سرائیکی وسیب وِچ عید دیاں رِیتاں

میں سب کوں یار مبارک باد ݙینداں، اَڄ ہے عید سعید دا ݙینہ

دریا رحمت دی برکت تُوں ہے ، بخشش پاک اُمید دا ݙینہ

ہردیدائی دید اِچ ، دید نظر خُش دید ہے ، دیدوں دید دا ݙینہ

چُوطرفوں ہِن ہَٻکار عَطری ، ہر دِل دے ، قلب تائید دا ݙینہ

سُبحان اللہ ہر چہرے تے کیا نور خُدا دا وَسدا پے  

جو اعلا ادنا ویس وَٹا وِچ خوشیاں دے وَس رَسدا پے  (دلچسپ)

عید مسلمان دا مذہبی تہوار ہے ۔ ایہ عیداں سال وِچ ݙو واری آندیاں ہِن ۔ ہِک کوں ’’عید الفطر‘‘ آہدن تے ݙوجھی کوں بقر عید۔ ݙونہاں عیداں دیاں رِیتاں اَنجو اَنج وی ہِن اَتے بعضیاں مشترک وی ، اَڄ اساں صرف عید الفطر دیاں رِیتاں دا ذکر اذکار کریسوں۔

عید الفطر ماہ رمضان مُکّݨ دے بعد شوّال دا چندر ݙیکھݨ دے بعد آندی ہے ۔ ماہ رمضان دا آخری روزہ ودھا کے لوک نماشاں دی نماز پڑھ کے ، کئیں اُچّی جاء اُتّے چڑھ کے ماہ شوّال دا چندر ݙیہدن ۔ ہر بندے دی کوشش ہوندی ہے جو چندر ہوں کوں پہلے نظر آوے اَتے اوہ سب کنوں اَڳے چندر ݙسݨ دی مبارک باد ݙیوے ۔ جیکوں پہلے چندر نظر آ ونجٖے ، اوہ نال آلیاں کوں چندر ݙیکھݨ اِچ مدت ݙیندے اَتے وَل سارے لوک ہِک ٻئے کوں ’’چندر ݙسݨ‘‘ دی مبارک ݙیندِن ۔  جیکر اَسمان اُتّے بدّل ہووِن یا اَسمان صاف نہ ہووے تاں وَل لوک حکومت دی طرفوں چندر دا اعلان سُݨݨ کیتے ریڈیو اُتے کن یا ٹی وی اُتّے دیداں لا ٻہندِن ۔ اَڄ کل حکومت دی طرفوں رویت ہلال کمیٹی چندر ݙسّݨ یا نہ ݙسّݨ دا اعلان کریندی ہے۔

جیکر چندر نظر آ ڳئے تاں سب لوک گھر آ کے چھوٹے وݙے سبھݨاں کوں مبارکاں ݙیندن ۔ گھر دے وݙیریاں دے گوݙیاں تے پیراں کوں ہتھ لا کے چندر ݙسّݨ دی مبارک ݙتی ویندی ہے ۔ وݙیرے تے وݙیریاں چھوٹیاں کوں دُعائیں ݙیندن تے مبارک قبول کریندن ۔ ہَم سَم بِھرا ہک ٻئے کوں ڳلے مِل کے مبارک ݙیندن ۔محلّے داراں ، نال رہݨ آلے عزیزاں ، سَکّیاں تے ہمسایاں کوں وی چندر ݙسّݨ دیاں مبارکاں ݙتیاں ویندن۔ ٻس ایں سمجھو جو چندر ݙسّݨ نال عید الفطر دیاں رِیتاں دا مُنڈھ ٻدھیج ڳئے ۔

عید الفطر دے موقعے اُتّے نویں کپڑے بݨاوݨ تے نویاں جُتّیاں مُل گھنّݨ دی سدا توں ریت ریہ ڳئی ہے تے اِنہاں دی تیاری ماہ رمضان دا چندر ݙسݨ کنوں اِی شروع تھی ویندی ہے ۔ اکثراء نویں کپڑے تے جُتّیاں آخری روزے تئیں مُل گھن گھدّیاں ویندِن ۔ جیکر کئیں دے کپڑے تیار نِھیں تھئے یا جُتّی نھیں مِلّی تاں اوہ چندر رات کوں بزار چلا ویندے۔پہلے سیٔ تے جُتّیاں بݨواوݨ دا رواج ہا پر ہُݨ بݨیاں بݨائیاں جُتیاں بزاروں مُل گھن گھدّیاں ویندِن ۔ دِھیریں ، بھیݨیں تے ٻیاں تریمتیں چوڑیاں میندھی ، مِسّی مُساڳ تے ٻیاں شئیں جیکر نھیں گھن آئیاں تاں اوہ وی چندر رات کوں بزار ونجٖ کے خریداری کریندیاں ہِن ۔ ٻس چندر رات کوں تاں شہراں دے بزاراں اِچ عاماں گاماں رہندی ہے ۔ دکانداراں دے وارے نیارے ہوندِن ۔ شئیں دے مُل ڈبل تھی ویندن تے دکاندار رَڄ کے لوکاں دے کپڑے لہیندِن۔

راتی رات وچ ہر شے مکمل تھی ویندی ہے ۔ تریمتیں ہتھّاں پیراں کوں میندھی لا کے بݨدیاں سنوردیاں ہِن ۔ اَڄ کل میندھی لاوݨ دے کئی ڈیزائن آ ڳئین ۔ جنہاں دے مطابق ہُݨ میندھی لائی ویندی ہے۔

چندر رات کوں ہر گھر وچ خُشی نِھیں ماندی ۔ کتھائیں سیویاں دی تیاری تھیندی پئی ہوندی ہے ۔ کتھائیں شیر خُرما پکدا پیا ہوندے ۔ ایں طرحاں گھر دے چھوٹے وݙے سمدے گَھٹ ہِن تے عید دی تیاری زیادہ کریندِن۔

مُلاّں فجر دی بانگ ݙیندے تاں مرد نماز پڑھݨ کیتے مسیت چلے ویندن تے تریمتیں گھر وچ اللہ سئیں دے حضور عاجزی کریندیاں تے ݙینہ دیاں خُشیاں ماݨݨ دیاں دُعائیں منگدِن ۔ 

مرد فجر دی نماز پڑھ کے آندِن تاں سیویاں تیار ہوندِن ۔ کیوں جو سارا مہینہ روزے رکھے ہوندِن تہوں ایں ویلے بُکھ لڳی کھڑی ہوندی ہے ۔ سیویاں کھاوݨ لئوں تیار ہوندِن ۔ کھیر،شِیر خُرما (جیکوں اَساں کھیر اِچ پکے ہوئے چھوہارے وی آہدے ہِن) سیویاں اِچ گُھٹ کے کھنڈ یا شکرپا کے کھا گھندن ۔ ایندے بعد عید گاہ ونجٖݨ دی تیاری شروع تھی ویندی ہے ۔جتھاں اللہ دے حضور دُگانہ ادا کرناں ہوندے ۔ نویں کپڑے ، نوِیں جُتّی ، سِر تے پڳ یا ٹوپی تے مونڈھے اُتّے رومال یا دوشالہ عید دا خاص ویس ہے۔ عید آلے ݙینہ نویں کپڑیاں دا کڑکار ہر پاسے سُݨیندے۔

سِجھ نِکلدیں اِی عید دی نماز پڑھݨ کیتے لوک وستی ، شہر کنوں نِکل پوندِن۔ دیہاتاں وِچ عید نماز دیاں جائیں کوہ میلاں دے پندھ اُتّے ہوندِن اَتے لوکاں وستی دی ہک جاء تے پُجٖݨاں ہوندے تہوں سِجھ نِکلدیں اِی اوہ گھروں نکل پوندن ۔ شہراں اِچ البتہ کجھ دیر نال لوک عید گاہ وَل ویندِن۔

ریت روایت ایہ رہی ہے جو ہک بیادری دے لوک کٹھے تھی کے عید گاہ ویندن ۔ وݙیرا اڳوں ہوندے تے باقی لوک پِچھوں پِچھّوں ۔ ایں طرحاں ٹولیاں دی شکل وچ نمازی عید گاہ پُجٖ ویندن ۔ گھروں نِکلݨ ویلے نکّے ٻال عیدی منگدِن تے کھیسے اِچ پیسے گھت کے خُش خُش نال تھی ویندِن۔

عید دی نماز پڑھ کے سب لوک ہِک ٻئے کوں ڳلے مِلدن تے نال آہدِن:

’’چندر دی مبارک ہووے ، چند رات دی مبارک ہووے ، روزیاں دی مبارک ہووے۔ عید دی مبارک ہووے ، نویاں کپڑیاں دی مبارک ہووے ‘‘ ہُݨ تاں لوک ایں وی آکھ ݙیندن ’’منجملہ عید مبارک ہووے‘‘ ۔ سب لوک ہک ٻئے کوں ڳل نال لیندن ۔ ایں طرحاں گِلے شکوے تے معمولی شکر رنجیاں دور تھی ویندن۔

عید نماز پڑھݨ کنوں اڳے فطرانہ ادا کیتا ویندے ۔ غریب عزیزاں تے عام فقیراں کوں پیسے دان کیتے ویندن۔ حاجت وند ایں موقعے اُتّے تانگھ اِچ ہوندِن۔

سرائیکی وسیب دے شہراں اِچ ہک رِیت اَڄ وی موجود ہے جو لوک عید دی نماز پڑھ کے عید گاہ وچوں یا شہر دے کئیں چوک توں چاول چھولے مُل گھن کے کھاندن ۔ ملتان وچ حضرت بہائو الحق زکریا دی خنگاہ دے نال آلی مسیت اِچ آلو بھی چھولیاں دا خاص اہتمام ہوندے ۔ مِٹھیاں سیویاں کھاوݨ دے بعد آلو بھی ، چاول تے چھولے مونہ کوں چرارا کر ݙیندن۔ عید دی نماز پڑھ کے نِکّے ٻال دمامے ، چھݨکݨے ، بھنبھیریاں ، پُھوکݨے تے کِھݙاوݨے وغیرہ مُل گِھن کے خُش تھیندِن ۔ہُݨ گھر واپسی دا مرحلہ آندے ۔ واپسی دا رستہ آوݨ آلے راستے کنوں بدلیا ہوندے ۔ ایہ ہک مذہبی حکم ہے۔

اِیندے بعد لوک بھیݨیں بِھراواں، چاچیاں مامیاں تے ٻئے سَوڑے سَکیّاں دے گھر ونجٖ کے ہک ٻئے کوں مبارکاں ݙیندن۔ عید مِلدِن تے ہک ٻئے دی خاطر تواضع کریندِن ۔ ہر جئوں نِکّے ٻالاں کوں عیدی مِلدی ہے ۔ بِھرا بھیݨیں کوں تے پیئو دِھیّاں پُتراں کوں عید دے موقعے اُتّے تحفے وی ݙیندن ۔ ایہ تحفے تے سُوکھڑیاں چندر رات کنوں پہلے ݙے ݙتے ویندن نہ تاں عید آلے ݙینہ ۔ سَکّے زئیدیاں کوں مِل کے یاراں ، سجٖݨاں تے سنگتیاں کوں عید مِلّݨ کیتے اُنہاں دے گھر ونجٖݨ وی ہک سوہݨی ریت ہے۔اِنہاں موقعیاں اُتّے کُئی خالی ہتھ نِھیں ویندا ۔ کُجھ نہ کُجھ نال گِھن کے ویندے ۔ عید دے اِیں موقعے اُتّے جتھاں دھِیّاں پُتراں دے ساک تھئے پئے ہوندِن اُتھاں وی بِدّاں ݙتیاں ویندن۔

عید مِلّݨ دی ایہ روایت سرائیکی وسیب اِچ مُنڈھ قدیم تُوں چلی آندی ہے جو چھوٹی عمراں دے لوک وݙیاں دے پیراں تے گوݙیاں کوں ہتھ لا کے مِلدِن تے وݙے دُعا ݙے کے اُنہاں کوں ڳل نال لیندِن۔

عید آلے ݙینہ ہک ٻئے کوں سُوکھڑیاں تے سوغاتاں ݙیوݨ وی ہک ریت ہے ۔ ہک ٻئے کوں گھر آوݨ دی دعوت ݙتّی ویندی ہے ۔ نِکّے ٻال نویں کپڑے ݙکھا کے عیدی گھنّݨ دے ٻہوں شوقین ہونِدن ۔ ایں طرحاں عید دا سارا ݙینہ اِنہاں خُشیاں وِچ گزر ویندے ۔

عید دا تہوار لوکاں دیاں دِلاں وِچ محبت پیدا کرݨ دا ذریعہ ہے ۔اجٖوکے دور وِچ دِلاں دی محبت کُھٹدی ویندی ہے تہوں ساکوں چاہیدا ہے جو عید اُتّے ہک ٻئے کوں ٻہوں مِلّوں تاں جو آپت دی محبت اِچ وادھا تھیوے تے ساݙا وسیب محبت نال بھریج ونجٖے ۔ 

جو کئی ساہ دا سانگا جوڑے ، سچّی سانجھ دے سانگے

جیں دِل وچ درد ہے ماء دھر تی دا رَتّی بھانویں شارک

اُوکوں عید مبارک

17؍ اگست 2012ء

(ریڈیو پاکستان ملتان توں 20؍ اگست 2012ء کوں نشر تھیا)

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان