مشرقی پاکستان وچ اشاعت اسلام

سید احمد کبیر بخاری سہروردیؒ نے سَت سو درویش شیخ جلالؒ دے نال کر ݙِتّے ہَن۔ جہڑے اُنّھاں آلی کار سلوک تے معرفت دیاں ساریاں منزلاں طے کر چُکّے ہَن۔ کئیں انّھاں وِچ قطب ہَن اَتے کئی ابدال اَتے اوتاد، زادِ پن٘دھ بجائے آپ ریہا۔ ایہ اللہ والیاں دا لشکر تیر تے تبر اَتے تلوار کنوں وان٘جھا ہَئی۔ سیّد احمد کبیر نے انّھاں کِیتے تلواراں مہیّا کِیتیاں اَتے سیّد جلالؒ کوں مٹھ جیݙے مٹّی ݙے تے فرمایونیں:- "جِتّھاں اِیں رنگ تے بُو دی مِٹّی مِلّے اُوکوں وطن بݨا تے اللہ دی مخلوق کوں سبیل الرشاد اُتے چلاوݨ دی کوشش کرائے، اَتے تلوار کوں ضرورت مُتُّوں استعمال نہ کرائے!"۔ 
سہروردی مجاہداں دی ایہ فوج تسبیح تے تہلیل دی فلک شگاف صداؤواں وِچ اُچ کنوں ٹُری۔ رَستے وِچ کئی جائیں اُتے طاغوتی طاقتاں ٹکّر گِھنّݨ کوں ودّھیاں، پَر بُری طرح نا کام رہیّاں۔ ہر جاء انّھاں مُٹھ جِتّی درویشاں نے کفر تے ضلالت دے تشونِ قاہرہ اُتے فتح حاصل کِیتی، شیخ جلالؒ دا ایہ معمول ہَئی جو جہڑا شہر فتح تِھین٘دا، اُوہ مع مالِ غنیمت کئیں رفیق دے حوالے کر ݙین٘دے اَتے آپ ذری جِتّی آزوقے دے نال اَڳّوں وَدھ وین٘دے۔ الغرض دیس دیس دا پاݨی پِین٘دے اَتے اللہ دی مخلوق کوں وعظ تے نصیحت کرین٘دے۔ـ۔ـــ ایہ درویش بنگال ون٘ڄ اپڑیامولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 149-150۔ ۔

 راجہ گوڑ بند نال جنگ 
اُنّھاں ݙیہاڑیاں وِچ سلہٹ وِچ، جین٘دا اصل ناں سری ہٹ ہَئی۔ ہِک ظالم راجہ راج کرین٘دا ہَئی۔ اُون٘دی عسکری طاقت ٻہوں تَکڑی ہَئی۔ ہِک لَکھ پیادہ اَتے کئی ہزار سوار دا لشکرِ جرّار ہر ویلے لڑݨ مرݨ تے اَمادہ رہن٘دا ہَئی۔ ٻِیا ایہ جو اُون٘دے بارے وِچ مشہور ہَئی جو اُوہ ݙاڈھا وݙّا جادوگر ہِے۔ اَتے ہزاراں جِن بُھوت اُون٘دے تابع ہَن۔ اِیں کِیتے کئیں کوں اُون٘دے اُتّے حملہ کرݨ دا حون٘صلہ نہ پون٘دا ہَئی۔ اِیں ظلم تے تشدّد دے باوجود اُون٘دی ریاست وِچ کُجھ مسلمان وی اَباد ہَن۔ جِنّھاں دی حیثیت صرف مبلّغین دی ہَئی۔ انّھاں وِچّوں ہِک بزرگ برہان الدین دے گھر وِچ پُتر ڄَمّیا۔ ایں سَوَب اُتّے انّھاں نے ہِک ڳان٘ہ ذبح کِیتی۔ اتفاق نال ہِک چِیل گوشت اُتے جَھپَٹّی اَتے ہِک ٹوٹا چا تے وین٘دی پئی ہَئی جہڑا اُون٘دے کنوں چُھٹ تے ہِک برہمن دے گھر ڈَھیہہ پِیا۔ برہمن ݙاڈھا وِڳڑیا اَتے راجہ دے کول شکایت گِھن ڳِیا۔ راجہ دے حُکم نال نویں ڄمان٘درُو کوں بھوئیں اُتّے پٹّخ ݙِتّا ڳِیا اَتے اُوہ تڑپ تڑپ تے ٹھݙّا تھی ڳِیا۔ برہان الدین دا ہَتھ کَپ ݙِتّا، شیخ برہان الدین سلطان شمس الدین شاہِ بنگالہ دے کول ارداس گِھن تے ڳِیا۔ اُوں نے آپݨے بھݨین٘ڄے سلطان سکندر کوں اِیں مُہم اُتّے ٹوریا۔ پَر راجہ دے جادُو دی وݙّی شہرت ہَئی۔ اِسلامی لشکر ہَر ڳِیا۔ انّھاں ݙیہاڑیاں وِچ شیخ جلالؒ تازے تازے اِیں مُلک وِچ آن وَڑے ہَن۔ سلطان سکندر انّھاں دی خِذمت وِچ حاضر تھیا تے مدد منڳیُس۔ سئیں نے اُوں ویلے دُعا کِیتے ہَتھ چاتے اَتے فرمایا اطمینان رَکّھو، ہُݨ راجہ دا جادُو تُہاݙے لوکاں اُتّے اثر نہ کریسی۔ نال ای فرمایا اصلُوں کوئی فِکر نہ کرائے۔ اَساں لوک تُہاݙی فوج وِچ شامل تھی تے تُہاݙے نال نال اِیں بہادری نال لڑسوں جو راجہ کوں چھٹّی دا کِھیر یاد آ ویسی۔ 
شاہ جلالؒ رَستے وِچ آپݨے ٻیلیاں کوں مُلک دی اصلاحِ احوال اَتے اشاعتِ اسلام کِیتے متعیّن کرین٘دے ہوئے آن٘دے پئے ہَن۔ اِیں کِیتے ہُݨ اُنّھاں دے کول صرف ترے سو تیرھاں درویش ٻاقی رہ ڳئے ہَن۔ حضرت دی دُعا اَتے درویشاں دے رَلّݨ نال شاہی لشکر دے حون٘صلے اُچّے تھی ڳئے۔ ہِک نیک ساعت وِچ شاہ جلالؒ نے حملہ کرݨ دا حُکم ݙِتّا۔ ہِکّے ویلے سارا لشکر راجہ دی فوج اُتے پِل پِیا۔ درویش عقاب آلی کار جھپٹ جھپٹ تے ڈھان٘دے اَتے گوڑ گوبند دی فوج کوں گاجر مُولی آلی کار کَپ تے رکھ ݙین٘دے ہَن۔ بنگالیاں اُتے مسلماناں دا خاص طور تے درویشاں دا ایݙا رُعب چھایا جو اوہ ہراساں تھی ڳئے۔ اَتے سارے کَپ کَپِیڄ تے مُک ڳئے۔ سلہٹ دے در تے کن٘دّھاں تسبیح تے تہلیل دیاں صداؤاں نال ڳاج پئے اَتے اُون٘دے اُچّے تے جِھکّے اُتے تجلیّاتِ اِلٰہی دا نزول تِھیوݨ لڳّیا؎ 
سلہٹ از شرفِ فلک برابر شد
ہر سنگِ در و بہ تاب گوہر شد 
ہر قطرہ از و بو سعتِ دریا ئیست 
ہر ذرہ اش آفتابِ دیگر شد 
ضلع سلہٹ دے سرکاری گزئیٹر دے حساب نال سلہٹ ١٣٨٤ء وِچ فتح تِھیا۔ پَر حال وِچ ای محکمہ آثارِ قدیمہ کوں درگاہِ شاہ جمالؒ کنوں جہڑا پُراݨاں کتبہ لبّھیا ہِے اُون٘دے اُتّے فتح اِسلام دی تاریخ ثلث وسیع مائتہ یعنی ٧٠٣ ہجری درج ہِے۔ اَتے مؤرخاں نے این٘دے اُتّے ای بھرواسا کِیتا ہِےمولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 150-152۔ ۔

 سہروردی درویشاں دیاں اَبادیاں 
شاہی لشکر سلہٹ کوں سید جلال سلہٹی دے انتظام وِچ ݙے تے ٹُر ڳِیا ہَئی۔ سئیں نے ݙِٹّھا جو اِیں بھوئیں دی مٹّی رنگ اَتے خشبوں نال اُوں مٹی نال رلدی ہِے جہڑی انّھاں دے مرشد شیخ سید احمد کبیر بخاری سہروردیؒ نے ݙِتّی ہَئی۔ تَہُوں اُنّھاں نے آپݨے ٻیلیاں دے نال اِیں مُلک وِچ اَباد تِھیوݨ دا فین٘صلہ کر گِھدّا۔ جہڑے درویش اِیں جنگ وِچ شہید تھی ڳئے ہَن، اُنّھاں کوں وݙّے اعزاز تے اکرام نال پُوریا ڳِیا۔ ایہ شمشیر بکف درویش سلہٹ دیاں ڳلّیاں وِچ محوِ خواب ہِن۔ شیخ جلالؒ جہڑیلے آپݨے شہید ٻیلیاں دے کفن تے دفن کنوں پالھے تھئے تاں اُنّھاں نے ساری مفتوحہ بھوئیں آپݨے ٻیلیاں وِچ وَن٘ݙ ݙِتّی۔ اَتے ہِک کوں متاہل تِھیوݨ دی اجازت وی ݙے ݙِتّی۔ ضلع سلہٹ وِچ چار ایہڄے جائیں ہِن، جِتّھاں مقامی روایتاں دے مطابق سید جلال سلہٹی نے آپݨے ٻیلیاں کوں اَباد کر تے اشاعتِ اسلام دے روحانی مراکز قائم کِیتے ہَن۔ یعنی سلہٹ، لاتو، ہاپنیہ، ٹیلہ، ہمنگ ٹیلہ۔ اِیں ون٘ݙ وِچ ہِک رقبہ شیخ نور الھدیٰ ابو الکرامات سعیدی حسنیؒ کوں وی ݙِتّا ڳِیا۔ اُتھائیں سئیں متاہل تھئے۔ سئیں دی اولاد وِچ شیخ علی شیرض وݙّے فاضل انسان گزرے ہِن۔ انّھاں نے نزہتہ الارواح دے دیباچے وِچ درویشاں دی اَباد کاری دا حال تفصیل نال لِکّھیا ہِے۔ مشرقی پاکستان (اِیں ویلے بنگلہ دیش) وِچ شہروردی سلسلے دے درویشاں نے اسلام دی اشاعت دا جہڑا شاندار کارنامہ انجام ݙِتّا ہِے، اُوہ بنگالہ دی مفصّل انگریزی تاریخ وِچ ہِک ہندو تاریخ دان دے قلم اَتے مسٹر اسیٹپلٹن دی زبان نال سُݨو۔ 

"اِیں زمانے وِچ بنگالہ وِچ اولیاء اَتے غازیاں دی ایݙی وݙّی ڳِݨَتری آ ڳئی ہَئی جو وِچار تِھین٘دا ہِے جو ایہ صورتِ حال ضرور سلاطینِ دہلی دے بنگالہ کنوں متعلق کئیں خاص سوچی ہوئی پالیسی دا نتیجہ ہَئی۔ فی الحقیقت ایہ قیاس بے جا کائے نِھیں۔ قرونِ وسطیٰ دے انّھاں اولیائے مجاہد (Soldier Saints) دا اسلام دی تاریخ وِچ اُوہا مرتبہ ہِے جہڑا صلیبی لڑائیاں دی تاریخ وِچ انّھاں ٹمپلر مجاہداں دا ہَئی (جہڑے مسلماناں نال لڑݨ اَتے عیسائی مقدس جائیں دی راکھی کِیتے آپݨی حیاتی وقف کر ݙین٘دے ہَن) بھان٘ویں جو اِنّھاں اولیائے کرام دی اخلاقی حالت مسیحی بہادراں (Knights) کنوں چَنڳی ہَئی اَتے دُنیاوی حکام دے وی ایہ اُنّھاں کنوں وَدھ وفادار ہَن۔"

ڈاکٹر کالیکا راجن قانون گو لکھین٘دے ہِن:-

"اولیائے کرام نے جہڑے برہمناں اَتے ہندو سادھؤواں کنوں عمل، پارسائی، قوتِ عمل اَتے دُور اندیشی وِچ وَدھ کے ہَن۔ وسیع پیمانے تے تبلیغ شروع کِیتی جین٘دی کامیابی دا باعث طاقت نہ ہَئی، بلکہ انّھاں مذہبی جوش اَتے اُنّھاں دی عملی حیاتی ہَئی۔ اُوہ تلویں طبقے دے انّھاں ہندؤواں وِچ رہن٘دے اَتے آپݨے مذہب دی تبلیغ کرین٘دے جہڑے اُوں ویلے وی (ہمیشاں آلی کار) توہم پرستی اَتے معاشرتی دباء دے پنڄے وِچ ڄکڑے ہوئے ہَن۔ دیہاتی علاقیاں دے ایہ رہوݨ آلے مسلمان تھی تے اسلامی حکومت کِیتے ہِک نویں تقویت دا ذریعہ تھی ڳئے۔ بنگالہ دی عسکری اَتے سیاسی فتح دے سو ورھیں بعد (اسلامی) صوفیانہ سلسلیاں دی مَدَت نال جہڑے مُلک دی نُکڑ نُکڑ وِچ پھیل ڳئے ہَن اِیں بھوئیں وِچ اخلاقی اَتے روحانی غلبہ دا سلسلہ شروع تِھیا۔ مندراں اَتے ہندو استھاناں کوں تباہ تے برباد کر تے ابتدائی مسلمان فاتحاں نے صرف انّھاں دے زر تے جواہر اُتے قبضہ کِیتا ہَئی۔ پَر تلوار دے زور نال تاریخی روایتاں مُک نہ سڳدیاں ہَن۔ جِنّھاں اُتّے ہندو قومیت اَتے ہندو مذہب دیاں بنیاداں قائم ہَن۔ مسلمان اولیاء نے اخلاقی اَتے روحانی فتح دے عمل کوں مکمل کِیتا۔ اِیں مقصد کِیتے ہندو دھرم اَتے بدھ مت دے پُراݨے استھاناںپُراݨے استھاناں کوں مسلمان حملہ آوراں نے کُئی نقصان نہ پُچایا۔ اَصل معاملہ ایہ ہِے جو انّھاں دے پروہت مسلمان تھی ڳئے اَتے اُنّھاں نے ای از خود ایہو جئیں استھاناں کوں اسلامی معابد دی شکل ݙے ݙِتّی۔ تاریخاں اِیں امر اُتے شاہد ہِن۔ (فریدی)۔ اُتے (جہڑے ہُݨ برباد تھی ڳئے ہَن) ہِک پالیسی دے مطابق درگاہیں اَتے خانقاہیں قائم کر ݙِتّیاں۔ اِین٘دے ݙو نتیجے نِکلے ہِک تاں بُت پرستی دے انّھاں قدیم استھاناں وِچ ہندو مت دے احیاء دا امکان وین٘دا ریہا، اَتے ݙُوجھا عوام الناس وِچ ایہو جئیں قصّے کہاݨیاں رائج تھی ڳئیاں جنّھاں دے مطابق ایہ نو وارد قدیم مقدس ہستیاں دے جانشین تھی ڳئے۔ ہندو عوام جہڑے صدیاں کنوں اِنّھاں جائیں کوں مقدس منین٘دے آن٘دے ہَن اُنّھاں دی پُراݨی تاریخ کوں بُھل ڳئے اَتے وݙی سَوکھ نال انّھاں نے آپݨی ارادت دا سلسلہ انّھاں پیرواں اَتے غازیاں نال جوڑ گِھدّا جہڑے انّھاں جائیں اُتے قابض تھی ڳئے ہَن۔" 
بَھلا انّھاں موثق شہادتاں دے بعد وی کُئی غیر مسلم ایہ آکھݨ دا حَق رکھین٘دا ہِے جو اسلام دی اشاعت تلوار دے زور تے تھئی؟ ہاں البتہ اَساݙے صوفیاء دے اخلاقِ حمیدہ دی تلوار بُرّاں ضرور چمکی۔ انّھاں دے ٻوہے ساریاں قوماں کِیتے ہر ویلے کُھلّے رہندے ہَن اَتے اُوہ وِتھ مُتُّوں رنگ تے مِلّت ساریاں کوں روحانی حیاتی دا پیغام ݙین٘دے ہَن۔ انّھاں نے کݙاہیں ایہ رَستہ پسند نہ کِیتا ہَئی جو ٻئے مذہباں اَتے اُنّھاں دے بانیاں دے عیب ظاہر کر تے آپݨے مذہب دی سچّائی ثابت کرِن۔ ݙُوجھے مذہباں دے مبلّغین دے علی الرغم انّھاں دا طرزِ عمل ہر ہِک کنوں حد درجہ مشفقانہ ہَئی۔ این٘دا عملی نتیجہ ایہ نِکلدا ہَئی جو اِسلام دی سچّی چِھک کفّار کوں آپݨے کَن آپوں آپ چِھک گِھن٘دی ہَئی۔ ایہ طرزِ عمل سارے مشائخ بالخصوص سہروردی بُزرگاں دا ہَئی۔ اَتے حضرت سید جلال سلہٹیؒ وی آخر اِیں خانوادے دے ممتاز بُزرگ ہَن۔ انّھاں نے اِیں نہج اُتّے آسامیاں اَتے بنگالیاں دی تربیّت کِیتی۔ جین٘دے اُتّے لوک سچّے دِل نال حلقہ بگوشِ اسلام تھی ڳئے۔ 

اَڄ کنوں چِھی سو ورھیں پہلاں جہڑیلے آمد تے رفت دے ذرائع اِیں جیݙے سَوکھے نہ ہَن تَرائے سو تیرھاں درویشاں دا ہزار میل دا پن٘دھ طے کر تے راجہ گوڑبند اُتے ون٘ڄ پؤوݨ ایݙا وݙّا کارنامہ ہِے جو ہر انصاف پسند بندہ جہڑیلے سلہٹ وِچ وڑدا ہِے تاں اُوہ انّھاں سرباز مجاہداں کوں خراجِ تحسین ادا کرݨ تے مجبور تھی وین٘دا ہِے۔ بلکہ انگریزی حکومت دے ابتدائی دَور وِچ ہر نویں ضلع حاکم (کلکٹر) کوں شیخ جلالؒ دے مزارِ نُور بار اُتے لازمی طور تے حاضری ݙیوݨی پون٘دی ہَئی۔ ہُݨ تاں خیر حکومت ای اِسلامی ہِے اَتے مسلمان حکام کوں دِلّی اِرادت تے عقیدت کشاں کشاں اِیں گنجِ شہیداں اُتے گِھن آن٘دی ہِے جِنّھاں نے اَڄ کنوں چِھی سو ورھیں پہلاں مشرقی بنگال دے کفرستان وِچ اَپِڑ تے راجہ گوبند کوں ایہ ݙسا ݙِتّا ہَئی، جو مسلمان لا وارث قوم کائے نِھیں، ڄیکر مشرق وِچ کئیں ہِیݨے مسلمان اُتّے ہَتھ چیسی تاں مغرب کنوں جھلوڑیں آلی کار چَوِیڄ تے طاقت آلے مسلمان اُون٘دی مَدَت کوں آن اَپَڑسِنمولانا نور احمد خان فریدی، تاریخ ملتان (جلد اوّل)، قصر الادب رائٹرز کالونی، ملتان۔صفحہ نمبر 152-156۔ ۔  

 ٻِیا ݙیکھو 
 شیخ الاسلام بہاء الدین زکریاؒ ملتانی۔ 
 سید جلال بخاری۔ 
 سید جلال سلہٹیـ
 سید احمد کبیر بخاری۔
 مدرسہ بہائیہ۔ 

 حوالے 

ونکی:تاریخ سرائیکستان
ونکی:سرائیکستان
ونکی:ملتان
ونکی:تاریخ ملتان
ونکی:ملتان دے علماء
ونکی:ملتان دے صوفیاء
ونکی:ملتان دے حاکم
ونکی:ملتان اُتے حملے
ونکی:سرائیکستان اُتے حملے
ونکی:شیخ الاسلام دے ٻیلی۔