شمس الدین التمش

سلطان شمس الدین التمش ہِک ترکی غلام ہَئی۔ اُوں نے سلطان قطب الدین ایبک دے ما تحت چَنڳے چَنڳے کَم انجام ݙِتّے۔ جین٘دے نال خُش تھی تے قطب الدین ایب نے آپݨی چھوہِر نال شادی کر ݙِتّی اَتے بیانہ دا حاکم بݨا ݙِتّامولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 169۔ ۔ 

 التمش دا سلطان بݨن 
٦٠٦ ہجری وِچ سلطان قطب الدین ایبک لاہور وِچ چوگان (پولو) کھیݙدے ہوئے گھوڑے کنوں ڈَھیہہ تے مَر ڳِیا۔ ٦٠٧ ہجری وِچ سلطنت دے امیراں دے منیوے نال التمش کوں تخت اُتے ٻِلھایا۔

 دفاع اَتے مہمّاں 
٦١٢ ہجری وِچ غزنی دے باشاہ سلطان تاج الدین یلدوز نے پنجاب اُتے قبضہ کرݨ دی نِیتی، پَر التمش نے اوکوں شکست ݙے تے پَھد گِھدّا۔ 
٦١٤ ہجری وِچ ناصر الدین قباچہ نے پنجاب اُتے قبضہ کرݨ دا ارادہ کِیتا، پَر نا کام ریہا۔ 
ݙاہ ورھیں تئیں التمش بنگال دیاں مہمّاں وِچ رُجّھیا ریہا۔ 
 ملتان اُتے حملہ 
٦٢٥ ہجری وِچ اُوں نے سندھ کَن بھال پاتی، اَتے آپ عظیم لشکر دے نال اُچ آن اپڑیا۔ ناصر الدین قباچہ نے آپݨے وزیر عین الملک حسین اشعری کوں حُکم ݙِتّا جو خزانے کوں قلعہ اُچ کنوں منتقل کر تے بھکر وِچ پُچا ݙیوے اَتے اُچ دے قلعے کوں مستحکم کر تے حملہ آور دا مقابلہ کرے۔
سلطان شمس الدین نے آپ قلعہ اُچ دا گھیرا پاتا اَتے آپݨے وزیر نظام الملک جنیدی کوں ناصر الدین قباچہ دے پِیچھے کِیتے ٹوریا۔ ہِک مہینے تئیں اُچ دا گھیرا ریہا، وَل صُلح نال فتح تھی ڳیاتاریخ ہند۔ از مولانا ذکاء اللہ۔۔ 
سلطان ناصر الدین قباچہ سلطان شمس الدین التمش دے آوݨ نال اِیں قدر ہراساں تھیا جو مقابلے وِچ وی نہ نِکل سڳیا۔ تابِ مقاومت نہ گِھن آ تے اُچ کنوں ملتان اَتے ملتان کنوں بھکر اپڑیا۔ پَر جہڑیلے نظام الملک نے قشونِ قاہرہ دے نال پِیچھا کِیتا تاں بھکر وِچ ای نہ رُک سڳیا اَتے سندھ دے ارادے نال آپݨے ٻال ٻچّیاں نال ٻیڑی تے چڑھیا، پَر دریا دیاں خوفناک لہراں نے اُوکوں پَھد گِھدّا اَتے اُوہ ٻال ٻچّیاں دے نال غرق تھی ڳِیا۔ 

 شیخ الاسلامی 
شہاب الدین ابو العباس احمد دمشقی (المتوفی ٧٤٩ ہجری) شیخ مبارک دی روایت نال مسالک الابصار فی ممالک الامصار وِچ منصب "شیخ الاسلامی" دے بارے وِچ لِکھین٘دا ہِے جو:- 
"اسلامی دور وِچ قاضی القضاۃ اَتے شیخ الاسلامی ݙُو مؤقر عہدے ہون٘دے ہَن۔ جنّھاں کوں ݙاہ ݙاہ قصبے جاگیر وِچ مِلدے ہَن۔ انّھاں آمدݨ سَٹھ ہزار تنکہ کنوں گھٹ نہ ہون٘دی ہَئی۔ قاضی القضاۃ دا کَم مقدمیاں دی سماعت اَتے احکامِ سزا وغیرہ ݙیوݨ ہَئی۔ شیخ الاسلام دا کَم شرع دے مطابق مسائلِ عامہ طے کرݨ ہَئی۔ عالماں اَتے فقیہاں دے یَکّے کَم قاضی القضاۃ کول اَتے مشائخ تے فقیراں دے سارے معاملے شیخ الاسلام دے کول طے تھین٘دے ہَن"اسلامی ہند" صفحہ نمبر ٢١۔"۔
سلطان شمس الدین التمش نے شیخ نجم الدین صغرا کوں آپݨی قلمرو دا شیخ الاسلام مقرر کِیتا ہَئی۔ جہڑیلے سیّد جلال الدین تبریزیؒ دہلی وِچ اپڑے اَتے سلطان نے انّھاں دا شایانِ شان استقبال کِیتا تاں ایہ امر شیخ کوں ناگوار گُزریا۔ اُوں نے تبریزی سئیں کوں سلطان دیاں نظراں کنوں ہَٹاوݨ کِیتے گوہر ناں دی ہِک سوہݨی رقاصہ کوں پنڄ سو اشرفیاں ݙیوݨ دا وعدہ کر تے اِیں امر اُتے اَمادہ کِیتا جو اُوہ تبریزی سئیں کوں زنا دی تہمت نال مطعون کرے۔ ڈھائی سو اشرفیاں اُوکوں پیشگی ݙے ݙِتّیاں ڳئیاں، اَتے ڈھائی سو اشرفیاں احمد مشرف ناں دے ہِک بنیئے کول امانت رکھوا ݙِتّیاں ڳئیاں تاں جو جہڑیلے ایہ معاملہ رقاصۂ مذکورہ پایۂ ثبوت کوں پُچا ݙیوے اُوں ویلے اُوکوں ݙِتّیاں ون٘ڄِن۔ 
گوہر نے سلطان دی خِذمت وِچ ون٘ڄ تے سیّد جلال الدین تبریزی اُتے تُہمت لائی۔ باشاہ ایہ سُݨ تے ہَکّا ٻَکّا رہ ڳِیا۔ اُوکوں یقین ہَئی جو سئیں سیّد جلال الدین تبریزی اِیں الزام کنوں بَری ہِن۔ فاحشہ رَن دی شہادت کُئی معنی نہ رکھین٘دی ہَئی، کیوں جو زناہ ثابت کرݨ کِیتے اعین اربعہ دی شاہدت دی لوڑ ہَئی۔ پَر کیوں جو مقدمہ سامھݨے آ چُکیا ہَئی اِیں کِیتے شرعی تحقیقاں دی غرض نال سلطان نے محضر طلب کرݨ دا حُکم جاری کِیتا۔ محضر وِچ شرکت کِیتے اکابر عالماں اَتے مشائخاں کوں خاص دعوت ݙِتّی ڳئیمولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 170-172۔ ۔
 محضر 
جمعے دا ݙِین٘ہ ہَئی۔ نماز دے بعد جامع مسجد عالماں اَتے مشائخاں نال بھریڄی پئی ہَئی۔ مولانا جمالی دے بیان دے مطابق اِیں محضر وِچ صرف ڈھائی سو تاں اولیائے کرام شریک ہَن۔ سئیں بہاء الدین زکریاؒ ملتانی وی آپݨے ٻیلیاں دے رَلّے آ چُکّے ہَن اَتے سلطان دے پاسے نال ٻیٹھے ہَن۔ سلطان نے شیخ نجم الدین صغرا کوں آکھیا جو انّھاں عالماں اَتے مشائخاں وِچّوں جیکوں تیݙی طبیعت چاہوے وِچالا چُݨ گِھن تاں جو عادلانہ فین٘صلہ تھی سڳے۔ شیخ نے سئیں بہاء الدین زکریاؒ دا ناں پیش کِیتا۔ این٘دی وجہ ایہ ہَئی جو سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی اَتے سیّد جلال الدین تبریزی دے وِچالے ذری جِتّی تلخی تھی ڳئی ہَئی۔ شیخ نجم الدین کوں اِیں واقعے دا پتہ ہَئی اَتے اُوہ انّھاں ݙُون٘ہائیں بزرگاں دی تلخی نال فَیدہ چاوݨاں چاہن٘دا ہَئی اَتے ٻِیا اُنّھاں کوں سئیں بہاء الدین زکریاؒ ملتانی دی خشک عابدانہ حیاتی دا وی پتہ ہَئی جو ایہ شکوک تے شبہات کنوں ہمیشاں پَرے رہوݨ دی کوشِت فرمین٘دے ہِن۔ بہر حال اُوہ اِیں امر کوں ضرور محسوس کریسِن جو سیّد جلال نے آپݨے طرزِ عمل نال ایہو جیہاں موقع کیوں بہم پُچایا، جین٘دے اُتے مخالفاں کوں اِیں وَنکی دے الزام لاوݨ دی جرأت تھئی۔ الغرض سئیں زکریا ملتانی قدس سرہٗ ثالث مَن گِھدّے ڳئے۔ ہُݨ سیّد جلال کوں سݙوایا ڳِیا اُوہ جین٘ویں ایہ مَسِیت وِچ وڑے تاں سارے مشائخ انّھاں دی بزرگی اَتے عظمت کنوں متاثر تھی تے استقبال کوں وَدّھے۔ سئیں زکریاؒ نے وی ودھ تے اُنّھاں دیاں جُتّیاں سن٘بھالیاں اَتے آستین مبارک وِچ ولھیٹ تے ولدے آپݨی جاء تے آن ٻیٹحے۔ سلطان اِیں کارروائی کوں بچشمِ حیرت ݙیہدا پِیا ہَئی اُوں نے بے ساختہ چِیک تے آکھیا:- 
"صاحبو! جہڑیلے جو امام الاولیاء بہاء الدین زکریا جئیں جلیل القدر ثالث نے سیّد جلال الدین تبریزی دی اِیں قدر توقیر کِیتی ہِے، انّھاں دی بزرگی وِچ کلام کرݨ کُئی دانش مندی کائے نِھیں، تَہُوں اُوہ الزام جہڑا رقاصہ نے سیّد جلال اُتے لایا ہِے، کُوڑ ہِے۔"
سئیں زکریا ملتانی نے کھڑو تے فرمایا:- 
"میݙے کِیتے وݙائی دی ڳالھ ہِے جو سیّد جلال الدین تبریزی دے پیراں دی خاک کوں آپݨے اکّھیں دا سُرمہ بݨاؤاں، کیوں جو ایہ میݙے مُرشد شیخ الشیوخ سئیں شہاب الدین سہروردیؒ دے نال سَت ورھیں تئیں سفر تے حضر وِچ رہے پَر شئیت شیخ الاسلام نجم الدین دے دِل وِچ ایہ وِچار آ ون٘ڄے جو بہاء الدین نے سیّد جلال تبریزی دی تعظیم کر کے انّھاں دے عیب اُتے پردہ پا ݙِتّا ہِے تاں ایہ اہل اللہ اُتے بخوبی روشن ہِے جو سئیں سیّد جلال کنوں این٘ہڄے فعلِ شنیع دا تھی ون٘ڄݨ محال ہِے۔ پَر ول وی مبینہ دلیلاں دا اظہار ضروری ہِے۔ اِیں کِیتے مدعیہ رقاصہ کوں پیش کِیتا ون٘ڄے۔"
تَہُوں رقاصہ کوں سئیں دے سامھݨے پیش کِیتا ڳِیا۔ سئیں نے ڳرج تے فرمایا:- 
"اے فاسقہ! ولی اللہ کنوں کُئی امر لُکّیا ہوئیا کائے نِھیں، سچ سچ ݙسا نئیں تاں آپݨے کِیتے دی سزا پیسیں!" 
رقاصہ اُتے سئیں دی شخصیت دا رُعب کُجھ اِیں طرح اثر انداز تِھیا جو اُوں نے سارا ماجرا من و عن ݙسا ݙِتّا اَتے ٻولی:- 
"خُدا شاہد ہِے جو ایہ سارا دروغ اَتے افترا ہِے اَتے سئیں سیّد جلال الدین تبریزی آبِ حیات کنوں وی پاکیزہ تر ہِن۔ شیخ نجم الدین صغرا نے میکوں پنڄ سو اشرفیاں ݙیوݨ کِیتیاں ہَن انّھاں وِچّوں ڈھائی سو تاں میں گِھن گِھدّے ہَن اَتے ٻقایا احمد مشرف سبزی ویچݨ آلے دے کول امانت پئے ہوئے ہِن جو بہتان ثابت تِھیوݨ تے میکوں ادا کِیتیاں ون٘ڄِن۔"
سبزی ویچݨ آلے کوں سݙوایا ڳِیا اُوں نے وی رقاصہ دے بیان دی تائید کِیتی اَتے ڈھائی سو اشرفیاں آن تے سئیں دے سامھݨے رکھ ݙِتّیاں۔ شیخ نجم الدین صغرا کوں ایہ وہم تے گُمان وی نہ ہَئی جو اُون٘دے مکر تے فریب دی اصلیت اِیں طرحاں چوراہے وِچ کُھلسی، اُوہ ݙاڈھے غم نال چکرا تے ڈَھیہہ پِیا۔ سلطان شمس الدین نے برہم تھی تے حُکم ݙِتّا جو شیخ نجم الدین دی ڳِچّی اُݙا ݙِتّی ون٘ڄے، اَتے خواجہ قطب الدین بختیار کاکی کوں شیخ الاسلامی دے منصب اُتے لائیا ون٘ڄے۔
سئیں بہاء الدین زکریاؒ نے فرمایا جو نجم الدین آپݨے کِیتے دی سزا بھوڳ چُکّیا ہِے، تُساں اُون٘دے کنوں درگزر فرماؤمولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 172-174۔ ۔

 شیخ الاسلام دی چوݨ  
سئیں قطب الدین بختیار کاکی نے شیخ الاسلامی دے بارے وِچ ہِک رات دی مُہلت منڳی اَتے فرمایا:- "اوے ٻیلیو! میݙی صلاح ایہ ہِے جو اَڄ رات استخارہ کرو، حضرت رسولِ خُدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جین٘دے ناں دا حُکم ݙیوِن اُوکوں شیخ الاسلام دا منصب ݙِتّا ون٘ڄے۔"
رات کوں سارے مشائخاں نے استخارہ کِیتا۔ اَدّھی رات ہَئی جو ساریاں نے خواب وِچ ݙِٹّھا جو اُوہ عرش دے تَلّے حضرت رسولِ خُدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سامھݨے کھڑوتے ہِن۔ انّھاں ساریاں دی موجودگی وِچ حضورؐ نے بہاء الدین زکریا ملتانی قدس سرّہٗ کوں سݙوا تے آپݨے ہتّھاں نال ہِک خلعت پوائی اَتے فرمایا:- "شیخ الاسلامی مبارک!" 
سویلے سارے مشائخ وَل کٹّھے تھئے اَتے اُنّھاں نے سئیں زکریا ملتانیؒ کوں بارگاہِ نبوّت کنوں شیخ الاسلامی دی خلعت مِلّݨ تے مُبارکاں ݙِتّیاں۔ سلطان آپ وی فقر تے ولایت وِچ اُچّا مقام رکھین٘دا ہَئی۔ اَتے خواب وِچ ایہ نظارہ ݙیکھ چُکیا ہَئی۔ اُوں نے سئیں کوں ارداس کِیتی جو اُوہ اِیں منصب کوں قبول فرما گِھنِّن۔ سئیں نے مُسکرا تے رضا مندی دا اظہار کر ݙِتّا۔ اِیں طرح پوری مملکت دے شرعی مسئلیاں اَتے مشائخ تے فقیراں سارے معاملے ملتان کنوں متعلق تھی ڳئے۔ سئیں شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ نے ہِک ݙین٘ہہ سیّد جلال الدین تبریزی دی معیّت وِچ جمنا دے مَݨ تے لنگھایا اَتے ݙُوجھے ݙِین٘ہ ملتان کَن ٹُر پئے۔ میر حسینی اِیں پن٘دھ وِچ شیخ الاسلام دے نال ہَن۔ اُنّھاں نے اِیں واقعے کوں تفصیل نال لِکّھیا ہِےمولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 174-175۔ ۔

 جھوک لݙا ون٘ڄݨ 
سلطان شمس الدین التمش ٦٣٣ ہجری کوں جھوک لݙا ڳِیا۔ 

 سلطان ناصر الدین محمود 
٦٤٤ کنوں ٦٦٤ ہجری تئیں سُلطان شمس الدین التمش دا نِکّا پُتر سلطان ناصر الدین محمود دہلی دے تخت اُتے رونق افروز ریہامولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 177۔ ۔ تفصیلی مضمون کِیتے ݙیکھو: "ناصر الدین محمود"۔

 ٻِیا ݙیکھو 
 شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
 ملتان اُتے مغلاں دا حملہـ
 ملتان اُتے مغلاں دا ݙوجھا حملہ۔
 ناصر الدین محمودـ 

 حوالے 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے