خواجہ فرید دا سیاسی شعور اَتے مزاحمتی رویہ

1857ء  وچ جیرھلے خواجہ فریدؒ دی عمر ٻارہاں سال ہئی ۔ ہندوستانی بغاوت  دی ناکامی دے بعد انگریزیں تقریباً پورے ہندوستان تے اپݨی گرفت مکمل کر گھدی اَتے ایں گرفت کوں مضبوط کرݨ واسطے اُنھیں ہک نویں پالیسی بݨائی ۔ ہُݨ او ہندوستانیں نال لڑݨ دی بجائے اُنھیں وچ اپݨے ہمدرد پیدا کرݨ وچ لڳ ڳئے۔  ہندئویںدے نال نال مسلمانیں اُتے وی اُنھاں کئی حربے استعمال کیتے۔انھیں سلطنت عثمانیہ دے حکمران عبدالحمید خان کنوں ایہ فرمان حاصل کیتا جو انگریز مسلمانیں دے سنگتی ہِن ۔ اُنھیں نال لڑݨ جائز کائنی ۔ ایندے علاوہ اُنھیں ہندوستان وچ انفرادی شخصیات دے علاوہ کئی ہمدرد تحریکاں اپݨے حق وچ کھڑیاں کیتیاں۔ جنھیں وچ خصوصی طور تے سر سید احمد خان دی انگریزی تعلیمی تحریک قابل ذکر ہے ۔ سر سید احمد خان انگریزیں دے ہمدرد ہَن ۔ اَتے اوندی تحریک وچ کئی مشہور شخصیات شامل ہن ۔ سر سید احمد خان اپݨی تفسیر قرآن وچ مسلمانیں دے بعض بنیادی عقائد کوں تروڑیا ۔ اَتے اینجھے نکات پیش کیتے جیرھے انگریزیں دی حمایت وچ ویندے ہَن ۔ مثال دے طور حضرت ابراہیم دی طرفوں حضرت اسماعیل دی قربانی دی بجائے حضرت اسحاق دی قربانی وغیرہ۔اتے کئی بے اختلافی مسائل وی اوندی تفسیر وچ موجود ہن

مسلمانیں وچ اُٹھݨ والی احمدی تحریک وی انگریزی حکومت دی حمایت کریندی ہئی ۔ ہک ٻی تحریک جیرھی حضرت سید احمد شہید چلائی ۔ او انگریزیں دی بجائے مقامی سکھیں دے خلاف ہئی ۔ جیندا بالواسطہ فائدہ انگریزیں کوں تھیا ۔

انھیں تحریکیں دے علاوہ انفرادی شخصیات وچ اکبر الہ آبادی کوں چھوڑ تے اکثر اہل قلم تے دانشور جنھیں وچ مرزا غالب‘ مولوی محمد حسین آزاد ‘ ڈپٹی نذیر احمد اَتے حسن نظامی شامل ہَن ۔ انگریزی دی حمایت کریندے ہَن ۔ بلکہ بعض نے ملکہ وکٹوریہ دی تعریف وچ نظماں وی لکھیا ں۔ ایندے علاوہ تقریباً سب نواب انگریزیں دے حمایتی ہَن۔

خواجہ فریدؒ دی ساری زندگی وچ ہندوستان دا ایہ منظر نامہ قائم ریہا اَتے انگریزیں دے خلاف کوئی وݙی تحریک یا شخصیت نہ اُبھری۔ کیوں جو انگریز اینجھی تحریک تے شخصیت تے نظر رکھدے ہَن جیرھی اُنھیں کوں نقصان پُڄا سڳدی ہئی

نواب آف بہاول پور وی انگریزیں دے ہتھ وچ تقریباً کٹھ پتلی ہا ۔ اوندے ہک وزیر فتح محمدغوری اَتے خواجہ فرید دے والد محترم خواجہ خدا بخش صاحب کوں ایہ ڳالھ پسند نہ ہئی ۔ اَتے ایں وجہ کنوں اِنھیں ݙوہیں دے درمیان ہک نظریاتی رشتہ موجود ہا ۔

فتح محمد غوری دا جیرھلے نواب آف بہاول پور نال جھیڑا ودھ ڳیا تاں او ریاست بہاول پور چھوڑ تے نواب آف خیر پور دے درٻار نال وابستہ تھی ڳیا۔ تاہم خواجہ خدا بخشؒ صاحب نال اوندا رابطہ بدستور قائم ریہا۔

جیرھلے انگریزیں ریاست خیر پور تے چڑھائی کیتی تاں خواجہ خدا بخش صاحب ایں ساری صورتحال کنوں باخبر ہَن ۔ اُنھیں فتح محمد غوری کوں سنیہا بھیجیا جو اپݨی جاہ تے مضبوطی نال قائم رہو ۔ لیکن فتح محمد غوری نے کہیں مصلحت دے تحت کوٹ ڈیجی وچ ونج مورچہ ٻدھا ۔ جیندا خواجہ خدا بخش صاحب کوں ٻہوں ݙکھ تھیا ۔ بعد وچ ہار دے خوف کنو ںنواب آف خیر پور انگریزیں نال مصالحت دی سوچی تاں انگریزیں فتح محمدغوری دی حوالگی دا مطالبہ کیتا ۔ ایں کنوں گھٻرا تے فتح محمد غوری اپݨے قاصد امیر بخش کوں خواجہ خدا بخش دی خدمت اِچ روانہ کیتا تے اپݨے بچائو واسطے دعا دی استدعا کیتی ۔ خواجہ خدا بخش اگرچہ فتح محمد غوری کنوں رنجیدہ ہَن لیکن اُنھیں انگریزیں دے کمانڈر راس بیل جیرھا فتح محمد غوری دی حوالگی دا خواہش مند ہا کوں بد دُعا ݙتی اَتے آکھیا ۔ راس بیل تاں مٹی تھی ڳئے اَتے ویہہ ݙینہہ اندر راس بیل مر ڳیا ۔ ول فتح محمد غوری انگریزیں دے ہتھیں پکڑیجݨ کنوں بچ گپیا ۔(1)

ایندے علاوہ خواجہ خدا بخش دی انگریزیں دیں زیادتیں کنوں نفرت دا اظہار کئی جاہ تے ملدے ۔ مقابیس المجالس دی پہلی جلد دے نویں مقبوس وچ مذکور اے جو ہک انگریز انجینئر ہک سڑک بݨاوݨ دا فیصلہ کیتا ۔ جیرھی روضہ دے اُتے گزردی ہئی ۔ خواجہ خدا بخش کوں جیرھلے پتہ لڳا تاں اُنھیں آکھیا جو انگریز ایہ کم کیتا تاں میں جُتیاں نال اوندا سر بھن ݙیساں (2)۔ اَتے انگریز انجینئر اپݨا ارادہ بدل گھدا ۔ اینویں ہک ݙینہہ انگریزی حکومت دا اہلکار اُنھیں دے کہیں مرید کوں پکڑݨ آیا اَتے خواجہ خدا بخش اہلکار دے نازیبا رویے دے خلاف سخت برہمی دا اظہار کیتا اَتے اونکوں دُرکا ݙتا۔

خواجہ خدا بخش صاحب دے وصال دے وقت اگرچہ خواجہ فریدؒ دی عمر ست سال ہئی ۔ لیکن او اپݨے والد دی انگریز دشمنی کنوں واقف ہَن ۔ جوں جوں خواجہ فریدؒ جوان تھیندے ڳئے ۔ انگریزیں دے خلاف اُنھیں دی نفرت وھددی ڳئی تاہم انگریزیں دے خلاف خواجہ فریدؒ دی سیاسی فکر وچ ہک اہم تبدیلی اوں ویلھے آئی ۔ جݙاں او 1875ء وچ حج دے دوران حاجی امداد اللہ مکی کوں ملیے۔

حاجی امداد اللہ مکی 1857ء دی بغاوت وچ انگریزیں دی سخت مخالفت اَتے مزاحمت کیتی اَتے ایں بغاوت دی ناکامی دے بعد مکہ شریف چلے ڳئے ۔ او خواجہ فریدؒ کوں ملݨ دے ٻہوں خواہش مند ہَن ۔طواف دے دوران اُنھیں خواجہ فریدؒ کوں سُنڄاݨ گھدا۔ اَتے اُنھیں دیاں آپت وچ کئی ملاقاتاں تھیاں اَتے بعد وچ وی رابط ریہا (3)۔ 

ایہا وجہ اے جیرھلے 1879 ء وچ نواب صادق محمد خان چہارم ریاست بہاول پور دے تخت تے ٻیٹھے تاں خواجہ فریدؒ ٻہوں واضح اَتے ݙو ٹوک لفظیں وچ ایہ پیغام ݙتا:

پٹ انگریزی تھاݨے

لیکن ریاست بہاول پور وچ انگریزیں دا اثر رسوخ اِتلا ودھ ڳیا جو نواب صاحب اوندے اڳوں بے بس ہَن ۔ یا اُنھیں کنوں نجات پاوݨ دے خواہش مند نہ ہَن ۔ 

ہک دفعہ جیرھلے نواب آف بہاول پور اَتے اوندے وزیریں دے درمیان اختلاف پیدا تھیا تاں کرنل گرے فوری طور تے ایں جھیڑے کنوں فائدہ چیندیں ہوئیں نواب آف بہاول پور کوں اقتدار کنیں فارغ کرݨ دا فیصلہ کیتا اَتے نواب صاحب کنوں ہک معاہدے تے دستخط کرا گھدے ۔ جیندے مطابق نواب آف بہاول پور کوں صرف 25ہزار روپے وظیفہ ملݨ طے تھیا ۔ اَتے نواب صاحب اقتدار کنوں انج تھی ڳئے ۔ بعد وچ نواب کوں رقم دے کجھ ٻے مطالبے پاروں انکار تے ایہ سودا گھاٹے دا نظر آیا تاں اُنھیں ایں معاہدے کوں ختم کرݨ واسطے اپݨا ہک قاصد خواجہ فریدؒ دی خدمت وچ روانہ کیتا ۔ خواجہ فرید کوں پہلے کنیں ایں معاہدے نال ٻہوں تکلیف ہئی ۔ اُنھیں سخت لفظیں وچ قاصد کوں آکھیا کیا ایں معاہدے تے دستخط میں کنوں پُچھ تے کیتے ہانوے جو میں کنیں آ ڳیو۔ لیکن ایں ناراضگی دے باوجود جیرھلے قاصد ٻہوں منت زاری کیتی تاں وَل خواجہ فریدؒ فرمایا ۔ کوئی ݙر کائنی ۔ خدا تے نظر رکھو۔ کرنل گرے خودپریشان تھیسی ۔ایندے بعدجیرھلے گورنر پنجاب جیمس لائل ایہ معاہدہ منظور نہ کیتا تاں نواب صاحب کوں اپݨے اختیارات وَل مِل ڳئے ۔ اَتے ریاست بہاول پور براہِ راست انگریزی عملداری وچ آوݨ کنوں بچ ڳئی ۔(4)

انگریز منڈھ لا کنوں نوابان بہاول پور دے خاندان فرید نال عقیدت تے بیعت کنوں باخبر  ہَن ۔ اِت واسطے انگریزیں خواجہ فریدؒ تے وی خصوصی نظر رکھی۔ ایندا خواجہ فریدؒ کوں علم ہا اَتے اُنھیں ہک ملاقات وچ نواب آف بہاول پور نال ایندا ذکر وی کیتا ۔(5)ایندے علاوہ خواجہ فرید پورے ہندوستان وچ ہک جید عالم دے طور تے وی مشہو رہَن ۔ اَتے اُنھیں 1889ء وچ ہک مشہور مناظرے دی صدارت وی کیتی ہئی ۔ جیندے وچ شیخ الہند مولانا محمود الحسن وی شامل ہن ۔ اِت واسطے انگریزیں کوں خطرہ رہندا ہا جو خواجہ فریدؒ نواب آف بہاول پور دے مرشد ہوون‘ مسلمان علماء وچ محترم اَتے عوام وچ بے حد اثر و رسوخ دی وجہ کنوں انگریزیں دے خلاف کہیں قسم دی بغاوت دی سرپرستی شروع نہ کر ݙیون ۔ انگریزیں اپݨے ایں ݙر کوں ختم کرݨ واسطے مختلف اَتے خفیہ طریقیں نال خواجہ فریدؒ دے درٻار اَتے عقیدت مندیں وچ اپݨے ہمدرد اَتے وظیفہ خوار داخل کیتے ۔ جنھیں وچ مرزا احمد اختر (بہادر شاہ ظفر دا پوترا) خصوصی طور تے قابل ذکر اے ۔ مرزا احمد اختر خواجہ فریدؒ دا پہلا  سوانح نگار وی ہے۔* او انگریز دا وظیفہ خوار وی ہا (6)اَتے انگریزیں دی ٻہوں تعریف وی کیتی (7)اَتے خلفاء دی تقرری وچ خواجہ فریدؒ کنوں دستخط کرائے جیرھے بعد وچ سفارش دے الزام تے متنازعہ تھی ڳئے اَتے ول کجھ مسترد تھی ڳئے ۔ ایندی ساری تفصیل ’’کشف الخلافتہ‘‘ وچ درج ہے۔

ایندے علاوہ غلام احمد اختر (اوچی) جیرھے احمدیت کنوں متاثر ہَن ۔ خواجہ فرید دے دربار وچ مستقل رہندے ہَن اَتے خواجہ فریدؒ دے ملفوظات کٹھے کرݨ والے مولانا رکن الدین نال اوندے خاص تعلقات ہَن ۔ اوندے اُتے الزام ہے جو اوں مولانا رکن الدین دے کٹھے کیتے ہوئے ملفوظات (مقابیس المجالس) وچ مرزا غلام احمد قادیانی دے ناں خط خود لکھوائے اَتے اوندے اُتے خواجہ فرید دی مہر لائی۔(8)

اینویں خواجہ حسن نظامی جیرھے انگریزیں دے ہمدرد ہَن ۔ عقیدت مندی دے سہارے خواجہ فریدؒ دے دربار وچ حاضری ݙیندے رہندے ہَن۔(9)

اتے ایں ساری صورتحال خواجہ فریدؒ دی حقیقی ‘ علمی ‘ شاعرانہ اَتے سیاسی شخصیت کوں پوری طرح دنیا دے سامݨے نہ آوݨ ݙتا۔اتے شعوری طور تے تصوف تائیں محدود رکھوایا اتے وقت دے ایں نابغے دے بے کمالات کو اوڈھر کر ڈتا

اینویں مولانا رکن الدین پرہار مرتب مقابیس المجالس  نے تقریباً نئوں سال دے کٹھے کیتے ہوئے ملفوظات کوں وی زیادہ تر تصوف تائیں محدود رکھیا ۔ خواجہ فریدؒ دی اُردو شاعری کوں مکمل طور تے نظر انداز کیتا ۔ اُنھیں دی تصنیف مناقب محبوبیہ کوں سامݨے نہ آوݨ ݙتا۔ خواجہ فریدؒ دی کتاب فوائد فریدیہ جیندے اُتے او فخر دا اظہار کریندے ہَن ۔اونکوں پوری طرح نشابر نہ تھیوݨ ݙتا ۔ اَتے خصوصی طور تے خواجہ فریدؒ دی سیاسی فکر بارے مقابیس المجالس دیں پوری پنج جلدیں وچ ہک لفظ نہ لکھیا ۔ حالانکہ خواجہ فریدؒ جیویں پہلے ذکر آئے سیاسی اَتے ملکی صورتحال کنوں باخبررہندے ہن۔ پورے ہندوستان دی صورتحال کنوں باخبری بارے اساکوں مقابیس المجالس وچ  بے دلی نال ڈتے ہوئے کئی حوالے مِل ویندین ۔ مقابیس المجالس دی تریجھی جلد دے مقبوس نمبر7وچ درج ہے ۔جو ہک دفعہ خواجہ فریدؒ نے غلے دی قلت بارے ٻہوں تحقیقی انداز وچ گفتگو کیتی ۔ اَتے خشک سالی تے پیداوار دی کمی دیاں وجوہات ݙسائیاں ۔ ایندے نال ایہ وی ݙسایا جو ہک دفعہ ملک وچ غذا دی قلت دا خدشہ پیدا تھیا تاں انگریزیں غلہ دی موجودگی بارے اندازہ لیندیں ہوئیں لوکیں کوں کیویں مطمئن کیتا ۔ ایندے علاوہ جیرھے ہک دفعہ مردم شماری دا ذکر تھیا ۔ تاں خواجہ فرید آخری مردم شماری کنوں واقف ہَن اَتے اُنھیں ݙسایا میں خود دفتر وچ ونڄ تے ایہ ریکارڈ ملاحظہ کیتے۔

خواجہ فریدؒ دے انھیں مصاجین دیاں ایہ کوششاں خواجہ فرید دی زندگی دے آخری لمحے تائیں جاری ریہاں ۔ خواجہ فریدؒ دے وصال کنوں تھوڑے جہیں وقت پہلے مرزا احمد اختر سرکاری گزٹ وچ چھپݨ واسطے خواجہ فریدؒ دے خاندان اَتے اُنھیں دا تذکرہ شامل کیتا ۔ اَتے منظوری واسطے خواجہ فریدؒ دے سامݨے  گھن آیا ۔ لیکن خواجہ فریدؒ اونکوں سرکاری گزٹ وچ چھاپݨ کنوں انکار کر ݙتا ۔ اَتے اوندے وچوں اپݨا ناں کڈھ ݙیوݨ دا آکھیا لیکن مرزا احمد اختر ایندے چھاپݨ تے اصرار کیتا ۔ تاں خواجہ فریدؒ مجبوراً اونکوں انج چھاپݨ دا آکھیا (10) لیکن مرزا احمد اختر اپݨا مقصد پورا نہ تھی سڳݨ دی وجہ کنوں وَل اینکوں انج نہ چھاپیا۔

اوں وقت دے اکثر نواباں دا انگریزاں نال تعلق ہا لیکن او خواجہ فریدؒ نال وی کہیں نہ کہیں حوالے نال ضرور تعلق رکھدے ہَن اَتے کہیں نہ کہیں بہانے حاضری لویندے رہندے ہَن ۔ خواجہ فریدؒ دے وصال کنوںتھوڑاپہلے کئی نواباں وائسرائے ہند نال ملاقات کیتی اَتے بعد وچ خواجہ فریدؒ دی خدمت وچ چاچڑاں تشریف گھن آئے (11)۔ پتہ نئیں خواجہ فریدؒ تے اُنھیں دے درمیان کیا گفتگو تھئی۔

خواجہ فریدؒ دی انگریزیں واسطے ہمدردی حاصل نہ کر سڳݨ دے باوجود وی مصاحبین آخری دم تائیں اَپݨیاں کوششاں جاری رکھیاں ۔ ایندے علاوہ مختلف حوالیں نال خواجہ فریدؒ کوں پریشان کرݨ دے حربے وی استعمال کیتے ڳئے اَتے کئی ٻنہیں آدمیں کوں وی استعمال کیتا ڳیا ۔ ہک دفعہ مسلسل خواجہ فرید دی طرفوں جعلی خط لکھوا تے اُنھیں دے مریدین کنوں رقومات وصول کرݨ دی مہم چلائی ڳئی ۔ حتیٰ کہ خواجہ فریدؒ انھیں خطیں دی تردید واسطے اپݨے خاص خاص مریدیں اَتے نوابیں کوں پیغام بھجوائے تے خط وی لکھوائے ۔ ایندے علاوہ ہک دفعہ ضلعی حکام خواجہ فریدؒ دا ہک فرضی تے جعلی پیغام نشر کیتا جو لوکیں کوں ایں دفعہ تھیوݨ والے عرس وچ شامل نئیں تھیوݨاں چاہیدا کیوں جو وباء پھیلݨ دا خطرہ ہے ۔ خواجہ فریدؒ کوں ایں ڳالھ دا ݙکھ  تھیا

ایہ سب کجھ خواجہ فریدؒ دی انگریزی دشمنی اَتے سیاسی شعور دی بلوغت دی وجہ کنوں تھیندا پیا ہا۔ انگریزیں کوں اُنھیں دی پُر امن مزاحمت کنوں وی ہر قسم دا خطرہ محسوس پیا تھیندا ہا ۔ 

خواجہ فرید ملک وچ تھیوݨ والی ہر سیاسی تے مذہبی تبدیلی اَتے تحریک کنوں مسلسل باخبر رہݨ دی کوشش کریندے ہَن ۔ اِت واسطے اُنھیں سر سید احمد خان اَتے حاجی امداد اللہ مکی نال بہ نفس نفیس ملاقات کیتی اَتے خطیں دے ذریعے مرزاغلام احمد قادیانی دی تحریک کنوں باخبر ریہے ۔ ایندے علاوہ خواجہ فرید اُنھیں ساریںمصاحین تے مختلف لوکیں دے کردار تے کوششیں کنوں وی پوری طرح باخبر ہَن ۔ جیرھے خواجہ فرید کوں انگریز یںدی حمایت کراوݨ وچ لڳے رہندے ہَن اَتے اُنھیں دے سامراج دشمن رول کوں گھٹ کرݨ دے در پئے ہَن ۔ توڑے جو اُنھیں کوں دی شاید ایہ پتا ہا جو خواجہ فریدؒ اساݙے ساریں منصوبیں کنوں باخبر اے ۔ ایہا وجہ اے جو خواجہ حسن نظامی آکھیا ہا ۔

’’(خواجہ فریدؒ) بہت بھولے اور دنیا سے بے خبر معلوم ہوتے تھے مگر حقیقت میں ایسا نہ تھا ۔ وہ ہر دنیاوی باریکی کو جانتے تھے ۔ اُن کی بھولپن کی روش خود ساختہ ہوتی تھی ۔… اُن  کے پاس متعدد دنیا  پرست اور دھوکہ باز لوگ بھی رہتے تھے ۔ جو اُن کے بھولپن سے ناجائز فائدہ اُٹھاتے تھے۔‘‘(12)

خواجہ فرید پوری حیاتی اپݨا ایہ سامراج دشمن رویہ سلامت رکھیا ۔ اَتے کہیں سازش دا شکار تھی کراہیں انگریزیں دی حمایت نہ کیتی ۔بلکہ اپݨی پُر امن سیاسی مزاحمت کہیں نہ کہیں حوالے نال جاری رکھی ہئی ۔ ایہ سب کجھ اُنھیں دے سیاسی شعور دی وجہ کنوں ہا ۔ اَتے اپݨی دھرتی نال محبت دا نتیجہ ۔ لیکن اپݨے خصوصی مقاصد دی وجہ کنوں انگریزیں اَتے اُنھیں دیں نمائندیں خواجہ فریدؒ دی زندگی دے ایں اَتے ٻے بے شمار پہلوئیں کوں نشابر نئیں تھیوݨ ݙتا ۔ بلکہ اُنھیں کوں ہک ’’صوفی‘‘ تائیں محدود رکھیا۔

اصل وچ خواجہ فرید دا المیہ ایہ ہا جو ہک نابغہ چھوٹے چھوٹے لوکیں وچ گھریا ہویا ہا۔جیندے اپنے نکے نکے مخصوص مفاد ہوندے ہن۔او لوک خواجہ فرید دیں  ذہنیں اتے تخلیقی عذابیں کوں نہ جاندے ہن۔اَپنے ارد گرد روزانہ ہزاریں لوکیں دے موجود ہوون دے باوجود  کوئی وی اوندی دانش دے اسرار رموز  کنیں واقف نہ ہوندا ہا ۔ ات واسطے او  کلہیپے دی اذیت دا شکار ہوندا ہا اتے اونکوں آکھنا پیا۔

کیا حال سناواں دل دا ۔۔۔کوئی محرم راز نہ مل دا

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان