ڈھوک میانی دے پراݨے مقبرے

ڈھوک میانی دے پُراݨے مقبرے — کوہِ نمک دی تریخ دا ہک گُم تھیا ورقہ

میانوالی دا علاقہ اپݨی جغرافیائی حیثیت پاروں برصغیر دی تریخ وچ ہک **لانگھے (corridor zone)** دی حیثیت رکھدے۔ سندھ ندی دے لہندے کنارے تے کوہِ نمک دے سلسلے دے وچکار وسیا ہویا ایہ علاقہ صدیاں تئیں وسطیٰ ایشیا، افغانستان تے ہندوستان دے درمیان آوݨ ونڄݨ دا قدرتی رستہ رہیا۔ ایں وجہ توں اتھاں مختلف تہذیباں، لشکراں تے اقتدار دی چھاہی دے نشان لبھدے ہن۔

کافر کوٹ، ماڑی انڈس، روکھڑی تے ٻئے آثار ایں تریخی لڑی دیاں وݙیاں مثالاں ہن۔ پر بن حافظ جی پنڈ دے نیڑے ڈھوک میانی دے مقام تے ہک اُچی ٹِھری (ٹیلے) تے بݨیاں ہوئیاں ݙو گنبد آلی عمارتاں — جنہاں کوں مقامی زبان وچ **"گُھمٹاں"** آکھیا ویندے — اڄݨ تئیں علمی توجہ توں محروم ہن۔

 محلِ وقوع تے اسٹریٹجک اہمیت 
ایہ ݙوہیں عمارتاں ہک ایجھی اُچی جاہ تے بݨیاں ہوئیاں ہن جتھوں نمل جھیل، سیکسر دیاں پہاڑیاں تے قدیم رستیاں تے نظر رکھی ونڄ سڳدی اے۔ پُراݨے ویلھیاں وچ اُچیاں جگہاں تے عمارتاں عام طور تے ترے مقصداں کیتے بݨایاں ویندیان ہن:

* مذہبی یا تدفینی یادگار

* سرحد دی راکھی یا اقتدار دی نشانی

* کسے وݙی شخصیت دی یاد وچ یادگاری عمارت

اِینہاں مقبریاں دی بݨت دفاعی چوکی نالوں ودھ تدفینی یادگار وانگوں لڳدی اے، کیوں جو نہ تاں اِینہاں وچ فصیل اے، نہ تِیر چلاوݨ کیتے سوراخ ہن، تے نہ ای کسے فوجی ڈھانچے دی کوئی علامت اے۔

طرزِ تعمیر دا تجزیہ

اِینہاں دی بنیاد مقامی چٹے پتھر نال جبکہ اُتلا حصہ کنجور پتھر نال بݨیا ہویا اے۔ ایہ ڳالھ اہم اے جو تعمیر وچ مقامی مال مسالہ استعمال تھئے، جیندے توں اندازہ تھیندے جو ایہ کسے ٻہرویں سلطنت دی براہِ راست تعمیر دے بجائے مقامی سرپرستی یا عارضی قیام دے دوران بݨیاں ہوسن۔

 کجھ خاص نکتے: 
* عمارتاں چورس بنیاداں تے بݨیا ہویا گنبد آلا ڈھانچہ رکھیندیاں ہن۔

* داخل تھیوݨ دا رستہ جنوبی پاسے اے — جیہڑا اسلامی عمارتاں وچ غیر معمولی کائی نہیں۔

* کوئی کتبہ یا سجاوٹ موجود کائنی۔

* اندر قبر یا مزار دا کوئی نشان کائی نہیں۔

ایہ سادگی مُسلماں دے شروع دے دور دی عمارتاں نال کافی مِلدی جُلدی اے، خاص کر اوہ عمارتاں جیہڑیاں سرحدی یا عارضی علاقیاں وچ بݨایاں ڳیاں ہن جتھاں فنِ تعمیر اڄݨ مقامی ماحول وچ ڈھلدا پیا ہئی۔ ایہ عمارتاں نہ تاں ہندو شاہیہ طرزِ تعمیر وانگوں ہن تے نہ ای مغلیہ دور دی جدید گنبد سازی تے سجاوٹ نال میل کھاندیاں ہن۔

 زمانی تعین — محتاط اندازہ 
جے طرزِ تعمیر، جاہ دی اہمیت تے سادگی کوں کٹھا کیتا ونڄے تاں ہک محتاط اندازے دے مطابق ایہ **یارہویں توں چودہویں صدی** دے وچکار دا ویلھا بݨدے۔ ایہ اوہ دور اے جݙاں:

* غزنوی تے غوری اثرات ایں خطے تئیں پُج چکے ہن۔

* دہلی سلطنت اپݨی سرحداں کوں مضبوط کرݨ وچ لڳی ہوئی ہئی۔

* منگول حملیاں پاروں سندھ ندی دا علاقہ جنگی حوالے نال ٻہوں حساس تھی چکا ہئی۔

اتھاں ہک اہم تریخی واقعہ جلال الدین منگربنی (خوارزم شاہ) دا 1221ء وچ سندھ پار آوݨ اے۔ مستند تاریخی حوالے (جیویں طبقاتِ ناصری) اوندے ایں علاقے وچ ٹھہرݨ دا ذکر کریندے ہن، پر کسے مزار یا یادگار دی وضاحت نہیں کریندے۔ ایں طرح حسن قارلوق دی حکومت دا ذکر وی مِلدے، پر اِینہاں دے مزاراں دا پتا نہیں لڳ سکیا۔ ایں کیتے اِینہاں مقبریاں کوں سِدھا سِدھا کسے شخصیت نال جوڑݨا علمی احتیاط دے خلاف ہوسی، البتہ ویلھا تے جاہ ایں پاسے اشارہ ضرور کریندے ہن۔

اہم سوال: قبراں کیوں موجود نہیں؟

اتھاں کجھ ممکنہ ڳالھیں (قیاس) تھی سڳدیاں ہن:

1. ایہ علامتی مقبرے ہووݨ، جیہڑے کسے دی یاد وچ بݨائے ڳئے ہن پر اصل تدفین کتھائیں ٻئی جاہ تے ہووے۔

2. اندرلا فرش تے قبراں ویلھے دے گزرݨ نال ختم تھی ڳیاں ہووݨ۔

3. ایہ یادگاری عمارتاں ہووݨ جیہڑیاں تدفین تئیں نہ پُج سکیاں۔

 تحقیقی ضرورت 
اِینہاں مقبریاں دے حوالے نال ایہ کم کرݨ ٻہوں ضروری ہن:

* آرکیٹیکچرل سروے تے درست پیمائش۔

* پتھر دی سائنسی جانچ (Petrographic test)۔

* آلے دوالے محدود پیمانے تے سائنسی کھدائی۔

* جیوفزیکل اسکین۔

 نتیجہ 
ڈھوک میانی دے ایہ گنبد کوہِ نمک دی تریخ دا ہک خاموش باب ہن۔ ایہ ایں دھرتی دی اہمیت تے مُسلماں دے ابتدائی دور دی موجودگی دی گواہی ݙیندے ہن۔ ایہ ساݙا فرض اے جو محض اندازیاں کوں تحقیق دا درجہ نہ ݙیوں، بلکہ تحقیق کوں اندازیاں توں اُچا رکھوں۔ محکمہ آثارِ قدیمہ تے یونیورسٹیاں کوں چاہیدا اے جو ایں جاہ تے علمی توجہ ݙیون تاں جو ایہ خاموش عمارتاں اپݨے ویلھے دا حال خود سݨا سڳن۔

**تحریر و پیشکش:** نیازی پٹھان قبیلہ فیسبوک پیج