لوک داستان۔ سسّی پُنوں

سرائیکی وسیب دی ایہ داستان کل پاک ہند اِچ ہُلّی ہوئی ہے ۔ صوفی شاعراں ، ادیباں تے لکھاریاں ایں داستان دے کرداراں ، سسّی تے پُنّوں کوں آپݨیاں لکھتاں دا موضوع بݨائے ۔ ایہ داستان ایں خطّے دے وسنیکاں دے مشترکہ تہذیبی عناصر کوں نشابر کریندی ہے ۔ جتّھاں ایں داستان داذکر سرائیکی، سندھی تے بلوچی زباناں وچ مِلدے ، اُتھائیں اِیندا ذکر پنجابی ، کچھّی تے راجستھانی زباناں دے ادب وچ وی موجود ہے ۔ ایندے علاوہ ایہ داستان فارسی ، ہندی ، اُردو تے انگریزی زباناں وچ وی نظر آندی ہے۔

’’سسّی پنّوں اصل وچ ݙو چاہݨ آلے دِلاں دا قصّہ ہے جہڑے اَڄ کنوں کئی سو ورھیاں پہلے سندھ وادی وچ رہندے ہَن ۔ اوں زمانے اِتھّاں راجہ دِلّو رائے دی حکومت ہئی ۔ دلّو رائے دی راجدھانی دے ٹھیڑھ اَڄ وی جٖام پور ضلع راجن پور دے نیڑے موجود ہِن ۔ یارھویں صدی عیسوی دی ڳالھ ہے راجہ دلّو رائے دی حکومت وچ ’’بھٹّہ واہݨ‘ ‘ ہک پُراݨی وستی ہئی ۔ اَڄ وی ایہ علاقہ رحیم یار خان کنوں قطب آلے پاسے ݙہ میل اُتّے موجود ہے ۔ ’’واہݨ‘‘ دا مطلب ہے ’’جاہ ٹِکاݨاں‘‘ اَتے ’’بُھٹّہ واہݨ‘‘ دا مطلب ہے ۔ بُھٹیاں دا جاء ٹِکاݨاں‘‘ ۔ ایہ وستی دریا دی کندھی اُتّے ہئی ۔ اِتھّاں سندھ دریا دیاں ݙو شاخاں آ کے رَلدیاںہَن ۔اِینہی وستی وچ سسّی جٖمّی ۔ سسّی دے جٖم جٖاء دی وجہ کنوں بُھٹہ واہݨ ٻہوں مشہور تھی ڳئے ۔ ایہ وی آکھیا ویندے جو مُلاّ مبارک دے پُتر ابوالفضل تے فیضی ، جِہڑے عظیم مغل بادشاہ اکبر اعظم دے دربار دے ہِیرے ہَن ۔ بُھٹّہ واہݨ دے جٖموڑ ہَن ۔ بُھٹہّ واہݨ وچ اَڄ وی ہِک قدیم تاریخی عمارت موجود ہے جیکوں لوک ’’سسّی دی ماڑی‘‘ آہدن۔

بُھٹّہ واہݨ دے ایں شہر وچ ہِک ٻامݨ تھاݨی رہندا ہا جِہڑا ٻہوں امیر کبیر بندہ ہا ۔ اوہ راجے دا وزیر ہا ۔ ٻامݨ تھاݨی دے گھر ہک دھی جٖمّی جہڑی چندر وانگ سوہݨی ہئی ۔ اُوندا ناں سسّی رکھیا ڳیا ۔ ہندی زبان وچ سَس تے سَسِر چندر کوں آہدِن۔ ایں لحاظ نال سسّی دا مطلب ہے ’’چندر وانگ‘‘ ۔ دستور موجب ٻالڑی دی جنم پَتری کڈھائی ڳی ۔ رَملیاں تے جوتشیاں ݙسّیا جو سسّی ہک مسلمان بلوچ دے عشق دی ڳاری وچ پَھس ویسی ۔ خاندان کوں نِکوئی دا دانگ لیسی جیندی ہُل سارے جہان اِچ تھیسی۔

تھاݨی رَملیاں دی ڳالھ سُݨ کے ٻجھک تھی ڳیا اَتے اُوں آپݨے خاندان کوں اڳوال دی ذلّت کنوں بچاوݨ دا مِتھ مِتھیّا ۔ اُوں گھاڑو کنوں ہِک رنگیل صندوق گھڑایا جیندے وچ اُوں سسّی دی شادی دی عمر تئیں دے خرچے کیتے دھن دولت بھری ۔ سسّی کوں وِچالے سمایا اَتے چیتر دی پہلی کوں منگل آلی رات صندوق کوں سندھ دریا وچ ٹھیل ݙتّا ۔ ایہ صندوق بُھٹّہ واہݨ کنوں دریا دے وہک کنوں وَہندا ہویا اَݨ جٖاݨی منزل دا راہی تھی ڳیا۔

پہلے ݙینہ دی قسمت پُٹھڑی

جٖمدیں ویلے اَمڑی مُٹھڑی

ݙتڑا ݙکھ دا ݙاݨ

لوڑھیں  بِرہوں بحر  وچ  (خواجہ فرید)

بُھٹّہ واہݨ وچ جہڑے ہندو رہندِن ، اُنھاں وچوں کُجھ آپ کوں سسّی دے خاندان وچوں مَنیندن۔ اَڄ وی اوہ آپݨی کئیں نہ کئیں دھی دا ناں ’’سسّی‘‘ رکھدِن اَتے آپݨی نسبت سَسّی نال جُڑیندِن۔

اُوں زمانے سیہون اِچ ہک دھوبی رہندا ہا جیندا ناں ’’اَتّا‘‘ ہا ۔ اوہ ہک امیر کبیر آدمی تے چڑھوئیاں دی بیادری دا سرکڈھواں بندہ ہا ۔ اُوندے کول دھن دولت تے روپے پا دی کُئی تھوڑ نہ ہئی ۔ ہا تھوڑ ہئی تاں ہک ٻال دی جیں کنوں قدرت اُوکوں محروم رکھیا ہا ۔ اَتّا دھوٻی بُھٹّہ واہݨ کنوں مِیلاں پرے ہِک ݙینہ دریا دی کندھّی اُتّے کپڑے دھوندا کھڑا ہا ۔ اُوں پَرے کنوں کُئی وݙی بھاری شے دریا اِچ آندی ݙٹھی ۔ پہلے تاںاوہ اُوکوں کُئی وݙی بلا سمجھیا پر نیڑے آوݨ اُتّے اُوکوں اندازہ تھیا جو ایہ ہک صندوق ہے ۔ اُوں پاݨی وچ وڑ کے صندوق کوں آپ کن ٹھیل گھدّا ۔ وَل اُوں صندوق کوں گِھیل کے دریا دی مَݨ اُتّے گِھن ڳیا ۔ صندوق کوں کھولیُس تاں اُوندیاں اَکھّیں پٹیج ڳیاں ۔ صندوق وچ ہک چندر سنویں ٻالڑی سُتّی پئی ہئی ۔ اُوندے آسو ںپاسوں ہیرے جواہرات تے اشرفیاں دے ڈھیر لڳے پئے ہَن ۔ رب دی ایہ ݙات ݙیکھ کے اُوں آپݨیاں انڳلیں مونہ اِچ پا گھدّیاں ۔ اُوں اِیں سُوکھڑی کوں آپݨیاں دُعائیں تے سِکاّں دا رب وَلّوں انعام جٖاتا۔

اَتّے چڑھوئے سَسّی کوں پالیا ، کُجھ عرصے بعد اَتّا بھنبھور شہر کَن لݙا کر ڳیا جہڑا سیہوݨ دے لمّے آلے پاسوں دریا دی کندھی اُتّے ہک آباد شہر ہا ۔ایہ شہر ݙہویں صدی عیسوی اِچ بھنھور رائے ناں دے ہِک حاکم دی راجدھانی ہئی۔اَڄ ایہ شہر دھرتی اُتّے موجود کائنیں پر آکھیا ویندے جو ضلع ٹھٹّھہ دی تحصیل گھارو دے ݙکھّݨ آلے پاسے ہک سڑک ویندی ہے جِہڑی اُجٖڑئیل بھنبھور اُتّے پُجٖ کے مُک ویندی ہے۔

بھنبھور پُجٖ کے سسّی دے پیئو اَتّے سسّی کیتے باغ بغوچے بݨوائے جنہاں وچ عیش ماݨ کے سسّی آپݨی جوانی اِچ قدم رکھیا ۔ ہُݨ اُوندے کیتے رٻاڑاں آوݨ لڳ ڳیاں پر سسّی کُئی ساک قبول نہ کیتا ۔

ہک رات سسّی خواب اِچ پُنّوں کوں ݙٹّھا جہڑا اوندے مَن اِچ لہہ ڳیا اَتے او ݙینہاں راتیں اوندی تانگھ اِچ رہݨ لڳ ڳئی۔

بلوچستان دے علاقے مکران وچ ہک علاقہ ’’کیچ‘‘ ہے ۔ کیچ دے حاکم آری جٖام دا ہک پُتر پنّوں ہا ۔ آری جٖام دا تعلق بلوچاں دے ہوت قبیلے نال ہا ۔ اِیں قبیلے دی حکومت ریاست مکران وچ ہِک ویلے قائم رہی اے، اَتے بلوچستان دا سارا سمندری علاقہ اِینہی قبیلے دے ہتھ اِچ رَیہ ڳئے۔

کیچ دے لوک بھنبھور آندے ہَن ۔ سسّی اُنہاں کوں آپݨے من دے شہزادے دا نک نقشہ ڈَسّیا تاں اُنھاں پُنّوں کوں پِچھاݨ گِھدّا تے ونجٖ کے اُوکوں سسّی دے شہر بھنبھور کن گَھل ݙتّا ۔ پُنّوں کوں ݙیکھ کے سسّی وِس پئی اَتے اُوندے نال شادی کر گھدّی۔

شادی دے بعد پنّوں بھنبھور اِچ رَیہ پِیا ۔ بِھرا اُوکوں ڳلیندیں بھنبھور پُجٖ ڳئے ۔ پر پُنّوں اُنہاں دے نال ونجٖݨ توں اِنکاری تھی ڳیا ۔ اُوں ویلے تاں اوہ وَل ڳئے پر کُجھ مُد بعد وَلا مزمان بݨ کے آ ڳئے ۔سسّی مزماناں دی ٻہوں اَس تَس تے خاطر داری کیتی ۔ بِھرا پُنّوں کوں نشے اِچ ٻٹ کرکے اُوکوں اُٹھّاں تے چیندے کیچ دو ٹُر نِکھتّے ۔ سسّی جاگی تاں جٖاݨ ڳئی جو بازی ہتھّوں نِکل ڳئی ہے ۔ اوہ پُنّوں کوں ڳولݨ کیتے کلھّے سِر کیچ کن ٹُر پئی:

سُتڑیں ہوت سَدھاݨے

ناہیں ہِک تِل ترس جتن میں

ڳئے کِرہوں قطاری بر ݙو

تھی پاندھی کیچ شہر ݙو  (خواجہ فریدؔ)

سسّی کوں سمجھایا ڳیا جو کیچ دے رستے سُنجٖ بَر ہِن ۔ پاݨی کوئنیں ۔ راہ اُتّے بندہ ہے نہ بندے دی ذات ۔ روہ روہی دے پندھ ہِن ۔ تَھل بَر ہے ، بُوز بلائیں ہِن پر سسّی شودی کلھّی ، نِماݨی اَݨ ݙٹّھے پندھ دی پاندھی تھی جُٖل ٹُری اَتے ریت دے ٹِٻے ، ریگستان جھڳیندی ٹُردی رہی ۔ اَخیر سِک ، بُکھ ، تریہ تے مونجھ مُنجھاری دے ہتھّوں بے وَسّی تھی کے ’’پٻوݨی‘‘ دے درّے دے پروں سنگھر دی سیم اِچ مر سُتّی ۔ ہِک آجڑی اُوکوں قبر اِچ دفنا چھوڑیا ۔ سسّی دی قبر دا پندھ اُوندے جاء ٹِکاݨے بھنبھور کنوں کئی سو میل بݨدے ۔ ساݙے شاعراں مُلک ملہیر دا جہڑا استعارہ آپݨی شاعری اِچ ورتے اوہ اَصل اِچ ہک پہاڑی نیں دا ناں ہے جیکوں مونجھاں ماری سسّی آپݨے محبوب دی ڳول اِچ پار کیتا ہا۔

آکھیا ویندے جو اُنتے پُنوں دا نشہ پَٹیجا تاں اوہ سسّی دی ڳول اِچ پِچھّاں دو وَلیّا اَتے اُوں جا تے پُجٖ ڳیا جتھاں ہک آجڑی مزاور بݨ کے قبر دے اُتّے ٻیٹھا ہا ۔ مزاور ݙسّیا جو ہک تریمت پُنّوں! پُنّوں ! آہدی اِیں بر اِچ بُکھّی تے تریہائی مَر سُتّی ہئی جیندی ایہ قبر ہے ۔ پُنوں ایہ سُݨ کے بے طورا تھی ڳیا اوں عشق دی تان اِچ سسّی کوں ہَکلاں ماریاں اَتے بھوئیں تے پچھاڑاں کھاوݨ پئے ڳیا ۔ پنّوں دے درد اِچ بھوئیں دا کلیجہ پھٹ ڳیا ۔ سسّی دی قبر کُھلّی تے پُنوں اوندے وچ لہہ ڳیا۔

سُݨ کے ہوت زمیں پر ڈِگیا لڳی کلیجے کانی

کُھلی گور پیا وچ قبرے ہوت علی دِل جانی

خاطر عشق ڳئے رُل ماٹی اِک تھی خاک سمانی

ہاشمؔ عشق بلوچ سسّی دا جگ جگ ریہگ کہانی (ہاشم شاہ)

ݙو دِلاں دے عشق تے محبت دی ایہ داستان رہندی دنیاں تئیں باقی رہسی۔

26؍ جنوری 2012ء

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان