سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہات کوں بیان کرݨ آلے لکھاری

اے ہک حقیقت ہے جو بھاویں شاعر ہووے تے بھانویں ادیب اپنے ماحول توں بے نیاز تھی کے کجھ وی تخلیق نِی کر سگدا ۔ سچا ادب تاں انسانی رشتیاں تے فطرت دے مناظر دی ُککھ وِچوں جمَدے تے دَھڑکدے ہوئے جذبیاں کوں آپݨیاں اَنگلیں دے ݙْو ݙیاں نال محسوس کرتے تخلیق دے رنگ جمیندے ۔ ایں واسطے لکھتاں (تحریراں) صرف ہوں ویلے زندہ تھیندن جیڑھے ویلے لکھݨ تے پڑھݨ آلیں دے ڈکھ سکھ سانجھے تھی ونجن ۔ مونجھے ماندے ساہ ھک بئے دی تصدیق کرݨ تے اساݙے آپڑیں رنج انہاں لوکاں دی زندگی دا سہارا بن ونج۔ جیکر ساݙیاں لکھتاں وسیب دی زبان وچ ہوسن تاں پڑھݨ آلیں لوْکیں کْوں سمجھݨ وچ کوئی اْکھیت نہ تھِیسی۔ سچا ادب اپݨے وسیب دا عکس ہوندے ۔ اِو ادب وی بے مقصد سمجھا ویندے جیندا آپڑیں وسیب آپڑیں تَل نال کوئی گانڈھا نہ ہووے۔ اُوتخلیق ڈھیر دیر تک نِی رَہندی جیڑھی قاری دی سدھ بدھ کُنوں کئی ہتھ اْچی ہووے۔ سرائیکی وسیب دیاں آپڑیاں نویکلیاں قدراں تے تقاصے ہن۔ 

سرائیکی ادب وچ لکھیے ونجݨ والے افسانے توں پہلے قصے تے کہاݨی دی اہم روایت لوک ادب دی سنجاݨ رہی ہے ۔ کہاݨی کئی وی ہووے او اینجھے واقعے دی نمائندگی کریندی ہے جیکوں ہک خاص ترتیب نال بیان کیتا ونجے۔ جڈاں ایں واقعے کوں سچ تے خیالیں دے گانڈھے نال لفظیں دا سنگھار (روپ) ݙے کے کاغذ تے محفوظ کر گھدا ونجے تاں اِینکْوں افسانے دا ناں ݙے ݙتا ویندے۔ 

 مُسرت کلانچوی 
مُسرت کلانچوی 1959 أوچ پروفیسردلشاد کلانچوی دے گھر پیدا تھین۔ ایم اے شْعبہ تاریخ اِچ اِسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں کیتے وَل تاریخ  دی لیکچررلگ کے اجکل لاہور وچ اْستاد ہن۔ اِنہاں کوں آپڑیں وسیب نال محبت ہووݨ دی وجہ نال جیڑھیاں کہاݨیاں وی لکھیاں آپڑیں سرائیکی وسیب وچوں لکھیاں ۔ اتھوں دیاں رسماں ریتاں ، ایں وسیب وچ تھیوݨ والا ظلم استحصال جَبر، غْربت ، بْکھ، تریہہ کوں شدت نال محسوس کیتے اتے اے احساس لوکیں تئیں وی پجائے۔ 

مُسرت کلانچوی دے ترے افسانوی مجموعے شائع تھی گئین ۔ پہلا افسانوی مجموعہ ‘‘ اُچی دھرتی جِھکا آسمان’’ ہے ایہ افسانوی مجموعہ 1976 أ وچ چھپے ۔ ایں مجموعے وچ مُسرت کلانچوی دے 8 افسانے ہن۔ ایندا پیش لفظ نصراللہ خان  ناصر نے لکھے۔ ایں افسانوی مجموعے وچ زیادہ تر عورت دے مسئلے کوں بیان کیتا گیا ہے۔ ‘‘ ایہ سرائیکی زبان دا سبھ توں پہلا شائع تھیون والا افسانوی مجموعہ ہے۔’’

سئیں اللہ بخش یار مُسرت دے افسانیاں بارے آھدن:‘‘ مُسرت کلانچوی نے اپنے وسیب دی عورت دی صحیح عکاسی کیتی ہے۔ ساݙے وسیب دا سبھ توں مظلوم طبقہ عورت ہے ۔ جیکوں مُسرت نے اپنےموضوعات دے ذریعے انہاں دی مکمل تصویر کَشی کیِتی ہےتے اْوکافی حدتک ایندے وچ کامیاب وی رہی ہے۔ ’’ (1)

مُسرت کلانچوی دا ݙوجھا افسانوی مجموعہ ‘‘ ڈْکھن کنیں دیاں والیاں ’’ ستمبر 1986 أ اچ اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور توں چھپے ۔12 افسانیں دا اے مجموعہ معاشرے وچ تھیوݨ آلے ظالم ، استحصال ، جبر ، غربت تے بْکھ تریہہ کو موضوع بݨایا گئے ۔ ایندے علاوہ جاگیر دارانہ نظام دے نال نال وسیب دیاں کوجھیاں رَسماں رِیتاں کُوں بے نقاب کِیتے ۔ مسرت کلانچوی دا افسانہ ‘‘ پنتالیسواں سال’’ اأچ دیہاتی منظر دے نال مرد دی نفسیات کُوں ایں پیش کیتا گئے۔

مُسرت کلانچوی لکھدن:‘‘ اوں جلدی نال چْنڈ وِچ پئے گھڑے کوں نوایا تے ݙولی بھر تے پی گیا۔ اج تاں ٹھڈا ٹھڈا پانی تے ݙولی وی کچی کچی۔ بِھنی بِھنی خوشبو اوکوں ݙبھیندی پئی ہئی اُوکھٹ تے آ بیٹھا ’’ (2)

مسُرت کلانچوی دا تریجھا افسانوی مجموعہ ‘‘ تھل مارو دا پینڈا’’ ہے 15 اَفسانیں دا اِے مجموعہ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان توں 2005 أ وچ چھپے ۔ 

ڈاکٹر طاہر تونسوی آپڑیں خیالات دا اظہار کریندےہوئیں لکھدن:‘‘ مسْرت کلانچوی دے اَفسانیں دی خصوصیت اے ہے جواْنھیں وسیب دی تریمت دی تر جمانی کیتی اِیں کیتے نویں موضوع وِی تلاش کِیتن’’ (3)

مُسرت کلانچوی دی ہک ڈرامیں دی کتاب ‘‘ سنجھ صباحیں ’’ سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور توں 1989 أاچ چھپی اَ تے۔سیرت نگاری دی ہک کتاب‘‘ مَکی مدنی’’ اکادمی سرائیکی ادب بہاولپور توں 2003 أ اچ شائع تھئی۔ ایندے علاوہ متفرق نثری کتابچہ تعلیم بالغاں ‘‘ وڈیاں دا آڈر’’پنجابی ادبی بورڈلاہور توں 1986 أ اچ شائع تھئی۔ انھاں پی ٹی وی کیتے لگ بھگ چوݙاں ڈرامہ سیریل اتے پنجاہ کُنوں وَدھ اِنفرادی ڈرامے لِکھن۔ 

 اسلم قریشی 
11 اگست 1947 أ کو بہاولپور  وِچ پیدا تھئے ایم اے کرݨ توں بعد محکمہ صحت وچ ملازمت اختیار کر گھدی اتے ول پاکستان ٹیلی ویثرن سنٹر تے بطور پروڈیوسر ملازمت  کیتی۔ اسلم قریشی افسانہ نگار ، مصور اتے شاعر وی ہن تے سرائیکی ڈکشنری دا ہک حصہ مرتب کیتے جینکوں ‘‘ نویکلی ڈکشنری ’’ دے ناں نال سرائیکی ادبی مجلس نے شائع کیتے۔ انہاں دا نثر اچ پہلا افسانوی مجموعہ ‘‘ سانولی دھپ’’ ہے ایندے وچ افسانے تے انشائیےشامل ہن۔ ہک مصور جیڑھے ویلے افسانہ نگار بݨے تاں اوندے افسانیں وچ مصوری دا رنگ اْبھر اْبھر تے سامݨے آندے ۔ اُنہاں دا ݙوجھاافسانوی مجموعہ ‘‘ککراند’’  فن دی اُچائی دا بہوں بہترین نمونہ اے۔ اسلم قریشی شہر وچ راہݨ دے باوجود آپݨی وستی دے اندھارے ، روہی دی بْکھ ،تَس اْتے رِیت دی تپش کوں یاد کریندن تے آپݨے  افسانے وچ روہی دے منظر پیش کر یندن۔

‘‘ جموں اسلم قریشی دے افسانیں وچوں کجھ حوالے اے ہن۔ جموں دی اْتلی ٹینگی تے اَج ول کاں بولیا تے نسیم آپݨے کمر ے اِچوں نِکل تے ویڑھے اچ جموں نال آ کھڑی ’’ (4)

‘‘ شام دی لالی ہولے ہولے رات دی چھووِچ سنگڑی ویندی ہئی اسمان تے قدرت دے اَݨ ڈِٹھے ہتھ تارے ٹکݨ لگ پئے ہن۔’’ (5)

 ظفر لشاری 
ظفر لشاری 8 دسمبر 1948 أ کوں محراب والا وچ محمد ابراھیم خان لشاری دے گھر پیدا تھئے ۔ ابتدائی تعلیم محراب والا توں حاصل کیتونے ۔ مڈل دا امتحان نور پور نورنگہ توں پاس کیتا ۔ میڑک گورنمنٹ ہائی سکول احمد پور شرقیہ توں کیتے۔ کجھ عرصہ بیمار راہݨ دی وجہ نال آپݨیں تعلیم چھوڑ ڈتونیں کجھ عرصے بعدانہاں ایم اے سرائیکی اسلامیہ یوینورسٹی توں پاس کیتی۔ انہاں سرائیکی وچ لکھݨ دا منڈھ 1967 أ توں بدھا ۔ 2008 أ وچ نوکری توں ریٹائر تھی گئے تے اَجکل ہک نَواں ناؤل لکِھدے ودِن۔ ظفر لشاری دے افسانے وسیب دی ݙس ݙکھالی دا اْولڑاں ہن اُنہاں اپݨے افسانے وسیب اچوں گول گول کے چݨیئن۔ ظفر لشاری نے زندگی کوں کولھوں تھی تے ݙٹھے ، اَتے خود زندگی مردانہ وار گزاری اے۔ انہاں آپݨے افسانیں وچ ذاتی ڈکھ درد ، خوشیاں تے غم ، معاشی تے معاشرتی پھَسوڑیاں وِچ جَھاتی پیندے نظر دِن۔ انہاں دا ہکو افسانوی مجموعہ تتیاں چھاواں ہے ۔

اگست 1981 أ اچ ظفر لشاری دے افسانیاں دا مجموعہ ‘‘ تتیاں چھاواں’’  احمد پور شرقیہ دی سرائیکیمجلس نے چھاپے ایندے وچ 10 افسانے ہن بیشتر افسانے وسیب دے حوالے نال ہن۔ 

مظہر مسعودظفر لشاری دے افسانیں بارے لکھدن: ‘‘ ظفر لشاری دا فن روہی وانگیں وسیع ہے اَکھ ٻنئے تائیں وِچھے  ݙاہراں تے چِھرکیاں کوں جڳیندے وِسمیندے ٹٻیاں تے تار متار ٹوبھیاں دا عکاس ۔ کچیاں سالھیں وچوں اْٹھدے دھوئیں دیاں لکیراں تے گھاہ ٻوٹ تے پئی تریڑ دا آئینہ ’’ (6)

اِنہاں آپݨیں افسانیں وچ وسیب دیاں محرومیاں ناہموار یاں اَتے کھپاریاں کوں بیان کیتے۔ 

 حفیظ خان 
:حفیظ خان 1956 أ ڈیرہ نواب وچ جمے ۔ تاریخ اچ ایم اے کیتا۔ بحیثیت افسانہ نگار اُنہاں سبھ توں پہلا افسانہ 1975 أ وچ لکھیا ۔ جیڑھا ریڈیو پاکستان بہاولپور دے پروگرام ‘‘ روہی دے راجے ’’ وچ ھیر ےتے ککر ے ’’ دے عنوان نال نشر تھیا ایندے بعد انھاں ڈھیر سارے افسانے لکھیے ۔ حفیظ خان دی مشاہداتی اْکھ بْہوں سْجا ک تے سْوجھل ہے اوسرائیکی وسیب دیاں محرومیاں،بے نرواریاں ، کھپا ریاں تے وسیبی  لاہی چاڑھی کوں بہوں کُولھوں کنُوں ڈیکھدن۔

قدسیہ قاسم آپݨی کتاب وچ حفیظ خان دے بارے لکھدن:‘‘ ہک ایسا انسان جیندے چارے پاسوں وسیب وچ تھیون والے مسائل کِھنڈ ے پئے ہوؤن جیکوں روز نویاں کہاݨیاں سنݨ کوں ملݨ او بندہ حساس دل دا مالک وی ہووے تے ہک لکھاری وی تاں ول ایہ کیویں تھی سگدے کہ اوندے قلم دی چُنج وِچوں وسیب دیاں گالھیں نہ نِکلن۔’’ (7)

حفیظ خان نے پݨیں افسانیں وچ لْوکیں دے مسائل وسیب دے چِھک تاݨ دے سبب جھیڑے جھٹے نال لوْکیں دی حیاتی وچ آوݨ آلے دِھکے دْھوڑے ، احساس محرومی ، حبس تے نفسیات دے مسئلے انسانی رویاں دی کشمکش ، رشتیاں دے احترام ، انسانی خواہشات تے ضمیر دی کشمکش کوں وڈی خوبصورتی نال قاری دے سامݨے بیان کر ڈیندے ۔ جنہیں کُوں پڑھدے ہوئے بت دیاں کَنڈیراں کھڑیاں تھیوݨ لگ ویندن۔ 

ظفر لشاری دے مطابق:‘‘ ڈر تے خو ف دی ایں کیفیت دا وِسواس لکھاری دے فن منظر کشی دا کمال ہے ۔ افسانے دے ایں نِکڑے جہے کینوس وِچ اْڄاڑ روہی دی اَدھی رَات تے رُوح دی دہشت دی جیویں منظر کشی تے روہیلیاں دے اعتقاد دی تر جمانی کیتی گئی اے او لکھاری دی روہی نال تے روہیلے وسیب نال گہری عقیدت ، محبت تے سْدھ بْدھ دی نشانی اے۔ ’’ (8)

‘‘ ویندی رت دی شام  ہک حساس شام ہے جیندی ہلکی ہلکی لَلائی وچ ٹْوبھے دی مَݨ تے بہہ تے پاݨی بھریندیاں نینگریں دے سِر تے ، ہتھ پھیریندے مْراد دیاں سِکاں دے نِکے نِکے ویݨ ۔۔ نہر دی بھر تے بَہہ تے ماسی دے گھر دو تْر تْر ڈیکھ تے رْووݨ دی پڑڈو جنت، حْور تے مولوی عبدالقدوس دیاں نمکونَما گالھیں دے علاوہ ، لوکیں دیاں سِکاں ، خواہشاں ، آرزوواں ، اُمنگاں ، سنجاݨ کوں نشابر کرݨ دا نہاں کوں ݙا آندے ۔ تے حالات دی ایں منظر کشی کریندن جیویں او آپ اوں کیفیت وچوں گزر چکے ہووݨ۔حفیظ خان نے بطور افسانہ نگار تے ڈرامہ نگار سرائیکی ادب اچ آپڑیاں خدمتاں سر انجام ݙتن انہاں دیاں اے خدمات سرائیکی ادب اِچ وادھے دا موجب بݨین۔ انہاں دے افسانوی مجموعے  دیاں کتاباں دا جائزہ ایں طرح گھِدا ونج سگدے۔ ‘‘ ویندی رت دی شام’’  سرائیکی رائیڑ ز گِلڈ ملتان پاکستان توں 1990 أ وچ شائع تھئ۔ݙوجھاافسانوی مجموعہ ‘‘ اندر لیکھ دا سیک’’ الحمد پبلی کیشز لاہور توں 2004 أ وِچ شائع تھے۔ حفیظ خان دی ڈرامائی کْتب اِچوں پہلی کتاب ‘‘ کچ دیاں ماڑیاں’’ ہے ایں کتاب کوں سرائیکی اکیڈمی ملتان نے 1989 أ وچ شائع کیتے ۔ ݙوجھی اشاعت ‘‘ ماماں جمال خان’’ سرائیکی رائیڑز گلڈ ملتان پاکستان 1990 أ دی ہے ایندے وچ ڈرامے تے بالیں دا ادب موجو داے۔ تریجھی اشاعت‘‘ خواب گلاب’’ سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور 2003 أہے کتاب ریڈیائی ڈرامیں تے مشتمل ہے۔ بیا ہک ڈرامائی مجموعہ ‘‘ رُٹھڑے پندھ’’ اے اینکوں انسی ٹیوٹ آف پالیسی ریسرچ ملتان نے 2005 أ اچ شائع کیتے۔ 

 میاں نذیر احمد 
میاں نذیر احمد 1958 أ موضع رنگ پور تحصیل و ضلع مظفر گڑھ اِچ پیدا تھئے میڑک نور پور ہائی سکول توں کیتا ۔بی اے انہاں ایس ای کالج بہاولپور توں  کیتا ۔ ایم اے انگریزی اسلامیہ یونیورسٹی توں کیتا تے بطور لیکچرار چشتیاں ، ڈیرہ نوا ب صاحب تے ایس ای کالج کم کیتے ۔ اتے اَجکل ملتان وچ مقابلے دا امتحان پاس کر تے سٹی مجسڑیٹ دے عہدے تے اپنے فرائض  انجام ڈیندے پئین ۔ اخبار وچ  مضامین وی لکھدے ہَن اتےانہاں دا سرائیکی افسانے دا باقاعدہ مجموعہ ‘‘ پلر پاݨی’’ جون 1990 أ وچ چھپے۔میاں نذیر احمد سرائیکی وسیب دا ہووݨ پاروں اپݨے وسیب دے لوکاں دے ڈکھ غم ، زبر دستی ، بُکھ ، جاگیر دارانہ نظام ، غریب لوکیں دے مسائل  اتے اساڈے وسیب دے مزدورتے کسان دے مسائل کوں شدت نال محسوس کیتے  اَتے انہیں موضوعاں تے قلم چاتی ہنیں۔انہاں آپݨیں افسانیں وچ اےݙسا ئے جو اج دے دور وچ ہر بندہ مشکلات دا سامݨا کریندا پے انہاں آپݨیں ہر افسانیں وچ دیہاتی منظر نگاری وی خوب کیتی ہے۔افسانہ پلر پاݨی اچ ہک منظر ایں تحریر کیتا گئے۔ 

‘‘ کھیت دی ساوی چچ چادر تے سر ونہہ دے پیلے پیلے پھلاں دا گوٹہ کناری سہْاندا پیا ہا ۔ ٻیر یں ٻوْرٹیاں پیلے لال غلابی بیراں نال ایویں پھیلیاں پیاں ھن جیویں ساوے سوٹ وِچ نینگریں سونے دے گانڑھیں ٹھمکائی کھڑیاں ہوون۔’’ (9)

افسانہ ‘‘ پینگھ پچھو کڑ’’ دی منظر نگاری اے ہے۔‘‘ ساوݨ رت دی بدلی وٹھی تاں ابھارے پاسوں اسمان دی نیلی لوئی تے ست رنگی پینگھ دی بھرت نشابر تھئی۔’’ (10)

 منظور احمد اعواݨ 
سرائیکی زبان دے ہک نثر نگار سئیں منظور احمد اعواݨ 1966 أ اچ پیدا تھئے انہاں دے ݙو افسانوی مجموعے چھپن پہلا افسانوی مجموعہ ‘‘ اَݨ سونہیں دَگ’’ کوں سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی ڈیرہ شمس رحیم یار خان توں مئی 1992 أ وچ چھپے ایں افسانوی مجموعے وچ کل 16 افسانے موجو د ہن۔ اُنہاں دا ݙوجھا افسانوی مجموعہ ‘‘ تْساکوں مَاݨ وَطناں دا’’ سنجوک سرائیکی ادبی سنگت رحیم یار خان توں دسمبر 1998أ اچ شائع تھئے ایندے وچ کل 8 افسانے شامل ہن۔ منظور احمد اعواݨ دے گْوڑھے مشاہدے دے نال جْذئیات نگاری دیاں خوبیاں نشابرْ ہن۔ اَتے وسیبی معاملات توں گھِن تے مُلکوں ٻاہر دی گزراݨ دے حوالیاں نال ایہہ افسانے سجے ہوئے ہن۔ منظور اعواݨ دے افسانہ بکر اوچ دیہاتی منظر کشی وڈے سْہݨیں انداز نال کیتی گئی اے۔ 

‘‘ سویر دے نوں وَجدے پے ہَن ہر کوئی کم کار تے ٹر گیا ہا اوندا یار خیرو مونڈھے تے کہی رَکھ وَلیا اَمداہا ۔ رات پاݨی دا وارا ہَس۔ ۔ وستی دے مرد تے رَناں کݨک دی کپائی تے ݙڑھیے پئے ہن۔ اَج نبَلو دی ونگارہائی ْککڑیں داݨہ چگدیاں ودیاں ہَن ۔ کچے وَگ دی بَھر نال کِکر دی ہک اُچی لانمڑی تے ہک کاں زور زور دا کانکدا بیٹھا ہا۔ بہوں پر ے توں کلکتی دی آواز سݨیندی پئی ہائی۔

‘‘ تک ۔۔۔۔ تْک ۔۔۔ تْک ۔۔۔’’بال واٹر وچ ننگے منگے دَھمدے ودے ہَن ۔ کپڑے ویچݨ والا ہک پٹھاݨ اَپݨے سائیکل تے کپڑ یں  دی پَنڈ چا کر اہیں کولہوں لنگھیا۔۔۔ نازُو اڳی تے ٹر پیا اجݨ او سِپی والی پلی تے پجیا اِ ی ہا جو پچھوں چا چا شیرا گڈھا ریڑھی سَمیت ٹھا تِھیا۔’’ (11)

اینویں ہی انہاں دا افسانہ ‘‘ تُساکوں ماݨ وطناں دا’’ وچ وی دیہاتی منظر نگاری عروج تے ہے۔ اے افسانہ ہک کردار شاہنواز دے گرِد گْھمدے جیڑھا وستی دے نال زمین اچ ݙاندیں نال ہَل وہیندا کھڑا ہا۔ ‘‘ اوں بْچکار ݙے کراہیں ݙاندیں دی جوڑی جَھلی تے کپڑے چَھنڈ کیندا ہویا بَن تے کِکر دے ہک وݨ تلوں وَنج ٻیٹھا ۔ اوں صافے نال اپݨا پَگھْر پوُنجھیا۔’’ (12)

منظور اعواݨ دے افسانے پڑھ تے اندازہ تھیندے جو انہاں کردار نگاری دے نال دیہاتی زندگی کوں وی نشابرکیتے۔ انہاں دے کردارحقیقی زندگی نال جڑیے ہوئے ہن تے اِساڈے وسیب دا حصہ ہن ۔ 

ڈاکٹر سجا د حیدر پرویز لکھدن:‘‘ نوجوان افسانہ نگار منظور اعواݨ دا مجموعہ سرائیکی علاقے وچ موجود شہری تے دیہاتی زندگی دے نمائندہ مختلف کر داراں دیاں کہاݨیاں گدھی ودا ہے۔’’ (13)

لکھاری دیاں مطبوعہ کتاباں وچوں ‘‘ پہلا افسانوی مجموعہ ‘‘ اݨ سْونہیں دَگ ’’ (مطبوعہ 1992 أ) توں بعد مزاحیہ نشر دا مجموعہ ‘‘ گجھْے دَھک ’’ (مطبوعہ 1993 أ) جیندے وچ مضمون افسانہ ڈرامہ وغیرہ شامل ہن ۔سبق آموز اقوال و واقعات ‘‘ وڈے لوک وڈیاں گالھیں ’’ توں بعد لطیفے دی ہک کتاب کتکاڑیاں وی موجود ہے۔ 

 غلام حسن حیدراݨی 
غلام حسن حیدراݨی 4 جنوری 1922 أ کوں میر احمد خان حیدراݨی دے گھر وستی شادن لنڈ تحصیل و ضلع ڈیرہ غازی خان وچ پیدا تھئے ۔ انہاں دا تعلق رند قبیلے نال ہئی جیڑھا تقریباً پنج سو سال پہلے بلوچستان توں نقل مکانی کر کرائیں ایں علاقے  وچ آباد تھیا ۔ انہاں دا ہک بزرگ میر غلام حیدر خان ہک بہادر تے عظیم انسان ہئی ۔ جیندی نسبت نال انہاں دا ناں رکھیا گیا۔انہاں مڈل دا امتحان آپݨیں علاقے توں پاس کیتا جے وی دا امتحان گورنمنٹ  نارمل سکول توں پاس کیتا ۔ اَتے اُو شعبہ تعلیم وچ آکے بالاں کوں پڑھاوݨ لگ گئے۔ 1952أ بلدیہ ملتان وچ نوکری شروع کیتی تے 1974 أ وچ نوکری توں استعفی ݙے ݙتا ۔ اُنہاں بطور شاعر، افسانہ نگاری ، ناول نگار، ڈرامہ نگار، تے مضمون نگار سرائیکی زبان دی خدمت کیتی۔ غلام حسن حیدراݨی نے لکھݨ پڑھݨ دا منڈھ 1967 أ تو بدھیا سب توں پہلے سرائیکی افسانہ ‘‘ کیری دی مٹھ’’ لکھیے ۔ایں توں بعد لکھݨ دا سلسلہ باقاعدہ شروع کرڈتونیں بہوں افسانے لکھے جیڑھے سرائیکی رسالہ ‘‘ اختر’’ ملتان تے ‘‘ سہہ ماہی سرائیکی ’’ بہاولپور وچ چھپدے رہیے۔ اُنہاں افسانیاں دے علاوہ ڈرامے وی لِکھݨ سرائیکی زبان وچ انہاں دے ڈو ناول وی ہن ایندے علاوہ منظوم داستان ‘‘ سمی’’ وی لکھی جیڑھی سرائیکی ادب وچ نویکلا مقام رکھیندی ہے۔ 

پروفیسر ڈاکٹر طاہر تونسوی ا پݨے مضمون ‘‘ سرائیکی افسانے دی ٹور’’ سہہ ماہی سرائیکی وچ لکھدن۔ 

‘‘ افسانہ سبھ توں پہلے سرائیکی ادب وچ غلام حسن حیدراݨی تعارف کروائے۔ ’’ (14)

‘‘ غلام حَسن حیدراݨی دے افسانے’’ مجموعہ اپریل 1994 أ مجلس ایوان تعلیم ملتان دی اشاعت اے ایں مجموعے اچ 10 افسانے شامل ہن۔ جیڑے آپݨیں  مَن بھاݨویں اچھے انداز بیان اَتے خوبصورت انجام دے حوالے نال قابل ذکر ہن۔ایں مجموئے کوں مہر گل محمد نے ترتیب ݙتے غلام حسن حیدراݨی اُو پہلا افسانہ نگار ہے جیں آپڑیں فطری خداداد  صلاحیت نال سرائیکی افسانے دا پڑبدھیا جیڑھے ویلے ٹانویں ٹانویں کجھ لوک افسانے لکھدے پئے ہن۔ انہاں اپݨے وسیب دیاں رسماں ریتاں ،کوں ٹھیٹھ تے نِتری ہوئی سرائیکی زبان اچ بیان کیتے۔ 

قدسیہ قاسم ، غلام حسن حیدراݨی دے بارے لکھدن:‘‘ اْو پہلا افسانہ نگار ہے جیں آپݨی کہاݨی کوں آپݨی دھرتی نال گنڈھور کیتے، آپݨی دھرتی دیاں ریتاں رسماں آپݨے تل وسیب دے ڈکھ سکھ تے وسیبی منظر نامہ اوندے افسانیاں وچ ساہ گھنداپئے’’ (15)

غلام حسن حیدراݨی دے افسانے وسیب دیاں قدراں تے امانتاں دے راکھے تے لج پال ہن۔ دیہاتی ماحول تے سرائیکی وسیب کوں بیان کریندیں ہوئیں انہاں کھوہ ، ساول ، بیر ، گھا ہ پَٹھا ، ساگ گندل ، سردا تے کمی کاراں دا ہک وستی اچ رہݨ ، پیار محبت ، اخلاق ، رسم و رواج ، مزدور ی ، ٻکریاں تے اْٹھیں دا چرݨ ہر شے کوں آپڑیں افسانیں وچ نشابر کیِتس سْکھ دا وارا وچ انہاں وسیبی منظر نگاری ایں کیتی اے۔‘‘ پہلے وی جمݨ کوں تھل ݙاڈھا پیارا لگدا ہا پَرہݨ تاں کئی بئی گالھ بݨ گئی ہائی ۔ اونکوں لاݨے ، پھوگ ، کھِپ ، کھار، بوٹی ، گلاب ، چنٻا، موتیا تے کھرے بھرے ڄنڈ ڄلوٹے ، صندل تے صنوبر دے رکھ نظر آندے ہن اْو بَھڄدا نَچدا بکریں نال کھیڈ دا چَریندا سارا ڈینہ گزار ڈیندا ۔ جیڑھے ویلے بلو تے پیراں ڈتہ کول ہوندے ایویں لگدا جو میں جیندیں بہشت وچ آ ڳیا ں ، اونکوں ٻکریاں حوراں نظر دیاں تے تھل وچ ڄال ڄلوٹیں تے چَر دے اُٹھ ݙاگے رحمت دے فرشتے  جاپدے ۔ ریت دا ہک ہک ٹبہ بہشت دا بغوچہ نظر داہا۔ ’’ (16)

انسانی حیاتی دے وچ بھَلے برْ ے ڈینہہ آندے ویندے رہندے ہِن سُکھ تے ڈُ کھ داآوݨ ونجݨ وی کوئی نویں گالھ نی لیکن افسانہ نگار ہووݨ دے ناطے حیدراݨی صاحب ساڈے وسیب دی حقیقی کہاݨی کوں چسولے تے مہارتی انداز نال چا بکدستی تے اْستادی نال واضح  کریندن۔ ایندے نال نال حیدراݨی منظر نگاری دا بادشاہ اے ۔ بعض  دفعہ حضرت خواجہ فرید تے میر انیس دے قلم نال لکھد انظر آندا اے۔ 

 بتول رحمانی 
بتول رحمانی 1955 أ وچ بہاولپور وچ پیدا تھین گورنمنٹ گرلز ہائی سکول بہاولپور توں میڑک کرݨ دے بعد ایف ایس سی تے بی ایس سی گورنمنٹ کالج برائے خواتین ، بہاولپور توں پاس کیتونیں ایم ایس سی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں کرݨ دے بعد گورنمنٹ کالج برائے خواتین بہاولپور وچ بطور لیکچرار تعینات تھی گئے ۔ایندے نال کیمسٹری وچ پی ایچ ڈی وی کر یندے پئےہن پر وقت نےمہلت نہ ڈتی تے ایں دنیائے فانی توں کوچ کر گئے۔ انہاں اردو زبان وچ پہلا افسانہ 1971 أ وچ لہریں لکھیا۔ اتے سرائیکی وچ لکھݨ دامنڈھ 1976 أ وچ افسانہ ‘‘ روہی روپ’’ توں بدھا ۔ انہاں دا افسانوی مجموعہ ‘‘ سانجھ’’ جون 1994 أ وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور توں شائع تھیے۔ایں کتاب وچ روہی دے لوکیں دا آپت وچ پیار اتے ݙکھ سکھ وچ ہک ڈوجھے نال انہاں دی سانجھ کوں بیان کیتا گئے۔ 

بتول رحمانی  د  ے افسانے ‘‘ روہی روپ’’ اچ منظر نگاری ایں طرح کیتی گئی اے:‘‘ سب دے ٻال سب کوں پیار ے ہوندن ۔وستی دے ہک گھر وچ کوئی تکلیف تھو گئی تاں سبھے ہک ڄنگھ تے کھٹے تھی گئے۔اے ہک جان ہزار قالب لوگ روہی دا وسیب ہن۔’’ (17)

‘‘ اوکوں روہی دے پیلے پیلے تے نرم ملائم ٹبے یاد آئے۔۔ او اوندی نرماہٹ محسوس کرݨ واسطے مٹھیاں بھَر بھَر کرِیندا کئی واری او نرمی تے سوہݨی سوہݨی خوشبو نال بے خود تھی تے ٹبے نال سر ٹِکا ݙیندا ۔’’ (18)

اُنہاں دے اندر بے پناہ صلاحیت ہئی پر تقدیر  دے فیصلے اٹل ہن ۔وقت انہیں کوں ساڈے کْنوں کھَس گھِدے نا تاں انہاں دیاں آوݨ آلیاں ٻیاں لکھتاں سرائیکی افسانے وچ وڈے وادھے دا کم کرن ہا۔ 

 قاصر فریدی 
قاصر فرید دی سنجاݨ انہاں دے ناول سانول وچ کراڈتی گئی اے۔ بحثیت افسانہ نگار انہیں دی کتاب ‘‘ آدم ڄایا ’’جولائی 1994أہے۔ انہیں آپݨے افسانے وچ وسیب تے تھیوݨ والا ہر ظلم ، ذیادتی ، زبر دستی تے ناانصافی کوں بیان کیتے۔ قاصر فرید ی ہک حقیقت پسند افسانہ نگار اے۔اتے انہاں دے موضوعات اساڈے وسیب دی عکاسی کریندن۔

قدسیہ قاسم قاصر فریدی دے بارے لکھدن:قاصر فریدی سرائیکی وسیب دا اُو پْتر ہے جیڑھا وسیب  وچ تھیوݨ والا ظلم جبر تے استحصال کوں برداشت نی کر سگیااوں سچ کوں سچ لکھے۔’’ (19)

قاصر فریدی آپݨے ہک افسانے ‘‘ سینکلی’’ وچ ہک پیو دی معاشی بد حالی اتے بے وسی دا پس منظر ایں بیان کیتے۔ (پہلی دھی آکھیا) س ‘‘ ابا ݙیکھ میں سر وں ننگی ودی ہاں ، میکوں بوچھݨ گھن ݙے۔ (ڈوجھی دھی آکھیا)ابا میڈے تن دے کپڑ ے کوئنیں، تریجھی آ کھیا ابا میں پیروننگی آں، چوتھی ہنجوں تر میندیں آکھیا، ابا میڈے پیریں وچ جتی ہے نہ تن تے کپڑا نہ سرِ تے بوچھݨ اے۔’’ (20)

اُنہاں دا افسانہ ‘‘ ساوا پاݨی ’’ سیاسی تے سماجی پس منظر وچ لکھیا گئے۔ جیندے وچ ٻہوں وݙے مسئلے کوں نشابر کرݨ دی کوشش کیتی گئی اے۔ مثلاً سرائیکی وسیب نال تھیوݨ والی نا انصافی ، حقوق دی صحیح ونڈ نہ تھیوݨ دی محرومی ایں افسانے دا موضوع اے اولکھدن۔ 

‘‘ حِیف اے مسلمانو! تہاڈے انصاف تے اساں ایں مْلخ وچ سکھ ساول آنݨ کیتے ڈینہہ رات کماکما اپݨی رَت پو ہک کیتی کھڑوں آپݨے بالیں دے منہ کنوں گرھاں کھَس آپݨے پیٹ تے سْبیاں بَدھ تہاڈے کھیسے بھریندوں۔آپڑیاں ڈل مرائیاں ݙیکھو جو ہک ہک روڈ تے چووی چووی عرب روپیہ خرچ کریندو جو تُہاڈے کاریں کوں موٹریں کوں تْھڈا نہ آوے تے اساڈے پورے وسیب وچ پیریں ٹرݨ کیتے چنگا دگ وی کوئینی۔’’ (21)

غلام حسین راہی گبول :غلام حسین راہی گبول دا تعارف سرائیکی ناول وچ موجو د ہے۔ انہاں دا1997أ وچ لکھیچݨ والا افسانوی مجموعہ ‘‘ ݙکھیں وات’’ 20 کہاݨیاں تے مشتمل اے انہاں کہاݨیاں اچ سرائیکی وسیب دی غربت ، ظلم جبر ، استحصال دے علاوہ اْچی سوسائٹی دے راہݨ آلے لوُکیں دے پوْل کْھولݨ اتے جیلی دوائیاں دا کاروبار کرݨ والیں کْوں وی نِشابر کیتا ہنیں۔ 

افسانہ دھی دا سنیہا وچ لکھدن:‘‘ ویندیں ویلھے ہک سنیہا ڈیندی آں ، اُنہاں پیو ما أ دے ناں جنھاں دے گھر جوان دھیاں ہوون تے او آپݨی ہوس وچ غرق ہوون، آکھیں دھن دولت دے پجاریو اتنے تے اندھے ناں بنو جو  تہاݙیاں دھیاں اپݨی عزت تے عصمت لٹوا ذلت تے خواری دے کھڈیں وچ ونج ݙھَݨ تےول تڑپ تڑپ تے جان کنی دی سولی تے چڑھ تے ساہ ݙے ونجن، سُوچو کجْھ تاں سُوچو’’ (22) 

  غلام حسین راہی گبول دا بیا ہک افسانہ ‘‘ انسانیت دےدشمن ’’ وچ ہک منظر ایں یبان کیتاگئے۔ ‘‘ سیٹھ ابرار دوائیاں ݙٹھیاں تاں اوندی دھاڑ نکل گئی او بے ہوش تھی ونج ڈٹھا۔ او کوں پتہ ہا جو اے دوائیاں بݨا وَ تو تے جعلی ہن کیوں جوا وندی کمپنی دیاں ہن۔ ہوش اچ آتے رڑاں مرینداہا۔ ہائے اے میں کیا کیتا ناں میں جعلی دوائیاں بݨیندا ناں میڈی دِھی مردی۔ ’’ (23)

 عبدالباسط بھٹی 
عبدالباسط بھٹی 1958 أ احمد پور شرقیہ وچ جمے ابتدائی تعلیم احمد پور شرقیہ ہائی سکول وچوں حاصل کیتی۔ ایف اے صادق پبلک کالج ڈیرہ نواب اچو کیتی۔ بی اے ایس ای کالج بہاولپور توں کیتا۔ 2010 وچ ایم اے سرائیکی کیتا ایندے علاوہ ایم اے اکنامکس اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں پاس کرݨ توں بعد ڈسٹرک اکاونٹ آفس وچ بطور اکاؤنٹنٹ 2 سال کم کیتا ۔ بعد وچ ترے سال تک سعودیہ عرب اچ گزارے تے کاروبار وی کریندے ہن۔ 2008 کنوں پی ٹی وی ملتان تے بطور رلینگویئج سپر وائز ر کم کریندے ہن۔ اُنہاں بطور افسانہ نگار، خاکہ نگارتے سفر نامہ نگار کم کیتا۔عبدالباسط بھٹی دیاں لکھتاں دو دید بھنوائی ونجے تاں اُنہاں دی پہلی لکھت ہک سفر نامہ ‘‘ کوکدے پندھ کر لا ندے پاندھی’’ ہے۔ جیڑھا جھوک پبلشرز خان پور توں 1992 أ اچ چھپے ایندے علاوہ ‘‘ ڈکھ ڈول’’ تے‘‘ سانول سلوݨیں’’ ݙو خاکیں دے مجموعے ہن۔ عبدالباسط بھٹی دی کتاب ‘‘ وکاو چھانورا’’ سرائیکی افسانے دا مجموعہ اے ایں مجموعے کوں سمل پبلی کیشنز احمد پور شرقیہ نے 2004أاچ شائع تھئے۔ایں مجموعےوچ نِکیاں نِکیاں کہاݨیاں وچ وسیبی محرومیاں ، اتھوں دے واسیاں دی مونجھ ملال ، ادھ موئیاں خواہشاں کوں دل ہلاڈیوݨ والے انداز وچ پیش کیتا گیئے۔ باسط بھٹی دی زن خالص تے منظر نگاری ہر افسانے وچ ݙسدی اے تے وسیبی رنگ اُنہاں دے افسانیں وچ جاہ جاہ تے نکھرےکھڑن۔

‘‘ کھٹڑے تے سْتا سوچاں دی گاڈی اچ پَھاتا پیا ہا ۔ پھرکݨ دی جانہ ہی ، سارے ڈینہ دا تھکیڑا اکھیجے بت اچ ساہ ای کائینی ، اَکھیں نْوٹیندیاں گیاں تے آخر اُونندر دی چادر تان سم پیا۔ خیالاں دیاں دنیا خواباں اچ نہ چھوڑیاعجیب منظر ہا واجے وجدے پئین ۔ جْھمر لگی کھڑی ہئی ویڑھا بِیادری نال بھریا پیا ہا۔ سہریاں دا الا کناں اِچ رس پیا گھولینداہا۔ اوندی دھی فیضاں سالھ دی چُنڈھ اچ کنوار بݨی رَتا جوڑا پاتی سنگری بیٹھی ہئی ۔ سینگیاں سنگتاڑیاں نال جھم کھڑیاں ہن۔ ’’ (24)

عبدالباسط بھٹی دی ہر کہانی منڈھ منظر نگاری توں ٻدھیندے اُنہاں دے ہر افسانے وچ منظر نگاری ایویں کیتی گئی ہے جیویں کہیں مصور تصویر بݨا تے اساڈے سامݨے چارکھی ہووے۔ ‘‘ کالے خان دا دیرہ کیا ہَا نِکی جھی بادشاہی ہئی وستی کنوں باہر اُچے ٹبے تے دیرا ۔ ِسجھ اْبھار آلے پاسُوں ہک بوہڑ دا وڈا سارا پُرناں ٻوکھروݨ ۔ ڈینہ لہندے پاسے مسیت جیڑھی کالے خان دے وڈکے اُسروا گئے ہن۔ مسیت نال کجھ قبراں تے ایہےکالےخان دے وݙکے ہن۔’’ (25)

 رابعہ خان 
رابعہ خان 14 جنوری 1980 أ کوں عاشق حسین خان دے گھر شہر سلطان ضلع مظفر گڑھ وچ پیدا تھین ۔ انہاں ابتدائی تعلیم آپݨے علاقے توں حاصل کیتی ۔ یونیورسٹی توں ایم اے سرائیکی وَل ایم اے اردو تے بی ایڈ وی کیتا۔ نکے لا توں والد صاحب ناں خواجہ سئیں دیاں کافیاں اہدےہن۔ رابعہ خان دا ہک افسانوی مجموعہ‘‘ ساہویں سول بسیرا’’ 2007 أ وچ جھوک پبلیشرز توں شائع تھئے۔

رابعہ خان لکھدن:  ‘‘ میں اے قصے ݙٹھم ، سݨیم ، محسوس کیتم تے ول ، ‘‘ ساہویں سول بسیرا’’ دی شکل وچ اگوں تے پجائم ۔ اے محض قصے وی نی بلکہ میڈے وسیب دیاں سوہݨیاں کوجھیاں رسماں دی تاریخ وی ہے۔’’ (26)

اُنہاں دا فسانہ آدھل وچ ہک گھر دا منظر ایں بیان کیتا گئے۔ ‘‘ چٹی کھیر حویلی چودھارجوان دی تےجیل جیڈیاں کَندھیں۔۔ کوٹھیاں دے اندروں باہروں نیلا پولاڈتا ہویا ہا۔ صَفیل سیپ کڈھے ہوئے کپڑے جیندے اتے طوطے تے پھل نکھتے ہوئے ہن،کندھ نال سنگھری ہوئی ہئی تے اوندے اتے لسکدے ہوئے جَسی ، شٹیل تے کْٹ دے تھاں لاتھے ہن۔’’ (27)

 فیض بلوچ 
فیض بلوچ 1941 أ وچ موضع نوپور تلائی تحصیل کوٹ  ادو ضلع مظفر گڑھ وچ پیداتھئے۔ انہاں ابتدائی تعلیم آپݨیں علاقے وچ حاصل کیتی تے میڑک تک تعلیم حاصل کرݨ دے بعد انہاں ہک دینی مدرسے وچ داخلہ گھن گھدا اتھاں ترائے سال دا قِرآت دا کورس مکمل کیتا۔ اتے عربی صرف ونحو دی تعلیم حاصل کیتی ول کجھ عرصہ دینی مدرسے وچ ملازم رہ گئے۔ اتے ول نوکری چھوڑ ڈتو نیں تے راج گیر ی دا کم سکِھیونیں انھاں ساری زندگی اساری تے ڳل کاری کیتی اجکل او ریٹائر زندگی گزریندے پین۔ اُنہاں شاعری دا آغاز 1970 أ توں کیتا اُنہاں دے چھوٹے وݙے پنج شعری مجموعے ہݨ تک چھپ چکݨ۔ زلفیں دی قید،ڈوہرا جات،غم دیاں غاشاں،تھل دی تس ،تھل دی ݙات۔

فیض بلوچ افسانہ نگاروی ہن تے نقاد وی ۔انہاں دی تنقید دی کتاب ‘‘ سرائیکی شاعری وچ  غزل گوئی’’ حصہ اول چھپ چکی اے جبکہ حصہ دوم تے کم اجکل جاری اے۔ اُنہاں دے ڈو افسانوی مجموعے چھپ چکݨ۔ 

1.                 ولدی ڈھلدی چھاں                                2005                                     20 افسانے

2.                 پکھی واس                                                2012                                    18 افسانے

پکھی واس دا یکا سمل:اٹھارہاں افسانے ہن جہڑے گھٹ ودھ ݙڈھ سو (150) صفحات تے دِگھرے ہوئے ہن۔ ایں کتاب دا عمومی جائزہ کیتا ونجے تاں ایندے وچ سرائیکی وسیب دےمسئلیاں دی نشاندہی کرتے اَنہاں دا حَل سمجھا یا گئے۔جیویں ݙاج ، رسہ گیری، غربت ، جہالت تے احساس کمتری جہیں موضوعات تے کہاݨیاں لکھیاں گئین۔

سرائیکی افسانوی مجموعہ ‘‘ ولد ڈھلد چھاں ’’ دے بارے شوکت مغل لکھدن:

‘‘ فیض بلوچ دے انہاں کہاݨیاں دا ساݙے وسیب ، ساݙے کلچر، ساݙی حیاتی تے ساݙے رہݨ سہݨ نال بہوں گھاٹا تعلق ہے۔ فیض بلوچ انہاں افسانیاں وچ کتھائیں وی قاری کوں وسیب کنوں پرَے نہیں کریندا نہ او آپ وسیب کنوں اوڈِھر ، پرْوبھرا تے پَرے ویندے۔ فیض بلوچ ہک اہجا ں لکھاری ہے جہیڑا وسیب نال جْڑیا ہوئے اْونِیں وسیبی مسائل کوں جیویں ڈِٹھے انہاں کوں سادہ انداز وچ ہوبہوبیان کرݙتے ۔ اصلاح دا جذبہ اوندے افسانیاں دا مونڈھی محرک ہے۔’’ (28)

           افسانوی مجموعہ ‘‘ ولد ڈھلدی چھاں’’ وچوں ہک منظر اے ہے۔‘‘ چیتر ، بہار، دا مہینہ ، پیشیں دا ٹائم ، کنکاں نسریاں کھڑیاں ہَن تے ککر دے مارے کرڑے وݨ وَل پَھپھٹَرے پئے ہَن۔ چارے پاسے تاحدِنظر ساول ای ساول ݙسدی پئی ہئی ۔ باغیں وچ کوئیلاں تے بلبلاں دی سریلی آواز ایویں کنیں پوُندی پئی ہئی جیویں کہیں دربار تے قوالی تھیندی پئی ہووے۔’’ (29)

فیض بلوچ دے افسانے پڑھ کے کوئی نہ کوئی اخلاقی سبق ملدے اَتے انہیں دے افسانیں وچ معاشرے دی اصلاح تے مَت دی گالھ وی کیتی گئی اے۔ 

فیض بلوچ آپݨے افسانیں دے بارے لکھدن:‘‘ جوکجھ اپݨے آسوں پاسوں وسیب اچ تھیندا ݙٹھے او سارے مناظر میں افسانیاں دی صورت اچ لکھ کے پیش کیتے ہن۔ کوئی افسانہ ، کوئی خیال باہروں نہیں گھدا ڳیا۔’’ (30)

یا میڈے ؛معصوم دل دی تیز دھڑکن سم ونجے

یا میڈے احساس دی سْولی تے سر ہووے پیا

 جاوید آصف 
جاوید آصف دا اصل ناں محمد جاوید اتے قلمی ناں جاوید آصف ہے۔ انہاں دی پیدائش وستی کوٹلا داد تحصیل و ضلع راجن پور اچ 4 فروری 1975 أ دی اے ابتدائی تعلیم آپݨے علاقے وچوں حاصل کیتی اتے بی اے دا امتحان پاس کیتا۔ اتے اجکل غزالی ماڈل سکول ساہن والا وچ پرائیو یٹ استاد دے فرائض انجام ݙیندے پین۔ جاوید آصف افسانہ نگاردے علاوہ شاعروی ہن انہاں دا شاعری دا ہک مجموعہ ’’ وساندر’’ شائع تھی چکے اتے ݙوجھا شعری مجموعہ ‘‘ کھارے چڑھدی سِک ’’ وی شائع تھیوݨ آلا اے۔  انہاں دا ہک افسانوی مجموعہ ‘‘ لئی ہار’’ اگست 2016 أ وچ جھوک پلشز دی طرفوں چھپ چکے۔ انہاں دا معاشرے تے سماج نال گہرا تعلق ہووݨ پاروں افسانیاں وچ وسیب دے رنگ نظردِن۔

رحیم طلب لکھدن: جاوید نے علامت نگاری توں پرے رہ کے افسانے کوں وسیب دا شفاف منظر نامہ بݨا ݙتے۔’’ (31)

ڈاکٹر حمید الفت ملغانی لکھدن:‘‘ جاوید آصف دے افسانیں دی ٹھیٹھ زبان تے منظر نگاری توں ٻدھے گئے منڈھ نویکلے اسلوب د ے ترجمان ہن۔’’ (32)

افسانہ پیلھوں وچ جوائی، میجھی نالبہہ تے وسیب وچ وݨیں دےمکُݨ داارمان کریند ی اے۔

‘‘ اساں اݨ رادھ غریبیں دا کتنا نقصان تھئے پیلھوں دی موسم پیلھوں ویچ تے غر سوائی کریندے ہاسے، ایندےعلاوہ اتھاؤں کاٹھیاں چݨ تےشہر ونج ویچوں ہا جیندے نال ساݙیاں چْلھیں گرم راہندیاں ہن۔۔۔سبھاں کوں ساݙیاں آوݨ والیاں نسلاں پچھدیاں ودیاں ہوسن جال کینجھی ہوندی ہئی، پیلھوں کینجھیاں تھیندیاں ہَن۔؟(33)

 حفیظ اللہ گیلانی 
ڈیرہ اسماعیل خان دے لکھاری حفیظ اللہ گیلانی دے افسانیں دا مجموعہ‘‘ اَݨ رادھ’’ سپت سندھو پبلی کیشنز دیرہ اسماعیل خان توں شائع تھئے ۔ وسیبی رنگ اِچ رنگیے ہوئے انھیں افسانیں وچ دمان اِچ ورتیے ونجݨ والے لفظ اتنے ہن جو کتاب دے چھیکڑ وچ ہک ہک افسانے دے فرہنگ شامل کیتی گئی ہے ۔ کتاب دے عنوان دے نال نال ایں مجموعے وچ شامل کئی افسانیں دے ناں وی وسیبی رنگ کوں نشابر کریندن۔ ایں مجموعے اچ کل چوڈاں 14 افسانے ہن۔ جتھاں دمان دے کئی حوالے ڈسدن اْتھاں اِنھیں افسانیں دا متن سرائیکی دے نثری تخلیق ادب دی سنجاݨ ہے۔ افسانے ‘‘ اَݨ رادھ’’ کوں ایں انداز نال ختم کیتا گئے ۔ 

‘‘ دیگردِے بعد مسیت اِچوں اعلان تھیوݨ شروع تھی گیا۔ ایمان والو خدا دا گھر بݨدا پئے تساں امداد کرو جتنا پھَردے وے خدا دے گھرد ی امداد کرو۔ واݨ وٹیندی ساری عمراں پچھڑودی ٹرݨ آلی تاجی اٹھی کے لوکاں دے ݙتے ہوئے پیسےڳہی اچوں کڈھ کے پیو دی تلی تے آ رکھے تے آکھݨ لگی۔ بابا ساݙے کول زیادہ اِنھاں پیساں دی لوڑ خد ا کوں ہےاوند گھر ضرور بݨݨا چاہیدے۔ اساں تاں بکْھے سْمن دے ہِیلک ہیں، گالھ کریندی جھا او ں معصوم دیاں اکھیں گْھم پیاں ۔ ممدو چپ چاپ پیسے گھن کے مسیت دْو ٹْر پیا تے اوندی دھی تاجی ماں دے خالی کھٹڑے دا پاوا نپ کے روندی زمین تے سم گئی۔’’ (34)

 طلعت نقی 
9 اگست 2017 وچ جھوک پبلشرز توں چھپݨ والا ‘‘ اکھ دی بْکھ ’’ طلعت نقی دا پہلا افسانوی مجموعہ اے ۔ طلعت نقی دی پہلی کوشش ہووݨ دے باوجود وی انہاں دے افسانے سرائیکی وسوں دی آواز ہن ۔انہاں دا افسانہ‘‘ اکھ دی بکھ’’  ݙو ٻالاں تے انہاں دی ماں دے ذریعے معاشرتی ݙکھ کوں بیان کیتا گئے۔ طلعت نقی لکھدن ۔

‘‘ اے افسانہ میں ڈالے وچ بیٹھی ماں تے اوندے ݙو ٻالیں دیں اکھیں وچ تس ، سِک ، خواہش ، خوابیں خیالیں وچ رہݨ تے وسݨ والیں اکھیں کوں ݙیکھ تے لکھیا۔ لکھیا نئیں بلکہ میڈے اندر دی تریمت ماأ نے میکوں قلم چاوݨ تے مجبور کیتا۔’’ (35)

افسانہ ‘‘ اکھ دی بُکھ’’ انہاں دا ہک سفری مشاہدے دا اظہار ہے ہک ماں دے طرفوں آپڑیں بالیں کوں سیب ݙیوݨ دا وقعہ ݙسدے تے انہاں کوں شہر گھن ونجݨ دے باوجود انہاں دی خواہش پوری نہ کر سگݨ تے انہاں دے اکھیں وچ مایوسی ، شوق ، حسرت ، آس ، بے وسی  بُکھ ݙیکھ تے ماں دے دل وچوں کوک تے مونہہ وچوں ٹھڈا شُکار انکلدے ۔ 

پروفیسر ڈاکٹرمقبول گیلانی لکھدن: ‘‘ طلعت نقی دے افسانے اپݨے وسیب دی ثقافت دا اولڑاں ہِن۔’’ (36)

پروفیسر شوکت مغل لکھدن: ‘‘ سئیݨ دے افسانیاں دا موضوع سرائیکی وسیب ہے اوندی تریمت ہے، اوں تریمت دےݙکھ اوندے وِیݨ ، اُوندیاں سِکاں ، اُوندیاں اْمیداں، ایں مجموعے دا مونڈھی موضوع ہن۔۔۔افسانیاں اچ سرائیکی وسیب دی تریمت بُلیندی صاف سݨیندی ہے۔’’ (37) 

 حوالہ 
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی