انشائیہ نگاری دی صنف ۔ سرائیکی ادب وچ ہک نویں صنف

لکھت: ارم کبیر 
انشائیہ نگاری دی صنف سرائیکی ادب وچ ہک نویں صنف اے۔ 1970ء وچ جݙاں ریڈیو پاکستان ملتان وجود وچ آیا تے 1975ء وچ ریڈیو پاکستان بہاولپور دے قائم تھیوݨ نال سرائیکی نثری اصناف وچ ودھارا تھیا۔انہاں اصناف وچ ریڈیائی ڈرامے، میوزیکل فیچر،مزاحیہ کالم، مضمون نگاری، انشائیہ نگاری،افسانہ نگاری، دا منڈھ ٻدھیا ڳٖیا۔انہاں نثری اصناف کوں لکھاریاں نے رسائل و جرائد تے ول کتابی شکل وچ چھاپݨ شروع کر ݙتا۔ انہاں رسائل وچ ماہنامہ ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان تے سہ ماہی ’’سرائیکی‘‘  بہاولپور نے سرائیکی زبان وادب دی ترویج و اشاعت وچ اہم کردار ادا کیتا۔ انشائیہ نگاری بارے محققین دی رائے ہے ایندی شروعات فرانس وچ تھئی اوندے بعد ایہ انشائیے دی صنف فرانس وچوں نقل تھئی تے برطانیہ وچ آڳئی برطانیہ وچ سب توں پہلے صنف کوں فرانسس بیکن نے شروع کیتا۔

سرائیکی نثری ادب وچ انشائیے دا اودھار اردو ادب وچوں تھئے۔ اڄو کے عہد وچ سرائیکی انشائیہ سرائیکی ادب وچ  اپݨا ہک نویکلا اتے سوہݨا مقام بݨا چکے۔ سرائیکی ادب دے اسمان اتے ستاریں وانگوں روشن ݙسݨ آلے انشائیہ نگاراں دی تندیر بھانویں جو اتلی لمبی کائینی پر ایہ لوک مختصر ہووݨ دے باوجود سرائیکی انشائیہ کوں سرائیکی وسیب وچ ٻہوں سوہݨے انداز وچ متعارف کروا چکین۔ انشائیہ ہک مٹھی، مسکراندی، سلوݨی، چسولی صنف اے۔ایندے وچ انسان اپݨے اندر دے کرب کوں مسکراندیں ہوئیں پیش کریندے جیندااظہار اپݨی مونجھی کیفیت نال کر ے تاں اکھ دے شہر وچ بے وزنی ہنجھ اوندا بھرم ونڄا چھوڑے۔ لیکن لکھاری انشائیہ وچ اوں کرب کوں وی ایجھی کیفیت نال سانجھا کریندے جو  قاری اوں ݙکھ اچ اپݨے آپ کوں رجھاوݨ دی بجائے مسکراوݨ تے مجبور تھی ویندے۔ انشائیہ دی ہک خوبی ایہ وی ہوندی اے جو ایکوں کتھائوں شروع تے کتھائیں ختم کیتا ونڄ سڳیندے۔ انشائیہ مضمون دے مقابلے وچ مختصر ہوندے تے ایندے وچ قاری دی دلچسپی دا سامان ہووݨ ضروری اے۔

سرائیکی نثری ادب وچ انشائیہ دی روایت اتنی پرانی کینی ول وی اڄوکے سرائیکی انشائیہ نگاراں ایں میدان وچ قلم چلاوݨ دا اہر کیتے۔ݙٹھا ونڄے تاں صرف ڳݨیے چݨیے چند ادیب ہن جنھاں سرائیکی انشائیہ لکھیے یا اونکوں کتابی شکل وچ چھپوائے۔ جیکر اساں قدیم تے جدید انشائیہ وچ ونڈ کرو تاں ول ساݙے واسطے ٻہوں تھوڑی تعداد وچ ایجھے انشائیہ نگار سامݨے آسن جنہاں کوں معیار تے پرکھیاونڄ سڳیندے۔ سرائیکی انشائیہ نگاراں وچ اسلم میتلا، ڈاکٹر سلیم ملک، ڈاکٹر نوازکاوش،داکٹر خالد اقبال،دلشاد کلانچوی، ابن الام شفتر، اسلم قریشی،راہی گبول، عبدالباسط بھٹی،سردار سعید احمد،ڈاکٹرحفیظ طاہر گھوٹیہ تے مریم گھوٹیہ دا ناں شامل ہے۔

سرائیکی انشائیاں دے موضوعات تے دید بھنواؤں تاں اساکوں انہاں انشائیاں وچ ساݙی روزمرہ حیاتی دی مکمل عکاسی تھیندی اے۔ معاشرتی کشمکش، وسیبی محرومیاں، انسانی نفسیات،رسماں ریتاں،سماجی برائیاں،اخلاقی قدراں، خوشی غمی، ݙکھ سکھ وغیرہ دے موضوعات ملدن۔ انشائیہ نگار سماجی برائیاں کوں جا ہ جاہ تے اپݨی تنقید دا یا طنز و مزاح دا نشانہ بݨدے۔ ساریاں انشائیہ نگاراں دا مطا لعہ کرݨ دے بعد ایہ ڳالھ نتر تے سامݨے آئی اے جوسب نے اپݨے انشائیاں وچ ہلکے پھلکے طنز ومزاح کوں ضرور شامل کیتے جیندے نال قاری دی دلچسپی ودھ ویندی اے۔ 

1969 ء وچ اسلم قریشی دی کتاب ’’سانولی دھپ‘‘ جیندے وچ کجھ انشایئے شامل ہن۔ 1982 ء وچ اسلم قریشی دی کتاب ’’کتکالیاں‘‘ وچ وی سرائیکی انشائیہ دے رنگ ݙیکھݨ کوں ملدن۔ سرائیکی انشائیے دا باقاعدہ سفر1986ء اسلم میتلا دی کتاب ’’سرائیکی انشایئے‘‘ توں تھیندے۔1988ء وچ دلشاد کلانچوی دی کتاب ’’بٹھ پیا او سونا‘‘ 1991 ء وچ اسلم میتلا دی ݙوجھی کتاب ’’وسیب رنگ‘‘  1992 ء وچ ابو البشر شاہ جیلانی دی کتاب ’’بکھ دا مخول‘‘ 1992ء وچ سردار احمد سعید دی کتاب ’’تل وسیب‘‘ تے راہی گبول دی کتاب ’’مٹھڑے تیر‘‘ 1993ء سلیم ملک دی کتاب ’’جھلار‘‘ 1994ء  وچ سردار احمد سعید دی دی ݙوجھی کتاب ’’آسوں پاسوں‘‘  2002ء وچ خالد اقبال دی کتاب ’’مسکار‘‘ 2009ء  وچ ابن الاامام شفتر دی کتاب ’’ݙسکیاں تے ٹہکارے‘‘ 2011ء  وچ عبدالباسط دی کتاب  ’’اولڑاں‘‘ 2017ء وچ نواز کاوش دی کتاب ’’پارتاں‘‘ تے 2021ء وچ پہلی خاتون انشائیہ نگار مریم گھوٹیہ دی کتاب’’اکھ‘‘  سرائیکی انشائیہ دے شوکیس دا سنگھار ہن۔ سرائیکی انشائیہ وچ ہݨ تئیں جیڑھا کم تھئے او موضوع تے فن ݙوہیں لحاظ نال معیاری اے۔ 

سرائیکی ادیباں دا آیہ آکھݨ بالکل سچ اے جو سرائیکی ادب وچ صنف انشائیہ کئی ایݙی پراݨی کائنی اے صنف 1960ء دی دہائی توں شروع تھئی اے اساݙے سامݨے تیراں چوݙاں انشائیہ نگار سامݨے آندن۔ جنھاں ایں صنف وچ آپݨے خیالات، احساسات، تجربات کوں رنگیل چولا پوا تے پیش کیتے۔سرائیکی انشائیہ کوں جدید رنگ وچ بدل تے سݨہپ دا رنگ کرݨ آلے اے لکھاری اساݙی وسوں وچ ہک وݙا مقام رکھدن۔  اڄوکے دور وچ سرائیکی انشائیہ نگاری وچ جتھاں روزبروز اضافہ تھیندا پئے اتھاں ہالی وی ایندے وچ ڈھیر ساری کمی موجود اے جیکوں اڄوکے نوجوان ادیباں نے اپݨے خیالات جذبات احساسات نال پوری کرݨی اے۔ 

……}{……

 حوالہ: کتاب لڑی چھی ماہی "حوا" بہاول پور توں چوݨ