عالمی ادب

ہک ادھورے انسان دیاں ذومعنی لکھتاں 
اوں 1921ء اِچ اپݨی ہک تحریری وصیت وچ اپݨے سنگتی میکس براڈ کوں ایہ آکھیا جو اوندے مرݨ دے بعد اوندیاں ہر قسم دیاں تحریراں تلف کر ݙتیاں ونڄن ۔ مگر 3جون 1924ء کوں مرݨ دے بعد اوندے سنگتی اوندے اُتے عمل نہ کیتا بلکہ او اَہدا ہا جو فرانزکافکا ایہ چاہندا وی نہ ہا ۔اِت واسطے میکس براڈ اوندیاں دستیاب تحریراں ہولے ہولے چھاپ ݙتیاں۔ جنھیں وچ اوندا ناول ’’دی ٹرائیل‘‘ وی شامل ہا ۔ جیرھا 1925ء وچ چھاپیا ڳیا ۔ ایندے اُتے ایندا ناں وی نہ ہا ۔ مگر میکس براڈ دا خیال ہا جو کافکا اینکوں ایں ناں نال سݙیندا ہا ۔ اِت واسطے ایں ناول کوں ایہو ناں ݙتا ڳئے ۔ اَڄ اساں ایں ناول بارے کجھ ڄاݨݨ چہندوں۔

فرانزکافکا 3جولائی 1883ء کوں پراگ وچ ڄایا ۔ او ہک مڈل کلاس یہودی خاندان نال تعلق رکھدا ہا ۔ اوندا والد ہرمین کافکا (1913ء۔ 1852ء)ہک سخت گیر خاندانی سربراہ اَتے تاجر ہا ۔ اوندی ماء اوندے پیو کنوں زیادہ پڑھی ہوئی ہئی اَتے کافی محنت نال اوندے کاروبار وچ مدد کریندی ہئی ۔ ایں خاندان دی زبان جرمن ہئی اَتے کافکا اپݨیاں تحریراں جرمن زبان وچ لکھیا ں۔ فرانزکافکا مختلف اداریں وچ تعلیم حاصل کیتی ۔ اَتے آخر قانون وچ ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کر گھدی ۔ اوندے بعد ہک ادارے وچ کلرک دی نوکری کر گھدی لیکن بعد وچ اونکوں چھوڑ کراہیں ہک انشورنس کمپنی وچ چلا ڳیا ۔ اوندے اپݨے پیو نال تعلقات کشیدہ رہ ڳئے ۔ اوں اپݨے پیو کوں ہک ٻہوں لمبا خط وی لکھیا ۔ جیندے وچ اوں آکھیا ’’میں تہاݙیں ساریں خوبیں اَتے خامیں کوں براہِ راست محسوس کیتے ۔ اِت واسطے میں ہک نا مکمل انسان ہاں‘‘۔ ایہ خط کافکا اپݨی ماء کوں ݙے ݙتا تاکہ او اوندے پیو کوں پُڄا ݙیوے لیکن میکس براڈ وانگوں کافکا دی ماء وی اوندی گزارش تے عمل نہ کیتا ۔ اَتے بعد وچ ایہ خط دنیا تے نشابر تھی ڳیا ۔

کافکا دی حیاتی وچ کئی عورتاں آیا ں۔ بعض اوقات معاملہ شادی دے نیڑے آ ویندا ہا ۔ مگر وَل ترٹ ویندا ہا ۔ شاید اونکوں اپݨے ’’ادھورے‘‘ ہووݨ یا وت تخلیقی کم وچ رُجھیے ہووݨ پاروں شادی دی ضرورت نہ ہئی ۔ کافکا کوںجوانی وچ تپ دق دا مرض لڳ ڳیا ۔اَتے آخر او ایں بِماری نال 3جون 1924ء  کوں تقریباً چالیہہ سال دی عمر وچ فوت تھی ڳیا۔

فرانزکافکا اپݨی زندگی وچ کئی کہانیاں اَتے ناول لکھیئے ۔ لیکن اوندیں کجھ کہانیں اَتے ہک ناولٹ دے سوا ٻیا کجھ اوندی حیاتی وچ نہ چھپیا ۔ اوں اپݨی زندگی وچ صرف اپݨا ناولٹ The Metamorphosisمکمل کیتا ۔ باقی تقریباً اوندا سب کم نامکمل پیا ہا ۔ او کم زیادہ تر میکس براڈ دی تحویل اِچ ہا ۔ جینکوں اوں چھاپیا ۔ 

میکس براڈ کوں اوندیں کتابیں اَتے ڈائریں وغیرہ دی اشاعت وچ کافی مشکل پیش اَئی ۔کیوں جو فرانزکافکا دے لکھݨ دا اسلوب خاصا مشکل ہا ۔ او لمبے لمبے فقرے لکھدا ہا اَتے شاید اِی فل سٹاپ لیندا ہا ۔ اَتے او اپݨی نوٹ بکس کوں اَدھ وچ لکھݨ شروع کر ݙیندا ہا ۔ کافکا دی شہرت اوندے مرݨ دے بعد تھئی ۔ اَتے اوندیاں تحریراں نقادیں دا موضوع بݨ ڳیا ں۔ اوندیں بعض تحریریں خاص کر ’’دی ٹرائیل‘‘وچ پُر اسراریت دی وجہ کنوں ہر نقاد اونکوں اپݨے نظریے مطابق ڈھالݨ لڳ پیا ۔ اوندا اپݨے پیو کو ںلکھیا ہویا خط تحلیل نفسی دے ماہرین دے ہتھ وچ آ ڳیا ۔ او کافکا کوں سمجھݨ واسطے ہک دستاویز ہئی ۔ اَتے وَل ماہرین نفسیات کافکا دے نفسیاتی تجزیے تے جُپ ڳئے۔

کافکادے معروف ناول ’’دی ٹرائیل‘‘ بارے عام طور تے سمجھا ویندے جو ایہ ناول کݙاہیں مکمل نئیں تھیا ۔ ایہ بعض جاہیں تے غیر مربوط وی ہے اَتے ہک باب ادھورا اے ۔ (ایہ ناول 1913ء اَتے 1915ء وچ لکھیا ڳیا ہا ۔ اَتے ایندا مسودہ 1920ء وچ کافکا میکس براڈ دے حوالے کر ݙتا )۔ ناول گرفتاری دے عنوان کنوں شروع تھیندے ۔ جیرھی جوزف ۔K دے ناں دے ہک سینئر بینک کلرک دی کہانی اے ۔ جینکوں ہک ݙینہہ غیر متوقع طور تے گرفتار کر گھدا ویندے ۔ گرفتار کرݨ والے نہ اپݨی شناخت کرویندن اَتے نہ جرم ݙسیندن ۔ اَتے نہ اوں افسر دا ناں ݙسیندن جئیں گرفتاری دا حکم ݙتے ۔ وَل اوندا مقدمہ شروع تھی ویندے لیکن او اپݨے جرم کنوں آگاہ کائنی ۔ اوندے وکیلیں واسطے اوندا مقدمہ پیچیدہ اے ۔ عدالت دا کمرہ بالکل تاریک ہوندے ۔ سب کجھ اوندی عقل کنوں ٻاہر ہوندے ۔ او اپݨی صفائی پیش کرݨ چہندے اَتے مختلف حوالیں نال درک بھڄ کریندے ۔ تاہم او جیل کنوں ٻاہر رہندے ۔ اَتے ایں دوران محبت وی کریندا رہندے ۔ کھاوݨ پیوݨ دا کم جاری رکھدے اَتے اخبار وی پڑھدا رہندے ۔ وَل اچانک ہک ݙینہہ ݙو آدمی آ ویندن اَتے اونکوں کہیں ویران علاقے وچ گھن ویندن ۔اَتے پتھر تے اوندا سر رکھ تے چاقو دے وار نال جوزف ۔Kکوں مار ݙیندن اَتے انھیں وچوں ہک آہدے ’’کتے وانگوں موت‘‘۔

کہانی دی ایں پُر اسراریت اَتے شاید نا مکمل پن نقادیں کوں اپݨے تخیلاتی گھوڑے دُرکاوݨ دا موقع ݙتا۔ اَتے ایں ناول دیاں بے شمار توجیہات کیتیاں ڳیاں ۔ بعض نقاد اینکوں ہک مذہبی ناول سمجھدن۔ بعض جنسی حوالے نال تجزیہ کریندن‘ بعض ایندیاں مارکسی توجیہات سامݨے گھن آندن اَتے بعض اینکوں زندگی دی لایعنیت دی کہانی سمجھدن اَتے بعض قانون اَتے قانونی کارروائیں اَتے عدالتی نظام د ے حوالے نال جڑیندن ۔ کافکا دیں ٻنہیں کتابیں دے نال وی ایہو انداز اختیار کیتا ڳئے۔

قانون دے حوالے نال اوندی پی ‘ایچ۔ ڈی دی ڈگری اَتے انشورنس کمپنی  وی ملازمت دے دوران عدالتی کارروائیں بھگتاوݨ دی روشنی وچ ایہ اوں دور دی اذیت  ناک عدالتی زندگی دا  ہک  شاندارعکس اے ۔ جیندے وچ ناانصافی دا دور دورہ اے ۔

البرٹ کامپو(1960ء ۔ 1913ء ) اپݨی کتاب ’’سیسیفس دی کہانی‘‘ وچ کافکا دے فن بارے لکھدیں ہوئیں جوزف ۔Kدی زندگی کوں اپݨی مخصوص لایعنیت دے نظریے نال جُڑیندے  ۔او آہدے ’’…… (جوزف k-) ناول دے ابتدائی صفحیں وچ ڄاݨ ویندے جو اوندی تلاش ایں دنیا وچ ہے ۔ او بغیر کہیں حیرانی دے ایندے خلاف نپٹݨ دی کوشش کریندے ۔ او حیرانی دے ایں فقدان تے وی کݙاہیں حیرانی دا اظہار نئیں کریندا ۔ انھیں تضادات دی وجہ کنوں لایعنی تخلیق دی ابتدائی علامتیں کنوں شناخت تھی ویندی اے‘‘۔(1)

ایندے بالکل برخلاف سانچیز ایں ناول کوں ہک مارکسی نقطہء نظر نال ݙیکھدے او اَہدے ’’ایندا مطلب ایہ نہیں جو کافکا سماجی سوالات کنوں گریز کریندا ہا ۔۰ مثال دے طور تے اوں نہایت واضح طور تے سرمایہ داری دے سماجی تعلقات داغیر انسانی بݨاوݨ والا کردار ݙٹھا ۔ ہک دفعہ اوں آکھیا ہا ۔ ’’سرمایہ داری ‘ ماتحتی دے تعلقات دا نظام اے ۔ ٻاہر کنوں اندر دی طرف اَتے اندر کنوں ٻاہر دی طرف…… ہر چیز سلسلہ مراتب وچ متظم اے ۔ ہر چیز پابہ زنجیر اے۔(2)۔ سانچیز دے مطابق جوزفk-بیگانگیت دا شکار اے(3) جیرھی سرمایہ دارانہ نظام دی پیداوار اے۔

کافکا دے کم وچ مذہبی خدوخال ڳولݨ دی کوشش وی کیتی ڳئی اے ۔ ایہ زیادہ تر اوندے دوست میکس براڈ دی سوانح عمری وچ ملدی اے ۔ لیکن سانچیز دا خیال اے جو میکس براڈ جیرھیاں مثالاں ݙتن ۔ اُنھیں کوں تروڑ مروڑ تے پیش کیتا ڳئے ۔ (4)

سانچیز دا ایہ خیال اِت واسطے وی درست لڳدے کیوں جو کافکا خود کوں سوشلسٹ اَہدا ہا ۔(5)

قاضی جاوید انھیں ساریں نظریات دا حوالہ ݙیندے ہوئیں اپݨی ڳالھ اِتھاں مُکیندے جو ’’ایہ خدا کنوں محروم کائنات وچ انسان دی لغویت دے تجربے دا اظہار اے ۔ ایہ ایں وجود دی تذبذب نال اساکوں ݙو چار کریندے جیرھا ویسے وی ساݙا مقدر اے اَتے اساں ایں کنوں بچ تے نسے نکل سڳدے ۔‘‘(6)

میں اپݨی ڳال کنوں پہلے ایہ سب تفصیل اِتھ واسطے بیان کیتی اے جو قاری دے سامݨے ایہ ڳالھ آوے جو دنیا دے مختلف نقادیں ایں ناول دا اپݨے اپݨے نظریات دے حوالے نال کیویں تجزیہ کیتے ۔ اَتے ایہ ناول اپݨی پہلے کنوں پُر اسراریت اَتے پیچیدگیں دے بعدٻیا کتلا زیادہ پیچیدہ اَتے پُر اِسرار تھی ڳئے۔

میݙے خیال وچ اگر نظریات دی عینک لائے بغیر ٻہوں سادگی نال ایں ناول دی کہانی کنوں ݙٹھاونڄے تاں معاملہ سمجھ آ سڳدے ۔ اساں ہک دفعہ ایں کہانی دا تجزیہ کریندوں ۔

ایہ ہک اینجھے شخص دی کہانی اے جینکوں وجہ ݙسیے بغیر ہک لمبے مقدمے وچ پھسا ݙتا ڳئے ۔ اونکوں نہ جرم دا پتہ اے ۔ اَتے نہ عدالتی کارروائی دا ۔ اَتے اوندے ہمدرد دوست اَتے وکیل وی اوندی کوئی مدد نئیں کر سڳدے ۔ کیوں جو معاملہ انھیں کوں وی سمجھ نئیں آندا ۔ مقدمے وچ عدالتی پیشیاں بھگتاوݨ دے باوجود جوزف ۔kآزاد رہندے ۔ عشق کریندے ‘ نوکری کریندے‘ کھاندے پیندے ‘ اخبار پڑھدے اَتے روزمرہ دے کم کار نبڑیندے ۔ اَتے ول فیصلے سُݨے بغیر اوںکنیں موت دے ’’فرشتے‘‘ آ ویندن تے اونکوں ہلاک کر ݙیندن ۔

تاہم کتاب دے آخر ی باب ’’انجام‘‘ وچوں ایہ وی ظاہر تھیندے جو کجھ اشاریں کنوں جوزف ایہ سمجھدے جو او شاید حالی بچ سڳدے ۔ کیوں جو موت کنوں ذرا  پہلے ہک انسانی شبیہ تیزی نال اوں ݙو آندی ہوئی نظردی اے اَتے او سمجھدے جو  اوندا کوئی ہمدرد اَتے بھلا کرݨ والا خواہش مند آدمی اَندا پئے ۔لیکن او پُچدا نئیں ۔

جیکر اساں ساری کہانی کوں انسانی زندگی دے وسیع تناظر وچ ݙیکھوں تاں معاملہ آسانی نال سمجھ آ سڳدے ۔ انسان ایں دنیا وچ اَندے اَتے اونکوں اپݨے آوݨ دے مقصد دا کوئی پتہ نئیں ہوندا ۔ او ساری زندگی حیاتی دا مقدمہ بھگتاوݨ وچ رُجھیا رہندے لیکن اپݨے طور تے آزاد وی ہوندے ۔ اونکوں اپݨی زندگی تے لڳیاں ہوئیاں پابندیاں دا پورا پتہ وی نئیں ہوندا ۔ لیکن او فطرت دے بݨائے ہوئے قانون دا پابند وی ہوندے اَتے ہک محدود دائرے (جیندے وچوں او نکل نئیںسڳدا) وچ گھمدا رہندے ۔ اوندے اُتے ہک مستقبل دی تاریکی وی ہوندی اے اَتے اونکوں اپݨے انجام یعنی حیاتی دے مقدمے دے فیصلے دا پتہ وی نئیں ہوندا ۔ اَتے ہک ݙینہہ اچانک موت آ ویندی اے ۔ حالانکہ آخری دم تائیں  بچن دی اوں اُمید وی لائی ہوندی اے۔

زندگی دا ایہ سارا عمل جیندے آغاز ‘ مقصد اَتے انجام دا پتہ نہ ہووے ۔ انسانی زندگی دی بے معنویت اَتے لا یعنیت کوں جنم ݙیندے۔ ایندے علاوہ انسانی محنت دے اجر کنوں اوندی محرومی اوندی زندگی وچ مزید لایعنیت کوں ودھیندی اے ۔ میݙے خیال وچ ’’دی ٹرائیل‘‘ انسانی زندگی دی ہک وݙی تمثیل اے اَتے اوندی بے معنویت یا لایعنیت کوں ظاہر کریندی اے ۔ ایہ اگرچہ ہک فرد دے تکلیف دہ مقدمے دی کہانی اے ۔ جیندا کوئی سر پیر ہتھ نئیں آندا ۔ لیکن ایہ مجموعی طور تے انسانی زندگی دی صورتحال دی عکاسی اے جئیں کنوں پوری نسل انسانی گزردی آندی اے۔

ایہ ناول اپݨی پر اسرایت یا فن دے حوالے نال ہک وݙا ناول سمجھیا ویندے ۔ اَتے کافکا کوں اکثر نقاد ویہویں صدی دا وݙا ناول نگار سمجھدن۔کافکا دے مزید مطالعے واسطے اوندی ہک بئی کہانی  کایا کلپThe metamorphsis دا وی جائزہ گھندوں۔اتے ڈہدوں جو ایں کہانی وچ کافکا دے خیالات کیا ہن۔

…………

Metamorphosis  فرانز کافکا  دا پہلا ناولٹ اے جیرھا اوندی حیاتی وچ 1915ء اِچ چھپیا ۔   Metamorphosisدا مطلب صورت دا تبدیل تھی ونڄݨ اے ۔ ایں کہانی وچ جیرھا مرکزی کردار اے اوندی انسانی شکل ہک وحشت ناک کیڑے دی شکل وچ تبدیل تھی ویندی اے ۔ اوندے بُت وچوں پَر اَتے اوندیاں شاخاں نکل اَندن اَتے اوندی ریڑھ دی ہݙی وی ݙونگھی تھی ویندی اے۔

گریگورسمسا ہک رات کوں جیرھلے اُٹھدے تاں ݙہدے جو اوندی شکل تبدیل تھی ڳئی اے اَتے او ہک وحشت ناک بھاری بھر کم کیڑے دی شکل بݨ ڳئے ۔ او ہک گشتی مال ویچݨ والا آدمی ہا ۔ اَتے اپݨے خاندان دی روزی دا سہارا ہا ۔ جیندے وچ اوندی ماء ‘ اوندا پیو اَتے ہک بھیݨ شامل ہئی ۔ اپݨی ایں شکل کوں  ݙیکھ تے اونکوں سب کنوں پہلے ایہ فکر لڳدی اے جو ہُݨ او نوکری تے کیویں ویسی ۔ اَتے جیرھلے اوندا سپروائزر آندے تاں او کمرے وچ لُک ویندے اَتے کمرے کوں بند کر ݙیندے۔

ایں نویں صورت حال وچ اوندے خاندان والے پریشان تھی ویندن ۔ اوں کنوں ݙر محسوس کریندن اَتے اپݨے روزگار دے ختم تھی ونڄݨ تے پریشان تھی ویندن ۔ گریگورسمسا دی بھیݨ گریٹے سمسا Grete Samsaاوندے نال ٻہوں پیار کریندی اے ۔ اَتے ایں حال دے باوجود اونکوں اوندے کمرے وچ اوندی من پسند خوراک پُچیندی اے ۔ اوندی ماء وی اوندے نال پیار کریندی اے ۔ اَتے اوندے کمرے وچ ونڄݨ دی کوشش کریندی اے ۔ لیکن گریگور اپݨے آپ کوں لُکا گھندے ۔ اوندے اندر انسانی احساسات اونویں رہندن ۔ اوندی بھیݨ ویلن وڄیندی اے تاں او وی اوندے نال شامل تھیوݨ چہندے ۔ اوندا والد ایں صورتحال کنوں بیزار رہندے اَتے اونکوں مارݨ چہندے اَتے ہک دفعہ سیب مار کراہیں اونکوں زخمی کر ݙیندے ۔ ہولے ہولے اوندی بھیݨ اوں کنوں بیزار تھی ویندی اے اَتے ٹُر پھر تے مال ویچݨ دا کم اختیار کر گھندی اے تاکہ روزی کمائی ونڄے سڳے

انھیں حالات وچ جیرھلے گریگور مر ویندے ۔اوندے گھر والے اوندی لاش ݙہدن تاں  محسوس کریندن جو اُنھیں دے سر توں بار لہہ ڳئے ۔ او نواں فلیٹ ڳولیندن اَتے تیزی نال گریگوسمسا کوں بُھلݨ دی کوشش کریندن اَتے اپݨیاں اُمیداں گریٹے نال ٻدھ گھندن۔(1)

البرٹ کامیو(1960ء ۔1913ء) کافکا دے بارے لکھدیں ہوئیں ہک مشہور لطیفہ بیان کریندے ۔ جو ہک پاڳل دھانوݨ والے ٹٻ وچ ٻیٹھا ہویا مچھیاں پکڑݨ دی کوشش پیا کریندا ہا ۔ اوندے نفسیاتی معالج اُوں کنوں پُچھیا ۔ کیا ایہ مچھیاں پٹیندیاں وی ہِن تاں پاڳل جواب ݙتا ’’احمق! ایہ دھانوݨ والا ٹٻ اے‘‘ کامیو اَہدے جو ایہ ہک بے ڈھنگی قسم دی کہانی اے ۔ لیکن کتلا حد تائیں لایعنی دے تاثر نال منسلک اے ۔ کامیو اڳوں اَہدے جو فی الحقیقت کافکا دی دنیا او ناقابل شرح کائنات اے جتھاں ایہ سمجھدیں ہوئیں وی جو کجھ ہتھ نہ آئوسی قاری اپݨے آپ کوں دھانوݨ والے ٹٻ وچ مچھیاں پکڑݨ دے تکلیف دہ تعیش دی اجازت ݙیندے ۔ (2)

کافکا دی ایں کہانی دیاں وی بے شمار توجیہات کیتیاں ڳئین۔ کامیو جیویں جو اُتے اَئے اینکوں زندگی دی بے معنویت دے حوالے نال ݙہدے۔

میݙے خیال وچ ایں ناولٹ وچ زندگی دی بے معنویت ہے اِی ہے ۔ کیوں جو انسان ہک کیڑے وچ تبدیل تھی ویندے اَتے ایں انسان بے حرمت بے معنی اَتے بے مقصد تھی ویندے ۔ ایں طرح ایہ کہانی  انسانی زندگی دی لایعنیت کوں ثابت کریندی اے ۔ایندے نال ایہ کہانی انسانی تعلقات دے کئی جہتیں کوں وی نشابر کریندی اے ۔ سب کنوں پہلے ایہ جو خاندانی رشتیں اَتے پیار محبت دے وچ وی معاشیات دا عنصر کم کریندا پیا ہوندے ۔ اَتے جیرھلے ایہ معاشی رشتہ تُرٹ ویندے تاں پیار وچ دیوانی بھیݨ وی نفرت کرݨ لڳ ویندی اے ۔ حتیٰ کہ موسیقی دی مجلس وچ بھرا دی شمولیت تائیں نا پسند کریندی اے اَتے پیو تاں جان دا دشمن بݨ ویندے اَتے مارݨ تے تُل ویندے۔

رشتیں دے وچ بیگانگی دا عمل وی معاشی مفادات نال جُڑیا ہویا ہوندے ۔ اتھاں صرف ایہ نئیں تھیندا جو اپݨی محنت کنوں محرومی فرد وچ بیگانگی پیدا کریندی اے بلکہ اِتھاں ایہ وی ہے جو جیرھلے کہیں فرد دے ٻے فرد نال معاشی رشتے ترٹدن تاں او وی بیگانگی محسوس کرݨ لڳدن ۔ خواہ او کِتلاقریبی وی کیوں نہ ہوون ۔ اَتے جیرھلے ایہ رشتے ترٹدن تاں انسانی نفسیات تے وی اثرپوندے۔ گریگور دے والدین تے بھیݨ اوندیاں ساریاں یاداں وی مکمل طور تے ختم کرݨ شروع کر ݙیندن ۔ اونکوں وِسارݨ شروع کر ݙیندن اَتے مکمل طور تے لاتعلقی کر گھندن۔

اِتھاں جیرھلے گریگور سمسا اپݨے بدن دا روپ وَٹا ٻہندے ۔ اُتھاں صرف اُنھیں دی بیگانگی وچ معاشی مفادات دا عنصر اہم نئیں بلکہ ایہ خود گریگور سمسا دے روپ وٹاوݨ وچ وی ہے ۔ گریگور آخر اے روپ کیوں بدل گھدا ۔ ایندے پچھوں اوندا نفسیاتی مسئلہ وی ہا ۔ جیرھا خود معاشی  مسئلے نال جُڑیا ہویا ہے ۔ گریگور ساری محنت اَتے اَجر اپݨے گھر والیں کوں کھوا تے وَل روزگار کماوݨ واسطے ٹُر پوندے ۔ اوندے وچ ایں ذمہ داری اَتے ٻوجھ کنوں ہک گریز موجود ہا ۔ جئیں آخر اونکوں ایہ شکل ݙے ݙتی ۔ ذمہ واری دی روزانہ تکلیف کنوں بچن واسطے ٻیا کیا ذریعہ تھی سڳدا ہا ۔ سوائے ایندے جو اوندے افسریں دیں جھنڑکیں ‘ حساب کتاب ‘ وقت دی پابندی ‘ آزادی کنوں محرومی  کنوں جان چھڑائی ونجے۔ اتے ایں گالھ اونکوں  ایہ رستہ ݙکھایا اَتے اوں روپ وٹا گھدا۔ ایندا اظہار واضح طور تے گریگور دی زبانی کہانی وچ اساڈے سامنے اندے۔ ـ  ـــ : میرے خدایا اس نے قدرے اداسی کے ساتھ سوچا میرا کام کس قدر تھکا دینے والا ہے سارا دن بسوں اور ٹرینوں میں دھکے کھاتا ہوں ایسی اذیت سے میرا جسم شل ہو جاتا ہے۔میں جانتا ہوں دفتر میں بیٹھ کر کام کرنے والا میرے اس کرب کو محسوس نہیں کر سکتا۔ وہ سمجھ ہی ننہیں سکتا کہ مجھے کیسے عجیب مسائل سے سامنا رہتا ہے۔کبھی ٹرین وقت پر پکڑنے کی پریشانی کبھی مسلسل سفر کی اذیت کبھی نا کافی نیند غیر معیاری غذا پھر ان سب سے بڑھ کر عارضی دوستیوں کا دکھ جو کاروباری نوعیت کی ہوتی ہیں اور کبھی گہرے جذبے میں نہیں ڈھلتیں یہ سب کچھ کسی عذاب سے کم نہیں ہیں ۔

روپ وٹاون دے باوجود گریگور دے اندر دا انسان جیندا ریہا ۔ اوندیاں خواہشاں اَتے ضرورتاں اونویں ریہاں۔ محبت دی خواہش ‘ بھیݨ نال ٻہہ تے وائلن وڄاوݨ تے سُݨݨ دا جذبہ وی باقی ریہا ۔ 

The Motamorphosisبیک وقت انسان دے نفسیاتی اَتے معاشی مسائل نال تعلق رکھدے ۔ اَتے انھیں بکھڑیں وچ انسانی زندگی دی بیگانگی اَتے لایعنیت کوں وی نشابر کریندے۔ جیرھی سرمایہ دارانہ نظام دا لازمی عذاب ہے کافکا  دی شخصیت اتے فن بارے جتھاں وڈیں وڈیں نقاد اونکوں پچھلی صدی دا ہک وڈا کہانی کارآکھیئے اتھاں کجھ لوک اوں کوں ہک ذہنی مریض اتے اوندیں تخلیقیں کوں بیمار ذہن دیاں تخلیقات وی اہدین۔ علی عباس جلالپوری دا خیال ہے۔کافکا دیں قصیں وچ آفاقی مذہبیاتی اتے تہذیبی علائم و رموز گولن دی بجائے انھیں کوں ہک بیمار ذین دیاں تخلیقات آکھن زیادہ قرین قیاس ہوسی ۔

چونکہ جلالپوری ہک مخصوص نقطہٗ نظر دا لکھاری ہا اتے واسطے میڈے نزدیک اوں رائے یک طرفہ تھی سگدی اے ۔

(ایں کہانی اُتے  اہیں ناں دی ہک شاندار مووی وی بݨائی ڳئی اے۔)

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان