آریائی دور

آریائی دور وچ سرائیکستان دی تاریخ 
سرائیکستان، جہڑا اڄ پاکستان دے جنوبی پنجاب، شمالی سندھ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی خیبر پختونخوا دے کجھ علاقیاں تے مشتمل ہائی، اک ایہو جہا خطہ ہائی جہڑا اپݨی قدیم تاریخ تے ثقافتی ورثے دی وجہ نال مشہور ہائی۔ آریائی دور (تقریباً 1500 ق م توں 500 ق م)، جہڑا ویدی دور وی آکھیا ویندا ہائی، سرائیکستان دی تاریخ دا اک اہم مرحلہ ہائی۔ ایں دور وچ انڈو-آریائی قبیلے وسطی ایشیا توں ہندوستان دے شمالی تے مغربی علاقیاں وچ ہجرت کر کے ایتھوں آباد تھی ڳئے۔ ایہ لوک اپݨی زبان، مذہب تے ثقافت نال ہندوستان دی تہذیب کوں نواں رنگ ݙتا۔ سرائیکستان، خاص طور تے ملتان تے بہاولپور دے علاقے، ایں دور دی سیاسی، مذہبی تے معاشرتی ترقی دا مرکز ہن۔ ایں مضمون وچ آریائی دور وچ سرائیکستان دی تاریخ، ایہدے آثار، ثقافت تے اہمیت بارے سرائیکی وچ تفصیل نال گل کیتی ویسی۔ ایں دور کوں ویدک دور  وی آکھیا ویندے۔
 آریائی دور کیا ہائی؟ 
آریائی دور ہندوستان دی تاریخ دا اوہ ویلہ ہائی جݙݨ انڈو-آریائی قبیلے وسطی ایشیا (خاص طور تے موجودہ ایران تے افغانستان) توں ہجرت کر کے ہندوستان وچ داخل تھیے۔ ایہ دور تقریباً 1500 ق م توں 500 ق م تک پھیلا ہویا ہائی تے اینکوں ویدی دور وی آکھیا ویندا ہائی، کیوں جو ایں دور وچ ویدی مذہب تے ادب (جویں کہ رگ وید) دی ترقی تھی۔ آریائی لوک اپݨی زبان (سنسکرت دی ابتدائی شکل)، گھوڑسواری، رتھ تے مذہبی رسوم نال مشہور ہن۔

سرائیکستان، جہڑا وادی سندھ تے پنجاب دی زرخیز زمین تے واقع ہائی، آریائی قبیلےآں دی ہجرت دا اہم مرکز ہئی۔ ایہ خطہ سندھ دریا تے ایہدے معاون دریاواں دی وجہ نال زراعت تے رہائش واسطے پرکشش ہئی۔ ملتان، جہڑا سرائیکستان دا ثقافتی تے تاریخی گڑھ ہائی، آریائی دور وچ وی اہم ہئی تے ایتھوں دی زرخیز زمین نے ایں قبیلےآں کوں اپݨی معاشرتی تے مذہبی ترقی واسطے بنیادی سہولتاں فراہم کیتیاں۔
 سرائیکستان وچ آریائی دور دی شروعات 
آریائی قبیلےآں دی ہجرت ہندوستان وچ تقریباً 1500 ق م دے نیڑے شروع تھی، جݙݨ وادی سندھ دی تہذیب (2600 ق م - 1900 ق م) اپݨے زوال دی طرف ہئی۔ ایہ قبیلے پنجاب تے سندھ دے زرخیز علاقیاں وچ آباد تھیے، جہڑے سرائیکستان دا حصہ ہن۔ سرائیکستان وچ آریائی دور دی اہم خصوصیات ایویں ہن:

 ہجرت تے آبادکاری:
 آریائی قبیلے، جہڑے گھوڑسواری تے رتھ استعمال کریندے ہن، سرائیکستان دے علاقیاں وچ سندھ دریا تے ایہدے معاون دریاواں (جویں کہ چناب تے راوی) دے نیڑے آباد تھیے۔ ملتان، بہاولپور تے ڈیرہ غازی خان دے زرخیز میدان ایہناں واسطے رہائش دی اہم جڳہ ہن۔
 ایہ لوک چھوٹیاں بستیاں وچ رہندے هئ تے زراعت تے مویشی پالݨ تے انحصار کریندے هئ۔ گائےآں دی پوجا ایہناں دی معیشت تے مذہب دا اہم حصہ ہئی۔
 زبان تے ادب:
 آریائی لوک انڈو-آریائی زبان (سنسکرت دی ابتدائی شکل) بولدے هئ، جہڑی سرائیکی زبان دی تاریخی جڑاں نال منسلک ہائی۔ رگ وید، جہڑا ایں دور دا سب توں اہم مذہبی تے ادبی مجموعہ ہائی، وچ سرائیکستان دے دریاواں (جویں کہ سندھو تے سارسوتی) دا ذکر ملدا ہائی۔
 سرائیکی زبان دی تاریخی جڑاں ایں دور دی پراکرت تے سنسکرت نال ملدے ہن، جہڑا ایہدے لسانی ورثے دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔
 مذہبی ترقی:
 آریائی دور وچ ویدی مذہب دی بنیاد رکھی گئی، جہڑا فطرت دی پوجا (جویں کہ اگنی، اندر تے ورونا) تے یگنیاں (آتشدان دی رسم) تے مبنی ہئی۔ سرائیکستان وچ ایہ رسوم سندھ دریا دے کنارے تے ملتان دے نیڑے ادا کیتیاں ویندیاں ہن۔
 رگ وید وچ دریاواں دی اہمیت دا ذکر ہائی، جہڑا سرائیکستان دی روحانی تے مذہبی حیثیت کوں اجاگر کریندا ہائی۔

 آثار قدیمہ دی دریافتاں 
سرائیکستان وچ آریائی دور دے آثار محدود ہن، کیوں جو ایہ قبیلے زیادہ تر لکڑی تے مٹی دی عارضی بستیاں وچ رہندے هئ تے ایہناں دی لکھت وی محدود ہئی۔ پر کجھ اہم دریافتاں ایں دور دی تصویر پیش کریندیاں ہن:

 مٹی دے برتن تے اوزار:
 ملتان، بہاولپور تے رحیم یار خان دے نیڑے مٹی دے سادہ برتن ملے ہن، جہڑے آریائی دور دی ہنرمندی کوں ظاہر کریندے ہن۔ ایہ برتن عام طور تے ہتھ نال بنے ہوئے ہن تے سادہ ڈیزائن رکھدے ہن۔
 پتھر تے کانسی دے اوزار وی ایں علاقیاں توں ملے ہن، جہڑے زراعت تے روزمرہ زندگی واسطے استعمال تھیندے هئ۔
 زرعی باقیات:
 سرائیکستان وچ گندم، جو تے چاول دی کاشت دے آثار ملے ہن، جہڑے آریائی قبیلےآں دی زرعی معیشت کوں ظاہر کریندے ہن۔ سندھ دریا دی زرخیز زمین نے ایہناں فصلان دی کاشت کوں آسان بݨایا۔
 آتشدان (ہون دی جڳہ):
 ملتان تے بہاولپور دے نیڑے مٹی دے آتشدان ملے ہن، جہڑے ویدی رسوم (یگنیاں) دی نشانی ہن۔ ایہ آتشدان آریائی مذہب دی اہمیت کوں ظاہر کریندے ہن۔
 قدیم بستیاں:
 سرائیکستان وچ چھوٹیاں بستیاں دی باقیات، خاص طور تے سندھ دریا دے نیڑے، ملdiaں ہن۔ ایہ بستیاں آریائی قبیلےآں دی معاشرتی زندگی دی جھلک پیش کریندیاں ہن۔

 ثقافتی تے معاشرتی زندگی 
آریائی دور وچ سرائیکستان دی ثقافت تے معاشرہ وچ اہم تبدیلیاں آئیاں:

 زراعت تے معیشت:
 آریائی قبیلے زراعت تے مویشی پالݨ تے انحصار کریندے هئ۔ ایہ لوک گندم، جو تے چاول اگاندے هئ تے گائے، بکری تے گھوڑے پالدے هئ۔ سرائیکستان دی زرخیز زمین نے ایہناں دی معیشت کوں مضبوط کیتا۔
 گائےآں دی اہمیت ایہناں دی معیشت تے مذہب وچ مرکزی ہئی، جہڑا رگ وید وچ وی ذکر تھیندا ہائی۔
 سماجی ڈھانچہ:
 آریائی معاشرہ قبائلی بنیاد تے قائم ہئی، جہڑا راجہ (قبائلی سردار) دی قیادت وچ ہئی۔ ایہ معاشرہ بعد وچ چار وارناں (برہمن، کشتری، ویش تے شودر) وچ ونڈیا، پر ایں دور وچ ایہ نظام ہݨ ابتدائی شکل وچ ہئی۔
 سرائیکستان وچ ایہ قبائل چھوٹیاں بستیاں وچ رہندے هئ تے زراعت تے مویشی پالݨ دی بنیاد تے منظم ہن۔
 مذہب تے رسوم:
 ویدی مذہب ایں دور دی سب توں وݙی نشانی ہئی۔ آریائی لوک فطرت دی قوتاں، جویں کہ اندر (بارش دا دیوتا)، اگنی (آگ دا دیوتا) تے ورونا (آسمان دا دیوتا)، دی پوجا کریندے هئ۔ یگنیاں تے منتر ایہناں دی رسوم دا اہم حصہ هئ۔
 سرائیکستان وچ سندھ دریا تے ایہدے نیڑلے علاقیاں وچ ایہ رسوم ادا کیتیاں ویندیاں ہن، جہڑا ایہدے روحانی مرکز ہون دی نشانی ہائی۔
 زبان تے ادب:
 رگ وید تے ٻئے ویدی متن ایں دور دے ادبی شاہکار ہن۔ ایہناں وچ سرائیکستان دے دریاواں تے زمین دی اہمیت دا ذکر ہائی، جہڑا ایہدے جغرافیائی کردار کوں ظاہر کریندا ہائی۔
 سرائیکی زبان دی لسانی جڑاں ایں دور دی انڈو-آریائی زبان نال ملدے ہن، جہڑا ایہدے ثقافتی ورثے دی اہمیت کوں ودھاݙدا ہائی۔

 سرائیکستان تے وادی سندھ دی تہذیب نال تعلق 
آریائی دور دی شروعات وادی سندھ دی تہذیب دے زوال (1900 ق م) دے نیڑے تھی، پر ایہ ݙوویں تہذیبوں دا آپسی تعلق ہݨ تک تحقیق دا موضوع ہائی۔ سرائیکستان، جہڑا وادی سندھ دی تہذیب دا اہم حصہ ہئی، آریائی قبیلےآں دی آمد نال نواں رنگ اختیار کیتا۔ کجھ ماہرین دا خیال ہائی کہ آریائی لوک وادی سندھ دی تہذیب دے باشندےآں نال رابطے وچ آئے تے ایہناں دی زراعت تے شہری ڈھانچے توں متاثر تھیے۔

ملتان، جہڑا وادی سندھ دی تہذیب دا اک اہم مرکز ہئی، آریائی دور وچ وی اپݨی اہمیت برقرار رکھی۔ ایتھوں دی زرخیز زمین تے دریاواں نے آریائی قبیلےآں کوں مستقل بستیاں قائم کرݨ دی سہولت ݙتی۔ ایہ وی ممکن ہائی کہ ملتان دا مشہور سورج مندر، جہڑا بعد وچ مشہور تھی ڳیا، آریائی مذہب دی سورج پوجا نال تعلق رکھدا ہووے۔
 چیلنج تے حدود 
آریائی دور دی تاریخ بارے معلومات دی کجھ حدود ہن:

 آثار دی کمی:
 آریائی قبیلے زیادہ تر لکڑی تے مٹی دی عارضی بستیاں وچ رہندے هئ، جہڑا آثار دی حفاظت کوں مشکل بݨیندا ہائی۔ سرائیکستان وچ ایں دور دے آثار محدود ہن، جہڑا تحقیق کوں مشکل کریندا ہائی۔
 لکھائی دی غیر موجودگی:
 رگ وید تے ٻئے ویدی متن زبانی روایت دی شکل وچ منتقل تھیے، تے ایہناں دی لکھائی بعد وچ شروع تھی۔ ایں واسطے ایں دور دی پکی معلومات محدود ہن۔
 تاریخی تنازعہ:
 آریائی ہجرت دا نظریہ (Aryan Migration Theory) ہݨ وی تنازعہ دا شکار ہائی۔ کجھ ماہرین دا خیال ہائی کہ آریائی لوک ہندوستان دی مقامی آبادی دا حصہ ہن، جݙݨ کہ ٻئے ایہناں دی ہجرت دا نظریہ قبول کریندے ہن۔

 موجودہ اہمیت 
سرائیکستان دا آریائی دور ایہدے ثقافتی تے لسانی ورثے دی بنیاد ہائی۔ سرائیکی زبان دی جڑاں انڈو-آریائی زبان نال ملدے ہن، جہڑا ایں دور دی اہمیت کوں ظاہر کریندا ہائی۔ ملتان تے بہاولپور وچ ملݨ والے آثار، جویں کہ مٹی دے برتن تے آتشدان، ایں دور دی ثقافتی تے مذہبی زندگی دی جھلک پیش کریندے ہن۔

ایہ دور سرائیکی قوم دی تاریخی شناخت دا اہم حصہ ہائی تے ایہدے دریاواں تے زرخیز زمین دی اہمیت کوں اجاگر کریندا ہائی। ملتان دا تاریخی سورج مندر تے صوفی بزرگاں دی روایات وی ایں دور دی روحانی تے ثقافتی اہمیت نال جڑدے ہن۔ آثار قدیمہ دی حفاظت تے تحقیق نال ایں دور دی کہانی کوں ہاور واضح کیتا جا سڳدا ہائی۔
 خاتمہ 
آریائی دور وچ سرائیکستان انسانی تہذیب دی ترقی دا اک اہم مرکز ہئی۔ آریائی قبیلےآں دی ہجرت، زراعت، ویدی مذہب تے رگ وید ورگے ادبی شاہکار ایں خطے دی ثقافتی تے مذہبی زندگی کوں نواں رنگ ݙتا۔ ملتان تے بہاولپور دی زرخیز زمین نے ایہناں قبیلےآں کوں رہائش تے معاشی ترقی دی سہولت ݙتی، جہڑا سرائیکستان دی تاریخی اہمیت کوں ودھاݙدا ہائی۔ اگرچہ ایں دور دے آثار محدود ہن، پر ایہ سرائیکی قوم دی لسانی تے ثقافتی جڑاں کوں ظاہر کریندے ہن۔ ودھیک تحقیق نال سرائیکستان دا ایہ دور ہاور نمایاں تھی سڳدا ہائی، جہڑا ایہدے قدیم ورثے دی حفاظت واسطے اہم ہوسی۔

 ٻیا ݙیکھو 

 امارت ملتان 

ونکی:تاریخ سرائیکستان