سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ

افسانے دا تعارف: 
           سرائیکی افسانے وچ دیہاتی منظر نامہ کھل کے سامݨے آندے جیندے وچ خوشی وی ہے اتے مجبوری وی لوکاں دے آپت اچ سلوک دیاں گالھیں وی ہن جھیڑے فساددے منڈھ پاند وی ایندے وچ سول سݨاپے وی ہن اَتے کم کار تے حیاتی دے ڈکھاں دیاں گالھیں وی دیہاتیں وچ فصل کٹائی ، لئی لاوݨ کنوں گھن تے مال ݙنگر کو پالݨ چھیرݨ، بدھن چھوڑݨ دیاں گالھیں وی نظر آندن۔ دیہات دی حیاتی دے وچ ہک پاسے سادگی ہے تے ݙوجھے پاسے حسد تے سول دیاں گنڈھیں وی ۔ جتھاں دیہات وچ ویڑھے موکلے نظر آندن اتھائیں دل سوڑے وی ہن۔ جتھاں گالھیں ہن اتھاں جھیڑے وی ہن۔ ایندے نال ای شادی پوہ مرݨ پتھاری دیاں گالھیں وی ہن اتھاں لوک ہک بئے کوں ساہ وی ݙیندن ۔ دیہات  دی حیاتی وچ بھوپا ، پیر تے ایہو جھئیں بئے کردار وی ہن تے نال ای چھیڑو ، کھِݨکار کار باندرنچاوݨ آلے۔ ریچھ کتے دی بھیڑ کراوݨ آلے نکمے تے ویلے زمیندار وی۔اے ساریاں گالھیں اساݙے سرائیکی افسانیں وچ موجود ہن جنہاں دے حوالے تلے ݙتے ویندے ہن۔

 سرائیکی  افسانے وچ دیہاتی منظر نامہ: 
تعارف: ‘‘ ساوݨ دی گجھکار بھری رْ ت ، پونگاں مریندے بدلاں دی چھاں تلے، دریاواں دے بھلاندرے سݨویندی تْرکڑی دی سجی مݨ تے منجھیں چھیڑی تے او ݙب ڈے سٹے دی کھڑاند لگا بیٹھا ہا، دھڑکے ڈیندے موسم دی کاوڑ کنوں بے نیازتھی تے چونڈھی نال سٹے توں ٻلوں پٹیندا ۔ اونکوں تلی تے رکھ تے اوندی نرمائی تے کولپݨ دا محسوساتی ذائقہ چکھد اتے ول اونکوں پھوکا مار تے اْڈا ڈیندا تاں بھوری بھوری ریشمی لْوں ہوا اِچ کھنڈپنڈ تے غائب تھی ویندی۔ڈند پہندیاں ہوئیاں اوں پورے سٹےکوں مکول تے اوندی بند اچ بند ساری لوں کوں آزاد کر ڈتا ، اونکوں اینویں محسوس تھیا جیویں اوں کوئی بہوں وڈی نیکی کر گھدی ہوئے۔’’ (1)

قید دا عذاب خوفناک ہووݨ دی وجہ کنوں اوندیاں اکھیں سگڑگیاں متھے دے وٹ چوکھیر ے تھی گئے ۔ او سو چیندا بیٹھے جو ہر شے آزاد ہے تاں کتنی خوش ہے۔ ‘‘ سامݨے پاݨی تے تردے ہوئے مرغابیاں دے ٹولے کوں آپت اِچ لاݙ کوݙ کریندا ڈیکھ تے اوندا ٹھڈا سا ہ نکل گیا۔ او بے زبان پکھی تھی تے کتنے خوش نصیب ہن تے میں اپݨی تقدیر کوں آپ بݨاوݨ والاتھی تے وی کتنا مجبور ، کتنا بے وس تے بد نصیب ہاں۔’’(2)

مجبوری:غریب لوکیں دے اوکھے وقت دا سہارا انہاں دے ݙنگرڈھورہوندن جنہیں کوں ویچ کے او اپݨا اوکھا ویلا لنگھیندن۔ ‘‘ بھنے ترٹے پراݨے چھپر تلے عظیماں اپݨے اندھے پئے نال، بھاگ بھری دے باہروں مچ مچائی تے اوندی سلامتی واسطے دعائیں بیٹھی منگدی ہئی ۔ ایہا بھاگ بھری تاں ہئی جیڑھی انہاں دا سہار ا ہئی۔ لونبھاں ٹرکیندے چھیر دی ہک چُنڈ اِچ ترٹے پھرٹے کھٹٹرے تے انھاں دے ڈوں ایاݨے ٻال ݙتو تے جندو میلی چکڑ سِوڑاِچ سنگڑے تے نِندر پئے کریندے ہن۔ ڈوجھے تے پیرݨ کوسے نال سٹرکدا پیا ہا تے اوندے نال شموں ، انھاں دی الہڑ شباب دھی۔ زورے مسائیں نوٹیاں ہوئیاں اکھیں بھال تے اولحظے کھن واسطے چھپر کنوں باہر، انھاں دی بے کسی تے ٹہکارے مریندی کھمݨ   ڈیہدی تے ول ٹاکیاں لگی سوڑاِچ منہ لکا گِھندی ۔

اماں ۔۔۔ اماں۔۔۔ او ݙیگھ بَلا کھاندی اے۔ ‘‘ اچا چیت پیرݨ بخاردی شدت کنوں وٻھلدیاں ہویاں چیکیا ں تے عظیماں بھج تے پتر کول آ گئی۔میں بھالاواں اوں موذݨ دے سِر کوں ہݨ سم پووے میڈا پتر۔ میں اٹھݨ سیتی اپݨے مکھݨ کوں ڈاکدار کول گِھن ویساں۔’’ (3)

عظیماں پتر دی گچی تے منہ متھے تے ہتھ پھیر تے اوندے کوسے دا اندازہ کریندیاں ہویان آپ مہاݨی ٻولی۔‘‘ پتہ نی کوسہ چیڑھ کیوں کر گئے ۔ بھر نے اَٹھ ڈیہاڑے تھی گئن۔ مویا لہݨ اچ نی پیا آندا کیویں جو ہڈیاں دی مٹھ کر ݙتس میڈ ےپتر کوں۔۔۔۔ ’’ (4)

جڈاں کڈاہیں وی مونجھ تے نا امیدی دے اندھا رے وات پَٹ تے اوندو ودھے ، بھاگ بھری ڈھال بݨ تے سامݨے آ کھڑی ہئی ۔ غریبی دی زندگی دے اوکھے تے کالے راہاں تے ، اوندے ڈکھ سکھ دی او سنگتا ݨی ، کتنے سالا ں کنوں ، روشن  مشعل وانگوں اوندے اگوں اگوں سوجھلے کریندی آندی ہئی۔ ہوں ویلے وی عظیماں دی اپݨے پئے نال ایہا گالھ ہئی۔

‘‘ بَھلا تھیوی مونجھا نہ تھی ۔ پنج ست ڈینہاں دی گالھ ہے۔ بھاگ بھری بیماری اِچوں اٹھی تے خیر خوشی نال وَدھ وِیا پووے۔ آپے سارے ڈکھڑے ٹل وِیسس۔ خود لسی پی تے جَھٹ گزر یسوں تے چار پیسے بچا تے شموں دے ٹورݨ دی سْرت سبیل کریسوں ۔ اللہ دے واروں خیر ہوئی تاں گانمن دا قرضہ وی لہہ ویسی تے چھپر جو گے پیسے وی جوڑ گھنسوں۔ ’’ (5)

رات اکھیں اچ کٹ تے سویلے او بیمار پتر کنوں پہلے بھاگ بھری کوں ہسپتال گِھن گئی تاں اونکوں ڈھیر سار ا ترسلا ہا جو ڈاکڑاوندی بھاگ بھری دی سار ی بیماری سْوتر گھنسی ول او وِیا پوسی تے اوندیاں ساریاں دلیلاں پوریاں تھی ویسن۔ ‘‘ڈاکٹر صاحب! کلہوکی میڈی بھاگ بھری گھٹی کھڑی اے ۔ نہ کجھ کھاندی اے نہ اْگل وٹیندی اے۔ بت ٹھریا ٹھریا ہوئے ۔اکھیں نمریاں نمریاں ہن ساہ اوکھا گِھندی اے۔۔۔ میڈی بھاگ بھری کوں ٹھیک کر ݙیو ۔۔۔۔۔ پر ڈاکٹر اوندی گالھ ٹک ڈتی تے بانہہ تے بدھی کالی پٹی دی وضاحت کریندیاں ہوئیاں آکھیس۔ ‘‘ مائی اجکل ساڈی ہڑتال ہے۔ میکوں افسوس ہے میں تیڈی منجھ دا علاج نھیس کر سگدا۔’’(6)

جی عظیماں دے پیراں تلوں دھرتی نِکل گئی ۔ تہاڈی ہڑتال اے تساں میڈی منجھ دا علاج نہوں کرسگدے۔ نہ نہ تساں ڈاکدار صاحب ! ایں نہ آ کھو ۔ عظیماں نیر وہندیاں اکھیں نال ہتھ  بَدھ تے آکھیا ۔‘‘ میڈا پئے اندھڑ متڑ ہے۔ ساݙی سنبھال لہݨ والا کوئی کائے نی ۔اللہ دے بعد اَساں غریباں دا چھیکڑی سہارا ایہا بھاگ بھری ہے۔ اللہ نہ کرے ایکوں کجھ تھی گیاتاں میں کنوں میڈے بالاں دا سہارا کھسیج ویسی۔ میڈے گھر دا سوجھلا ختم تھی ویسی ۔ میڈی کنوار ی دھی دے ہتھ انویں بگھے رہ ویسن تے قرضے والے میڈیاں ٻوٹیاں پَٹ گِھنسن ۔ ڈاکدار صاحب ! خدا دا واسطہ ایوے ۔ میڈی منجھ دا کجھ کر و نی تاں او۔۔۔۔۔ ’’ (7)

مائی سر نہ کھا ۔ آ کھ جو ݙتم ، میڈی مجبوری ہے۔ ہڑتال ختم تھیوݨ دے بعد منجھ گھں آنویں ، ڈاکٹر دڑکا ݙتا۔ ‘‘ ڈاکدار صاحب  ! اوں ویلے تائیں تاں ایہہ کائیناں بچسی۔’’ایہ تیڈی قسمت۔۔۔ ڈاکڑ پتھر کنوں وی کرڑا جواب ݙتا۔ گنگدا ماں دے محسب ، بے زباناں دے مسیحا تے قابل رحم مخلوق دے چارہ ساز دے مونہوں اتنے رکھے جواب سݨݨ دے باوجود وی اپݨی بھاگ بھری دی حیاتی واسطے عظیماں اوندے پیرَاں تے بوچھݨ رگڑیا ۔ منتاں ترلے کیتے ۔ خدا دے واسطے ڈتے پر مستقبل د ے خواہش مند ڈاکڑ ، انھاں غریباں دی بیڑی ہمیشہ واسطے بوڑ ڈتی۔ ڈوجھے ڈینہہ دی سویل تائیں بھاگ بھری کھر رگڑیندیاں رگڑیندیاں ختم تھی گئی تے اوندے نال ای امیداں دا او ڈیوا وی وسم گیا جیڑھا عظیماں دیاں عظمتاں دا ذریعہ ہا۔ 

‘‘ بئے ڈیہاڑے اوکھلے والاں نال سر مہنہ پٹیندی اپݨے ماتم دے ماتم کریندی نیراں دے ٻک ٹرہیندی ہسپتال آئی تاں او کل والی عظیماں دی بجائے ہک ایجھی دیوانی نظر دی ہئی جیں کنوں اوندی زندگی دیاں ساریاں خوشیاں کَھس گِھدیاں گِیاں ہوون۔ ڈاکٹر صاحب! میڈی بھاگ بھری مر گئی اے ۔تساں کتنے خود غرض تے بے درد انسا ن ہیوے جومیڈیاں امیداں دا ڈیوا وسمدا ڈیکھ تے تہاکوں ذری جتی وی چونڈھی نی پئی ۔ میں درداں ماری، مقدراں  ہاری دی حالت تے وِسوے جِتی ترس نہوے آیا۔ ڈاکدار صاحب! تْساں اپݨیاں راہاں کوں ٻیا روشن کرݨ کیتے جیڑھے کالے رن اندھارے میکوں عطا گیتن ، انھاں اچ تھڈے تھابے کھاندی میں بے کس تے رلے سینکی ذال ماہݨوکے تائیں جی سگساں۔ اِںھاں بکھاں بھرے اندھاریاں اِچ نہ تہاڈی  ترقی میڈی منزل دا سوجھلا بݨ سگسی تے نہ تہاڈی ہٹرتال ، جنھَاں اِچ میدے بکھے ٻالاں دیاں چیکاں کو کاں دا کْر لاٹ ہوسی۔ میڈی کنواری دھی دے ارماناں دا لاوا پاو ا ہوسی۔۔۔۔

ڈاکدار صاحب ! تہاکوں اپݨے ٹی وی ، فوناں  تے بجلیاں دے بلاں دا احساس تاں ہے پر میڈے اوں چھپر دا خیال کائینی جیندے تلے نہ اساں پالے کنوں بچ سگدے ہیں تے نہ مینہہ واکنوں۔۔۔ تساں تاں اپݨے سکھاں واسطے ہڑتال منائی بیٹھے  ہیوے پر میں کِتھ دی ہٹرتال کر تے اپݨے ٻالاں دا پیٹ  پلیساں جنھاں دا پیو اندھا تے ماں بے سہارا ہے۔ ڈاکدار صاحب  ! تہاڈی مجبوری  میکوں مجبوری دیاں انھاں جھکیاں گھراں اِچ سٹ ڈتے جتھاں کو کدیاں تے کرلا ندیاں میڈی حیاتی گل ویسی۔’’ (8)

رحیماں دی گالھ مکݨ دے نال ای  ڈاکدا دیاں اکھیں جھک ویندن۔شمود ا پیو مزدوری دا تھکا تَر ٹا شام کوں گھر ولیا اڄاں او مسیں کھٹٹرے تے بیٹھا ہا اتنے وچ شمو سالھ دے باہروں نکھتی  آکھݨ لگی۔ 

‘‘ ابا ادا موجل اہدا ہا ایں دفعہ لَواساں تہاڈے نال کریسوں ساڈے پاسے کݨکاں کِتھ رہ گن ۔ جیڑھے لوکیں دے کیارے  بارے ہن انہاں توں بارشاں ، ننانویں فناہ کر گئے۔’’ (9)

اللہ وسائے ٹھڈھا شکار ا بھریا تے آکھیس ہا میڈی دِھی فجر کہیں کنوں کنڑک داپچھسوں کتھاؤں ہاتھئی  تاں ڈاتریاں ݙندویسوں ۔ ول اللہ وسایا آکھݨ لگا۔ ‘‘ پتر پہلے  صبر قطے ویلھے ہن ڄٹ جیڑھے رقبے وچ کپاہ رہاوݨی ہووے ہااوندے وچ کنڑک نہ رہیند ا ہا اتے کپاہ رہاوݨ ویلھے کنڑک کیتے کجھ زمین خالی سٹ چھڑیندا ہااڄ ہاو ہاو اے ہوس اے انسان رڄݨ وچ نئیں آندا، خانہ خراب تھیوے ایں نویں ترقی دا جئیں زمیندار کوں تاں سہولتاں ݙتن پر مزدور اتے اݨ رادھ لوکیں دی زندگی اوکھی کرڈتی اے ۔ پہلے ڈاندیں نال ہل وہائے ویندے ہن۔ میڑھی ڳاہ اتے فلشے ہوندے ہن۔ ڳاہ گہاوݨ تے کئی کئی ڈینہ لگ ویندے ہن ۔ ٹریکڑ ٹرالی، تھریشر دے آوݨ نال ڈینہا ں دا کم گھنٹیں وچ تھی ویندے۔ تھریشر دے آوݨ کنوں پہلے فلشے نال ڳاہ گہندے ہن۔ ڳاہ گہیجݨ دے بعد کمی کاسی چھج پݨ تے بھوں داݨے انجوانج کریندے ہن، پار ونڈیجݨ ویلے ہر کمی کاسی ، پیر فقیر کوں اپݨا حصہ ملدا ہا۔ اوندے بعد گݙیں وہا داݨے دے ملھے گڈیں تے لڈ تے زمیندار دے گھر پچیندے ہن اتے مزدوری وچ داݨے گھںدے ہن۔ ہن کیا تھئے تھریشر دے آوݨ نال چھج پݨݨ والئیں دی روزی کھسیج گئی۔ ٹریکڑ  ٹرالی گڈیں وہا لوکیں دی روزی تے ڈاکہ ماریا ۔ لئو کریندے ہاسے سال دا اَن کٹھا تھی ویندا ہا۔ لوڑھ توں ودھ داݨے وپچ تےکہیں نہ کہیں لوڑھ دیاں لوڑھیاں بھر گِھندے ہاسے۔ سال کھن توں کںڑک کپݨ والیاں اِکڑ دْکڑ مشیناں تاں آیاں ودیاں ہن، ہْݨ تاں سݨدے پیوں او مشین وی آ گئی ہے جیڑھی ہکے ویلے کنڑک کپ تے نال گہیندی وی ویندی اے۔ لگدے لئی ہاریں دے ہتھوں لئو دا پورھیا وی ویندے۔’’ (10)

ڳالھ مکاوݨ ویلھے اللہ وسائے دیاں اکھیں سنیاں تھی گیاں ہن۔کئی ڈینہواریں توں جام نبو دی کپاہ چݨیندی پئی ہئی، ٻُڈ دی دیگر کوں جڈاں ساریاں تریمتیں کپاہ دیاں بھریاں چاتے بھانجی گھنݨ سانگے جام دے دیرے تے آیاں تاں جام دا وڈا پتر  نصرو جیڑھا  جو بہاو لپور وچ گریجویشن پیا کریندا ہا ٹیویل دے کھاڈے توں ٻکیں نال پاݨی بیٹھا پیدا ہا۔۔۔۔ بھانجی گھنݨ دے بعد ساریاں تریمتیں اپݨی اپݨی بھانجی ڳنڈھ بدھ تے کچھ اچ مریندیاں تِکھے پیر چیندیاں گھر روانہ تھی گیاں ۔ جتھاں اجاں گھر دے رِدھے پکے دا کم انھاں دا راہ بھلیندا پیا ہا۔۔۔۔ سویلے اڄاں سجھ نہ اْبھریا ہا او ٹکر ٹیر ے ، تھاں ، بہاری کنوں واندی ویلی تھی کپاہ تے ونجݨ پنیاں ۔۔۔ نصر و ہک ڈوپھیری اوں بنے نال وی آن لنگھیا جتھوں مدھو پات چاتی کپاہ کھڑی چنڈی ہئی۔ ’’ (11)

نصرو دی چھٹی مکݨ دے بعد اوندے گھر والے زورے رِیت اوکوں پچھوں تے بھجیندے تے او ہفتے یا پندھراں ڈینہہ بعد ول آند ا ہا۔ ‘‘ ہک ڈینہہ نصرو ۔۔۔۔گھر کوں ہک نِکی چھوہر نال کپڑئیں دی گنڈھڑی چا تے کھا لے تے ویندا ڈٹھا۔۔۔۔تے خود وی اڈاہیں روانہ تھی پیا۔ جڈاں اتھاں پناں تاں مدھو کجھ کپڑئیں کوں صابن دی چَٹ مار تے پاݨی وِچ چچھلیندی پئی ہئی ۔۔۔۔اوں نصرو کوں وگھے دی وِتھی تے امبیں دے جھنڈ تلے اشارے نال سݙیندا ڈِ ٹھا۔’’ (12)

مدھو اپݨی محبت سانگے اپݨے دھرم کوں چھوڑ تے مسلمان تھیوݨ کوں تیار تھی گئی۔ تے اونہاں عدالت دے ذریعے نکاح پٹرھوایا۔ ‘‘ مریم دا وہم جو جی پل دی وِتھی نہ پیا ڈیندا ہا۔ اوکوں چھوٹے دیاں گالھیں یاد آندیاں پیاں ہن۔ کیویں سارا سارا ڈینہہ شیدن لُک چھپا، جْھم جْھمڑ اتے اندھڑا قصائی کھیڈ دے ہاسے۔۔۔ گرمیں وچ ساری ساری ڈینھوار کھالے اِچ ٹبدے ہاسے تتے ڈوپہریں کوں جیلھے چا چے واحد کوں نندر ہوندی ہئی اوندئیں کھجئیں کوں وَٹے مار تے پنڈ چنڈے ہاسے او ند ے جاگ پووݨ تے کݙاہیں کݙاہیں پنڈدی جاہ تے مندے وی کھاوݨے پوندے ہن۔۔۔۔۔منوتی دے بئے جہاڑے اساں یکے گھر آلے پیلھوں چݨݨ گئے ہاسے او جیڑھی ڄال تے ویندی ہئی میں اوندے پچھوں اوں ڄال تے پیلھوں چݨݨ ونج کھڑداہم ۔’’ (13)

ہݨ ملاں بانگ دا ویلا ہئی اوندا سر پھرداراپیا ہا۔ اوں حْقے دا تماخوں بدلا تے تیلی ماری ، سوٹا مریندی جا ہ تے او بْھوڑتے منہ دے بھرݨے زمین تے ݙٹھا۔ چیتر دی اخیر تے وساکھ دی سفراند لگݨ  آلی ہئی۔ گرمیں دی موہر ہئی ٹالھیاں ککر اتے ٻے ڈھیر کئی وݨ پھپھڑتے نویاں ٹارھیاں کڈھیندے پے ہَن۔ سرینہہ آلسی ہووݨ پاروں اجاں اپݨے پیلے پن کریندے ودے ہن۔وستی توں ادھ میل دی وِ تھی تے کھڑیاں سرکاری رکھ دیاں گاݨویاں جالیں جیڑھیاں حالی دھݨوالیں توں سینکیاں ہن۔ پھیکڑ ئیں (کچیاں پیلھوں) نال جْھوریاں پیاں ہن۔ وستی دے پچھادھوں لمی لوانڈ تے کھڑا کرینہہ دا واحد وݨ ۔۔۔۔ رَتے پھلیں دی اجرک نال خود کوں سوہݨا بݨائی کھڑا ہا۔ کݨکاں سِٹئیں وچ اَن پکا تے کاپی سانگے اڄ سبھائیں تے کھڑیاں ہن۔ ’’(14)

وقار مراثی دےقتل تھیوݨ دے آوازیں میڈے کنیں وِچ ہند ماری اتھاں پج تے ݙٹھم تاں ۔ 

‘‘ جوان کھٹڑے تے ٹکرݨیں والی رنگیل گندی پاتے ایویں دگھریا پیا ہا جیویں ہݨے چپل سدھی کرݨ کیتے رڑھیا ہووے۔۔۔۔ کبوتریں دی ہک گھݙ ی بھنی پئی ہئی تے ہک کوٹھے کوں وی اندر لے پاسوں سَندھ دا سکھݨا نشان ݙتا گیا ہا۔۔۔ گھر دا سبھو سامان امن امان اپݨی  اپݨی جاہ تے اونویں دا اونویں لاتھا ہاتھیا۔’’(15)

حیرانی دی گالھ تاں اے ہئی جو چوریں بندہ ماریے ، چوری کہیں شے دی نئیں کیتی بیا تا بیا ساری رات نہ کتے بھونکئین نہ کہیں گھر والے دی جاگ تھئی اے سارے گھر والیں کوں سویلے پتہ لگے۔  ‘‘ ہݨ تریمتیں دے ویݨ اسمان کوں لوڈے کھڑے ڈیندے ہن۔ہک پاسوں ماأ سینے تے ہتھ مار تے ہائے بچڑاکریندی جاہ تےٻڈٻڈویندی ہئی تاں بئے پاسوں مقتول دی بیوہ داویݨ سݨینداہا۔میکوں کیند ےسہارے چھوڑی ویندیں’’۔ ہن باہر کھالے دی بھر تے ٹالھی دی چھاں تلے تڈا وچھا ݙتا گیا ہا۔  ۔۔ بڈھڑا پیو بیٹھیں بیٹھیں بھوئیں تے کھرڑیاں مار تے ہونگݨ پئے ویندا ہا۔ مقتول دے بھرا کوں لوک آسرے نال تڈے تے گھن  آئے ۔ ‘‘(16)

کاں دی کانوݨی مرگئی، کاں دی کانوݨی مر گئی، دی کئو میڈے کنیں دی کونڈی اَن کھڑکائی ۔ ‘‘ نکے نکے بال موئے کاں کوں ہتھ اِچ پاتی کانویں کوں کٹھا کرݨ اِچ لگے ہوئے ہن جے تائیں ٻالیں دی کئو پجدی پئی ہئی او او توݨی دے کاں ، کراں ۔۔۔کراں ۔۔۔ کریندے بالیں دے اتوں جْھم ویندے تھیندے ہن۔ ’’(17)

نیاز پکڑیچ گیا تاں اوں توں پچھیا گیا ۔‘‘ وئے بھُردی دا تئیں بھرا کوں کیوں ماریئے؟ تاں اوندا جواب ایہو ہا میکوں کٹیند ا ہا ، پچھلی ڈینھوار میڈے کبوتر ویچ چھوڑے نِس میں ولوا آیاں میڈی گڈا وٹوں ہک منڈی ترائے ڄانگھی گھوڑی گِھن ائے میکوں کاوڑ لگی میں اوں کوں مار رکھیے ۔’’(18)

‘‘تنور وچ بل سٹیا کھڑا ہا۔زینو پاتری وچوں اٹا پَٹ پَٹ تے پلیتھݨ وچ پیڑےبیٹھی بݨیندی ہئی۔  زینو دی سَس مائی وسو ڈینھ چڑھیے اجاں مَٹی گڈی بیٹھی ہئی ۔کجھ ڈینوار یں توں او ایں ویلھے مٹی ولٹریندی ہئی اوندا آکھݨ  ہا جو کئی ڈیݨ اوندی مٹی سرھیندی اے جھتوں اوندا مکھݨ نئیں نکلدا۔ اوندی مَٹی دی گھٻ گھٻ  سارے ماحول کوں مترنم بݨائی کھڑی ہئی۔ زینو دا سوہرا احمد وڈندالی چاتے مال تلوں پھوسیاں کھڑا ملیندا ہا۔ زینو اڄاں ڈوجھا پیڑا کھڑیا ہوسی اتنے وچ اوندی نناݨ منور وندی رَڑدی ہک ٻال کچھڑے اتے ڈوجھے کوں انگل نال لائی ڈیڈھی تائیں آپنی۔ ‘‘(19)

افسانہ موکل اچ ساوݨ دے مینہ دا حوالہ ایں انداز اچ بیان کیتا گئے۔‘‘بارش توں وانجے لوکیں سانگے امید دی ہک لاٹ شام توں جَھڑ دیاں ٹکڑیاں ٹکڑیاں اسمان  تے پائلاں ودیاں پیندیاں ہن۔ رات دے تقریباً نوں ساݙھے نوں دا وقت ہو سی ۔ اتلےاِچ جھر گجیا جھڑدی گاج تے گن پھڑ ریندئیں انور مائی اپݨی دھی کوں سڈ مار یا۔ ‘‘ اماں سکینہ جَھڑ گجدا پئے اجھومینہ آیا میں جے تائیں تنو ر کجیندی ہاں توں بھجدئیں بارھوں کا ٹھیا چاگھن۔ مینہ وس پیا تا ں سویلے ردھا پکا کرݨ مشکل تھی ویسی۔’’(20)

پپل وک گئی  پٹھاݨیں دے آوݨ کنوں پہلو وسیب دا کئی وݨ وکیا نہ ہا پر سارا قصور انہاں دا وی کائنی، اساں جیکر اپݨے وݨ نہ ویچوں  تاں او زور ے رِیت تاں نئیں گھندے ۔ پیل دے وکݨ دی وجہ اے ہئی جو جاہ سوڑی  ہئی پپل چنگی بھلی جاہ ملی کھڑا ہا  ایندےکپیج ونجݨ نال سکول دا چنگا بھلا  صحن ودھ گیا۔ غلام حیدردے مطابق دیہات وچ ہک وݨ دی اہمیت دا اندازہ ایں حوالے توں لایا ونج سگیندے ۔

‘‘ تیکوں یاد ہوسی جڈاں کوٹلہ داد بجلی نہ آئی ہئ سکول اجاں مڈل نہ بݨیاں ہا۔ سکول دا صرف ہک کمر ہ تے برآمدہ ہوندا ہا گرمی دی موسم ایں پپل تلے بال ٹاٹیں تے بہہ تے پڑھدے ہن۔ چْھٹی دے بعد اتھاں ہیٹھے ویلھے لوکیں دا میلہ لگا راہندا ہا لوک کمیں کاریں توں واندے ویلے تھی ایندی چھاں تے پگھرآن سکیندے ہن ۔ لوکیں دے شادی دیاں جنجوں اتھائیں باہندیاں ہن۔ جھمڑ  تاڑی اتھائیں تھیندی ہئی۔ ۔۔ سکول اِچ ترائے مہینے گرمی دیاں چھٹیاں جو تھیون ہا بند ے تاں بندے وستی دے زناوریں دے کلے و ی پپل تلے لگ ویند ےہن۔چھٹی دے بعد کتھاؤں بال لاٹو وہیندے ودے ہوندے ہن۔تاں کتھاؤں ٹک پل کھیڈدےہَن ، بال لک چھپا جوکھیڈن ہاتاں اِٹی ایں پپل دا منڈھ ہوندا ہا۔’’(21)

ملک منظور غلام حیدر کوں ساری صورت حال کنوں آگاہ کریندیں ہوئیں آکھیا ۔‘‘ ݙوپہر تھیندے ونجݨ ہا وستی دے سارے ٻڈھے نینگر اپݨیاں تݙیاں پڑچھاں چا تے اتھائیں آن ڈھکدے ہن،کئی کئی تاش دیاں پڑیاں لگ ویندیاں ہن۔ کتھاؤں سپ ستریج ویندی ہئی تاں کتھاؤں ݙوسری یا بڑھے باز، انھیں سارے رونقیں توں بے نیاز ہک پاسوں نشائی مارکہ دنور ڈنڈکے تے سنگت کریندے ساوی رگڑ یندے اتے شالاہمیشہ خیر دےا لاپ الیند یں بھنگ دے پیالے پیندے پئے ہوندے ہن۔’’(22)

اساں جیڑھے اپݨے وسیب اپݨی وسوں دے وݨ ویچ تے فطرت دا حسن ونجیندے پیوں ۔ ترکھ تاں اساں خود ہاؤں جیڑھے تھوڑے جئیں جْوفے دی خاطر درختیں دا تختہ چاتی ویندوں۔ اے اوں ویلے دی گالھ اے جڈاں سن سنتالی وچ ونڈا تھیا تاں راجستھان اتے چولستان دے وچاک ہک کنڈیلی تار چھک ڈتی گئی۔ ‘‘مہار جمعہ اجاں ڈاچی ݙوہ تے بیٹھا اوندی نونہہ فضو اوندے کیتے  روٹی اتے لسی دا ݙولا چا آئی ۔ مائی کندن جیڑھی ذرا  پرو بھری کھجی دے بھوترے چاتے تݙی بیٹھی بدھیندی ہئی۔ جمعےاوں اپݨی دھی کوں سڈ تے آکھیا اماں غلام فاطمہ میکوں دھوتا ہویا پٹکا چان ڈے میں تیڈے چاچے دے گھر وینداں میں ڈیہنداں اج کیرھا جھلیندے اے کئی سناخت اے ہک بھرا ڈوجھے بھرا دے گھر جیڑھا جو سݙپندھ تے ہے اتھاں ویزے دے بغیر نئیں ونج سگدا۔ ’’ (23)

اوندی وڈی کو شت دے بعد وی فوجیں او کوں خار دار کندھی ٹپن نہ ڈتی تے اوں اتھاوں آپڑیں بھراکوں ہوکلا مارتے آکھیس جو ݙتو بھرا میکوں معاف کر ڈیویں مجبور ہاں نتاں ضرور تیڈی اَرتی کوں مونڈھا ڈیوݨ آ نواں ہا۔ ایں گالھ کوں ہاں نال لایس تے کہیں ویزے یا پاسپورٹ دے بغیر او اپݨے یار ڈتو کوں ہفتے گھن دی بیماری دے بعد ونج ملیا۔ ہک چڑی اپݨے الہݨےوچ انڈے لہائے ۔ ہک ڈیہاڑے فقیرچھوپڑی وچ ستا پیا اَتے چڑی دی ایں دعا تے حیران تھی کے اٹھی بیٹھا ‘‘ میڈا اللہ میڈے انھاں چھوٹے چھوٹے  آنیاں وچ میڈیاں آساں دے پھل بچے  ہن جو اجݨ تئیں بݨاوںڑن میڈے اِنھاں آنیاں وچ گوشت وی ہے کھمب وی ہن چنج وی ہے چنبے وی ہن۔ جیویں میکوں اپݨی رحمت نال پیدا کیتا ہئی اونویں میڈیاں آساں کو گجرے پوا ویں اتے میڈے بچے  خیر خیریت نال میڈیاں چوگاں نال پَل تے اڈراک تھیون۔’’(24)

‘‘ولایت خان کہاڑا چا کر ائیں کئی کئی مݨ کاٹھیاں ݙال ڈیندا ۔۔۔ بَیلاں دی جوڑی نال وی او ڈاڈھا تھکداہا۔ اْںھاں کوں دھویندا ،مَل مَل کے انھاں دا بدن صاف کر یندا ۔ سِنگھاں تے پیراں تے تیل لیندا، آ پ چارہ کٹ کے گِھن آندا ، کتر ا بݨیندا ، وَنڈا سِنا کریندا ، ونڈ ےتے کْرتے کوں چنگی طراں صاف کیتے ہوئے بھوں  وِچ  رَلا کے گوت بݨیندا تے کھرلی تک آپ بَیلاں کوں کھول تے گِھن  آندا تے جڈاں بیل مزے گِھن  کے گوت کھاندے تاں ولایت خان کوں قرار آویندا ہا۔’’(25)

افسانہ اَن واندڑ وچ رمضان کوں حقہ دی لگی علت کوں ݙیکھایا گئے۔

‘‘ رمضان نے درکھاݨ دی ہٹی توں پیسے دا تمباکو گِھن تے ڈاڈا سئیں دا حقہ بَکھا وݨ قمر و کوں یاد ہا۔ او جڈاں لک تے حقےدے ڈوترےگھٹ بھر گِھنداتاں کتنی دیرتئیں اوندی کمبڑی چھٹی راہندی۔ ’’ (26) 

ایں حوالے وچ وسیب اچ تیزی نال آوݨ آلی تبدیلی کوں نشابر کیتا گیا اے۔

‘‘قمر و پنجوی سالاں  بعد وستی وَلیا  ہا۔ اوں ڈٹھا جِتھاں مال والے کھوہ ہن اتھاں  ٹیوب ویل  لگ گن جتھاں جندراہئی اتھاں کلکَتی لگ گئی ہے۔ ڈاندیں دیاں جوڑیاں کتھائیں  غائب  تھی گن تے انھاں دی جاتے ٹریکڑ ہل وہیندے تے تھریشر  کنڑک گہندے پن۔’’(27)

افسانہ تھل مارو دا پینڈا وچ وسائی آپڑیں چار دھئیں دی شادی کر تے اپݨے پرُاݨے گھر ونڄاں چاہندی ہئی۔ اوتے امیر بخش اپݨا تھوڑا بوہتا  سامان چا تے گاڈی وچ چڑھ بیٹھے ۔‘‘ اج رستے دی دھوڑ وَسائی  کوں بدلاں دی کار پئی لگدی ہئی ۔ اوندا روح کریندا ہا جو اوپر ے پرے تئیں کِھںڈ  ے کھیتاں ، جالیں نال بھرے ٹبے ، واہندے پاݨی تے کھجیاں کوں ٻالیں دی کار آپݨیاں بانہواں وچ بھر گِھنے تے ہاں نال لاتے آکھے ‘‘ میڈے وِ چھڑیو ۔۔۔ میں آ گئی ہاں۔‘‘بڈھی بوانے انھاں داکو ٹھا کھول ݙتا تاں اوندے وِچوں وسائی  کوں ربیل تے مہندی دی اوہا خشبو آئی جیندے وچ رسی مِسی او پہلی  دفعہ ایں کوٹھے وچ وَڑی  ہئی۔ اوکوں کندھ وچ ٹھوکی  اوکِلی وی نظر آ ئی جتھاں امیر بخش نے آپڑاں سہرا لہا تے ٹنگیا ہا ۔۔۔ وَسائی نے تاکی  کیا کھولی  ساری وستی اڈ تے انھاں کول آ گئی ۔ جیویں  ٹوبھے تے تِرسے پکھیاں دا کٹھ تھی ویندے۔’’(28)

جیڑھے ویلے وستیاں دیاں تریمتیں اوندے کنوں آندیاں ہن تاں او اوکھی تھی ویندی ہئ۔ ‘‘ وسائی نے ہݨ اندروں در ما ر گھِدا ۔ پچھلی دری کھول ڈِتی جتھوں صرف گستان ، سریہم تے کھوہ نظر دا ہا۔ اوندا روح کریندا ہا او اِنھاں بے جان تے گْگ دام شئیں نال سانگے جوڑ گھِنے پَر ہݨ وی در کھڑ کدا سَت بھرائی منگر پکڑی بھاجی منگݨ آئی ہوندی تے کہیں ویلے نورا موچی پیسے ادھار منگݨ آکھڑ دا ۔’’(29)

امیر بخش سارا ڈینہ بیٹھک وچ ٻٹ کڑاک مار تے حقہ پیندا ، رات کوں گھر ول آیا تا وسائی او کوں آکھیا میڈی من تاں کوٹھے اگوں کندھ اْسار گھِنسوں ۔ ‘‘ جہڑے ویلے وَسائی دا اپݨی ڈرا ݨی نال جھیڑا لگیا تاں وسائی کوں ݙسن کیتے بہانہ مل گیا۔ ڈو کمیں سڈا تے کچی کندھ پَوا گھِدُس تے گلی وچ کھلݨ والا دَروی بند کر وا ݙتا ۔ پچھلی تاکی جیندارخ رڑھیں تے گستان آلے پاسے ہا ، اوکوں بھنو اتے دَر لوا گھِدا تے سکھ دَا ساہ گِھدس۔’’(30)

ہک ڈینہہ وسائی کوں ایویں لگا جواوڈینہہ آگئےجیندی اونکوں تانگھ ہئی۔‘‘ اج سویرے او مَٹی ولوڑ تے سُتی ۔۔۔ ہوٹھ سک گئے۔ چاہندی  ہئی اٹھی تے گھڑا مْندھاوے تے رَج تے پاݨی  پیوے۔ پر ٹنگاں دی سَت مُک گئی ہئی۔ اودر کنوں ٻاہر ڈیکھݨ لگی۔ اج باہر بدل ہن ۔ فضا وچ ہلکا اندھارا ہا۔ ہوا وݨاں وِچ  سیٹیاں مریندی  وَری ہئی۔ ہک سَُکےمنڈھ تے ہل سِر سٹی  بیٹھی ہئی۔ سریہم  دا پیلا رنگ وی پِھکا پِھکا ہا۔ اِیں ٻُڈدے نظارے وچ صرف گستان ہا جہڑا سب توں صاف پیا ڈسدا ہا۔ پُرسکون ، ستا ستا اوندے آسے پاسے جالیں وی سِر سٹی گِھلا ں کھاندیاں پیاں ہن۔’’(31)

وَسائی نے اکھیں نوٹ تے سْمݨ دی کوشش کیتی پر لگدا ہا ہمسائیاں سَکیاں دی کار ننِدر وی اوں کنوں رس گئی ہے۔‘‘ قاضیاں دا نِکا جہڑا ککڑو دا پکڑیند ہا اتھوں لنگھیا تا ں وَسائی نے کمبدے اَلا نال اوکوں ہکل ماری پر بال اوکوں ڈیکھ تے بھج گیا۔’’ (32) 

               جیڑھے ویلھے وسائی کپڑا تاݨ کے سُتی تاں او زور دی ڈر گئی۔ امیر بخش اوندے منہ توں چادر ہٹائی تاں وسائی آکھیا۔ ‘‘ امیر بخش ! حالی  ایہ کندھ سِنی ہے، کچی ہے  اِیکوں ڈھو ا چا ۔میڈیاں دِھیریں کوں وی سَڈاوا پٹھ۔ ’’(33)

افسانہ تریہہ وچ فیضݨ اپݨی کنوار مومل کوں ستو واڑے دے بعد پیکیاں کنوں اپݨے گھر گِھدی آندا ہا۔‘‘ اوکوں پتہ نہ ہا جڈاں کنوار مجھول پاتے نِکے نِکے پیر ے چاوے تاں اوندی چھݨکار سْݨ تے پکھی کیویں اپݨیاں بولیاں بھل ویندن۔ اَج کولی کولی ریت تے ٹردیں ڄالیں دے ادھ وچوں لنگھدیں  مومل  آپے فیضݨ دے ہتھ وچ آپݨاں ملوک ہتھ  ݙے ݙتا ہا۔ فیضݨ جَیں نِکے لا توں اج تئیں کہاڑی  نال وَݨ  کپ کپ تے اپݨے ہتھ  پھٹو پَھٹ  کر گِھدے ہن۔ اوکوں لگیا اج پھلاں نے کنڈیاں دا اسارا  زہر چوپ  گھِدا ہووے۔’’(34)

اگوں ونج تے جالیں تے کِکریں تلے پاݨی پیوݨ تے تھکیڑا لہاوݨ بہہ گئے تاں مومل کوں اپݨی وستی یاد آوݨ پے گئی ۔‘‘ جتھاں اجکل پَرے پَرے تئیں کماند رادھا پیا ہا۔ وِچ  وِچکارنِکیاں نِکیاں نالیاں ناگ دی کار ݙنگ پڑنگیاں تھیندیاں کِتھائیں لک ویندیاں تے کتھاوں ظاہر  اَن تھیندیاں ہن۔ ایہ نالیاں انھاں مالھ والے کھوواں وِچوں نِکلدیاں ہن۔ جتھاں مومل شیدݨ کھیڈ کھیڈ تے وڈی تھئی ہئی۔بنے دے نال لگیاں بیریں تے پکھی سِہرے گاندے ہن۔ تے مومل اتھاں بھیڈاں چَریندی ہئی۔ آسوں پاسوں بنسری دے مٹھے مٹھے  سْروی سݨیندے پر مومل کڈاہیں کن نہ ڈِتے ۔’’(35)

روہی دے ٹٻیاں وچ پُڄے تاں حال کنوں بے حال تھی گئے۔‘‘ تتی رتیلی اندھاری ایجھے زور دی چلی جو فیضݨ تے مومل جیویں چݨگاں دی وکیڑ وچ آ گئے ۔ ڈوہیں بے حال تھی تے پْٹھے  ڈٹھے پے ہن۔ فیضݨ کوں پر ے کنوں اٹھ آندا نظریا جلد نال بٹکے نال اکھیں صاف کیتیاں تے وَل ݙٹھا ، اٹھ تے بیٹھا جوان  و ی صا ف نظرݨ پے گیا۔ مو مل ، مومل اکھیں بھال ،لگدے کوئی فرشتہ آند ا پے ۔فیضݨ پٹکا ہَلا ہَلا تے اوکوں اپݨے کول سݙݨ پے گیا۔ او اْٹھ بھجیند ا آ گیا۔ ’’(36)

افسانہ محتاج اچ زمینداریں دے گھر دا حال بیان کیتا گئے۔ ‘‘ سعیدہ تازی تازی چلیئہ دھاں تے ویہڑے وچ بیھٹی تاں اْوں بیر کوں ڈٹھا ، چڑیاں وی آپݨے آلھݨیں وچوں نکل تے ٹنگلیاں تے آن بیٹھیاں ہن تے  ٹپولیاں مار مار تے سہرے پیاں گاندیاں ہن۔ ایں بیر تلے مٹی دے چلھے ہن جتھاں چھوہریں زمیندارنی دے ٹبر کیتے  پاتریاں اَٹے دیاں مَل مَل تے ڈِ ھگ  روٹیاں پَکیند یاں پیاں ہَن۔ عجب گالھ ہئ  کم کرݨ کیتے جیڑی نویں چھوہر آئی ہئ سب توں پہلے مٹی دے چلھیاں کول ونج بیٹھی  تے لیپا  پو چا کرݨ لگی۔ مائی سکینہ ڈھاک  تے گھڑا رکھی اتھوں لنگھی  تاں دَھڑکا ڈتی گئی۔ ’’(37)

افسانہ روہی روپ اچ روہی دے لوکیں دا روزی دی خاطر شہر آوݨ دا منظر بیان کیتا گئے۔   ‘‘ ہمیشہ با با ویند ھا کڈاہیں لکڑیں تے کڈاہیں خربوزے لَڈتے۔بابا جیڑھےویلے وینداہااماں تے سَبھےٻال کجھ پندھ تائیں ابے دے نال ٹردے ویندے ہن۔ ول کھجی تلے نِکی ٹبی تے اے سب کھڑویندے با با  پچھو ں وَل وَل تے ڈیہدا ویند اہا۔وَل او سب بھیݨیں بھرا رَل مِل تے کھیڈݨ ٹر پوندے ہن۔ ماواں اپݨے اپݨے کماں کاراں کوں لگ ویندیاں ۔’’(38)

ایں حوالےوچ شہری تے دیہاتی زندگی دے فرق کوں نشابر کیتا گئے۔‘‘ شہر دیاں پَکیاں سڑکاں تے ٹر دا آسے پاسے موٹریں کاریں تے پیدل آندے ویندے لوگاں کوں ڈیہدا سوچیندا ویندا ہئی جو بندے کیویں ہک بئے نالوں لنگھے  ویندن۔ روہی اِچ تاں  اساں اڑے تھڑے راہ گیر کوں وی سلام کر چھڑیندے ہیں اوں گھبرا تے اچی اچی دیوار اں دے پاسے ڈٹھا ۔ جیڑھیاں سڑک دے ݙو ہاں پاسوں اَسمان نال گالھیں کریندیاں پیاں ہن۔ اے تاں چاندݨی دا راہ روکی کھڑیاں ہن ۔تھوڑی دیر بعد  کتھاوں کتھاوں چندر دی کنی نظر پوندی تاں اوندے دل وچ خوشی دی کرن  پُھٹ پوندی ۔ روہی دے ٹبیاں وچ اے چاندنی کیویں رنگ لا ڈیند ی ہے۔ پر ے کھجیاں دے جھنڈ  وِچوں نکلا جندر دلیں کو برما  ڈیندے ریت دا زرہ زرہ چمک اٹھدے ۔ ڈینہ دی تتہی روہی رات کوں بہوں سر د تے خشگ ہوند ی ہے۔ ’’ (39)

باقی سب جوان اپݨے  اپݨے اْٹھ ہکلی  تےگالھیں کریندے کِھلدے ہسدے ویندے ہن۔او ہر شے کوں غور نال ڈہدا تے ٹر دا وینداہا۔ سنگتیاں کئی پھیر ے ٹوکیاں  وی سہی پر او  آدھا روہی تے ادھا شہر وچ ہا ۔ مال منڈی اج وِ ک گیا ۔ ‘‘ او شہر دے  ہزاروچوں اَماں کیتے بوچھݨ  تے شیداں کیتے چاندی دیاں والیاں گھِن  تے پچھلے پیریں روہی  کوں ٹر پیا ۔ شیداں راہ پئی  بھلیندی ہوسی تے اماں اٹھی اٹھی پئی ڈیہدی ہوسی۔ پرَے کنوں اوکوں آندا ڈیکھ تے شیداں بھج تے اُٹھ دی مہار پکڑݨ آسی اوکوں چھاں تے بدھ  تے اوندے اگوں چارا سٹیسی ۔ کِکر تلے بہہ کراہیں جیڑھے ویلے او روٹی کھاسی شیداں مٹی دے کورے خوشبودار پیالے وچ لسی پا پا ڈیسی ۔ پکھا جَھل جَھل اوندا پھگر سکییی ۔ اوں ویلے او پݨے آپکوں کیڈا خوش نصیب  تے سوکھا  لگسی۔’’(40)

افسانہ ‘‘ وراثت ’’ وچ ہک گستان دا منظر بیان کیتا گئے جیندی حالت میئر دی ماأ دے دفنیچݨ نال تبدیل تھی گئی ہیئ۔‘‘اے گستان شہر کوں آوݨ آلی سڑک دے کھبے  ہتھ کوں پوندا ہا ۔ ایندی حالت اے ہئی جو ٹپدے راہی سڑک دے ایں ٹوٹے کوں بھج تے پار کریندے ۔۔۔۔ مغرور قاتل ، چور چکار، ہفیمی ، نشئی ، جواری ، اَتے بے وگڑے  تگڑے  مہذہب معاشرے دے دْھتکارے لوگاں دا گڑھ ایہو گستان ہا۔ انہاں قبراں وچ  او نویں تاں روز کئی نویاں قبراں بݨدیاں ہن۔۔ ہک ڈینہہ اینجھی قبر بݨائی گئی جیں ایں گستان دی ہئیت بدل ڈتی۔۔ ماحول بدل ڈتا ۔ گستان دیاں ساریاں جھاڑیاں ٹکیج گیاں ۔ چفیر کندھ اساری گئی صرف ہک رستہ ہاہݨ  جیندے اتے وڈا سارا لوہے دا پھاٹک لگاہا ۔ اِتھاں دَربان پابند کر ڈِتا گیا۔ کراس دی طرح اے سٹرک سارے گستان تک رسائی سوکھی چاکیتی ہائی۔ جھر مینہہ وچ آندے گستان دے نویں مہمان کوں ہݨ کوئی مشکل نہ رہی بیا تاں بیا جوپڑی دے اندروں وی کندھ دے نال تقریباً ترائے ترائے فٹ سو لنگ ہائی ۔ تاں جو کنڈھ نال ٹرن  سوکھا رہے۔ ہک چنڈ اچ مجاور کیتے سالہہ بݨائی ہانیں ۔ تھوڑے تھوڑے فاصلے تے پھلاں دیاں کیاریاں بݨائیاں گیاں گیٹ دے اندروں تے باہروں وڈا ساراسائبان بݨیاہا۔ رات دی رانی دی خوشبو نال سارا گستان مہکیا راہندا ۔ سائے دار درخت ہن۔ کھوئی کھٹیج گئی مجاور دی سالہہ اگوں نلکا ہا۔ روزانہ سویر شام قبراں تے بلاناغہ تر کا کیتا ویندا ہا۔ ماشکی فجر مَردان نال تر کا کرݨ  آندا تاں مجاور قرآن پاک دی تلاوت اِچ مصروف ݙسدا ۔ ایں طرح تلاوت اَتے مِٹی دی خوشبو رَل تے تقدس دی اینجھی فضا  قائم کریندے جیڑھی ایں گستان بارے سوچی وی نہ ونج سگدی ہئی۔ ہݨ اے حال ہا جو تھکے ماندے مسافر    لا زاچھاں جھݨݨ کتے آ بہندے ہن۔ نالوں لنگھدیاں دے ساہ معطر تھی ویندے ۔’’(41)

او لا د والے تاں کئی روز آندے ہن اتھاں پر اینجھی اولاد کئی کئی پچھوں چھوڑ ویندے ۔ جیڑھی موت کوں وی سیجھا ڈیوے ۔ جیڑھی قبراں کوں وی قبراں کیتے باعث رحمت  چا بݨاوے۔‘‘ مجاور جوش ملاقات اچ پْسد ا اگوں ودھدا گیا تاں میئر نے مْسک تے اینکوں ہاں نال لایا۔ اَتے بھا کل پیندے ہوئیں آکھیا ۔یار مینہ اچ کیوں پسدیں ، ونج سالہہ اَچ بہہ میں اَماں دا سلام بَھر تے تئیں کول آنداں۔مجاور سِر سَٹ  تے سالہہ دوں ٹرپیا ۔۔ ترائے وَٹیاں نال بݨی چولہہ اِچ لکڑ سور تے اتے چاہ دا پاݨی رکھیوس ۔ چنڈاِچ لاتھی صندوق دا جنجدرا لہا تے کاغذاچ ویڑھے ہوئے  ݙوں پیالے کڈھیونس سفیل توں کھنڈ دی پوری چاتے چلھ کول رکھی۔۔۔ تڈی چلھ کولہہ سور تے  اوں بہݨ دی جا بݨائی ۔ اَتے اے انتظامات مکمل کرݨ دے بعد او کلہوٹی  دوں گیا۔تاں ڈِٹھوس جو میئر جھبار و تھیا درسال تے کھڑے تھیا کیر ی تے مونگر رکھ او اٹھی کھڑا۔ آو آو سوہݨاں لنگھ آو۔ اے پاݨی دے قطر ے میڈے کیتے لِکھ ودھائیاں ہن۔ سئیں چنتا نہ کرو اندر آوکجھ نی تھیندا سوہݨاں آو پے دوہر ڈے تےاوں پیالیاں اِچ چا موندھا ئی۔۔ ڈوہیں چلھدے آسوں پاسوں پلھتی مار تے بہہ گئے اِیں ، جیویں ہک ما جئے ہوون۔اے اکثر تھیندا ہا۔ ’’(42)

موسم دا غذب اَتے دہشت اپݨی جا۔۔ پر ایندے اندر دا موسم وی اَج باہروں والا ہا۔ اے گالھ بڈھڑے  مجاور اپݨے تجربے نال سمجھ گھدی ہائی۔ ہݨ سالہہ دے اند ر وی باہر سویں طوفانی بارش سروع تھی چکی ہئی سیاݨیاں دی وستی دے لوک وڈے خان دے ڈیرے تے کھٹے ہن۔

افسانہ ‘‘ سیاݨیاں دی گوٹھ ’’ وچ لوکیں داآپت دے جھگڑے جھیڑے اپݨی  پرھیں وِچ مکاوݨ دے مشورے کوں بیان کیتا گئے ۔

‘‘ خان سئیں اصل گالھ اے ہے جو اساں سائیں کوں تکلیف ڈتی ہے ساریاں بھراؤاں دی مرضی اے اسَاں  آپت دے جھگڑے جھیڑے گھر وچ بہہ کے مْکا چھوڑے کروں جیندے وچ ساریاں دی چنگائی اے۔’’ خان ہوریں بول پئے ۔ ایں گالھ دا نِروار کون کریسی جو کہڑہ راہ ریت تے اے۔ آخری چنڈھ وچوں ہک  سیاݨاں بزرگ  اْٹھی کھڑ وتا۔ ‘‘ ایندا فیصلہ تاں اَساں ساریں کوں مل جْٹر تے کرݨا پوسی’’ خان سائیں کھِل تے آکھیا ۔ جویں چنگی جاݨو۔’’    ‘‘ چنگا ول منگوں دعا خیر دی ۔’’ ایندے نال دی سارے سیاݨے خوش تھی اپݨے اپݨے گھراں کوں وَل گئے۔’’ (43)

کجھ ڈینھ خیردے گزر گے۔ تتے ڈوپاہراں دا ویلا وسوھاجڑ توں وَلیاتاں تھکاوداہئی۔‘‘ اوں خان سئیں دے دیرے توں ٹھڈا پاݨی پیتوس ۔ تھکا ترٹاہئی۔ منجی چھک ڈھیڈھی  دے باہروں سرینہہ دی چھانہہ تلے سم تھیا ۔ چھوہریں چھٹکر یں کھوہ توں پاݨی بھرݨ گیاں تاں وسو  نندر وچ اَجݨ توݨی منجھیں ہکلی وداھئی کہیں سیاݨے ونج وڈے خان کوں ڈسیا ۔ خان ہوریں تتے تا بھجدے  آئے منجھی دھرو تے موندھی چاکیتونیں ۔ وَ سو ابھڑ  بھاندیں چھرکی بَھر تے اکھیں مَلیندا اٹھی پیا خان ہوراں کاوڑ توں لال پیلے تھئے کھڑے ہن ۔

تیڈی اے مجال ڈیڈھی دے سامݨے منجھی چِھک سمیں۔ میڈیاں اکھیں توں پر ے تھی ونج نہ تاں ۔۔۔۔پرھیں کھٹی تھئی۔ وَسو جھکی جھوݨ  گھتی مٹی تے پلھتی ماری بیٹھے خان ہوریں اپݨے  ورساوں موڑھےتےبیٹھن سبھ سیاݨے کھَٹے تھیندے پن۔ہک سیاݨاں بزرگ اٹھی کھڑوتا۔کمبدیں ڈکدیں الاوݨ کیتیں ۔

خان ہوریں دی اج سانویں تھی بانہوݨ  ہا تا ں کہیں چنگی گالھ ہئی وسوں تے خان ہوریں ہِکو جھئیں  تھی بیٹھن ۔ سیاݨا بزرگ الینداکھڑے بھوئیں ساڈی سانجھی اے ۔ پاݨی سانجھا اے ۔ ہوا سانجھی اے ۔ موسم سانجھے ہن۔ ساڈا وَس  وسیب سارا سانجھا اے ۔ ساڈے ڈکھ سکھ سانجھے ہن۔ ساڈے خوشی غمی دے ویہاڑ سانجھے ہن۔ ساڈیاں کندھاں بنے سانجھے ہن۔ اساں سارے ہک بئے دے بنے سَوا ندرِی ہیں۔ ساڈی دھپ سانجھی تھی سگدی ہے تاں ول اے نی تھی سگدا۔ سبھے سیاݨاں جواب ڈتا۔ا ساڈی چھانہہ وی سانجھی ہووݨی چاہیدی اے۔ وڈے خان سِر چا تے ڈھا تاں ۔ اوندی نگاہ وَسو تے پئے گئی۔ جیڑھا جِھکی جھوݨ گھتی  بیٹھا ہئی۔ ایندے نال ای نگاہ سدھی  ساتویں اسمان تے ونج پئی جیڑھا سبھ دے سِراں تے چھانہہ کیتی کھڑا ہئی ۔ وڈا خان مسک پیا تے آکھیوس ‘‘ ساڈا اَسمان وی سانجھا ہے۔’’ ‘‘ایندے نال ای وستی دے لوکاں دے سیراں اتے سکھ دے بدلاں نے چھانہہ کر ڈتی۔’’ (44)

افسانہ ‘‘ وکاؤچھانورا’’ وچ سرائیکی وستیں تے روہی وچوں شہریں دو، ہجرت دی کہانی اے ۔ایں پندھ وچ بندہ کیا پچھوں چھوڑ آئے۔ اونکوں یاد کرݨ کہیں کلہے بندے دا نفسیاتی مسئلہ نئیں پرہݨ اے ہک پورے وسیب تے اوندے فطری ماحول دے غالب تھیوݨ  دا بھئو اے ۔‘‘ بھٹی روہی دے صادق بلوچ دی جھوک کوں یاد کریندے جیندیاں ݙوگو پیاں تے واڑی دے ادھ وچ او گھاٹی بَٹ جال ہئی جیڑھی جھاترا مار تے چھتری دی کار بݨی کھڑی ہئی تے پوری جھوک نال او ڄال دی ہک جیندی جاگدی سنگ داری اے یا گھنگھوٹی کنیں تشریں دے پنجرے تائیں ڄال کیا ہئی اَصلو ں ماأدی جھولی ہئی ۔ جیندے منڈھ دی کھٹی کھڈاونکوں قبر وانگوں لگدی پئی ہئی ۔ جتوالاں جال کپ تے اٹھ قطار یئے تاں اونکوں اینویں لگے جینویں کہیں اوندے وجود دے ٹوٹے کر اٹھیں تے لڈ ݙتے ہوون۔’’(45)

بندہ جتھاں جمدے جاندے اونکوں او گھر ، گھر دیاں کندھاں ، ویڑھا ،ویڑھے دی وسوں ڈاڈھی پیا ری ہوندی اے ۔ بال ہوندے بانبڑے پوندے ۔ گھر اِچ گھردے تھلے تے ڈھاندے پوندے کھٹ پکڑ کھڑا تھیندے اپݨے پیراں تے ٹرݨ سکھدے ۔ گھروں باہرنکلدے وستی، وستی دے ٻال ، بالاں دی سنگت ، اوندا سہارا بݨدی اے ایویں او حیاتی دا پندھ اگوں تے کریندے۔ 

عبدالباسط بھٹی نے جہالت اچ جتنے مناظر ݙٹھن تے محسوس کیتن او سارے اپنے افسانے‘‘ وکاؤچھانورا’’ اچ ایں طرح پیش کر ݙتن۔

‘‘ میں وی ایویں گھر کوں گھر دی وسوں کوں تھلے کوں تھلے تے چْہلے کوں ، چْہلے دی بلدی بھاہ کوں۔ لکڑ کاٹھی کوں۔ چݨنگ چنوائی کوں ، سو ا کوں ۔ پھوکݨی کوں ، تنور کوں ،تنور اچ پوندے بل کوں، گوہاں کوں ، جھانبیاں دے ٻلدے بھانبھڑ کوں، کڈھݨی کوں ، تپدے تنور کوں، تنور اِچ پکدیاں روٹیاں کوں، روٹیں دی خوشبو کوں، مکھیندیاں روٹیاں کوں ، مکھݨ دے سواد کوْں، لسی دی چس کْوں، دیگڑی کْنی کْوں، کنْی اچ پروتھلے ساگ کوں، ساگ دیاں مرچاں کوْں ، اَٹے دابڑی کْوں، توے ، پاتری کْوں ، دورے، مولہےکْوں،چھج کوں، پروݨ کْوں ، مٹی دے گھبکار کْوں، جھیرنے کوْں لسی کوْں، نہیلے کوں نہیلے تے ٹنکیاں تھانواں کوْں، سندھڑے کندورے کوں ، ویڑھے دے لوڑھے کوں ، لوڑھے اِچ  جاھاں کو ں منجھیں ، گائیں کوں، گابیاں کٹیاں کوں، بکریاں ، بھیڈاں کوں لیلیاں کوں ، چݨکیاں ، ٹِلیاں کوں ، کھرلیاں ، بندراں کوں ، گھر دے پلوڑے کتے کوں، بلی کوں، ککڑیں ، ٹانویں کوں ، کھُڈی انڈیاں کوں، ویڑھے دے وݨاں کوں،نم کوں پیر کوں، پرھ باکھ کوں ،پکھیاں ، پکھیاں دے چلکار کوں ، سجھ دیاں وسوجل  لاٹاں کوں ، کھیر دیاں دھاراں کوں ، بھریندے ڈھووا ویاں کوں ڈبھدے کھیر دی جھک کوں ، چھڑدے مال کوں، تنوارں کوں ، نکھیڑ دے پھلاں کوں ، رنگدے مال کوں، کڈدے کھوتے کوں، ۔۔۔’’ (46)

میڈے وسیب دےسݨھپ کوں عبدالباسط بھٹی ایں انداز اچ بیان کریندن۔

‘‘ بکریاں چریندےدھݨ چھڑیندےسیلھیاں وٹیندے        ان کتیندے ڈھیر ےوٹیندے کھجیاں چݨدے

گامن آہد ے  پانچے ڈیندے وگ چیریندے                       کاپیاں کپیندے ڈھولے  گاندے منتاں منیدنے

منوتیاں ڈیندے میلیاں ویندے جھمریں پیندے   نلیاں پکڑیندے زور ڈکھیندے کوڈیاں کھینڈدے

کبوتر اڈیندے  ککڑ لٹریندے بے فکرے نینگرہن                چھبیاں بدھیندیاں  پڑچھے کھلیندیاں گندیاں سبزیاں 

سیپ کڈھیندیاں تانگھ  تنگھیندیاں جاگے ڈیندیاں                سہرے گاندیاں مٹیاں وْلٹیریندیاں مکھݨ کڈ ھیندیاں 

چوبے ڈیندیاں تھاں منجھیندیاں پیر گسانواں کھیڈدیاں         گڈیاں پرندیاںسوݨ کریندیاں  (47)                

افسانہ نگار اپݨی دھرتی دے موسم ، موسماں دے رنگ روپ تے منظر ڈہدےمحسوس کریندے تے بیان کریندے۔ ‘‘ ٻیریں دا بور تے  اوندی خوشبو شہر ینہاں دے پھلا ں دی مہکار امباں دے بور دی چَس ، کھجیاں دے سپیاں دا پھاٹݨ، غوشے دی مہک ، کرینہا ں دے پھل ، ڈیہلے  ، جالیں ، پیلھوں ، سرمی دے پھل ، نم دے پھلاں دی روح اِچ لہہ ونجݨ آلی خوشبو کݨکیں دے آبھوں ، چݨیاں دی پلی دی چݨٹی ، ڈڈیاں دے تراڑے ، اَسوں دے پھل ، وستی دی ڈوپہر، گیر ے دی گھوک، وݨا ں دے پکھی، کریے ہوئے کھنب ، پراں دے رنگ۔’’ (48)

جَتھاں پھْل ہوندن نال کنڈے وی ضرور ہوندن۔ ایہے کنڈے ساکوں چھبدن، جیڑھیےاساݙی اپݨی دھرتی دے پل پل بدلدے منظر  ڈکھیندن آپڑیں  دھرتی دیاں پوْرھیے کریندیاں دھیر یں کوں ، کنوں بٹا نکو ٻٹا، تے ہتھوں بٹا، پیروں راݨیاں ، پیراں چھالے ، لیر کتیر ویس، منہ تے بے وسی مجبوری دے ودھر ڈگھیندن تاں دل مونجھا تھی ویندے۔ 

عبدالباسط بھٹی نظام الدین دے دیرے تے کم کرݨ آلےٻڈھڑے دا حال ایں طرح بیان کریندن:

‘‘او بڈھڑا چپ دا چپ نہ کہیں نال بولے نہ الاوے اپݨے آپ اِچ گم سم ، اوندا کم کیا ہا، ڈھانڈیاں دا بھاݨاں سکاوے ، دیرے تے چَھنڈک پھْوک کرے۔ بوہاری ڈیوے ، ڈھانڈیاں کوں دھپ اِچوں کھول کر ائیں چھاں اِچ بدھے تے چھاں اِچوں کھول دھپ تے ایں توں وڈی ذمہ داری اوندی  ایہ ہئی جو چوہدری دا حقہ نہ وسمے ۔مشین ہا ، او ہوسی کوئی سٹھ پینٹھ دے پیٹے اچ منہ تے چٹی کھیر ڈھاڑی۔سر تے پٹکا ۔ ڈندیں توں واندا، گلہاں منہ اچ وڑیاں ہویاں۔منجھ لیر کتیر ڈیڈھابْت ۔ پیروں راݨا ، کماݨا چہرہ جیندے تے صدیاں دی مونجھ تے اداسی ۔’’ (49)

ہک ڈینہ بڈھڑا بے ہوش تھی گیا تے اوندا علاج کرا کے ناول نگار اونکوں اَپݨی گھر گھن گیا تے اوندے کنوں اوندی گزری وہاݨی پچُھیس تاں اوں ٻڈھڑ ے آکھیا۔ ‘‘ جیڑھے چک توں آنداراہندیں اِتھائیں ساڈے گوپے ہن۔ جتھ نظام دین دا دیرا ہے اتھ ہک ٹوبھا ہوندا ہا جیڑہا لاڑاں آلا ٹوبھا سڈیندا ھا ۔ اِتھ ساڈی قوم دے ڈھیر سارے جُھگے ہن۔ وگ ڈاچیاں دھݨ گائیں دے بھیڈاں بکریاں دا تاں کوئی شمار نہ ہا۔ ڈاڈھے سکھے ساوے ہاسے ۔ ڈینہ عیداں تے راتیں شب راتیں ہوندیاں ہن۔ میکوں یاد کائنی جو کڈاہیں ساڈا ٹوبھا سُکا ہوسی۔ رب ڈاڈھا مہر بان ہا۔ ہک ڈیہاڑے سݨیج پئی جو سرکار روہی اچ نہریں کھٹو یندی پئی اے۔ ڈاڈھے خوش تھیوسے جو مدتاں دی تسی ریت تے پاݨی آسی دھرتی ساوی تھیسی ۔ بس ووئے پتر آ ایڈوں نہریں کھٹیندیاں آیاں اوڈوں چکاں دے چک اسردے آئے ۔ اوپر ے اَݨ سونھیں کھورے چہرے آوݨ پئے گئے۔ چک کیا اسریئے نہریں دے چکاں اِچ آ گیوسے۔ ول ساڈیاں ہڈیاں پسلیاں دا کڑگاٹ ای نہ سݨیج پیا۔ نہ کہیں سر تے ہتھ رکھیا تے نہ کوئی ولی وارث بݨیا ۔ لاہور تئیں بھج بھج ہٹ پیوسے حیاتی ساری دی کمت دفتراں کچاہریاں اِچ مک گئی۔ کوئی راہ نہ نظردی ہئی سِر دیاں سر داریاں ہوندے یتیمی آ گئی۔ ما أ دھرتی  تے دھاڑ اپئے گیا۔ چھیکڑ دی باقی گائیں ڈاچیاں وکݨ پے گیاں۔ اَبا ہک ویلا او وی آیا جو ساڈیاں گِندیاں مونڈھے تے ہَن تے ول جیڈے جیندا منہ آیا۔ اڈاہیں گیا۔ چیکدے بال تے باکدے مال نال لا ساڈے ڈھیرسنگتی  ساتھی جھوکاں لڈا گئے ۔ دھرتی گئی تاں مدتاں دے رشتے وی گئے۔ ساہندے ڈوں ساوݨ گزر گئے۔ مینہ دی ہک پھینگ نہ وٹھی۔ روہی دی دھرتی کر بلا بݨ گئی۔ لاڑاں آلا ٹوبھا پاݨی کوں ترس گیا۔ مال اِچ مریکا  پیا۔ساڈے پھل ایاݨے ساڈیاں اکھیں اگوں روہی دی جلدی بلدی ریت تے تتڑی دے داݨیاں وانگوں بھونیج گئے ۔ ساڈے نال او تھئی جو دشمن نال وی نہ تھیوے ۔ گجھیں کانویں دے مزے تھی گئے ۔ لحظہ قیامت تے پل پل عذاب ہا۔ ابامیں او دھرتی کیویں سٹ ونجاں ھا جتھاں میڈی ماأ بہشتݨ کھریاں مریندے موئی ۔ جتھاں میڈا سارا خویش  قبیلہ ریت اِ چ ریت تھیا۔ او ہے ٹبے لائی تے لاݨے پھوگ کھپوں ڈیلھے تے پیلھوں۔’’(50)

ایں حوالے وچ ٻڈھڑے دا دھرتی ماأ نال پیار کوں لکھاری وڈی خوبصورتی نال بیان کیتے۔        ‘‘ جیویں ہوویں اِمیکوں ساری سنگت سمجھا یا مَتاں ڈِتو نیں پر دل نہ منیا ۔ اَبا دھرتی ماأ ہوندی اے۔ جیڑھے ولے ماأ داچِٹا چونڈا غیر دے ہتھ آیا تاں میکوں ٹھہندی نہ ہئی ۔جو میں ماں کوں کلہا چھوڑاں ہا۔ میکوں میڈے ضمیر موکل نہ ڈِتی تے قدرت نظام الدین دا بیلی بݨایا۔ گالھ تاں اوکھی  ہئ کڈاہیں کَکھ بھن نہ ڈوڑا کیتاہاسے۔ سوچم جیندیں تاں دھرتی ماأ قسمت اِچ نہ ہی مر ے تاں لاڑاں آلا گستان سہیساں ۔’’ (51)

گالھ مکیندے مکیندے ساہ ٻڈ گیس تے بُت برف تھی گیا۔افسانے رُودھےاچ عبدالباسط بھٹی ہوراں گزریل ساوݨ دی گالھ کریندے ہوئیں اپݨی وستی دے منظر کوں ایں وطراں پیش کیتے ۔‘‘ ساڈی وستی ساوݨ وٹھے تے رَج وٹھے۔  تھل چترانگ باغ بہاراں روہی ریت دے کنڈے ککر دے پِیلیں پھْلیں نال بہاراں ۔ مولا ماݨ وسایا دِل خوش نہال جھوکاں آباد تے شاد۔ مال  مست مدام ، میں کلہا سب توں اچے ٹبے دی چوٹی تے بیٹھا ہم ۔ مینہہ کھڑ گیا ہا۔ پر مست ہوا دے جھولے انویں ہن۔ جے تئیں دید پوندی نظر ویندی نِکڑے نِکڑے ٹوبھے چھوٹے چھوٹے ڈھورے۔ مٹی دیاں مہکاراں ۔ ہک واری ٻکروال ولا  ولیے ، جھَڑگجیا دھرتی ہلی، کا لے رن بدل سر تے آئے پر سر توں لنگھ گئے ۔ کہیں بئی وستی کہیں بئے گوٹھ اچ میں ساوݨ دی مَستی اِچ مَست قدرت دے نظاریاں اِچ گم بیٹھاہم ۔ میڈے سامݨے اَکاں دے وݨ تے ہک شِکر ا اَپݨے کھنب کھنڈا کہیں شکاری دی تاڑ اِچ ہا۔ ڈوں چار گجھیں پر ہک دْٻے تے آ لتھیاں ہن ۔ بئے پاسے کانواں دا پورا ٹولا لتھا پیا ہا۔ میں ڈیدا بیٹھا ہم سجھ ابھار آلے پاسے قطرݨ دے گھاٹے گھاٹے بوٹے ھن جیندے اِچ سہڑاں دے جوڑے بے فکرے بھجدے ودے ہن۔ ہک پاسوں بکریَاں دی چھار آئی تے ٹوبھے دی بھرتے گوݙے سٹ تے پاݨی پیوݨ پئے گئی۔ ’’ (52)

افسانہ کالی وچ لکھاری روہی دی ہک رات دا منظر بیان کریندے۔ ‘‘ بیرالی اِچ بلدے ڈیوے دی وَٹ  ادھ رہ گئی ہئ ۔ مردےمکدے ڈیوے دا دھنوَاں ڈھاتوراں دے جالیاں کوں وِلہڑ دا پیا ہا۔

مھرو کلہوٹی دے اڈھر انویں جاگدی پئی ہئی اٹھی تے پاݨی پیتس پک تھی گئیس جوسارے پک ہن۔ سراݨا کھٹ دی اَدھ اِچ کراُتوں سوڑ  چاولایس بھلدندار پووے جو ستی پئی اے۔ ول پیر تے پیر رکھیندی سالھ دے در تئیں آئی۔ ول ہک وار پچھوں تے ڈٹھس ، ساہ جھڑیندے پھا ٹک  کھولیس زری ہک چاں تھئی تے پَھاٹک کھل گیا۔ ول ہولے ہولے تاک ولا یس چا ۔ باہروں تاں چٹا ڈینہ ہا۔ چندروکی رات اچ ٹُر دی کویلی پئی نظر دی ہئی۔ اِتی دیر اِچ باہر لی کلہوٹی تلوں جا ہ جونکھتا  سوچاں سو چیندی دے پیریں آوڑیا پر مجال جوزری ڈری ہووے یا چَھرکی ہووئے ۔ ویڑھے اِچ پیر کیا پاتس جو روہی دی وحشت ولھیٹ گیس ۔ چارے بنیں دید بھنوا یس ویڑھے باہروں نہ کوئی کندھی نہ درسال بس چھڑا  جھانبھݨیاں دا ہک لوڑھا ہا۔ تڈیاں دا چکاٹ زور تے ہا۔ کہیں کہیں ویلے لوڑ ھے اِچ بھجدے چوھیاں دا آلاوی آندا ۔ واڑی دے در اِچ کتے دی گھور ہئی جیڑھے گیڈرروڑدے سانھے شوکدے کتا اتھائیں پیا  بھونکدا ۔۔۔۔ لحظہ کھن تاں اوکھڑی رہی ول اوں ہولے ہولے بھوئیں توں پیر پٹیاں تاں پیرَاں دا کھسکارسݨ کتے  کوں کن تھی گئے۔ کُوس کُوس کریندا پیریں آ پیا۔ مھروہولے ہولے ݙٹھا تاں اوں ساگی گھور ونج ملی۔ مھرو پیر  تے پیر رکھیندی لوڑھاٹپی تاں اکَاں تے بیٹھی چبری بول پئی ۔ چبری دی چر چر سݨ کتا وی بھونکݨ لگ پیا تَاں بختے دی اکھ کھل گئی ۔ اوں ٹھک پک طبل کوں ہتھ ماریا متاں نہر واڑی اِچ آ پیا ہووے۔ در ٹپ باہر آیاتاں اکاں تے بیٹھی چڑی بول پئی ۔ کتے دی بھونک ای ودھ گئی پر نہ کِتھیں نہر ہانہ کوئی گدڑ ریت تے تازے پیرےہن او اْنتے اِنتے ڈیکھ لوڑھا ٹپیا تاں چڑ ی اڈی تے زاں کر سر توں آ لنگھی پر مجال جوان دی چھرکی  نکلی ہووے یا اَکھ پھڑکی ہووے۔

تِڈیاں دا چکاٹ ، سہانیاں دا شْکاٹ ، گدڑاں دیاں روڑوں چبری دی چر چر روہی دی وحشت  کوں ݙوڑاکر ݙتا ۔’’ 

صادق حسین اپݨے افسانے وکاؤ چھانورا اچ اپݨی جھوک دے حوالے نال ایہ لکھدن۔

روہی اِچ چھانورا اللہ دی وڈی نعمت اے۔‘‘ جال کیا ہئی  اصلوں ماأدی جھولی ھئی۔ جڈَاں میں اصلونکڑا جیا ہم تاں اماں سِیݨ کم کا ر کرݨ ویلے میکوں گھنگھوٹی اِچ پا جال دے ہک لڑ نال لڑکا ڈیوے ہا ۔ جیڑھا ہاک پاسوں نیوتے  دھرتی نال رلیا پیا ہا۔ مال چرݨ ونجے ہا تاں بھیڈے پھَل ایں جال دی چھاں تلے ہک بے تے سر رکھ ستے راہون ھا۔ہنالے جڈاں لکھاں گھلدیاں ہن تاں جھوک دیاں تریمتیں ایں جال دی گھاٹی چھاں تلے آ بہن ھا۔ جال ایں گھاٹی ہئی مجال کھتئوں کݨانواں پووے  کوئی گندی سیوے ھا کوئی پڑچھاکھیلے  ھا۔ کوئی چھبی بدھے کوئی چرخہ کتے ھا۔ جے کوئی کم نہ وی ہووے ھا تاں ہک بے دا سِر ڈٹھی رَکھن ہا۔ جال دے منڈھ نال چار دِلے پاݨی دے ہمیشہ  بھرے رہن ھا ۔ پیلھوں پکݨ دی رْت آندی تاں ہاکڑے دیاں حوراں ساڈے تھلے تے کٹھیاں آ تھیون ہا ۔ آ چݨوں رل یار  دا منظر ہوندا ہا۔ ول وْنکو وْنکی دے پَکھی پکھْیر و بلبلیں کاں لالیاں تے بٹیرے وی پیلھوں کھاوݨ جال تے آ بہن ہا۔ بھیڈ  ے پھل  جیڑھے مرپوندے ھن اْںھاں دیاں کھلاں وی ہیں جال تے سکڑییں  سٹیندے ہاسے۔ ڈاڈے ساڈے  دا تیتر دا پنجرہ  وی جال تے ٹنگیاں کھڑا رہندا ہا۔ ابا  ساڈا سارا ڈینہہ مال چراوے ھا ودا تے اْن وی کَتے ہا ودا اووی ولدݨ ڈھیرا جال تے ٹںگ کھڑیندا ۔ جال دے منڈھ اچ گھڑیاں دا پاݨی جو وٹیندا ھا ٹھڈیر تھی پوندی ۔ ہیں سانگوں ساڈا کتا ہک پاسوں اَپݨی گھور بݨا پوندا ۔ گوپیاں  دے چد ہار چھتے  جھانیاں دا وڈا سار لوڑہا ھا جیندے اِچ جاہ جا تے کھْڈاں بݨاپوندے ہن۔ جیڑھے رات کوں ویڑھے اچ نکل آندے تے بے فکر تھی بھردے ۔ روہی دی رات ای عجب وحشت  بھری رات ہوندی ہئی سر لہیندےھن جڈاں دا لگدا ہک اَدھ بھیڈ چا ویندے ۔ روہی کوں وسیا وی ڈٹھے تے اجڑیا وی ۔ جڈاں ساوݨ  وس پوندا تاں روہی وی وس پوندی ٹوبھے  تارمتار تے ڈاہر بھریج کھڑدے۔لوارے گھاہ نکل آندے۔جڈاں مینہ وسدے تاں وݨ وی وس پوندے۔۔۔ سیٹوں تے کھنبیاں نکل آندیاں جھولیاں بھر بھر چݨ آندے ہاسے ۔ چیتر اِچ کریہنہ ایں پھل چیندے جو لڈیج پوندے۔ ایویں لگدا ھا جیویں نویاں کنواریں ھار سنگار کر اَجر کاں ویڑھی کھڑیاں ہوون ۔ ھاڑ ہنالے ساڈی وڈیری قطرݨ دیاں پاڑاں لوٹی وچ پوسا رکھے ہا تے ساکوں پلاوے ہا متاں بالاں کوں تاٻگ وَنجے۔ ساڑی جھوک نال ڈاہری اچ جا جا لومنڑیاں دیاں کھڈیں ہن ۔ جیڑھیاں سویرے سویرے ٹبیاں تے نکل باندھیاں ۔’’ (54)

ایں حوالے وچ افسانہ نگار روہی دے پکھیاں دی گالھ کیتی اے۔‘‘روہی دے پکھیاں دی شان ای عجب ہوندی ہئی ۔ تیتر ، گیرے چنڈور بغیڑیاں بھاوݨیاں رْتاں اِچ ہک وݨ توں اڈ بے وݨ تے بہندے ۔ پوہ مانگھ اچ پردیسی  پکھی ساڈی دھرتی دے مہمان آ تھیندن۔ کونجاں ، تلور ، باز ، کشمیر ے انہاں دیاں اڈاریاں میکوں چنگی طراں یادہن۔ انہاں دی آمد  نال روہی دے رنگ نرالےتھی ویندے جیڑھے کریہنہ تے مورے تے بہندے انہاں تلے انھاں دے پَر کِر پوندے رنگ برنگی کَھنب ایویں لگدے جیویں کہیں ریت تے موتی کیر رکھیئے ہوْون۔ ہر رُت دا رنگ نرالا ہوندا ھا ۔ روہی دے چھبڑ کھکھڑیاں تے متیرے اَج وی میکوں یاد ہن ول کڑو دے پتے وی جا جا ٹگ لگے پئے ہوندے ہن۔’’ (55)

جیکر روہی نہ وٹھے تاں روہیلیاں کوں اپݨے مال یا وݨ ویچ کے گزارا کرݨا پوندے۔‘‘ اوئے پتر آ پیو تیڈے دا آپریشن ڈسائے نے ساکوں رقم لوڑ ہئی ۔تیکوں تاں پتہ ہے کِتواں سال اے روہی وٹھی کائنی مال ڈھانڈا ودھݨوں کھڑ گئے ۔ اتوں سوکڑے دی بیماری مال مکائی ویندی اے۔ ’’ اماں اجاں گالھ کھڑی کریندی ہئی تے بھیڈے لیلے بے فکرے ٹپو شیاں ودے مریندے ہن ۔ کتا منہ تے نلا رکھ واڑی اگوں ونج ستا ہا۔ تھلا کپیل  پانداں نال بھریا پیا ہا۔ جال دے منڈھ دی کھٹی کھڈ میکوں قبر وانگوں پئ لگدی ہئی ۔ گھڑیاں تے مٹی چائی پئی ہئی ویڑھا سنج ہا میں بے سْد ھ ۔ جتوالاں اٹھ قطار ئے تاں میکوں اینویں لگا جیویں کہیں میڈے وجود دے ٹوٹے کر اْٹھاں تے لڈ ڈتے ہوون۔۔۔۔’’ (56)

انہاں کہانیاں دا ساڈے وسیب ، ساڈے کلچر، ساڈی حیاتی تے ساڈے رہݨ سہݨ نال بہوں گھاٹا تعلق ہے۔ ‘‘ ولدی ڈھلدی چھاں ’’ دے ہر افسانے وچ کئی وسیبی مسئلہ،ظلم یا رویہ پیش کیتا گئے۔ ہر افسانے وچ مَت تے نصحیت  دا کئی نہ کئی پکھ موجود ہے۔ جیویں انجام وچ کئیں نشئی دا درد ناک انجام، پہاجاں دا ڈکھ ریت دی دیوار وچ وٹے سٹے  دی شادی دے نقصان ۔ رج دے مخروج وچ ماأ دا سݨھپ ۔ بھوپا پیر وچ جوٹھے پیر دا حال ۔ بھرا وچ رَت دی آسسیں تے چھک۔خواب وچ ما أدی نافرمانی داانجام تھل وچ مترائی ماأدا ظلم ۔ کج وچ ماأ سئیݨ دی امڑی دا جذبہ ۔ زمیندار دے روایتی ظلم دے پکھ پیش کیتے گئین ۔ چھیکڑی ڈولی وچ اساڈے وسیب دی ہک ظالمانہ رسم قرآن نال شادی دی ڈکھا ری کہانی سݨوائی گئی ہے۔ بندو بادشاہ وچ فضول خرچی دے نقصانات تے نتیجے وچ پڑھائی دی اہمیت واضح  کیتی گئی ہے۔ سارے افسانے  اپݨی سادہ زبان اتے ول پھیر کنوں پاک ، بے تکلف انداز تحریر نال لکھیے گئے ہن۔ ‘‘ چیتر بہار دا مہینہ ، پیشیں دا ٹائم ، کنکاں نِسریاں کھڑیاں ہَن تے ککر پالے دے ماریئے کْرڑے وݨ ول پھپھڑدے پئے ہن۔ چارو پاسے تاحدِ نظر سَاوِل ای سَاوِل ڈِسدی پئی ہئی ۔ باغیں وچ کوئیلاں تے بلبلاں دی سریلی آواز ایویں کنیں پوندی پئی ہئی جیویں کہیں دریا تے قوالی تھیندی پئ ہووے۔ نال ون پونے بوٹیاں دے رنگ برنگے پھلاں دی خوشبو دے ہُلے ہوا کوں معطر کیتی کھڑے ہن۔ ایں چیتر بہاری موسم اچ ملک جبار اپݨے نویں رقبے تے کݨک ݙاہدا تے ٹہلدا ودا ہا جتھاں چھی مہینے پہلے اْوں زوری قبضہ کر گھداہا۔ سانجھے بنے دے باہروں سرمی دے پیلے پیلے پھل نظر آندے پئے ہن۔ وچ پھلاں توں نازک ، پیلی پیلی پتلی پتنگ ہک خوبصورت نینگر گندلاں دا ساگ ودی پٹیندی ہئی۔ جیکوں ݙہدے ہی 45 سالہ ملک جبار کوں نفس پلیت ہندھ ماری جوا یہ خوبصورت نینگر کہیں بئے دا نصیب کیوں ونج بݨے توں آپ ای ڈوجھی شادی کر گھن۔ ’’ (57)

ایں حوالے اچ ہک زمیندار ملک جبار تے اوندے غریب ہمسائے ملک عطو دی دھی حسرت دی کہاݨی اے ملک جبار حسرت نال زبر دستی ڈوجھی شادی کریندے۔ اَنت اے جوحسرت  دی شادی ملک جبار نال تھی گئی ۔‘‘ ملک جبار اونکوں سیر دے بہانے کا ر اچ بلہا کے ہک ہسپتال اچ گھن گیا جتھاں کجھ ڈینہ رہ کے اوں بد نصیب حسرت کوں ہمیشہ کیتے اولاد کنوں محروم کر ڈتا ۔ حسرت ہک سنجے کھوہ تے موت کوں دعوت ڈیوݨ پج گئی ۔‘‘ ملکاݨی تے ملک اوندا پیرا ڈٹھا پیرا ہاہر ٹر گئی دا نظر دا پیا ہااوہ پیر ے دے نال نال بھج پئے اگوں ونج کے ڈٹھو نے تاں حسرت  ہک سنجے کھو دے پکے تے پجی کھڑی ہئی۔ جے توڑیں ملکاݨی او کوں وڈی التجائی نال سڈ کے آکھیا حسرت اللہ دا واسطہ ہئی کھو اچ ٹپ نہ مارِیں۔ لیکن حسرت سݨیَا،اَݨ سݨیا کر کے ٹپ مار ای ڈتا پر اوہ کھو ہک سنجاں کھو ہا جیندے وچ پاݨی صرف ڈیکھݨ کوں نظر آند ا ہا۔ بوڑ گٹے برابروی کائنا ہا۔حسرت کھو اچ ٹپ مار کے پاݨی اچ تاں نہ بڈ سگی لیکن ہک سلھ کھو دے پکے نالوں اکھڑ کے اوندے سر وچ ونج لگی جیندے نال او بے ہوش تھی گئی۔ انویں ملک تے ملکاݨی رڑدے پٹیندے کھو دو بھجدے ویندے ہن جو ڈوجھے پاسوں اتفاق نال ملک دا ڈرئیور وسو جیڑھا شہر گیا ہا انہاں کوں کھوہ دو بھجدا ڈیکھ کے او وی کار سمیت کھو تے پج گیا۔ ڈرائیور جلدی نال کپڑا کار اچوں چا کے ملک کوں ڈتا۔ ملک فوراً کپڑے دا تھان کھو ل کے ڈوڑا کیتا تے اوندے پاند تلے لٹکا کے کھو دی جھل نال کپڑا بدھ ڈتس تے ول کپڑے دے آسرے نال کھو اچ وڑ گیا۔ 

جلد ی نال کپڑے دا ہک پاند حسرت  دے کچھیں اچوں ولا کے مضبوطی نال گنڈھیں ڈتونس تے انوں ڈرائیور تے ملکاݨی حسرت کوں باہر چھک گھدا۔’’ (58)

اَج وستی وچ رمضو دے پتر لیاقت دی شادی اوندے مامیں کالو دی دھی کمونال پئی تھیندی ہئی اے وٹے سٹے دا رشتہ چھوٹے لا کنوں تھیا ہویاہا۔ ‘‘ شادی دی ایں تقریب اِچ پرے پرے توں اَ ئے ہوئے متراں بھراواں تے برادری دا کٹھ ہا۔ دیگاں پکدیاں پیاں ہن۔ گوشت ، زردہ ، پلا مدعا ، ہر قسم  دے کھاݨے عام تام ہن۔ لوک کھا پی کے ہک پاسے تنبو تلے بہندےویندے ہن۔ کجھ لوک کھانا کھاوݨ توں بعد گپ شپ لیندے بیٹھے ہن۔ کجھ مزے مزے نال چاأدیاں چسکیاں تے کجھ سگریٹ دے کش لیندے بیٹھے ہن تے کجھ لوک واری واری نال حقہ پیندے تے ہک ڈوجھے نال حال حویلہ ونڈیندے بیٹھے ہن۔ لاوڈ سپیکر توں گاݨیاں دی آواز کنیں وچ گونجدی پئ ہئی ۔ بئے پاسوں دول نغارے ، جْھمرِ تاڑی تے بین واجے وجدے پئے ہن۔ لوک خوش تھی تھی کے اپݨے اپݨے ناں دیاں ویلاں ہوکوہندے پئے ہن۔ ’’ (59)

جیں ویلے لیاقت دیاں گنڈھیں بدھݨ لگے تاں کالو نے شرموں  دیاں گنڈھیں وی نال منگ گھدیاں کٹھ اچ بیٹھے سارے لوکیں آکھیا خدا دا خوف کر تیڈی نونہہ اجاں چھوٹی بال ہے۔ ایہ ظلم نہ کر کالو نہ منیا آخر رمضو کوں مجبوراً گنڈھیں ڈیوݨیاں پئے گیاں سالیں دی شرمو پرنیچ  گئی۔ نا بالغ  دی شادی دا ایہو نتیجہ تھیا جو کجھ ڈینہ بعد  شرموں کوں پیئو ما ڈک بلہا یا تے انوں کمو وی ولدی ڈکیج گئی۔ او تئیں تاں سمو ڈھیر ڈیہاں توں بیمار پئی پر اج طبعیت  کجھ زیادہ خراب تھی گئی ہئی تے اوندا علاج ہک بھوپے کنوں ایں تھیوݨ لگ پیا۔ ‘‘ بھو پا پیر آوݨ سیتی سمو دے کول گیا تے اوندے کھٹڑے دے چارے پاسوں ول پھر کے چنگی طرح ڈٹھا بھالیا تے ول مٹھو کوں آکھݨ لگا اللہ مہر بانی کریسی۔ تو ں بے فکر تھی ونج بس میڈے فقیر دے آوݨ دی دیر ہے۔ ایہ ساری مصیبت ٹل ویسی ۔ ایہ کلی طور تے اوندے وس اچ ہے تے ہݨ توں میڈیاں ڈو چار گالھیں سْݨ تے سمجھ گھن جنہاں تے تیکوں پورا پورا عمل کرݨا ہوسی۔ پہلی گالھ تاں ایہ ہے جو جیڑھے ویلے میڈا فقیرظاہر تھیوے اوکوں تیں ہک شیشی خالص عطر دی پیش کرݨی ہے۔ ڈوجھی گالھ ایہ ہے جوایں مائی دے ہتھوں چھری ورا کے ہک دمبا یا بکر اذبح کر کے رَت وِل دی خیرات کر تے اوندا پھڈا گوشت یعنی ہاں بکیاں تے پچھلے چوڑے اَنج نکھیڑ کے میڈے فقیر کوں پیش کرݨے پوسن تریجھی گالھ ایہ ہے جو ہک رنگا ککڑوی ایں مائی دے سر دا صدقہ میڈے فقیر کوں ڈیو ݨا ں پوسی ، تے سب توں پہلے توں ایویں کر جو پنج سو روپے  میڈی موکھ میکوں ڈے تاں جو میں اپݨے فقیر کوں آوݨ دی تکلیف ڈیواں ۔’’ (60)

آخر جوان شودے بھوپے پیر دیاں ساریاں گالھیں من گھدیاں تے سب توں پہلے اوکوں  پنج سو روپے موکھ ڈتس تے ول اوں اپݨے بھوپے کوں ظاہر کرݨ شروع کر ڈتا۔ 

‘‘ تھوڑی دیر کیتےاْوباسیاں ڈیندا تے انگریڑیاں بھندا ہوا ہک کھٹڑے تے سم گیا۔ تے لمبے لمبے ساہ گھنݨ لگ پیاسنگھ اچوں اوکھیاں اوکھیاں چیکاں بھریندا تے ڈراکلے عانے کڈھ کے کھٹڑے توں تلے لہہ آیا تے چلھ اچوں جھٹکے نال چنگل مار کے بھا دے بکھدے انگارے باہر کِھنڈا چھوڑے تے گجدی آواز نال اکھݨ  لگا۔ کیا گالھہ ہے۔ میڈے چیلڑے کوں کیوں تکلیف ڈتی ویندی پئی ہے؟ جلدی ڈسو میں اتھاں کو ہ قاف دے مقام تے پہنچنے تے دیہاں دی ہک ستھ مکاوݨی ہے۔ گھر اچ موجود لوکیں جواب ڈتا سئییں مریضہ تہاݙے  سامݨے ہے ایندی مصیبت دور کرݨ واسطے  تہاکوں تکلیف ڈتی ہسے مہر بانی فر ما و  بھوپے پیر سارے بندیں کوں حکم ڈتا تساں ایں کوٹھے توں باہر نکل ونجو، اتھاں صرف مریضہ باقی رہوے ول بھوپے پیر صاحب  پاݨی دم درود کر کر کوٹھے دے باہروں اوں پاݨی نال کڑا ݙتا تے کوٹھے دے دروازے وچ کھڑ کے کجھ دیر تائیں  پڑھدا ریہا ہک کچے دھاگے  دی ڈور ی بݨا کے اوکوں گنڈھ پاتس  تے ول کوٹھے دے اندرونج کے خود ساختہ شور مچا ڈتس ۔ ایویں  خوا ہ مخواہ جِن کو مخاطب کر کے کھڑا آکھے تیکوں ہݨ میڈی سنجاݨ پئی تھیندی ہے ہݨ تیکوں کوئی معافی کائنی ۔ ہݨ تیکوں میں پْٹھا ٹنگ کے سزا ڈیساں ۔ کیا تیکوں پتہ کائنی جو ایہ مائی سمو میڈی مریدݨی ہے ۔ ایہ تکلیف توں ایکوں نہیں بلکہ میکوں ڈتی ہے۔خبردار ہݨ میڈے اگوں ہتھ نہ پیا جوڑ میں تیڈے ہتھ بھن چھوڑ یساں تے ول یکدم چپ تھی گیا۔۔ چلو ھݨ  توں ونج میں تیکوں معاف کر ݙتے۔’’ (61)     

سویرے کالو اٹھوال دی اکھ کھلی تاں اوندا اٹھ غائب ہا۔ او جاݨ گیا جو میڈا اُٹھ  چوری کراوݨ اچ سردار اجو دا ہتھ ہے۔ کیوں جواوں کجھ ڈینہ پہلے کالو کوں آکھ ڈتا ہا جوایہ اٹھ جیکر میڈی ونگار نہیں بھگتا سگدا تاں تیڈے کول وی نہ ہوسی۔ 

‘‘ کالو اپݨی وستی دے کجھ  بندے نال کر کے پیر ا کھرا کڈھیا چور اگوں ونج کے اٹھ  تے چڑھ گئے  تے بھجدے ہوئے اٹھ دا پیر پکی سٹرک  تے ونج چڑھیا تے ول پتہ نئیں  اٹھ دیاں واگاں کیڑھے پاسے موڑ گئے چوراں دا پیرا پچھودڑا چا کے اوہ عبدی  دے در تے گھن گئے۔ ’’ (62)    

تند مزاج افسانے اچ افسانہ نگار فیض بلوچ نے شادی تے تھیوݨ آلی بارش دا ذکر کیتے تے ۔    ‘‘ اج صفدردی شادی تے ایجھاں مینہ وٹھا جو ہر پاسے پاݨی  چھل چھلاں تھی گیا۔ جھکے علاقے تاں ایں بھریج گئے جیویں دریا لْڑھ آیا ہووے۔ درخت  صفا ستھرے ، دھاں دھوں کے ہوا وچ چٹکیاں مریندے کھڑے ہن۔ ٻوٹے ٻوٹے  تے بہار ہئی۔ تتلیاں اڈ اڈ کے ہک بئ نال مخول کریندیاں ودیاں ہن۔ فصلاں پاݨی نال رج کے نویں خنکی چیندیاں پیا ہن۔ مال مویشی بھیڈاں بکریاں خوش نہال ہن۔لیلے پھل خوش تھی ٹپولیاں مریندے ودے ہن۔ پکھی پرندے ٹولیاں بݨ بݨ ہوا وچ اڈ دے تے خوشیاں منیندے ودے ہن۔ انوں باغیں وچ بلبلاں  تے کوئلاں خوشیاں دے نغمیں گاندیاں پیاں ہن۔ ہو ا دیاں ٹھڈیاں ٹھارہیلاں ماحول کوں بہشت بریں بنائی کھٹریاں ہن۔ ہوتاں والا ٹوبھہ مینہ دے پاݨی نال تار تھی کے جھیل دا منظر پیش کر یندا پیا ہا۔ ٹوبھے دے کنارے تے ݙݙیں کٹھیاں تھی کے کرکدیاں پیاں ہن۔ ایویں لگدا ہا جیویں ݙݙیں دی جنج وی صفد ر تے اکڑولی دی شادی دے سہرے پئی گاندی ہووے۔ دھیتے پتر یتے ڈوہائیں گھر ہکی وستی دے وسنیگ ہن۔ ’’ (63)  

ہک مزدور بندہ اَپݨے آخری وقت اپݨے ٻالیں کوں ایں طرح وقیت کریندے۔‘‘ میں ہک مزدور پیشہ  آدمی ہم بہوں اوکھا تھی کے خون پسینے  دی کمائی نال ایہ پنج وگھے زمین خرید کیتی ہم تے ہن۔توں بھانویں جتنا  اوکھا تھیویں اوکھ بھوگیں پر زمین نہ ویچیں ۔ ایہ زمین تیڈا بخت تے بھاگ ہے۔ اج کنوں سنجےشوق  تے او رہ گردی چھوڑ ڈے تے اپݨے کم نال دلچسپی  رکھ بندہ کم  نا ل ای سوہݨا ں تے سوکھا سوایا رہوندے۔ایہ زمین تے رادھے ہوئے وݨ ہر گز نہ کٹاویں تے نہ ای پݨے مال مویشی ویچیں۔(64)      

جندو آپڑیں پتر کوں اجاں بئی وصیت کر ݨی ہئی پر اوکوں کھنگ دا ایں جھیاں دورہ پیا جو ول کوئی گالھ  نہ کرݨ ڈتونس ول بندو نمبر دار دے دیرے تے تاش کھیڈن چلا گیا۔ ‘‘ تاش دا پڑ لگا پیا ہا تے بندو وی اپݨے دوستاں رلے تاش   کھیڈݨ بہہ گیا تاش  دے کئی کھڈاری آندے ویندے ،کھیڈدے تے تبدیل تھیندے رہ گئے پر بندو شام تائیں تاش دے پڑتوں کہیں پاسے نہ ہلیا ۔ شام کوں اوندا سالا بھجدا ہویا آیا تے گھبرائی ہوئی  آواز نال اکھݨ لگا لالہ لالہ  چاچے دی طبیعت ڈاڈھی خراب ہے میکوں ابے آکھیئے بندو کوں جلدی سڈآ بس میں ایہا بازی کھیڈ کے ہݨے  آندا پیاں ۔ بندو جواب ڈتا۔۔۔ شفیع پنے چا کے بازی  ونڈ چھوڑی تے کھیڈ ول شروع تھی گئی۔ تھوڑی دیر بعد بندو دے گھررووݨ دا کرلاٹ مچ گیا۔ عشاأ کوں مسیت اچ اعلان تھی گیا جو مہرجندو بقضاالہی فوت تھی گئے ۔ جیندی نماز جنازہ کل سویرے  نو وجے پڑھائی ویسی۔’’ (65)   

اج ڈاہ سال بعد بندو دے بال لکھ کنوں پٹ پٹ کے بکھے سم گئے ہن کیوں جو اوں زمین درخت تے انت ایہ جوہن اوہ اپݨے مکان ویچ وی عارضی طورتے شبو نمبر دار دا ہمسایا بݨ کے بیٹھاہا ۔

‘‘ اج میں اپݨی ساری زمین دی بجائی کر کے بنےکھالے وتر کے فارغ  تھی گیا ہم ۔ شام کوں ٹھڈی ٹھڈی ہوا گھلی کھڑی ہئی تہوں میں اپݨے ڈنگریں ڈھوریں کوں ٹوکہ بھوں گھت کے ویلے سراند ربدھ ڈتا۔ بھاݨے دا در بند کر یندا پیا ہم جو میڈے کنیں سَڈ دی آواز پئی ۔ مڑ کے ڈٹھم  تاں بیٹھک دے در تے کریمݨ  آیا کھڑا ہا۔ کریمݨ میڈا چھوٹے لا دا سنگتی ہا۔۔ کجھ عرصہ رلے پڑھدے تے ول اے مال چریندے تے رلے کھیڈ دے ہاسے لیکن اج کنوں ݙو سال پہلے  اوندے پیئو رانجھݨ خان شہر منجھیں دابھاݨہ ونج بݨایا تے کریمݨ وی پیئو دے رلے شہر چلا گیا ۔ اج او قلندر شاہ دا میلہ ڈیکھݨ آیا ہا۔’’   (66)  

ایں افسانہ ‘‘ نواں یار’’ اچ میلے تے عرس جیڑے سرائیکی اچ تھیندن انہیں دیاں حقیقتاں کوں نشابر کیتا گئے۔ ‘‘ ظاہری طور تاں ایہ میلے ، عرس انہاں بزرگاں دے نانواں کوں زندہ رکھݨ تے انہاندی ڈتی ہوئی تعلیمات کوں اجاگر کرݨ دے حوالے منعقد کیتے ویندےہن۔ لیکن لوک اتھاں آکے پتہ نہیں کیا کیا برائیاں سر انجام ڈیندے ہن۔ جگ جہان دے جواری نشئی تے ہیروئنی اتھائیں۔ کٹھے آ تھیندن فہش تے بہودہ قسم دے ناچ گانے ۔ لاوڈ سپیکر اں دا  شور شرابہ ،کن پئی آواز سݨائی نہیں ڈیندی ۔ انہاں میلیاں دے موقع تے چارے پاسوں گندگی دے ڈھیر لگ ویندن تے مقدس مزاراں دا تقدس پا مال تھیندے۔ ساڈیاں من گھڑت ریتاں رسماں انہاں بزرگاں دی ݙتی ہوئی دینی تے روحانی تعلیمات  دامذاق  اڈیندین۔ (67)   

ول کریمݨ وی آکھیا جو یارا ساڈی منی تاں اساں یار دی من گھندے ہیں۔ تے ایویں لگدا ہاجو اے او کریمݨ  نی بلکہ کو ئی نواں کریمݨ میڈا یار بݨ گیا ہووے۔

 حوالہ 
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی