سرائیکی دا ہک گمنام شاعر خوشدلؔ

لکھت: ڈاکٹر طاہر تونسوی 
سرائیکی زبان تے ادب دے اݨ چھپے ہوئے ورثہ دی ڳول پھول کیتی ونڄے تاں اے پتہ لڳ تے ٻہوں حیرانی تھیندی اے جو سرائیکی دا قدیم سرمایہ ڈھیر سارا اے جیڑھا کئیں طرح وی سامݨے نئیں آیا، حوصلے آلی ڳالھ اے جو سرائیکی دے محقق ایں سرمائے دا کھوج لاوݨ د ی کوشش کریندے پن تے ایں محنت دا نتیجہ اے نکلے کہ سرائیکی دا ٻہوں سارا مواد جیڑھا قلمی صورت وچ لکھیا پیا ہا یا بزرگیں دے ذۃن وچ محفوظ ہا، لکھت پڑھت وچ آ ڳئے۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق، محمد اسلم رسولپوری، سجاد حیدر پرویز تے نصر اللہ خانناصر قابل قدر کم کیتے۔ا یں سلسلے وچ میݙی تحقیقی کوشش خیر شاہ دا کلام وی چھپ کراہیں سامݨے آ ڳئی ہے۔ خیر شاہ دے سرائیکی کلام دا ترجمہ ڈاکٹر مہر عبدالحق ہوریں کریندے پن تے اینکوں لوک ورثے دا قومی ادارہ شائع کریسی۔ خیر شاہ وانگوں ٻے ٻہوں سارے شاعر ایجھیں ہن جیڑھے گمنامی اچ پئے ہن۔ تے انہیں دا کلام سامݨے نہیں آیا۔ انہیں شاعریں وچ محمدبخش نوروز، جوڳی، افگار، بسمل تے اللہ داد تونسوی دے ناں ٻہوں اہم ان تے انہیں دے کلام دی ڳول کر تے انہیں کوں گم نامی وچوں وی کڈھیا ونڄ سڳدے تے انہیں دا مقام و مرتبہ وی متعین کیتا ونڄ سڳدے ۔ اپݨی ڳالھ دی وضاحت کیتے میں اللہ داد تونسوی دا ہک بند پیش کرینداں جیندے توں انہیں دی شاعری تے فن تے گرفت دا اندازہ لایا ونڄ سڳدا اے۔

دور ڳیاں سڄݨاں دیاں تانگھاں الڑے درد جڳائے

خبر نئیں کیا دیراں پیاں لنگھ سال ڳئے نئیں آئے

بلک بلک پر دیسیاں کارݨ اکھیاں ساوݨ لائے

الہٰ دادا رب آباد کرے تے اڄڑی جھوک وسائے

ایں طرح دے سرائیکی شاعریں وچ ہک ناں اے دیوان محمد غوث خوشدلؔ جیڑھے مشہور صوفی بزرگ حضرت سلطان احمد قتالؒ دے خاندان وچ ہن۔ میڈفی تحقیق دے مطابق خوشدل ۱۷۴۶ء وچ جلال پور پیر والا وچ پیدا تھئے تے اپݨی ابتدائی زندگی اتھائیں گزاری۔درس وچ قرآن پاک تے فارسی عربی دی تعلیم حاصل کیتی۔ خوشدل حضرت محکم الدین سیرانیؒ دے مرید تے بعض تذکریں دے مطابق خلیفہ وی ہن۔ ایں حوالے نال خوشدل فقیر تے درویش بزرگ ہن۔ جلال پور پیر والا دے بعض بزرگیں اپݨے بزرگیں دے حوالے نال روایت کیتی جو خوشدل غلابی رنگ دا لباس پیندے ہن تے اوندے اتے ڳوٹہ کناری لڳیا ہویا ہوندا ہا۔ خوشدل دی نرینہ اولاد نہ ہئی۔ چار لڑکیاں ہن۔ ݙوں لڑکیاں جوانی وچ فوت تھی ڳیاں تے دفوں دیاں شادیاں تھیاں۔ احف دے موجود گدی نشین خوشدلؔ دی دھی دی اولاد ہن۔

جیویں میں آکھے خوشدل صوفی ہن، انہیں دا کلام ایندی نمائندگی نہیں کریندا پر ہر صوفی شاعر آلی کار خوشدل وی پردے وچ تے علامتیں دے ذریعے ٻہوں سارے تصوف دے مضامین دا اظہار کیتے۔خوشدل دی شاعری دے نمونے وچوں اساکوں ہݨ تائیں ݙوہڑے مل سڳین۔ انہیں دا مطالعہ کر تے ایہہ پتہ لڳدے جو خوشدل سرائیکی دے نال نال عربی فارسی تے وی عبور رکھیندے ہن۔ اپݨی شاعری وچ انہیں علاقائی علامتاں ورتن۔ ہیر تے رانجھے دے پردے وچ انہیں عشق دے وسیع میدان کوں ٻہوں خوبصورتی تے فنی مہارت نال نبھائے۔ ٻیلے تے ٻیت دیاں علامتاں خوشدل دی شاعری دا خاصہ ہن۔

ساوݨ مانہہ سوہیلا آیا کیوں ماہی دیراں لائے نی

ٻیلے ٻیٹاں سبزی چائی رب سوہݨے مینھ وسائے نی

آن منجھیں کوں ول وسم بھاݨے میں دھوئیں پیر دکھائے نی

خوشدل ماہی کھتر نہ سہندی کیوں ایݙے بار چوائے نی

ساوݨ دے حوالے نال ہجر تے فراق دا بیان خوشدل دے ݙوہڑیں وچ نویں تے ٻہوں ساریاں انداز نال آئے۔ اے روایت سرائیکی وچ پہلے نظر نہیں آندی۔ اے خیال رہوے جو خوشدل اٹھارویں صدی دے شاعر ہن تے ایں روایت دے خالق او آپ ہی ہن۔ بعد دے شاعریں انہیں دا انداز اختیار کیتے۔

رتیں مڑیاں ول ساوݨ آئے تھئے پاندلیاں دے رتے

دور ہے ٻیت ماہی دا ٻیال ہیر ڈھونڈیندی وتے

مَل بھبھوت بیرا ڳن ہوئی ڳل پئے پرم دے چھتے

ملیس ماہی تے ہوئی خوشدل اتے بھیڑے غم نکھتے

ہک ٻی ڳالھ انہیں ݙوہڑیں دا مطالعہ کریندے نظر آندی ہے جو خوشدل ہندی زبان دے لفظیں دا استعمال وی کیتے۔ ایندے وجہ نال انہیں دے کام وچ موسیقیت ہے ، بحراں مترنم ہن تے معنی دیاں جھکیاں تہوں وچ سوچ تے خیال دی گہرائی لُکی ہوئی ہوندی اے تے فکر دی دعوت ݙیندی اے۔

آ ماہی مُد گزری، ٻاجھ تیݙے دل ماندی

اتنا درد وچھوڑا تیݙا اے دل مُول نہ سہندی

ہجر تساݙا سُول اسانوں جا نہیں کئی واندی

خوشدل یار پیارے ٻاجھوں میݙی گزرے رات ݙکھاندی

انہیں دے کلام وچ جیڑھی شے مشترک نظر اندی ہے او ہجر تے فراق دا موضوع اے۔ ایں موضوع شاعر دی سوچ وچ جیڑھا غم گھول ݙتے اوں غم دی چاشنی نال شاعر دا لہجہ ݙکھیا تھی ڳئے تے ایں ݙکھ وچ جیڑھی لذت ملدی اے اوندا اندازہ ہک سچا عاشق ای لا سڳدے جیڑھا انہیں تجربات توں گزریا ہوئے یا گزردا پیا ہووے۔ خوشدل دے جذبات دا اظہار ایں طرح تھیندے۔

عشق تے آتش ݙوہیں برابر عشق دا تاپ تکھیرا

بھا سڑیندی ککھ تے کانے عشق سڑیندا زیرا

بھا دا داروں پاݨی ہویا عشق دا دارو کیڑھا

خوشدل جیں یار پچھوں بدنام تھیوے اوںیار نہ کیتا پھیرا

خوشدل دا کلام چھپ کراہیں سامݨے نہیں آیا۔ پورے کلام دے شائع تھیوݨ دے بعد ای انہیں دے مقام تے مرتبے دا تعین کیتا ونڄ سڳدے۔ ہک اندازے دے مطابق خوشدل دی وفات ۷۵ سال دی عمر وچ تقریباً ۱۸۰۱ء وچ تھئی۔ اپݨی ایں طویل حیاتی وچ انہیں سرائیکی کوں ٻہوں کجھ ݙتے اتے انہیں دی شاعری روشن امکانات دی شاعری ہے۔

میں بدلاں دلدار کنے دل ہرگز مول نہ بدلے

ساوݨ مانہہ دے بدلے وانگوں وسݨ لڳے سے بدلے

ݙوہیں جہان قربان کراں ہک توں عربی دے بدلے

خوشدل یار ملے ہک واری سکھ تھیسن ݙکھ دے بدلے

مکدی ڳالھ اے جو انہیں گمنام شاعریں دے کام دا کھوج لا کراہیں انہیں تے تنقیدی و تحقیقی کم کیتا ونڄے تے ایں طرح سرائیکی زبان و ادب دے ورثے وچ وادھا کیتا ونڄے۔

میں اپݨے محدود وسائل دے باوجود خوشدلؔ دا کلام جتھ تائیں میں کر سڳیاں اکٹھا کر گھدے تے ٻہوں جلدی کتابی شکلوچ سامݨے آ ویسیتے ایں ڳال دا ثبوت مل ویسی جو خوشدل سرائیکی دے ٻہوں وݙے شاعر ہن تے سرائیکی دے قدیم ترین شاعر وی۔

 حوالہ 
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان