اموی خلافت دے ملتان دے حکمران

اموی خلافت (712ء توں 750ء) دے دور وچ ملتان دے عاملین

 1. تعارف: ملتان دی اموی فتح تے انتظامی حیثیت 
ملتان دی تاریخ قدیم ادوار توں ای گہری تے پیچیدہ رہی ہے۔ 712ء وچ اموی خلافت دے تحت ایہ شہر اسلامی دنیا دا حصہ بݨیا۔ ایہ فتح برصغیر وچ اسلامی حکمرانی دے قیام وچ اک سنگ میل ثابت ہوئی۔

 1.1. ملتان دی فتح (712ء) تے سندھ نال اون٘دا تعلق 
ملتان کوں 712ء وچ اموی فوجی کمانڈر محمد بن قاسم نے سندھ دی فتح دے بعد فتح کیتا۔ ایہ شہر راجہ داہر توں دو مہینے دے محاصرے دے بعد حاصل کیتا ڳیا ۔ محمد بن قاسم دی فتوحات دا سلسلہ 711ء وچ شروع تھیا تے 713ء تک جاری ریہا، جیندے وچ ملتان دی فتح نال سندھ دی فتح مکمل ہوئی۔ اس فتح دے نال، ملتان اموی خلافت دے وسیع صوبہ سندھ دا حصہ بݨ ڳیا۔ ایہ جغرافیائی انضمام اموی خلافت دی انتظامی حکمت عملی دا حصہ ہئی، جیہڑی نویں فتح کیتے گئے علاقیاں کوں موجودہ یا نویں بݨائے گئے وݙے انتظامی اکائیاں (صوبیاں) وچ شامل کرݨ اُتے مشتمل ہئی۔ اس دے ذریعے ہر وݙے شہر کیتے  وکھرے گورنر مقرر کرݨ دی بجائے، اک صوبائی گورنر پورے علاقے دا انتظام سنبھالدا ہئی۔ ایہ مرکزی صوبائی انتظام دور دراز علاقیاں اُتے مؤثر کنٹرول تے کارکردگی یقینی بݨاوݨ کیتے  ڈیزائن کیتا ڳیا ہئی۔ ایہ گالھ قابل ذکر ہے کہ 712ء توں 750ء دے اموی دور وچ ملتان کیتے  وکھرے عاملین (گورنراں) دے ناں براہ راست تاریخی ریکارڈ وچ دستیاب نئیں ہن۔ بلکہ، سندھ دے گورنر ہی ملتان سمیت پورے صوبے دے انتظامی امور دے ذمہ دار ہوندے ہن ۔   

 1.2. اموی خلافت دے تحت ملتان دی ابتدائی انتظامی ساخت 
محمد بن قاسم نے ملتان کوں فتح کرݨ دے بعد اتھاں دے انتظامی ڈھانچے کوں منظم کیتا۔ انہاں نے مالیاتی، فوجی تے مذہبی امور کوں ترتیب ڈتی تے مسلماناں کیتے  اک مسجد وی بݨائی ۔ اموی حکمرانی دے ابتدائی دہائیاں وچ ملتان دے باشندے زیادہ تر غیر مسلم رہے ۔ خلیفہ عمر ثانی (717ء-720ء) دے دور وچ، "الہند" دے راجیاں کوں اسلام قبول کرݨ دی دعوت دتی گئی تے بدلے وچ انہاں دی بادشاہت برقرار رکھݨ دی پیشکش کیتی گئی، جیہڑی سندھ دے کئی حکمراناں نے قبول کیتی ۔ ایہ اموی حکمراناں دے عملی نقطہ نظر دی عکاسی کریندا ہے، جیہڑے فوری تے جبری تبدیلی دے بجائے استحکام تے محصول دی وصولی کوں ترجیح ݙیندے ہن۔ ایہ حکمت عملی طویل مدتی انضمام کیتے  مقامی حکمراناں کوں شامل کرݨ اُتے مبنی ہئی۔   

اس دور وچ سندھ (تے ممکنہ طور تے ملتان) وچ اموی سکے (درہم) وی بݨائے گئے ۔ ایہ ملتان دی معاشی اہمیت تے خلافت دے مالیاتی نظام وچ اوہدی تیزی نال شمولیت کوں ظاہر کریندا ہے، جیہڑا تجارت تے ٹیکس وصولی کوں آسان بݨاوݨ وچ مددگار ثابت تھیا۔ امویاں نے ملتان وچ عرباں کوں وی آباد کیتا، جیہڑے بعد وچ پنجاب تے کشمیر دے وݙے حصیاں اُتے حکومت کریندے رہے ۔ عرباں دی ایہ آبادکاری صرف فوجی قبضے توں ودھ ہئی؛ ایہ خطے وچ مستقل عرب موجودگی تے اثر و رسوخ قائم کرݨ دی اک سوچی سمجھی کوشش ہئی۔ اس نال علاقے وچ آبادیاتی تے ثقافتی تبدیلیاں آئیاں، جیہڑیاں مستقبل دی مسلم حکمرانی تے مقامی عرب خانداناں دے عروج دی بنیاد بݨیاں۔   

 2. سندھ دے اموی گورنر (عاملین) تے ملتان اُتے انہاں دا اختیار (712ء توں 750ء) 
اموی خلافت اک وسیع سلطنت ہئی جیہڑی دور دراز علاقیاں اُتے حکمرانی کردی ہئی۔ سندھ، جیندے وچ ملتان وی شامل ہئی، خلافت دا مشرقی ترین صوبہ ہئی۔ اس صوبے دا انتظام گورنراں دے ذریعے کیتا ویندا ہئی جیہڑے براہ راست دمشق دی مرکزی حکومت ولوں مقرر کیتے ویندے ہن۔

 2.1. فوجی عاملین (Military Governors) 
اموی حکومت دی بنیاد عرباں اُتے ہئی، تے گورنر عام طور تے خلافت دے خاندان دے افراد یا عرباں دے بااثر خانداناں توں مقرر کیتے ویندے ہن ۔ ایہ فوجی عاملین صوبہ سندھ دے فوجی تے عمومی انتظامی امور دے ذمہ دار ہوندے ہن، جیندے وچ ملتان وی شامل ہئی۔ انہاں دی تقرری عراق دے گورنر یا براہ راست خلیفہ ولوں تھیندی ہئی ۔ گورنراں دی تقرری وچ خلیفہ دے خاندان یا قریبی رشتہ داراں کوں ترجیح ڈیوݨ دا مقصد دور دراز صوبیاں اُتے مرکزی کنٹرول برقرار رکھݨا ہئی۔ مثال دے طور اُتے، محمد بن قاسم دا تعلق الحجاج بن یوسف دے خاندان نال ہئی ، تے انہاں دا پتر بعد وچ گورنر بݨیا ۔ ایہ حکمت عملی وفاداری یقینی بݨاوݨ تے بغاوتاں یا مقامی طاقت دے جمع تھیوݨ دے خطرات کوں گھٹ کرݨ کیتے  اہم ہئی۔   

 2.2. مالیاتی عاملین (Fiscal Governors) 
اموی دور وچ، خاص طور تے ابتدائی سالاں وچ، انتظامی ڈھانچہ کافی پیچیدہ ہئی۔ فوجی امور دے نال نال، مالیاتی امور کیتے  وکھرے عاملین وی مقرر کیتے ویندے ہن ۔ ایہ انتظامی تقسیم اک نویں فتح کیتے گئے تے دور دراز صوبے کیتے  نسبتاً جدید انتظامی ڈھانچے دی نشاندہی کریندی ہے۔ اس تقسیم دا مقصد حکمرانی وچ مہارت پیدا کرݨا ہئی، جیندے وچ فوجی گورنر سکیورٹی تے توسیع اُتے توجہ ڈیندے ہن، تے مالیاتی گورنر محصول دی وصولی یقینی بݨیندے ہن۔ ایہ اک منظم شاہی بیوروکریسی دی موجودگی کوں ظاہر کریندا ہے۔ بعد وچ، فوجی تے مالیاتی امور کوں حبیب بن المحلب دے ماتحت یکجا کر ڈتا ڳیا ، جیہڑا یا تاں استحکام دے نتیجے وچ سادگی یا انتظامی غیر موثریت دے جواب وچ ہئی۔   

 3. اموی دور (712ء توں 750ء) وچ سندھ دے گورنر (عاملین) دی فہرست 
جیویں کہ پہلے ذکر کیتا ڳیا ہے، اموی دور وچ ملتان دے کیتے  وکھرے عاملین دے ناں دستیاب نئیں ہن۔ ملتان صوبہ سندھ دے زیر انتظام ہئی، تے اتھاں دے انتظامی امور سندھ دے گورنر سنبھالیندے ہن۔ تھلے دتے گئے جدول وچ 712ء توں 750ء دے دوران سندھ دے اموی گورنراں (عاملین) دے ناں دتے گئے ہن، جیہناں دا ملتان اُتے وی اختیار ہئی۔
نام (Name)دورِ حکومت (Years in Office)نوٹ (Notes)فوجی عاملین (Military Governors)محمد بن قاسم الثقفی (Muhammad ibn Qasim al-Thaqafi)711–715سندھ کوں فتح کیتا تے ملتان اُتے ابتدائی حکمران۔ عراق دے گورنر الحجاج بن یوسف الثقفی ولوں مقرر کردہ۔    حبیب بن المحلب الازدی (Habib ibn al-Muhallab al-Azdi)715–717خلیفہ سلیمان بن عبد الملک یا صالح بن عبد الرحمٰن ولوں مقرر کردہ۔ بعد وچ مالیاتی امور وی انہاں کوں سونپیے گئے۔    عبد المالک بن مسما (Abd al-Malik ibn Misma)717 توںبصره دے گورنر عدی بن ارتح الفزری ولوں مقرر کردہ۔    عمرو بن مسلم البیلی (Amr ibn Muslim al-Bahili)720 توںعدی بن ارتح ولوں مقرر کردہ۔    عبیداللہ بن علی السلمی (Ubaydallah ibn Ali al-Sulami)721 توںعراق دے گورنر عمر بن حبیرا الفزاری ولوں مقرر کردہ۔    جنید بن عبد الرحمٰن المری (Junayd ibn Abd al-Rahman al-Murri)726 توںعمر بن حذیفہ ولوں مقرر کردہ۔    تمیم بن زید الاطبی (Tamim ibn Zaid al-Utbi)726 توںعراق دے گورنر خالد بن عبد اللہ القصری ولوں مقرر کردہ۔    الحکم بن آوانا (Al-Hakam ibn Awana)740 توںخالد بن عبد اللہ ولوں مقرر کردہ۔    عمرو بن محمد الثقفی (Amr ibn Muhammad al-Thaqafi)740–744محمد بن القاسم دا پتر۔ عراق دے گورنر یوسف بن عمر الثقفی ولوں مقرر کردہ۔    یزید بن عار الکالبی (Yazid ibn Irar al-Kalbi)740 دی دہائیگورنری شپ دے ناں تے تفصیلات ماخذ وچ مختلف ہن۔    مالیاتی عاملین (Fiscal Governors)یزید بن ابی کبشہ السکسکی (Yazid ibn Abi Kabsha al-Saksaki)715محمد بن قاسم دے بعد مقرر کردہ۔ چند دن بعد انتقال کر گئے۔    عبیداللہ بن ابی کبشہ السکسکی (Ubaydallah ibn Abi Kabsha al-Saksaki)715 توںیزید بن ابی کبشہ دے بھرا تے جانشین۔    عمران بن النعمان الکلائی (Imran ibn al-Nu'man al-Kala'i)715 توں   

 4. نتائج تے تاریخی اہمیت 
اموی خلافت دے دور وچ ملتان دی حیثیت تے انتظامی ڈھانچے دا مطالعہ برصغیر وچ اسلامی حکمرانی دے ابتدائی مرحلے کوں سمجھݨ کیتے  اہم ہے۔

 4.1. اموی دور وچ ملتان دی حیثیت دا خلاصہ 
اموی خلافت دے تحت ملتان صوبہ سندھ دا اک اہم حصہ ہئی، جیہڑا براہ راست دمشق دی مرکزی حکومت دے زیر انتظام ہئی، جیہڑی عراق دے گورنر دے ذریعے عمل وچ آندی ہئی ۔ اس دور وچ ملتان نے نہ صرف اک فوجی اہمیت حاصل کیتی بلکہ اک انتظامی تے اقتصادی مرکز دے طور اُتے وی ابھریا، جیویں کہ سکےآں دی ممکنہ ٹکسال توں ظاہر تھیندا ہے۔ محمد بن قاسم دی معزولی دے بعد سندھ وچ بدنظمی پیدا تھئی ۔ ایہ واقعہ دور دراز علاقیاں اُتے مرکزی اختیار دی نزاکت کوں نمایاں کریندا ہے، تے ایہ ظاہر کریندا ہے کہ دور دراز صوبیاں وچ استحکام تے مؤثر حکمرانی برقرار رکھݨ کیتے  مضبوط تے قابل مقامی قیادت کِنّی اہم ہئی۔ اموی حکمرانی، اگرچہ مرکزی طور اُتے منظم ہئی، لیکن عملی طور اُتے ایہ اپنے مقرر کردہ گورنراں دی انفرادی صلاحیتاں تے وفاداری اُتے بہت زیادہ انحصار کردی ہئی، تے انہاں دی برطرفی فوری عدم استحکام دا باعث بݨ سکدی ہئی۔   

 4.2. عاملین دی فہرست دی اہمیت 
ایہ فہرست اس دور وچ سندھ (تے بالواسطہ طور اُتے ملتان) دی سیاسی تے انتظامی تریخ کوں سمجھݨ وچ مدد کریندی ہے ۔ ایہ صرف حکمراناں دے ناں نئیں دسدی، بلکہ اس دور دے انتظامی ڈھانچے، تقرری دے طریق کار، تے اقتدار دی منتقلی دے بارے وچ وی معلومات ڈیندی ہے۔ گورنراں دی اس فہرست دے ذریعے، کوئی وی برصغیر وچ اسلامی حکمرانی دے ابتدائی مرحلے کوں سمجھ سکدا ہے۔ انہاں دے دورِ حکومت دے تسلسل تے انہاں دے بارے وچ دتے گئے نوٹس توں، اس دور دے چیلنجز (جیویں کہ بار بار برطرفیاں، اموات، بغاوتاں)، حکمت عملیاں (جیویں کہ دوہری حکمرانی، خاندانی تقرریاں)، تے نویں فتح کیتے گئے تے دور دراز سرحدی علاقے وچ اموی کنٹرول دی بدلدی ہوئی نوعیت دا اندازہ لایا جا سکدا ہے۔ ایہ بعد دے عباسی دور تے ملتان وچ خود مختار مقامی امارتاں (جیویں بنو منبیح) دے عروج کیتے  اک اہم بنیاد فراہم کریندا ہے، جیہڑا براہ راست خلافت دی حکمرانی توں علاقائی خود مختاری دی تریخی پیش رفت کوں ظاہر کریندا ہے۔   

 4.3. اموی دور دے بعد ملتان دی حیثیت (مختصر جائزہ) 
اموی خلافت دے زوال دے بعد، ملتان دی سیاسی حیثیت وچ تبدیلیاں آئیاں۔ نویں صدی دے وسط تک، سندھ وچ عباسی اقتدار بتدریج کمزور تھیندا ڳیا، جیندے نتیجے وچ خطے وچ وکندریقرت دا دور شروع تھیا ۔ 855ء وچ، بنو منبیح قبیلے نے ملتان وچ اک آزاد امارت قائم کیتی، جیہڑی اگلی صدی تک قائم رہی ۔ 959ء وچ، اسماعیلی قرامطیاں نے امارت دا کنٹرول حاصل کر گھدا، تے انہاں دی حکمرانی 1010ء تک جاری رہی، جدوں غزنوی سلطنت نے ملتان کوں فتح کر گھدا ۔ اموی دور توں بنو منبیح تے فیر قرامطیاں دی خود مختار امارتاں دے عروج تک دا سفر وڈیاں سلطنتاں وچ اک عام تریخی نمونہ ظاہر کریندا ہے: دور دراز صوبیاں اُتے مرکزی اختیار دا کمزور تھیوݨ جیہڑا وکندریقرت تے مقامی خانداناں دے عروج دا باعث بݨدا ہے۔ ایہ وسیع علاقیاں اُتے کنٹرول برقرار رکھݨ دے اندرونی چیلنجز کوں نمایاں کریندا ہے، خاص طور اُتے جدوں خلافت دی بنیادی طاقت کمزور تھیوݨ لگ پیندی ہے۔ لہٰذا، اموی دور اس ناگزیر تقسیم توں پہلے دا ابتدائی، نسبتاً مرکزی مرحلہ پیش کریندا ہے۔   

 بیا ݙیکھو 

 عباسی خلافت دے ملتان دے حکمران

ونکی:تاریخ سرائیکستان