تخلیق تے تنقید دا رشتہ

تخلیق دا مادہ تے لذت اندوزی دی صلاحیت بغیر کہیں شک دے ݙونہیں قدرتی چیزاںہن لیکن اکثر لوکاں دا خیال ہے تے جیندے اُتے مولانا نیازی وی کہیں حد تک متفق نظر آندن۔ او اے ہے جو تنقید دی صلاحیت کہیں وی ہوندی اے تے ذہنی وی۔ لیکن ہر نقاد واسطے اے ضروری کائنی جو او قوت تخلیق دا مالک وی ہووے ، ہیں واسطے تنقید بذاتِ خود کوئی تخلیقی لٹریچر کائنی تے شاید ہِیں وجہ کنوں میتھیو آرنلڈ وی قوتِ تخلیق کوں تنقید تے فوقیت ݙیندے تے ورڈز ورتھ تنقید کوں محض ادنیٰ قسم دی قوتِ ایجاد نال تعبیر کریندے لیکن قوتِ ایجاد وی ہک فطری چیز اے جیندے بغیر نقاد تنقید دی روح کوں نی ڄاݨ سڳدا ، بقول مولانا عبدالحق :

’’ تنقید دیاں کتاباں پڑھ گھنݨ نال تنقید نی آندی۔‘‘

لیکن اعلیٰ پایہ دا کلام تے اعلیٰ درجے دیاں تنقیداں پڑھݨ نال ذوق نقد وی صرف اُنہاں لوکاں وچ پیدا تھی سڳدے جنہاں وچ تخلیق تے لذت اندوزی دا کہیں حد تک مادہ موجود ہووے۔ ہیں واسطے ہر او شخص نقاد نی بݨ سڳد اجیندے اندر قدرت دے طرفوں انہاں ݙونہیں صلاحیتاں دے علاوہ تنقید دی صلاحیّت موجود اے تے قوت تخلیق وی رکھیندن۔ اوشاعر تاں بنق سڳدن لیکن نقاد کائناں۔ ایندی وجہ اے ہے جو نقاد تنقید و تخلیق شعر دے نال نال لذت حاصل کرݨ تے لذت اندوز کرݨ وی جائز اے۔

تنقید آرٹ ہے، آرٹ حسن ہے تے حسن حقیقت ہے۔ نقاد دی قوتِ تحقیق آرٹ دے تجزیئے دی محرک ہوندی اے۔ نقاد حسن دی حقیقت کوں سمجھدا وی ہے تے سمجھیندا وی ہے۔ ہک نقاد، شاعر ، ادیب، آرٹسٹ سبھ کجھ ہوندے۔ا و شعر ، ادب، آرٹ، رنگ، موقع دی مصوری کنوں لا تعلق ہوندے ، او خود تخلیق وی کریندے تے ادب دے تخلیق کاراں دی معانی دے شعور دی تہذیب تے آرٹ دی وی تکمیل کریندے۔

جیڑھے ویلھے اساں تنقید دی ڳالھ کریندوں تاں عام طور تے اینکوں ہک ایجھی صلاحیت قرار ݙیندوں جہڑھی جو تخلیق توں مختلف ہوندی اے ، فنون دے علاوہ حیاتی دے ڈفوجھیش عبہ جات وچ کہیں شے دے حسن و نقائص کوں ڄاݨݨ واسطے اساکوں ماہرین دی طرف رجوع کرݨاں پمدے۔ مثال دے طور تے عمارت بارے ڄاݨݨ واسطے ماہر تعمیرات تے پل واسطے انجینئر دی رائے طلب کیتی ویندی اے ۔ لیکن فنون دے ناقد صرف اوہے ہولوک تھی سڳدن جہڑھے خوہا خود فنکار نہ ہوون لیکن فنی ذوق تے تربیت دے بعد ایں قابل تھی ڳے ہوون جو او اوندے اُتے تنقید کر سڳن۔

ایں ڳالھ وچ کہیں اختلاف دی گنجائش کائنی جو تنقید تے تخلیق ݙوں مختلف صلاحیتاں ہوندن۔ تخلیقی صلاحیت ’’ترکیبی‘‘تے تنقیدی صلاحیت ’’تجزیاتی‘‘ ہوندن۔ لیکن ایندے باوجود تنقید تے تخلیقی کوں ݙوں مختلف خانیاں وچ تقسیم کرݨ، ناقداں تے فنکاراں واسطے انج انج منصب دا تعین کرݨ جو ݙونہیں ہک ݙوجھے نال مِل ونڄن مناسب کائنی۔

تنقید تے تخلیق دے باہمی رشتے دی وضاحت کرݨ واسطے ’’ڈاکٹر سجاد باقر رضوی‘‘ اپݨی کتاب ’’مغرب کے تنقیدی اُصول‘‘ وچ لکھدن ، تنقید تے تخلیق دے باہمی رابطے بارے اے آکھیا ونڄ سڳدے جو جیویں شاعر یا ادیب فن دی تخلیق توں پلے کہیں نہ کہیں معنی وچ نا قد  ہوندے۔ اُنویں ہی نا قد کوں وی تنقید توں پہلے فن پارے دے مضمر تاثرات و تجربات توں اوں طرح گزرݨاں ہوندے جیویں اوں فن پارے دا خالق پہلے گذر چُکیا ہوندے۔

تخلیقی فنکار اپݨے تجربات متاثرات دے انتخاب تے ترتیب وچ نا قدانہ عمل کریندے۔ ایندے علاوہ فن دی روایت تے تکنیک توں وی اُوندی واقفیت ضروری اے۔ جیندے باعث او خود اپݨے فن تے تنقیدی نظر سڳدے۔ جیویں فن دی تخلیق توں پہلے فنکار اپݨے مواد دے ردّو بدل تے روایتِ فن بارے تنقیدی عمل توں گذردے ، ایویں ای فن دی تخلیق دے بعد اوکوں نا قد بݨݨاں پمدے۔ او خود اپݨے تخلیق کردہ فن پارے کوں نقاد دی حیثیت نال ݙیہدے تے اوندے وچ کمی بیشی کریندے۔ ایں طرح اساں آکھ سڳدوں جو فن دی تخلیق توں پہلے تے تخلیق دے بعد تخلیقی فنکار نا قدر دا رول ادا کریندے۔

نقد کوں کجھ ایں طرح دی صورتِ حال درپیش ہوندی اے جو تنقید کرݨ توں پہلے کہیں فن پارے دے مشاہدات و تخیلات ، تجربات و تاثرات توں ایں طرح گذردے جیندے اوں توں پہلے فنکار گزردے۔ او تخلیقی فن پارے کوں اپݨی ذات دا مکمل تجربہ بݨا تے ای اوندے  حسن و نقائص دا اندازہ لا سڳدے۔ کہیں نظم دا تجزیہ کرݨ توں پہلے اوکوں اپݨی ذات وچ حل کریسی اے تک جو فنکار دا تاثر ، اوندا اپݨا تاثر فنکار دے جذبات و احساسات اوندے اپݨے جذبات و احساسات بݨ ویندن۔ ایندے بغیر او فن پارے دی ہمدردانہ وضاحت نی کرت سڳدا۔ جیکر نقاد دے تجربات و احساسات وسعت تے شدت نہ ہوسی تاں او فن پارے نال انصاف نہ کر سڳسی تے ایندے واسطے او ہمہ وقت مطالعے تے مشاہدے نال اپݨے ذوق دی تربیت کریندے۔ او فنکار دی طرح فن دی روایت تے تکنیک توں بخوبی واقف ہوندے تے گھٹ توں گھٹ ہر چنڳے ناقد توں اساں انہاں صلاحیتاں دا تقاضا کر سڳدوں۔

تنقید تے تخلیق ہک ٻے واسطے چولی دامند ا ساتھ رکھیندن۔ بقول مجنوں گورکھپوری:ـ

’’ نقاد شاعر دا ہم شعور تے رفیق کار ہوندے، شاعر کوں نقاد توں مدد ملدی اے ، او جہڑا کم نی کر سڳدا نقاد اوندے واسطے کریندے۔ تنقید نویں تخلیق واسطے شمعِ راہ بݨدی اے، اساں اے آکھ سڳدوںجو ہک شاعر دے اختراعات فائقہ دی صحیح قدر متعین کرݨ کہیں ݙوجھے شاعر دا ای کم اے کے اے ݙوجھا شاعر نقاد اے۔‘‘

جیویں تخلیق وچ تنقیدی عمل لازمی طور تے مووجد ہوندے ایویں ای تنقید وچ تخلیقی عمل کہیں نہ کہیں حد تک پاتا ویندے۔ تنقید نویں تخلیق واسطے مشعلِ راہ بݨدی اے۔ ادیب تے نقاد ہک ٻے دے نال نال ٹردن بقول سکاٹ جمیزا: 

’’ نقاد کوں تخلیق کرݨ والے دا درجہ حاصل کر گھنݨاں چاہیدا ہے۔‘‘

ڈاکٹر سجاد باقر رضوی اپݨی کتاب ’’مغرب کے تنقیدی اُصول‘‘ وچ تنقید تے تخلیق باریہک ٻی جاء تے لکھدن:

’’ تنقید تے تخلیق دے درمیان ہک ٻیا رابطہ اے ہے جو ݙونہیں ہک ݙوجھے کیتے مشعلِ راہ ہوندن۔ ایندے اُتے بحث کیتے بغیر ای جو ݙونہیں وچوں اولیّت کیکوں حاصل اے جیکر اساں ادب دی تاریخ دا جائزہ گھنوں تاں پتہ لڳدے جو ݙونہیں صلاحیتاں ہک ٻے دے فروغ واسطے مدد گار ثابت تھیندن۔ تنقیدی اُصول ہمیشہ فنی تخلیقات دی بنیاد تے استوار تھیندن تے عظیم فن پاریاں توں اخذ کیتے ویندن۔ لیکن ہک دفعہ اے اصول وضع تھی ویندن تاں آئندہ فنی تخلیق دی رہنمائی کریندن۔ مثال دے طور تے ارسطو نے اپݨی کتاب بوطیقا (Poetics)  وچ فن دے جہڑھے اصول پیش کیتن اوں نے اے اُصول یونان دے عظیم ڈرامہ نگاراں کوں سامنقے رکھ تے وضع کیتن۔ لیکن ارسطو دی بوطیقا صدیاں تک تخلیق فن واسطے مشعلِ راہ بݨی رہی تے اڄ وی مسند ہے۔ایندے باوجود تنقید جلد ای ہک قسم دا تعصب بݨ ویندی اے تے معاشرے دے ٻدھے ٹکے اصولاں دی طرح اے ہر نویں تخلیق کوں شک دی نگاہ نال ݙیکھݨ لڳدی اے ، ایجھی صورت وچ تخلیق ہک انقلابی رول ادا کریندی اے۔

یعنی اے تنقید دے پراݨے اصول کوں تروڑ تے اپݨے پرکھݨ ، ڄاݨݨ واسطے نویں معیارات ، نویں کسوٹیاں بݨویندی اے۔ ورڈز ورتھ تے ٹی ۔ ایس ایلیٹ جہڑھے اپݨے زمانے دے عظیم نقاد تے عظیم شاعر منیے ویندن۔ انہاں بارے اے خیال ہے جو ہر عظیم فن پارہ اپݨے تنقیدی اُصولاں کوں گھن تے پید اتھیندے۔ یعنی اے کہیں ایجھی تخلیق کوں جہڑھی فی الحقیقت نویں ہووے تے کہیں عظمت دی حامل ہووے تاں تنقید دی پراݨی کسوٹی تے نی پرکھ سڳدے۔ ایں طرح ااکوں کہیں عظیم شاعر دی عظمت کوں ݙیکھݨاں ہووے تاں اساں ایں طرح ݙیکھ سڳدوں جو آیا او اپݨے توں پہلے تنقیدی اُصولاں وچ اوکوں کمی بیشی واسطے جواز پید اکریندے یا کائناں؟ ایجھا شاعر اپݨے زمانے دے تنقیدی اُصولاں تے پورا لہوے تاں او ہک چنڳاں شاعر تاں تھی سڳدے پر عظیم شاعر کائناں۔ لیکن مقام تے اساکوں تھوڑا جیہاں ہوشیار ہووݨاں چہیدا ہے جو کتھائیں ایں تاں کائنی جو اساں ہر ایجھی تخلیق کوں جہڑھی اچھنبا پیدا کرے یا ادب دی دنیا وچ خلفشار تے انتشار دا سبب بݨے۔ عظیم شاعر دے زمرے وچ شمار کریندے پئے ہیں؟ … اساݙے واسطے ضروری اے جو ایجھی تخلیقات کوں فن پارہ منݨ توں ای انکار کر ݙیوں، ہیں واسطے تخلیق دے معنی بݨاوݨ دے ہن بگاڑݨ دے کائنی، فن بنیادی طور تے تعمیری عمل اے تے ایندا تخریب و انتشار نال کوئی تعلق کائنی۔‘‘

تخلیق تے تنقید دے باہمی تعلق بارے ڳالھ کریندے ہوئے اکثر ذہن وچ اے خیال پیدا تھیندے جو تنقید تے نقاد دی آخر کیا ضرورت اے؟ کیا تنقید دے بغیر تخلیقی عمل تکمیل تک نی پُڄ سڳدا؟

کجھ لوکاں دا خیال اے جو مصنف تے قاری دے درمیان نقاد دا وجود غیر ضروری اے کیونجو قاری خود با شعور ہوندے، او تخلیق کوں بہتر انداز وچ ڄاݨ سڳدے ،نقاد خوامخواہ وچ آ تے اوکوں گمراہ کرݨ دی کوشش کریندے تے قاریکوں مجبور کریندے جو او وی فن پارے کوں اوں نظر نال ݙیکھے ، ایں طرح او قاری دے نقطہ نظر کوں اصلی نی راہوݨ ݙیندا جہڑا جو قاری دا حق اے۔

جتھاں تک تخلیق کاراںدا تعلق اے تاں ٻہوں سارے لکھݨ والیاں تے نقاداں دا ٻہوں مذاق اُݙائے تے ایں معاملے وچ حداں پار کر ڳن۔ ایجھے تخلیق کاراں دا خیال اے جو جہڑھے ویلھے ا َساں ٻہوں محنت و مشقت دے بعد کوئی فن پارہ تخلیق کریندوں تاں نقاد ایندے وچ کیڑے کڈھݨ واسطے آ ویندے۔ نقاداں بارے ہک صاحب دی رائے اے جو اے ڳالھ نقاد دے فرائض وچ شامل اے جو گھٹیا توں گھٹیا کتاب دی عزت کرے کیونجو او خود اوہو جی کتاب نی لکھ سڳدا۔ ایں ڳوں ڈزرائیلی ایں طرح بیان کریندے:

’’ نقاد او لوک ہن جہڑھے ادب تے آرٹ وچ ناکام رہیے۔‘‘

ڈلکیر دے مطابق:

’’نقاد کھٹکیاں مچھیاں ہن جہڑھیاں ہر شے کوں کتر تے کھا ویندن۔‘‘

ایںمخالفت دے باوجود نقاد دی اہمیّت توں انکار ممکن کائنی، ادیب تے نقاد دی حیثیت لازم و ملزوم اے، آسکر وائلڈ دا آکھݨ اے جو ’’ جیں عہد وچ تنقید کائنی اوندا تخلیقی عہد وی کائنی۔‘‘

تخلیق دا سب توں پہلا نقاد خود تخلیق کار ہوندے، جہڑجو اپݨی تخلیق کوں تنقیدی نظر نال ݙیکھ تے اوندے خامیاں دور کریندے۔ لیکن کوئی فنکار اپݨی تخلیق دا بہتر نقاد نی تھی سڳدا۔ کیونجو اوکوں اپݨی تخلیق دے عیب گھٹ نظر آسن۔ ہیں واسطے نقاد دی ضرورت و اہمیت ہر وقت موجود راہندی اے۔

مُکدی ڳالھ اے ہے جو تخلیق تے تنقید ہک ٻے دی مدد کریندن، کݙاہیں تنقید تخلیق واسطے راہ ہموار کریندی اے تاں کݙاہیں تخلیق تنقید کوں نویں راہ ݙکھیندی اے۔ ایں طرح ݙونہیں ہک ٻے دے ہتھ وچ ہتھ پا تے ٹُردن جہڑھے ویلھے ہک دا پیر تِلکݨ پوندے تاں ݙوجھی اوکوں سہارا ݙیندی اے۔‘‘

حانی دے خیال وچ شعر دیاں خوبیاںکیا ہن: یا 

حالی دی کتاب ’’مقدمہ شعر و شاعری‘‘ دی روشنی و چ حالی دے تصورِ وضاحت کرو۔

حالی دا ’’ مقدمہ شعر و شاعری‘‘ اردو وچ باقاعدہ تنقید نگاری دا نقشِ اوّل ہے۔ ہک لحاظ نال ایکوں اردو دی بوطیقا آکھیا ویندے۔ اے ٻی ڳالھ اے جو بوطیقا جہیں عظمت ایندے وچ موجود کائنی۔ ہیں واسطے جو ایندے وچ حالیؔ دی اپݨی سوچ تے فکر گھٹ اے۔ سݨیاں ہویاں تے مستعار چیزاں زیادہ ہن اتے جنہاں ماخوذ خیالات کوں انہاں نے ’’مقدمہ شعر و شاعری‘‘ وچ   پیش کیتے اُنہاں کوں وی بغیر کہیں سیاق و سباق تے بغیر کہیں واضح شعور دے درج کیتے۔ نہ تاں اُنہاں دا کوئی متعین تے یقینی مفہوم خود اُنہاں دے ذہن وچ ہے تے نہ ای اوکوں قاری دے سامݨے واضح کر سڳن۔ ہیں واسطے اے خیالات مبہم وی ہن تے بکھرے ہوئے وی۔ ایندے وچ کوئی ربط معنوی نظر نی امدا۔ حالیؔ دا کوئی واضح تے یقینی تصور شعر ٻہوں گھٹ اے۔ شعر بارے جہڑھے وی تصورات ’’مقدمہ شعر و شاعری ‘‘وچ  وچ بیان کیتے ڳن او ݙوجھے لوکاں تئیں اخذ شدہ ہن تے ݙوں ترائے مغربی نقاداں دے نظریات دی نقل ہے۔

حالی دے خیال وچ شعر کیا ہے؟ شعر دیاں ٻہوں ساریاں تعریفاں وچوں حالیؔ نے میکالے دی پیش کردہ تعریف کوں فوقیت ݙتی اے۔ او لکھدن:

’’ شاعری ۔ ہک قسم دی نقالی اے۔ شاعر دے کل الفاظ دے پرزیاں نال بݨی ہوئی اے۔ شاعری دا میدان اتنا وسیع اے جو بت تراشی، مصوری، ناٹک وی ایندی وسعت کوں نی پُڄ سڳدے۔ شاعری تمام خارجی اشیاء دی نقل اے تے تریہاں دا کم ݙے سڳدی اے۔ ایکوں تریہاں توں ایں ڳالھ توں فوقیت اے جو انسان دا بطون عرف شاعری ای قلمرو اے۔ شاعری ہک سلطنت اے جیندی قلم رو اتنی وسیع اے جتنی جو خیال دی قلمرو۔

ایں تعریف وچ حالیؔ نے لارڈ میکالے تے ارسطو دی تعریف کوں گڈ مڈ کر ݙتے۔ نقالی والا نظریہ ارسطو توں وی پہلی یونانی علماء افلاطون  وغیرہ دے کول ملدے۔ وَل تمام فنون دی یکسانیت والا مسئلہ وی ٻہوں پراݨے زمانے توں ہے۔

مصوری بے آواز شاعری ہے تے شاعری ٻولیندی ہوئی مصوری والا نظریہ ٻہوں پراݨا ہے۔ ایویں ای حالیؔ نے ہِک ٻی تعریف وی لکھی اے تے عربی ، فارسی تے اردو اشعار دی مدد نال ایندی وضاحت وی کیتی اے۔

’’ جہڑا خیال ہک غیر معمولی تے ندائے طور تے لفظاں دے ذریعے ہیں واسطے ادا کیتا ونڄے جیکوں سݨ تے سامع دا دل خوش یا قداز تھیوے او شعر ہے ، خواہ نظم ہووے یا نثر۔‘‘

ایں تعریف وچ شاعری دا مقصد بیان کیتا ڳے تے ایندی چاہیت بارے وی اشارے ہن۔ شعر دی انہاں تعریفاں وچ جہڑھی کمی رہ ڳی ہئی حالی نے کجھ ٻے مباحث نال ایندی تلافی کرݨ دی کوشش کیتی اے تے لکھدے جو شاعری وچ کمال حاصل کرݨ واسطے تخیّل ، مطالعہ، کائنات تے ترتیبِ الفاظ دی لوڑھ اے، حالی دی رائے مطابق تخیّل اے ہے:

’’ ہک ایجھی قوت ہے جو معلومات دا ذخیرہ، تجربہ یا مشاہدہ دے ذریعے ذہن وچ پہلے توں ہی جہڑا تھیندے۔ اے ایکوں ہک مقرر ترتیب ݙے تے ہک نویں صورت وچ جلوہ گر کریندی اے۔جہڑی معمولی پیرایاں تے بالکل الگ یا کہیں حد تک الگ ہوندی اے۔ ایں تقریر توں اے ظاہر تھیندے جو تخیل دا عمل تے تعریف جیویں خیالات وچ ہوندے اُنویں الفاظ وچ وی ہوندے۔ اے ممکن اے جو ہک مشری مکان دا نہایت عمدہ تے نویکلا نقشہ ذہن وچ فوراً تجویز کرے لیکن اے ممکن کائنی جو ایں نقشے تے مکاݨ وی ہک نظر وچ ہی تیار تھی ونڄے ، وزن تے قافیے دی او گھٹ گھاٹی توں صحیح علامت نکل ونڄݨ تے مناسب الفاظ دے استعمال توں عمدہ برآمد تھیوݨ کوئی اَسان ڳالھ کائنی۔

ایں تعریف وچ بیان کردہ تضاد ہر جاہ تے ملدے۔ حالی نے نیچرل تے آن نیچرل شاعری دی بحث چاتی اے۔

زمانے وچ اگرچہ نیچرل ازم دی تحریک وجود وچ آ ڳئی ہئی۔ روسو نے فطرت دی طرف واپسی نعرہ لاتا ہئی، ورڈز ورتھ وی فطرت دی دی طرف آندا پیا ہئی، رومانوی شعراء وچ وی خصوصاً فیچر دا چرچاہئی ، آزاد نے نیچرل شاعری بارے آکھیے: 

’’ میݙے دوستو شاعری تاں او ہے جہڑھی نیچرل ہووے تے نیچرل شاعری او ہے جیندے وچ مظاہر فطرت بارے منظوم تاثرات پیش کیتے ونڄن۔‘‘

انسانی تے انسانی حیاتی توں قطع نظر فطرت دی طرف وَل ونڄݨ کہڑا وݙا مقصد اے؟

البتہ حالیؔ نے نیچرل شاعری دی تعریف ایں طرح کیتی اے:

’’ نیچرل شاعری توں مراد او شاعری اے جہڑھی بغظا تے معناً ݙونہیں حیثیتاں نال نیچرل یعنی فطرت یا عادت دے موافق ہووے۔ لفظاً نیچر دے موافق ہووݨ نال عرض اے جو شعر دے الفاظ تے اُنہاں دی ترتیب و بندش تابع مقدور اوں زبان دی معمولی ٻول چال دے موافق ہووے جیندے وچ شعر آکھیا ڳیا ہووے۔‘‘

ایں طرز فکر تے یورپ دی سائنسی فطرت پرستی تے نیچرل ازم دے علاوہ وڑدز ورتھ دے تصور دا اثر وی لڳدے۔ ورڈز ورتھ دے نزدیک شاعری شدید جذبات دے وفور تے اُنہاں دے بے ساختہ اظہار دا ناں ہے۔

’’ یعنی حالی دی بے ساختگی ورڈز ورتھ دی بے ساختگی توں مختلف اے۔‘‘

ایندے علاوہ ورڈز ورتھ تے شاعری کوں ہک قسم قرار ݙے تے اے ثابت کیتے جو سائنسی علم دی ترقی یا شائستگی دی ترقی توں شاعری دا کجھ نی بگڑدا لیکن حالی آہدے جو :

’’ جہڑھے ویلھے شاستگی زیادہ پھیلدی اے تاں تخیّل دے چشمے بند تھی ویندن۔‘‘

حالی شعر دی اثر افرینی کوں تسلیم کریندے تے ا یں اثر دیاں ٻہوں ساریاں مثالاں پیش کیتن لیکن بحیثیت مجموعی اُنہاں دے انتقا دی افکار توں ظاہر تھیندے جو شاعری تے اوندی تاثر کوں فن دی غایت سمجھݨ دے بجائے اوندی افادیت دے قائل ہن۔ مولانا حالیؔ شعر کوں عطیہ خدا وندی سمجھدے ہن۔ جہڑا فطرتِ انسانی دے مختلف مقاصد دے حصول واسطے ودیعت کیتا ڳے۔ حالی شعر و شاعری دے اجتماعی عوامل تے اثرات دے متعرف ہن۔ حالی نے اپݨے تصور شعر دے مطابق مختلف اصنافِ شعر تے تنقید وی کیتی اے۔

حالی شعر دیاں خوبیاں بارے ملݨ دے خیال دی تائید کریندے:

’’ سادہ ہووے، جوش نال بھریا ہووے تے اصلیت تے مبنی ہووے۔‘‘

حالی اردو شاعری توں بد دل ہن۔ ہیں سانگوں اُنہاں نے شعر وچ خوبیاں ڳولیندے ہوئے ملݨ دے قول کوں پسند کیتے۔ حالانکہ ملݨ دا اے قول انگریزی تنقید وچ زیادہ اہمیّت دا حامل کائنی تے ایں نظریئے دا ذکر کالرج دے علاوہ کہیں نے کائنی کیتا۔ ملݨ دے خطابت دے مقابلے وچ شاعری دی خصوصیات بیان کریندے ہوئے لکھیا ہئی : Poetry is simple sensuous anal passionae ۔ حالی ایندا ترجمہ سادگی، اصلیت تے جوش دے الفاظ وچ کیتے۔ حالانکہ ’’Sensuous دا ترجمہ اصلیت غلط اے۔ درحقیقت حالیؔ نے شاعری دے اہم پہلو کوں نظر انداز کر ݙتے۔ یعنی کہیں رجحانات دا ذکر کائنی کیتا۔ خود اُنہاں دی شاعری وچ خشکی پیدا تھی ڳی اے۔

1۔ سادگی:

سادگی توں مراد صرف لفظاں دی سادگی کائنی۔ بلکہ خیالات وی نازک ہوون۔ فن کوں سمجھݨ دی عام ذہناں وچ گنجائش ہووے۔ محسوسات دے عام مشاہدہ تے چلݨ بے تعلقی دے نال سِدھی راہ توں اِݙے اُݙے نہ تھیوݨ تے فکر دے جولانیاں توں بچݨ دا ناں سادگی اے۔ دنیا وچ جہڑھے شاعر مقبول تھین۔ اُنہاں دا کلام ہمیشہ ایویں ای ݙٹھا ڳے ، لہٰذا سادگی توں مراد اے ہے جو سِدھے سادے تے فطری خیال دا عام ٻول چال وچ بیان ہووے نہ تاں سادگی توں پَرے سمجھیا ویسی۔

اے ممکن اے جو ہک شعر کہیں حکیم دی نظر وچ سادہ ہووے لیکن عام آدمی کوں سمجھ نہ آوے۔ ایویں ای ہک پست خیال شعر سُݨ تے ہک جاہل اُچھل پوندے لیکن عامل اوکوں نا پسند کریندے۔ ایجھے کلام کوں سادہ نی بلکہ عامیانہ کلام اکھیسوں۔ محاورہ روز مرّہ ٻول چال عوام دی بازاری قسم دی ٻول چال کائنی تے نہ ای علماء تے فضلاء دی۔ بلکہ او الفاظ و محاورات مراد ہن۔ جہڑھے خاص و عام ݙونہیں دی ٻول چال وچ ورتیے ویندن۔ لیکن سادگی دا لزام ہر کلام وچ نی مل سڳدا۔ البتہ غزلیت یا مثنوی اصناف وچ ممکن اے۔ قصیدے وچ ذوق جہیں با کمال شاعر نال سادگی نی ٻنھ سڳدی۔ ہیں واسطے بعض شعراء دے کلام دیاں ثراں لکھیاں ڳیا ہن۔

حالیؔ خیالات وا لفاظ ݙونہیں  دی سادگی تے زور ݙیندے۔ الفاظ دی سادگی توں مراد اے ہے جو خیالات قدرتی  طریقے نال ادا تھیون۔ اوہے بیان کیتے ونڄن کیونجو ایجھے خیالات وچ کوئی اُلجھائو نی ہوندا۔ ہک یورپین مفکر دے الفاط وچ بے تکلفی دے سِدھے سادے سستے توں اݙے اُݙے تھیوݨ تے مفکر کوں جو او ہُناں توں باز رکھݨ دا طریقہ سادگی ہے۔

2۔ اصلیت:

حالی نے ملݨ دے لفظ ’’ Senuous‘‘ دا ترجمہ اصلیت کیتے۔ا ردو شاعری وچ مبالغہ تے افرا تفری نے حالی کوں اصلیت دی طرف متوجہ کیتے۔ حالی دی ایں اصلاحی تے اخلاقی نقطہ نظر تے بحث کریندے ہوئے ہک ادیب نے آکھیا ہئی جو ’’کاش‘‘ حالی وچ او کُوڑ ہوندا جہڑا ادب عالیہ دا جوہرہے۔

اصلیت توں مراد او جوہر ہے جیرھا خیال دی بنیاد ایں چیز تے ہووے جہڑھی کجھ وجود رکھیندی ہووے۔ بجائے ایندے جو سارا مضمون ہک خواب دا تماشہ ہووے جو ہُنق سارا کجھ ہئی تے اَکھ کھلی تاں کجھ نہ ہووے۔ جہڑھی ڳالھ مضمون وچ ہووے اوندا لافاظ وچ ہووݨ وی ضروری اے۔ مثلاًایجھیاں تشبیہات استعمال نہ کیتیاں ونڄن جنہاں دا وجود عالم بالا تے ہووے۔ لہٰذا اصلیت توںمطلب اے تھیا جو شاعری وچ مبالغہ کُوڑ توں گریز کیتا ونڄے۔جیکر واقعیت دے خلاف وی لکھیا ونڄے تاں خلافِ فطرت نہ ہووے۔ خیالات کوں غیر فطرینہ سمجھیا ونڄے۔ شاعری وچ اصلیت تاریخ دی طرح نی تھی سڳدی۔خیال دی بنیاد ایجھی چیز تے ہووے جیندا درحقیقت کوئی وجود ہووے۔ اگرچہ اے ضروری کائنی جو بالکل حقیقت تے مبنی ہووے۔ شعر پنج صورتاں وچ اصلیت تے مبنی تھی سڳدے۔

1۔ پہلی صورت اے ہے جو جہڑھی ڳال تے شعر دی بنیاد رکھی ڳی اے او حقیقت وچ موجود ہووے۔

2۔ او خیال لوکاں دے عقیدت مطابق صحیح ہووے۔ مثلاً انہیں دے مرچیے وغیرہ۔ 

3۔ شاعر دے خیال دے مطابق ہووے۔

4۔ سامعین دے خیال وچ اوویں ہووے جیویں شاعر بیان کرے۔ 

5۔ شاعر نے ا صلیت تے کتنا اضافہ کیتے۔

3۔ جوش:

شعر دی تریجھی خوبی اے ہے جو جوش توں بھریا ہووے۔ ایں توں صرف اے مراد کائنی جو شاعر نے جوش دی حالت وچ شعر آکھیے بلکہ مضمون ایجھے بے ساختہ تے موثر پیرائے وچ بیان کیتا ونڄے جیندے توں پتہ لڳے جو شاعر نے اپݨے ارادے نال اے مضمون نی ٻدھیا بلکہ خود مضمون نے شاعر کوں ایں بیان تے مجبور کیتا ہووے۔ نیز اے وی ضروری اے جو پڑھݨ والیاں تے سݨݨ والیاں دے دل وچ جوش پیداکرے۔ جہڑا شاعر دے دل وچ لکھدے وقت آندے۔

شاعر دی ذت وچ ہر شے توں متاثر تھیوݨ دا ملکہ ہوندے۔ ہیں واسطے او ہر جاندار تے بے جان شے دی حالت بخوبی بیان کر سڳدے۔ جیکر ہنگامہ آرائی تے جنگ دا سامان ݙکھایا ڳیا ہووے ، جوش توں اے مراد کائنی جو مضمون خوامخواہ جوشیلا ہووے تے بعض جوشیلے الفاظ استعمال کیتے ونڄن۔ تھی سڳدے جو الفاظ نرم ہوون، خیالات سنجیدہ ہوون لیکن جوش لُکیا ہویا ہووے۔

عربی وچ سب توں زیادہ جوش ہوندا ہئی، ایندا سبب اُنہاں دے گرم خون دی خاصیت ہئی۔ کجھ واقعات و حالات سچے تے واردات قلب تے مضمون دا جوش دل وچ جوش پیدا کریندا تاں فوراً بغیر کہیں تعنع دے بیان کر ݙیندے ہن ، عشقیہ اشعار زیادہ تر اوو ہے لوک آکھدے ہن جہڑھے کہیں نال جنگ کریندے یا ول مرد میدان ہن۔ لیکن خلافت عباسیہ دے زمانے توں جوش گھٹ تھیوݨ شروع تھیا تے وَل تقلیدی رنگ غالب آ ڳیا۔ ہولے ہولے اے رنگ ایران توں تھیندا ہویا ہندوستان پُڄیا تے شاعری دا زوال شروع تھیا۔

 حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ