خواجہ فریدؒ دا نظریۂ حُسن

شبیر حسن اختر 
فریدؒ دا حُسن دا نظریہ اُنہاں مخصوص تصورات تے نظریات دی ارتقائی کڑی ہے جیڑھے انسان مُڈھ قدیم توں گھن کراہیں اَڄ تئیں حُسن دی حقیقت تے شکل صورت دے با رے قائم کیتن ۔ قدرت نے ہر بندے کوں حُسن کوں سمجھݨ کیتے ہک جبلی احساس عطا کیتے جیڑھا ارد گرد موجود ٻہوں سارے سوہݨپ کولوں متاثر تھیندے ۔ کِیٹس دا اے آکھݨ کہ ’’ہر سوہݨی شئے اَبدی خوشی ہے‘‘ کئی نویں ڳالھ نیں ۔ معلوم تاریخ دے زمانے کوں ٻہوں پہلے درندہ صفت تے تمدن کنوں خالی انسان وی حُسن کنوں ایہو تاثر قبول کیتا ہئی تے اَڄ دی ایں دھرتی تے کوئی بندہ ایجھا نہ لبھسی جیڑھا حُسن توں ٻئی طرح اثر گھندا ہووے ۔ پر جیں ویلھے اے سوال پیدا تھیسے کہ حُسن جو انسانی خوشی دا منبع تے ا صل ہے خود کیا ہے؟ تاں انسان دی فکر وچ اتنا اختلاف تے رنگا رنگی پیدا تھئی جو حُسن دی اصل تے غور کرݨ والے  لوکاں دے نظریات کوں جمع کرݨ کیتے وی ہک پورے دفتر دی لوڑ ہے ۔ مختلف مفکراں اَڄ تک ’’حسن‘‘ دیاں جتنیاں تعریفاں کیتن او ساریاں ہک ݙوجھے توں اُلٹ ہِن ۔ ایندے بارے شاعر دا خیال کجھ ٻیا ہے ۔ مفکرین کئی ٻئی ڳالھ کریندن ۔ عقل ایندی ٻئی طرح تشریح کریندی ہے تے وجدان اینکوں کہیں مختلف روپ وچ ݙیکھدے ۔’’عینی‘‘ فلسفے اینکوں بس ہک ’’تصور‘‘ قرار ݙیندن تاں مادی فلسفے کنوں متاثر لوک اینکوں چیزاں دا تناسب تے توازن دا ناں ݙیندن ۔ اخلاقیات تے ایمان رکھݨ والے اینکوں ’’خیر محض‘‘سمجھدن تاں افادیت تے یقین رکھݨ والے اینکوں ہک ایجھی شے آکھدن جیڑھی کجھ کم کر سڳے تے جیکوں کہیں کم لایا ونڄ سڳیندا ہووے ۔ ایں تک جو طبعیات دے ماہرین ایندا کیمیائی تجزیہ کرتے اینکوں ہک مقناطیسی کشش وانگے قرار ݙے چھوڑے ۔ مُکدی ڳالھ اے ہے جو ہر زمانے دے وچ ہر مکتب فکر نے حُسن تے ایندی اصل کوں اپݨا ہک موضوع بݨائی رکھیے تے اَڄ مابعد الطبعیات اینکوں ہک جُدا تے مستقل فلسفے دی شکل ݙے ݙتی ہے ۔ اینکوں جمالیات آکھدن ۔ لیکن اساں بس اِتھاں اے ݙیکھݨا ہے جو خواجہ فرید جیہے عظیم شاعر تے فنکار آپݨے تصوراتِ حسن دی بنیاد کیں نظرئیے تے رکھی تے ’’حُسن‘‘ کوں کیڑھے نقطہ نظر نال ݙٹھا تے شاعری دا حصہ بݨایا۔

خواجہ فریدؒ متشّرع ہووݨ دے نال نال تصوّف دے ہک خاص نظرئیے کوں وی منیندے ہن جینکوں ابن العربی  نوفلاطونی نظریات تے قرآنی تصورات کوں رَلا مِلا تے ’’وحدت الوجود‘‘ دے ناں نال پیش کیتا ۔ اینکوں نظریہ ہمہ است وی آکھیا ویندے ۔ تصوف دی اے صورت فرید دا ایمان تے عقیدہ ہے۔

ٹھپ فقہ اصول عقائد نوں

رکھ ملت اِبن العربی دی

بے شک ہِن اُستاد دِلیں دے

اِبن العربی تے منصور

مُرشد مُحقق وڄ وڄا

ہمہ اوست دا ݙتڑا سبق

ہمہ اوست دے بھید نیارے

ڄاݨن وحدت دے وݨجارے

فرید دے تصورات حُسن دی تشکیل ایں مسلک دے پس منظر وچ تھئی ہے ۔ ہِیں واسطے تصوف تے وحدت الوجود دا ہک سرسری جائزہ اُنہاں حدود وچ رہ تے جتھاں اے فلسفہ حسُن دی اصل  تے بحث کریندے ٻہوں ضروری ہے۔

تصوف تے سریت دیاں بنیاداں اُنہاں افلاطونی تصورات دی بنیاد تے قائم ہِن جیرھے فلاطینوس تے مسلمان حکماء ، منشا ، ابن سینا ، ابن العربی تے الجیلی کول پاتے ویندن۔افلاطون خدا کوں خیر تے حُسن آکھیا ہا جیندے اندر ناں تاں تبدیلی آندی ہے نہ اینکوں فنا ہے ۔ اُوندے نزدیک حُسن دے کئی درجے ہِن لیکن سب دی اصل بنیاد اوہو ’’حُسن مطلق‘‘ ہے ۔ فطرت ایں واسطے سوہݨی ہے جو اے حُسن ازل دا ہک حصہ ہے ۔ ہر سوہݨی شے حسن ازل دی یاد ݙویندی ہے ۔ ایہا وجہ ہے جو اساݙے اُتے ہک پُراسرار خوشی طاری تھی ویندی ہے تے ہک ایہو جیہا سرور ساکوں چڑھ ویندے جیکوں بیان نی کیتا ونج سڳدا۔

اُنہاں نظریات کوں اشراقیت تے تصوف دے امام اعظم فلاطینوس مذہب تے الہیات دے سانچے وچ ڈھال تے ہک نویں مدرسۂ فکر دی بنیاد رکھی جیڑھا پیڑھی وار ترقی کر تے مسلمان حکما دے کول قرآنی نظریات نال رَل مِل تے فلسفہ وحدت الوجود دے ناں نال مشہور تھیا ۔ ایندے مشرقی ثقافت تے فکر اُتّے ٻہوں اثرات ہِن ۔ فلاطینوس خدا کوں حُسن تے خیر آکھݨ دے علاوہ اے دعویٰ کیتا ہئی کہ جیں ویلے حُسن الٰہی دے اَنا دا پیمانہ پورا بھریج ویندے تاں وَل چھلک پوندے ۔ ایں طرحاں کائنات وجود وچ آندی ہے ۔ ایں کائنات دا سب توں وݙا مقصد ایہو ہے جو اے آپݨے اصل والے پاسے ول ونڄے ۔ مادہ ٹھیک اے خدا نئیں پر خدا دے وجود دا ہک حصہ ہے ۔ ہِیں پاروں اے الوہی صفات وی رکھیندی ہے ۔ کبریائی منزل محسوسات تے معقولات توں بالاتر ہے ۔ اے انسان دی پہنچ توں اُوں ویلے تئیں پرے رہسی جیں ویلے تئیں اوندے اُتے حِسّیات تے عقل غالب رہسی ۔ ایں منزل تک صرف وجدان دے رستے نال ونڄ سڳیندے جیکوں تصوف دی اصطلاح وچ ’’معرفت اگیان‘‘ آکھدن۔

ابن سینا توں پہلے والے صوفیا اُنہاں نوفلاطوفانی نظریات کوں وی مزید ترقی ݙتی ۔ خاص طور تے ابن العربی ایں نظرئیے کوں وحدت الوجود دیاں توضیحات دے نال وسیع توں وسیع تر کیتا ۔ اُنہاں دے نزدیک حسن فاطر عالم وی ہے تے کائنات دا خالق وی ۔ ’’کُن‘‘ دا لفظ ہک سرمدی نغمہ ہے جیڑھا حُسن دے ساز توں نکلدے تے اَڄ تک مسلسل جاری ہے ۔ اے کون و مکان سب ہِیں حُسن دے مظہر ہِن ۔ جہد للبقا، ارتقا تے نمو حُسن دی تخلیقی قوت دے مختلف ناں ہِن جنہاں کوں عشق ، طلب تے تمنا وی آکھیا ڳے۔

فریدؒ دی جمالیات دی بنیاد اِنہاں نظریات تے رکھی ڳئی ہے ۔ اے نظریات اُنہاں دے نزدیک عقیدے تے ایمان دا حصہ ہِن ۔ انہاں اصولاں دے اُتے اُنہاں دے نزدیک عقیدے تے ایمان دا حصہ ہِن ۔ انہاں اصولاں دے اُتے اُنہاں کوں عالمانہ عبور حاصل ہئی ۔ انہاں دے کلام وچ انہاں مسئلیاں دے ٻہوں ڳوڑھے تے وسیع مطالعے دا ثبوت ملدے۔

سُݨ سمجھ ڑے زاہد جاہد توں

ہن عشق دے اے کلمات عجب

ہے قال عجب ،ہے حال عجب

ہے چال عجب ،ہے گھات عجب

ہے ذوق عجب ،ہے شوق عجب

ہے عین عجب ،ہے بین عجب

ہے قلب عجب، ہے سِر عجب

ہے نفس عجب ،ہے روح عجب

انہاں موضوعات کوں بیان کریندیں ہوئیں جیں ویلے خواجہ صاحب اصطلاحات تے رموز دیاں پُر خطر گھاٹیاں وچ لہندن تاں معلوم تھیندے جو او ایں رستے دے ہر پیچ تے خم ،تے اُچاڑ جھکاڑ توں پوری طرحاں واقف ہِن اَتے جیں ویلے او فنکار دی حیثیت نال ایں مقام توں اڳوں نکل تے خالص وجدان تے کیفیات دیاں سرحداں تیں پُڄدن تاں اِنہاں فلسفیانہ خیالات کوں ہک سُندر روپ ݙے ݙیندے ہِن جیڑھا دِل تے نگاہ تے پوری طرحاں چھا ویندے ۔ ہِیں کافی دے کجھ شعر ہِن:

ہے سوز عجب ،ہے ساز عجب

ہے گُھنڈ عجب ،ہے جھات عجب

واہ عالم حُسن آباد عجب

واہ سوہݨیاں دی بیداد عجب

لُٹی دِلڑی دی فریاد عجب

مُٹھی اَکھیاں دی برسات عجب

خواجہ فریدؒ صوفی تے فنکار ݙونہاں حیثیتاں نال حُسن کوں ہمیش ہوں مخصوص زاویہ نگاہ نال ݙٹھے ۔ انہاں دے نزدیک کائنات دا ہر وجود اَزلی حُسن دا حصہ ہے ۔ سارے موجودات عالم ایندے مظہر ہِن ۔ حُسن کُل کوں محیط ہے ۔ امروی ہے تے لافانی وی ۔ اے اپݨی اَنا دا اظہار مختلف شکلاں ، چالاں تے طرز و اَدا وچ کریندے۔

حُسن اَزل دی چال عجب

طرح لطیفے ، طرز غریبے

عاشق دی چاہت ، رقیب دا جلݨ تے محبوب دی سج دھج وچ جیڑھا حُسن ہے ڳاوݨ والے دے سوز تے ساز دی رڳ وچ جیڑھا خون ہے اُوندی گرمی وچ جیڑھی ہم آہنگی ہے ، پُڄاری دی پوجا دی بلندی دے وچ جیڑھی یکسانیت ہے او سب حُسن مطلق دا جادو ہے۔

آپ ہے عاشق ، آپ رقیبے

تھی دلبر جگ موہیئس سارا

کتھ مطرب ، کتھ تان ترانہ

کتھ عابد ، کتھ نفل دوگانہ

فرید دے عقیدے دے مطابق آواز تے اشکال دی رنگا رنگی تے اختلاف دے پِچھوں اوہو حُسن اَزل موجود ہے جیڑھا نِت نویں روپ بہروپ بھریندے ۔ کݙاہیں رانجھا ، کݙاہیں ہیر تے کݙاہیں کھیڑیاں دی شکل وچ ظاہر تھیندے ، کݙاہیں برہ پچھوں لُکدے تاں کݙاہیں وصل دے رستے آن مِلدے ۔ کتھئیں صحرانو ورد ہے تاں کتھئیں محل نشین اَتے کتھئیں قافلے دے گھنٹے دی فریاد ۔ اے رنگا رنگی تے کثرت بس نظر دا پردہ ہے اصل ڳالھ تاں اے ہے جو اے لُکیا ہویا حُسن ݙیکھݨ والی اَکھ کیتے ہر شے وچ جلوہ رکھیندے۔

سب صورت وچ وسدا ڈھولا ماہی

دِل اساݙی کھسدا ڈھولا ماہی

رنگ بے رنگی اُسدے دیرے

آپے رانجھݨ آپے ہیر تے آپے کھیڑے

لُک چَھپ بھید نہ ݙسدا ڈھولا ماہی

آپ اے ہجر تے آپ اے میلا

آپ اے قیس تے آپ اے لیلیٰ

آپ آواز جرس دا ڈھولا ماہی

فریدؒ دی نظر وچ ہر دستور مقام تے منزل وچ ہکو ہی روشن نور ہے ۔ارد گرد ، اُتّے تلّے ، ہر پاسے ہکّو سندرتا جھاتی پیندی ہے لیکن لوکاں دیاں نگاہاں وچ کوئی پھیر ہے جواونکوں ݙیکھ نیں سڳدے تے اُوں سرمدی لَے کوں سُݨ نِیں سڳدے جیڑھا احادیث تے آیات دیاں گہرائیاں وچ لُکیا ہوئے۔

حُسن اَزل تھیا فاش مبین

ہر ہر گھاٹی وادیٔ ایمن

ہر ہر ٹِٻڑے ہِن کوہ طور

مُلاں پُٹھڑے معنی کردے

آیت درس حدیث خبر دے

صرف صدا تے تھئے مغرور

ایں کلیم ہر رستے تے جلوہ طور کوں ہکلاں مارین۔ ڳلی ڳلی تے وادی وادی ایندے نال ہم کلام تھئے ۔برکھا دی اوٹ وچ اینکوں ݙٹھے ، بادل دی گرج وچوں ایندا پتہ لاتے ۔ ہوا دے مس وچوں اینکوں لبھیسے۔ پریاں تے اپسراں دے دیس تک ایندے نال ریہے ۔ کجلے دی دھار تے ہوٹاں دی لالی وچ ایندے رنگ ݙٹھن۔ تان ، لَے اَتے سُر دے زیر و بم تے جھمر پیندیاں ݙٹھے ۔ اوندیاں نظراں وچ اے سارے اشارے ہوں ہک دا جلوہ ݙکھیندن۔

تینوں بادل برکھا رعد کہوں

تینوں بجلی تے باران کہوں

تینوں ناز کہوں انداز کہوں

تینوں حور پری غلمان کہوں

تینوں نوک کہوں تینوں ٹوک کہوں

تینوں سُرخی کجلا پان کہوں

تینوں طبلہ تے تنبور کہوں

تینوں ڈھولک سُر تے تان کہوں

تینوں حُسن تے ہار سنگار کہوں

تینوں عشوہ ، غمزہ آن کہوں

اے حسن اضافی نئیں ،مطلق ہے ، ابتدا تے انتہا ، بلندی تے پستی ، ظاہر تے باطن ، مثبت تے منفی والی ساریاں حداں ، دائریاں تے اضافات توں بالا ہے ، اے وراء الورا تے لامحیط ہے۔

سوہݨے یار پُنل دا

ہر جا عین ظہور

اوّل آخر ظاہر باطن

اُس  دا ڄاݨ ظہور

آپ بݨے سلطان جہاں دا

آپ بݨے مزدور

ایہو تصور ہک ٻئی جا تے وی پیش کیتا ڳے۔

ہر صورت اِچ دیدار ݙٹھم

کل یار ،اغیار ،کوں ،یار ݙٹھم

کتھ جوہر تے کتھ عرض ݙٹھم

کتھ سنت ،نفل تے فرض ݙٹھم

کتھ صحت اتے کتھ مرض ݙٹھم

کتھ چُست اَتے بیمار ݙٹھم

کتھ پھل، گل ،باغ ،بہار ݙٹھم

کتھ بلبل ، زار نزار ݙٹھم

کتھ خس، خاشاک تے خار ݙٹھم

ہک نور دے سب اطوار ݙٹھم

اقرار ݙٹھم انکار ݙٹھم

چوگوٹھ ݙٹھم ودھار ݙٹھم

فریدؒ دے تصوراتِ حُسن دی قدر و قیمت تے بحث کرݨ یا جمالیات دے ڳوڑھے مسائل وچ اُلجھݨ دی بجائے آخر وچ ایں حقیقت تے زور ݙیوݨ ضروری ہے جو اُنہاں نیں انہاں تصوّرات کوں ہک صوفی تے فنکار دی حیثیت وچ آپݨے وجدان دے ذریعے قبول کیتے اَتے آپݨے خلوص تے ایقان دا حصہ بݨا گھدے ۔ ایں واسطے اُنہاں کول کتھئیں وی افلاطون ، فلاطینوس ، ابن العربی ، غالب تے اقبال جیہاں تفکر تے استدلال نظر نہ آسی ۔ انہاں دے نظریۂ حسن وچ فلسفی دے افکار دی طرحاں کوئی ارتقائی تسلسل وی نئیں تے نہ اُنہاں دے کول کوئی تضاد نظر آندے ۔ اے رستہ اُنہاں ہک طالب تے مرید دی طرحاں اختیار کیتے تے ایںکنوں اِن تے اُن تے تھیوݨ کوں کفر ڄاݨے ۔ اِتھوں فرید دے خلوص ، دل تے زبان دی ہم آہنگی ، جذبے دی شدت تے قلب و وجدان دے سوجھلے دیاں راہاں نکلدین جنہاں کوںاختیار کرتے فرید بحیثیت شاعر حُسن تے جمال دے میدان وچ غالب ، اقبال ، حافظ تے نظیری کولوں اڳوں نکل ڳے ۔ غالب وی ہِیں نظریے دا قائل ہئی پر تقلید دے رستے ٹُر تے ایندی نفی خود کریندا ریہا ۔اقبال ابتدا وچ ایہے نظریات قبول کیتے پر او وی ایں رستے تے چل نہ سڳیا ۔ نظیری تے اقبال اے نظریہ تاں قبول کریندن پر انہاں دے قول و فعل وچ یک رنگی نظر نیں آندی۔

فرید دے فن وچ اے اِکائی ، وحدت ، تناسب ، اے جمال، اوں وحدتی نظریۂ حُسن دی پیداوار ہے جیڑھا اُنہاں دے وجدان دا حصہ ہئی ۔ اُنہاں دے تجربے دی روح ہا تے انہاں دے فنکارانہ خلوص دا اٹوٹ انگ، جیندے وچ ذرا جیہاں وادھا گھاٹا یا کثرت تے انتشار مصوّر ، شاعر تے حُسن کار دے مشرب وچ گناہ قبیح سمجھیا ویندے۔

ہک ہے ہک ہے ہک ہے

جیڑھا ہک کوں ݙو کر ڄاݨے او کافر مشرک ہے

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی انتخابی (بی اے) ، مدیر: انوار احمد، مرتبین: ڈاکٹر اسلم انصاری، ڈاکٹرسجاد حیدر پرویز، شوکت مغل ، پبلشرز: ملتان کتاب  گھر