ملتان دے مسلمان گورنر

محمد بن قاسم دے بعد ٻہوں سارے مسلمان امیر ہِک ٻئے دے پِچّھوں سندھ دے والی مقرر تھی تے آئے۔ 
 ملتان دے مسلمان گورنر 
انّھاں حکمراناں وِچ "جنید  جنید دا نسب ناواں ایہ ہے: جنید بن عبدالرحمٰن بن عمرہ بن الحارث بن خارجہ بن سنان بن ابی حارثہ۔  خاص طور تے قابلِ ذِکر ہے۔ اِیہ 107 ہجری وِچ سندھ دا عامل لائیا ڳِیا ایہ وݙا مدبّر اَتے شِین٘ہ بندہ ہَئی۔ سندھ دے اندرونی خرخشاں نال مطمئن تھی تے گجرات کَن وَدّھیا۔ پہلے مرمد (مارواڑ) کوں فتخ کِیتُس۔ وَل مانڈل (ویرم گام دے نیڑے) اَتے دھنج (پٹن) اپڑیا اَتے اِتّھوں کنوں بھروچ (بندرگاہ) فتح کر کے سندھ وَل آیا۔ اِین٘دے ہِک افسر حبیب نے اجین دے پاسے دے کُجھ شہر فتح کِیتے۔ 
جنید دے بعد تمیمؔ، حکیم بن عونہ، عمر بن محمد اَتے منصور بن جمہور اِیں مُلک اَتے حاکم رہے ایہ توڑیں جو بنو امیہ دا تارہ ٻُݙ ڳِیا۔ بنو عباس نے برسراقتدار تِھیوݨ دے بعد سندھ کَن بھال کِیتی۔ انّھاں دی طرفوں مفلسؔ، موسیٰؔ بن کعب، تمیمیؔ اَتے عینیہؔ وغیرہ حاکم مقرر تھی تے آئے، پر اِنّھاں وِچ ڈھیر قابلِ ذکر عمر بن جفص ہِے، کیوں جو اِیہ بندہ سادات دا وݙا حامی ہَئی۔ اِیں کِیتے سندھ وِچ انّھاں دا ݙاڈھا اثر تھی ڳِیا اَتے شیعیت دی بنیاد اوں ویلے کنوں سندھ وِچ پے ڳئی۔ محمد بن عبد اللہ بن حسن نے آپݨے پُتر سیّد عبد اللہ کوں سندھ وِچ فاطمی سادات دے حَق وِچ زمین پدھری کرݨ کِیتے بھیڄیا۔ ابو حفص نے خفیہ طور تے سیّد عبد اللہ دے ہَتھ اُتّے بیعت کر گِھدّی اَتے اُنّھاں کوں آپݨے محل وِچ لُکا تے اہلِ سندھ کوں متاثر کرݨ دیاں کوششاں شروع کر ݙِتّیاں۔ خلیفہ منصورؔ کوں اطلاع تھئی تاں اوں نے عمر بن حفص کوں افریقہ بھیڄ چھوڑیا اَتے اِتّھاں ہشام بن عمرو تغبی کوں گورنر مقرر کِیتا۔ ایہہ آپ تاں سیّد عبد اللہ دے خلاف کُجھ کرݨاں نہ چاہندا ہَئی، پر اِین٘دے بد بخت بِھرا سفیحؔ نے عبد اللہ بن زیاد دا کردار انجام ݙیندے ہوئے حضرت عبد اللہ کوں شہید کر ݙِتّا۔ حضرت عبد اللہ دے نال کُجھ ٻیلی وی ہَن، اُنّھاں دے مزار سہوان وِچ ای ہِن۔
ملتان دے باشندے آپݨے قلعے دی مضبوطی اُتّے نازاں ہَن۔ اُوہ طاقت دے اڳّوں ݙاڈھے اَوکھے نِودے ہَن تہوں جہڑیلے کوئی ہِیݨاں حاکم اِیں پاسے آندا، تاں اُوہ اطاعت دا جُؤا مونڈھے کنوں لَہا سٹین٘دے ہَن۔ ہشام گورنر تھی تے آیا تاں ملتان دا حاکم باغی تھی چُکیا ہَئی۔ کشمیر کَن ویندے ہوئے ہشام ملتان اُتّے حملہ آور تِھیا اَتے فوراً اُوکوں قبضے وِچ کر گِھدّا  یعقوبی جلد ٢، صفحہ ٤٩٤۔ ۔ 
خلیفہ منصور دی حیاتی تئیں ملتان بنو عباس دے قبضے وِچ رِیہا۔ پَر اُون٘دی فوتڳی اُتے جہڑیلے مہدی سریر خلیفہ بݨیا تاں اُون٘دی تلوّن مزاجی نے سندھ دیاں چولاں ڈِھلّیاں کر ݙِتّیاں اَتے ملتان شہر وَل باغی تِھی ڳِیا۔
خلیفہ ہارون رشید نے محمد بن عدی کو سندھ دا گورنر بݨا کے بھیڄیا۔ اُوہ چارج گِھندے ای وݙے جاہ تے جلال دے نال ملتان کَن ٹُریا۔ ملتان آلے اِیں بندے دی فتنہ پردازیاں دا حال سُݨ چُکّے ہَن۔ اُنّھاں نے فیصلہ کر گِھدّا بھان٘ویں نتیجہ کُجھ وی نِکلے اِیں بندے دی اطاعت اصلوں نہ کریسِن۔
محمد بن عدی ملتان اپڑیا تاں ملتان آلے ݙاڈھے جوش و خروش اَتے ثابت قدمی نال اُون٘دے سامھݨے تھئے خونریز جنگ دے بعد ابن عدی کوں شکست تھئی اَتے اُوہ کُجھ ٻیلیاں دے نال رَل تے بَھڄ ڳِیا۔ ملتان آلیاں نے آپݨی کامیابی اَتے خوشی دے نعرے لائے اَتے محمد بن عدی دا سارا مال تے اسباب لُٹ تے خوشی دے نغمے گاندے ہوئے وَلدے شہر وِچ وڑ آئے یعقوبی جلد ٢، صفحہ ٤٩٤۔ ۔
محمد بن قاسم نے ملتان فتح کرݨ دے بعد امیر داؤد نصر بن ولید عمانی کوں اِیں علاقے دا حاکم مقرر کِیتا ہَئی۔ قرائن کنوں پتہ چلدا ہے جو اِیہ بندہ بنی سامہ کنوں ہَئی جہڑا لَمّی مُد کنوں عمان وِچ اَباد ہَئی۔ پتہ لڳدا ہِے جو ہِک دے بعد ٻئے نسلاً بعد نسل اِین٘دی اَل ملتان دی حکومت اُتے متصرّف رہی۔  ابن رستہ ۔ کیوں جو اِیں ٹٻّر دی دارخلافے تئیں پُہنچ ہَئی اَتے ملتان وِچ اِیں نے اپݨی طاقت ݙاڈھی وَدھا گِھدّی ہَئی، ٻِیا ملتان آلے وی چنڳے دِل گُردے دے لوک ہَن۔ اِیں کِیتے ہَولے گورنر کوں خاطر وِچ نہ گِھن آندے ہَن۔ بھان٘ویں جو خلافت دمشق کنوں بغداد کوں منتقل تھی ڳئی اَتے سندھ اُتے ڈھیر حاکم مقرر تھی تے آئے، اَتے بدل تے ٹُر ڳئے پَر ملتان دی حکومت وِچ کئی تبدیلی نہ آئی۔ اُوہا ہِک ٹٻّر برسرِ اقتدار رِیہا۔ تہوں جہڑیلے مسعودی ملتان وِچ آیا تاں اُوکوں آپݨے روزنامچے وِچ لِکھݨاں پِیا جو "فتح دے ویلے کنوں ملتان دی حکومت اِیں ویلے تئیں اِیں ہِکّے ٹٻّر دے تختِ تصرّف وِچ ہِے۔" مرکز دے ہِݨَپ کنوں فیدہ چا تے جہڑیلے منصورہ وِچ ہباری ٹٻّر نے خود مختاری دا اعلان کِیتا تاں ملتان دا حاکم وی خلافت دی برائے ناں اطاعت کنوں اَزاد تِھی ڳِیا۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 92 تا 94۔ 

 ملتان دے کُجھ ٻئے گورنر 
 امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی 
علامہ مسعودی آپݨی شہرہ آفاق تصنیف مروج الذب وِچ لکھین٘دے ہِن جو امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی 303 ہجری وِچ ملتان دا حاکم ہَئی۔ تفصیلی مضمون کِیتے ایہ لِنک ݙیکھو: امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی۔ 

 ہارون بن عبد اللہ ملتانی 
ہارون بن عبد اللہ ملتانی بنی آزد دا غلام ہَئی، جہڑا ٻہوں شِین٘ہ اَتے شاعر ہَئی۔ تفصیلی مضمون کِیتے ایہ لِنک ݙیکھو: ہارون بن عبد اللہ ملتانی۔ 
 امیر ملتان دے بارے وِچ اصطخری دا بیان 
ابن مہلہل دے ݙاہ ورھیں بعد 340ہجری وِچ ہِک ٻِیا عرب پان٘دھی اِیں پاسے آیا ہِے، جہڑا ابو اسحاق اصطخری دے ناں نال موسوم ہِے۔ اُوہ لکھین٘دا ہِے جو ملتان دا امیر ملتان کنوں ݙِڈھ مِیل تے ہِک ٻئے شہر وِچ رہن٘دا ہِے جیکوں جند رور ہُݨ اِیہ قصبہ سورہ میانی اَکھوِین٘دا ہِے۔ ڈاک خانے دا ناں علمد لسیورہ ہِے اَتے موضع وی اِیں ناں دا ہِے جہڑا المنصورہ دا وِڳڑیا ہوئیا ہِے، پَتہ لڳدا ہِے جو بعد وِچ اِیہ اَبادی جہڑی مسلماناں دی چھاؤنی ہَئی۔ المنصورہ نال موسوم تھی ڳئی ہَئی۔ اِین٘دے وِچ خواجہ، صدیقی، سیّد اَتے قریشی ڈھیر اَباد ہِن۔ ہِک قوم سورہ وی اَکھوِین٘دی ہِے جہڑی منصورہ دی وِڳڑی ہوئی شِکّل ہِے۔ آہدے ہِن۔ اصل وِچ اِیہ امیر ملتان دی چھاؤنی ہِے، اِیہ اِیں جاء تے رہن٘دا ہِے۔ صرف جمعہ دی نماز پڑھݨ ہاتھی اُتے چڑھ تے ملتان وین٘دا ہِے۔ اِیہ امیر قریشی ہِے اَتے سامہ بن لوی دے ٹٻّر وِچّوں ہِے۔ اِیں نے ملتان اُتے قبضہ کر گِھدّا ہِے۔ امیر منصورہ دے تابع کائے نِھیں بلکہ خود مختار ہِے، البتہ خلیفۂ بغداد دے ناں دا خطبہ پڑھدا ہِے۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 96۔ 

 ابن حوقل دے مشاہدے 
ابو اسحاق اصطخری دے بعد غالباً 375 ہجری وِچ مشہور جغرافیہ نویس بشاری اِیں شہر وِچ آ وڑیا، اُوہ لکھین٘دا ہِے جو اِیہ شہر منصورہ آلی کار ہِے، پَر منصورہ این٘دے کنوں وَدھ اَباد ہِے۔ ملتان وِچ پَھل ٻہوں گَھٹ ہِن، پَر ٻئے شئیں ٻہوں ڈھیر ہِن۔ روٹی ہِک درہم وِچ تِرِیہہ مَن مِلدی ہِے، اَتے فانیذ (حلوا، سفید شکر) ہِک درھم دی ترے مَن۔ اِتّھوں دے مکان میراف (بصرہ) آلی کار لکِّڑ (ساگوان) دے بݨائے وین٘دے ہِن۔ اِیہ ݙو ݙو، چار چار منزلے ہون٘دے ہِن۔ 
اِنّھاں لوکاں دی اخلاقی حالت ٻہوں چَنڳی ہِے۔ اِنّھاں زنا اَتے شراب دا مطلق رواج کائے نِھیں۔ ڄیکر کُئی بندہ اِیں جُرم وِچ پکڑیا وین٘دا ہِے تاں اُوکوں یا تاں قتل کر ݙین٘دے ہِن، یا ݙاڈھی تَکڑی سزا ݙین٘دے ہِن۔ تجارتی کاروبار وِچ اِیہ لوک وݙے خوش معاملہ ہِن، نہ تاں اِیہ کُوڑ مرین٘دے ہِن اَتے نہ ناپ تول وِچ کھوٹ کرین٘دے ہِن۔ پاندھیاں نال پریم کرین٘دے ہِن۔ اکثر باشندے پن٘دھیڑو (عرب) ہِن۔ شیریں دریا کنوں پاݨی پِین٘دے ہِن۔ 
اِیہ وݙا آسودہ شہر ہِے اَتے تاجر خوشحال ہِن، فارغ البالی ہر پاسے کُھلّی نظردی ہِے۔ اِتّھوں دے بادشاہ عادل ہون٘دے ہِن، سارے بزاراں وِچ کئیں تِریمت کوں بݨاء سِنگھار کِیتے ہوئے نہ ݙیکھ سڳسو۔ اَتے نہ کوئی کُھلّے عام اِنّھاں نال ڳالھیں کرین٘دا ہوئیا نظرسی۔ اِتّھوں دے لوک عالی ظرف اَتے مروّت آلے ہِن۔ فارسی ٻولی عام طور تے سمجھی وین٘دی ہِے۔ تجارت دی گرم بازاری وی ݙاڈھی ہِے۔ لوک تندرست نظردے ہِن۔ پَر اِتّھاں دی بھوئیں شور، مکان سَؤڑھے اَتے ہَوا تَتّی اَتے سُکّی ہِے۔ ملتانی آپ کݨک دے رنگ دے اَتے کالے رنگ دے ہون٘دے ہِن۔  احسن التقاسیم صفحہ ٤٨١، لیڈن ۔ 
ملتان دا بادشاہ مصر دے فاطمی خلیفیاں دا خطبہ پڑھدا ہِے۔ اَتے کُئی کَم انّھاں مصری فاطمی خلیفیاں دی اجازت مُتُّوں نِھیں کِیتا وین٘دا۔ اَتے ہمیشاں اِنّھاں کوں ملتان دا بادشاہ روپے اَتے تحفے بھڄین٘دا رہن٘دا ہِے۔ ملتان دا بادشاہ ہِک عادل اَتے طاقت ور حکمران ہِے۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 96 تا 98۔ 

 ملتان آلیاں دا مذہب 
بشاری نے ملتان دے لوکاں دے اعتقاداں اُتّے وی ݙاڈھی چانݨی پاتی ہِے۔ لکھین٘دا ہِے: "اہلِ ملتان شیعہ ہِن۔ اذان وِچ "حی علیٰ خیر العمل" اَتے اقامت وِچ کلمات کوں ݙو واری آہدے ہِن۔" وَل لِکھین٘دا ہِے جو: "اِیں ملک دا کوئی قصبہ اینجھا کائے نِھیں جِتّھاں امام ابو حنیفہؒ دے مقلّد نہ ہووِن۔ اِتّھاں نہ تاں مالکی اَتے حنبلی ہِن اَتے نہ معتزلہ اِیہ لوک سِدّھے رستے اُتّے ہِن۔ پسندیدہ نیکی اَتے عِفّت دا مذہب رکھین٘دے ہِن۔ تعصّب، غلو اَتے فتنے کنوں اللہ نے اِنّھاں کوں نجات ݙِتّی ہِے۔احسن التقاسیم صفحہ ٤٨١۔"۔ 
اِیں اقتباس نال فرشتہ دے اِیں بیان دی تردید تِھین٘دی ہِے جین٘دے وِچ ملتان وِچ شیعہ مذہب دا اڳواݨ میر شہداد بن چاکر خان کوں قرار ݙین٘دا ہِے۔ اساݙے حساب نال شیعہ مذہب دا اَیرا سندھ دے گورنر عمر بن حفص دے زمانے وِچ پِیا ہِے۔ جئیں پان٘دھی عبد اللہ بن محمد بن عبد اللہ بن حسن (رضوان اللہ علیہم) دے ہَتھ اُتے خفیہ طور تے بیعت کر گِھدّی ہَئی۔ اَتے اُنّھاں کوں آپݨے محل وِچ لُکا تے عوام کوں اہلبیت دی امداد اُتے راضی کرݨ دیاں کوشِشاں شروع کر ݙِتّیاں ہَن۔ اُوہ آپݨے آپ کوں بنو عباس دا تسلّط کنوں اَزاد کراوݨاں چاہن٘دا ہَئی۔ کیوں جو جعفر عباسی نے سادات اُتے جہڑے ظلم کِیتے ہَن۔ انّھاں نال عوام وِچ عباسیاں دے خلاف نفرت دی ہِک ݙاڈھی لہر جئیں آ ڳئی ہَئی۔ اِیں کِیتے اسلامی مُلکاں دے اکثر حکمراناں نے آپݨے سیاسی تعلق مصر دے خلیفیاں نال ڳنڈھݨ شروع کر ݙِتّے ہَن۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 98 تا 99۔ 

 ملتان آلیاں دا تمدّن 
ابن حوقل اَتے علامہ بشاری مقدسی دے بیان ݙاڈھی حد توڑیں رَلدے مِلدے ہِن۔ کیوں جو مقدسی دا بیان توضیحی ہَئی تہوں اَساں ایکوں ترجیح ݙِتّی ہِے۔ ملتان دے رہوݨ آلیاں دے اخلاق اَتے اطوار دے بارے وِچ مقدسی دا بیان جامع ہِے جین٘دا لُبّ لُباب ایہ ہِے جو:
 ملتان وِچ عیّاشی اَتے فحاشی دا ناں تئیں نہ ہَئی۔ 
 حکمران عادل اَتے رحم دِل ہَن۔ 
 اہلِ ملتان ݙے گِھن دے کھرے اَتے مِمھان نواز ہَن۔ 
 تِریمتاں کوں کُھلّے بندوں بزاراں وِچ آوݨ دی اجازت نہ ہَئی۔ 
 ہندو بُتّاں دی پُوجا کرین٘دے ہَن اَتے ملتان بُت پرستی دا ٻہوں وَݙّا مرکز ہَئی۔ 
ابنِ حوقل نے اِین٘دے وِچ اِتّی وادھا کِیتا ہِے جو ملتان وِچ عربی اَتے سندھی ٻولیاں وی ٻولیاں وین٘دیاں ہَن۔ اِیں علاقے دا ویس اہلِ عراق نال رلدا مِلدا ہَئی۔ کُجھ لوک آپݨے وال لمبے رکھین٘دے ہَن اَتے گرمی دی شدّت کنوں بچّݨ کِیتے ڈِھلّے ڈِھلّے کپڑے پین٘دے ہَن۔ ہندوؤاں اَتے مسلماناں دے ویس ݙاڈھی حد توڑیں رَلدے مِلدے ہَن۔ خاص طور تے امیراں دی وضع قطع تاں ہندو راجاؤاں جئیں ہَئی۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 99۔ 
 ٻِیا ݙیکھو 
 عرباں دا ملتان تے حملہ۔ 
 ملتان تے علویاں دی حکومت۔
 ہارون بن عبد اللہ ملتانی۔ 
 امیر ابو اللباب المنبہ بن اسد القرشی السامی۔ 

 حوالے 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علاقے
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:ملتان دے مسلمان گورنر