شیوجی مندر

سورج مندر کنوں بعد ملتان دا ہِک ݙُوجھا عظیم معبد ہِے۔ 
 شیوجی دا مندر 
اِیں بُت خانے دا ذِکر ابن رستہ نے وݙے تفصیل نال کِیتا ہِے۔ اِیہ عرب پان٘دھی تقریباً 290 ہجری وِچ ملتان آیا۔ اُوں ویلے بنو سامہ دا ٹٻّر حاکم ہَئی شیوجی دے مندر کوں اُوں نے آپ ݙِٹّھا، اَتے ڄاݨُو لوکاں کنوں اُون٘دے حالات پتہ کر کے آپݨے پن٘دھ نان٘ویں وِچ درج کِیتے، پَر محلِ وقوع نِھیں لِکّھیا ڳِیا۔ اِیں کِیتے پتہ نِھیں چَلدا جو اِیہ مندر قلعے وِچ ہَئی یا شہر وِچ۔ مولانا سید ابو ظفر ندوی صیب نے تاریخ سندھ وِچ اَتے سئیں عتیق فکری صیب نے آپݨے اردو مقالے ملتان کا سماجی اور ثقافتی ارتقاء وِچ ابن رستہ دی عبارت دا ٻولی وٹارا اُون٘ویں دا اُون٘ویں چھاپیا ہِے، جہڑا ݙاڈھا دلچسپ اَتے معلومات افزا ہِے۔ کیوں جو اَخیر وِچ ذِکر کِیتی ڳئی عبارت ڈھیر سلیس اَتے عام فہم ہِے اَساں اِیکوں پڑھݨ آلیاں دی دلچسپی کِیتے لکھین٘دے ہِسے۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 28۔ 
 بُت 
اِیہ بُت بندے دی شِکّل شباہت دا ہِے۔ اِیہو جئیں کمرے وِچ ہِے جین٘دے اُتے تَکڑی چَھت ہِے۔ اِیہ پتہ نِھیں جو اِین٘دا بݨاوݨ آلا کوݨ ہِے۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو اِیہ ݙُو ہزار ورھیں پہلاں دی اُسادی ہِے۔ ہندوؤاں دا وِچار ہِے جو اِیہ بُت اَسمان کنوں لَتّھا ہِے اَتے انّھاں کوں اِین٘دی بندگی دا حپکم ݙِتّا ڳِیا ہِے۔ اِیں بُت دے کئی پُجاری وی ہِن جہڑے اِین٘دی ݙیکھ بھال کرین٘دے ہِن اَتے مصارف بُت دے چڑھاؤاں نال چلدے ہِن۔ اِیہ مصارف انّھاں وظیفیاں کنوں ان٘ج ہِن جہڑے انّھاں پُجاریاں کوں مِلدے ہِن اَتے جین٘دے نال اُوہ آپݨے کھاوݨ پِیوݨ دے خرچے پورے کرین٘دے ہِن۔ سارے ہندوستان کنوں ہندو اِیں بُت دی یاترا کوں آن٘دے ہِن اَتے جہڑیلے کُئی امیر بندہ مرݨ لڳدا ہِے تاں اُوہ بُت دے نیڑے تِھیوݨ کِیتے آپݨاں اَدّھا یا سارا مال اِیں بُت دے ناں وصیت کر وین٘دا ہِے۔ لوک سارا سال یا اِیں کنوں وی وَدھ پن٘دھ کر کے اِیں بُت دی زیارت کِیتے آن٘دے ہِن اَتے اتّھاں آپݨاں سِر مُنوین٘دے ہِن۔ کَھٻّے پاسے کنوں سَت واری طواف کرین٘دے ہَن اَتے اِیہ سارے بُت دے تقرب اَتے خوشنودی دے خیال نال کرین٘دے ہَن۔ اِین٘دے سامھݨے رون٘دے اَتے ڳِڑڳِڑان٘دے ہَن۔ بھوئیں اُتے لوٹدے اَتے خشوع تے خضوع دا اظہار کرین٘دے ہَن۔ بُت دے چار ٻُتھاڑ ہَن۔ اِیں کِیتے بندہ جہڑے پاسے وی مُون٘ہ کرے اُوہ اُون٘دے سامھݨے ای رہسی یعنی بُت دا ہر پاسوں ٻُتھاڑ اَتے سامھݨاں ای ہِے کَنڈھ کائے نِھیں۔ جتّھوں ݙیکھو اِین٘دا ٻُتھاڑ تُہاݙے سامھݨے ہوسی اَتے اُوہ لوک طواف کرین٘دے ہوئے ہر ہر پاسے کَن مُڑدے ہَن تاں سجدہ کرین٘دے وین٘دے ہَن۔ کُجھ لوک تاں آپݨیاں اَکّھیں کڈھ کے اِین٘دی آستین وِچ رکھ ݙین٘دے ہَن اَتے آہدے ہَن جو 
"اے بھگوان! میں نے تیݙی رضا جوئی کِیتے آپݨیاں اکّھیں تیݙے حضور وِچ پیش کِیتیاں ہِن، تہوں میݙی عُمر لَمّی کر، میکوں روزی ݙے، میݙے اِیہ کَم اَتے لوڑاں پوری کر ݙے۔" مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 29۔ 
 قربانی 
کُجھ لوک بُت کنوں آپݨی جِند وار ݙیوݨ دی اجازت طلب کرین٘دے ہن اَتے ہِک لَمّی لکِّڑ گِھن کے اُون٘دا سِرا ݙاڈھا تِکّھا اَتے نُکیلا بݨا ݙین٘دے ہن وَل اوکوں بھوئیں اُتے پُور کے آپ اُون٘دے اُتّے چڑھ وین٘دے ہن۔ لکِّڑ دا تِکّھا اَتے نُکیلا سِرا آپݨے ڈِھڈھ وِچ پوڑ ݙین٘دے ہن جو اُوہ کَنڈھ کنوں ٻاہر نِکل آن٘دا ہِے اَتے اِیں طرح آپݨی جِند ݙے ݙین٘دے ہن اَتے سمجھدے ہن جو این٘دے نال بُت دی رضا جوئی اَتے قربت مِلسی۔ کُجھ ایہو جئیں لوک وی ہَن، جو ٻہوں سارا مال تے دولت نقذ تے جنس دی ونکی گِھن آ تے بُت دے سامھݨے رکھ ݙین٘دے اَتے آہدے۔ اے خُداوند! میݙا اِیہ حقیر نذرانہ قبول فرما۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 30۔ 
 پُجاری 
اِیں بُت دے پُجاری نہ زنانیاں دے کول وین٘دے ہَن، نہ گوشت کھان٘دے ہَن اَتے نہ کُئی زانور ذبح کرین٘دے ہَن اَتے نہ گندے میلے کپڑے پین٘دے ہَن۔ اَتے بُتاں دے کول ون٘ڄݨ ویلے خشبو لا گِھن٘دے ہَن۔ انّھاں کنوں ان٘ج ٻئے لوک نہ تاں بُتاں کوں خُشبو لا سڳدے ہَن، اَتے نہ انّھاں کوں ہَتھ لا سڳدے ہَن۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 30۔ 

جہڑیلے لوک بُتاں دے اڳّوں پیش تِھین٘دے ہَن تاں ڳوݙیاں دے بھرنیں ٻَہہ کے اَتے ہَتھ جوڑ کے عرض کرین٘دے ہَن جو اَساݙے کَن نظرِ کَرم تِھیوے، اَساݙے اُتے رحم کرو! رون٘دے اَتے ݙاݙی عاجزی نال دُعا منڳدے ہَن۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 31۔ 
 ببورچی خانہ 
اِیں بُت دا ببورچی خانہ وی ہے جین٘دے وِچ چِٹّے بہترین ونکی دے چاول اَتے بُت کِیتے ودھائے مَچّھیاں اَتے ساولیں دے کھاݨے پکاؤے وین٘دے ہِن اَتے انّھاں وِچ خُشبو پاتی وین٘دی ہِے۔ 
 بُت کھاݨاں کھان٘دا ہِے 
جہڑیلے کھاݨاں تیّار تھی وین٘دا ہِے تاں مندر دا وݙّا پُجاری بُت کوں کھاݨاں کھواوݨ کِیتے کمرے وِچ وڑدا ہِے۔ کیلے دا لَمّا چوڑا پَتر جین٘دے وِچ ہِک ݙُو بندے ولھیٹے ونڄ سڳیڄن بُت دے سامھݨے وِچھایا وین٘دا ہِے اَتے اُوندے اُتے اَدھ قدِ آدم دی اُچاری کنوں چاول سٹّے وین٘دے ہِن۔ وݙّا پُجاری کیلے دے پتر نال اِین٘دے اُتّے پَکّھا کرین٘دا ہِے اَتے چاول دے بخارات بُت دے ٻُتھاڑ تئیں وین٘دے ہِن۔ کھاݨاں کھواوݨ کنوں پہلاں بُت دے کمرے دے چَودھار چنگ، طنبور اَتے ڈھول وڄدے ہِن اَتے سو سو داسیاں جہڑیاں اِیں کَم کِیتے مخصوص ہون٘دیاں ہِن بُت دے چَودھار جُھمّر کرین٘دیاں ہِن۔ وَل ٻوہے بند کر ݙِتّے وین٘دے ہِن جہڑیلے چاولاں دے بُکارات مُک وین٘دے ہِن تاں اُوہ سمجھدے ہِن جو بُت نے چاول کھا گِھدّے۔ وَل ٻوہے کھول ݙِتّے وین٘دے ہِن اَتے کھاݨاں اُون٘ویں دا اُون٘ویں پِیا ہون٘دا ہِے۔ بُت دے سامھݨے کنوں چا گِھدّا وین٘دا ہِے اَتے آہدے ہِن جو اِیہ بُت دا پس انداز ہِے، اَتے اُوں نے خَریت کر ݙِتّا ہِے۔ وَل اِیہ متبرک کھاݨاں بُت دے کولوں لنگھݨ آلے انسان، زانور اَتے پکّھی کھان٘دے ہِن۔ اَتے چڑیاں اَتے کُتّیاں تئیں کوں وی ہَٹکیا نِھیں وین٘دا اَتے آہدے ہِن جو اِیہ بُت دی ہر ݙیہاڑے دی خَرَیت ہِے۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 31۔ 
 بُت دھان٘دا ہِے 
بُت کوں کݙان٘ہیں کݙان٘ہیں دُدھ اَتے کݙان٘ہیں گِھیُو نال دھن٘وین٘دے ہِن۔ وَل اِین٘دے ورتے ہوئے دُدھ اَتے گِھیُو نال مریضاں کوں شفا یابی دی غرض نال دھن٘وین٘دے ہِن۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 32۔ ۔ اخذ و اقتباس از ملتان قدیم و جدید صفحہ نمبر 35 تا 38۔ ۔ 
 بُت دے خادم 
بلاذری دے بیان نال پتہ لڳدا ہِے جو سورج مندر چنڳی خاصی کالونی ہَئی۔ مہنتاں، پُجاریاں کنوں اَن٘ج ہزاراں خادم ایہو جئیں ہَن جہڑے بُت خانے وِچ ہر ویلے حاضر رہن٘دے ہَن۔ جہڑیلے محمد بن قاسم نے شہر اُتے حملہ کِیتا، چھی ہزار خادم جنّھاں کوں منڈے آہدے ہَن پَھدّے ڳئے ہَن۔ ظاہر ہِے جو اِیں آپو تڑاپی دے عالم وِچ ٻہوں ڳِݨَتری مندر کنوں بَھڄ وی ڳئی ہوسی۔ 
 مُرلیاں 
مولانا عبد الحلیم شرر تاریخ سندھ وِچ ملتان دے اِیں عظیم الشان مندر دا ذکر کرین٘دے ہوئے لکھین٘دے ہِن جو اِیں ویلے وِچ قنُون ہَئی جو سندھ دے عقیدت ون٘د، امیر، آپݨی پیاری دِھیّاں کوں دیوتاؤاں دی نذر کرݨ وِچ آپݨی عزّت خیال کرین٘دے ہَن۔ ہزاراں چھوہِرِیں انّھاں بُتّاں کِیتے وقف ہَن۔ جنسی تعلقات استوار کرݨ وِچ اُوہ اَزاد ہَن۔ اِیہ چھوہِرِیں مُرلیاں اکھوین٘دیاں ہَن۔ اِنّھاں کِیتے زناہ عیب نہ ہَئی، بلکہ وݙائی سجھ کر کرین٘دیاں ہَن۔ انّھاں دی زناہ کاری دی اُجرت اُتے مندر دے اکثر خادم آپݨی حیاتی لنگھین٘دے ہَن۔ اَتے در اصل اِیہ چھوہِرِیں مندر دی اَمدݨ دا ہِک وݙا ذریعہ ہَن۔ اِیہ چھوہِرِیں آفتِ روزگار ہَن اَتے سین٘کڑے بندے انّھاں دیاں زُلفاں دے اسیر تھی تے آپݨی صحت اَتے دولت ضایا کر ݙین٘دے ہَن۔ محمد بن قاسم نے اِیں مندر کوں تاں کئیں ونکی دا نقصان نِھیں پُچایا صرف مُرلیاں دا رواج مُکا ݙِتّا۔ 
 طلسمی مورتیاں 
اِیں مندر وِچ ہِک پاسُوں ݙُو ٻئے مورتیاں رکّھیاں ہوئیاں ہَن۔ انّھاں وچوں ہِک سونے دی اَتے ݙُوجھی چاندی دی ہَئی۔ اہل ہند دا اعتقاد ہَئی جو انّھاں مُورتیاں کنوں جہڑی دُعا منڳی ون٘ڄے اُوے قبول تھی وین٘دی ہِے۔ مشہور اِیہ ہَئی جو انّھاں دی بُݨت وِچ کہیں طلسمی قوت نال کَم گِھدّا ڳِیا ہِے۔ اِیں کِیتے عام عقیدے وِچ کُئی انّھاں مورتیاں کوں ہَتھ نہ لاء سڳدا ہَئی۔ ڄیکر کُئی انّھاں اُتے ہَتھ رکھ ݙیوے تاں پتہ نہ چَلدا ہَئی۔ یعنی ݙیکھݨ وِچ تاں نظر آن٘دیاں ہَن پَر ہتھ لاوݨ اَتے ٹٹولݨ اُتے انّھاں دی موجودگی دا احساس نہ تِھین٘دا ہَئی۔ یعنی انّھاں کن ہَتھ ودھاوݨ ویلے قوتِ لامسہ سلب تھی وین٘دی ہَئی۔ مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 33۔ 

 سرد چشمہ 
اِیں مندر دے نال ہِک نِکڑا جِیہاں چشمہ ہَئی، جین٘دے وِچوں زنگاری رنگ دا پاݨی چلدا رہن٘دا ہَئی اُوہ ݙاڈھا ٹَھݙا ہون٘دا ہَئی اَتے جہڑے پتھر اِیں چشمے دے کول ہَن انّھاں دی نسبت عوام کوں پَکّا یقین ہَئی جو اِیہ پتّھر زخماں کِیتے اکسیر دی خاصیّت رکھین٘دے ہِن۔  مولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 33۔ 

 ٻِیا ݙیکھو 
 سورج مندر۔ 
 سورج دیوتا
 مول استھان۔ 
 سورج مندر دا خاتمہ۔

 حوالے 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتانی مندر
ونکی:ملتان دے مندر