محمد حسن عسکری دے نظریات دا جائزہ

جدید دور تنقید وچ محمد حسن عسکری وچ ادبی جھلکیاں، انسان اور آدمی تے ’’ ستارہ باد بان‘‘ دی اصطلاح جرمن فلسفی شاعر ’’Etoiletiole‘‘ توں گھدی ہے۔ ’’ستارہ باد بان‘‘ حسن عکسری دی حیاتی وچ ای پہلی دفعہ 1963ء وچ شائع تھئی۔

حسن عسکری ’’ستارہ و باد بان‘‘ وچ ٻہوں ساریاں حقیقتاں دا انکشاف کریندے۔ او آکھدے جو کائنات دیاں ݙوں وݙیاں حقیقتاں انسان تے فطرت ہے، فطرت واسطے جیوݨ اَسان تے انسان واسطے جیوݨ مسلسل جدو جہد ہے۔ کیونجو انسان اپݨے آپ نال ٹُردے تے خارجی ماحول نال وی یعنی انسان خارجیت دے امتزاج دا ناں ہے۔ حسن عسکری آکھدے جو انسان کوں قدرت دا ہک خوفناک ترین طیہ زبان ہے۔ اے ڳالھ اُنہاںنے ہیلڈرن دا قول نقل کر تے آکھی ہے۔ او سارے لوک ایندی وجہ کنوں گھٹدے امدن۔ جہڑھے ٻولیندن تے سمجھدن۔ اگرچہ ایں ڳالھد ا انفرادی تجزیہ ہوندے لیکن اجتماعی تجربہ بݨ ویندے۔

حسن عسکری ہک ٻی ڳالھ آکھی ہے جو انسان نہ تاں خالی بدن اے تے نہ ای خالی روح اے۔ روح توں پہلے انسان ہک حیاتیاتی نظام اے، سلیم احمد حیاتیاتی ناںکوں مجموعہ جوہر تے روحانی ناں کوں مجموعہ شخصیت آکھیے۔ ہیں ڳالھ دے پیش نظر او آکھدے جو اشارہ شاعر یا ادب کتنا ای وݙا کیوںنہ ہووے او حیاتیاتی نظام اے تے ایندے بعد کجھ ٻیا۔ حسن عسکری نفس انسانی کوں ایں طرح ݙیکھدے جیویں شفاف پاݨی وچ زمین دی تہہ نظر امدی اے۔ جتھاں اوںنے نفسِ انسانی کوں اُتھاں ادب تے ادیب کوں وی پرکھیے۔ او آکھدے اساݙا ہک نویکلا اساݙے اندر دا اشعارہ ہے۔ انسان خود پرستی دی کال کوٹھڑی توںنکل تے کائنات دی طرف امدے۔ داخلیت خارجیت دی پوشاک پیندی اے ، بقول اُنہاں دے : 

’’ میں تاں ایہو اکھیساں جو اشعارہ اوہو شخص ورت سڳدے جہڑا سچاعشق کر سڳدے۔ ‘‘    (ستارہ باد بادن : ص 6)

فنکار جیں ڳالھ دا ضرورت توں ودھ اظہار کریندے او اوندا مرکز و محور بݨ ویندے۔ وَل آپ آکھدن جو ادب ہک مسلسل تجربے دا ناں ہے۔ ادب وچ تسلسل تاں ہے لیکن اظہار دے سانچے بدلدے رہ ویندن۔ ادب ہنی تے نفسیاتی حوالے نال فنکار واسطے تسکین دا باعث بݨدے۔ فنکار جہڑھے ویلھے ݙکھا تھیندے تاں او لفظاں دے قالب وچ اپݨے ݙکھ دا اظہار کریندے۔ فنکار دی عظمت اے ہے جو او درد توں آزاد تھیوݨ دے بجائے ݙکھ درد کوں کلیجے نال لائی رکھیندے۔ یعنی ݙکھ نال محبت کریندے تے ݙکھے درجے دی تخلیق کریندے۔ اِتھاں اوں نے شیلے قول نقل کیتے جو :

’’ فنکار ساریاں توں چنڳا، ساریاں توں صحت مند تے ساریاں توں خوش انسان ہوندے۔‘‘

حسن عسکری نے ا دب بارے ݙوں نظریات قائم کیتن: 

۱۔  ادب جدتاں کوں بلندی عطا کریندے۔ 

۲۔ ادب خواب دے مترادف ہوندے۔

خواب تے ادب وچ ٻہوں ݙکھ وی ہے تے ٻہوں لذت وی ، فنکار اپݨی ذات دا اظہار کرݨ وی ڄاݨدے تے لُکاوݨ وی۔ خواب تے تخلیق وچ فرق کوں اُنہاں نے ایں طرح بیان کیتے:

’’ خواب وچ اتنی لذت کائنی ہوندی جتنی کہ تخلیق وچ ہے۔ ایندے وچ فنکار کوں ݙکھ دا وسیع سمندر پار کرݨاں پمدے۔‘‘

بقول وارز ورتھ:

’’تخلیق دے دوران او درد اٹھدا ہئی جہڑا پہلے کݙاہیں نہ اٹھیا ہئی۔‘‘

وَل حسن عسکری آکھدے ادب خواب دی طرح ہوندے ایندے وچ لذت وی ہے تے درد دی رَلاوٹ وی۔ چھوٹی تے وݙی شاعری وچ فرق کوں وی بیان کریندے۔ آپ آکھدن جو چھوٹا شاعر وقتی تسکین توں خوش تھی ویندے۔ ہیں واسطے چھوٹا تجربہ وݙا تھیندے تے وݙا فنکار اپݨے تجربے وچ آفاقیت چہندے۔ وَل آہدے جو ادب تے جبات دا وی آپت وچ گہرا تعلق ہے ، دنیا دے ہر ادب وچ ایجھیاں مثالاں مل ویندن جو فنکار جذباتی سطح تے سکھݨ شروع کریندے۔ وَل وقت امدے جو اوکوں قلم کوں روک گھنݨاں پوندے۔ فرانسیسی شاعر ’’ ربن بھر‘‘ دی مثال ݙتی اُنہاں نے لکھیے جو : 

’’ لکڑی ، تیل تے خون دی فکر پوندے ہی فنکار لکھݨ چھوڑ ݙیندے تے اساݙیاں جتنیاں وی نفسیاتی الجھناں ہوندن او معاشی ہن تے انہاں واسطے اساکوں معاشی مسائل کوں دور کرݨاں ہوسی تے نظام کوں درست کرݨاں ہوسی۔‘‘ ( ستارہ باد بان) ( ص ۴۸)

یعنی اساݙے عظیم فنکار قلم دے بل بوتے تے روئی نی گھن سڳدا، ایندے واسطے معاشی نظام کوں ٹھیک کرݨاں ہوسی۔ حسن عسکری جذبات کوں سائنٹیفک قرار نی ݙیندا او آہدے جو انسان نے اپݨے اندر جذبات دا چڑیا گھر کھول رکھے۔ جذبات ساریاں دے اندر ہکو سونویں ہوندن۔ انہاں کوں مہذب انداز وچ منظر عام تے گھن آوݨ ضروری ہے۔ جذبات بارے اوندی رائے ہے جو ادب اساݙے جذبات وچ تہذیب پیدا کریندے تے ترغیب ݙیندے۔ ادب وچ اساݙے شاعر جسمانی قوت مارݨ دے بجائے جذباتی قوت مریندے۔ا یں ڳالھ دی دلیل ایں شعر نال ݙیویندے:  ؎

نہ ہم سمجھے نہ آپ آئے کہیں سے

پسند پوچھئے اپنی جبیں سے

ایں شعر وچ شاعر جہڑا طعنہ ݙے تے اپݨے کلیجے کوں ٹھڈا کرݨ دی کوشش کریندے ، حسن عسکری دا آکھݨ اے جو اردو والیاں نے تریہہ (۳۰) پینتری (۳۵) سال تک اے تاریخ مقرر کیتی جو انسان حساس ہوندے، حالانکہ ہر ادیب دا جذباتی تے روحانی پہلو ہوندے۔ ادیب تے فنکار کئی دفعہ مردے تے کئی دفعہ جیندے ۔ لیکن اوندی قوت جسمانی کائنی ہوندی ، بلکہ روحانی ہوندی اے، ول آہدن جو ادب تے نفسیات وچ گہرا تعلق ہے۔ اُنہاں نے آکھیے جو اے ݙیکھݨے ویہویں (۲۰) صدی دا مزاج کیا ہے؟ تخریبی ہے یا تعمیری۔ ادب تے نفسیات وچ کٖڈاہیں نہ ترٹݨ آلے رشتے ہن ، فن پارے دا نفسیاتی تجرزیہ کرݨ دے بعد شخصیت تک پُڄدے۔ لہٰذا ادب ایجھا ذریعہ ہے جہڑا اساکوں ایجھیاں پریشان کرݨ والیاں الجھناںکنوں نجات ݙیویندے تے ادب کوں سماجی دستاویز دی حیثیت حاصل اے۔ یعنی سماج، معاشرہ ، تہذیب پس منظر دا کم ݙیندی اے۔

ایندے بعد حسن عسکری تنقید دی اہمیت بارے ڳالھ کریندے جو ادب دی نشو و نما ، فروغ تے ارتقاء دے سلسلے وچ تنقید نے ٻہوں اہم فیرضہ سر انجام ݙتے۔ ݙیکھݨاں اے ہے جو تنقید دے بنیادی فرائض تے منصب کیا ہن؟ اُنہاں نے آکھیے جو ادب تے جمود دی کیفیت طاری اے۔ محض مقدار دی تعداد ودھاوݨ نال ادب دا معیار بلند نی تھی ویندا۔ بلکہ ݙیکھݨاں اے ہے جو کہڑھے معیار دا ادب تخلیق تھیندا پے۔ ادب تفتیش دا کم کریندے تے نت نویں اُصول ، ضابطے سامݨے گھن آندے۔ او اعلیٰ تے گھٹیا وچ تمیز کریندے۔ لہٰذا ایں سلسلے وچ جو تنقید دا منصب کیا ہووݨاں چہیدا ہے۔ کوئی اصل واقعہ کائنی ہوندا، ہر لمحے واقعات بدلدے رہندن۔ ادب نے مختلف زمانیاں کوں منعکس کیتے۔ یعنی تنقید قدراں دا تعین کریندی اے۔

تنقید دے منصب بارے ڳالھ کریندے ہوئے آکھدن جو کوئی ٹھوس دلائل نی ݙے سڳدا، یعنی تنقید واسطے کوئی سائنسی قاعدہ کائنی، تنقید اپݨاں رُخ بدلیندی اے، وَل آپ آکھدن جو محض ترمیم کوں تبدیلی نی آکھ سڳدے۔ اُنہاں نے ݙی ایچ لارنس دا قول نقل کیتے جو ادیب شعور دی ہک وݙی تبدیلی گھن تے آندے۔ جیکر اساں ترمیم کوں تبدیلی آکھوں تاں اساݙا سماج ہک پاڳل خانہ بݨ ویسی۔

اُنہاں نے انسان کوں بنیادی موضوع قرار ݙتے تے آکھیے جو تصورات انسانی فطرت دے عکاس ہوندن۔ ادب کہیں قوم یا ملک دا تہذیبی پس منظر ہوندے۔ سوچ ، تخیلات تے تصورات ہر ملک دے مختلف ہوندن۔ مغرب وچ فنکار کوں آزادی حاصل اے لیکن اساݙے کول کائنی۔ا ساݙا فنکار اوں درو پیش دی طرح ہے جیندی جھولی آرزوئواں دے باوجود خالی ہے۔ فنکار مہکدے ہوئے پُھلاں دا ڈھیر اپݨی جھولی وچ لُکائی ودے لیکن اظہار نی کر سڳدا۔

حسن عسکری آہدے جو ادب چاہے مر ڳیا ہووے یا مردا پیا ہووے، اڄݨ وی ایجھا طبقہ ہے جہڑا اپݨے آپ کوں پڑھیا لکھیا آکھدے۔ ادب دی کمی دی وجہ اے ہے جو لوک پراݨے موضوعات توں اُکتا ڳن، لیکن نویں موضوعات مِلدے نی تے اُنہاں نے آکھیے جو ہر وݙا ادیب چھوٹے ادیب توں ای وݙا بݨدے۔ ہیں واسطے اُنہاں آکھیے جو : 

’’ وݙا ادیب نہ تاں اَسمان توں ڈھاندے نہ ای ڳلی دی نُکر تے ملدے تے نہ ای مہدی موعود دی طرح ناظم ہوسی۔ بلکہ اساں جہیں چھوٹے چھوٹے ادیب ای وݙے ادیب کوں پیدا کریندن۔‘‘

ایویں ہک ٻئی جاہ تے لکھدن جو ادیب خاص ادبی پس منظر رکھݨ والے لوک ہوندن، جہڑھے اوں عہد وچ جنم گھندن تے اے اَواز وݙے ادیب دی عظمت دی نشاندہی کریندی اے۔ ہیں ڳالھ کوں حسن عسکری انہاں الفاظ وچ بیان کریندے۔

’’ ادیب سوئی کوں بھالا بݨیندن لیکن سوئی تاں ہووے۔‘‘

ایں ڳالھ دی مزید وضاحت کریندے ہوئے آہدن جو جیویں خاص ادب وچ وݙے ادیب بݨدن اوویںچنڳے ادب واسطے ضروری اے جو چنڳے پڑھݨ والے وی ہوون۔ پڑھݨ وی تخلیقی امر اے لکھدن : 

’’ میں اوں صورت وچ چنڳاں لکھ سڳداں جہڑھے ویلھے ݙوجھے وی چنڳاں لکھدے ہوون۔ میں زندگی بھر ݙکھ … تحریراں توں گھٹن تھیندی ہئی۔  (بحوالہ: ستارہ بادبان ، ص ۳۶)

ادب کوں کل دا ناں ݙیندن جو ایندے عناصر کوں اساں الگ نی کر سڳدے۔ حسن عسکری آہدے جو اساݙے ادب دے شعور وچ تبدیلی تاں تھی اے لیکن اسالیب وچ کائنی آئی۔ اے وی آہدن جو ادب دی تخلیق معاشرے دی حیاتی دی علامت اے۔ فنکار دی زبان وچ اساں سارے لوک شامل ہوندوں۔ اسلوب بذات خود چنڳاں یا بُرا کائنی ہوند ابلکہ تجربہ اوکوں چنڳاں یا مندا بݨیندے۔ اسلوب تخلیق دے حوالے نال سب توں وݙا سچ بݨ ویندے۔ ہیں واسطے اُنہاں نے آکھیے جو الفاظ ٻہوں ظالم ہوندن۔

جہڑے ویلھے تخلیق دی ڳالھ کائنی تاں ایکوں حشر دے میدان نال تعبیر کیتے۔ نفسا نفسی دا عالم ہے۔ یعنی چنڳی تخلیق واسطے مشاہدات تے ذاتی تجربات دا ہوون ٻہوں ضروری اے۔ تخلیق کار دے بارے ڳالھ کریندے ہوئے آہدن جو سماج سب توں وݙا تخلیق کار ہوندے۔ جہڑھے ویلھے تخلیق کار بارے تجزیہ کروں تاں حالی دی غزل ، فراق گورکھپوری جذات تے منٹو دے مضامین لا جواب ہن۔ حالی دی غزل بارے آہدن جو حالی دھوتے ہوئے شاعر ہن تے جذات دی شاعری کوں مزیدار شاعری آکھدن : 

’’ میں ترئے دفعہ جزات دا دیوان پڑھیے لیکن میکوں ہک شعر وی یاد کائنی۔‘‘

حسن عسکری نے منٹو تے شاہکار مظامین لکھین تے منٹو کوں چونکا ݙیوݨ والا افسانہ نگار آکھیے۔

 حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ