پنچائیت

جابر حسین 
بَھنی تُرّٹی سرائیکی وچ جݙاں ݙتو دی ذال نوراں بی بی نے حاکم اَڳوں زبان کھول تے اپݨا قصّہ سُݨایا تاں سَچی مُچی حاکم دے دفتر وچ چُپ غُڑپ تھی ڳئی ۔ حاکم تریمت ساریاں مَرداں کوں کمرے توں ٻاہروں ونڄݨ دا حکم ݙتا ۔ نُوراں دے پَئے ݙتو کوں وی جیڑھا شرم کنوں ہک پاسے سِر سَٹی کھڑا ہا ۔ سارے بندے کمرے توں ٻاہر آ ڳئے ۔ او بندہ وی جئیں نوراں دے پَھٹاں تے ملم پَٹی کیتی ہئی تے ڄنگھ تے لڳے چیرے دا وی مُنڈھوں دوا دارو کیتا ہئی ۔ جݙاں سارے بندے حاکم دے کمرے توں ٻاہر نکھتے تاں حاکم تریمت ہک واری وَلا وقوعے دا حال حویلہ کیتا ۔ کجھ نوّیں سوال پُچھے۔ حاکم تریمت اُنہاں زخماں دا آپ وی معائنہ کیتا ۔ جیڑھے نوراں دے جُثے تے لڳے ہَن تے انہاں تے مَلم پئی تھیوݨ دے بعد وی تھولا تھولا لہو رَسدا پیا ہا ۔ نہوندراں ، جھریٹاں تاں کئیں ڳݨتری وچ نہ ہَن ۔ ایہ ݙیکھ حاکم تریمت کوں سارا وقوعہ ݙسیا ۔ ݙتو وستی دا ہک معمولی بندہ ہئی ۔ پیّو دے مرݨ توں بعد کلھا رہ ڳیا ۔ گریڑا کیا ہئی ۔ بس سِر لُکاوݨ دی جاہ ہئی ۔ لِکھݨ پڑھݨ دی ویہل نہ ملیُس ۔ امّاں ، ابّا مردے ویلے زمین ، جائیداد دی نہ چھوڑ ڳئے ہَن ۔ جئیں نال ڈِڈھ دا دوزخ بھر سڳے ہا تے گزر اوقات سانگے داݨا کٹھا کرے ہا ۔ بُکھ ݙکھ وچ حیاتی دے ݙینھ لنگھدے پئے ہَن ۔ ایں حالیں اوندا کوݨ ہا ، جیڑھا وستی ، علاقے وچ اوندا پَرنیوا کراوے ہا ، تے اونویں وی کوݨ اپݨی دھی بُکھیاں مرݨ کیتے ݙتو دے ہَتھ نپیندا ۔ تھک تُرٹ ، مونجھا تھی ݙتو روٹی روزی کیتے شاہر دا رُخ کیتا ۔ اِنتے اُنتے جتھاں مزدوری لبھدی ہئی کریندا ہا ۔ اِتھاہیں اوندی ہک ٻڈھڑے مہاجر مزدور نال یاری باشی تھی ڳئی ۔ جیڑھا ’’تقسیم‘‘ دیاں ماراں پیتی ودّا ہا ۔ ذال مر ڳئی ہَس تے ہک سوہݨی سوڈّھی دھی نور النساء دا بار مونڈھیاں تے ہئی جیکوں سِروں لہاوݨ کیتے اوکوں ݙتو لبھ ڳیا ۔ واڄیاں گاجیاں دی لوڑ ناہی۔ لتھے کپڑے وَل دُھوا ، پوّا ݙتو دے حوالے کر چھوڑیس ۔مولوی دے موکھے جوڳے ݙتو پیسے جوڑی ودّا ہا ۔ ٹورݨا وی کتھاں ہا ۔ کرائے دا ہک کمرہ جتھاں کنّوار گھوٹ پہلی رات لنگھائی تے ٻڈھڑا پیّو ٻاہروں فٹ پاتھ تے بھاہ ٻال ہولا تھی پوہ دی رات نبھیندا ریہا ۔

ݙتو ہک معمولی بندہ ہا ۔ ایں ڳالھ دا نورالنساء کوں وی پتہ ہا ۔ گھر تِڑ نہ سہی ، ݙوہیں کوں اپݨے تے بھروسہ ہا ۔ ݙوہیں رَل مِل ، ݙتو مزدوری تے نوراں لوکاں دے تھاں ، بھانڈے مانجھݨ تے ٻوہاریاں ݙیوݨ دا کم سنبھال گھدا ۔ شامی ݙوہیں تھکے تُرٹے گھر ولدے تے ڳالھیں کر مونجھ مریندے ہَن ۔ شاہر دے مہانگ اُنہاں کوں جلدی تھکا چھوڑیا تے کجھ پیسے کٹھے کر وستی ونڄݨ دا فیصلہ کیتا ۔ وستی آلے ݙتو اپݨے گریڑے دی لیپائی پوتی کر ہک نِکڑی جئی پرچوݨ دی سہٹی بݨا گھدی ۔واروواری ݙتو تے نورالنساء جینکوں وستی واسیاں نوراں دا ناں ݙتا ۔ ایں ہٹی تے ٻاہوݨ لڳے ۔ݙتو کئیں ویلے سودے سود گھنݨ خاطر شاہَر دی ونڄݨاں پوندا ہا ۔ نوراں ݙو چار ݙینہاں وچ اپݨے ورتاوے ، من بھاوݨی شکل تے سِدھیاں سادیاں ، بھولیاں بھالیں ڳالھیں پاروں وستی وچ سب کوں بھانوݨ لڳ پئی ۔ رَلی مِلی اُردو سرائیکی وچ اوندی ٻولی دی چس چاوݨ کیتے تریمتیں اوندیاں سنگتاݨیاں بݨ ڳیاں ۔ ایں بہانے سودا سود وی وِکݨ لڳ پیا۔ دُکان دھڑلے نال چلݨ لڳ پئی ۔ ݙتو تے نوراں کوں اپݨے بخت سَوّلے ݙسݨ پئے ڳئے۔ او اپݨی دوکانداری ودھاوݨ دا سوچݨ لڳ پئے۔

تݙاں ہک ݙینھ وستی دے بدخصلت کلچھݨیں دے سردار ملک سونہارے کوں نوراں نظریں آ ڳئی ۔ ایں واری او جݙاں اپݨی ڈیوٹی توں وَلہیا تاں ݙوجھے ݙینھ او پرچوݨ دی ہٹی تے آ ڳیا ۔ بَݨی جُڑی ، وال چھنڈکیندی نوراں اوندے تن من کول بھاہیں لا ڳئی تے او اپݨی بھاہ وِسماوݨ کیتے وَلدا ڈیوٹی تے ونڄݨ کجھ ݙینہاں کیتے بُھل ڳیا ۔ پولیس دی ٹریننگ وچ اونکوں ایہو ݙسایا ڳیا ہئی جو مورچہ سامݨے ہووے تاکنڈولاوݨ بزدلی اے ۔ او وی مورچے تے مار پلتھیاں ٻہہ ڳیا ۔ پہلوں اوں پیساں نال کم کڈاھوݨ دی کوشت کیتی ۔ پیسے پاء دا لوبھ ݙے تے ݙتو کوں راضی کرݨ دی کوشت بیکار ڳئی۔ ݙتو ہیݨاں ہا ، کاوڑ پی ڳیا ۔ کم بݨدا نہ ݙٹھس تاں ملک سونہارا زوریں ریت کھسݨ تے تُل ڳیا ۔ وارو واری او آپ تے اوندے سنگتی ہئی تے پاہَرا ݙیوݨ لڳے ۔ ہَٹی جیڑھی سویلے سَت وڄے کُھل ویندی ہئی ۔ ہُݨ دیر نال کھلݨ تے جلدی بند تھیوݨ لڳی ۔ وستی دی تریمتیں دی ہٹی دے اڳوں کلچھݨاں دا میلہ ݙٹھا تاں اُنہاں وی آنوݨ گھٹ کر ݙتا ۔ ہولے ہولے ہٹی دی وِکرّی گھٹ تھیندی ڳئی تے چھیکڑ ہک ݙینھ ہٹی بند تھی ڳئی ۔ ہٹی وچ پئی مَݙی وی مِٹی دے بھاء وِکا ڳئی ۔ ترکڑی وَٹے وی اپݨا وزن ونڄا ایݙے اوݙے کھنڈ پُنڈ ڳئے ۔ کلچھݨاں ݙتو کوں چیتاوݨی ݙے ݙتی ہئی ۔ جے ہٹی بچاوݨی وی ہیتاں ترکڑی ساݙے ہتھ راہسی ۔ ݙتو تے اوندی ذال سِدھے سادے ، بے وَسے ضرور ہَن۔ انہاں کوں ہٹی دا بندہ تھیوݨ منظور ہئی کئیں قیمت وی نک نموز ونڄاوݨ تے ترکڑی دی ݙنڈی ملک سونہارے تے اوندے سنگتیاں دے ہتھ ݙیوݨ منظور نہ ہئی ۔ ݙتو بے روزگار تھی بُکھا مرݨ دا راہ چُݨ گھدا ۔ وستی واسیاں توں ایہ ڳالھیں لُکیاں چھپیاں نہ ہَن۔

جیویں ہر وستی وچ چنگے لوک وی ہوندن ۔ اونویں ایں وستی وچ وی کجھ چنگے لوک موجود ہَن ۔ جیڑھے کئیں دا ݙکھ درد ونڈاوݨ تے یقین رکھدے ہَن ۔ او لُنب ، لوفراں ، کلچھݨاں نال منہ ماری دا حوصلہ تاں نہ رکھدے ہَن ۔ پَر اپݨی اَکھیں نال ݙتو تے اوندی ذال نوراں کوں بُکھیاں مَردے وی نہ ݙیکھ سڳے ۔ اینجھے کُھلے دِل دے لوکاں وچوں ہک بَھلے لوک اپݨے حصّے دے پنج وِگھے واہی بیجی کیتے ݙتو کوں مُٹے تے ݙے چھوڑے ۔ ݙتو تے اوندی ذال نوراں ہک واری وَل کاہی چا، بیج رہاوݨ تے رڑلھ کوں پاݨی لاوݨ تے جُٹ ڳئے ۔ انہاں کوںلڳدا ہا جو فصل جوان تھیسی تاں آنوݨ آلے ݙینھ کجھ سوکھے لنگھ ویسن ۔ انہاں فصل دی رکھوالی کیتے اِتھاہیں ہک جھوپڑی پا گھدی تے اِتھاہیں ݙینھ راتیں لنگھاوݨ لڳے۔

ہک رات جݙاں کِݨ مِݨ دی پھوار تے اَسمان کوں بدلاں  چودھاروں ویڑھ گھدا ہا ۔ کلچھݨاں دا ٹولا آیا ۔ نشے وچ دُھت ، ݙانگاں سوٹیاں نال ، جھوپڑی دی درسال کینہاں ، جو بھن تروڑ ن ہا ۔ ایں توں پہلاں نندرایا ݙتو سنبھلے تے جوابی کارروائی کرے۔ کلچھݨاں اونکوں مار کُٹ ، چھک دھرو ، کھٹ نال اُپٹھا ٻدھ چھوڑیونیں ۔ نوراں کوں جھوپڑی توںچھا گھدا ڳیا ۔ روندی پٹیندی دروہیاں ݙیندی نوراں کوں رڑھیں کول سُنڄ بَر ، چٹڑے پَدھر ونڄ لِٹیونیں ۔ پنج بندیاں اونکوں اپݨی وحشت دا نشانہ بݨایا ۔ نوراں جیڑھی رَلی مِلی اُردو سرائیکی ٻولیندی ہئی تے جیندی ٻولی وچ وستی دی چھوہِریں کوں ݙاڈھی چس آندی ہئی ۔ اوہا نوراں جینکوں ݙتو شاہروں گھن آیا ہئی ۔ قرآن کوں گواہ بݨا کے ایں ویلے اوندے ملوک جُثے تے جیندے جی موت دیاں شُوکاٹاں ہَن ۔ اوندیاں چیکاں نہ اَسمان تئیں پُڄیاں نہ وستی واسی جاڳے۔پنج ڄنڑے واری واری اونکوں اپݨی مردانگی دا یقین ݙو بندے پئے ہَن۔ اُنہاں وچوں سب توں اڳوں اوہا جہڑا دور ، پار دے ہک تھاݨے وچ پُلسیا ہا تے جیڑھا اپݨے افسر کوں رشوت ݙیحاضریاں لویندا ہا ۔ جئیں ݙتو دی ذال کوں پیسے پاء دا لوبھ ݙے کے راضی کرݨ دی کوشت کیتی ۔ پیسے کمیں نہ آئے تے تڑی تماݨی نال کم کڈھݨ دا سوچیا ۔ ہٹی تے جندرے لوایُس ۔ چھیکڑ ݙڈھپ کر ݙکھایُس ۔ سبھ کجھ تھی ڳیا تاں اوں اپݨے اِتلے ݙینہاں دا حساب چکاوݨ خاطر اپݨے تِکھی دھار آلے چاقو نال نوراں دی ڄنگھ تے ہک جھریٹ چِھک چھوڑی ۔ جے تائیں جیسی یاد کریسی۔ ایہو ہا او نشان جیڑھا نوراں اوں ݙینھ حاکم تریمت دے بند کمرے وچ ݙکھایا ہئی تے اوندی اَکھیں وچوں وی رَت دے ہنجوں تِرّم پئے ہَن۔ اوں اپݨے بندیاں توں نوراں دی فریاد عرضی تیار کرائی ۔ ضلعے دے سبھ توں وݙے افسر کوں ایں وقوعے دی رپورٹ بھڄوائی تے اپݨے بندے نال نوراں ، ݙتو تے وَستی دے جرح کوں بھیڄس ۔ اوں نوراں کوں یقین ݙیوایا ہا جو انصاف دے تقاضے پورے تھیسن۔ ضلعے دے ڈی پی او کوں اپݨا بیان ݙے کے تے ڈاکٹری معائنہ کرا کے او وستی دے بس سٹاپ تے پئے نال بس توں لتھی تاں وَت ہک واری اُنہاں کوں اغوا کر گھدا ڳیا ۔ بندوخ دی نوک تے اوندے اَنوٹھے دے نشان لوائے ڳئے ۔ ایں کاغذ تے لکھیا ہا ۔ پنچاں نیں معاملہ سُݨ کے فیصلہ کر ݙتے ۔ ہُݨ میکوں ملک سونہارے تے اوندے سنگتیاں نال کوئی شکایت کائنی ۔ پنچاں دا فیصلہ میکوں منظور اے تے میں ایں معاملے وچ اپݨی طرفوں درج کرائی ڳئی رپورٹ ولا گھندی ہاں ۔ تُرٹی پُھرٹی سرائیکی ٻولݨ آلی او شاہر دی راہوݨ والی پنچاں دا فیصلہ من ڳئی ۔ کون ہَن او پنچ؟ ۔ ایں ڳالھ دا پیرا کُھرا کہیں کوں نہ لدھا۔

معاملہ تاں خیر رفع دفع تھی ڳیا ۔ غریب رو پِٹ چُپ تھی ڳئی ۔ شاہر دا پُسلیا ہر الزام توں بَری تھی ڳیا ۔ کجھ مہنیاں بعد ایہ ساریاں ڳالھیں وستی واسیاں کوں کیوں یاد آ ڳیاں ؟۔ شئیت ایں کیتے جو عید توں پہلوں ہک رات کلچھݨاں دی ٹولی دے سردار ملک سونہارے اپݨے مزارعے دے پُتر نال وعدے تے مِلݨ ڳئی ۔ اپݨی بھیݨ کوں موقع تے نَپ گھدا ۔ ’’کالا‘‘ تے بھڄ ڳیا تے ’’کالی‘‘ کوں ڳل گُھٹ مار چھوڑیا تے پُلیس دے کھیسے بَھر ، ولدا اپݨی ڈیوٹی تے شاہر وَل ڳیا ۔ کوݨ ڄاݨے ، وستی دی پنچائیت وچ ایں واری پنچاں دا فیصلہ کیا ہوسی؟۔

 حوالہ 
کتاب: تھل دولا دریا، مصنف: تنویر شاہد محمد زئی، چھاپہ خانہ:جھوک پرنٹرز ملتان