ارسطو دا نظریہ نقل

افلاطون دے تصور دے مطابق عالم ݙوں ہن، ہک حقیقی تے ݙوجھا اَبدی۔ جیندے وچ کوئی تغیر رونما نی تھی سڳدا۔ اے عالمِ تصورات یا عالم مثال اے۔ ݙوجھا او جہڑا نمود، تغیّر تے زماں دا مظہر اے۔ اے علام حواس اے، ݙوجھے عالم دی ہر شے پہلے عالم دے کہیں تصور دی نقل ہے۔ لہٰذا پہلا عالم بہتر اے، شاعر ایں عارضی دنیا دی اشیاء تے واقعات دی تصویر کشی کریندے۔ یعنی نقل پیش کریندے لیکن اے دنیا تے اوندی اشیاء تاں بذاتِ خود عالم مثال یا تصورات دی نقل ہن۔ لہٰذا شاعری نقل دی نقل ہے، مختصراً اے جو شاعری تخلیق حقیقت کینھی بلکہ عالم مثال دا عکس تے نقالی ہے۔ ارسطو وی اگر چہ شاعری کوںنقل آکھدے  لیکن افلا طون دی طرح اوکوں پستی دا مظہر قرار نی ݙیندا بلکہ آکھدے جو ’’ شاعر اشیاء دی نقل لہا تے انہاں کوں ایں طرح پیش کر سڳدے جیویں جو اُنہاں کوں ہووݨاں چہیدا ہے۔‘‘

لہٰذا اوندا مقصود افلاطون دی طرح اے کینھی جو شاعر اشیاء دا غلام بݨݨ دے بجائے اشیاء دی نقل ایں طرح کریندے جو حقیقت اوندے اندر پوشیدہ ہوندی اے۔ اوندی تصویر قاری یا سامع دے سامݨے آ ویندی اے تے شے دی حقیقت پوری طرح سامݨے آ ویندی اے تے ایں طرح فنکار دا نقطۂ نظر عام تقلیدی نقطۂ نظر توں بلند تھی ویندے۔

ارسطو دا خیال ہے جو و شاعر اشیائے اشخاص یا واقعات دی نقل لہاوݨ دے بجائے اُنہاں دے اعمال دی نقل لہیندے تاں اے ݙکھیندے جو انسان آئینے آہروں ٻاہروں دے ماحول وچ کیویں کم کریندے۔ کیویں ماحول توں خود متاثر تھیندے تے کیویں ماحول کوں متاثر کریندے۔ گویا شاعر نقل نی کریندا بلکہ اوندا موضوع نقلِ عمل ہے۔ بقول بوچہ:

’’ عل دا مفہوم صرف خارجی اعمال و افعال دی طرف راجع کینھی بلکہ اوندی داخلی کیفیت دا حامل ہے۔ جہڑھے انسانی ہن تے ارادے دے سرچشمے توں پھٹدن تے خارجی فعالیت دی صورت اختیار کر گھندن۔ ایں طرح عملِ انسنای تدیر تے اوندی معنویت دی تصویر پیش کریندے۔ ڈرامہ نگار انساناں کوں عمل دی حالت وچ پیش کر تے اُنہاں دی شخصیت دے دقیق و عمیق پہلوئواں کوں فطرت دے اسرار و رموز دا انکشاف کریندے۔ ایں طرح اوانفرادی حیثیت رکھݨ آلی حقیقت دے بجائے ہک عالمگیر تے آفاقی حقیقت دی نقاب کشائی کریندے۔ گویا ارسطو دے نزدیک شاعری ہک سنجیدہ فن ہے۔ جہڑا کہیں خاص انسان یا واقعے دی نقل نی کریندا بلکہ فلسفیانہ فکر و بصیرت توں گھم گھن تے انسانی فطرت دے راز ہا ئے سر ستہ کوں عُریاں کریندے۔ جیکر اساں عمل دے انہاں معنیاں کوں ذہن نشین کرݨ وچ کامیاب تھی ونڄوں تاں ول اساں سمجھوں جو ارسطو دا اے خیال جو شاعری ہک فلسفیانہ عمل ہے، کہیں حد تک صداقت دی حامل ہے، عمل دے انہاں معنیاں دے پیش نظر وی ثابت تھی سڳدے۔ جو شاعری نقل دی نقل کینھی بلکہ حقیقت تک رسائی دا ہک اعلیٰ وسیلہ ہے۔‘‘

ارسطو دے نزدیک ہک شاعری محض واقعاتی حقیقتاں تے موجود اشیاء دی نقالی کینھی رہ ویندی بلکہ شاعرانہ عمل ہک تخلیقی بصریت دا حال تھی ویندے۔ ہیں تخلیقی بصیرت دے سبب شاعر واقعاتی دنیا وچ اپݨے موضوع دی تلاش کریندے تے موجود واقعات تے حقائق توں کوئی نویں چیز تخلیق کریندے۔ شاعر اپݨے مواد کوں استعمال کریندے ہوئے اشیاء کوں ایں طرح پیش کریندے۔

’’ جیویں جو اشیاء پہلے ہن یا ہݨ جیویں جو انہاں بارے آکھیا ویندے یا تصور کیتا ویندے یا وَل جیویں انہاں اشیاء کوں ہووݨاں چہیدا ہے۔

ایندا مطلب اے تھیا جو شاعر ماضی و حال دے واقعات و حقائق استعمال کریندے یا وَل مروج خیالات و تصورات کوں استعمال کریندے یا وَل غیر موجود تصوراتی حقیقتاں کوں حاصل کرݨ دی کوشش کریندے۔ ہک نویں صورت وہیت عطا کرݨ دا عمل انہاں تریہاں طریقیاں وچ لُکیا  ہویا ہے تے ارسطو دے نزدیک تقلید۔ تخلیق نو دے مترادف ہے۔ بقول سجاد باقر رضوی، ’’مغرب کے تنقیدی اصول‘‘ 

’’ عمل تقلید کوں ہک تخلیقی عمل ݙسا تے ارسطو نے ادبی نظریات وچ ہک اہم تصور دا اضافہ کیتے۔ ایں طرح او شاعری کوں انسانی زندگی دی مستقل ہمہ گیر تے آفاقی خصوصیات دی تقلید یا با الفاظ دگیر انہاں دا اظہار سمجھدے۔‘‘

ارسطو توں مراد نقل کہیں طرح وی درست کینھی، کیونجو زندگی وچ ارسطو دے نزدیک نقل ٻہوں سارے واقعات ہن۔ جہڑھے جو ہک خاص ترتیب نال ظہور پذیر نی تھیندے بلکہ او لکھدے جو : 

’’ نقل کرݨ بچپن توں ہی انسان دی جبلت ہے تے ایندے باعث او تمام جانوراں توں ممتاز اے۔ جو او سب توں زیادہ نقال ہے تے ہیں جبلت دے ذریعے او سب توں پہلے تعلیم حاصل کریندے تے سب واسطے فطری ہے جو او نقل دے فن توں مسرت حاصل کرݨ ایندی صداقت تجربے توں ثابت تھی سڳدی ہے ۔ چیزاں فی نفسہ کتنیاں ہی نفرت انگیز ہوون  (مثال دے طور تے مردے تے ادنیٰ حیوان) اللہ انہاں دی حقیقی تے مکمل نقل مسرت دا باعث ہوندی ہے۔‘‘

نقالی دے فن وچ ارسطو جنہاں ڳالھیں کوں پیشِ نظر رکھدے او اے ہن:

1۔ موضوع (Topic):

یعنی اشیاء تے حالات جنہاں دی نقالی کیتی ویندی اے ، شاعری تے ادب نقالی ہن تے انہاں دا موضوع او چیزاں ہن جہڑھیاں کہیں عمل وچ مصروف ہن یا کہیں تجربے توں گزردیاں پن۔ ایجھیاں چیزاں انساناں دی دنیا وچ وی تھی سڳدن تے انسانی دنیا توں ماورا وی ۔ ارسطو لکھدے:

’’کیونجو نقل دے موضوع انسان دے افعال ہن تے اے ضروری ہن ، ہیں واسطے چنڳے انسان ہووݨ یا بُرے (کیونجو ہوندے اُتے سیرت دا دارومدار ہے) تمام آدمیاں دے اطوار تے نیکی یا بدی دا گہرا اثرا ہوندے، ہیں واسطے ایندے توں اے تجربہ نکلدے جو اساں انساناں کوں یا تاں او جیویں ہن یا اوں توں بہتر ݙکھا سڳدے ہیں یا اوں توں بد تر یا وَل اوویں جیویں او ہن۔‘‘

2۔ذریعہ :

او خاص ذریعہ جیندے ذریعے نقالی کیتی ویندی اے، ہر فنکار ایندا ماضی الضمیر بیان کرݨ واسطے مختلف ذریعہ دا انتخاب کریندے جیندی بناء تے ہک فنکار ݙوجھے فنکار توں تے ہک فن پارہ ݙوجھے فن پارے توں مختلف ہوندے، مثلاً اے کوئی فنکار اپݨے موضوع دے اظہار واسطے رنگ تے صورت دا انتخاب کریندے تاں او مصور ہے۔ اگر الفاظ نال کم گھندے تاں او ادیب ہے۔ جیکر او آہنگ و تناسب تے مترنم دا سہارا گھندے تاں او موسیقار ہے۔

3۔ تکنیک اسلوب (Style):

ایندے توں مراد او طریقہ ہے جیندینال فنکار اپݨے موضوع کوپیش کریندے۔ مثلاً ہک ادیب اپݨی کہانی کوںمختلف طریقیاں نال بیان کر سڳدے۔ او ڈرامائی ، مکالماتی ی ابیانیہ انداز اختیار کر سڳدے، ایویں ہی شاعر اپݨے جذبات کوں غزل، مثنوی یا کہیں ݙوجھی صنف سخن دے ذریعے ادا کر سڳدے۔ بقول سید عبداللہ :

’’ارسطو دے نزدیک نقالی دے معنی ادب دے ذریعے معروضی تصویر کشی ہے۔‘‘

ایں طرح فنکار محض نقل نی بلکہ اپݨی طرف توں کمی بیشی وی ک سڳدے۔ ایں طرح فن دی دنیا اساݙی زندگی دی ترجمانی کرݨ دے باوجود اپݨا ہک الگ وجود رکھدی اے۔ ارسطو دے مطابق:

’’ اساکوں اپݨے فن وچ با کمال مصوراں دا طریقہ اختیار کرݨاں چہیدے، جہڑھے انساناں دے امتیازی خدو خال دی تصویر بݨیندن تے ایندے نال نال مشابہت کوں قائم رکھیندے ہوئے اصل توں زیادہ خوبصورت بݨا ݙیندن‘‘

ارسطو دا خیال ہے جو نقل جمالیاتی کیفیت دا اظہار ہے۔ جتھاں شاعر آفاق ، حقائق دا انکشاف کریندے اتھاں اوندے فریضہ انجام ݙیندی ہے۔ 

ایں طرح شاعری کوں جہڑھے وکیل صفائی دی ضرورت ہئی او ارسطو دی صورت وچ مل ڳے۔ جئیں نہایت کامیابی دے نال شاعری دا مدّلل دفاع کیتے تے اوندی کتاب بوطیقا تے تقنید ادب وچ ہک نہایت اہم دستاویز دی حیثیت کر ڳھدی ہے۔‘‘

انکشاف دے اظہار واسطے ایجھے متوازن پیمانے وی بݨیندے۔ جیندے توں فن دا جمالیاتی خط پیدا تھیندے تے قاری لطف اندوز تھیندے۔ بقول پروفیسر محمد احسان الحق۔

’’ اساں انہاں افکار توں بخوبی ڄاݨ سڳدے ہیں جو افلا طون دے نظریۂ نقل تے ارسطو دے تصورِ نقل وچ کہیں حد تک فرق ہے۔ افلا طون دے نظریئے دے مطابق نقل واقعی ہک حقیر چیز ہے تے کہیں وی اعلیٰ دماغ رکھݨ والے شخص دے شایان شان کینھی۔ مزید اے جو نقل انسان کوں حقیقت دے قریب گھن آوݨ دے بجائے اوں توں دور کر ݙیندی ہے۔ لیکن ارسطو نے نقل کوں جہڑھے معنی عطا کیتن تے جیویں ایں لفظ دی از سرِ نو تشریح و تعبیر کیتی ہے اوندی روشنی وچ افلاطون دا نظریہ عامیانہ تے نہایت سطحی معلوم تھیندے۔ لیکن ارسطو نے سرد منطقی تجزیاتی مطالعے نال ادب دی صحیح ماہیت تے روشنی سٹی ہے تے نقل دا ناں ݙیندے۔ او درحقیقت اخلاقی ہے۔ شاعر نقل لہندے ہوئے تخلیقی صلاحیتاں توں کم گھندے۔‘‘

مختصراً ارسطو اے آکھدے جو : 

شاعری نقل دی نقل کینھی بلکہ حقیقت دے قریب ہے۔ شاعری انسانی ذہن دی اعلیٰ صلاحیت توں جنم گھندی اے، شاعری جذبات کوں اُبھار تے انہاں وچ نظم و ضبط لہذا المیہ (Tragedy) جذبات کوں منتقل کر تے ذہن وچوں ݙوجھے بُرے خیالاں کوں کڈھ ݙیندے۔ کجھ لوکاں دے نزدیک اے کیفیت اخلاقی تے روحانی ہے تے بعض دے نزدیک ذہنی یا نفسیاتی ہے۔ جہڑھی ݙکھ دے بعد تسلی ݙیندی ہے تے خوشی وی ݙوں چیزاں انساں کوں کتھارس ݙیندن ۔

1۔ رحم /درد مندی۔    (Pity) 

2۔ خوف  / دہشت ۔                         (Fear) 

رحم یا درد مندی دے جذبات توں مراد اے ہے جو انسان ایجھے مصائب المیہ وچ ݙیکھے جہڑھے ݙیکھݨ والے دی زندگی وچ کݙاہیںنہ آ سڳن۔ یعنی ݙیکھݨ والے کوں لڳدے جو اے واقعہ اساݙی زندگی وچ کائناں آسی کیونجو اساں بادشاہ نی بݨ سڳدے۔ لیکن انسان ہووݨ دے ناطے اساں اوں توں متاثر ضرور تھیندے ہیں۔ اے درد مندی ہے ۔ درد مندی اوں ویلھے پیدا تھیسی جہڑھے ویلھے انسان کرداراں دے مصائب کنوں خود کوں اُچا یا علیحدہ سمجھ گھنسی، ایں کتھارسس نال سامعین وچ رحم تے درد مندی دے جذبات پیدا تھیسن؟

دہشت یا خوف (Fear) اے ݙوجھی قسمدے جبات ہن ۔ اے وی کتھارس دی شکل ہن۔ اے اوں وقت پیدا تھین جہڑھے ویلے المیہ وچ مُرداراں کوں پیش آوݨ والی مشکلات کوں اپݨی زندگی وچ وی محسوس کرن جو اے واقعہ کݙاہیں اساݙی زندگی وچ نہ آ ونڄے۔ ایندے توں انسان محفوظ نی تھیندا۔ مثلاً ہک بندے دی چوری تھیندی ہے ۔

 حوالہ: حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ