تخلیق دا عمل

عام طور تے تخلیق کوں ہک اینجھا پُر اَسرار عمل سمجھیا ویندے جیندے بارے اَحٖ تائیں یقین نال کجھ نئیں آکھیا ونڄ سڳیا ۔ اکثر تخلیق کاریں دے مطابق تخلیقی عمل خود بخود تھیندے۔ ایہ تخلیق کار دی خواہش دے تابع نئیں ہوندا۔ یعنی بعض اوقات وݙی کوشش نال وی کوئی تخلیق تھیوے تاں وی اوندے وچ تخلیقی عمل دی او خصوصیت نئیں ہوندی جینکوں پُراݨی اصطلاح وچ ’’آمد‘‘ آکھیا ویندا ہا ۔ بلکہ اینجھی تخلیق کوں ’’آورد‘‘ دا ناں ݙتا ویندے۔ ایندے بَر خلاف بعض اوقات کہیں خاص کوشش اَتے ارادے بغیر کوئی تخلیق اپݨے جبر نال وجود وچ آ ویندی اے ۔ جیرھی تخلیق کار کوں اپݨی تخلیق تے مجبور کر ݙیندی اے ۔ اِت واسطے کجھ تخلیق کار آہدن جو تحریر خود لکھویندی اے ۔ اساں نئیں لکھدے۔ اینجھی تحلیق دا عام طور تے کوئی موسم اَتے وقت ویلا وی نئیں ہوندا ۔ بلکہ کہیں حد تائیں زمان مکان کنوں وی بالاتر ہوندی اے۔

ایں تخلیقی عمل کوں سمجھݨ واسطے ہزاریں سالیں کنوں مختلف توجیہات کیتیاں ڳئین ۔ یونانی فلسفی اینکوں فنون لطیفہ دی دیوی Museدی کار کردگی سمجھدے ہَن ۔ اَتے افلاطون اینکوں وجدانی دیوانگی اَہدا ہا (1)۔ دراصل ابتداء اِچ علم دے اِتلا ذرائع نہ ہووݨ پاروں قیاس آرائیاں کیتیاں ویندیاں ہَن اَتے انسانی زندگی دے ٻہوں سارے ناسمجھ آوݨ والے عمل واسطے کوئی فرضی توجیہہ کیتی ویندی ہئی اَتے اونکوں دیویں ‘ دیوتائیں نال منسوب کیتا ویندا ہا ۔ مثال دے طور تے ہک درکدے بھڄدے انسان دے  اچانک مر ونجن دے عمل دے بارے سمجھیا ویندا ہا جو اوندے اندر ہک روح ہئی جیرھی نکل ڳئی اے ۔ اَتے ایں طرح مختلف انسانی عملیں کوں روح دی خواہشات یا کارکردگی نال جوڑ ݙتا ڳیا۔

کافی عرصہ بعد جیرھلے علم وچ اضافہ تھیا اَتے ’’روح‘‘ دی موجودگی دا کوئی ثبوت ہتھ نہ آیا تاں رینے ڈیکارٹ(1650ء۔1596ء) ایندی بجائے ذہن دا تصور ایجاد کیتا اَتے ذہن اَتے جسم دی ’’دوئیت‘‘ دا دعویٰ کیتا ۔ توڑے جو اونکوں انھیں ݙوہیں دے درمیان رابطہ بݨاوݨ دی مشکل ساری زندگی پیش رہ ڳئی ۔

ذہن اَتے شعور دا ایہہ سلسلہ اڳوں تے ودھیا تاں سگمنڈفرائیڈ (1939ء۔1856ء)خوابیں دی تشریح اَتے تحلیل نفسی واسطے ذہن یعنی شعور دے ہک ٻے حصے لاشعور دا تصور گھڑ گھدا ۔ اَتے وَل انسانی نفسیات  دے حوالے نال کہیں تخلیق دی پُر اسراریت کوں حل کرݨ واسطے اونکوں لاشعور دی کارکردگی قرار ݙے ݙتا لیکن ایندے بعد ژونگ (1961ء۔1875ء) لاشعور کنوں وی اڳوں تے ودھ ڳیا اَتے اجتماعی لاشعور اَتے تحت الشعور دا نظریہ پیش کر ݙتا ۔ اَتے حسب معمول اساݙے ادبی نقاد تحلیق دی بنیاد ہُݨ لاشعور وچ ڳولݨ لڳ پئے (2)۔ حالانکہ ایہ سب روح دے تصور کنوں گھن تے تحت الشعور تائیں فرضی ‘ قیاسی اَتے من گھڑت نظریے ہَن اَتے یونانی فلاسفرز دی فنون لطیفہ دی دیوی Museکنوں زیادہ کجھ نہ ہَن۔

حالانکہ سدھی سادی اَتے سمجھ آوݨ والی ڳالھ ایہ اے جو انسانی دماغ جیندا اَپݨا مادی وجود اے اَتے کائنات دی پُر اسراریت کنوں زیادہ پُر اسرار اے ۔ ہر قسم دے انسانی عمل اَتے تخلیقی کارکردگی دا منبع اے۔

خارجی دنیا دا تجربہ یا مشاہدہ جیرھلے انسانی دماغ تائیں رسائی کریندے اَتے انسانی دماغ دا یادداشت  والا حصہ اونکوں محفوظ کر گھندے تاں ہک عرصہ تائیں غور فکر ‘ محویت اَتے توجہ نال ہولے ہولے تخلیقی عمل دا حصہ بݨ ویندے اَتے جیرھلے ایہ عمل مکمل تھی ویندے تاں اچانک کہیں وقت ویلے بغیر اپݨی قوت نال تخلیق کار دی زبان تے آوݨ لڳدے ۔ جینکوں تخلیق کار کاغذی شکل ݙے ݙیندے۔

ایں عمل دی نزدیکی مثال کمپیوٹر یا کیلکولیٹر نال وی سمجھائی ونڄ سڳدی اے یعنی جیرھلے انہیں کوں ٻارہوں معلومات ݙتیاں ویندین تاں او انسانی دماغ کنوں زیادہ تیزی نال اوندا حاصل انسان کوں ݙے ݙیندے ۔ (البتہ ایہ عمل مشینی ہوندے ۔ حیاتیاتی نئیں ہوندا ۔ اِت واسطے کمپیوٹر شعر تخلیق نئیں کر سڳدا)۔

تخلیقی عمل دراصل انسانی دماغ دے ہک مخصوص حصے دا Function اے ۔ جیرھا انسانی تجربے یا مشاہدے کوں ہک نویں تخلیقی شکل وچ پیش کریندے ۔ جیندے وچ درستی دے بے شمار امکانات ہوندن اَتے او وی دماغ (جینکوں فرضی طور تے شعور دا ناں ݙتا ویندے) خود سر انجام ݙیندے۔

انسانی دماغ دے علاوہ شعور ‘ لاشعور اَتے تحت الشعور دے مفروضیں دی کوئی حقیقت کئے نھیں ۔ اَتے جدید فلسفہ Eliminative Materialesm وی ایندی تردید کریندے ۔ اینجھے ٻہوں سارے جدید فلسفیں دا خیال اے جنھیں وچ پائول چرچ لینڈاَتے پڑیشیا چرچ لینڈ (1943ء) کافی مشہور ہن ۔ جو شعور وجود نئیں رکھدااَتے ایہ سارا دماغ دا کم اے (3)اَتے ایہ مسئلہ سارا Neuro - physicsدا ہے ۔اتے تخلیق بارے سارے نظریے فوک سائیکالوجی دا حصہ ہن۔

فوری طور تے کہیں وی تخلیق دے وجود وچ آوݨ دے بعد اوندی نوک پلک درست کرݨ ضروری ہوندی اے ۔ زچگی دے عمل وچوں گزرݨ دے بعد نویں ڄائے ہوئے ٻال وانگوں اونکوں دھنواوݨ تے کپڑے پواوݨ ضروری ہوندن ۔ اَتے ایہ سارا عمل دماغ سر انجام ݙیندے ۔ مگر ایندے وچ تجربے اَتے سمجھ داری نال کم گھنݨاں ہوندے ۔ تخلیق دی نوک پلک دی درستی وچ علم دا غیر ضروری مظاہرہ ضروری نئیں ہوندا ۔اَتے کہیں قسم دے استدلال یا منطق دی بجائے Artistic Logicنال کم گھنݨا ہوندے ۔جیندے واسطے خاصی سوجھ ٻوجھ اَتے تجربے دی لوڑ ہوندی اے ۔ تاہم ایندے واسطے اِتلا اوں خاص علم دی لوڑ ضرور پوندی اے ۔ جیرھا متعلقہ فن کوں سمجھݨ اَتے تخلیق کوں سنوارݨ لیوں ضروری ہوندے ۔ البتہ تخلیق دے عمل وچ علم دے اُچے درجے کم نئیں آ سڳدے ۔ سرائیکی وچ قاضی راضی اَتے مہر عبدالحق دی شاعری ایندی مثال تھی سڳدی اے ۔ 

ہک تخلیق کار واسطے کہیں حد تائیں ہک نقاد ہووݨ وی ضروری اے ۔ جیرھا اپݨے فن پارے تے تنقیدی نظر سٹ تے اونکوں بہتر بݨا سڳے ۔ تنقیدی سوجھ ٻوجھ دی کمی اکثر تخلیقات کوں بیکار بݨا ݙیندی اے۔ ایندے علاوہ کہیں تخلیق کار واسطے کہیں خاص نظریے نال خواہ او جدید ہووے یا قدیم وابستہ ہووݨ ضروری کئے نھیں ۔ کیوں جو تخلیق دا عمل تحقیق یا نظریاتی لکھت دے عمل کنوں انج راہ ہے ۔ مثال دے طور تے خواجہ فریدؒ اَتے ممتاز حیدر ݙاہر اِت واسطے وݙے  شاعرکائنی جو او کہیں نظریے نال وابستہ ہَن اَتے اُنھیں  شاعری کوں انھیں خیالات نال مالا مال کیتے۔ حقیقت ایہ ہے جو او اِت لیوں وݙے شاعر ہَن جو او تخلیقی صلاحیتاں گھن تے ڄائے ہَن۔ ولیم شکیسپیئر(1564-1616)وی وݙا فنکار اے ۔ جیندیں تخلیقات وچ جادو گرنیاں دیاں پیش گوئیاں چلدیاں رہندن اَتے میکسم گورکی وی جیرھا انھیں ڳالھیں کوں نہ منیندا ہا۔

تاہم تخلیق کار کوں پڑھا لکھا اَتے اپݨے ارد گرد دے حالات اَتے علم کنوں باخبر ہووݨا چاہیدا اے ۔ اگر نہ ہو یا تاں ایہ ممکن اے جو او اینجھیاں تخلیقات پیش کر سڳے ۔ جیرھیاں فن دے تقاضے تے پوریاں ہوون ۔ مؤثر اَتے سوہݨیاں وی ہوون ۔ لوک اُنھیں کنوں لطف اندوز تھیون تے مسرت وی حاصل کر سڳن لیکن دانشمندانہ بصیرت کنوں جیرھی بہر حال کہیں فن پارے دی لازمی خصوصیت ہووݨی چاہیدی اے ۔ پڑھݨ والے اوں کنیں محروم رہ ونڄن۔ ایندے فرق دی مثال خواجہ فریدؒ ‘ اشو لال ‘ ممتاز حیدر دے مقابلے وچ  شاکر شجاع آبادی ؔ دے کلام وچ ݙٹھی ونڄ سڳدی اے۔

تخلیق کار کوں مطالعہ وی کرݨا چاہیدا اے ‘ جیرھا زندگی بارے تجربے اَتے مشاہدے وچ نکھار پیدا کریندے۔ ویسے ایہ وی حقیقت اے جو مطالعہ کہیں فن کار؍ تخلیق کار دے خیالات وچ جدت پیدا کریندے اَتے او اپݨی تخلیقات دا معیار بہتر بݨا سڳدے اَتے اپݨے خیالات وچ تکرار کنوں وی بچ سڳدے۔زبان تے قدرت وی

ضروری ہے ۔میݙا خیال اے اگر کوئی پڑھا لکھا اَتے نظریاتی فن کار اپݨے نظریات کوں ٻہوں فنکارانہ انداز وچ ورتے تاں یقینا اوندے علم اَتے نظریاتی خصوصیات دی وجہ نال اوندے فن دے اثر دا دائرہ ودھ سڳدے ۔  البتہ ݙو ٹوک ‘ کھردرے اَتے پروپیگنڈے دے انداز وچ اپݨے نظریات کوں بغیر فنی تقاضے پورے کرݨ دے پیش کرݨ کوئی تخلیقی عمل نئیں ہوندا۔تاریخ وچ فن دے حوالے نال وݙی تخلیق اَتے تخلیق کار جیندا رہندے ۔ جیندے لیوں پیدائشی طور تے موزوں طبع ہووݨ زیادہ اہم حیثیت رکھدے ۔ تاہم ایندے لیوں ریاضت اَتے فنی سوجھ ٻوجھ دی ضرورت وی پوندی اے۔

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان