وستی دی شادی

شادی دا ہک آئٹم بین تے بانسری وی ہوندے ، بین وڄاوݨ والے کوں بینی تے بانسری والے کوں بانسری نواز آکھیا ویندے ، شادی دے موقعے تے اے لوک اپݨے فن دا مظاہرہ کریندن ، بعض جہیں تے شرنا وی وڄایا ویندے ۔شادی دے موقع تے نٹیں دا تماشہ ضرور تھیندا ہا ، نٹیں دا مختلف ٹولیاں ہوندیاں ہن ، مشہور ٹولیں دا معاوضہ زیادہ ہوندا ہا ، انکوں امیر امیر تے پا پیسے آلے لوک سݙیندے ہن ، جݙاں جو غریب لوک اپݨی ہستی موجب ٹولیں کوں سݙ امدے ہن ، اڄ نینگر شادی تے وی سی آر وغیرہ چا امدن تے ساری ساری رات گند خرابہ ݙیکھدے راہندن ۔وستی دے شادیں وچ چاول خاص آئٹم ہوندے ، جݙاں جو روہی دے شادی تے جلیبی یا لݙو خاص جُنڄ ہوندے ۔ڳنڈھیں دے بعد کنوار کوں ونوایا یا مایوں وچ ٻلہا ݙتا ویندے ، کنوار کوں میندھی لائی ویندی اے ،پُتریتے پاسوں کنوار کوں اتے دھیتے پاسوں گھوٹ کوں میندھی لاون ویندن ، میندھی دے موقع تے عورتاں سہرے آکھدن ، اے سہرے ہک طرح دے لوک گیت ہوندن ، جیڑھے مٹی دی خوشبو اچ رچے ہوئے ہوندن تے انہاں وچ زیادہ تر دعائیں شامل ہوندن ،ا ڄ کل چھوکریں وچ اپݨے سہرے چھوڑ تے فلمی ڳاوݨ آکھݨ دی بدعت وی آ ڳئی اے ۔ ظہور احمد دھریجہ اپݨے بچپن دے یادیں کوں تازہ کریندئیں ہوئیں شادی دیاں کجھ رسماں ریتاں ݙسائن۔ 

’’اسیݙی وستی تے وسیب دے اکثر علاقیں وچ گھوٹ کوں سوہرے پاسے ونڄ تے دھنوایا ویندے پر کجھ علاقیں وچ ہُݨ گھوٹ کوں گھروں تیار کر تے وی روانہ کریندن ، بہرحال گھوٹ کوں دھنواوݨ کیتے کھارے تے چڑھایا ویندے ، کھارے تے دھانوݨ صرف گھوٹ کیتے خاص ہوندے نہ تاں عام حالات اِچ کوئی بندہ کھارے تے چڑھ تے نی دھمدا ، ݙکھ دی ڳالھ اے ہے جو گھریں وچ کھارے مُک ونڄݨ دی وجہ توں ہُݨ اے رواج وی مُک ڳے تے گھوٹ کوں کھٹ تے ٻلہا تے دھنوا ݙتا ویندے ۔ گھوٹ کوں دھاوݨ ویلھے اے وی آکھیا ویندے جو پاݨی دا دِلا ہک ہتھ نال چا تے اپݨے سر تے ویٹے ،پہلے ویلے گھوٹ شودے ایندی مشق کریندے ، ہُݨ صرف رسمی کاروائیاں تھیندن ۔ شادی توں پہلے گھوٹ کوں لوہے دا ہک گز ݙے ݙتا ویندا ہا تاں جو سنڄاݨ رہے جو ایہو گھوٹ اے ، گھوٹ پہلے نویں کپڑے نی پیندا کیونجو اوندے یار ، دوست تے سنگی ٻیلی کپڑے پھاڑ ݙیندن ، گھوٹ دے کپڑے پھاڑ تے لیر ولیر کرݨ دی ہک مذاقیہ رسم اے ۔شادی توں ست ݙینھ پہلے مینڈھی ٻکی دی رسم وہندی ہے، ایں رسم اچ کنوار دیاں مینڈھیاں کھولیاں ویندن تے والیں کوں تیل لاتا ویندے ، ایں رسم کوں مینڈھی کھولݨ آکھدن۔(21)

ظہور احمد دھریجہ شادی دئیں رسمیں دیاں یاداں تازہ کیتن تاں میکوں یاد آئے جو مینڈھی کھولݨ دے بعد کنوار کوں آٹݨ ملیا ویندا ہا ، آٹݨ کیسو پھل، خوشبو دے تیل ، ہلدر، جوا تے ٻیاں چیزاں پا تے بݨایا ویندے ۔ آٹݨ ملݨ دا مقصد اے ہوندے جو کنوار دا رنگ صاف تھی ونڄے ۔ آٹݨ ملݨ دی رسم وچ برادری دیاں ٻہوں ساریاں عورتاں شریک تھیندن ۔وستی مسلمان گھوٹ کوںتیار کر تے مسیت اچ گھن ویندن ۔ اتھاں گھوٹ مسیت وچ شکرانے دے ݙو نفل ادا کریندے ، وسیب دے ہندو اے رسم اپݨے مذہب دے مطابق  ادا کریندے ۔وستی اِچ گھوٹ کوں ٻانہہ تے ڳانا ٻدھا ویندے ، ڳانا ہک ایہو جہے مقبول رسم اے جو صرف ڳانے تے سینکڑاں دی تعداد اچ سرائیکی تے گیت ملدن ۔ ڳانا گھوٹ دے نال نال کنوار کوں وی ٻدھا ویندے۔ ظہور احمد دھریجہ شادی دئیں رسمیں دی یاد تازہ کریندئیں ہوئیں لکھدن: 

’’پرنے دیاں رسماں دی ادائیگی واسطے دھیتے گھر چھپری نما ہک سیج بݨائی ویندی ہے جینکوں ݙلی آکھیا ویندے ، ݙلی بݨاوݨ واسطے اکثر چار تھُݨیاں پور تے اتے ہک پتل سٹ ݙتی ویندی اے تے اونکوں سنگاریا ویندے ۔ تلے پلنگ وچھا یا ویندے ۔ گھوٹ ڈھکݨی بھنݨ کیتے آکھیا ویندے ۔ ڈھکݨی بھنݨ دے بعد گھوٹ سنگتیاں سودھا ݙلی دے اڳوں وچھی گلیم تے ونڄ ٻہندے ۔ ݙاج ݙکھائی دے بعد تریمتاں اپݨے اپݨے گھر ٹُر ویندن ۔شادی دے موقع تے گھوٹ دا ہک قریبی سکا سٻالہ بݨدے ۔ شادی دے بعد گھوٹ ، سٻالا تے انہاندے سنگی کلہے رہ ویندن ۔ انہاں کوں سالیاں چوری دیاں پلیٹاں پیش کریندن ۔ رات کوں ولدیاں ول ساریاں تریمتاں آ ویندن ۔ کنوار دیاں بھیݨیں سٻالے یا گھوٹ دے بھرا توں جُتی لُکائی دی موکھ گھنݨ توں پہلے جُتی واپس نی کریندیاں۔شادی دی ہک ہک رسم دی اپݨی اپݨی چس تے اپݨا اپݨا سواد ہوندے ۔ پھُل چݨائی دی رسم وی اپݨی روݨق ہوندی اے ۔ شادی ہک ایجھا عمل ہے جو شرم حجاب ایں موقع تے سب توں زیادہ نشابر آ تھیندے ۔ کنوار کہیں وی علاقے دی ہووے ، اوندے دل دی کیفیت ایں رات ہکو سویں ہوندی اے ۔ شرم حجاب دے اوں خول کوں تروڑݨ واسطے ہر علاقے دیاں اپݨیاں اپݨیاں رسماں ہوندن ۔ (22)

پہلے اے تھیندا ہا جو وسیب اِچ شادی دے موقعے دھیتے پاسوں کنوار دی مُٹھ اچ ڳڑ دی ککری ݙے تے مُٹھ بند کرا ݙتی ویندی اے ۔ گھوٹ کوں آکھیا ویندے جو اوکنوار دی مُٹھ کھلواوے ۔ کنوار مُٹھ بند کرݨ تے پورا زور لیندی اے ۔ ٻیاں ذالیں وی کنوار دی مُٹھ نال رل ویندن ۔ گھوٹ کوں مجبور کیتا ویندے جو او کنوار کوں کجھ منے ۔ گھوٹ مُندری یا نقدی ݙیندے تے کنوار مُٹھ کھول ݙیندی اے ۔ ول گھوٹ مُٹھ گھٹیندے تے کنوار کھلویندی اے پر گھوٹ اتنی تݙ نی کریندا تے کُولے کُولے میندی آلے ہتھ لڳݨ نال مُٹھ جلدی کھول ݙیندے ۔کنوار کوں گھنڈ دے تلوں شیشہ ݙکھایا ویندے تے ایں موقع تے کنوار واسطے ݙکھ بھرے ، مُکلاوے دے سہرے آکھیے ویندن ۔ کھلدی ہسدی محفل مونجھی تھی ویندی اے ۔وچھوڑے دے ݙکھ توں دھیتے رووݨ لڳ پوندن ۔ ہنجوں ، دعائیں ٹھڈے ساہواں تے سہریاں دیاں سُراں وچ کنوار پیکا گھر چھوڑ تے ساورھے گھر روانہ تھیندی اے ۔ کنوار دا بوچھݨ دا پاند گھوٹ دے بوچھݨ دے پاند نال ٻدھ تے قطاریا ویندے ۔ گھروں ٻاہر نکلدیاں ویلھے کنوار دیاں ساریاں سکیاں ، سہیلیاں نال ہوندن ، کنوار دی ماء روندی تے گھوٹ دی ماء کھلدی ویندی ہوندی اے۔ظہور احمد دھریجہ شادی دی رسمیں ریتیں دی ڳالھ کریندئیں ہوئیں سوہے جوڑے دی ڳالھ کریندن ، آپ لکھدن: 

’’وستی دا عالم کٹھا تھیندے ۔ سنوݨاں دے سوہے جوڑے وچ سنگری پنگری شرم کنوں ڳنڈھڑی بݨی کنوار کوں اوندیاں سنگتاݨیاں گھوٹ دے رلے غلم تے ٻلہیندن ۔ ول تلے بیٹھی کنوار کوں گھوٹ چَٹہ بھر تے پلنگ تے چا ٻلہیندے ۔ گھوٹ کمزور تے کنوار ہٹی ہووے تاں چھوریں رل تے گھوٹ دی مدد کریندن ۔ پلنگ تے ٻہݨ دے بعد کنوار دے سر تے ست سہاگݨیں دے بوچھݨ سٹیئے ویندن تے سہریاں دی لے وچ گھوٹ ہک ہک بوچھݨ چا تے واپس کریندے ۔ گھوٹ کنوار کوں آمݨے سامݨے ٻلہا تے ہک مخصوص سہرے دیاں ٻولیاں دے نال نال انہاں دے سراں کوں آپت اِچ نویݨ ٹکریندی اے تے ست واری اینویں کریندی اے ۔ لانواں دا عمل مکمل تھی ونڄݨ دے نال ای گھوٹ کنوار ہمیشہ ہمیشہ کیتے ہک ݙوجھے دے بݨ ویندن ۔ جیکر بݨ آوے تاں زندگی بہشت نہ آوے تاں دوزخ بݨ ویندی ہے۔‘‘ )

 سہرے 
ظہور احمد دھریجہ شادی دیاں رسماں ریتاں کوں اپݨی کتاب اِچ تازہ کیتے، اِتھاں میکوں یاد آئے جو  وستی دے لوک کنوار کوں منہ ݙیکھݨ واسطے کٹھے تھیندن ۔ کنوار گھنڈ کڈھ ٻہندی ہے ۔ ہر عورت تے قریبی رشتے دار گھنڈ چا تے ماشا اللہ آکھ تے منہ ݙکھائی دے طور تے کجھ رقم ݙیندن ۔ اینویں گھوٹ پرنیجݨ دے سارے رشتے داراں تے یاراں دوستاں دے کول ونڄ تے سلام کریندے تے سلامی وصول کریندے ۔ اڄکل گھوٹ اپݨے گھر اچ ای برادری کنوں سلام وصول کریندن ۔ سلامی دی رقم ہر کوئی پتریتاں دی ݙت موجب ݙیندے ، اپݨی کتاب مہاڳ اِچ ظہور دھریجہ لکھدن: 

’’وستی دے شادیں وچ لاویں دی اڳلی رات گھوٹ کنوار دا ڳانا کھولیا ویندے ، ایں رسم اچ وی برادری کٹھی تھیندی اے پر لوک شادی دے مسلسل جڳارے تے بھڄ دھرک پاروں اتنے تھکے ہوئے ہوندن جو ٻہوں گھٹ تریمتیں ایں رسم وچ شریک تھیندن ۔ سہریاں دے شور اچ گھوٹ کنوار دے ہتھاں وچوں ڳانے کھولیے ویندن ۔ چوری یا مٹھائی ونڈائی ویندی اے ۔سرائیکی وسیب دی شادی اِچ ستو واڑہ چھیکڑی رسم ہوندی اے ۔ ستویں یا ایں توں پہلے کنوار اپݨے گھوٹ سمیت پیکیاں ویندی اے تے کجھ ݙینھ اتھاں گزار امدی ہے ۔ پراݨے زمانے کنواریں ستویں ݙینھ پیکیاں ویندیاں ہن ، ایں پاروں ایں رسم کوں ستواڑہ آکھیا ویندا ہا ، پر ہُݨ ایں توں پہلے وی پیکیاں ٹر ویندن ۔ ستواڑے توں واپسی تے کنوار دی سس اوندے ہتھ اچ ݙوئی پکڑویندی اے تے اوں کنوں کوئی مِٹھی شئے پکویندی اے تے ایندے نال ای کنوار گھر دی ذمہ داریاں سنبھال گھندی اے۔ وسیب دے مقابلے اچ پنجابی رسم اے ہے جو شادی دے بعد پئے کنوار کوں اپݨے گھر چھوڑ آوے تے ولا پورا سال اونکوں کنوار ݙیکھݨ یا ملݨ دی اجازت کائنی ۔ شادی تھیوݨ دے باوجود گھوٹ شودے کوس کوس کریندے ودھے ہوندن ، پر ہُݨ ٻہوں حد تئیں پنجابی بھرانویں وی ایں رسم کوں چھوڑ ݙتے۔‘‘  

 حوالہ 
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادبی خدمات دا جائزہ (مقالہ نگار: شائستہ ظہور،بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  نگران مقالہ: ڈاکٹر محمد ممتاز خان کلیانی