جمالیات کیا ھے

جمالیات کیا ہے؟

جمالیات ہک اینجھی اصطلاح ہے جیندی تعریف کرݨا ٻہوں مشکل کم ہے۔ایندے اتنے پرت ہن کہ ہر پرت تلے ہک نویں تعریف لُکی ہوئی ہے۔جیویں جیویں مطالعے تے مشاہدے نال اے پرتاں لہیسوں ویندے ساݙے سامݨے ایندے ڳوہر کھُلدے ویسن تے ساکوں پتہ لڳدا ویسی کہ جمالیات ہے کیا؟ ایں کوں وسیع نگاہ نال ݙیکھوں تاں پوری کائنات ہے اتے ہک لفظ وچ  سمیٹوں تاں خدا ہے۔جیندی تعریف جتنی وی کر گھنوں حرف آخر ول وی موجود کینی۔ارم گل،"محمد بخش نوروز دے کلام دا جمالیاتی مطالعہ"مقالہ براۓ ایم فل، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور،2024

ہر سوہݨی شے اپݨے اندر ہک احساس رکھیندی ہے۔جیکوں اساں محسوس کریندے ہیں ۔اے سوہݨپ فطرت وچ وی تھی سڳدے اتے انسان دی بݨائی ہوئی کہیں شے وچ وی تھی سڳدے۔انسان کوں کوئی شے، منظر یا پرندہ ݙیکھ کے جیہڑا خُش کن احساح تھیندے او اوں شے دی جمالیات ہے۔ ہر انسان کوں سوہݨی شے ڈیکھ تے لطف حاصل تھیندے۔خوبصورتی محسوس کرݨ دا ہر کہیں دا اپݨا انداز ہے۔کہ کہیں کوں کیہڑی شے زیادہ متاثر کریندی ہے۔ اساں جمالیات تے ڳالھ کریندیں ہویں اوندے ہر پہلو تے ڳالھ کرݨ دی کوشش کریسوں۔

قدیم یونان وچ ہک لفظ "ایستھا نومیا" جہیڑا انگریزی وچ  AESTHETIC تھی ڳیا- جیندا مطلب ہے کہیں شے کوں اپݨے حواس دے ذریعے محسوس کرݨا ۔

" جمالیات او علم ہے جیندے وچ حسین چیزیں کوں پرکھݨ دے اصول تے اقدار نال بحث کیتی ویندی ہے۔ اے حسن شناسی تے فنون لطیفہ دا علم ہے۔  اردو ادب وچ ایں کوں ذوق جمال یا جمالیاتی ذوق نال تعبیر کیتا ویندے۔"(١) 

اٹھارویں صدی دے جرمن فلاسفر  بام گارٹن نے سب توں پہلے   فلسفہ حسن کیتے ایستھیٹکس ( یعنی جمالیات) دی اصطلاح کوں استعمال کیتا، اتے ایں کوں فلسفے دا ہک  علیحدہ مستقل شعبہ قرار ݙتا۔

"بام گارٹن  دے نزدیک اینجھی شے جیندا حواس خمسہ نال ادراک ممکن ہووے اوکوں جمالیات آکھیا  ویندے۔"(٢) 

وقت دے نال نال  اے لفظ رواج پا ڳیا ،  اتے مستقل طور تے فلسفہ جمال دےمفہوم وچ استعمال تھیوݨ لڳ ڳیا۔بلآخر جمالیات دی اصطلاح جدید حسن اتے فن ݙونہیں تے محیط تھی ڳئی۔

Websterڈکشنری وچ جمالیات دی تعریف ایویں لکھی ہے:

“Aesthetic is the branch of philosophy that aims to establish the general principles of art and beauty.” (3)

ویبسٹر ڈکشنری دی تعریف توں پتہ لڳدے   کہ جمالیات فلسفے دی شاخ ہے جیندا مقصد حسن تے فن دے اصول قائم کرݨا ہے۔جمالیات ہک فلسفیانہ نظریہ ہے ۔ایندا تعلق حسن تے اوندی کیفیت اتے اوندے فن نال ہے۔اساں دینِ اسلام وچ جمالیات دے حوالے نال ݙیکھو ں تاں رب  سوہݨا آپ وی سوہݨا ہے اتے سوہݨپ کوں پسند کریندے  ول اے کیوٰیں تھی سڳدے جو اوندی بݨائی ہوئی کوئی شے سوہݨی نہ ہووے۔ قرآن حکیم جمالیات دا سر چشمہ ہے۔قرآن وچ الّلہ کوں نور کائنات آکھیا ڳے۔ قرآن حکیم دی سورت النور آیت ٣٥   وچ ایں کوں ایویں بیان کیتا ڳے کہ الّلہ آسمانیں تے زمینیں دا نور ہے۔ایندے نور دی مثال ایویں ہے کہ ہک طاق ہے جیندے وچ چراغ ہے اتے چراغ ہک قندیل وچ ہے اتنا صاف شفاف کہ جیویں موتی وانگوں چمکدا ہویا تارا ہے۔دنیا دی ہر شے ایں نور  دے اثر نال حسین ہے۔فطرت دے مناظر ، اُچے  پہاڑ ،  کُھلے میدان ،سُنہرے ریگستان، رنگ برنگے پھُل ، رسیلے پھل،  پرندے ،جانور اتے   خدا دیاں بݨایاں ہویاں  ساریاں شہیں بلاشبہ سوہݨیاں ہن۔اتے انہاں ساریں وچوں انسان اشرف المخلوقات ہے۔

"خدا  دی جمالیات دی سب توں وݙی دلیل اے ہے کہ اوں انسان کوں۔۔۔  حسین و جمیل احسن و تقویم وچ پیدا کیتا۔ انسان سوہݨپ دا اعلی نمونہ ہے۔  اے آکھݨا غلط نہ ہوسی کہ انسان اپݨے قد کاٹھ  ، موزونیت، جاذبیت  عقل و شعور اتے سوہݨپ دے اعتبار نال حسن تمام دا پیکر ہے۔"(٤)

انسان  حسین ہے اوکوں ݙیکھ  کے احساس تھیندے کہ اوندی تخلیق ٻہوں سوہݨی کیتی ڳئی ہے اوندا قد کاٹھ  ، رنگ روپ، اوندے نین نقش وچ توازن تے مطابقت، اوندی آواز  دا آہنگ ، اوندا عقل و شعور  اے سب ڳالھیں رلدین تاں واقعی اساں اے آکھ سڳدے ہیں جو انسان سوہݨپ دا اعلی نمونہ ہے۔ارشاد باری تعالی ہے:

" تُہاݙیاں صورتاں بݨاین کیا ہی سوہݨیاں صورتاں بݨاین"(٥) 

 قرآن دی ایں سورت توں واضح تھیندے انسان سوہݨپ دے لحاظ نال اپݨی مثال آپ ہے۔رب سوہݨا آپ  فرمیندے کہ تہاݙیاں صورتاں بݨاین تے ٻہوں سوہݨیاں صورتاں بݨاین ۔ایں کوں مولانا رومی ایں  انداز وچ بیان کریندن:

ü    اول ہر آدمی خود صورت  است

بعد ازاں جاں کو جمال سیرت ست

اول ہر میوہ جز صورت کے ست

بعد ازاں  لذت کہ معنی و لیست  (٦)

یعنی ہر انسان دی ابتداء سوہݨی ہے اتے اوندے بعد جان  یعنی روح ہے جیہڑی باطن دا جمال ہے۔ ہر میوے دی ابتداء جُز صورت کیا ہے ایندے بعد لذت ہے جیہڑے اوندے معنی ہن۔ہر انسان پیدا ہی حسین تھیندے کیوں کہ اوندا بݨاوݨ  آلا آپ جو حسین ہے اتے انسان دے اندر جیہڑی جان ہے جیکوں اساں روح وی آکھ  سڳدے ہیں او اوندے باطن دا حسن ہے ۔کوئی میوہ ہے تاں  اوندے اندر لذت بھری ہوندی ہے جیہڑے اوندے معنی ہن۔جمالیات دے حوالے نال حتمی ڳالھ کرݨ سوکھا  کم کینی ۔ جیہڑیلے تک اساں ایندے بارے علم حاصل نہ کر گھنوں اوں ویلے تک حتمی رائے قائم نی تھی سڳدی۔کیوں جو کہیں چیز کوں ڄاݨے بغیر اوندے بارے نی ݙسایا ونڄ سڳدا۔شکیل الرحمن صدیقی لکھدن: 

"منطق تے اظہارِ خیال کریندیں ہویں ہیگل آکھیا کہ پہلے ہی اے ݙسا ݙیوݨا  کہ منطق کیا ہے اے ممکن کینی ، جیہڑے ویلے تک اساں ایندی  وضاحت  کر تے ایندے خدوخال نی واضح کریندے اتے مکمل آگاہی نی حاصل کریندے  اوں ویلے تک ایں ڳالھ دا علم ممکن کینی کہ منطق کیا ہے۔جمالیات دے حوالے نال وی اے ڳالھ آکھی ونڄ سڳدی ہے ۔جمالیات اتے ایندے بنیادی موضوع بارے اساں اوں ویلے تک کجھ نی آکھ سڳدے جیہڑے ویلے تک ایندا  علم حاصل نہ تھی ونڄے ۔ فنون لطیفہ یا مناظر کائنات  دے کہیں وی ذرے دے اصل جوہر دی دریافت جمالیات دی مدد دے بغیر ممکن ہی کینی۔ فلاسفریں دا خیال ہے  کہ کہیں وی شے دا اصل جوہر خدا ہے ۔ایندے توں معلوم تھیندے کہ جمالیات ہک اینجھیا ٹول ہے جیندی مدد نال خدا تے اوندی صفات کوں وی دریافت کیتا ونڄ سڳدے۔"(٧)  

جمالیات دی ہک وݙی تاریخ ہے۔جمالیات دی کوئی ہک تعریف نی کیتی ونڄ سڳدی ، ایندیاں ڈھیر ساریاں تشریحاں ہن انہاں نال ایندے ہک توں زیادہ پہلوؤیں کوں سمجھیا ونڄ سڳدے۔انسان ابتدا  تو  ہی آپݨے آسے پاسےدیاں چیزاں توں متاثر  تھیندا رہیے۔ہک اینجھی خوبی جیہڑی انسان کوں ݙوجھے جانداریں توں ممتاز  کریندی ہے  او، او ندا عقل تے شعور ہے۔ قدیم زمانے وچ انسان غاریں وچ راہندا ہئی ۔اوفطرت توں وی متاثر ہئی۔ اوکوں حسین آبشاراں ، سرسبز پہاڑ ، کوئل دی ُکوک ، رنگ برنگے پرندے وی متاثر کریندے رہیے ۔ انسان کلہیں نہ رہ سڳدا ہا ول  اوں گروہ دی صورت راہوݨا شروع کر ݙتا ۔ ول قبیلے وجود وچ آئے ،اتے اتھوں معاشرے دی شروعات تھئی۔

انسان او چیزاں بݨاوݨ دی بنیاد رکھی جیہڑیاں انسانی زندگی کیتے ضروری ہن۔جیویں لکڑ نال کشتی بݨاوݨ اتے گھر بݨاوݨ، پتھریں نال بھاء ٻالݨی ، اتے بت بݨاوݨ۔ایں توں علاوہ شادی خوشی دے موقعے تے رقص تے ڳاوݨ وی اوندی زندگی وچ شامل رہیے۔ایویں  ہولے ہولے معاشرہ وجود وچ آیا  اتے لوکاں  دے سماجی رویے ، اصولیں ، عقیدے ،رسم رواج تے عادتیں نال  ثقافت وجود وچ آئی۔ثقافت خوبصورتی دے معیار اتے جمالیات تے گہرا اثر رکھیندی ہے۔ہر خطے دا اپݨا انداز ہے کہ او خوبصورتی کوں کیہڑے انداز وچ سمجھدے اتے کیہڑے انداز وچ بیان کریندے۔اے باب کیونکہ جمالیات دے متعلق ہے ایں ڳالھوں اساں پہلے فلسفہ جمال کوں سمجھݨ دی کوشش کریسوں۔ کہیں شے  دی او خوبی  جیہڑی اوکوں سوہݨا  بݨیندی ہے اتے ساکوں خوشی  تے سکون ݙیندی ہے او  اوں شے دا جمال ہے۔ 

"جمال،فنون دی سب توں اہم اصطلاح ہے ۔۔جیندا واضح  مفہوم حسن، رعنائی، خوبصورتی ہے- جمال کہیں وی شخص،جانور،مقام،شے یا خیال دی اینجھی خصوصیت ہے جہیڑی مشاہدہ کرݨآلے کوں خوشی اتے سکون ݙیوے "  ۔(٨) 

خوبصورتی کہیں شخص وچ وی تھی سڳدی ہے ،اوندی کہیں صفت وچ وی تھی سڳدی ہے ، کوئی منظر وی ساکوں سوہݨا لڳ سڳدے  کوئی مقام کوئی  اینجھی جاہ جیکوں  ݙیکھ تے ساکو ں خوشی محسوس تھیوے، اتے  اوندا احساس ساکوں سکون ݙیوے او ندی  خصوصیت جمال دے زمرے وچ آندی ہے۔ مثال دے طور تے اُچے پہاڑ  اتے انہاں وچوں  ڈھاندیاں آبشار اں دے پاݨی دی خوبصورتی ساکوں متاثر کریندی ہے۔ یا شام دا منظر غروب تھیندا سورج ساݙے اندر ہک سوہݨا احساس جڳیندے۔  بارش دی رم جھم ، ریگستان دے ٹیلے وی سوہݨے لڳدن۔ اتے پاݨی دے گھڑے ڈھاک تے رکھ تے ٹُردیاں نیگر یں وی سوہݨیاں لڳدین۔

دیہات وچ ساوے پیلے سرسوں دے پھُل وی ساکوں خوشی ݙیندن۔کچی سڑک تے جانوریں دے ٹُردے ریوڑ وی سوہݨے لڳدن۔ پیلاں پیندےمور اتے اوندے رنگ برنگے پر کیکوں متاثر نی کریندے۔کہیں سڑک تے سفر کریندے ہویں فلائی اوور تے لڳیاں ہویاں ترتیب وار رنگ برنگیاں لائیٹاں وی ساکوں خوبصورتی دا احساس ݙیوندن۔کوئی سوہݨی عمارت یا کوئی شو پیس وی ساکوں سوہݨا لڳ سڳدے۔ کوئی موسیقی دی دُھن وی ساݙے دل دے تار چھیڑ  ݙیندی ہے۔کوئی رقص ݙیکھ کے اساں وی بے ساختہ جُھومݨ پے ویندے ہیں۔ سوہݨی شاعری انسان دے جذبات وچ ہک احساس جڳا ݙیندی ہے۔ایوٰیں ای لاتعداد مثالاں ہن۔ایندی مزید وضاحت جمالیات دی تعریف نال کریسوں۔جمالیات فلسفے دی شاخ ہے اتے ایندے وچ حسن  تے فن دے بارے تفصیلی ڳالھ کیتی ویندی ہے۔

" او نقطہ نظر جیندی بنیاد جمال تے ہووے جمالیاتی ہے-جمالیات وچ حسن اتے حسن دے متعلقات،اوندی ماہیت اتے افادیت،حسن دے سرچشمے اتے ماخذات نال بحث کیتی ویندی ہے-مباحث وچ فلاسفہ عالم دے آپسی  اختلافات دے باوجود ہک ڳالھ مشترک ہے حسن ،مسرت اتے آسودگی ݙیندے، ول اے حسن فنی تناسب تے توازن وچ ہووے،یا کہیں انسان دے جسمانی اعضأء وچ ۔ "(٩) 

جمالیات دی تعریف ہر کہیں دے نزدیک مختلف ہے پر سب دی ہک ڳالھ مشترک ہے کہ حسن ساکوں خوشی تے سکون دا احساس ݙیندے۔ول اے حسن بھانویں  فن وچ ہووے  ، یا کہیں انسان وچ۔جمالیات فلسفے دی شاخ ہے اتے حسن دا فلسفہ کیا ہے اساں اتھاں اوندی وضاحت کرݨا ضروری سمجھدے ہیں۔

 فلسفہ حسن 
        جمالیات دا سب توں اہم موضوع حسن ہے اتے حسن اپݨے اندر ݙو قسم دیاں قدراں رکھیندے۔

·      قدر بالذات

·      قدر بالواسطہ

  خوبصورت فن یا دلکش منظر حسن دیاں مثالاں ہن۔ جیویں  کہیں انسان وچ حسن ، خیر تے  نیکی دیاں خصوصیات ہوون۔ حسن ݙیکھݨ آلے کیتے بذات خود چس دا ذریعہ ہے۔ایوٰں ای خیر تے نیکی وی اپݨے آپ وچ  فائدہ رکھیندن۔ کہیں سوہݨی شے کوں ڈیکھوں تاں ساکوں او لطف ݙیندی ہے اتے  اساں سکون محسوس کریندے ہیں ۔او ساݙے اندر ہک سوہݨا تے خُش کُن احساس جڳیندی ہے۔ علماء جمالیات ایں کوں قدر بالذات  آہدن۔ایں توں علاوہ کہیں شے کوں کم لا کے اساں اوندے ذریعے نال خوش تھیندے ہیں او قدر بالواسطہ ہے۔ مثال دے طور تے اساں پیسے توں سکون نی محسوس کریندے اوکوں خرچ کر کے کہیں چنڳے مقصد   توں سکون حاصل کریندے ہیں۔ 

"یونانی  فلسفہ وچ حسن عموماً  قدر بالذات دے زمرے وچ آندے۔کیونکہ سقراط  ، افلاطون ، بعد وچ کانٹ اتے اوندے توں متاثرین وی حسن کوں قدر بالذات دے طور تے تسلیم کیتا ہے۔سقراط، افلاطون حسن کوں خیر تے نیکی وچ تلاش کریندے ہن ، کانٹ ، وی  نیک ارادے کوں حسن قرار ݙیتا۔۔۔ قدر بالواسطہ دی ڳالھ کروں تاں جیہڑیلے کہیں شے دی قدر کہیں ٻئے مقصد   کوں پاوݨ کیتے ہووے یعنی ݙوجھے کم یا مقصد  کوں پورا کرݨ کیتے اوکوں کم وچ گھن آیا ونڄے۔ جیویں طاقت ، دولت  وغیرہ۔"(١٠) 

حسن دا تعلق کیونکہ جمالیات نال ہے اتے جمالیات فلسفے دا ہک شعبہ ہے۔ فلسفہ دے اصول سائنسی اتے ریاضی دے اصولیں  وا نڳوں لڳے ٻدھے نی ہوندے ۔ کہ اساں آکھوں ݙو تے ݙو چار ہی ہوسن تے سب ایندے تے اتفاق وی کریسن ۔ جمالیات دی کوئی اینجھی تعریف کینی  جیندے تے سب دا اتفاق ہووے۔ یعنی اڄ تک  جمالیات اتے حسن دیاں جو تعریفاں کیتیاں ڳن انھاں کوں جمع کروں تاں وݙی کتاب لکھی وینڄ سڳدی ہے پر کوئی ہک تعریف وی   اینجھی  کینی جیندے اُتےسارے علماء جمالیات دا اتفاق ہووے۔

پروفیسر شکیل الرحمن نے اپݨی تصنیف "مولانا رومی کی جمالیات" وچ ہک واقعہ تحریر کیتا ہے:

"واقعہ ایویں ہے کہ کہیں بادشاہ دے دربار وچ ہر قسم دے فنکار راہندے ہن۔انہیں وچوں کجھ فنکار "پْرکار" اتےکجھ فنکار سادہ کار سݙویندے ہن۔ہک روز بادشاہ انہاں فنکاراں کوں آکھیا تساں فنکار سݙویندے وے اتے آپݨی آپݨی فنکاری دی جمالیات دا دعوٰی وی  کریندے وے۔ساکوں کیویں پتہ لڳسی کہ تساں وچوں کیہڑے چںڳے فنکار ہن۔بادشاہ دی ایں ڳالھ دے جواب وچ سادہ کاراں نے ادب نال جواب ݙتا، حضور مقابلہ کرا گھنو تے ݙیکھو ساݙے وچوں کون بہتر ہے۔کیویں مقابلہ کرواواں!  بادشاہ پچھیا؟   سادہ کاراں تجویز  پیش کیتی۔ اساں ݙونہیں کوں ہک وݙا کمرا ݙتا ونڄے  اتے ایں کمرے دے درمیان ہک دیوار کھچوا ݙتی ونڄے۔ایں کمرے دا ادھا حصہ پرکاری دے فنکاراں کون ݙے ݙتا ونڄے اتے ادھا حصہ اساں سادہ کاراں کوں۔ ایندے نال ہی ساکوں آپݨا آپݨا فن ݙکھاوݨ کیتے چھی مہینے دا وقت ݙتا ونڄے-چھی مہینے بعد تساں ݙونہیں دا فن ݙیکھ تے فیصلہ کراہے کہ ݙونہیں دے فن وچ کیا فرق ہے- بادشاہ کوں اے تجویز پسند آ ڳئی-اوں ہک وݙا کمرا اُنہاں کوں ݙے ݙتا اتے درمیان وچ دیوار بݨوا ݙتی کیوں جو او ہک بئے دے فن کوں متاثر نا کر سڳن۔چھی مہینے وچ پرکار کئی قسم دے رنگیں نال نازک تے باریک نقش و نگار بݨیندے رہیے، اتے سادہ کار اپݨے حصے وچ سفیدی کر تے سادگی نال ایں کوں چمکیندے رہیے۔چھی مہینے بعد ݙونہیں فنکاریں بادشاہ کوں عرض کیتی کہ اساں آپݨے آپݨے فن دا کمال ݙکھا چکے ہیں ہوݨ حضور کمرے دے درمیان دی دیوار ہٹوا ݙیوݨ اتے ڄْل کے ݙیکھ گھنن۔بادشاہ حکم ݙتا کہ کمرے دے درمیان دی دیوار ہٹا ݙتی ونڄے، اوں ویلے تک ݙونہیں فنکاریں کوں وی ہک ݙوجھے دے فن کوں ݙیکھݨ دا موقع نہ ملیا- دیوار ہٹاوݨ دے بعد بادشاہ ݙونہیں فنکاریں دے نال کمرے وچ داخل تھیا۔کمرے دے اندر قدم رکھیندے ہی بادشاہ تے اوندے درباری حیران رہ ڳئے کیوں جو سارا کمرہ ہکو جیہیاں ہئی ۔ ایویں محسوس تھیندا ہئی کہ پورے کمرے وچ "پرکار" فنکاراں نے ہی بیل ٻوٹے اتے نقش و نگار بݨاے ہن-بادشاہ کجھ دیر کھڑا حیرت نال ݙیکھدا رہیا ول اوں سادہ کاراں توں پچھیا ؟  ایہ تاں پْرکاری دے فنکاراں دا کمال ہے تساں لوکیں چھی مہینے وچ کیا کیتا؟اوں ویلے سادہ کاراں  ،  پُر کاراں آلے پاسے  ہک چادر پھیلا ݙتی اتے بادشاہ کوں آکھیا : ہوݨ ساݙے آلا حصہ ملاحظہ فرماؤ- بادشاہ اے ݙیکھ تے حیران رہ ڳیا کہ جیہڑے حصے وچ سادہ کاراں کم کیتا او دیوار شیشے وانگوں شفاف  تھی ڳئی-ول فنکاریں آکھیا:عالی جاہ! اے اساں سادہ کاریں دا فن ہے- تساں ساݙےپاسے جیہڑے نقش و نگار ݙیکھدے پے ہاوے او اصل نقش و نگار نی بلکہ پْرکاراں دے بݨاے ہوئے نقش و نگار دا عکس ہے۔"(١١) 

مختصر اے کہ سادہ کاراں نے دیوار رڳڑ رڳڑ تے  اتنی شفاف بݨا ݙتی کہ او شیشے وانگوں چمکݨ لڳ پئی۔ اتے اوندے وچ سامݨے آلی شے دا عکس نظرݨ پے ڳیا ۔اہیا ہی سادہ کاراں دے فن دی جمالیات ہئی۔ایندے نال ثابت تھیندے کہ جمالیات صرف رنگیں وچ ہی کینی بلکہ سادگی تے صفائی وچ وی ہے، یعنی اگر روح سادہ اتے صاف ہے تاں او ہر خوبصورتی کوں آپݨے اندر سمو گھینسی ۔

خواجہ غلام فریدؒ دا ہک شعر ہے:

  حسن    ،     قبح      سبھ          مظہر    ذاتی

    ہر     رنگ    میں       بے      رنگ    پیارا (١٢) 

خواجہ غلام فرید حسن مطلق دی ڳالھ کریندے ہن۔ ہر شے خدا دی ذات دا امظہر ہے اوندے نور نال ہے ہر شے ایں وجہ توں  سوہݨی ہے ۔ول او حسن ہووے یا قبح  ، سوہݨے رنگ ہوون یا کوئی بے رنگ شے ۔سب حسین ہے سب پیارا ہے۔اتے اگر دل کوں صاف شفاف رکھو ں تاں ہر شے دا عکس اوندے وچ نظرآسی۔ دنیا وچ ساݙا واسطہ ݙو طرح دے حسن نال پوندے۔

·      فطرت  دا حسن

·      فن دا حسن

فطرت دے حسن وچ خالق کائنات دی بݨائی ہوئی ہر شے آ ویندی ہے ۔پہاڑ ، آبشاراں، ریگستاں ،چرند ، پرند،انسان، پھُل ٻوٹے وغیرہ۔ حسن کو ں ارادتاً کہیں شکل صورت وچ ظاہر کرݨ دے  ہنر کو ں فن آہدن۔ فن وچ ارادی طور تے بݨایاں ڳیاں چیزاں شامل ہن او قدرتی یا فطری نی ہوندیاں۔کوئی گھر، کوئی پینٹنگ ، کوئی موسیقی دی دھن یا رقص وغیرہ کجھ فلاسفر  جیویں کانٹ، قدرت دیاں چیزاں پُھل ، پہاڑ  اتے آبشاراں وغیرہ انھیں کوں جمالیات دا موضوع نی بݨیندا، او صرف فن دے حسن تے بحث کریندن۔ عبدالبصیر ایں بارے لکھدن:

Ruth L Saw”  ایں توں متضاد  نقطہ نظر رکھیندی ہے۔

“Natural beauty moves me more strongly than the beauty of Art.”” 13 

ایں  ڳالھ توں ظاہر تھیندے کہ رُتھ کوں  فن دی خو بصورتی  توں زیادہ فطرت دی خوبصورتی  متاثر کریندی ہے۔ فطرت دی خوبصورتی اوکوں اپݨے پاسے چھیکیندی ہے۔خوبصورتی کوں محسوس کرݨ دا ہر ہک دا معیار   الگ ہوندے۔ہر کو ئی کہیں  وی شئےدی  جمالیات کوں اپݨے طور تے محسوس کریندے ۔ ہک خوبصورت منظر سو آدمی ݙیکھدن  پرہر ݙیکھݨ آلے تے ایندی خوبصورتی دا  ہکو جیہیاں  اثر نی تھیندا۔

مثال دے طور تے : کہیں باغ وچ  رنگ برنگے پُھل لوکیں کوں متاثر کریندن کوئی انھاں دی خوشبو دی چس چیندے کہیں کوں رنگ دلفریٻ لڳدن۔ اے ساریاں خوبیاں پُھل دی جمالیات دا حصہ ہن  صرف ݙیکھݨ آلے دی نظر دے زاویے ایندی جمالیات دے الگ الگ پہلو بݨ ویندن۔ اکثر اساں سوہݨے پھُل تحفے دے طور تے ݙیندے ہیں کیونکہ انہاں دی خشبو ، رنگ ، تازگی انسان کوں مسرت ݙیندی ہے۔جمالیات دا  آغاز  تصور ذوق نال تھیندے ۔

ہر ثقافت ،برادری اتے فرد کول جمالیات دا اپݨا  نظریہ ہے۔کہیں خطے وچ گندمی رنگ، لمبے قد ، کالے والیں آلی   تریمت سوہݨی سمجھی ویندی ہے ۔ کہیں خطے وچ بھورے وال  نیلیاں اکھیں  پسندکیتاں ویندن۔ اتے کہیں خطے وچ  موٹی کالی تریمت جیندے ہونٹ موٹے ہوون والیں دیاں مینڈھیاں ڳُندھیاں ہوون او حسین سمجھیاں ویندن۔بہرحال کجھ بنیادی رجحانات  وی ہن جہیڑے  فیصلہ کریندے ہن کہ عام آبادی کیتے  خوبصورتی دی تعریف  جمالیات دے طور تے  کیویں کیتی ونڄ سڳدی ہے۔اجتماعی شعور وچ کجھ چیزاں سوہݨیاں ہوندین کجھ کوجھیاں ، عموماً سیاہی لوکیں کوں بد نما لڳدی ہے پر ہک جمالیات شناس دی نظر وچ رات ݙینہ توں زیادہ حسین ہوندی ہے۔چندر دی روشنی نال ساݙیں اکھیں کوں ٹھنڈک اتے روح کوں مسرت ملدی ہے۔رات ابدی حسن دے اسرار  تے رموز نال سرگوشی کریندی ہوئی محسوس تھیندی ہے ۔ 

" اگر فطرت تضاد کوں مرکزیت عطا نہ کیتی ہوندی تاں ہر شے ہکوں جہیی نظر آندی۔اے جہان بے رنگ تے بے کیف نظر آوے ہا-" (١٤) 

انسان دی فطرت وچ ہے کہ حسن اوکوں متاثر  کریندے ۔ حضرت خواجہ غلام فرید  دے کلام وچ جاہ جاہ حسن دے جلوے  ݙسدن۔ کتھاہیں جذبیاں دا حسن ، کتھاہیں موسم دی ست رنگی جھلک ، کتھاہیں روہی دی رونق  ، کتھاہیں عشق دے ہجر وصال دی چس  نظردی ہے۔

ü     حسن  پرستی  گھاٹ اساݙی

راز  حقائق  بات  اساݙی

حسن  پرستی  شاہد  مستی

ساݙا  دین  ایمان اے   (١٥)

خواجہ فرید اپݨی زندگی وچ حسن کوں ٻہوں اہمیت ݙیندے ہن ۔ حسن انھاں دے اندر وسدے اتے ہر شے وچ حسن ہی حسن ہے اصل حقیقت ہی حسن ہے۔کیوں جو ساری کائنات کوں بݨاوݨ آلی ہک ذات ہے او آپ حسین ہے اتے اوندی  بݨائی ہر شے حسین ہے۔فلسفہ حسن توں بعد اساں فلسفہ فن   اتے انھاں ݙونہیں دے تعلق بارے ڳالھ کریسوں۔کیوں جو اے جمالیات دا اہم حصہ ہے۔اے آکھݨا غلط نہ ہوسی کہ جمالیات  حسن تے فن اتُے محیط ہے۔اساں اُتے حسن بارے تفصیلی ڳالھ کر آئے ہیں ہݨ اساں فن بارے ڳالھ کریسوں ۔جیہڑا کہ جمالیات کوں سمجھݨ دے حوالے نال ضروری ہے 

 فلسفہ فن 
انسانی تجربات اتے جذبات کوں چنڳے طریقے نال اظہار کرݨ کوں فن آہدن۔اے ارادی تے تخلیقی ہوندے۔کہیں شے کوں سوہݨے انداز وچ بیان کرݨا، کہ او ݙوجھے اُتے ہک چنڳا تاثر چھوڑے اے فن ہے۔ جیہڑیلے جمالیات دے تحت حسن دے مطالعے دی ڳالھ کریندن تاں حسن عموماً ݙو طرح دا ہوندے۔

·       حسن اتے فن ۔

" گویا حسن اتے فن ݙونہیں ہک ݙوجھے دے متعلق ہن ، اتے انھاں ݙونہیں  دے درمیان امتیاز دی لکیر کھچݨا ٻہوں زیادہ مشکل بلکہ نا ممکن وی ہے۔" (١٦) 

حسن تے فن اپݨی اپݨی جاہ اہمیت تے افادیت رکھیندن ۔ کیوں جو اے ݙونہیں ہک ݙوجھے دے بارے ہن۔ اتھاں اساں فن بارے تفصیلی ڳالھ کریسوں۔ ہر دور وچ انسان کو ں خوبصورتی تے بدصورتی متاثر کریندی رہی ہے۔ ہر دور وچ انسان ݙکھ سُکھ جہیے جذبات نال متاثر تھیندا رہیے۔او اپݨے جذبیاں دا اظہار پینٹنگ،سنگ تراشی،مجسمہ سازی،موسیقی،شاعری اتے رقص وغیرہ وچ کریندا رہیے۔او اپݨے جذبیں  دے اظہار نال  اتے اپݨے فن نال لوکیں کوں وی متاثر کریندا رہیے۔نصیر احمد ناصر لکھدن: 

"حسن کو ں ارادتاً کہیں شکل صورت وچ ظاہر کرݨ دے ہنر کو ں فن آہدن۔ ایں تعریف دی رو  نال  ہر فنی تخلیق دا  حسین ہووݨا ضروری ہے جیویں خالق حقیقی دی ہر تخلیقی فعلیت نال ظاہر تے ثابت  ہے کیونکہ اوندی ہر فنی تخلیق حسین ہے۔"(١٧) 

حسن کوں مہارت نال کہیں شکل وچ گھن آوݨا  اتے  اوندا سوہݨا ہووݨا وی  ضروری ہے ۔ اصل فن وی اے ہے کہ شے کوں سوہݨا کر تے پیش کیتا ونڄے۔ ایویں ای  گفتگو وی ہک فن ہے ۔ڳالھ تاں ہر کوئی کریندے پر  ڳالھ کرݨ دا فن کہیں  کہیں کوں آندے۔ فن دی تشکیل بارے مفکرین جمالیات دی اپݨی اپݨی رائے ہے۔ انہاں وچوں مختلف لوکیں مختلف انداز وچ فن کوں پیش کیتے۔  ایندی کوئی حقیقی اتے واضح تعریف نی کیتی ونڄ سڳدی۔  ایندے  باوجود حکماء ایندی تعریف اپݨے اپݨے انداز وچ کیتی ہےعبدالبصیر لکھدن کہ۔۔۔

MALVIN RADER   دے مطابق

     “Art is the expression of mood, emotions,  feelings or spirit”. (18) 

ایں تعریف دے پیش نظر فن انسان دے اندر ڄمدے  اتے او جذبات ، خیالات  دی صورت چاہندے۔ایں بنیاد تے اساں آکھ سڳدے ہیں کہ انسان  دے مذہبی ، اخلاقی رویے اتے  مادی خواہشات وغیرہ  اے سب فن دے زمرے وچ آندین۔کلاسیکی  عہد وچ آرٹ کوں قدرت اتے انسان دے درمیان ہک دل دی حیثیت حاصل ہئی۔یعنی او چیزاں جیہڑیاں انسان بݨیندا ہئی او انسان کیتے  ہی بݨیندا ہئی۔ اصل وچ اے قدرت دا عمل ہے ۔ 

" ارسطو فنکار کوں ایں وجہ توں قدر دی نگاہ نال ݙیکھدا ہے کہ اے فنکار فطرت دی نقل کریندے اتے ابن آدم کیتے بھلائی اتے فائدہ مند ۔۔چیزاں  تخلیق کریندے۔فن دا تعلق وی جمالیات وانگوں انسانی محسوسات نال ہے۔انسانی جذبات ، خیالات ، محسوسات دی معروضی تفہیم اتےاظہار دا ناں فن ہے۔" (١٩) 

انسان جو کجھ محسوس کریندے اوں احساس کوں یا اپݨے خیال کوں فن دی صورت پیش کریندے۔ انسان فطرت توں ہی کہیں نہ کہیں طریقے  نال متاثر ہے اتے او انسان دی بھلائی کیتے ہی چیزاں تخلیق کریندے۔ݙوجھے انسان ایں فن توں چس چیندن تے سکون محسوس کریندن۔کوئی سوہݨامنظر یا احساس ہی پینٹنگ بݨاوݨ آلے دے ذہن وچ موجود ہوسی تاں او تخلیق کریسی۔اتے او سوہݨپ اوندی پینٹنگ ݙیکھݨ آلے وی محسوس کریسن۔قابل ذکر ڳالھ اے ہے   جمالیات او    علم ہے جیہڑا   فنون لطیفہ دا  مطالعہ کریندے ۔کیونکہ فنون لطیفہ جمالیاتی حس دے اظہار دا ذریعہ ہن۔ 

 فنون لطیفہ 
فنون لطیفہ ہک خصوصی فن ہے جیہڑا مختلف صورتیں وچ لوکیں کوں خُش کرݨ دا ذریعہ ہے۔ ہر دور وچ انسان جیہڑے سوہݨے احساس ݙوجھیں تک پُچاوݨ وچ کامیاب تھیا اوندے وچ وݙا حصہ فنون لطیفہ دا ہے۔ جمالیات فنون لطیفہ دی روح ہے۔جمالیاتی فکر تے نظر دے بغیر کہیں فن دا وجود پیدا نی تھی سڳدا۔

"فنون لطیفہ یا مناظر کائنات دے کہیں وی ذرے دے اصل جوہر دی دریافت جمالیات دی مدد دے بغیر ممکن کینی۔"(٢٠) 

فنون لطیفہ جمالیاتی حس دے اظہار دا ذریعہ ہن۔ایندیاں کجھ قسماں اے ہن۔

·      موسیقی

·      مصوری

·      شاعری

·      سنگتراشی

·      رقص

·      فن تعمیر

·      سینما

·      فوٹو گرافی وغیرہ

" فنون لطیفہ انفرادی سطح تے ای نیں مجموعی طور تے قومی سطح تے وی اثر انداز تھیندن۔قومیں دی تہذیب ، ثقافت  کوں نشابر کرݨ دا اہم ذریعہ ہن۔جمالیات دی او صفت جیندے ذریعے کوئی شئے ایندے فیدے توں قطع نظر ساکوں پسند آندی ہےاتے بے غرضی ، مسرت تے اُکسیندی ہے او فنون لطیفہ دے زُمرے وچ آندی ہے۔ " (٢١) 

اُتے جیہڑے فنون لطیفہ دا ذکر کیتا ڳے اہل مغرب اتے مشرق ݙونہیں ایندی افادیت تے متفق ہن۔فنون لطیفہ دی ابتداء  زندگی نال  ہی تھی ویندی ہے۔ انسانی زندگی خود وی  ہک فن ہے۔ساہ دا ہک تناسب تے ردھم نال آوݨ وݨڄݨ۔ دل دی دھک دھک  اے ٻہوں سوہݨیاں مثالاں ہن۔ 

" حکماء   انسان  دے نظام تنفس کوں موسیقی دے سُر تال نال تشبیہ ݙیندن۔ دل دی دھڑکن ، ساہ دا آوݨا ونڄݨا اے اصل وچ  موسیقی دے زیرہ بم نال مشابہہ ہے۔"(٢٢)

ایندے توں ہک ڳالھ واضح تھیندی ہے کہ زندگی  دے نال ہی فن جڑیا ہوے ایندی ابتداء دے نال ہی کہیں نا کہیں شکل وچ فن انسان دی زندگی دا جُز رہیے۔کہیں وی شے کوں فن دے زمرے وچ نی ڳݨاں ونڄ سڳدا ۔اوندے کجھ اصول وی ہن جیندے نال او فن معیار تے پورا لہندے۔ 

 فن وچ صداقت 
حکمائے جمالیات جیہڑیلےفن وچ خلوص دی ڳالھ کریندن اتھاں انہاں دا مقصد  فن دا مکمل اظہا ر ہوندے۔ فنکار اپݨے فن وچ ݙُٻ ویندے اتے ایندے وچ جان پا ݙیندے۔جہڑیلے تک کہیں فن کوں تخلیق کرݨ آلا پوری سچائی تے توجہ نال  ایں کوں وجود وچ نہ گھن آسی اوں ویلے تک او فن خوشی تے سکون دا  احساس نی ݙیوا سڳدا۔ کوئی وی بے ڈھنگی اتے غیر متوازن شے جیندے وچ کوئی ربط  تے تناسب نہ ہووے ۔او کیویں ساکوں کوئی چنڳا احساس ݙیوا سڳدی ہے۔ 



" کہیں وی عمارت یا مصوری دی لمبائی ، چوڑائی ، ایندے وچ مواد دی

      ترتیب ، ربط اتے ہم آہنگی اے سارے ہک چنڳے فن پارے دیاں

خوبیاں ہن۔ اتے ہک کامیاب فنکار اپݨے فن وچ اے ساریاں چیزاں

  پیش کرݨ دی کوشش کریندے۔"(٢٣) 

علماء آرٹ جیہڑی شے تے  سب توں زیادہ توجہ ݙیندن او ہے۔

·      توازن 

·      ربط

·      ہم آہنگی

رات کوں ہی ݙیکھوں تاں  کُھلا آسمان ، تارے، چندر  اے قدرت دا ٻہوں سوہݨاتے مکمل منظر پیش کریندن۔اتے ایں منظر کوں جیہڑیلے کوئی پینٹنگ دے ذریعے پیش کرے تاں توازن ، ربط تے ہم آہنگی کوں برقرار رکھ تے  فن دے کمال کوں ظاہر کریندے،جیہڑا ݙیکھݨ آلے کوں خوشی تے سکون دا احساس ݙیویندے۔حقیقی ڳالھ اے ہے کہ آرٹ انسانی زندگی دے سارے پہلوویں نال جڑیا ہووے ،   آرٹ دا کم انسانی زندگی دے مختلف شعبیں دے درمیان ہم آہنگی قائم کرݨا ہوندے۔چیزیں کوں ترتیب نال اتے توازن نال پیش کیتا ونڄے تاں او  حسین نظر آندین۔انہاں وچ ہک ربط ہووݨا وی ضروری ہے۔ساکوں اے ڳالھ اکثر سݨݨ کوں ملدی ہے جو خوبصورتی ݙیکھݨ آلے دی اکھ وچ ہوندی ہے۔ اتے کجھ  اے سوچ  وی رکھیندن جو شے سوہݨی نہ ہووے تاں کیوٰیں کہیں کوں سوہݨی لڳ سڳدی ہے۔

حسن موضوعی  ہے یا معروضی ایندے تے ڳالھ کر تے  ساکوں اے ڳا لھ  واضح تھیسی۔ 

 حسن موضوعی یا معروضی 
اساں کہیں سوہݨے انسان یا منظر  کوں ڈیکھوں ، کہیں پرندے دی آواز سُݨوں یا کہیں شاعر دی غزل پڑھوں اوندی خوبصورتی ساݙے اُتے اثر ضرور کریندی ہے۔اے آکھیا ونڄ سڳدے جو ہر انسان تے ایندا اثر گھٹ یا ودھ تھی سڳدے۔انسان وچ حسن ظن ہووے تاں اوکوں ہر شے وچ حسن تے خیر دا عنصر نظر آندے۔جمالیات وچ  حسن دے متعلق جتنے نظریات مشہور ہن او تقریباً سارے دے سارے اپݨی نوعیت وچ یا تاں موضوعی ہن یا معروضی  اتے انھاں وچ  ہر ہک نظریے دے متعدد مکاتب فکر ہن۔

ڈاکٹر نصیر احمد ناصر لکھدن:

"حسن دے موضوعی نظریے دے حامی مفکرین ایں ڳالھ  دے قائل ہن کہ حسن خارجی  دنیا وچ کینی بلکہ انسان دے اپݨے اندر ہے ،  یعنی ایندے قلب تے نظر وچ ہے۔ایندے اظہار نال موجودات حسین نظر آندین۔ ورنہ موجودات دی ہر شے بذات خود نا حسین ہے نا قبیح۔حسن دے معروضی نظریے دے  حامی مفکرین  دا دعوی ہے کہ حسن صرف خارجی دنیا وچ پایا ویندے ، لہذا او حسن موضوعی دے منکر ہن۔ انھاں دے نزدیک کیونکہ حسن امر واقعہ ہے ، ایندے احساس و شعور کیتے حسن جمال یا کہیں باطنی قوت دی ضرورت نی ہوندی"۔(٢٤)

حسن دے موضوعی اتے معروضی نظریات  دا مطالعہ کروں تاں اے پتہ لڳدے کہ انھاں وچوں کوئی وی حقیقت دی مکمل عکاسی نی کریندا اتے کہیں نہ کہیں اعتبار نال ادھورا  تے نا قص ہے۔موضوعی نظریے دے تمام مکاتب فکر  دا مجموعی طور تے  جائزہ گھدا ونڄے تاں انھاں اُتے ہک اعتراض  لازمی آندے کہ اگر حسن خارج وچ کینی اتے اے محض انسان دی اپݨی موضوعی کیفیات دا اظہار  ہے  ، ول کیا وجہ ہے کہ حسین چیزاں سب کوں دلکش نظر آندین۔اتے سب کیتے ذوق دی تسکین دا سامان ہن۔ایویں ای نظریہ حسن معروضی  دے تمام مکتبہ فکر وچ نقص پایا ویندے کیونکہ اے حقیقت دے صرف ہک رخ دی آیئنہ داری کریندن۔حسن بے شک خارج وچ موجود ہے ، پر ایندے توں چس چاوݨا حسن داخلی یا جمالیاتی حس دے بغیر  ممکن کینی۔  

"جیویں حسن کو ں ݙیکھݨ اتے معلوم کرݨ کیتے ، حواس دی ضرورت لازم ہے، ایویں ای  احساس تےشعور کیتے قلب دی انفعالی قوت دا ہووݨا وی ضروری ہے۔جیکوں جمالیات دی اصطلاح وچ جمالیاتی حس آہدن۔"(٢٥) 

حسن دے موضوعی  اتے معروضی ہووݨ دا جتھاں تک تعلق ہے انھاں ݙونہیں جمالیاتی نظرییں کوں ہک ݙوجھے نال علیحدہ  تے بے تعلق کر کے ݙیٹھا ونڄے  تاں اے ناقص  اتے ادھورے نظر آسن کیونکہ ایندے وچوں  ہر ہک نظریہ حقیقت دے ہک رخ دی عکاسی کریندے۔لیکن اساں ݙونہیں نظرییں  کوں  یکجا کر کے ݙیکھوں  تاں انہیں دی ہم آہنگی یا وحدت نال حقیقت دے ݙونہیں رخ سامݨے آ ویسن۔بابا فرید  دے کلام وچ  معروضی اتے موضوعی ݙونہیں  جمالیاتی عنصر موجود ہن۔ انھاں دی روحانیت حسن دے کئی پہلو  پیش کریندی ہے۔شکیل الرحمن ایں حوالے نال لکھدن:

" فرید اُنہیں اکھیں کوں ݙیٹھے ای

 جہڑیاں ساری دنیا کوں مسحور رکھیندین

کݙھیں او کجل دی لکیر دا بھار وی 

برداشت نہ کر سڳدیاں ہن

ہݨ انہاں وچ  چڑ ییں 

 انڈے ݙے تے ٻچے کݙھین۔" (٢٦) 

اتھاں حسن موضوعی اتے معروضی ݙونہیں کوں بیان کیتا ڳے۔ یعنی او  اکھیں سوہݨیاں ہن اُنہاں ہک عالم تے اپݨا جادو کیتے۔اتے دنیا اوندے اکھیں دے زیر اثر ہے۔انہاں اکھیں دے حسن کوں بیان کیتے۔  کہ او اکھیں حسین ہووݨ دی وجہ توں سارے عالم کوں حسین لڳدین اے حسن معروض دی طرف اشارہ ہے۔ول انھاں بیان کیتے کہ  اکھیں دے وچ پرندے اپݨے ارتقاء دے مرحلے طے کریندن۔ اتے حسن موضوعی کوں ایں بیان کریندن کہ  جیہڑی کیفیت انسان دے اندر طاری ہوندی ہے  او  ایں جذبے کوں اپݨی اندرونی کیفیات نال محسوس کریندے۔مشکلات تے ول ارتقاء دا عمل ۔اے حسن موضوعی تے معروضی دی سوہݨی مثال ہے۔

حسن دے مطالعہ  وچ ہک نمایاں چیز  او جمالیاتی حس اتے حسن کنوں ملݨ آلی چس  وی ہے۔چس دی بنیاد وی اصل وچ  جمالیاتی حس تے ہے،  اے جمالیاتی حس اللہ پاک نے ہر ذی روح وچ پیدا کیتی ہے۔ جمالیاتی حس ہر انسان وچ فطری طور تے پائی ویندی ہے ۔

مشاہدے ، اکتساب نال ایندی قوت اتے تاثر وچ  نمایاں فرق پے ویندے۔ جمالیاتی حس کیا ہے اساں ایندے تے ڳالھ کر تے سمجھݨ دی کوشش کریسوں۔ 

 جمالیاتی حس 
او مخصوص قسم دے احساسات  جیہڑے خوشی  یا چس دی سمجھ ݙیندن۔جیویں نیکی ، محبت یا خشبو کوں محسوس کرݨ ۔ اے او جذبات ہن جیہڑے زندگی کوں رنگین بݨیندن۔اتے انسان دے دل کوں  پیار نال بھرݙیندن۔ایندے وچ خوشی دیاں ݙھیر قسماں شامل ہن۔جیویں خوشی دے موقعے تے لطف چاوݨا ، موسمیں کوں محسوس کرݨا اتے چنڳی سنگت وچ وقت گذارݨا ،  اے سارے مثبت تجربات جمالیاتی حس نال ہن۔انسان دا ذوق ہی جمالیات دے راز کھولیندے۔ ایویں ای کہیں شے دا وجود ہی اصل حقیقت ہے ایں کوں  ݙیکھ  کے تہاݙے اندر کہیڑی حس جاگدی ہے  کہیڑا جذبہ ابھردا ہے ایں کوں اساں خوبصورتی آہدے ہیں۔  کہیں مجنوں کوں آکھیا  کہ تیݙی لیلی رنگ دی کالی ہے۔پر اوکوں لیلی دی کالی رنگت وی بھاندی ہئی۔ ایں بارے قاضی جمال حسین لکھدن: 

"او قیس ہی کیا جئیں لیلیٰ دے حسن و جمال کوں نہ پہچاݨیا  ، اوندے تے مر مٹݨ دے جذبے توں محروم رہیا۔ایں وجہ توں آکھیا ویندے کہ "لیلیٰ را مجسم مجنوں با یدید" اے جذبہ ہی مظاہرِ قدرت دی جمالیات شناسی وچ کلیدی اہمیت رکھیندا ہے۔"(٢٧) 

لوک بھاویں  لیلی کوں کالی کوجھی آہدے ہن پر مجنوں کوں او سوہݨی لڳدی ہئی ۔او لیلی تے عاشق ہئی۔ اتے اے اوندے  عشق دی جمالیات  ہئی  کہ اوندی جمالیاتی حس لیلی کوں  سوہݨا محسوس کریندی ہئی  ۔ایں ڳالھوں مجنوں کوں کہیں ٻئی تریمت کوں ݙیکھݨ دی چاہ نہ رہی  ، او عشق دی مستی  وچ لیلی لیلی کریندا راہندہ ہئی۔ جہان وچ قبح نہ ہووے تاں حسن دا کیا پتہ لڳسی رات نا ہووے تاں ݙینہ دا کیویں اندازہ تھیسی۔قبح کوں سمجھݨ کیتے اساں ایندے تے ڳالھ کریسوں۔ 

 قبح 
کائنات تضاد تے قائم ہے۔اگر قبح نہ ہووے ہا تاں ساکوں حسن دا اندازہ نا تھیوے ہا۔اے اصل وچ اینجھی خوبی ہے جیندے نال اساں حسین چیزیں دا ادراک کریندے ہیں۔ݙوجھے لفظیں وچ آکھوں تاں قبح وی حسن دی ہک شکل ہے۔علماء ایں ڳالھ تے متفق ہن کہ حسین شے خوشی ݙیندی ہے تے قبح شے الم دا سبب ہوندی ہے۔اے نظریہ حقیقت دے قریب وی ہے۔پر ایندا اے مطلب کینی کہ قبح شے وچ افادہ کینی۔

اظہاریت پسند حکماء کروچے وغیرہ حسن کوں مکمل اظہار آہدن انھاں دے نزدیک جیہڑی شے دا اظہار مکمل نہ ہووے او حسن دے زمرے وچ نی آندی۔ کیونکہ او اظہار دی درجہ بندی کوں رد کریندن۔انھیں دے نزدیک حسن دے درجے نی ہوندے کہ زیادہ حسن  یا بہوں زیادہ حسن۔   ایں نقطہ نظر دے مطابق قبح شے وچ تاں درجہ بندی تھی سڳدی ہے۔انھیں دے نزدیک قبیح او ہے جیندا  اظہار نی تھیا۔جیہڑی شے وچ کجھ کمی رہ ڳئی او حسین کینی۔ایندے برعکس خواجہ غلام فرید دے نزدیک کوئی شے کوجھی کینی ہر شے وچ حسن موجود ہے کیوں جو بݨاوݨ آلی ہکا ذات ہے۔

ہر شے وچ  اوندے رنگ ہن ۔خواجہ فرید اے بیان کریندن جو حسن اتے قبح او ں ذات دے ہی جلوے ہن ۔ایں ڳالھوں کوئی وی شے کوجھی کیویں تھی سڳدی ہے جیہڑیلے بݨاوݨ آلی ہک ذات ہے۔ایندا مطلب او کہیں شے کوں کوجھا یا بے کار نی سمجھدے۔ ہر  خطے دے حسن اتے قبح دے معیار الگ ہن ۔  اتے اے وی ضروری کینی کہ ہک شے کہیں جاہ قبح تصور کیتی ویندی ہے تاں ݙوجھی جاہ وی او قبح ہووے۔ حسن دے ثقافت تے خطے  دی تبدیلی نال وی اثرات بدلدن۔حسن تغیر پذیر ہے ایندے معیار تے رحجانات  ہک سویں کینی۔ 

" یورپ   وچ گورا رنگ تے گلابی ہونٹ   پتلی کمر خوبصورت سمجھی ویندی ہے ،  افریقی خطے وچ کالے رنگ موٹے ہونٹ حسین، بھاری وجود چنڳا  سمجھیا ویندے۔ایرانی  کشیدہ قامت عورت جیندے ہتھ ، پیر چھوٹے تے ملائم ہوون، اتے مشرق وچ لمبے کالے وال ، کٹورے وانگوں اکھیں تعریف دے قابل سمجھیاں ویندن۔"(٢٨) 

حقیقی ڳالھ تاں اے ہے کہ حسن جغرافیائی طور تے بدلدا راہندے ، ایندے معیار مختلف تہذیبیں اتے ثقافتیں وچ مختلف ہن۔ایوٰیں ای قبیح چیزیں دے بارے وچ وی جغرافیائی طور تے مختلف نظریات تے خیالات ہن۔حا صل بحث اے ہے کہ قبیح چیزاں وی خوبصورت ہن اتے حسن دے دائرے وچ آندین۔مجنوں گورکھپوری لکھدن: 

"بھدی تے  کریہہ چیزاں  وی فنون لطیفہ دا موضوع بݨ سڳدین۔ ایندے کیتے فنون لطیفہ دا کم محض حسین چیزیں  کو ں پیش کرݨا کینی ،  بلکہ چیزیں کو ں حسین پیرائے اچ  پیش کرݨا ہے۔"(٢٩) 

ایندا مطلب اے ہے کہ صرف  سوہݨی شے کوں پیش کرݨا  نی ہوندا ،  بلکہ  فنون لطیفہ وچ شے کوں مہارت نال بہترین طریقے وچ پیش کرݨا  کہ او حسین لڳے اصل کمال ہے۔کہ او ݙیکھݨ آلے کوں حسین لڳے اوکوں خوشی دا احساس تھیوے۔مجنوں گورکھپوری لکھدن: 

" تشبیہات تے استعاریں دیں پردیں کوں ہٹا تے ݙیکھوں تاں سارے ہکا ڳالھ کریندن    کہ حسن فاتح عالم ہے۔۔ایندے بارے مختلف زمانے تے ملکیں وچ جہہڑے    جواب ݙتے ڳن انھاں    کوں کٹھا  کروں تاں ہک وڈی کتاب بݨ ویسی۔"(٣٠) 

مجنوں گورکھپوری دی اے ڳالھ اوں ویلے ساکوں حقیقت معلوم تھیندی ہے جیہڑیلے اساں جمالیات دیاں لا تعداد  آراء کوں ݙیکھدے ہیں۔ جمالیات دے بارے وچ حتمی تعریف تے رائے تاں شاید قائم نہ تھی سڳے کیوں جو اے ہک تغیر پذیر شعبہ ہےاتے ایں توں ودھ کے ایندا تعلق فلسفہ نال ہے اتے فلسفہ چیزیں کوں مجموعی حیثیت نال ڈیہدے۔ بہتر اے ہوسی کہ جمالیات دے کجھ نظریات کوں اتھاں   پیش کیتا ونڄے ۔ 

 جمالیات دے کجھ اہم نظریات 
·               اخلاقی نظریہ:

"سقراط ، افلاطون دے خیال وچ حسن بھانویں موسیقی وچ ہووے یا کہیں شخص دے جسمانی اعضاء وچ۔ اوندا کم ہے انسان کوں نیکی آلے پاسے مائل کرے۔"(٣١)سقراط حسن اتے خیر کوں ہک حقیقت دے ݙو رخ تصور کریندے، ایں ڳالھوں او ہر شے کوں جیہڑی حسن مکمل کینی ، حیات انسانی کیتے سود مند نی سمجھدا۔او ٻس ذات الہی کوں مکمل تصور کریندے۔سقراط نے ذات الہی کوں اگاتھوس نال تعبیر کیتا یعنی او الخیر ہے ، سر تا سر خوبی تے حسن ہے۔"افلاطون دے  نزدیک ایں کائنات توں  ہٹ کے وی ہک دنیا ہے۔ہک مثالی دنیا جیہڑی ایں کائنات دے علاوہ موجود ہے۔اے کائنات ایں مثالی دنیا دا عکس ہے۔یعنی کہ اوندی نقل ہے۔"(٣٢)

·               عقلیاتی نظریہ:

کانٹ آہدے

"حسن توں جیہڑی خوشی تے  سکون ملدے او عقلیاتی ہوندے۔ او  ݙسیندے  کہ علم بہرحال حسیات توں حاصل تھیندے یا اوندے الفاظ وچ  آکھوں تاں اے تجربے توں شروع تھیندے، پر اساں ڄاݨڑدے  اپݨی عقل دے اصول نال ہیں۔یعنی علم دے حصول وچ  تعقل دا کردار  وی من گھدا ڳے۔جدید فلاسفریں وچ شاید کانٹ اینجھیا فلسفی ہے جئیں نظام کائنات، زمان تےمکاں دے نال نال فلسفہ جمال تے ٻہوں کجھ لکھیا۔ اوندے مطابق انسانی زندگی اتے اعمال عموماً ترائے طرح دے ہوندن۔نظریہ ، عمل  تے تخلیق۔(٣٣)

·                اظہاری نظریہ:

اے نظریہ کروچے نال منسوب ہے ۔جئیں آکھیے کہ جمالیاتی فعل داخلی ہے اتے اظہار ذات نال تعلق رکھیندے۔مثالی پیکر دے کہیں فن کار دے ذہن وچ اُبھر آوݨ نال فنی تخلیق دا عمل مکمل تھی ویندے ، لہذا اظہار ہی حسن ہے۔ 

·                احساسی  نظریہ:

بام گارٹن جمالیات کوں مدرک باالحواس نال جُڑیندےاوندے نزدیک اصل وچ اے حسن ہے۔بام گارٹن اتھاں جیہڑے احساس دی ڳالھ کریندا پے  اے او احساس ہے جیندی بنیاد اُتے منطق اتے زمان و مکاں دے علم دی بنیاد ہے۔

·                 تجرباتی نظریہ:

حسن دا تجربہ ہیگل دے مطابق تجرباتی ہے اتے ساݙی ذات دے عملی پہلو دے خلاف ہے۔ہیگل فطرت کوں حسین نی سمجھدا اتے جمالیات کوں فنون لطیفہ دا فلسفہ قرار ݙیندے۔

"او آہدے حسن ہر حال وچ انسان  ہی دے ذہن دی پیداوار ہے۔" (٣٤)

·                وجودی نظریہ:

فلاطینوس دے خیال وچ کائنات دے سارے مظاہر وچ  حسن ازل  ہی جلوہ  افروز ہے۔حسن چاہے کہیں روپ وچ ہووے  ، حسن ازل دا عکس ہے۔

" حسن،  تناسب تے ہم آہنگی دا ناں کینی ۔ اے او نور ہے جیہڑا چیزیں دے تناسب تے ہم آہنگی دے اتُے چمکدے ، ایندے اُتے انھاں دی دلکشی دا انحصار ہے۔اگر اے ڳالھ کینی تاں  کیا وجہ ہے کہ حسن دا نور زندہ چیزیں تے ہوندے پر مردہ چیزیں تے ٻس اوندا شائبہ  ہوندے۔حالانکہ اوندی ترکیب اڄاں  تناسب تے ہم آہنگی دے لحاظ نال خراب نی تھئی ہوندی۔ اے  کیوں ہے کہ ہک  نسبتاً زیادہ  بد صورت  زندہ انسان ، کہیں حسین شخص دے مجسمے توں زیادہ سوہݨا ہوندے ؟   صرف اے وجہ نی  کہ زندہ حسن ، بے جان حسن توں زیادہ  مطلوب تے مرغوب ہوندے ۔ ایندی وجہ  اے وی ہے  کہ او اوندے توں  زیادہ نیکی دی فطرت دا حامل ہوندے۔"(٣٥)

·                رس دا نظریہ:

رس  دے لغوی معنی مٹھاس ، شیرینی ، خوشبو ، لذت دے ہن۔رس ہندوستانی جمالیات دی ہک معنی خیز اصطلاح ہے۔ ایں اصطلاح دی ہمہ گیر معنویت دی وجہ توں    ایندے وچ رومانیت ،سیکس ، ٹریجڈی ، کامیڈی ،طنز ، مزاح، وغیرہ دیاں اعلی صورتیں دا احساس ملدے۔رسیں دا تعلق ذہن نال ہے۔قدیم اچاریں جیہڑے نوں رسیں  دے متعلق خیالات دا اظہار کیتے او انسان دی نفسیات دیاں واضح تے معنی خیز لہراں ہن۔شکیل الرحمن  لکھدن: 

"انسان جیہڑیلے شعور توں بلند تھی ویندے او رس پا گھندے۔ول اوکوں اندھارے  دا حسن، ݙکھ تے اذیت دی لذت ، سیاہ شکل ، موٹے ہونٹ، عورتیں دے چھوٹے پیر ، آسمان تے ٹُٹے ہوئیں بادلیں دی  بے ترتیبی ، اے سب آپݨی طرف کھیچیندن۔"(٣٦) 

انھیں دے مطابق جیہڑیلے تک انسان شعور توں اُتے نی اُٹھ ویندا تخلیقی آرٹ توں چس نی چا سڳدا۔ سوہݨپ تے کوجھےپن دا عام احساس تاں صرف شعور کر سڳدے ، جغرافیائی حالات ، معاشرتی اقدار ، ماحول اتے مقامی خیالات ،تصورات ہی حسن کو اینجھی تقسیم ݙیندن۔انسان دا ذہن اتے اوندا شعور حالات توں متاثر تھی کے سوہݨیں اتے کوجھیں چیزیں کوں اپݨے طور تے سُنڄڑیندے۔ایندے برعکس جیہڑیلے او شعور توں اُتے تھی ویندے رس حاصل کریندے ول اے تقسیم باقی نی راہندی۔

جمالیات دے کجھ نظریات کوں بیان کرݨ توں بعد   اساں اے آکھ سڳدے ہیں  جمالیات حسن تے فن دا علم ہے اتے اے تجربہ ہر کہیں دا نویکلا ہوندے ضروری کینی کہ حسن دے قانون ساریں تے لاگو تھیون۔ جمالیات دے علم وانگوں ایندا تجربہ وی بدلدا راہندے۔ایں ڳالھوں اساں کوئی حتمی ڳالھ نی کر سڳدے  نا ہی کوئی ہک تعریف کوں ٹھیک تے ٻئی کوں غلط آکھ سڳدے ہیں۔کیونکہ جمالیات فلسفے دی شاخ ہے ریاضی وانگوں ایندے اصول لڳے ٻدھے کینی۔قاضی جمال حسین لکھدن:

" اے لازم نی کہ ایں موضوع تے آئندہ کم کرݨ دا یا کجھ لکھݨ دا امکان ہی کینی۔"(٣٧)

 حوالے