ملتان قرامطیاں دی ولھیٹ وچ

قرامطیاں تے شیعاں وِچ وِتھ 
 شیعاں دے جَتّھے اَتے سُنّیاں نال جھیڑا 
کُجھ لوک شیعاں اَتے قرامطیاں وِچ وِتھ نِھیں کرین٘دے۔ بھان٘ویں جو شیعہ اَتے سُنّی مسلماناں دے ݙُو جَتّھے ہِن اَتے قرامطہ ملحد اَتے بے دِین ہِن۔ انّھاں دا اسلام دے نال اصلوں کُئی تعلق کائے نِھیں۔ شیعانِ اہلبیت اُوہ ہِن جِنّھاں نے سلیمان بن حرد دی اڳواݨی وِچ قاتلانِ امام حسین علیہ السلام کنوں بَدلہ گِھدّا۔
وَل شیعاں وِچ وَلا امامت اَتے امام چُݨن وِچ جھیڑا پے ڳِیا۔ اُنّھاں نے زید بن علی بن حسین علیہ السلام کوں ہشام بن عبد الملک دے زمانے وِچ بیعت کِیتے کوفہ سݙوا بھیڄیا۔ جہڑیلے حضرت تشریف گِھن آئے تاں اُنّھاں نے آپ کنوں ارداس کِیتی جو اِیں کنوں پہلاں جو اَساں تُہاݙے ہَتھ اُتے بیعت کروں، تُساں اِیں ڳالھ دا اعلان کرو جو تُساں حضرت علی بن ابی طالب علیہ السلام کوں امام برحق اَتے وصی ڄاݨدے ہِیوے اَتے شیخین (ابو بکر تے عمر) کنوں بیزاری اَتے تبرّا کرین٘دے ہِیوے۔ پَر حضرت زید نے نہ تاں شیخیں کنوں بیزاری کِیتی اَتے نہ تبرّا کِیتا۔ اِین٘دے تے ہِک جَتّھے نے انّھاں دی رفاقت چھوڑ ݙِتّی اَتے رافضی اکھوائے۔ ݙُوجھا جتّھا اوہ ہِے جہڑا امامتِ بنی فاطمہ دا قائل ہِے اَتے حضرت علی اَتے اُنّھاں پُتراں سیّدنا امام حسن تے سیدنا امام حسین علیہم السلام کوں کُل صحابہ اُتے بچند مشروط افضل مَنیندا ہِے۔ شیخین دی امامت اُنّھاں دے نیڑے ٹھیک ہِے، اِین٘دے باوجود جو حضرت علی کرم اللہ وجہہٗ کوں سارے صحابہ کنوں افضل سمجھدا ہِے۔ ایہ فرقہ زیدیہ اَکھوین٘دا ہِے۔ ایہ مذہب زید شہید اَتے اُنّھاں دے منّݨ آلیاں دا ہِے۔ ایہ فرقہ انحراف اَتے غلو کنوں ٻہوں پَرے اَتے جاوہِؑ اعتدال نال بہ نسبت ٻِنّھاں شیعاں دے ڈھیر نیڑے ہِے۔ اِیں طرح اسماعیلی جِنّھاں دا ذِکر پہلاں تھی چُکیا ہِے۔ اُنّھاں وِچ اَتے ٻئے مسلماناں وِچ بنیادی طور تے کوئی جھیڑا کائے نِھیں۔ اِیں کِیتے کتھائیں سُنّی حکمراناں نے شیعہ مذہب دی وجہ کنوں شیعہ حکام اُتے کوئی حملہ نِھیں کِیتا اَتے نہ ای کئیں شیعہ حکومت نے صرف سُنّی ہووݨ دی بناء تے کئیں مسلمان کوں تنگ کِیتا۔ 
اورنگ زیب عالمگیر نے بیچا پور، احمد نگر یا گولکنڈہ دے باشاہواں اُتے اِیں کِیتے حملے نہ کِیتے ہَن جو اُوہ شیعہ ہَن بلکہ اِیں کِیتے حملے کِیتے ہَن جو انّھاں دی شاہِ ایران نال مغل حکومت دے خلاف سازش پکڑی ڳئی ہَی۔ شاہ ایران نے انّھاں کوں لِکّھیا ہَئی جو میں لہن٘دے پاسوں حملہ کرین٘داں تے تُساں چڑھدے پاسوں انّھاں اُتے تُرُٹ پؤوو اَتے مغل سلطنت دی سِلھ نال سِلھ وڄا ݙیؤ۔ اودھ دے باشاہ مذہباً شیعہ ہَن پَرواجد علی شاہ دے ویلے تئیں کݙان٘ہیں سُنّی شیعہ جھیڑا نِھیں تِھیا۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 106۔ 

 قرامطی 
قرامطی ہِک اینجھا بے دِین فرقہ ہِے جین٘دے اُتے ٻئے مسلمان فرقیاں آلی کار شیعہ حضرات نے وی لعنت کِیتی ہِے۔ تلّے اَساں قرامطیاں دے اعتقاداں تے چانݨ پین٘دے ہِسے:
ایہ لوک عبد اللہ میمون ایرانی دے مَنّݨ آلے ہَن۔ جئیں ادیانِ عالم کوں مٹاوݨ دا تہیہ کر رکّھیا ہَئی۔ اُون٘دے مذہب دا خاصہ ایہ ہَئی جو سارے مذہب بے ہودہ ہِن۔ دُنیا اَتے آخرت وِچ نہ نیک عمل دی جزا ہِے نہ بد عملاں دی کوئی سزا۔ احمد قرمط اِیں عبد اللہ دا مُرید ہَئی۔ اُوں نے وحشی قوماں کوں جہڑے عقل کنوں وانجھے اَتے مذہب کنوں لا پرواہ ہَن آپݨے دین کَن سَݙّیا اَتے اعلان کِیتا جو:
 نماز دیاں صرف ٤ رکعاتاں ہِن۔ ݙُو سِجھ نِکلݨ کنوں پہلاں اَتے ݙُو سِجھ ٻُݙݨ کنوں پہلاں ادا کِیتے ون٘ڄِن۔مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 106۔ 
 بیت اللہ دے بجائے بیت المقدس کَن مُنہ کر کے نماز ادا کِیتی ونڄے۔ ایہو وجہ ہِے جو ابو طاہر سلیمان قرامطی نے ٣١٩ ہجری وِچ مکہ اُتے حملہ کر کے حرم وِچ رَت وہایا۔ بیت اللہ دا ٻُوہا تروڑ ݙِتّا، حجرِ اسود کوں پَٹ کے آپݨے مستقر ہجر کوں بھجوا ݙِتا، غلافِ کعبہ کوں لَہوا تے ٹوٹے ٹوٹے کروایا اَتے وَل آپݨے ٻیلیاں وِچ ونݙ ݙِٹّا۔ مکہ آلیاں کوں لُٹ گِھدّا، جہڑے حاجی حرمِ کعبہ وِچ عبادت وِچ رُدّھے ہوئے ہَن اُنّھاں کوں ڈرے مُتّوں قتل کر ݙِتّا۔ اَتے اُنّھاں دیاں لاشاں کوں زمزم دے کھوہ وِچ سَٹ ݙِتّا، باقیاں کوں جِتّھاں اُوہ مارے ڳئے ہَن اُتھائیں غسل، جنازے تے کفن مُتّوں پُور ݙِتّا۔ عبد اللہ المہدی کوں جہڑیلے انّھاں دیاں انّھاں معلون حرکتاں دا پتہ لڳیاں تاں اُنّھاں کوں کَھلّا ٻُڄّا کِیتُس۔ آپݨی سطوت تے شوکت کنوں ڈرایا، وَل کتھائیں اُنّھاں نے حجرِ اسود وَلدا منگوا تے دیوارِ کعبہ وِچ پھٻایا اَتے مکہ مکرمہ کنوں دفعہ تھئے۔ جہڑیلے جلم بن شیبان نے ٣٧٣ ہجری وِچ ملتان اُتے قبضہ کِیتا، تاں محمد بن قاسم دی مَسِیت بند کروا ݙِتّی، سورج مندر کوں سَٹ تے نوِیں مَسِیت اُون٘دے وِچ اُسروائی اَتے اُون٘دا رُخ بیت المقدس کَن کِیتا۔ جہڑے لوک ایہو جئیں ملحداں کوں شیعہ یا اسماعیلی آہدے ہوئے نِھیں تھکدے اَصل وِچ اُوہ اِیں فرقہ دے مذموم اعتقاداں کنوں بے خبر ہِن۔ 
 قرامطیاں دے مطابق سال وِچ صرف ݙُو روزے فرض ہِن یعنی مہر جان اَتے نیمروز دے ݙِینہہ۔ 
 شراب حرام، خمر حلال۔ 
 جنابت کنوں غسل کرݨ لازم کائے نِھیں۔ 
 جہڑے زانور دے ݙند اَتے کچلی ہووِن اُون٘دا کھاوݨ درست ہِے۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 107۔ 
 جُمعے دی بجائے اتوار یوم السبت ہِے۔مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 108۔ 

 قرامطیاں دے حملے 
اِیں فرقے نے ٢٩٠ ہجری وِچ شام اُتے ہولناک حملہ کِیتا۔ ٣١١ ہجری وِچ کوفہ اَتے بصرہ کوں لُٹّیا۔ اَتے ٣١٩ ہجری وِچ مکہ مکرمہ دی سِلھ نال سِلھ وڄائی۔ وِیہہ ورھیاں تئیں ایہو جئیں مقدّش شہر کوں جین٘دی شان وِچ بلدۃ طیبۃ ورب غفور آیا ہِے اَتے جین٘دی اللہ سئین نے قرآن وِچ قسم کھادی ہِے۔ آپݨے ظلم تے سِتم دا نشانہ بݨائے رکّھیا۔
 ملتان قرامطیاں دی وَلھیٹ وِچ 
قرامطی اسماعیلیاں دے ویس وِچ پورے سندھ اُتے چھا چُکّے ہَن۔ ملتان دا حاکم کیوں جو مذہباً اسماعیلی ہَئی اُوہ انّھاں دیاں سازشاں کنوں بے خبر ریہا۔ جلم بن شیبان ناں دے ہِک قرامطی سردار جہڑا ہِک مُد کنوں موقع دا تانگھی ہَئی اُوں نے ہِک رات آپݨے جتّھے نال اَچّݨ چیتی علویاں اُتے حملہ کر ݙِتّا۔ بے خبری دے عالم وِچ علوی آپݨے بچاء دا کوئی انتظام نہ کر سڳّے اَتے آپݨے ناں نہاد ہم مسلکاں دے ہَتّھوں شہید تھی ڳئے۔ سید ابو ظفر ندوی مؤلف تاریخ سندھ لکھین٘دے ہِن جو:-
"این٘ویں لڳدے جو جلم بن شیبان نے ملتان اُتے کوئی حملہ ٻاہروں نِھیں کِیتا بلکہ اندرونِ شہر بغاوت کرا کے آپ مدَتی بݨیا اَتے وَل سردار تھی ڳِیا سیّد ابو ظفر ندوی، تاریخ سندھ، صفحہ نمبر ٢٥٦۔۔"

 جلم بِن شیبان 
جلم بن شیبان ناں دا ہِک قرامطی سردار جِہڑا ہِک مُد کنوں موقع دا تانگھی ہَئی اُوں نے ہِک رات آپݨے جَتّھے نال اَچّݨ چیتی علویاں اُتے حملہ کِیتا اَتے ٣٧٣ ہجری وِچ ملتان تے قابض تھی ڳِیا۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- جلم بِن شیبان۔ 

 شیخ حمید 
ایہ طے تھئی ڳالھ ہِے جو ملتان دا عظیم بُت جلم بن شیبان نے تروڑیا ہَئی۔ بشاری مقدسی جہڑیلے ٣٧٥ ہجری وِچ ملتان آیا تاں بُت صحیح سالم ہَئی۔ پَر ٣٧٧ ہجری وِچ ملتان دے تخت اُتے شیخ حمید نظردا ہِے۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- شیخ حمید۔ 

 شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر 
شیخ حمید دے بعد اُون٘دا پُتر داؤد منظرِ عام تے آن٘دا ہِے ایہ امر مشتبہ ہِے جو داؤد دے پِیؤ نصر بن حمید کوں وی حکومت کرݨ دا موقع مِلیا ہِے یا کائے نہ۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو:- شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر۔ 

 امیر سبکتگین اَتے شیخ حمید 
ملتان دا حاکم چنڳی طرحاں ڄاݨدا ہَئی جو ڄیکر انّھاں ݙون٘ہائیں حکومتاں دی رقابت دے پاروں تُرکاں کوں غلبہ تھی ڳِیا تاں اَساݙی خیر کائے نِھیں۔ اِیں کِیتے جہڑیلے سبکتگین نے ٣٨٠ ہجری وِچ راجہ جے پال نال ݙُوجھی جنگ کِیتی تاں شیخ حمید جے پال نال رَل ڳِیا۔ سبکتگین نے اِیں وجہ کنوں جو شیخ حمید جنگ وِچ اُون٘دے مخالف نال رَل ڳِیا ہَئی، ٻِیا ایہ جو اعتقاد دے حوالے نال ملحد ہَئی اُوں نے جے پال کنوں پالھا تھی تے ملتان دا رُخ کِیتا، پَر شیخ حمید نے اِیں وِچار دے پیشِ نظر جو اُوہ اُوں ویلے بے یار و مددگار ہِے۔ اُوں نے دب کے سلطان سبکتگین نال صُلح کر گِھدّی اَتے سالانہ خراج اُتے معاملہ مُک ڳِیا تاریخ سندھ از مولانا سید ابو ظفر ندوی صفحہ نمبر ٢٦١۔۔
امیر سبکتگین اَتے شیخ حمید دا معاہدہ غالباً ٣٨٢ ہجری وِچ تِھیا۔ اَتے اُون٘دے بعد سبکتگین خراسان دے معاملیاں وِچ اِینجھا پَھسّیا جو اُوکوں ہندوستان کَن بھال پاوݨ دی ویلھ نہ مِلّی۔ سلطان محمود غزنوی وی اَغاز وِچ خراسان دی دلدل وِچ پَھسّیا ریہا۔ جہڑیلے اُݙّوں اطمینان تھی ڳِیا تاں اُوں نے ہندوستان دا رُخ کِیتا اَتے ٣٩٦ ہجری وِچ جہڑیلے اُوں نے ملتان اُتے حملہ کِیتا تاں اُوں ویلے ملتان دے تخت اُتے شیخ داؤد بن نصر متمکن ہَئی۔ شیخ حمید کنوں داؤد بن نصر تئیں ١٥-١٦ ورھیں دی مُد بݨدی ہِے۔ اِیں مُد وِچ تُرکاں نے ملتان وِچ کئیں ونکی دی مداخلت نِھیں کِیتی۔ این٘دے نال پتہ لڳدا ہِے جو، اِیں وِچالے ملتان تے ملتان دے لوکاں دی طرفوں تُرکاں دے خلاف کوئی غیر وفادارانہ حرکت نِھیں تَھئی۔ کئیں تاریخ نال ایہ وی پتہ نِھیں لڳدا جو جلم بن شیبان اَتے شیخ حمید دے وِچالے کیا تعلق ہَئی۔ شیخ حمید جلم دا پُتر ہَئی یا داعی ایہ ڳالھ کِتھائیں واضح نِھیں لبھدی۔
شیخ حمید دے بعد اُون٘دا پُوترا داؤد منظرِ عام تے آن٘دا ہِے ایہ امر مشتبہ ہِے جو داؤد دے پِیؤ نصر بن حمید کوں وی حکومت کرݨ دا موقع مِلیا ہِے کائے نہ۔ 
٣٩٥ ہجری تئیں داؤد بن نصر غزنی دے تخت دا وفادار ریہا۔ پَر اِیں ورھے اُوں نے اینہجی حرکت کِیتی جو غزنی دے تاجدار سلطان محمود غزنوی نے اُون٘دی گوشمالی کرݨ دا فیصلہ کر گِھدّا۔مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 110۔  مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 105 تا 110۔ 

 قرامطیاں دی جہد للبقا 
محمود غزنوی نے جلم بِن شیبان دے پورے ٹَٻّر کوں غزنی سݙوا تے غور دے قِلعے وِچ نظر بند کر ݙِتّا ہَئی۔ محمود دے فوت تِھیوݨ تے جہڑیلے مسعود تخت تے ٻیٹھا تاں اُوں نے اِیں ٹٻّر دے لوکاں کوں جہڑے جِین٘دے رہ ڳئے ہَن، اَزاد کر ݙِتّا۔ ایہ ملتان وَل آئے۔ اَتے وَلا آپݨی حکومت بݨاوݨ دی کوشِت کرݨ لڳّے۔ این٘دے وِچ شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر دا ݙوترا عبد اللہ ڈھیر سرگرم ہَئی۔ اُوں نے اسماعیلیاں دی تائید تے حمایت حاصل کرݨا چاہی، پَر کیوں جو ہُݨ اُنّھاں دے اعتقاد ہر پاسے ظاہر تھی چُکّے ہَن۔ اِیں کِیتے اُوکوں کامیابی نہ تَھئی، کیوں جو اسماعیلیاں وِچ حکومت اَتے مذہبی عہدہ امام دی اجازت مُتُّوں کُئی نہ گِھن سڳدا ہَئی۔ اُنّھاں ݙیہاڑیاں اسماعیلیاں دا امام جبل دروز (شام) وِچ رہن٘دا ہَئی۔ اُوں نے اسماعیلیاں دی اَڳواݨی دا منصب شیخ سومرہ کوں ݙِتّا ہوئیا ہَئی۔ اُون٘دے بعد اُون٘دا چُھوہَر پال اڳواݨ مقرر تِھیا۔ دروزیاں دے امام نے این٘دے ناں جہڑا خط تحریر کِیتا ہَئی۔ اُون٘دا متن دا ہِک حِصّہ ایہ ہِے:-
"ملتان اَتے ہندوستان دے مؤحداں دے ناں عام طور تے اَتے شیخ ابن سومرہ راجہ پال دے ناں خاص طور تے ۔۔۔۔۔۔۔۔ اے معزز راجہ پال! آپݨے ٹٻّر کوں چا، مؤحدین اَتے داؤد اصغر کوں سچّے دِین وِچ وَلا تے مسعود نے جو اِیکوں حال وِچ ای قیذ کنوں اَتے غلامی کنوں اَزاد کِیتا ہِے، اُوہ اِیں وجہ کنوں ہِے تاں جو توں اِیں فرض کوں انجام ݙے سڳّیں۔ جہڑا تیکوں اُون٘دے بھݨینڄے عبد اللہ اَتے ملتان وِچ سارے باشندیاں دے خلاف انجام ݙیوݨ کِیتے مقرر کِیتا ڳِیا ہِے۔ تاں جو تقدیس اَتے توحید کوں مَنّݨ آلے جہالت، ضِد، سرکشی اَتے بغاوت آلی جماعت کنوں اَنج تھی ون٘ڄِن!"
اسماعیلیاں دے اِیں فرمان نال صاف ظاہر ہِے جو اُوہ قرامطیاں کوں جاہل، ضدی، سرکش اَتے باغی سمجھدے ہَن اَتے اُنّھاں دی کوشِت ہَئی جو قرامطی آپݨے بے ہودہ اعتقاداں کوں چھوڑ تے اسماعیلیہ مذہب وِچ وَل آوِن۔ اِیں کِیتے علامہ سیّد ابو ظفر ندوی لکھین٘دے ہِن جو:- "شیخ ابو الفتوح داؤد بن نصر دے ݙوترے عبد اللہ  دیاں ایہ سرگرمیاں اسماعیلیاں دے منشاء دے خلاف ہَن!"۔ 
تہوں قرامطیاں نے اندری اندر سازشاں جاری رکّھیاں اَتے ملتان دی کلیدی اَسامی اُتے چھا ڳئے۔ یعنی بظاہر ملتان سومراں دے قبضۂ اقتدار وِچ ہَئی، پَر عملاً اُوہے قرامطی این٘دے کالے چِٹّے دے مختار ہَن۔ مسعود دے بعد غزنہ دے تخت اُتے جِتّی فرمانروا ٻیٹھے، سارے دے سارے اَرام طلب اَتے عیش پرست ہَن، اِیں کِیتے ٻہوں سارا علاقہ اُنّھاں دے قبضے وِچّوں نِکّل ڳِیا۔ اَتے محمود غزنوی دا کُئی پُتر ملتان کَن بھال نہ پاء سڳّیا۔مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 123، 124۔ 

 ٻِیا ݙیکھو 
 ملتان دے مسلمان گورنر۔ 
 ملتان تے علویاں دی حکومت۔
 جعفر بن محمد۔ 

 حوالے 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے مسلمان گورنر