کولرج

کولرج دے نزدیک شاعر واسطے کہڑھیاں صفات دا ہووݨ ضروری اے؟

سیموئیل ٹیلر کولرج Samuel Taylor Coleridge  انگریزی زبان دے اُنہاں  ترائے شاعراں وششمار کیتا ویندے جنہاں کوں Poets Lake  آکھیا ویندے ۔ ورڈز ورتھ دی طرح انگلستان دی رمانوی ادبی تحریک دا ممتاز شاعر تے نقاد وی ہئی۔ اوندی معر وف کتاب ’’بائیو گرافیالٹریریا ‘‘ کوں فن تنقید وچ وݙا مرتب حاصل ہے ۔ اتے بقول پروفیسر سینٹری ایکوں تنقید دی با قبل آکھیا ویندے۔ پروفیسر سینٹری نے کولرج کوں اپݨی کتاب تاریخ تنقید وچ ارسطو تے اُنہائیں دے بعد تریجھا وݙا نقاد تسلیم کیتے۔ا گر چہ بعض نقاداںنے بائیو گرافیا لٹریریا دے پیچیدہ مطالب تے بعض غیر ضروری ڳالھیں دی وجہ کنوں ایں کتاب تے وݙی تنقید کیتی اے لیکن ساریاں ایں ڳالھ تے اتفاق کیتے جو ایں کتاب وچ تنقید دے متعلق جہڑھے ڳالھیں آکھیاں ڳن اتے جنہاں نکات کوں بحث دے دوران چاتا ڳے او ٻہوں اہم ہن۔ اوں نے انگریزی شاعری و ادب دے تقریباً ہر پہلو تے وݙی تفصیل نال فاضلانہ انداز وچ تے فلسفیانہ طور تے تنقید کیتی اے۔ کولرج جݙاں شاعر گوئٹے توں ٻہوں زیادہ متاثر ہئی ۔ ہیں وجہ کنوں ایندی تنقید تے وی گوئٹے دی طرح روحانیت دا گہرا اثر موجود اے۔ اوں نے اکثر مقامات تے گوئٹے دی ترجمانی کیتی اے اَتے گوئٹے دی پیروی وچ کولرج آہدے جو شاعر وچ پیدائشی طور تے چار صفات دا ہووݨ ضروری اے۔ جیندے بغیر شاعر ، شاعر نی بݨ سڳدا۔ البتہ او مشاعر دے درجے وچ شمار تھیسی۔

کولرج تے شاعر واسطے جہڑھیاں صفات ضروری قرار ݙتن او اے ہن۔

1): شیریں کلامی۔ 2): فن دا غیر ذاتی ہووݨ۔ 3): فکر دی گہرائی تے توانائی۔ 4): فنی وحدت۔ 

 1۔ شیریں کلامی: 
کولرج شیریں کلامی کوں شاعری واسطے ٻہوں اہم سمجھدے۔ اوندا خیال ہے جو شاعر کوں غنائی لطف دا احساس ہووݨاں چہیدا ہے۔ اَتے اوندے نال ای اوندے وچ اتنی صلاحیت ہووے جو اوکوں سلیقے نال پیش کر سڳے تے قاری کوں اپݨاں ہمنوا بݨا سڳے۔ اکثر ٻہوں سارے شاعراں دے کلام وچ نویکلیاں تے اعلیٰ شعری خوبیاں موجود ہوندن لیکن اوندے باوجود اوندا کلام قاری دے دل و دماغ کوں ہیں سانگوں متاثر نی کر سڳدا۔ جو اوندے وچ شیریں کلامی تے غنائیت دا عنصر نی ہوندا یا وَل ٻہوں گھٹ ہوندے۔ جیندا علم شاعر واسطے ضروری اے اَتے جیندے مطالعے تے وَل وَل مشق نال شاعر دے کلام وچ ہک فطری کیفیت تے رفعت پیدا تھیندی اے ، کہیں ویلھے شاعر فنی جذبے توں مغلوب تھی تے شعر نی آہدا بلکہ حسب عادت یا حسب ضرورت شعر آہدے۔ا یں طرح شعر وچ خامی رہ ویندی اے تے اوں خامی دا پتہ چل ویندے۔ شاعر زبان کوں ورتاوݨ ویلے ایں ڳالھ کوں ڄاݨدے جو ایجھی زبان ورتیندا پئے جہڑھی نثر توں قطعی مختلف اے۔ اَتے اوندی فِطری غنائی حِس اوندے شعر دی روح وچ جذب تھی ویندی اے اَتے ایں طرح اوندے اُتے ہک وجدانی کیفیت طاری تھی ویندی اے تے ایہ وجدانی کیفیت اوندے توں قاری وچ منتقل تھی ویندی اے۔ لہٰذا قاری شعر کوں پڑھ تے اوندے غنائی لطف توں سرشار تھیندے اَتے مسرت محسوس کریندے ، کولرج دا خیال اے جو شیریں کلامی دی صفت اکتسابی کائنی ہوندی بلکہ دینی ہوندی اے۔

 2۔ فن دا غیر ذاتی ہووݨ : 
کولرج آہدے جو لکھݨ والے کوں ذاتی حالات تے دلچسپیاں توں ماورا تھی تے موضوعات دا انتخاب کرݨ ضروری اے، کیونجو موجودہ ادب کوں ݙیکھ تے ایویں لڳدے جو اساکوں کجھ نی ݙسیا ویندا۔ لیکن اساکوں ہر چیز ݙیکھݨی تے سُݨݨی پوندی اے لہٰذا شاعر واسطے ضروری اے جو اوندے اپݨے احساسات اناں چیزاں توں بالکل بلند ہوون جیندا وبیک وقت تجزیہ یا تسور کریندے۔ گوئٹے وی بالکل ایویں ڳالھ کریندے جو   ؎

’’ فن دا اعلیٰ ترین تے نادر فریضہ نمائندگی کرݨ اے‘‘

اَتے اعلیٰ قسم دی شاعری بالکل خارجی شکل وچ ظاہر تھیندی اے جہڑھے ویلھے شاعری خارجی دنیا توں داخلی دنیا وچ منتقل تھیندی اے تاں اوکوں زوال شروع تھی ویندے۔ جب تک شاعر اپݨے داخلی احساسات دا اظہار کریندے او شاعر اَکھیجݨ دا مستحق کائنی۔ گویا کولرج نے ایں ڳالھ تے زور ݙتے جو لکھݨ والے کوں ذاتی معاملات دے بجائے خارجی عوامل تے نظر رکھݨ ضروری اے تے اوکوں اپݨے فن واسطے ضروری قرار ݙیون۔ نہ تاں فن وچ تاثر پیدا نہ تھیسی جیندی اوکوں ڳول ہے یا جہڑھی فن وچ ہووے۔ فن دے خارجی نقطہ نظر دے متعلق کولرج دے افکار وچ ݙوں چیزاں نمایاں ہن۔

(۱) ہک اے جو شاعر فن وچ غیر ذاتی ہوندے تے اپݨے ذاتی احساسات و تجربات کوں وی خارجی تے معروضی زاویۂ نگاہ نال ݙہدے اَتے (ب) ݙوجھے  اوکوں پیش کرݨ ویلھے ایجھا اسلوب اختیار کریندے جو اوندے واسطے موزوں ہووے تے جیندے وچ گہرائی تے قوت فکر پاتی ونڄے یعنی صلاحیّت محض موضوع دے انتخابات وچ ای کار فرما کائنی ہوندی بلکہ اوندے واسطے فنی عمل وی نہایت اہم اے۔

دور جدید دے عظیم شاعر تے نقاد ٹی ۔ ایس ۔ ایلیٹ نے وی کالرج دی طرح فن دے غیر شخصی ہووݨ تے زور ݙتے۔ اوندے نزدیک شاعری کوں شخصیت دا اظہار نی ہووݨاں چہیدا۔ بلکہ شاعر ہک ایجھے وسیلے دی صورت اختیار کر گھندے جیندے وچ شاعر دے جذباتی احساسات و تجربات تے واردات و کیفیات نویں نویں ترکیباں پاوݨ واسطے آزاد ہوندن۔ اے تھی سڳدے جہڑھے واقعات شاعر دی شخصیت اہم ہوون۔ اوندی شاعری وچ معمولی اظہار وی نہ ہووے اتے اوندیاں جہڑھیاں چیزاں ذاتی و شخصی اعتبار نال معمولی ہوون اوندی شاعری وچ انتہائی اہمیت تے معنویت دیاں حامل بݨ ونڄن۔

 3۔ فِکر دی گہرائی تے توانائی: 
ارسطو نے شعری کوں فلسفیانہ عمل قرار ݙتے۔ ورڈز ورتھ ارسطو دی تائید کریندے ہوئے آکھیا ہئی جو :  ؎

’’ نظماں جنہاں نال کوئی قدر جوڑی ونڄ سڳیندی اے او موضوعات دے تنوع نال پیدا نی تھیندیاں بلکہ ایجھے آدمی دی تخلیق ہوندن۔ جہڑا غیر معمولی طور تے منظم احساس دا حامل ہووے اَتے جیں لمبی تے گہری سوچ وچار کیتی ہووے۔‘‘

کولرج وچ ارسطو تے ورڈز ورتھ دے خیالات نال اتفاق کریندے تے آہدے:

’’ کوئی انسان اوں ویلھے تک عظیم شاعر نی بݨ سڳدا۔ جب تک او گھمبیر قسم دا فلسفی نہ ہووے۔ کیونجو شاعری ، تمام انسانی جذبات، ہیجانات تے زبان دی خوشبو ہے۔‘‘

کولرج دا خیال ہے جو’ ’فکر دی عادت فنکار دی ذہنی ساخت دا جزو بݨ ویندی اے تے اوندے گھمبیر وجدان ہیں واسطے اوندی شاعری نال محفوظ تھی ویندن۔ یعنی شاعر فلسفیانہ افکار کوں نظم کریندے ، اُنہاں دے کول حقیقی فنی جذبہ کار فرما نی ہوندا۔ ہیں واسطے اُنہاں دی شاعری محض منظوم فلسفۂ لڳدی اے جیندے وچ شعری حسن کائنی ہوندا۔ لہٰذا شاعر کوں فرد دی گرفت کرݨی چہیدی اے اَتے جیکر اوندی گرفت مضبوط تھی ونڄے تاں اوندے ذریعے او آفاقی صداقت کوں پیش کر سڳدے۔‘‘

لیکن اے ضروری کائنی جو آفاقیت کوں شعوری غور و فکر دے ذریعے حاصل کیتا ونڄے۔ جیکر صداقت دا ایں طرح اظہار تھی ونڄے تاں اے وجدان دا نتیجہ ہے۔ کولرج اَہدے جو تُساں افکار سوچݨ تے محسوس کرݨ دے متحد عمل توں حاصل کریندے ہیوے تے سوچ وچار زندگی تے حاوی اے۔ چنڳے فکار اساݙے سامݨے واضح طور تے آون تے فن پار جبلی طور تے فکر دے نال جُڑیا ہووے۔ کیونجو فلسفے تے شاعری دے درمیان اے نقطۂ امتیاز ہے جو فلسفے وچ افکار مجرد صورت وچ ہوندن، جبکہ شاعری وچ انہاں افکار دا زیادہ ہووݨ ایں طرح نظر آندے جو ایندے وچ بیک وقت قاری دا ذہن فلسفیانہ فکر دی طرح راجع ہوندے تے اوں فکر وچ جذبہ و احساس دی آمیزشن نال زندگی کوں وی محسوس کریندے تے ایں طرح ہک فنی تے جمالی کیفیت توں استفادہ کریندے۔

 4۔ فنّی وحدت: 
فنی وحدت (Crganiclhnity) توں مراد کولرج دی اے ہے جو کہیں فن پارے وچ بلندی اوں وقت پیدا تھیندی اے جہڑھے ویلے شاعر دے پیش کردہ مختلف پیکراں وچ ہک ہکو جذبہ جاری وساری نظر آوے۔ کولرج دا خیال ہے جو اے جذبہ فطرت دی ہک تصویر دے نال متعلقہ افکار و تصاویر کوں وی جڳا ݙیندے۔ ایں جذبے نال کثرت وچ وحدت پیدا تھی ویندی اے اَتے وحدت دا گزر ایں ہک لمحے دی گرفت وچ آ ویندے ، گویا شاعر فوٹو گرافر کائنی بلکہ ہک مصور اے۔ 

جہڑا محض تصورِ زندگی وچ ای نی آندا بلکہ اوندے وچ اپݨے فکر و تخیل نال رنگ وی بھریندے۔ لیکن اوندے وچ ہک خصوصیات یا نامیاتی وحدت ہوندی اے تے شاعر ایں وحدت کوں اپݨی شخصیت، کردار، تخیل تے اپݨے مخصوص اسلوب نال حاصل کریندے، کولرج دا آکھݨ اے۔

’’ اوں جوہر اخلاق دا ثبوت ایں حد تک ہے جے تک غالب جذبہ اُنہاں کوں نویں سانچیاں وچ ڈھلیندے یا جہڑھے ویلھے اوندے جذبے دے تلازماتی افکار یا حِسّی پیکر اُنہاں کوں بدل ݙیندن۔ یا جہڑھے ویلھے کثرت کوں وحدت وچ بدلݨ دا اثر رکھیندن۔ یا جہڑھے ویلھے اُنہاں دی شاعری اپݨی روح نال انسانی تے فکری زندگی وچ منتقل تھی ویندی اے جہڑھی اوندے وجود کوں زمین ، سمندر تے ہوا کنوں کڈھیندی اے۔‘‘

بقول سکاٹ جمیز ’’ کولرج اتھاں ݙوں خیال سمجھیندے جہڑھے ہکو جہیں لڳدن لیکن ہکو جہیں کائنی۔ ساریاں توں پہلے او ایں تار دے بارے سوچیندے جہڑھا شاعری وچ اوں ویلھے پیدا تھیندے پر جہڑھے ویلھے شاعر کہیں متخیلہ دا کہیں اقتباس وچ زبان تے ٻی …… دے ذریعے پوری طرح انکشاف تھی ویندے ۔ اے اوندے ٻے متخیلہ دا کرشمہ ہے جیویں اوندی کاوش دیاں مختلف جذئیات توں پتہ چلدے۔‘‘

 حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ