محمد بخش نوروز دی حیاتی

محمد بخش نورؔوز:احوال و آثار

سرائیکی شاعری دے ابتدائی دور وچ سارے شاعراں تے تصوف دا گہرا رنگ نظردا ہئی ۔ حضرت خواجہ غلام فرید دے دور وچ سرائیکی شاعری وچ  ہک نواں موڑ آیا۔    اتے شاعری وچ رومانیت تے عشق جاہ گھن گھدی۔محمد بخش نوروز خواجہ غلام فرید دے صحبت یافتہ ہن ۔انھاں دے کلام وچ خواجہ غلام فرید د ی چھاپ ملدی ہے۔کیوں جو او خواجہ صاحب نال ٻہوں محبت تےعقیدت رکھیندے ہن اتے اپݨے کلام دی اصلاح وی کرویندے ہن۔    ایں باب وچ اساں انھاں دی حیاتی تے  کلام   بارے تفصیلی ڳالھ کریسوں۔ارم گل,"محمد بخش نوروز دے کلام دا جمالیاتی مطالعہ"مقالہ براۓ ایم فل شعبہ سرائیکی،اسلامیہ یونیورسٹی،بہاولپور،2025

[[محمد بخش نوروز ساڈے سرائیکی وسیب دے شاعر ہن۔اومبارک پور مبارک پور دی وستی رکراݨی، ریاست بہاولپوربہاولپور ، پاکستان وچ پیدا تھئے ۔  او ماء پیو دے اکلوتے ٻال ہن ۔انھاں دا کوئی بھیݨ بھرا کینا ہئی۔انھاں دا بچپن پیر قادر بخش دے کول جلالپور پیر آلا وچ گذریا۔انھاں فارسی ،عربی ،اردو،سرائیکی، اتے پنجابی زبان کوں آپݨے کلام وچ ورتیا۔انھاں دا زیادہ تر کلام سرائیکی زبان وچ ہے۔او سرائیکی دے ٻہوں وݙے شاعر ہن۔ انھاں ݙوہڑے ، کافیاں، قصے وی لکھیے۔جیہڑے اڄ وی لوک پڑھدن تے انھاں دے کلام دی چس چیندن۔

 پیدائش 
محمد بخش نورؔوز   (١٨٥٧ءبمطابق ١٢٧٣ھ ) مبارک پور دی یونین کونسل ٹبی    ݙاتا  د ی ہک معروف وستی رکراݨی ,بہاولپوروچ ڄمیے۔(١) محمد بخش نورؔوز دے وݙیرے ہندوستان توں آئے۔ذات دے بھاٹی ہن راجپوت شیخاوت دی ذات نال مشہور تھئے۔محمد بخش نورؔوز  چاہ لال والا نزد ریلوے لائن،رکراݨی وچ ڄمیے۔(٢)

محمد بخش نورؔوز دے والد دا ناں غلام سرور ہئی۔آپ دے والد ہندوستان ، جے پور توں  تشریف گھن آئے مبارک پور   دی وستی رکراݨی وچ رہائش پذیر تھئے۔انہاں دا ہک پتر  ڄمیا جیندا  ناں  محمد بخش رکھیا۔ انھاں دے والد نواب آف بہاولپور کوں شاعری سݨاں تے خوش کریندے ہن۔

نواب صاحب بذات خود شاعری نال گہری دلچسپی رکھیندے ہن۔ نواب آف بہاولپور نے نورؔوز دے والد کوں ہک کنواں زمین دان کیتی۔(٣) 

 بچپن 
محمد بخش نورؔوز دے والد  انھاں دے بچپن وچ فوت تھی  ڳے ہن۔محمد بخش نورؔوز بچپن توں علاقہ نمبردار ملاں پیر بخش دے کول راہندے ہن۔ملاں صاحب فارسی دے عالم ہن۔نورؔوز بچپن توں چست چالاک ہن  پر آپݨے خیالاں وچ گم راہندے ہن۔  (٤) 

 مرشد حکیم پیر قادر بخش قریشی 
جلالپور پیروالہموضع شجاعت پور توں حکیم پیر قادر بخش، ملاں صاحب کول تشریف گھن آئے۔پیر  قادر بخش ملاں صاحب دے رشتے  دار  ہن اتے عربی تے فارسی دے   عالم  وی ہن اتے پیری مریدی دا سلسلہ وی رکھیندے ہن۔ملاں صاحب  محمد بخش نورؔوز  دی  شکایت کر ݙتی کہ نورؔوز کہیں مرشد کوں نی منیندا۔حکیم  پیر قادر بخش نے جلالی نگاہ  نال نورؔوزکوں ݙٹھا اوں ویلے  محمد بخش نورؔوز کنویں دی گدی اتُےٻیٹھے ہن اوں توں ڈھے پئے اتے اُٹھی تے حکیم صاحب دے پیریں پے  ڳے اتے آکھیا میکوں نال گھدی ونڄو میں تہاݙے نال ویساں ۔ملاں صاحب سخت مزاج ہن اے آکھ تے رووݨ پے  ڳے۔محمد بخش نورؔوز  دے  ٻہوں  اصرار تے  حکیم صاحب تے ملاں صاحب من  ڳئے ۔(٥)

ہک ٻئی روایت ہے کہ محمد بخش نورؔوز کوں ملاں  حق نواز  ،حکیم قادر بخش قریشی  دی خدمت واسطے ݙے ݙتا ۔حکیم صاحب عربی فارسی دے عالم ہن محمد بخش  نورؔوز کوں ابتدائی تعلیم ݙتی۔نورؔوز  سبق پڑھدے ہن انہاں توں  سبق پچھیا تاں انہاں کوں نہ آیا ۔حکیم قادر بخش  محمد بخش نورؔوز کوں تھپ ماری تے نوروز دا  دماغ کم کرݨ پے گیا۔"(٦)

گلستان سعدی

رکرانی وچ   مولوی رحم علی محمد بخش  نوروز دے استاد ہن۔ نوروز نے گلستان سعدی  مولوی رحم علی توں پڑھی۔ملاں  حق نواز دی دھی ماسی زبیدہ  آہدی ہے جو مولوی رحم علی میڈے استاد ہن اتے محمد بخش نوروز دی شاعری دے کاتب ہن۔(٧) 

  شجاعت پور: 
محمد بخش نوروز  زیادہ پیر قادر بخش قریشی  دی خدمت وچ جلا لپور پیر والا  مو ضع شجاعت پور  رہے ۔مرشد دی خدمت وچ کافی عرصہ گذاریا اوتھاں شاعری  دی ابتدا کیتی ۔اتے تخلص بخش رکھیا۔جلالپور پیر والا وچ نوروز دی ملاقات اوں ویلے دے بزرگ شاعر حافظ فتح  محمد نال تھئی۔(٨)

شجاعت پور ، جلالپور پیر والا   موجودہ چوک فوارہ توں سیدھا  بطرف جنوب چھی کلو میٹر دور وستی چاہ  حکیماں دے ناں نال مشہور ہئی۔(اتھاں ہن کوئی شے  کینی ہک چھوٹا قبرستان ہےاوں قبرستان وچ پیر قادر بخش قریشی دی قبر مبارک موجود  ہے) 

  چلہ 
محمد بخش نوروز دی اپݨی  ہی ہک دنیا ہئی ۔او زیادہ دنیا داری آلے پاسے توجہ نہ ݙیندے ہن ۔گوشہ نشینی وچ زیادہ  وقت گذریندے ہن۔محمد بخش نوروز چاہ مراثی آلا  نہر تے واقع ہک جال ہئی اوندے تلے   چلہ کٹیا ۔ چالھی ڈیہاڑے بعد مولوی رحم علی اتے  ڈوجھے احباب محمد بخش نوروز کوں گھر گھن آئے۔ محمد بخش نوروز بے ہوش ہن بولݨ  دی طاقت نہ ہئی۔کپاہ دے پھنبھے نال منہ اچ کھیر سٹیا گیا  بعد وچ انہاں کوں ہوش آیا۔انہاں کوں رسول پاک ﷺ دی زیارت  وی نصیب تھئی ۔(٩) 

  مثنوی لیلی مجنوں 
ہک ݙینہ محمد بخش نوروز  ملاں حق نواز وستی وچ ہک حد تک بھڄدے کھڑے ہن۔مولوی رحم علی آڳئے مولوی رحم  علی قلم دوات ہر ویلے نال رکھدے ہن۔انہاں ݙیٹھا  جو محمد بخش نوروز بھجدے بھجدے بہہ ڳے۔مولوی صاحب پچھیا نوروز صاحب کیا تھک ڳے وے۔ محمد بخش نوروز آکھیا میں لیلی مجنوں دی بارات ݙیکھدا پیا ہم میں مجنوں کوں آکھیا میکوں لیلی ݙیکھا ۔مجنوں میکوں سݙیا اتے میں اوندو بھجیا اچانک نجد پہاڑ سامݨے آڳیا اتے  میں بہہ ڳیا بارات اوجھل تھی  ڳئی۔تساں آڳے وے اچھا لیلی مجنوں دے حالات لکھو۔ ہوں ویلے ٣٢ صفحے لکھ چھوڑیے۔(١٠) 

  شادی 
محمد بخش نوروز دی شادی تے عشق بارے مختلف رائے ہن ۔کجھ دے مطابق انھاں کوں جیہڑی نینگر نال عشق تھیا  اوندے نال شادی تھئی ۔کجھ دے مطابق انھاں کوں عشق وچ ناکامی تھئی۔محمد بخش نوروز مبارک  پور  دی وستی جیکوں ہݨ سڑی وستی سݙیا ویندے، دی ہک نینگر تے عاشق تھی ڳئے، اتے ہر ویلےاوں وستی دے چکر لائی رکھدے ہن۔ٻہوں اوکھے اوندی شکل ݙیکھݨ دا اتفاق تھیندا ہئی۔عشق دی بھا  ٻئی بھڑک اُٹھدی ہئی۔اٰیں عشق دے چرچے اوہروں پرہوں تھیوݨ لڳ پئے، عشق تے مشق لُکائے نی لُکدے۔ہر کہیں کوں پتہ لڳیا تاں یاراں سنگیاں ،سکیاں ایندے کیتے کوشش کیتی ۔تاں کامیابی نصیب تھئی۔ اتے او نینگر محبوبہ نکاح  پڑھوا تے محمد بخش نوروز دے گھر آڳئی۔

پر اوندی صحبت زیادہ دیر نہ رہ سڳی ۔ او نینگر ڈو ، ترائے سالاں وچ فوت تھی ڳئی۔اوندے غم وچ نوروز شاعری کریندے ہن۔ محمد بخش نوروز کوں ݙکھاں درداں آن ولھیٹا۔ ایں غم وچ نوروز نے ڳوݙیاں کنوں تلے توڑیں ساوے رنگ دا چولا  پا گھدا سر تے قادری ٹوپی چا رکھی۔ تے پاڳلاں وانگوں وستیاں وچ رلدا راہندا۔(١١)

ایں بارے ہک ٻئی روایت وی ہے۔ محمد بخش نوروز چاہ مراثی آلا دی ہک تریمت اللہ وسائی  نال عشق کریندے ہن ۔ اوندے نال شادی کرݨا چاہندے ہن۔ پر انہاں دی اوندے نال شادی نہ تھی سڳی۔انھاں دی شادی شرماں بی بی نال تھئی۔(١٢) 

  اولاد 
محمد بخش نوروز دی شادی شرماں  بی بی نال تھئی جیندے بطن وچوں ہک پتر غلام سرور ڄمیا۔نوروز  گھر گھٹ آندے ہن محمد بخش نوروز دی عدم موجودگی وچ غلام سرور اپݨی زندگی عام سنگت وچ گذاری۔(١٣) ہک ݙینہ نوروز گھر آئے تاں شرماں بی بی شکایت کیتی ۔ جو گھر نہ خرچہ ہے نہ کوئی شئے، پتر بے روزگار ہے نوروز نے کلہوٹی وچ داݨے پڑھ تے سٹ ݙتے اتے شرماں بی بی کوں آکھیا ایندے اندر نہ ڈیکھیں ۔ کئی مہینے گذر ڳئے داݨے نہ مکے ۔ہک ڈینہ شرماں بی بی کلہوٹی وچ ݙیٹھا او خالی ہئی۔ (١٤)

ہک ٻیا واقعہ وی ایں حوالے نال مشہور ہےکہ محمد بخش نوروز کلہوٹی وچ داݨے پڑھ تے پا ݙتے اتے بی بی کوٰں آکھیا  کہیں دے سامݨے  ذکر نہ کریں نہ کلہوٹی وچ ݙیکھیں۔کجھ عرصہ گذریا  بی بی گھر دا گذارہ کریندی رہی۔ محمد بخش نوروز دی حیاتی دے بعد  وستی آلے ڳالھیں کرݨ لڳ پئے جو  اے گھر بیٹھے کتھوں خرپہ چلائی پئی ہے۔وستی آلیاں دی تسلی واسطے بی بی ݙسا ڈتا اتے کلہوٹی ݙکھائی او  خالی ہئی۔ لوکاں دیاں ڳالھیں دی وجہ توں انھاں  ݙوجھی شادی  اللہ بخش  قوم سُوراں نال کیتی۔انھاں وچوں ہک پتر ملک کمال  ڄمیا۔ جنہاں دی اولاد  عبدالخالق سُوراں وغیرہ ہن۔(١٥) 

 حج 
محمد بخش نوروز پیدل حج دی سعادت حاصل کیتی۔ (١٦)

 خواجہ غلام فرید (کوٹ مٹھن) دی صحبت 
محمد بخش نوروز خواجہ غلام فرید دے ہمعصر تے صحبت یافتہ ہن۔او  اکثر خواجہ صاحب دی خدمت وچ حاضر راہندے ہن۔انہاں کوں خواجہ غلام فرید نال ٻہوں عقیدت ہئی۔خواجہ غلام فرید نے محمد بخش نوروز کوں نوروز دا لقب ݙتا۔اتے انہاں نوروز تخلص دے طور تے اپݨی شاعری وچ ورتیا۔

محمد بخش نوروز اکثر  خواجہ غلام فرید  کوں اپݨا کلام سݨیندے ہن اتے اپݨے کلام دی اصلاح کرویندے ہن۔روز روز نواں کلام انہاں دے سامݨے پیش کریندے ہن ایں وجہ توں خواجہ غلام فرید انہاں کوں  نوروز دا  ناں ݙتا۔جیہڑے ناں توں  محمد بخش نوروز دی شاعری مشہور ہے۔  نوروز انہاں تخلص دے طور استعمال کیتا۔(١٧)

ایں  ڳالھ بارے ہک ٻئی روایت وی ہے۔

محمد بخش نوروز  خواجہ غلام فرید  دی خدمت وچ راہندے ہن۔ محمد بخش نوروز انہاں دا نماز کیتے  وضو  کرویندے ہن۔ ہک دفعہ محمد بخش نوروز خواجہ صاحب کوں وضو  کرویندے پے ہن خواجہ صاحب محمد بخش نوروز  کوں آکھیا وضو پورا تھیوݨ تک نو و ں ݙوھڑے سݨا۔ محمد بخش نوروز  وضو پورا تھیوݨ  توں پہلے نو وں ݙوھڑے سݨا ݙتے۔ایں وجہ توں  خواجہ صاحب انہاں کوں نوروز  آکھیا۔ جیہڑا ول انہاں اپݨا تخلص بݨایا۔(١٨) 

 جنات 
محمد بخش نوروز دنیا دے معاملات تے کم کاراں وچ زیادہ دلچسپی نہ گھندے ہن ۔ او  اکثر روہی دو نکل ویندے ہن ۔روہی دے اسرار کوں سمجھݨ دی کوشش کریندے ہن تے غوروفکر وی کریندے ہن۔

ہک دفعہ دا واقعہ ہےکہ:

محمد بخش نوروز روہی ویندے پے ہن۔رستے وچ ترائے مسافر ملے۔او محمد بخش نوروز کوں  آکھݨ لڳے کتھاں ونڄݨے ساکوں آکھو تاں اساں ہک لحظے وچ پڄا ݙیوں۔ محمد بخش نوروز آکھیا تساں آپݨا کم کرو میݙا کم سیر کرݨا ہے میں آپ ویساں پیا۔گھر واپس آئے تاں وستی آلیں جنات دی شکایت کیتی  کہ ساکوں تنگ کریندن۔ محمد بخش نوروز  پڑھدیں پڑھدیں  مراقبے وچ چلے ڳے۔جنات حاضر تھئے سلام کیتا تے واپس چلے ڳے۔او ندے بعد کݙہیں وستی آلیں کوں تنگ کرݨ  نہ آئے۔(١٩) 

 وفات 
محمد بخش نوروز زیادہ وقت اپݨے پیر و مرشد دی سنگت وچ گذاریا ۔شاعری نال وی ٻہوں رغبت رکھیندے ہن۔ دنیا دے معاملات وچ دلچسپی نہ ہووݨ دے برابر ہئی ۔ ذال تے ٻال کوں ملݨ  رکراݨی وی کݙہیں کݙہیں ویندے ہن۔محمد بخش نوروز دی وفات جلالپور پیر آلا  وچ تھئی۔ انھاں دی وصیت ہئی کہ انھاں کوں مسجد ملاں حق نواز دے سامݨے دفنایا ونڄے۔اوں وصیت تے عمل کریندیں ہویں انھاں دا جسد خاکی جلالپور توں رکراݨی گھن آیا ڳیا۔اتے  مسجد ملاں حق نواز دے سامݨے دفنایا ڳیا۔"   گندمی رنگت ،چھریرے بدن اتے درمیانے قد دا اے شاعر محمد بخش نوروزپنجھا سال دے لڳ بھڳ ١٩١٧ٰ ء وچ فوت تھئے۔(٢٠) 

ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر لکھدن:

" نوروز چورنجھا سال دی عمر وچ درد قولنج دی وجہ توں جلالپور پیر آلا وچ فوت تھئے تے انھاں کوں وصیت دے مطابق وستی رکراݨی وچ دفن کیتا ڳیا۔"(٢١) 

رانا سکندر حیات نون دے مطابق:

میں ١٩٩٠ء وچ حاجی احمد بخسش سوراں کول ڳیا انھاں دی عمر سو سال دے قریب ہئی۔انھاں میکوں ڈسایا  ١٩١٤ٗء وچ میں آپ محمد بخش نوروز کوں ݙٹھا ہا۔انھاں  اے وی ݙسایا  جو  پیر سید عالم شاہ المعروف سید صابر ہیڈ  پنجند آلے  دربار محمد بخش نوروز تے آئے میں وی ہمراہ ہم۔ فاتحہ خانی  پڑھی اتے مراقبے وچ چلے ڳے کافی دیر بعد سلام کیتا اتے آکھݨ لڳے ۔ محمد بخش نوروز صاحب تساں قبرستان دے لائق ہاوے۔انھاں اے وی آکھیا محمد بخش نوروز ایں ویلے حضور پاک ﷺ دی کچہری وچ مداح خوانی کریندے پن۔سر تے پڳ ہے اتے ݙاڑھی تے مہندی ، ڳل وچ کرتا، منجھ تہمند ہے۔(٢٢)  

انھاں نوروز دی قبر تے حاضری بارے  ݙوہڑے آکھیے:
قبر    شریف       نوروز      تے     آیم       رکھ      امید        تمنا

عاشق   صادق  ہجر    فنا    دا      شوق       بقا      دا      وناں

مطلب میڈا  حاصل  تھیوے    تاں تصدیق  میں  مناں

صابرؔ    بخشؔ   مراد    پجاوے     آن   ونڈیساں     چھناں

(٢٣)
ہک واقعہ ایندے بارے  اے وی ہے :

محمد بخش نوروز دی تدفین ویلے ملاں پیر بخش دے بھرا انکار کیتا کہ محمد بخش نوروز کوں مسیت دے سامݨے نا دفناؤ۔ پر  منشی محمد اکمل ولد رب نواز ولد  پیر بخش دے مطابق ملاں حق نواز  قوم مسن  نے محمد بخش نوروز  صاحب کوں خود دفنایا۔ محمد بخش نوروز دی وفات ١٩١٥ء ہے۔اوں توں  بعد ملاں پیر بخش دے بھرا حج تے ڳئے ۔انھاں نوروز کوں خانہ کعبہ وچ ݙیٹھا ،او آہدن میں انھاں کوں آوازاں ݙیندا رہیا پر او  اکھیں توں اوجھل تھی ڳئے۔حج توں واپس آ تے  قبر نوروز تے آئے معافی منگی۔اے ڳالھ انھاں وستی دے لوکیں سامݨے حلفاً بیان کیتی۔ (٢٤) 

محمد بخش نوروز دی قبر مبارک  دا رستہ کجھ ایویں ہے۔مبارک پور توں پہلے ہک نہر آندی ہے اوندے کھٻے پاسے ترائے پُل ٹپ تے روڈ اُتے گورنمنٹ پرائمری سکول ، وستی حق نواز مسن دے سامݨے کچی سڑک مُڑدی پئی ہے۔ سامݨے مزار دی نشاندہی کیتے نواں بورڈ لڳیا ہوئے، اوں کچی سڑک توں تلے لاہو تاں سامݨے مسیت ملاں حق نواز ہے۔اوں مسیت دے سامݨے ہک وݙی ساوی  پکی قبر موجود ہے جیندے تے کوئی کتبہ کینی لڳیا ہویا۔اوں پراںی قبر دے آسے پاسے کئی نویاں قبراں موجود ہن ۔جیہڑا کہ ہک چھوٹے قبرستان دا منظر پیش  کریندن۔ سامݨے مزار نوروز دے خدمت گذار رانا سکندر حیات دا گھر موجود ہے۔او نوروز نال ٻہوں دلی عقیدت رکھیندن۔