ظہور احمد دھریجہ دا سرائیکی دے ودھارے اِچ کردار

ظہور احمد دھریجہ دی ادبی ،صحافتی تے ثقافتی خدمات دا جائزہ 

 سرائیکی زبان دا تعارف 
ظہور احمد دھریجہ سرائیکی زبان دی ترقی واسطے کم کیتے ۔معلوم تھیندے جو ڳالھ سرائیکی زبان دے تعارف توں شروع کروں۔سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان اے، سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں توں سرائیکی دے ناںنال پکاریا ویندا پے، پر حملہ آوراں دے ݙڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ توں سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا ڳے، اُونویں سرائیکی دے نال وی ونڈیدے ڳئے، مثلاً ملتانی، بہاولپوری، شاہ پوری، دیروی، ڄٹکی تے جھنگوی وغیرہ، پر سندھ وچ ہمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا ڳے۔ ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سڳدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان اے جیرھی جو بلا شرکت غیرے موہنجو دڑو تے ہڑپہ تہذیب دی امین، وارث تے یاد گار ہے۔ اے ڳالھ کہیں توں وی لکی ہوئی کینھی جو پاکستان دی قومی زبان اُردو دی عظیم ماء وی سرائیکی ای ہے۔ ایندے کیتے علامہ سلیم ندوی مرحوم (جیڑھے جو بہار دے باشندے ہن) حافظ محمد شیروانی مرحوم (ٹونک دے قدیم باشندے) علامہ ڈاکٹر سید محی الدین قادری ( حیدر آباد دکن دے ہن) جارج گریرسن تے اد برائن وغیرہ ایہو جہے عظیم غیر سرائیکی محققین دی کاوشاں دا مطالعہ کیتا ونڄ سڳدے۔ سرائیکی ای او واحد پاکستانی زبان ہے جیندے اثرات پنجند تے پنجابت وں وی اڳوں نکل کے وادی گنگا جمنا بلکہ حیدر آباد دکن تئیں پھیل چکے ہن تے اڄ وی او اثرات باقی ہن۔

ظہور احمد دھریجہ اپݨی کتاب ’’سرائیکی وسیب‘‘ دے وچ لکھدن :

عالمی کانفرنس دے سلسلے وچ ݙو واری اساں ہندوستان ڳئے، اساکوں دلی وچ ملتانی محلے اتے ٻیاں سرائیکی آبادیاں ݙکھایاں ڳیاں۔ اساں پچھا اے لوک اتھاں تقسیم توں پہلے دے ہن یا بعد دے؟ اساکوں ݙسیا ڳیا جو اے آبادیاں پہلے د یاں ہن کیوںجو ملتان تجارت دا وݙ امرکز ہا تے دلی ملتان دے تجارتی ٻہوں مضبوط ہن۔ لۃذا دلی دے خاندان ملتان تے ملتان دے دلی آ تے ہندوستان دے ٻئے علاقیاں وچ آباد تھی ڳئے۔ جݙݨ جو اڄ وی یو پی سی ، بہار بنگال تے دکن دی زباناں وچ درجناں نی سینکڑاںنی بلکہ ہزاراں الفاظ اپݨی اصلی سرائیکی حالت وچ موجود مِلدن۔ سرائیکی ہک عظیم زبان ہے تے قدیم تہذیب ہے۔ اڄ وی پاکستان دی علاقائی زباناں تے سرائیکی اپݨی پوری آب و تاب تے شان و شوکت نال نظر امدی ہے۔ پاکستان دے ہک سرے توں ݙوجھے سرے تئیں چلے ونڄوں۔ تہاکوں سرائیکی کہیں نہ کہیں صورت وچ ضرور ملسن۔ظہور احمد دھریجہ لکھدن:

’’سندھ وچ تھر دا ریگستان، پشاور، پنڈی، ہزارہ تے اسلام آباد وچ تہاکوں سرائیکی الاوݨ والئیں دی وݙی آبادی نظر آئوسے۔ کراچی سرائیکی الاوݨ آلیاں نال بھریا پے۔ کہیںکوں ایں ڳالھ دی غلط فہمی نی رہݨی چہیدی جو سرائیکی زبان دا لہجہ ہے۔ سرائیکی دا اپݨا قاعدہ، اپݨے الگ حروف تہجی تے اپݨی املاء ہے، جیرھے سرائیکی کوں اپݨی زبان دا لہجہ آکھݨ دی کوشش کریندن انہاندا اپݨا قاعدہ وی کینھی، انہاں دی اپݨی زبان دا لوظ فارسی دے ݙو لوظ ’’ پنج آب‘‘ توں مانگواں ہے۔ ‘‘(1)

دنیا دے منے منائے لسانی محقق سرجارج گریرسن ، ڈاکٹر محی الدین قادری مور، روسی محقق ایس یوسمرنوف لندن یونیورسٹی دے ڈاکٹر سینتی کمار چڑ جی، ڈاکٹر مسعود حسین خان، ڈاکٹر سدھیشور رائو ورما، پروفیسر ڈاکتر کرسٹو فرشیکل، ڈاکٹر شوکت سبزواری، ڈاکٹرر طاہر تونسوی، قیس فریدی، شوکت مغل، سجاد حیدر پرویز، محمد علی صدیقی، پروفیسر خلیل صدیقی، ڈاکٹر گوپی چند نارنگ جہے تمام وݙے ماہر لسانیات ایندی لسانی تے ترکیبی خصوصیات کوں مد نظر رکھیندے اینکوں الگ زبان آکھے زبان دی صوتیات، افعال تے افعال  دی گردان، حروف تے ٻئے لسانی قواعد دے حوالے نال اینکوں ہک الگ مکمل زبان وی تسلیم کیتے۔ظہور احمد دھریجہ لوظ سرائیکی دے بارے اپݨی کتاب سرائیکی وسیب اِچ لکھدن :

’’لوظ سرائیکی دے معنے و چ ٻہوں سرائیکی دانشوریں اظہار خیال کیتے تے اپݨا اپݨا نقطہ نظر پیش کیتے پر انہاں سب دے وچوں معروف ادیب اختر خان بلوچ مرحوم دا خیال درست اے، او بجا طور تے لکھدن جو سرائیکی دا لفظ لفظ ’’سرا‘‘ نال مشتق ہے۔ ’’سرا‘‘ شمال دی طرف کوں آکھدن۔ سرائیکی دے معنی ہن ’’ دریائے سندھ دے شمالی علاقے دی زبان۔ سرائیکی زبان نہ صرف سندھ تے پاکستان وچ ٻولی تے سمجھی ویندی ہے بلکہ درہ بولان یعنی سبی توںجیکب آباد تک تے کچھی توں بھاگ، ناڑی دے علاقے وچ بکثرت ٻولی ویندی ہے۔ صرف اے نی بلکہ پشاور توں گھن کے مکران دے ساحلی علاقیاں تئیں اکثر بلوچ قبائل وچ سرائیکی کوں عام ٻول چال دی حیثیت حاصل ہے۔ (2)

بلا شبہ سرائیکی پاکستان دی رابطہ تے قومی زبان بݨݨ دا حق رکھیندی اے، کیوں جو زبان دا تعلق زمین نال ہوندے، سرائیکی دا خطہ زمین پاکستان دے چارے صوبیں وچ موجود اے۔ اے ہک تسلیم شدہ حقیقت ہے جو سرائیکی زبان پاکستان دے کئی حصیاں وچ پھیلی ہوئی ہے تے ہک وسیع ادبی زبان دی حیثیت رکھیندی اے۔ اے ہک مشاہدہ ہے جو سندھ دے دیہاتی جݙاں کݙاہیں اردو دان دے نال ڳالھ مہاڑ کریندن تاں سرائیکی زبان کوں اردو سمجھ تے اینکوں اپݨے اظہار خیال دا ذریعہ بݨیندن۔ 

ظہوراحمد دھریجہ اپݨی کتاب سرائیکی وسیب اِچ سرائیکی وسیب دی وسعت بارے لکھدن:

’’ہک ویلھے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وچ شامل ہن، ملتان ہی تہذیب تمدن اتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا ایں واسطے سرائیکی زبان تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی ڳالھ ہئی، انہاں اثرات دی وجہ توں کجھ زباناں ٻئے زبانیں وچ مرج تھیندن اتے کجھ نویاں وجود وچ امدن۔ جیویں جو ݙو نویاں زباناں کشمیر تے پنجابی وجود وچ آئن۔ انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہے۔ سندھی زبان دی تریخ دے مصنف بھیرو مل آ ݙواݨی نے لکھے جو مہا بھارت دے دور وچ راجہ کیسنیس توں ٻہوں بلے متھرا وچ شوستین نامی ہک مشہور اجہ گذرے اوندے ناں دی نسبت نال متھرا تے ایندے آس پاس دے علاقے کوں شور وچ تے علاقے دی زبان کوں شور سینی پراکرت آکھیا ویندا ہئی۔ پراکرت کافی دور تئیں پھیلی ہوئی ہئی تے ایندا دائرہ اثر مغربی پنجاب توں گھن کے گجرات تے بنگالی تئیں وسیع ہئی۔ اوں زبان تے وی ملتانی زبان دے اثرات ہن۔ پاکستان وچ پنجابی ، کشمیری تے ݙوجھی زباناں وجود وچ آیاں۔ تے ایں طرح مشرقی پنجاب وچ سرائیکی تے ہندی زبان دے ملاپ نال پنجابی کشمیری زبان پیدا تھئی اتھوں اشارہ ملدے جو سرائیکی کشمیری تے پنجابی دی ماء اے۔(3)

 خدمات: 
ظہور احمد دھریجہ دی خدمات بارے میں اے ڳال کریساں جو قومیں دے عروج تے زوال دا مطالعہ تاریخی تے سائنسی حیثیت اختیار کر چُکے، کہیں ویلھے کوئی قوم عروج دیاں اُچیاں پوڑیاں چڑھ ڳی تاں  یقینا ایندے وچ وی کجھ خاص لوکیں دا اہم کردار شامل ہوندے تے جئیں ویلھے قوماں تنزلی تے پستی دا شکار تھیندین تاں ایندی وجہ وی قومیں دے اپݨے لوک بݨدن ، ہِک ویلھے عرب وچ بُھک ہئی ، اُتھاں تنگ دستی دے باوجود عرب وچ اہل علم تے سائنسدان وی پیدا تھئے تے اُنہاں دنیا دے وݙے خطے تے اپݨی کامیابیاں دے جھنڈے لا ݙتے۔ اڄ عرب وچ تیل تے سونے جہی معدنی دولت ہووݨ دے باوجود عرب اقوام تنزلی ، پستی تے بے بستی دا شکار ہِن۔ ایویں چین تے یورپ دی موجودہ ترقی کوں ݙیکھو او کل کیا ہن تے اڄ کیا ہِن۔ 

اساں جݙاں کالج وچ داخل تھیئے تاں اساں کتابیں وچ ہِک شعر پڑھیا، او شعر علامہ اقبال دا شعر ہا ’’ ہزاروں سال نرگس اپنی بے نوری پہ روتی ہے، بڑی مشکل سے ہوتا ہے چمن میں دیدہ ور پیدا‘‘۔ اے شعر میکوں ݙاڈھا پسند ہا تے ولا ولا پڑھدا ہم تے عمر سے نال سوچ دا وی کجھ دائرہ وݙا تھیا میں سُچیندا ہَم جو اے شعر کیجھے بندے واسطے آکھیا ڳیا ہوسی؟ یقینا  ایندے وچ ہر او بندہ آ سڳدے جئیں ملک تے قوم تے اپݨے وسیب واسطے کوئی خدمت سر انجام ݙتی ہووے۔ میکوں ایں شعر دا جواب اپݨی وستی دھریجہ نگر وچ مل ڳیا تے اوں بندے دا ناں ظہور احمد دھریجہ ہے۔ ایندے وچ کوئی شک کائنی  جو اساݙی وستی دھریجہ نگر وچ عالم  فاضل، حکیم دانا، محنت کش تے مثالی کاشتکاریں دی کمی کائنی پَر دھریجہ برادری جیرھی ظالم حکمرانیں دے خلاف بغاوت کریندے ہوئے قوم دے ہزاراں لوکیں دے جانیں دے نذرانے ݙیوݨ دے بعد سندھ کنوں سرائیکستان آئے تاں صدیاں دی تاریخ وچ ہِک بندے نے نہ صرف دھریجہ برادری بلکہ پورے سرائیکی وسیب کیتے نمایاں کم کیتے۔اگر میں نمایاں کمیں دی تفصیل لکھاں تے نمایاں خدمات دا باریکی نال جائزہ گھناں تاں ہک کتاب وجود وچ آ سگدیا ے، پَر میں اِتھاں اِتنا اکھیساں جو اے پہلا بندہ ہا جئیں 1976ء وچ ’’روزنامہ رہبر بہاولپور‘‘ ہر ہفتے ہِک سرائیکی صفحہ اپݨے خرچ تے چھپواوݨ دا آغاز کیتا۔اے سلسلہ کافی دیر تئیں ٹُریا، بعد اِچ خان پور توں ہفتہ وار شائع تھیوݨ آلا اردو اخبار ’’الاستاذ‘‘ وچ ہک سرائیکی صفحہ خود کتابت کر تے ݙیندے رہے تے شائع کرویندے رہے۔ بعد اِچ خان  پور توں ای سرائیکی رسالہ ’’روہی رنگ‘‘ شائع کیتا جیندے ترائے چار شمارے شائع تھئے۔ اے رسالہ سرائیکی ادب تے ثقافت تے سرائیکی تحریک کیتے ٻہوں اہم ثابت تھیا۔ بعد ازاں اساݙی برادری دے ہک ٻے بزرگ جناب غلام یٰسین فخری کراچی کنوں سرائیکی رسالہ ’’سچار‘‘ کڈھیا۔ ظہور احمد دھریجہ سچاردے نالہر طرح دی معاونت کیتی تے رسالے کوں پورے وسیب وچ کھنڈاوݨ سانگے اپݨا کردار ادا کیتا۔

 ہم خیال: 
سرائیکی کم دے سلسلے وچ ظہور دھریجہ نے وسیب دے ڈھڳ سارے لوکیں کوں اپݨا ہم خیال تے ہم نوا بݨایا پَر جیرھا بندہ اُنہاں دے کمیں وچ اُنہاں دا سب توں وݙا معاون تے شریک کار ریہا سرائیکی حوالینال اوندا ناں وی ٻہوں وݙا ے تے او ناں ہے جناب منیر احمد دھریجہ۔ اُنہاں وی انہاں دینال برابر دی مالی قربانیاں ݙتیاں تے سرائیکی تحریک دے پَندھ کوں اڳوں ودھایا۔ ایں سلسلیو چ خاص ڳالھ اے ہئی جو وستی دھریجہ نگر تے اُنہاں دے کاروباری مرکز دھریجہ پرنٹرز  کوں پورے سرائیکی وسیب وچ ہک مرکزی حیثیت مِلی تے اے جاہ سرائیکی ادب تے ثقافت تے سیاست دا مرکز بݨ ڳئی۔ سرائیکی وسیب دے ادیباں، شاعراں تے سیاستداناں دے علاوہ سندھ تے بلوچستان دے قوم پرست رہنماواں دی میزبانی کا شرف وی دھریجہ برادران کوں مِلیا۔ وزیراعظم محمد خان جونیجو دے دور وچ اخبارات دے ڈیکلریشن گھدا۔ سرائیکی اخبار جیرھی پوری سرائیکی قوم دا خواب وی ہا تے امتحان وی مگر ظہور احمد دھریجہ تے منیر احمد دھریجہ نے نہ صرف سرائیکی خواب دی تعبیر حاصل کیتی بلکہ اوکھے امتحان وچ وی کامیاب تھئے۔ حالانکہ اوں ویلھے سرائیکی اخبار دا اجراء ہِک دیوانے دا خواب لڳدا ہا تے میں سُمیت اساݙی برادری دے بزرگیں تے ٻے لوکاں جئیں ویلھے اے ݙٹھا جو سرائیکی اخبار دے اجراء  دے بعد اے ݙوہیں بھرا مالی طور تینہایت تنزلی دا شکار تھیندے پن ۔ زمیناں وی وِکدیاں پِن۔ دھریجہ پرنٹرز دا کاروبار وی تیزی دے نال روزانہ دی بنیاد  تے سرمایہ نکلݨ دی وجہ کول رو بہ زوال ہے۔ قرضے ودھدے پِن تاں اساں کنوں اے تماشہ ݙٹھا نہ ویندا ہا تے سبھے ایہو آکھدے ہن جو اے پاڳل ہِن، برباد تھی ویسن مگر اِنہاں بھرانویں قطعی طور تے ہمت نہ ہَری اوکھ تے مصائب دا سامݨا کیتا، مالی نقصان  دی قطعا پرواہ نہ کیتی۔ اے ٹھیک اے جو جنہاں لوکیں کنے اتنیا ٓمدنی تے اتنیو سائل ہن جو او شہر وچ گھر بھی بݨوا سڳدے ہن دکاناں وی گھن سڳدے ہن۔ پَر او اڄ تک کرائے دے گھر تے کرائے دی دکانیں وچ گزارہ تاں کریندے پن پَر سرائیکی حوالینال انہاں اتنا وݙا کم کر ݙتے جو اڄ خود دھریجہ نگر دی سُنڄاݨ انہاں دے حوالے نال منصوب تھی ڳی اے۔ اڄ سندھ وچ جیویں سئیں جی ایم سید دی خدمات دے حوالے نال قصبہ ’’سن‘‘ دا ہک ناں ہے۔ ایویں سرائیکی حوالینال ’’دھریجہ نگر‘‘ دا وی ہِک ناں ہے۔

 خان پور توں اشاعت: 
خان پور توں پہال سرائیکی اخبار ݙینھ وار جھوک سرائیکی 11 جون 1990ء توں چھپݨ شروع تھیا۔ جھوک دا ݙوجھا ایڈیشن 17 نومبر 1994ء کوں ملتان توں وی شروع تھی ڳیا۔ ایں دوران حکومت خصوصاً حکومت پنجاب جیرھی جو ہُݨ تک لفظ سرائیکی کوں برداشت نی کریندی۔ سرائیکی اخبار جھوک دے خلاف انتقامی کارروائیاں شروع کر ݙتیاں۔ پہلے جھوک دے اشتہار بند کیتے ڳے، بعد وچ حکومت پنجاب نے جھوک دے چیف ایڈیٹر ظہور احمد دھریجہ دے خلاف غداری تے بغاوت دا مقدمہ کرا ݙتا۔ جیندا کیس ہائی کورٹ تک چلیا تے ظہور احمد دھریجہ ایندے وچ بے قصور ثابت تھئے۔ بعد وچ ہِک دفعہ حکومت پنجاب روزنامہ جھوک ملتان دا ڈیکلریشن وی کینسل کر ݙتا تے مختلف حوالیاں نال اخبار دی پالیسی جیرھی جو سرائیکی وسیب دے حق وچ ہے، اثر انداز تھیوݨ دی کوشش کیتی ویندی رہی تیمختلف حوالیاں نال تھریڈ وی کیتا ویندا رہیا تے ہُݨ وی انتقامی کارروائیاں دا سلسلہ بند نی تھیا۔ ایندے باوجود ظہور احمد دھریجہ دی پہاڑ جیہی استقامت دے اڳوں حکومتی انتقامی کاررائیاں تے رکاوٹاں ریت دی کَندھی ثابت تھین تے جھوک دا سفر کامیابی نال ٹُردا پے۔ ݙینھ وار جھوک دا ہک کارنامہ اے ہے جو اے اخبار ہندوستان دے شہر دہلی وچ پہلی انٹر نیشنل سرائیکی کانفرنس (منعقدہ 1992ء) دے انعقاد دا مؤجب بݨیا۔ اُوں ویلھے کانفرنس دے سارے حاضرین اے سݨ تے حیران رہ ڳے جو جݙاں کانفرنس دے میزبان ڈاکٹر گوپی چند نارنگ تے بیرسٹر جگدیش بترا اعلان کیتا جو پہلا ݙینھوار جھوک سرائیکی جݙاں اساݙے کنے پُڄیا تاں اساں اینکوں ݙیکھ تے خوشی کنوں بے خود تھی ڳے تے دیوانہ وار ایں اخبار دی فوٹو کاپیاں کروا تے مختلف جہیں تے رہݨ آلے سرائیکی ’’پریواراں‘‘ کوں بھڄویندے رہے تے خوشی نال ہِک ٻے کوں ݙوسیندے جو جیرھی زبان اساں الیندے پیوں او اتنی ترقی کر چکی اے جو کان پور توں ایندا ݙینھوار اخبار آ گے۔ ہُݨ اض  دی جیرھی کانفرنس تھیندی پی اے تاں اساکوں اے اکھیندے ہوئے خوشی تھیندی پی ایجو ݙینھوار جھوک دے جڳاوݨ دی وجہ کنوں اساں انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس، انٹر نیشنل سرائیکی میگزین تے انٹر نیشنل سرائیکی ادبی تنظیم، سرائیکی ساہتیہ سنگم دی بنیاد رکھݨ دے قابل تھئیوں۔ جھوک دا ہک ٻیا کارنامہ اے ہے جو جھوک 1992ء وچ جھوک سرائیکی میلے توں گھن تے اڄ تک نہ صرف سرائیکی وسیب بلکہ اسلام آباد تے کراچی تک سینکڑاں دی تعداد وچ جھوک سرائیکی میلے منعقد تھی چکین تے اے سلسلہ سارا سال جاری رہندے۔

 کارنامہ: 
جھوک دا ہک کارنامہ اے ہے جو ایں سرائیکی ماء ٻولی دی ترقی سانگے ہک ذیلی اشاعتی ادارہ ’’جھوک پبلشرز‘‘ دے ناں نال شروع کیتا ایں ادارے سرائیکی لسانیات، سرائیکی ادب، سرائیکی تاریخ، سرائیکی جغرافیہ، سرائیکی کلچر تے سرائیکی اَلا ٻول دے حوالے نال سینخڑاں کتاباں چھاپین۔ اے او ادارہ ہے جینکوں گورنمنٹ یا کہیں سرمایہ دار جاڳیر دار کنوں کوئی گرانٹ نی مِلدی۔ایندے باوجود اے ادارہ اڄ سرائیکی وسیب دا واحد ادارہ ہے جیرھا اِنہاں سرکاری اداریں دے مقابلے وچ سب توں ودھ سرائیکی کتاباں چھپیندا پے بلکہ اے آکھݨ بے جا یا مبالغہ نہ ہوسے جو ݙوجھے سارے اداریں دیاں ہک سال دیاں چھپیاں کتاباں کٹھیاں کر ݙتیاں ونڄن تاں جھوک پبلشرز دی ہک سال وچ چھپݨ آلی کتاباں انہاں ساریں کنوں ودھ تھی ویسن۔ اڄ اے ادارہ پورے سرائیکی وسیب تے پوری قوم دی اَکھ دا تارہ بݨ چُکے تے ایں ادارے وچ کم کرݨ آلے سارے سٹاف ممبران دی شبانہ روز محنت تے سعی دی وجہ نال سرائیکی طباعت تے اشاعت دا کم ٻہوں تِکھے تھیندا پے تے کم دی رفتار کوں ݙیکھ تے ایویں لڳدے جو سرائیکستان دی منزل جیرھی ٻہوں اوکھی تے ٻہوں پرے نظر امدی ہئی ہُݨ نیڑے تھیندی پی اے۔

 ادارہ: 
ظہور احمد دھریجہ ہِک بندہ نی، اہک ادارہ تے ہک جماعت دا کم کریندے پن، انہاں سرائیکی مسئلے کوں ہک نواں رُخ تے ہِک نواں موڑ ݙتے ۔ او سرائیکی تحریک دے حوالے نال جیرھیاں ڳالھیں کریندن ہِک نَپی تُلی ڳال ہوندی اے۔ اُنہاں اپݨی تحریراں وچ ہوا اِچ ݙانگاں مارݨ دی بجائے تحقیق تے ریسرچ نال کم گھدے تے اپݨے دلائل نال نہ صرف اندرون ملک بلکہ ٻاہرلے ملک وی ادیباں، شاعراں، دانشوراں تے ریسرچ سکالراں دینال نال تے صاحبِ بصیرت سیاستداناں کوں سرائیکی مسئلے دی حقانیت دا قائل بݨائے۔ انہاں اپݨے مضموناں وچ نہ صرف سرائیکی الاوݨ آلے بلکہ پنجابی تے اردو الاوݨ آلے جیرھے اپݨے آپ کوں سرائیکی دا انٹی سمجھدے ہن اتنی سوہݨے تے اتنے پیارے انداز نال قائل کر تے اپݨا ہمنوا تے ہم خیال بݨا گھدے۔ ہُݨ اتھاں جاڳیردارا سیاستدانیں دے مقابلے وچ سرائیکی وسیبد ا با شعور پنجابی تے مہاجر سرائیکی مسئلے دا زیادہ قائل نظر امدے۔ ظہور احمد دھریجہ دے سینکڑاں مضمون جیرھے قومی اخباریں دے ادارتی صفحیں تے چھپن سرائیکی وسیب دی تاریخ دا ٻہوں وݙا حوالہ ہِن۔ ظہور احمد دھریجہ جو کجھ وی لکھیا سرائیکی وسیب دی محرومیاں دے حوالے نال لکھیا۔ اڄ انہاں مضمونیں دیاں کتاباں چھپ ونڄن تاں سرائیکی وسیب وچ سیاسی انقلاب آ سڳدے۔

 عمل:ـ 
ظہور احمد دھریجہ دی خاص ڳالھ اے ہے جو او عمل تے یقین رکھیندن۔ او اپݨے دفتر وچ ہوون یا اپݨے گھر وچ سبھنیں کوں سرائیکی دا کم کرݨ دی تلقین کریندن۔ میں جھوک دے فتر وچ ترائے مہینے رہیاں، جو چیز میں نوٹ کیتی او اے ہئی جو سارے سٹاف دا احترام کریندن انہاں دینال خندہ پیشانی نال پیش امدن، مگر سٹاف دا کوئی ممبر کم وچ غفلت کریندے تاں او بے چین تھی ویندن تے سب کوں پوری محنت تے جانفشانی نال کرم کرݨ دی تلقین کریندن  تے ایویں تعلیم دی ضرورت تے اہمیت تے او سب توں ودھ زور ݙیندن تے ایں معاملے وچ وی او قطعی طور تے بے عملی دا شکار نی تھیے۔ انہاں اے کݙاہیں نی کیتا جو جیرھے کم دی ٻنہاں کوں تلقین کیتی ونڄے اوندے تے خود عمل نہ کیتا ونڄے۔ مین خود اپݨی اَکھیں نال ݙیکھدا پیاں جو اُنہاں اپݨے وݙے پُٹر طاہر محمود کوں انجینئر بݨوائے، انہاں اپݨے بھرا فاروق احمد کوں زکریا یونیورسٹی توں ایم ایس سی دی اعلیٰ تعلیم ݙیوائی  تے اینکوں ہائیر ایجوکیشن کمیشن دی طرفوں فارن سکالر شپ ملی، اُنہاں ہالینڈ توں پی ایچ کر رکھی اے۔ ظہور احمد دھریجہ دی ہِک دھی ، ݙو بھابھیاں تے ہک بھنڑیجا ایم اے سرائیکی دے امتحان وچ شامل تھی تے سرائیکی وچ ماسٹر کیتے۔ ہُݨ الحمد للہ چھوٹے جیہے قصبے دھریجہ نگر وچ 14ایم اے سرائیکی موجود ہن تے ایں وستی دے ڈھڳ سارے طلباء تے طالبات وی موجود ہن جنہاں بی اے وچ سرائیکی مضمون رکھیا۔ ہُݨ الحمد للہ دھریجہ نگر سرائیکی لکھاریں دا مرکز بݨ چُکے۔ ایویں ظہور احمد دھریجہ ، دھریجہ نگر ہوون، خان پور ہوون، ملتان ہوون یا ملک دے کہیں کونے وچ ہوون او سرائیکی لکھݨ پڑھݨ آلیاں دی دامے درمے سخنے معاونت کر تے خوشی محسوس کریندن۔

 ادبی خدمات : 
ظہور احمد دھریجہ دی سرائیکی ادب دی خدمت دا سلسلہ کوئی نواں کائنی ۔ جیں ویلھے انہاں بہاولپور اچ روزنامہ رہبر اچ 1975ء اچ کم کرݨ شروع کیتا ۔ سرائیکی زبان نال محبت شروع کنوں ہئی ۔ روزنامہ’’ رہبر‘‘ اچ آوݨ نال سرائیکی ادب دی خدمت دا ہک پلیٹ فارم مل ڳیا ۔ چیف ایڈیٹر روزنامہ رہبر ملک محمد حیات کنوں رہبر اچ سرائیکی ادب دا صفحہ شروع کرݨ دی اجازت گھدی تاں انہاں اجازت ݙے ݙتی ۔ ایہ اوں دور دی ڳالھ ہے جیں ویلھے اخبار اچ ہک ہک کالم دے وی پیسے ݙتے ویندے ہن ، پر سرائیکی دی محبت اچ  ظہور احمد دھریجہ بغیر کہیں معاوضے دے سرائیکی ادب دا صفحہ بݨا ݙیندے ہن تے او اخبار اچ چھپدا ہا ۔ لوک ایں صفحے کوں ڈھیر پسند کریندے ہن ۔ اتھوں سرائیکی ادب دی خدمت دا سلسلہ شروع تھی ڳیا۔ ظہور احمد دھریجہ ݙسیندن جو

’’روزنامہ رہبر کنوں نوکری چھوڑی تاں ظہوراحمد دھریجہ رحیم یارخان آ ڳئے ۔ اتھاں افشاں پرنٹنگ پریس تے نوکری شروع کیتی ۔ ایں دوران دھریجہ نگر دے سپوت غلام یٰسین فخری کراچی کنوں رسالہ سچار شروع کیتا ، غلام یٰسین فخری رحیم یارخان اچ ظہور احمد دھریجہ کوں بیورو چیف بݨایا ۔ کجھ عرصہ بعد 1982ء اچ خانپور آ ڳئے تے دھریجہ پرنٹرز دے ناں توں پرنٹنگ پریس شروع کیتا تے نال ای خانپور کنوں ماہنامہ ’’ روہی رنگ ‘‘ شروع کر ݙتا ۔ خانپور اچ آوݨ دے بعد دھریجہ پرنٹرز دے پلیٹ فارم توں روہی رنگ شروع کرݨ دے نال نال سرائیکی زبان اچ عید کارڈ تے شادی کارڈ کوں رواج ݙتا ، جیں کوں وسیب دے لوکیں ڈھیر پسند کیتا ۔ ایندے نال نال پریس تے سرائیکی کتاباں چھاپݨ شروع کر ݙتیاں ۔ سرائیکی شاعر تے ادیب پرے پرے کنوں خانپور اچ سرائیکی کتاباں چھپواوݨ امدے ہن۔ کجھ عرصہ بعد سرائیکی اخبار شروع کرݨ دا خیال آیا‘‘۔

ظہور احمد دھریجہ سرائیکی دے قدیم ادب کوں محفوظ کرݨ دی ڳالھ کیتی اے ،ایندے وچ کُئی شک نی جو  سرائیکی زبان دا قدیم ادب محفوظ نی رہ سڳیا، البتہ ہݨ وی کہیںنہ کہیں حوالے نال اساکوں سرائیکی زبان دی قدامت دے ثبوت ملدے رہ ویندن۔ اِتھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی زبان اڄ توں نی بلکہ ہزارہا سالیں توں نہ صرف ٻول چال بلکہ لِکھ پڑھ دی زبان چلی اَمدی اے۔ظہور احمددھریجہ لکھدن:

’’تقریباً ہک سو سال پہلے قدیم قلعہ سرواہی دے نیڑے ہک پراݨے کھوہ دی صفائی دے دوران ہک لوح ملی ہئی جیندے اوندے اُتے اے سرائیکی شعر لکھے ہوئے ہَن:

سلاں سبند تھیساں پھڳیا نام نصیر

کھوہ کھٹایا پُتر گانمݨ دے اونڑ نام حمیر

وقت سکندر بادشاہ ملک دھنی پہلوان

رعیت راضی ایہا جئی جو بڈھا نت جوان

ہک لکھ سلھاں لگ چکیاں تھیاہ کھوہ تمام

ترے سو ٻوٹی باغ دی رادھی اونڑ جام

ترجمہ: ’’ سِلھیں بݨاوݨ والے نصیر جیرھا ذات دا پھڳیا ہے، سِلھیں تیار کیتیاں، اے کھوہ اونڑ قبیلہ دے حمیر نے جیرھا گانمݨ دا پُتر ہے، کھٹوایا، زمانہ سکندر بادشاہ دا ہے تے حاکم دھنی پہلوان ہے، رعایا اتنی خوشحال اے جو ہر ٻڈھا جوان ملُوم تھیندے۔ ہک لکھ سلھیں لڳ چکیاں ہِن، تے کھوہ دی تعمیر مکمل تھی ڳئی اے، اونڑ سردار نے باغ وچ ترائے سو ٻوتے لاتے ہِن‘‘

واضح تھیوے جو سکندر بادشاہ دا زمانہ ۲۵ قبل مسیح ہا۔ معروف محقق سئیں صدیق طاہر اپݨی کتاب ’’ وادی ہاکڑہ اور اس کے آثار‘‘ وچ لکھیے جو کتبے وچ جیرھے سکندر دا حوالہ ݙتا ڳے، او سکندر اعطم نی بلکہ سندھ دا حکرمان جام سکندر ہے۔ جنہاندا خاندان 750 ء توں 975ء تک سندھ دا حکمران رہ ڳئے۔ جیکر سئیں صدیق طاہر دی ایں ڳالھ کوں صحیح مَن گھنوں تاں وی ایں ڳالھ توں ثابت تھیندے جو سندھ وی دراصل سرائیکی تہذیب دا حصہ ہا تے ایندے حکمران سرائیکی ہن۔ ایندا سب توں وݙا ثبوت خود ایہو کتبہ آپ ہے۔

 نورنامہ: 
’’ سندھ جیندا ہک اہم حصہ سرائیکی زبان د ا علاقہ ہے ایں قدر پُر آشوب ہے جو کہیں لٹریچر دا صحیح و سالم بچ ونڄݨ کہیں معجزے توں گھٹ کینھی۔ ایں علاقے کوں امن نصیب تھیا تاں کجھ حد تک مغلیہ عہد حکومت وچ تھیا یا ول انگریزاں دے زمانے وچ تھیا۔ اتے ایں وقت دی کہیں لکھت دے نمونے ملݨ دی اُمید رکھݨ خام خیال اے۔ البتہ کجھ چیزاں حافظے دی مدد نال سینہ بہ سینہ چلیاں آندیاں ہن پر انہاں تے اعتماد نی کیتا ونڄ سڳدا۔ کیوںجو اے زبان دا اصلی رنگ پیش نی کر سڳیاں۔ مختلف ادوار دے لوکاں اپݨے دور دی زبان دا رنگ چڑھا ݙتا ہے تے ایںطرحاں تے زبان دی شکل تے اوندے اصلی خدو خال لُک ڳئے ہن۔ ایں ویلھے ساݙے کول رسم الخط ݙیکھݨ کیتے سہولت کینھی، اے ڳالھ یقینی ہے جو محمود غزنوی دی یورش کنوں پہلے دے سوا ترائے سال وچ عربی، فارسی تے مقامی ٻولی دی آمیزشن توں ہک پچ میل قسم دی زبان ضرور وجود وچ آ چکی ہئی تے 111 ہجری دے بعد ݙو حصیاں وچ تقسیم تھی ڳئی، ہک شمالی سندھ وچ تے ݙوجھی جنوبی سندھ وچ۔ شمالی سندھ والی زبان کوں اساں سرائیکی آکھدوں تے جنوبی سندھ والی زبان کوں سندھی۔ظہور احمد دھریجہ قدیم سرائیکی ادب نورنامے بارے لکھدن :

’’نور نامہ سرائیکی زبان دی ہک نظم اے، جینکوں اساں قدیم ترین نی بلکہ قدیم سرائیکی لٹریچر دا نمونہ آکھ سڳدوں، نور نامے تے معروف ماہر لسانیات پروفیسر شوکت مغل جدید انداز نال تحقیق کیتی اے۔نور نامہ ہک نظم ہے جیرھی ایں وقت ہر گھر وچ پڑھی ویندی اے۔ حافظ خالد محمود شیرانی مرحوم اینکوں ۱۰۵۴ء دی تصنیف تسلیم کریندن۔ پر اے نظم اپݨے متن توں ظاہر کریندی ہے جو اے ٻہوں پہلے دی تصنیف اے ۔ ہک جاہ تے اشاہر ملدے جو :

پنج سو سال جو گزرے آہے ہجرت بعد رسولوں

ملاں کہے غریب وچارا کم علماواں کولوں

نیکی عمل نہ کیتم کوئی شامت نفس جہولوں

عمر گزری توں پچھوں تاواں بھرلہاں قبولوں

جو کجھ روئے زمن تے پیدا سب کجھ ہوسی فانی

نام نشان نہ رہسی کائی جز ایمان نشانی

اگر شاعر دا اے بیان تسلیم کیتا ونڄے تاں نور نامے دا سن تصنیف ۶۰۰ ہجری دے عبد دے زمانے دا ثابت تھیندے تے ہک لحاظ نال اے قابل تسلیم وی ہے۔ کیوںجو ۷۰۰ ہجری دے لڳ بھڳ اساکوں ٻئے نمونے وی مل ویندن۔ پر نور نامے دی زبان اڄ کل دی زبان کنوں مکتلف اے۔ ول وی اون وقت یعنی ۶۰۰ ہجری دی زبان نی ، بعد دے زمانیں دے لوکاں خصوصاً چھاپے والیاں زبان کوں اپݨے رن وچ رنگ گھدے۔ بہر حال ایں ڳالھ دا شبہ ضرور ہے جو اے ۶۰۰ ہجری دی یاد گار نظم اے۔لہور تے دلی دے چھاپے خانیں والئیں صرف نور نامے نی بلکہ سرائیکی زبان دے ٻئے کتابیں نال وی ایویں حشر کیتے، اتے انہاندی زبان وڳاڑ ݙتی اے، اڄ ضرورت ہے جو چپھلے تمام چھپئے ہوئے کتابیں دا جائزہ گھن تے انہاندی زبان درست کیتی ونڄے۔‘‘

’’ریاست بہاولپور وچ صادق آباد دی کارداری وچ ہک پراݨے شہر دے کھنڈرات پتݨ منارا دے ناں نال مشہور ہن۔ ایں شہر دا ناں پتݨ پور ہا۔ اے سمرائیں دا دارالخلافہ ہا تے سمرائیںد ا آخری راجہ ہمیر (امیر یا ارمائیل ) ایندے اُتے حکومت کریندا ہا۔ ایندا ہمسایہ راجہ جو پھل وݙا (موجودہ رحیم یار خان ) دا حاکم ہا تے اپݨی سخاوت دی وجہ توں مشہور ہا۔ا وں ہک چرن کوں جینکوں سوامی آکھدے ہن کچھ گھوڑے انعام وچ ݙتے پر پتݨ پور وچ اوندے گھوڑے چوری کر گھدے ڳے۔ چرن کوں یقین ہا جو اوندے گھوڑے ہمیر تے اوندے وزیر دے آکھݨ تے چوری کیتے ڳن۔ اوں ہمیر دی ہجو وچ کچھ شعر لکھے جیرھے سارے ملک وچ کِھنڈ ڳئے۔ انہاں شعریں دے ترائے مصرعے اے ہن:

دھاڑی دھوڑا رائے جینہہ چرن سانکھیا

پٹݨ، پٹیجو تھیو سیج وٹایو راہ

ہمیرا پورا راج نہ کندا سمرا

ہمیر دی تاریخ وفات ۷۵۲ ھ ہے، اتھوں پتہ لڳدے جو شعر ۷۵۲ھ توں وی پہلے دے ہِن۔ تاریخ فیروز پور دا ݙوجھا نمونہ او مشہور جملہ ہے جیرھا تاریخ فیروز شاہی شمس سراج عفیف وچ ملدے جو 

برکت شیخ پٹھا۔ ہک ملوأ ہک نٹھا

یا

برکت شیخ تھیا۔ ہک موأ ہک نہا

اے ݙونہیں جملے سرائیکی زبان دے ہن، پر پہلا زیادہ صحیح مَلُوم تھیندے۔ اے اوں واقعے ݙے اشارہ کریندے جݙݨ سلطان محمد تغلق سمرائوں دے شہر ٹھٹھہ تے فوج کشی کیتی پر بیمار تھی تے واپس چلا ڳیا۔‘‘

آپ لکھدن جو:’’ادارہ جھوک سرائیکی دے قدیم ادب کوں محفوظ کرݨ اِچ اہم کردار ادا کیتے‘‘

ظہور احمد دھریجہ دی خدمات بارے مختلف لوکیں دی رائے 

ظہور دھریجہ دے ناں کنوں کون واقف کائنی ، سرائیکی صوبے دا کئی ناں گھنے ، او بھانویں سیاسی ہووے تے بھانویں غیر سیاسی ، ذہن اچ ظہور دھریجہ دا ناں اپݨے آپ آ ویندے۔ ایویں سرائیکی اجرک کوں ݙیکھوں تاں او آپ دی سرائیکی ثقافت نال بے پناہ محبت دا ثبوت ہے ۔ سرائیکی ادب اچ جھوک پبلشرز دا ناں اڳوں اڳوں آندے ، جھوک میلہ پاکستان دے کیڑھے شہر اچ کائنی تھیا ، او بھانویں اسلام آباد ہووے تے بھانویں دیرہ اسماعیل خان ، لہور ہووے تے بھانویں دیرہ غازی خان ، رحیم یارخان ہووے تے بھانویں ملتان ۔ انہاں دی ساری زندگی سفریں وچ ہوندے ۔ ظہور دھریجہ ملنگ فقیر تے درویش انسان ہن ، پروگرام کرویندن تاں فکر ایہا ہوندی ہے جو جیرھے مہمان انہاں دی بھرپور پذیرائی تھیووے ۔ صوفی تاج گوپانگ سرائیکی علم و دانش دا ٻہوں وݙا ناں تے حوالہ ہے، او سرائیکی تھنکر فورم دے صدر وی رہ ڳن، آپ قانون دان وی ہَن، اُنہاں دا تعلق راجن پور نال ہئی، ظہور احمد دھریجہ بارے لکھدن: 

’’خادم سرائیکی وسیب جناب ظہور احمد دھریجہ دی جدوجہد کوں سلام پیش کریندوں ، دھرتی جایا قومی سیاست دا شہکار لیڈر ہے، ملتان اچ ہینکوں اللہ سوہݨے سب توں اُچا مکان عطا کیتے ، جتھاں ٻہہ تے سرائیکی صوبے دے خواب دی تعبیر کیتے تدبیراں کریندے، ظہور صاحب یاریں دا یار شرمیلا گو تے سخی انسان ہے ، جھوک دفتر وچ مہمانیں دا رش رہ ویندے ، پورا وسیب جھوک دفتر کوں اپݨا گھر سمجھدے ۔ ادارہ جھوک درسگاہ ہے ، ایں ادارے بے شمار کتاباں چھاپین، میݙے حساب نال سرائیکی زبان انہائیں تمام اثاثہ جات کوں جھوک لفظیں دی پوشاک پوائی ہے ۔ اے عظیم کارنامہ جیڑھا ظہور دھریجہ صاحب تے انہاں دے ساتھیں سر انجام ݙتے اے کم حکومتاں کریندن تے ہیندا ٻل کروڑاں دا ہوندے ۔ اے زندہ دل ، توانا ، مضبوط لکھاری تے اپݨے وسیب نال محبت تے وفا کرݨ آلا وفاکرݨ آلا وفادار دوست ہے ۔ ‘‘ (4)

نذیر احمد بزمی دا تعلق دھریجہ نگر خانپور نال ہے، تعلیم نال ٻہوں محبت کریندن، ترائے چار ایم اے کیتے ہوئے ہِن، ایم فل اردو اِچ کیتے تے ایم فل سرائیکی دے سٹوڈنٹ ہِن۔ او لکھدن: 

’’ظہور احمد دھریجہ سرائیکی تحریک کیتے ہک سکول آف تھاٹ دا درجہ رکھیندن ، ایں دبستان توں بلاشبہ ہُݨ تئیں ہزاراں لوک فیض یاب تھی چکین ۔ میں انہاں کوں سرائیکی دا سرسید سمجھداں تے ادارہ جھوک کوں تحریک علی گڑھ دے برابر ڳنڑداں ۔ اساݙی دعا ہے جو اساݙی بچدی حیاتی وی ظہور دھریجہ صاحب کوں مل ونڄے تانجو او اپݨی قوم دی زیادہ توں زیادہ خدمت کر سڳن ‘‘۔ (5)

میاں سراج الدین سانول دا تعلق رحیم یار خان نال ہئی، علمی، ادبی تے سماجی حوالے نال اُنہاں دا ٻہوں ناں ہے، اُنہاں سرائیکی دی ہک لُغت وی لکھی ہئی ، اپݨے ہِک خط وچ لکھدن 

’’ظہور دھریجہ صاحب کسی تعارف کے محتاج نہیں ، آپ نے ماں بولی کیلئے تن من دھن سب ایک کیے ہوئے ہیں ، آپ روزنامہ جھوک سرائیکی کے ایڈیٹر ہیں ۔ ہر موضوع پر بات کرنے کی مہارت رکھتے ہیں ۔ آپ کی ماں بولی اور سرائیکی صوبہ تحریک کیلئے کشتیاں جلا دی ہیں ، اب روشن مستقبل کیلئے رواں دواں ہیں ، اپنے نقطہ نظر سے ایک انچ پیچھے ہٹنے کو تیار نہیں ۔ آپ نے مقصد کی تکمیل کیلئے سب کچھ بیچ ڈالا ۔ آپکی محنت کے ثمرات کی کچھ شکل ضرور نکلے گی ۔‘‘ (6)

عاشق بزدار سرائیکی تحریک دا ٻہوں وݙا ناں ہے، اُنہاں ساری زندگی سرائیکی زبان دی خدمت اِچ گزاری اے، مہرے والا وچ سالانہ سرائیکی میلہ 35 سال توں لڳا تار تھیندا ے، اُنہاں سرائیکی زبان دی ترقی واسطے تن من دھن قربان کیتے، اُنہاں دی کتاب قیدی تخت لہور دے ٻہوں زیادہ مشہور تھئی، علم دے دانش دا مرکز ہِن، سارے وسیب اِچ اُنہاں دا ناں ٻہوں عزت تے احترام نال گھدا ویندے۔ ظہور احمد دھریجہ بارے لکھدن: 

’’سئیں ظہور دھریجہ قومی تحریک دے معتبر مہاندرے نصف صدی توں سرائیکی صحافت کریندے پن انہاں دا اتے انہاں دے سوتر بھرا سئیں منیر دھریجہ دی کاوش کوشش نال سرائیکی اخبار جھوک دا اجراء سرائیکی وسیب ئچ وڈا کارنامہ ھے۔ حاکم قوم پنجابی اساں سرائیکی جیندے نرغے وچ ہئوں پورا ملک جیندے ہتھیں ہائی جیک ھے۔ بھل او اتلا نئیں پھر سگی جو او اپنڑاں پنجابی اخبار کڈھ سگے ہا۔ محکوم سرائیکی قوم دی ترجمانی سانگے سرائیکی اخبار دا کڈھنڑ وڈا کم اے جیرھا منیر دھریجہ اتے ظہور دھریجہ کر سٹیا جیندا اعتراف کرنا چاہیدا ھے۔ پرانی گالھ ھے یاسین فخری دھریجہ کتابت کریندے ہن تے کئی رسالیں دی سیریز انہاں جاری کیتی اتے ظہور دھریجہ صاحب جھوک اخبار دے ذریعے سرائیکیں کوں اپنڑے قومی سیاسی ادبی معاشی اتے ثقافتی مسائل دی جانکاری ڈتی۔ منیر صاحب دے بعد ظہور دھریجہ دا اے فیصلہ اچھا ہا جو اخبار کوں سرائیکی وسیب دے تاریخی مرکز ملتان وچوں جاری کیتا ونجے۔ ایندے علاوہ ظہور دھریجہ صاحب سرائیکی دیاں کتاباں چھاپنڑ دا کم شروع کیتا اتے سینکڑاں کتاباں چھاپیاں۔ میں ولا آکھساں جو دھریجے دا سرائیکی قومی ادبی ثقافتی تحریک سانگے کیتا گیا کم سب توں ڈھیر اے انہاں دا کم آدھل صدی تے محیط اے۔ میں سنگت دی وکالت کریندئیں گالہیں مندے کھاونڑ دی امید رکھیندئیں اے تحریر لکھی اے۔ دوستیں دے مہنڑیں سٹھنڑیں اکھیں تے۔‘‘(7)