عمرانی تنقید

عمرانیات دی انگریزی اصطلاح ’’Socialogy‘‘ ہے، اُنویں ۱۹ ویں صدی دے موہر اِچ ہک فرانسیسی مفکر کومت نے ’’ Social‘‘ (سماج) دی بنیاد اُتے گھڑی ہئی۔ عمرانیات کوں سماجیات یا معاشریات وی آکھیا ویندے۔ ایندے وچ فرد دی جاہ تے افراد، اُنہاں دے میل جول نال بݨݨ آلے سماج تے معاشرہ دا مطالعہ کیتا ویندے۔ شروع وچ ایندے اُتے دوسو تے سنسر جہیں مفکراں دے ڳولیے ڳے وَل ڈارون دا ودھارے دے نظریہ (نظریۂ ارتقا) ، فرائیڈ دی تحلیل نفسی اَتے مارکس دی مادی جدلیات دی رشنائی وچ عمرانیات دیاں بحثاں وچ وسعت پیدا کیتی ڳئی۔ جہڑھے ویلھے عمرانیات دی روشنی وچ تخلیق کاراں اتے تخلیقاں دے مطالعہ دا منڈھ بدھیجا تاں فرد تے سماج دے عمل تے ردِّ عمل کوں سماج اَتے سماجی اداریاں نال جُڑیے ہوئے سیاسی، اقتصادی تے تہذیبی عوامل دے تناظر وچ پرکھیا ڳیا اتے ایہو سارے کم عمرانی نقاد کوںکرݨے ہوندن۔

دورِ جدید وچ عمرانیات تے سماجیات دے شعبے انسانی حوالے نال اہم شعبے شمار کیتے ویندن۔ لفظ عمرنیات ٻہوں وسیع مفاہیم رکھیندے تے اے ٻہوں سارے شعبہ ہائے زندگی تے محیط ہے۔ تنقید وچ ایندی ابتداء ٹیسن نے کیتی۔ جیں اے خیال ظاہر کیتا جو فن پارے کوں اوں وقت ہک نی سمجھیا ونڄ سڳیندا۔ جے تک اساکوں اوندے تخلیقی زمانے دے حالات تے واقعات دا اندازہ نہ تھی ونڄے کیونجو ہر فن ، تخلیق پارہ اپݨے سماجی حالات دا عکاس ہوندے۔ چانچہ ایں نظریئے دے تحت ادب دی حدود ہک طرف تاں علم الاقوام یعنی (Enthroplogy)  تاں ݙوجھی طرف لسانیات تک پھیل ڳیاں۔ ایں سلسلے وچ ہر برٹ ریڈ نے ٻہوں کم کیتے تے او تحریر ’’انگریزی شاعری کی پرتیں‘‘ وچ لکھدے جو شعر و ادب دا سلسلہ سماجیات تے عمرانیات کنوں ای شروع تھیا ہا۔ ہیں وجہ کنوں ادب کوں سمجھݨ واواسطے سماجیات تے عمرانیات کوں ڄاݨݨ ضروری اے۔ عمرانی تنقید دے حامی جہڑھے ویلھے لفظ ’’معاشرہ‘‘ استعمال کریندن تاں ایں توں صرف سماج ای مراد نی گھدا ویندا بلکہ ایندے وچ تمام ثقافتی ، تہذیبی عوامل وی شامل ہوندن جہڑھے جو افراد نال ترتیب پیندن تے افراد ای تے اثر انداز تھیندن۔

عمرانی تنقید دی اہمیت ایں طرح وی زیادہ ہے جو سب توں پہلے ایندے وچ عمرانی نقاد کہیں معاشرے تے اوندے رجحانات دے بارے تفصیل ڄاݨ تے اوں زمانے دے ذہنی پس منظر دے متعلق ڳالھ کریندے ہوئے تحریر کوں سامݨے رکھیندے تے ݙہدے جو انہاں عوامل نے کہیں حد تک تحریر تے اثر کیتے تے کہیں حد تک انہاں اثرات دی عکاسی تحریر وچ موجود ہے۔ عمرانی تنقید دی مدد نال اَسانی نال اے جاݨیا ونڄ سڳدے جو مخصوص حالات دا لکھنق والے دی تحریر تے زبان تے کیا اثر تھیندے۔

خاص طور تے ناول تے افسانہ ݙوں ایجھیاں چیزاں ہن جیہڑھیاں سماجی حالات نال براہِ راست متاثر تھیندن۔ مثال دے طور تے نذیر احمد دا ’’ ابن الوقت‘‘ مرزا رسو دا  ’’امرائو جان ادا‘‘ پریم چند دی تمام تخلیقات ، سعادت حسن منٹو تے کرشن چندر دے افسانے تے عصمت چغتائی دا ’’ٹیڑھی لکیر‘‘ تے ایں قسم دے ٻے ناولاں یا افسانیاں دا مطالعہ اوں مخصوص سماج دے بارے کجھ نی ڄاݨدا تاں او سماجی حیثیت نگاری کوں کیا ڄاݨسی۔

انہاں مثالاں دا اے مطلب کائنی جو عمرانی تنقید صرف افسانوی ادب واسطے رہنما بݨسی بلکہ شعری تخلیقات دا وی ایندے سوجھلے وچ جائزہ گھدا ویسی۔ دبستان لکھنئو دے شعرا مثنوی تے ریختی وغیرہ دے مطالعے وچ عمرانی تنقید توں خصوصی مدد گھدی ونڄ سڳیندی اے۔

میرؔ دے کلام کوں جہڑھے ویلھے انہاں دے عہد دے سماجی ماحول تے رکھ تے پڑھدن تاں اساکوں او گہرا بیان تے بلندیاں نظر آوݨ لڳدن جہڑھیاں جو انہاں دے عہد دے سماجی تے سیاسی ماحول دا ای نتیجہ ہن۔

مجنوں گورکھپوٓکھدن :

’’ ادب دے متعلق ہݨ ہر سوال عمرانیات دا سولا بݨ ڳے کیونجو حالات بدل ڳن، ادیب کوں ہݨ سماج دے ہک فرد دی حیثیت نال اپݨے فرائض کوں پورا کرݨے۔‘‘

میلکم براڈبری (Malcohlm bradry) دے مطابق :

’’ادب معاشرے دے کہیں ڈنگھے معنیاں کوں مرتب کر تے انہاں کوں روشن کریندے ، تہوں اے وی معاشرے نال جُڑیا نظر آوݨ دے نال نال ہک معاشرتی ادارہ دی حیثیت بݨا گھندے ، اے فنکارانہ تخلیقاں اَتے قدراں دے ملݨ دی جاہ ہے، جہڑھی تخلیق کاراں اَتے پڑھݨ آلیاں وچ میل دی وجہ بݨدی ہے۔ معاشرتی ابلاغ د اہک خاص انداز وی ہے اَتے ساݙی ذہنی ڳول پھرول تے تخیّل دا براہِ راست اظہار وی بݨدے۔‘‘

بحوالہ : (the social conterel of modern life use) 

ہیری لیون (Hary levin) دا آکھݨ اے جو :

’’ ادب تے معاشرے دا تعلق ݙوں طرفہ ہے، ادب معاشرتی عوامل دا احسان وند ای نی ہوندا بلکہ بذاتِ خود معاشرتی عوامل دی وجہ وی بݨدے۔‘‘

نسل، ماحول تے تخلیق دا لحظہ ، تاریخی تنقید دی بنیاد ، انہاں تَرے عناصر تے قائم ہئی، (عمرانی بعض دے نزدیک سماجی) تنقید تے اُنہاں وچوں صرف ہک عنصر ماحول کوں گھن تے اوندی گہری نگاہ نال پھرول کریندے ہوئیں اوندے نال نتھی مختلف ونکی دے عوامل دا آتشی شیشہ نال مطالعہ کر تے ادب دی تخلیق تے قلم کار دی تشکیل وچ سماجی محرکات دی ڳول ای کوں مونڈھی اہمیت ݙتے تے ادبی تنقید کوں سماجی علماں دے ہک شعبے دی حیثیت ݙے ݙتی۔

عمرانی نقاد دے ݙوں اہم ترین فریضے اے ہن جو سب توں پہلے او ہک مخصوص سماج تے معاشرے نال وابستہ رجحانات دے تجزیہ نال ہک خاص عہد دے ذہنی پس منظر دا تعین کریندے ایں سلسلے وچ او سماج دے ہر اوں شعبے توں مدد گھنسی جہڑا جو کہیں وی لحاظ نال اوندے مطالعے وچ نویں جہات دے اضافے دی وجہ بݨسی۔ ایں ذہنی پس منظر تے تشکیل تھیوݨ آلے تمدنی عناصر دا تجزیہ ایں بناء تے وݙی اہمیت رکھیندن جو نقاد نے اوندے حوالے نال تخلیق کار تے تخلیقات دا جائزہ گھنݨا ہوندے۔ تاریخ ادب دے سرسری مطالعے نال اے واضح تھیندے جو استثنائی مثالاں توں قطع نظر مختلف زمانیاں وچ خاص تفریح دے خیالات و نظریات دے ہی ݙیوے ٻلدے رہیے تے مخصوص اندازِ نظر دا حامل ادب تخلیق تھیندا رہیّا تے غالباً ایہو عمرانی تنقید دا سب توں وݙا فائدہ وی ہے۔ جو ایندی امداد نال با آسانی اندازہ لایا ونڄ سڳیندے جو ہک خاص عہد خاص نوہا دے ادب دی تخلیق دا موجب کیویں بݨدے تے ہک عہد دا ادیب ݙوجھے عہد دے ادیب توں کیویں تے کیویں ممتاز تھی ویندے؟

ایں سوال دا جوبا ہڈسن نے ایں طرح ݙتے:

’’ کہیں عہد دی توانائی اپݨے اظہار و امتزاج واسطے جہڑھے وسائل کوں بروئے کار گھندی اے ادب وی انہاں وچوں ہک ہے، اے ہیں واسطے جو سیاسی تحریکاں ، مذہبی تصورات ، فلسفیانہ افکار تے فنونِ لطیفہ ساریاں وچ اوہا توانائی رقص کریندی ہے۔‘‘

عصری رجحانات دے مطالعے واسطے اردو وچ پہلی تے لکھنؤ دے نشاناں دی مثال بے حد نویکلی ہے، انہاں ݙونہیں دبستاناں دے مخصوص رجحانات انہاں وچ متعین دا بعد ( پوادھ ، پچھاد دی وِتھی) پیا ݙیندے۔ ݙونہیں دبستاناں دے اثرات اوپرے وی نی آکھیے ونڄ سڳیندے نہ تاں میر ؔلکھنؤ وچ اپݨی شاعری دا او رنگ ختم کر ݙیندے تے او شاعرانہ شعور جہڑا جو دِلی اِچ پکا تھی ڳیا ہا۔

عمرانی تنقید دے مطابق انہاں ݙونہیں دبستاناں دے خصائص دی وجوہات تے سماجی محرکات دی ڳول کیتی ونڄ سڳیندی اے تے اے وی درست ہے جو ݙونہیں شہراں وچ سیاسی حالات دی وجہ کنوں طرز بودو باش تے حیاتی دے طور طریقے ہک ٻے دے اُلٹ ہن۔ ہیں لحاظ نال کہیں لکھنوی سماج کوں ہک خاص سانچے وچ ڈھال تے تہذیب و تمدن دی بنیاد سٹی۔ جیں نے لوکاں وچ او مزاج پیدا کیتا جیکوں دہلوی کنوں انج کریندے ہوئے او لکھنوی آکھ سڳدے ہیں۔‘‘

ایں طرح ایں عہد دے مخصوص سانچے وچ ڈھالݨ والے عناصر سمجھ آ ونڄن تاں وَل انہاں دی روشنی وچ شاعر دے کلام دا جائزہ گھن تے ایں دا تعیّن کرݨا ہوسی جو انہاں سماجی عناصر تے اوندے کلام وچ کتھاں تئیں ودھارا کیتا تے کنہاں سماجی محرکاں کوں خاص طور تے اپݨے فن اِچ داخل کیتا اَتے کنہاں کنوں پُڄیا تے کیوں؟

عمرانی تنقید دا جیکر اوندی دبستانی حیثیت توں قطع نظر جائزہ گھدا ونڄے تاں اے ایجھا طریق کار ہے جہڑا جو ادبی مؤرخ واسطے خاص طور تے فائدہ مند ثابت تھی سڳدے۔ا دبی مؤرخ کیونجو تمام ادب یا کہیں مخصوص ادب بارے ارتقاء نال دلچسپی رکھیندے۔

عمرانی تنقید دا خلاصہ ہمفری ہائوس نے اپݨی کتاب ’’ڈکنز ورلڈ‘‘ وچ بیان کریندن‘‘ 

’’ میݙی اے کتاب واضح تے تفصیلی طور تے ڈکنز دیاں تحریراں اَتے انہاں تحریراں دے عہد وچ موجود رابطے کوں اُجاگر کرݨ دی کوشش کریسی، ایندے کنوں علاوہ اوندے اصلاحی نقطۂ نظر، او کہڑھے امور وچ اصلاح دا خواہش مند ہا، انہاں اِچ زندگی بارے جہڑا اندازِ نظر ملدے تے او معاشرہ جیندے وچ او ساہ گھندا ہا، انہاں ساریاں دے باہمی رابطے کوں اُجاگر کیتا ویسی. 

 حوالہ: حمیرا یاسمین دی کتاب "تنقید " وچوں چوݨ