12ویں صدی توں 13ویں صدی عیسوی وچ سرائیکی اَکھاݨ

بابا فرید گنج شکرؒ 
سندیس راسک دے بعد ساکوں 12ویں توں 13ویں صدی عیسوی تئیں بابا فرید شکر گنج دی شاعری وچ اَکھاݨ دی استعمالی نظردی ہے۔

بابا فرید 1173/74ء وچ ملتان دے ٻاہرلے قصبے کوٹھے والا اِچ جٖمّے ۔ آپ دے والد دا ناں قاضی جمال دین ہئی ۔اِنھاں ملتان اِچ تعلیم مکمل کیتی ۔ خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ نال ملاقات کیتی ۔ شیخ شہاب الدین سہروردی ، حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی ، شیخ فرید الدین عطّار دی صحبت اِچ ریہ ڳے ۔ اَخیر تے پاک پتن چلے ڳئے اَتے اُتّھاں اسلام دی تبلیغ کریندے ریہ ڳئے۔ آپ دی شادی سُلطان غیاث الدین بلبن دی دھی نال تھئی ۔ حضرت خواجہ نظام الدین اولیاء آپ دے مرید ہَن ۔ آپ دا انتقال 1269ء اِچ تھیا۔

آپ دا کلام ؍اشلوک سِکھاں دی مقدس کتاب ’’گرنتھ شریف‘‘ اِچ موجود ہے ۔ اشلوک دا مطلب ہے ۔ فقیر دا جہان ۔ ایہ فارسی دے بیت وانگوں شاعری دی ہِک ونکی ہے ۔ جیندے وچ ݙو ہم قافیہ مصرعے ہوندن ۔ اشلوک وچ تصوف ، فقر ، توحید تے دنیا توں اِجتناب دے موضوع شامل ہوندن۔

جہڑیلے اساں بابا فرید دی شاعری ؍ اشلوک دا مطالعہ کریندے ہئیں تاں ایندے وچ لوک دناوت کوں ظاہر کرݨ آلے کئی اشلوک ݙیہدے ہیں ۔ ایہے بیت ؍ اشلوک اِی سرائیکی اَکھاݨ دی روایت کوں اڳوّں تے ٹُریندِن ۔ اشلوکاں وچ دناوت دیاں ڳالھیں اُتّے مشتمل ایہ اَکھاݨ ݙیکھو:

(1کُجھ نہ ٻجھّے ، کُجھ نہ سُجھّے

دنیاں ڳجھّی اڳ ہے جیندے

دُنیاں ڳجھی بھاہ ہے

دنیا ڳجھی بھاہ

(اشلوک نمبر3)

وچ کُجھ نھیں سُجھدا

(2اپݨے گِریواں میں سرنیواں کرکے ݙیکھ   (اشلوک نمبر6)

آپݨے گِروان اِچ سر جِھکّا کرکے ݙیکھو

(1اپݨے گِروان اِچ جھاتی پا

(2آپݨے عملاں اُتّے نظر رکھو

(3ساکھ پکن آئی ہور کریندی ون 

(اشلوک نمبر11)

فصل پکدی ہے تاں رنگ بدل ویندے

ٻڈھیپے اِچ انسان دی حالت بدل ویندی ہے

(4فریدا! خاک نہ نِندئیے ، خاک جیݙا نہ کو      (اشلوک نمبر17)

مِٹّی کوں بُرا نہ آکھ مِٹی سنواں کوئی نِھیں

مِٹّی تیݙی ماء ہے جِہڑی تیکوں سنبھلیندی ہے

(5جِنہاں کھادی چوپڑی، گھنے سہن گے دُکھ     (اشلوک نمبر28)

جِہڑے لوک تر مال کھاندیپئین اوہ ٻہوں ݙکھ جھلیسِن

زردار کوں آخرت اِچ زیادہ حساب ݙیوݨا پوسی

(6فریدا! کوٹھے منڈپ ماڑیاں ایت نہ لائیں چِت  (اشلوک نمبر57)

محل ماڑیاں اُتّے ماݨ نہ کر کیوں جو ایہ فانی شئیں ہِن

دُنیاں دے مال اُتّے ماݨ نہ کرو

(7فریدا! خالق خلق میں ،خلق وَسّے رب مانہ     (اشلوک نمبر75)

رب مخلوق وچ تے مخلوق رب وچ وَسدی ہے

بندے تے خُدا اِچ کُئی وِتھ کوئنیں

 شاہ شمس سبزواری: 
13ویں صدی عیسوی وچ شاہ شمس سبزواری دے گِنان مِلدن۔ اِنہاں دے گِنان وچ لوک دناوت ، تصوّف تے امثال دا وافر ذخیرہ موجود ہے ۔ بعضے لوکاں دے نزیک آپ سرائیکی زبان دے پہلے شاعر ہِن۔

شاہ شمس ایران دے شہر سبزوار اِچ جٖمّے ۔ عبدالغفور قریشی اپݨی کتاب پنجابی ادب دی کہانی (1989ء) وچ آپ دا سنِ پیدائش 1165ء لکھے تے تاریخ وفات 1276ء لکھی ہے ۔ ڈاکٹر روبینہ ترین آپ دا سنِ پیدائش 1165ء تے وفات سن 1356لکھے ۔

(ص34۔ شاہ شمس سبزواری ۔ سوانح حیات و آثار 2007ء)

ایں طرح آپ دی عمر 191 سال بݨدی ہے ۔ جہڑی منّݨ اِچ نِھیں آندی ۔ میݙا خیال ہے جو مزار دے کتبہ مطابق آپ دا سنِ وفات 1356ء درست ہے ۔ عمر تقریباً 115سال ݙسی ویندی ہے تہوں آپ دا سنِ پیدائش 1241ء ہوسی ۔ ایں طرحاں آپ دی پیدائش بابا فرید دے بعد دی بݨدی ہے ۔ آپ دے والد دا ناں سید صلاح الدین محمد نور بخش مبلغ ہا ۔ آپ دا تعلق اسمعیلی فرقے نال ہا ۔ تہوں اُنہاں دے مرید اسماعیلی ، نور بخشی تے شمسی سݙے ویندن۔ شاہ شمس دی شاعری کوں ’’گیان‘‘ آکھیا ویندے ۔ جہڑا اسماعیلی پیراں دا کلام ہے ۔ اسماعیلی پیراں دے علاوہ کئیں دے کلام کوں گِنان نِھیں آکھیا ڳیا ۔ اِنہاں پیراںکنوں پہلے اشلوک(شبد دی ونکی ملدی ہے جہڑی گورو گورکھ ناتھ، گورچرپٹ ناتھ ، پورن بھگت تے بابا فرید کن نظر آندی ہے۔

شاہ شمس بہاء الدین زکریا ملتانی دے زمانے ملتان اِچ تشریف گھن آئے اَتے بعد اِچ اِتھائیں اللہ کوں پیارے تھئے۔ شاہ شمس دے گِنان نظم دی شکل اِچ ہِن ۔ جنہاں دا موضوع حمد ، نعت ، دنیا دی فناہ ، چنگے عملاں دی نصیحت تے پیر پرستی ہے ۔ بݨاوت دے لحاظ نال ایہ گِنان نظم دی شکل وچ وی ہِن ۔ اَتے پنج؍ترے مصرعیاں دے بند وی ہِن ، اَتے ݙو مصرعیاں تے مشتمل شعراں دی شکل وِچ وی ، کلھے کلھے مصرعیاں دی شکل دی نظماں دی صورت وچ وی ہِن ۔ شاکر حسین شاکر دی مرتبہ کتاب اِچ 40گِنان قدیم سرائیکی دے ہِن تے ݙہ نظماں فارسی وِچ ہِن۔

گنان دی زبان ملی جُلی ہے ۔ اِنہاں وچ فارسی ، عربی دے نال نال قدیم سندھی تے سرائیکی زباناں شامل ہِن ۔ ایہ گِنان پڑھݨ نال تلویں مصرعے لوک دناوت کوں ظاہر کریندن۔ جنہاں وچ اَکھاݨ دی قدیم شِکل ساکوں نظر آندی ہے۔

1)اے جی سادھو لنگھے سادھ تھیا+تیاں غافل ٻیٹھا روئی روئی              گنان :4:2

(درویش سچے بݨ کے چُھٹ ڳئے پر غافل ٻیٹھے روندے ریہے)

سرائیکی کہاوت:          جِہڑا ہَلدے اوہو کھٹدے

(2اے سُبھاڳا! ناگو تو آیو تُو آئیو تُو وئیسی +کُجھ نہ نبھسی نال سُبھاڳا۔         گنان :3:5

(اے خوش بختا! تُو خالی ہتھ آئیں تے خالی ہتھ ویسیں۔ (دنیا دی کُئی شے) نال نہ نبھیسیا

سرائیکی کہاوت:         دُنیاں دی کُئی شئے ساتھ نھیں ݙیندی

(3اے سُبھاڳا! کھادھا سوکھادھا ، پیتا سو پیتا + دیتا سو ہی پر ماݨ سُبھاڳا    گنان :4:6

(اے خوش بختا! دُنیاں وچ جوکھادو جو پیتو پر حق دی راہ تے ݙتّا کم آسیا۔)

سرائیکی کہاوت:         ہتھ دا ݙتّا کم آندے

(4پیر بِنا بھائی بہشت نہیں +ایم ساچوں ، ایم ساچوں کری جٖاݨو          گنان:7:7

(کامل مُرشد مُتّوں بہشت نہ مِلسی ۔ ایہ ڳالھ سچی سمجھو)

سرائیکی کہاوت :           ُرشد کامل پار لنگھیندے

(5جیتے چاݨیا سروے مرم تے پَھل مامیا رے لول۔                 گنان: 10:10

(جنہاں راز جٖاݨ گھدّے اُنہاں پَھل چا گِھدّا)

سرائیکی کہاوت:         رب دے راز جٖاݨݨ آلے کامیاب ہِن

(6اے جی ہی پرایا وِہڑا

اے سُݨو بھائیم جی ہویا راجی 

تو ناٹھی دوئے ڈیئݨا وِیرا دوئے ڈیئݨا                            گنان: 6:14 

(اے میݙے بھراوا! سُݨ ۔ اے جسم پرایا ہے تے توں اِیندے وِچ ݙو ݙینہاں دا ممھان ہِیں ، بھراوا! ݙو ݙینہاں دا

سرائیکی کہاوت:       حیاتی چار ݙینہاں دی ہے تے جان پرائی امانت ہے۔

(7اے جی کسوٹیئے جِیم کنچن کسئیے

تُسا آپ کوں آپ کسا وو جی                                  گنان : 3:15

(میݙے یار! جیویں سونا کَس وَٹّی تے پرکھیا ویندے اُونویں تُساں وی آپ کوں اَزمائش وچوں گزارو)

سرائیکی کہاوت:     سوناں پرکھیجݨ دے بعد مُل پیندے ۔

(ماخوذ: شاہ شمس سبزواری ! سوانح حیات اور آثار ؍ ڈاکٹر روبینہ ترین)

…………………

(8اے سُبھاڳا! جنو دے کارن تُو کُوڑ کمایا

سے نہیں نبھسی نال سُبھاڳا۔                                   گنان:صفحہ198

(اے خوش بختا ! جِنہاں پِچھّوں تیں کُوڑ کمائے ، اوہ تیݙا ساتھ نہ ݙیسِن)

سرائیکی کہاوت:      کُوڑے دے ساتھی خُوار تھیندن۔

(9پِیر شمس غازی ٻولیا

پَھل سچّے یارے مومنے پاوݨا، وِیرا پاوݨا۔                       گنان : صفحہ 206

(پیر شمس آکھے یارا ! سچّے مومن پَھل پیسِن ، یارا ! اُوہے پیسِن

سرائیکی کہاوت:      سچّا بندہ اِی کامیاب تھیندے

(10اے جی جوجڑ کاپو پاپ نی بھائے تو جیو ہریا ہو

سِیس کاپی گُر دِل بیسن دیجئے تو گُرنر بیلی ہوئے ۔               گنان:صفحہ214 

(بھراوا ! جے پاپ دی جٖڑھ وَڈھ ݙئیو تاں رُوح تازہ تھیندی ہے ۔ آپݨی گردن کپ کے گرو ؍ مُرشد کوں دِل اِچ جا ݙئیو تاں گُرنر؍ مُرشد تیݙا سجٖݨ بݨ ویسی)

سرائیکی کہاوت:      مُرشد پار لنگھیسی

(11اے ویرا ! بھائی مال دَھن تِیاں ہوا بِرانا

کُچھ   لیا  ساتھ   نہ   جائے   جی                          گنان: صفحہ218

(بھراوا ! بِھرا ، مال ، دَھن سب بِغانے بݨ ویسن ۔ کُجھ نال نہ ویسی )

سرائیکی : بندہ مرسی تاں سب کجھ پیا رہسی

)ماخوذ : حضرت شاہ یوسف گردیز ، حضرت شاہ شمس سبزواری ؍شاکر حسین شاکر(

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان