خواجہ غلام فریدؒ دے کلام اِچ صنائع بدائع

علم بدیع ،علم بلاغت دی ہِک اہم شاخ ہے، اے او علم ہے جیندے وچ کلام دے اندر اینجھے لفظی اَتیں معنوی محاسن پیدا کیتے ونج سگدین جیہڑے مقتضائے حال دے ہووݨ اِتیں کلام دے لفظی ومعنوی پیچیدگی دے اندر ہک خوش گوار تاثر پیدا کریندے ہوون ۔علم بدائع اپݨے معنی دے مطابق کلام اِچ اچھوتے پن اَتیں نادرہ کاری دے نال ونج جُڑدے ۔چونکہ اے کلام دی آرائش و زییائش ،لفظاں اتیں اوندے معنی دے حوالے نال ہوندے تہوں اساں ایکوں ݙو اجزاویں وچ تقسیم کر سگدے ہائیں ۔یعنی صنائع معنوی اتیں صنائع لفظی ۔

                       عام طورتیں علم بدیع کوں ’’صنائع بدائع‘‘ لکھاتیں ٻولیا ویندے ۔صنائع لفظی خوبیاں کیتے اتیں بدائع معنوی خوبیاں کیتے ۔ایں توں ایندا مطلب اے وی گھدا ونج سڳدے جو صنائع بدائع دا مفہوم کلام کوں لفظی اتیں معنوی خوبیاں نال نہ صرف سنگھر یندے بلکہ ایندے لفظی اتیں معنوی محاسن کیں زیور وانگوں نکھر کیں سامݨے آندن ۔جیویں زیور تریمت دے حُسن اِچ اضافہ کریندن ایویں صنائع بدائع کہیں شاعر دے کلام دے حُسن کوں ودھاݙیندن ۔پر ایندے استعمال کیتے ماہرین بلاغت کجھ حداں مقرر کیتیاں ہویاں ہن ۔ڄے صنائع بدائع دا استعمال فطری ہووے تاں شعر ٻہوں سوہݨا تھی کھڑدے جے اِیندا استعمال کہیں حد کوں تروڑ کیں سامݨے آوے تاں شعر ٻہوں بدصورت تھی کھڑدے ۔شعر وچ ڄے صنعت دا استعمال وی جیکر وادھو تھی کھڑے تاں شعر پچھو نہاں تھی کھڑدے ۔صرف صنعت دے استعمال سانگے شعر آکھݨ ،شاعری وچ نہ صرف غیر مناسب ہے بلکہ کہیں حوالے نال وی جائز کائینی۔بقول ڈاکٹر سید طلعت حسین نقوی :

’’صنائع بدائع پر کلام کی بنیاد رکھنے سے اکثر معنی کا رشتہ ہاتھ سے جاتا رہتا ہے اور کلام میں اثر با قی نہیں رہتا کیونکہ مخاطب کے دل میں یہ خیال پیدا ہو جاتا ہے کہ شاعر نے شعر کی ترتیب میں تصنع کیا ہے اور الفاظ میں اپنی کارکردگی ظاہر کرنا چاہی ہے۔ پس ضائع بدائع کی پابندی اور التزام سے تمام اصناف سخن میں بچنا چاہیے ۔ان کا استعمال صرف اس حد تک ہونا چاہیے کہ پڑھنے والے کو محسوس نہ ہوا اور کلام کے حُسن میں اضافہ بھی ہو جائے ۔‘‘

                       صنائع بدائع دا فطری استعمال دنیا دی ہر زبان دی شاعری وچ موجود ہے ۔خاص طور تیں مشرقی شاعری وچ اِیں علم دا استعمال ٻہوں زیادہ ہے ۔بقول پروفیسر ڳارساں دتاسی :                                    

’’استعارات و صنائع بدائع دے اہل مشرق ڈھیر سارے شوقین ہِن ۔‘‘

علامہ قاضی ظہور الحسن ایندی وضاحت کریندیں ہوئیں آہدن :

’’صنائع بدائع سے کوئی زبان اور کسی زبان کی شاعری خالی نہیں کم وبیش کا فرق ضرور ہے ۔سنسکرات میں ایک کتاب ہے جس کا نام (راکھو پانڈویہ) ہے ۔اِس میں یہ صنعت ہے کہ اس کو ایک طرف سے پڑھا جائے تو رامائن ہے اور دوسری طرف سے پڑھا جائے تو مہابھارت ہے ۔ایک اور کتاب (بھاشا سم انکار) ہے جو پاولی ،مگی اور اردو تین زبانوں میں پڑھی جا سکتی ہے ۔اجیبن کے برہمن نے سنسکرات میں ایک کتاب ’’صدر انکار نام ‘‘ صنائع بدائع وغیرہ کے بیان میں لکھی ۔اس میں فن کو دل مانند اور بھاشا بھوشن کتابیں ہیں۔‘‘

                       علامہ قاضی ظہور الحسن دے اِیں اقتباس دے پیش کرݨ دا مقصد صرف ایہو ہا جو مشرقی شاعراں نہ صرف اِیں علم پاروں مباحثے کیتن ایں۔ توں اے ڳالھ واضح تھیندی ہے جو علم صنائع بدائع دا استعمال دنیادی ہرزبان وچ تھئے ۔ایندی ہک وݙی مثال سرائیکی زبان دے عظیم شاعر سئیں خواجہ غلام فریدؒ دے کلام اِچ ݙیٹھی ونج سڳدی ہے ۔

                       خواجہ غلام فریدؒ دے کلام اِچ لفظی اتیں معنوی ݙوہیں صنائع دا استعمال ݙیٹھا ونج سڳدے پر خواجہ سئیں دا استعمال کہیں شعوری کوشش نال نیں تھیا بلکہ انہاں دے کلام وچ ہِک آمد دی کیفیت ڄاپدی ہے۔اساں اِنہاں دے کلام وچ استعمال تھئے چند صنعتیں کوں ݙیکھݨ دی کوشش کریندے ہئیں۔

 مراۃ النظیر : 
                       ایں صنف کوں تلفیق اتیں مواخات وی آکھیا ویندے ۔علم بدیع دی اصطلاح وچ کلام نال جڑیاں ہویاں ٻہوںساریں شیئںدا ذکر ہوندے جیندے وچ تضاد دے علاوہ ہک قسم دی مناسبت ہوندی ہے ۔جیویں باغ دے ذکر دے نال پھُل،بلبل ،بہار ،خزاں ،شکاری ندی اتیں مالھی دا ذکر ہووݨ ضروری ہوندے ۔ایں صنعت دے استعمال نال کلام اِچ اِیں صنعت دی لفظی  اتیں فنی حُسن پیدا تھیندے ،خواجے سئیں دے کلام اِچ ایں صنعت دی مثال ݙیکھو:

؎ تھیاں روہی مینگھ ملہاراں 

کُل گُل گلزار بہاراں 

وچ سونہدیاں گھنڈ تواراں 

ہر ٹوبھے چھانڳاں چھیڑے 

                       انہاں شعراں وچ مینگھ ملہاراں ،گلزار ،بہار ،گھنڈ ،تواراں ،ٹوبھے ،چھیڑ ،چھانڳاں اینجھے الفاظ ہِن جیڑھے آپس اِچ تضاد دے علاوہ ہک خاص قسم دی مناسبت وی رکھیندن۔ خواجہ سئیں دے کلام اِچ صنف مراۃ النظیر دا استعمال ڈھیر ساریں جاہیں تیں ݙیٹھا ونج سگدے ۔

 صنعت تضاد : 
                       اِیں صنعت کوں مطابقت ،تطبیق ،تکافو ،تقابل ضدیں ،تناقص ،طباق اتیں متضاددی آکھیا ویندے ۔اصطلاح اِچ کہیں کلام اِچ ݙو اینجھے لفظیں دا استعمال جیڑھے معنی وچ ہک ݙوجھے دی ضد ہووݨ ،بھانویں اے ݙوہیں لفظ اسم ہوون یا ݙوہیں فعل ہووݨ یا ݙوہیں صرف ہک اسم اتیں ہک فعل ۔ایں صنعت دے استعمال نال شعر اِچ صوتی حُسن پیدا تھیندے ۔خواجہ غلام فریدؒ  سئیں دے کلام اِچوں ایندی مثال ݙیکھو :

راتیں کرن شکار دِلیں دے

ݙینہاں ولوڑن مٹیاں

ݙینہاں پیسوں لیساں ڳاویاں 

اتیں کھیر کوں کاڑھ تیں 

                       انہاں شعراں وچ راتیں ،ݙینہاں وی آکھیا ویندے۔اصطلاح اِچ تضاد وی اعلیٰ مثال دے طورپر تیں ݙٹھیاں ونج سڳدین ۔

 صنعت اعداد: 
                       اِیں صنعت کوں تعدیر یا سیاقتہ الاعداد وی آکھیا ویندے۔اصطلاح اِ چ کہیں کلام اِچ اعداد دا بالترتیب یا بلا ترتیب ذکر کرݨ ،صنعت ِاعداد دی کیفیت کوں واضح کریندے ۔

گجھڑے تیر چلاوݨ کاری

سئے سئے و لڑیاں پھٹیاں 

ݙٹھری یا بھلائی

ہِک تِل ترس نہ آیو 

اِنہاں ݙوہاں شعراں وچ سئے سئے وسیکڑاں،اتیںہک ہک، صنعت اعداد دیاں مثالاں ہِن۔

 صنعتِ تدبیج: 
                       اے صنعت طباق دی ہک قسم سمجھی ویندی ہے ۔ جیندے لغوی معنی نقش کرݨ،مزین کڑن، خوبصورت بݨاوݨ یا ریشمی کپڑے نال سجاوݨ دے ہِن۔اصطلاح اِ چ، کہیں کلام اِچ رنگیں دا ذکر،صنعت تدبیج دی مثال ہے:

آ چݨوں رَل یار 

پیلوں پکیاں نی وے 

کئی بگڑو ، کئی ساویاں ، پیلیاں 

کئی بھوریاں کئی بکھڑ یاں نیلیاں   

کئی اودیاں گُلنار 

کٹویاں رتیاں نی وے 

                       اِیں صنعت اِچ مطالب کوں رنگیں دے ذریعے ایہام یا کنایہ دے پیرائے اِچ اُجاگروی کیتا ویندے۔ایندے وچ رنگ کینجھے ہووݨ یا کیتلا ہووݨ اِیں ڳالھ دی کوئی شرط نئیں ہوندی پر اے رنگ شعر اِ چ صوتی اتیں لفظی حُسن پیدا کریندے۔ 

 تلمیح: 
                       ’’تلمیح‘‘ دے لغوی معنی اشارہ کرݨ، تردی نڳاہ مارݨ دے ہوندن۔اصطلاح اِ چ، کہیں کلام اِچ تاریخی واقعہ، کہیں لوک داستان دے کردار، قرآنی آیت یا حدیث ، یا ادبی اصطلاح دو اشارہ کرݨ اتے اِیں اشارے دے تمام منظر اپݨی کہانی، واقعہ اتیں پس منظر سمیت قاری یا سامع دے ذہن اِ چ آونجݨ دا ناں ’’ تلمیح‘‘ ہے۔مشرقی شاعری تلمیحات دے حوالے نال ہک سنڄاپوں سنڄاݨ اتیں شناخت رکھیندی ہے۔تلمیح دا استعمال کہیں شاعر دے تاریخی، تہذیبی اتیں علمی شعور دا پتا ݙیندے۔ خواجہ غلام فریدؒ دے کلام اِ چ تلمیحات دا استعمال ٻہوں مٹھڑے اسلوب نال جڑیا ہویا  ڄاپدے:

؎ لیلیٰ مجنوں ہیر زُلیخا

کسے لڑھ ہیں گھاݨ 

اِیں شعر اِ چ لیلیٰ ، مجنوں، ہیر اتیں زلیخا جہیں رومانوی کرداراں دو اشارہ کیتے گئے۔

 صنعت مبالغہ: 
                       مبالغہ دی صنعت شاعری دی جان ہوندی ہے۔ایندے استعمال نال شاعر اپݨے جذبات دی شدت کوں اُجاگر کریندے۔ ایندے وچ شاعر اپݨی ڳالھ کوں اپݨی اصلی حالت توں ودھا چڑھا کیں بیان کریندے۔پر اِیں صنعت دا حُسن اُوں ویلھے قائم راہندے جیڑھے ویلھے شاعر دی ڳالھ عقلاً اتیں عادتاً  ݙوہیں ڳالھیں وچ پوری تھیندی لگے۔خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری وچ مبالغے دیاں کئی سوہنٹیاں صورتاں نظر آندین۔ اتیں اے صورتاں ایتلا مٹھڑیاں ہِن جو قاری کوں اپݨی گرفت توں نکلݨ وی نئیں ݙیندیاں۔

ہر ہر کاکل نانگ ورادھا

زلف مریندی ݙنگ و ے یارا

لڑدی مول نہ اڑدی

                       معشوق دیاں زُلفاں ناڳݨ وانڳے ݙنگ مارݨ تیں تُلیاں ہویاں ھن۔اے زلفاں کہیں حیلے وی ݙنگ ماڑن توں باز نئیں آندیاں۔ اونویں ݙٹھا ونڄے تاںزلفاں جتلا وی سوہنٹیاں ہووِن او  ݙ نگ نئیںمار سنڳدیاں کیوں جو زلفاں بے جان اتیں بے ضرر ہوندیاں ہِن پر اے خواجہ سئیںدا کمال ہے کہ انہاں معشوق دیاں زلفاں کوں عاشق سانگے بطور قاتل بیان کیتے۔ایں صنعتِ مبالغہ دی بہترین مثال ہے۔

 ایراد المثل: 
                       ایں صنعت کوں ارسال المثل وی آکھیا ونج سگدے  یعنی اپݨے موقف دی تائید یا کلام کوں پرزور بݨاوݨ کیتے کہیں مشہور مثل دا ذکر کرݨ،ایراد المثل دی صنعت ہوندی ہے۔

؎  چار ݙیہاڑے چیتر دے کݙے ٻاکروال

جیویں جواردو دی مثال ہے۔’’چار دن کی چندنی پھر اندھیری رات‘‘خواجہ غلام فرید سئیں اِیں مثال دے تھوڑے جہیں تصرف نال اے فرمیندن جو بہار دے چار ݙیہاڑے ہوندن۔آجڑی بہار دے آوݨ تیں ٻہوں خوش ہے جو اوندیاں ٻکریاں ساوے ساوے گھا چرسِن۔ایں شعر اِچ خواجہ سئیں انسان دی نادانی اتیں غفلت دو اشارہ پئے کریندن۔

 ردالعجز علی العروض: 
                       اے صنعت صنائع لفظی دے زُمرے وچ آندی ہے۔ایں صنعت دے تحت جیڑھا لفظ ݙوجھے مصرعے دے جزو آخر(عجز) اِچ لایا ویسی۔اوہو لوظ مصرع اول دے جزو آخر(عروض) اِچ لایا ویسی۔غلام فرید  ؒ سئیں دے کلام اِ چ اِیں صنعت اِ چ ہک پوری کافی موجود ہے۔ ایں کافی دے ݙو شعر ݙیکھو:

تھئے تھلڑے باغ بہار وے

چودھار گُل گلزار وے

آئے سُکھ سہاگ د ے وار وے

ڳئے ݙکھ وی آر وے بار وے 

                       اِیں کافی  اِچ لفظ ’’وے‘‘ پوری تکرار نال استعمال تھئے۔تہوں اساں لفظ ’’وے‘‘ دے حوالے نال اِیں صنعت کوں ردالعجز علی العروص مع التکرار آکھ سنڳدے ہائیں۔

                       مندرجہ بالا ساریاں صنعتاں اساں کوں خواجہ غلام فریدؒ دے کلام اِچوں اخذ کیتاں ہِن۔بھانویں جو انہاں دی تعداد تھوڑی ہے پر انہاں دی موجودگی اِیں ڳالھ دی غمازی کریندی ہے ڄو خواجہ صاحب دا کلام نہ صرف فکری اعتبار نال وقیع ہے بلکہ فنی سطح تیں وی ٻہوں اُتم ہے۔

                       خواجہ سئیں دی شاعری وچ علم بدیع د ا استعمال اِیں ڳالھ دا واضح ثبوت وی ہے جو آپ ہوراں کوں مشرقی شعری روایت دا پورا ادراک ھا اتیں ایندے نال نال انہاں دے فن وچ بلاغت دے سارے رنگ سمائے ہوئے ھن۔ایں مضمون اِ چ بیان کیتی ڳئیاں صنعتاں توں علاوہ وی خواجہ سئیں کن ٻیاں صنعتاں دا استعمال موجود ہے۔

 حوالہ 
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان