، خاص طور تے ہخامنشی تے یونانی-باختری دور دے، محدود ہن، کیوں جو ایہ سلطنتاں دی عارضی بستیاں تے فوجی چھاؤنیاں زیادہ ہن۔
 تحریری ریکارڈ دی کمی:
 ہخامنشی تے رائی سلطنت دے کجھ کتبےآں توں علاوہ ایں دور دی پکی لکھت محدود ہائی۔ ٻُدھ تے ہندو متن زبانی روایت دی شکل وچ ہن، جہڑے بعد وچ لکھے ڳئے۔
 خارجی حملے:
 سرائیکستان کوں ہخامنشی، سکندر اعظم تے کوشانہ سلطنت دی فتوحات دی وجہ نال کئی وار سیاسی تبدیلیاں دا سامنا کرݨا پیا، جہڑا این٘دے مقامی نظام کوں متاثر کریندا ہئی۔

 موجودہ اہمیت 
500 ق م توں 712ء تائیں سرائیکستان دی تاریخ این٘دے کثیر الثقافتی تے مذہبی ورثے دی اہمیت کوں ظاہر کریندی ہائی۔ ملتان دا سورج مندر، ٻُدھ ستوپ تے کوشانہ دور دی مورتاں ایں خطے دی تاریخی تے ثقافتی دولت دی نشانی ہن۔ سرائیکی زبان دی جڑاں ایں دور دی پراکرت تے سنسکرت نال جڑدے ہن، جہڑا ایہدے لسانی ورثے کوں اجاگر کریندا ہائی۔

ملتان تے بہاولپور وچ ملݨ والے آثار سیاحاں تے محققین دی توجہ دا مرکز ہن، تے ایہناں دی حفاظت دی لوڑ ہائی۔ ایہ دور سرائیکی قوم دی قدیم جڑاں تے ایہدے عالمی کردار دی گواہی ݙیندی ہائی، جہڑا این٘کوں اپݨے ماضی تے فخر کرݨ دا موقع ݙیندی ہائی۔
 خاتمہ 
500 ق م توں 712ء تائیں سرائیکستان دی تاریخ مختلف سلطنتاں، ثقافتی آمیزش تے مذہبی ترقی دا اک سنہری دور ہئی۔ ہخامنشی، موریہ، یونانی-باختری، کوشانہ تے رائی سلطنتاں نے ایں خطے کوں سیاسی تے معاشی طور تے مضبوط کیتا، جݙݨ کہ ویدی مذہب، ٻُدھ مت تے جین مت نے ایہدے ثقافتی ڈھانچے کوں بھرپور کیتا۔ ملتان دا سورج مندر تے ٻُدھ ستوپ ایں دور دی عظمت دی نشانی ہن۔ محمد بن قاسم دی فتح (712ء) نال سرائیکستان اسلامی دور وچ داخل تھی ڳیا، پر ایہ دور ایہدے ثقافتی تے تاریخی ورثے دی مضبوط بنیاد رکھدا ہئی۔ ودھیک آثار قدیمہ دی تحقیق نال ایں دور دی کہانی ہاور واضح تھی سڳدی ہائی، جہڑی سرائیکی قوم دی شناخت کوں مضبوط کریسی

 ٻیا ݙیکھو 

 سلطنت ملتان

ونکی:تاریخ سرائیکستان