تاریخ دیرہ اسماعیل خان دی

سرائیکی زبان اچ دیرہ اسماعیل دی تاریخی پرکھ پرچول
_________

کچے دی ٻوݙ 
وݙی ٻوݙ
گرمیاں دے موسم اچ دریائے سندھ دا ضلع ڈیرہ اسماعیل خان اچ وݙا زور شور ہوندا ہا۔ بیساک دے شروع اچ جݙاں پہاڑاں تے برف پگھلݨ شروع تھیندی ہئی تاں دریا دا پاݨی روز بروز طغیانی تے آ ویندا ہئی۔ حتیٰ کہ ساونڑ تے بھادروں اچ برفانی تے برسات دا پاݨی جیہڑا روہ توں ندی نالیاں دے ذریعے آندا ہائی، آپس اچ رل تے تھل توں دامان تائیں ٢٥ میل دے پینڈے اچ پاݨی ہی پاݨی تھی ویندا ہا تے او ساری زمین جیہڑی دریا دی حدود اچ واقع ہے غرقاب تھی ویندی ہئی۔ جیہڑے لوک ایں جھک یعنی کچے دے علاقے اچ رہائش پذیر ہن، ایں موسم دے آوݨ توں پہلے ٻہوں جلد فصل کٹائی تے صفائی کر کے داݨاں چاوݨ شروع کر ݙیندے ہن۔ گھر اچ صرف ہک ہک بندہ بھوں داݨاں وغیرہ دی حفاظت کیتے رہ ویندا ہا۔ بھوں ،داݨے کوں بچاوݨ کیتے کہیں اچی جاہ تے رکھیا ویندا ہا۔ کݙاہیں ایہو جیہاں وی ویلا آ ویندا ہا جیندے نال غلہ تے بھوسہ خراب تھی ویندا ہا۔ جݙاں صوبہ ملتان تے دیوان ساوݨ مل دی عملداری ہئی تاں اوں ویلے دریا دا رخ ایں طرف نہ ہا تے نہ ایں قدر پاݨی آندا ہا۔ ١٩٠٨ بکرمی اچ ٻہوں زور شور دا پاݨی آیا۔ چونکہ لوکاں کوں ایں قدر پاݨی آوݨ دی امید نہ ہئی ایں کیتے مال مویشی تے اسباب دا ٻہوں زیادہ نقصان تھیا۔ ول ݙو سال بعد ١٩١٠ بکرمی اچ ایں طرح دا طوفان آیا جیندے نال لوکاں کوں ٻہوں نقصان چاوݨاں پیا۔ کچے دے رہݨ آلیاں نے حالے سکھ دا ساہ نی ہا گھدا کہ پہلے توں وی زیادہ تریجھا سیلابی طوفان ١٩١٣ کوں آ گیا۔ جیندے نال مال و اسباب تے مکانات کل جھک (کچے دے علاقے) دے گھر ویران تھی گئے۔ ایں طوفان نال ٻہوں ساریاں جاناں ضائع تھی گئیاں۔ لوک نقصان دے سبب ہک عرصے تائیں سنبھل نہ سڳے۔ کیوں جو 1927ء تائیں حسب معمول زیادہ پاݨی آندا ریہا۔ اوندے بعد پاݨی دی آمد بالکل بند تھی گئی۔ پاݨی دے نہ آوݨ دی وجہ توں جھک دی ساری زمین مکمل سُکی تھی تے رہ گئی۔ اوں ویلے علاقے دی آب نوشی کیتے بند بندھوائے گئے۔ چنانچہ ہک بند موضع مڑھانوالی تحصیل لیہ اچ نالہ بودوں تے، ݙوجھا موضع جھرکل اچ بندات دے ٻدھواوݨ نال ول پاݨی زمین دی سیرابی کیتے جاری تھی ڳیا۔ ݙو ترے سال بعد ول پاݨی دی آمد روز بروز ودھدی گئی تاں جو سارے کچے اچ گرمیاں دے موسم اچ پاݨی کھنڈ ویندا ہا تے پیداوار صرف ہک فصل ربیع کچے دیاں زمیناں اچ ہوندی ہئی۔
_______________

روہ دے ووݨ (نَئیں) 
ضلع ڈیرہ اسماعیل خان دے پچادھی ٻَنےتے واقع کوہستان توں ڈھیر سارے ندی نالے نکل کے زمیناں کوں سیراب کریندے ہوئے دریائے سندھ اچ وَنج رَلدن۔ اِنہاں چوں کجھ وݙیاں نَئیں یعنی ندیاں دا ذکر کیتا ویندا ہے:1-"سوہیلی": اے نَیں تقریباً 25 کوہ دے پََندھ تے مسعودی تے وزیری پہاڑاں نال رلدی ہوئی نکلدی ہے۔ میلان ضلع بنوں وچ اے درے توں ٻاہر سرکاری علاقے وچ داخل تھیندی ہے۔ عام طور تے اے ووݨ سوہیلی دے ناں توں مشہور ہے۔ اے ملان زئی دے علاقے دی زمین کوں سیراب کریندی ہوئی موضع امان خیل علاقہ کنڈی تحصیل ٹانک اچ اےنَیں اسفلع وچ داخل تھی کے ٹانک تحصیل دے بئے دیہاتاں کوں سیراب کریندی ہوئی  ٹکواڑہ دے تَل اچ رَل ویندی ہے۔ ایندا پاݨی بارش دا ہوندے۔2_ "سوجاٹکواڑہ": اے نَیں وی مسعود وزیری دے علاقے توں نکلدی ہے تے درہ سوجا تک 52 میل دا پَندھ کر کے درہ سوجا توں ٻاہر بھٹنی دے علاقے غیر کوں سیراب کریندی ہوئی تحصیل ٹانک دے بندوبستی علاقے وچ داخل تھیندی ہے۔ اے ٹانک، کلاچی تے ڈیرہ تحصیل دے دیہاتاں توں گزر کے دریائے سندھ وچ رل ویندی ہے۔ درے توں ٻاہر اے بارشاں دے موسم وچ وہندی ہے، جݙاں جو درے دے اندر ایندا پاݨی ہمیشہ جاری رہندے۔3_ "ٹانک زام": ٹانک زام دا مُنڈھ یاغستان کوہ وزیری دا علاقہ ہے۔ زام دے پاݨی دا پہلا وہاؤ یاغستان وچ نالہ بدر تے ترخکان دا پاݨی درہ زبنگ توں نکل کے موضع مکین دی حدود وچ نالہ سین ٹک وچ رَل ویندے۔ بدر وشکی پہاڑ دے درے توں نالہ سنگوئی درمان نیکرولہ دے نال نکل کے موضع بزن خیل دی حد وچ جمع تھیوݨ دے بعد اے نَیں کین ٹیک دے ناں توں مشہور تھی ویندی ہے۔ اے ݙوہیں نالے یاغستان دے علاقے کانی گُرم وغیرہ کوں سیراب کریندے ہوئے حد موضع کوٹ سنگی علاقہ یاغستان وچ رَل وَیندن، جیہڑا ٹانک شہر توں دس کوہ دی وتھ تے ہے۔ اے جھا سین ٹک تے کین ٹک دے ناں توں مشہور ہے، جتھاں اے ݙوہیں نالے سین کرسٹ تے کین چپ سݙیندے ہن۔ ایندے بعد ایندا ناں زام ٹانک مشہور تھی ویندے۔ "زام" پانی دے وہاؤ کوں آھدن۔ اے زام یاغستان توں وَہندی ہوئی جݙاں درے توں ٻاہر نکلدی ہے تاں چھی قدرتی شاخاں وچ وَنڈیج ویندی ہے جنہاں دے ناں شاخ ٹکواڑہ، صدفی، چُوا، پیرکچھ تے کریانی ہن تے اے انج و انج نَئیں سݙیندن۔ انہاں چوں صرف ٹکواڑہ، پیر کچھ تے کریانی بارشاں تھیون تاں وَہندین، جݙاں جو باقی صدفی، چوا تے لوہڑہ وچ زام دا کالا پانی جاری رہندے۔ نمواڑہ دے علاوہ باقی ساریاں نَئیں دا پاݨی تحصیل کلاچی، ٹانک تے تحصیل ڈیرہ کوں سیراب کریندا ہویا دریائے سندھ وچ رل ویندے۔ کالا پانی صرف تحصیل ٹانک دے دیہاتاں وچ خرچ تھی ویندے۔4_"گمل زام": تواریخ ڈیرہ وچ لکھیا ہے کہ ایندی اصل جگہ ٹھیک طرحاں معلوم کائنی تھی سڳی۔ البتہ سُݨݨ وچ آندے کہ خراسان دے علاقے وچ سر وندا ناں دے پہاڑ توں ݙو نالے سعی گومل تے کین گمل دے ناں توں نکلدے ہن جیہڑے ماونہ دے مقام تے رل ویندن۔ اتھوں اے زام یاغستان دے علاقے وچ وہندی ہوئی حد موضع سرنگزونہ وچ درہ گمل توں نکل کے سرکاری علاقے وچ داخل تھیندی ہے۔ ایں دوران یاغستان توں نالے (خوڑہ) نیلا، یوب، اسپین تنگی، توئی، سندی، کندر، کولتوی، زبری نکل کے زام وچ رل ویندے ہن۔ زام دے وہاؤ دی اصل معلوم کائنی تھیندی۔ شاید قصبہ درہ دی وجہ توں ایندا ناں گمل مشہور تھی ڳئے۔ ایندا پانی گمل دے علاقے دے دیہاتاں کوں سیراب کریندا ہویا تَل (سرائیکی زبان وچ پانی دے رستے کوں آکھیندن)نال پاݨی موضع لوݨی تحصیل کلاچی وچ پُڄدے۔ موضع لونی دے ناں دی وجہ توں ایں نَیں دا ناں وی لوݨی مشہور تھی ڳئے۔ لوݨی توں پہلے گمل دے علاقے دے اندر ایندے وچ ہمیشہ کالا پاݨی جاری رہندے۔ لوݨی توں دریائے سندھ تک پہاڑ تے بارشاں دی وجہ توں پاݨی جاری تھی ویندے جیہڑا تحصیل کلاچی تے ڈیرہ کوں سیراب کریندا ہویا موضع ٻَٻَروچ داخل تھی کے دریائے سندھ وچ رَل ویندے۔ نَیں لوݨی دے برابر ضلع ڈیرہ اسماعیل خان وچ کوئی نَیں کائنی تے اے تحصیل کلاچی، ٹانک تے ڈیرہ دے ٻہوں سارے حصے کوں سیراب کریندی ہے۔ لوکاں وچ عام کہاوت ہے کہ لوݨی بادشاہ، سنگھڑ وزیر تے وہوا کوتوال یعنی پورے دامان دے علاقے دیاں نَئیں وچوں لوݨی سب توں وݙی نَیں ہے۔
5_"زام خدر": ایندا پاݨی زام دے درے توں 30 میل دے فاصلے تے شیرانی دے علاقے وچ واقع ہے۔ اتھوں اے زام نکل کے کوہستان وچوں لَنگھدا ہویا درہ خدر توں ٻاہر بندوبستی سرکاری علاقے دے موضع زَڑکَنی وچ داخل تھیندے۔ اتھوں وند، سوان تے ٹویا نَیں جاری تھی ویندیاں ہن۔ وند ندی وچ کالا پانی ہمیشہ جاری رہندے جیہڑا گرہ مدہ تے زڑکنی دی سیرابی وچ خرچ تھی ویندے۔ ٹویا ندی دا پاݨی میانخیلی دے دیہاتاں وچ دوسری نَیں ٹویا نال جیہڑی زام درابن توں آندی ہے، حد موضع درابن وچ رل کے میاں خیلی دے علاقے کوں سیراب کریندا ہویا لوݨی دے تَل وچ رَل ویندے۔ تے نَیں سواݨ کوٹ سلطان، گرہ مدہ، زڑکنی، کوٹ ظفر تے سڳو توں گزر کے آخری موضع وچ نَیں لوݨی وچ رل ویندی ہے۔
6_"زام درابن": زام درابن وچ ݙو قسم دا پاݨی آندے: بارش دا پاݨی تے تاند دا پاݨی ۔ نَیں اشپستا جیہڑی یرغہ دے ناں توں مشہور ہے تے تقریباً 45 کوہ دے پَندھ تے شین خیل تے اباخیل شیرانی وچ واقع ہے، اتھوں آندی ہے۔ ایندے توں 16 کوہ دے فاصلے تے چھوٹے چھوٹے چشمیاں دا پاݨی مختلف جھئیاں توں نکل کے کوہ کالا جیہڑا کوہ سلیمان دے ناں توں وی مشہور ہے، وچوں گزر کے گٹ دے مقام تے پُڄدے۔ ایں موقع تے ہک مشہور چشمہ گٹ وی رَل ویندے۔ ایندے علاوہ ٻئے وی کئی چھوٹے چھوٹے چشمے رَل کے ہک وݙا چشمہ بَݨ وَیندے۔درے دے اندر تمن شین خیل تے ابا خیل شیرانی ایندے توں اَپݨیاں زمیناں سیراب کریندے ہن۔ درے توں باہر سارا پاݨی بطور گنگ نکلدے۔ ایں موقع تے زام دا ناں موضع درابن دی وجہ توں زام درابن مشہور ہے۔ اے نَیں پُراݨی ہے پر اے معلوم کائنی کہ ایندا پہلا کیا ناں ہئی۔ جݙاں موضع درابن آباد تھئے تݙاں توں زام درابن دا تاند تے بارش دا پاݨی جاری ہے۔ بارش دا پاݨی جݙاں درے توں ٻاہر نکلدے تاں تریے شاخاں تھی ویندے۔ اُبھی شاخ دا ناں ٹویا ، وچلی دا ناں لوہڑہ تے لَمی شاخ دا ناں گُد ہے۔ وچلی شاخ جݙاں 80 کَرُو پُوادھی پاسےروانہ تھیندی ہے تاں ایندے توں ہک ٻئی شاخ نکلدی ہے جیہڑی کوڑی دے ناں توں مشہور ہے۔ درابھن دے مالکان کالا پاݨی لوہڑے آلے تَل اچ گھن آ کے ول آپݨے بُٹہ تے گنگ وچ جاری کریندن۔ رود لوہڑہ تے گُد موضع درابن دی حد توں رلدا ہویا موضع موسیٰ زئی وچ ہک ٻئے نال رل ویندے ہن۔ تے ٹویا رود ٹویہ توں کوڑی میاں خیلی دے دیہاتاں کوں سیراب کریندی ہوئی چھل تھی کے نَیں ٹویا وچ رل ویندی ہے۔7_"چودہوان": کوہ کالا جیہڑا  کوہ سلیمان دے ناں توں وی مشہور ہے، درے توں 27 کوہ دی وتھ تے شاخ خضرزئی شیرانی وچ دھانہ دے ناں توں مشہور ہے۔ خوڑہ جیہڑا خمستنی دے ناں توں وی سُنجاݨا ویندے، زمین دی تہہ توں نکلدے۔ ݙوجھا خوڑہ(پاݨی دی وَہیندآلاراہ) ٹویہ رود تمن چوڑاخیل شیرانی توں نکلدے تے خوڑہ شارنہ توں نکل کے ݙوہیں خوڑے ٹویہ تے شارنہ موضع پرواڑہ علاقہ شیرانی دے اُبھے پاسوں رَل ویندن۔ جݙاں خوڑی خمستنی روہ واقع (حی زئی) تے شورہ گر واقع (شنی زئی) توں گزر کے دو ماندہ دے مقام تے پُڄدے تاں اتھاں شارنہ تے ٹویہ دا مجموعہ وی ایندے وچ رل ویندے۔ ایں وجہ توں ایں جگہ دا ناں ݙو ماندہ مشہور ہے۔ دو ماندہ توں گزردا ہویا جݙاں درے توں میدان وچ نکلدے تاں اتھاں درہ چودہوان دے نیڑے ہووَݨ دی وجہ توں ایندا ناں چودھوان تھی ویندے۔ درے توں باہر اے زام ست شاخاں وچ تقسیم تھی ویندی ہے جنہاں وچ شاخ گُد، گنگ میاں خیلی، کوڑا، تر خوبہ، روال، گنگ بابڑ تے ولیڑی قابل ذکر ہن۔ گنگ بابڑ تے میاں خیلی وچ زام دا کالا پانی ہمیشہ جاری رہندے۔ باقی نَئیں وچ اوں ویلے پانی آندے جݙاں پہاڑ تے بارش تھیندی ہے۔ باقی خشک رہندیاں ہن۔ ایں زام دا پاݨی  میاں خیلی تے چوݙہویں دی بھوئیں دے مواضعات  کوں سیراب کرݨ دے بعد تحصیل ڈیرہ، موجودہ تحصیل پروا کوں سیراب کریندا ہویا موضع ماہڑہ وچ چھل تھی کے دریائے سندھ وچ داخل تھی ویندے۔  ہݨ جݙاں جو چشمہ رائٹ بینک کنال بݨ چکی ہے، ایں واسطے تحصیل پروا دی سیرابی سی آر بی سی توں تھیندی پئی ہے