موہری اَکھّر۔ سئیں انیس شاہ جیلانی

علم دی طلب تے تحقیق دی جستجو بندے دے اندروں پیدا تھیندی ہے تے مِٹی ماء دے اندر ونڄݨ تئیں جاری رہندی ہے ۔ اپݨے وسیب نال محبت تے اپݨے وسیب دی ہک ہک شئے دی ڳول ایں تحقیق دا مرکز تے محور ہوندے ۔ وسیب دے ٻہوں سارے تحقیقی ادارے تے لوک کم کریندے آندن ۔ حیرانی ایں گاٖلھ دی ہئی جو وسیب دے ٻہوں وݙے علمی مرکز ’’مبارک لائبریری‘‘ دا سارا زور سرائیکی دی بجائے اُردو تے کیوں ہے؟ ۱۱؍جون ۱۹۹۰ء کوں پہلا سرائیکی اخبار ’’جھوک‘‘ خان پور توں شروع تھیا۔ میاں انیس دین پوری جنہاں کݙاہیں سرائیکی نہ لکھی ہئی اَتے ساری حیاتی اُردو تے انگریزی صحافت نال وابستہ ریہے ہن ‘ جھوک دے آوݨ نال ہک دم سرائیکی آلے پاسے آ ڳے۔ انہاں دا پہلا کالم ’’ٻٹ کڑاک‘‘ پہلے ݙینہ توں اتنا پسند کیتا ڳیا جو سید انیس جیلانی جہے اُردو دے لکھاریاں وی واہ واہ کیتی تے سئیں انیس دین پوری کوں سرائیکی نثر دے وݙے لکھاری دے لقب نال نوازیا۔ ایندے بعد سئیں انیس شاہ جیلانی وی سرائیکی آلے پاسے آ ڳے ۔ اَڄ انہاں دیاں سینکڑاں تے ہزاراں چِٹھیاں تے لکھتاں سرائیکی دا قومی سرمایہ ہِن ۔ مُرشد انیس جیلانی دی کتاب ’’مہانڈرا ݙیکھنس ‘‘سرائیکی دی شاہکار کتاب اے ۔ سئیں دی طرفوں ایہ وی سرائیکی نال محبت دا ہک ٻہوں وݙا اظہارہے جو انہاں اپݨی کتاب ’’مہانڈراݙیکھنس‘‘ کوں سرائیکی اخبار ’’جھوک‘‘ دے نال منسوب کریندیں لکھیا جو:

’’او آکھے پَڑھ۔ او آکھے میں اَݨ پڑھ۔ ناں ناں پَڑھ۔ او آکھے میں اَݨ پڑھ۔پڑھ ‘ پڑھ ‘ او آکھے میں اَݨ پڑھ۔ پڑھ ‘ اَݨ پڑھ دا ایہو لاݙ ݙٹھووے۔ سرینہیں دا اللہ داد خان مزاری آکھدے‘ خان پور کٹورہ کنوں ݙینہ وار ’’جھوک‘‘ دا نکلنݨ سرائیکیں کِتے اصلوں اوہا پَڑھ اَݨ پڑھ آلی حُجت اے۔ جھوک نِکلدا ڳے تے ننڈھے وݙے سرائیکی پڑھݨ پے ڳن۔ کھس کھس تے لُکا لُکا تے ‘ سُݨا سُݨا تے پیا پڑھیندے جھوک ‘ چوݙی صدی دا معجزائے جھوک ۔ مٹھل سرائیکی جاڳ پِن ‘ جاڳسن ۔ اَکھیں جݙاں پٹیونیں تاں کل پوسے نیں ۔ کون اساݙے کِتے کِتلا کما ڳے ۔نہ حالی تاں آپاں ’’را‘‘ دے دُھوتے اُوں ۔ اُوہے چھٹّے جیڑھے رات ݙینہاں آ وح اِچ گَس گھتّی تے جُوہ بَݨئی کھڑّن۔ ݙاڈھے دا ناں کوئی نیں گھندا ۔ سَبھّو بار گریب دی پُٹھی تے ہِے ‘ آکھدِن سُتّی غیرت جاڳدی تاں ہِے۔    ع

اُٹھی اُٹھی کر کوئی چارا‘‘

انیس شاہ جیلانی ہک محترم ہستی دا ناں ہے ۔ آپ ۲۳؍اکتوبر۱۹۳۷ء کوں پیر دا ڳوٹھ محمد آباد تحصیل صادق آباد وچ پیدا تھئے ‘ آپ دے والد سید مبارک شاہ جیلانی ۱۹۲۲ء وچ ’’مبارک اُردو لائبریری ‘‘ قائم کیتی ۔ لائبریری سانگے شاندار عمارت بݨوائی تے مطالعے سانگے عالیشان ہال بݨوایا ۔ پورے ہندوستان وچوں علمی لوکیں دی آ ونڄ رہ ویندی ہئی ۔ پاکستان بݨݨ دے بعد کراچی دے اُردو دانیں دا قبلہ مبارک اُردو لائبریری ریہ ڳئی پر جݙاں اُردو آلے طاقت وچ آئے تے ٻئے اداریاں دی طرح سرکاری سیکٹر دے علمی تے ادبی مرکزاں تے انہاں دا قبضہ تھی ڳیا ‘انہاں اپݨے قبلے توں مونہ موڑ گھدا پر انیس جیلانی اپݨی وسیبی ریت ’’یاری لاوݨ توڑ نبھاوݨ‘‘ ساکوں پیر فرید دا ݙس اے‘‘ کوں اَڄ وی برقرار رکھیا ہوئے ۔ او اَڄ وی مہمان نوازی کریندن تے آوݨ آلے ہر شخص سانگے لائبریری تاں کیا دِل دے دروازے کھول ݙیندن۔

اَڄ توں یارھاں سو سال پہلے ’’الکندی‘‘ آکھیا ہا جو سچائی ہک طاقت ہے جتھوں ملے گھن گھنو۔ سچ بھاویں تہاݙے آپݨے خلاف ہووے اونکوں ہاں نال لائو ۔ لڳسے زہر بݨسے تریاق۔ مرشد انیس جیلانی دے خاکے ݙیکھوں تاں سچ جاہ جاہ مِلدے۔ اساں یا اساݙے وسیب دے لوک سچ کتناحاصل کر سڳدن ایہ اُنہاں دے اپݨے ظرف دی گاٖلھ ہے۔

سندھ دے مقابلے وچ سرائیکی وسیب دی بے نصیبی ایہ رہی ہے جو اِتھوں دے با اثر وݙیرے تے پیر کوں وسیب تے وسیب دے لوکیں نال محبت اپݨے مطلب تے اپݨے طمعے دی حد تئیں رہ ڳئی ہے پر انیس جہے لوکیں ثابت کیتے جو سارے ہکے جہے نی ہوندے ۔ لائبریریاں قائم کرتے انہاں پیغام ݙتے جو کہیں زبان دا لکھت دا ہک ہک نقطہ ٹنڈݨ ٻل (جگنو) دا کم ݙیندے۔ جگنو دا سوجھلا سجھ تاں نی ہوندا پر کل کائنات وچ کھنڈی ہوئی ظلم دی ہر کالی رات کوں شرماوݨ سانگے کافی ہوندے ۔ سید انیس جیلانی جہے عظیم لوک علم شعور تے آگاہی دا ٻہوں وݙا منبع ہن ۔ انہاں دی حیثیت سوجھل سجھ وانگے ہے ۔ انہاں دے سوجھلے نال اَڄ اساں جڳ جہان اِچ نظرݨ آلی ہر شئے ݙیکھدے ٻیٹھوں ‘ قومیں دی سُنڄاݨ ‘ انہاں لوکیں دی زبان نال باقی رہندی ہے ‘ جیرھے اپݨیاں حیاتیاں کہیں مقصد دی حیاتی سانگے وقف کریندن ۔ مرشد انیس جیلانی دا ناں ایجھے لوکیں دی پہلی تندیر وچ اَمدے ۔ مُرشد انیس شاہ جیلانی وݙے لوکیں مثلاً ملک غلام محمد گورنر جنرل ‘ لیاقت علی خان ‘ فیض احمد فیض ‘ مولانا مودودی ‘ فیض محمد دلچسپ‘ ذوالفقار علی بھٹو ‘ ظامی بہاولپوری ‘ محمد علی جناح ‘ فقیر بخت علی‘ صادقین ‘ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ‘ حضرت امیر حمزہ شنواری تے جنرل ضیاء الحق دے خاکے لکھن۔ ہک خاکہ رفیق ساحل دا وی ہے ۔ رفیق ساحل کوں ’’ناں دے ’’مخدوم‘‘ وسیب دا شاعر یا فنکار تاں کیا آدمی وی نی سمجھدے ۔ ایہ خاکہ لکھ تے انیس جیلانی جاہلانہ سوچ دے ’’مخدوماں‘‘ تے اَندھی عقیدتیں دی سُولی تے لڑکئے ہوئے انہاں دے پُچھ لڳ لوکیں کوں ݙسݨ چاہندن جو وݙیاں کوٹھیاں ‘ وݙے محل ‘ وݙیاں گاݙیاں تے وݙے جبے قبے‘ وݙائی تے شان دی نشانی کائنی ۔ وݙا اوہ ہے جیڑھا اپݨی دھرتی ‘ اپݨی مِٹی تے اپݨے وسیب نال پیار کریندے ۔ اوہ شخص بھاویں ٻکریاں چراوے ‘ دول وڄاوے یا وَل تھاں مانجھے ۔

مرشد انیس جیلانی دی لکھت تے انہاندی زبان سرائیکی دی ایجھی ڳوجھی ہے جینکوں ہتھیکا کرݨ دی لوڑہے ۔ انہاں دی لکھت دا انداز کہیں وانگے نی‘ اپݨے وسیب وانگے ہے ۔ انہاں اپݨی لکھت دی ’’دِھر‘‘ ڄاݨ تے اختیار نی کیتی بلکہ ایویں تھی ڳئی اے ۔ ایجھی لکھت یا ایجھے اَلا ٻول کوں ’’الہام‘‘ یا الہامی لکھت آکھیا ویندے ۔ ایہ وسیب دا تبرک ہے ۔ایجھیاں لکھتاں تے ایجھے لکھاری روز روزنی ‘ صدیاں بعد پیدا تھیندن ۔ جیویں خواجہ فریدؒ سئیں فرمائے ’’ظاہر تے ڳجھ ‘سب ڳجھ دے لائق‘‘ مرشد دا سب کجھ ہتھیکا کرݨ دے ݙا دا ہے ۔ میں تھورایت آں سئیں پروفیسر شوکت مغل دا جو انہیں میکوں ایں کتاب دا نواں ایڈیشن چھاپݨ دی صرف صلاح اِی نی ݙتی بلکہ اوں ویلھے تئیں چُپ نی کیتی جے توݨیں کاپیاں پریس تے نی چلیاں ڳیاں۔

۷؍ جنوری۲۰۱۱ء 

ظہور احمد دھریجہ

جھوک سرائیکی ملتان

 حوالہ 
مُہانڈرا ݙیکھِنس، مصنف : سید انیس شاہ جیلانی، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان