’’جھاتی ‘‘اُتّے ہک جھات

ڈاکٹراظہر علی دا ناں شاعری تے علم ادب دی دنیاں وچ نواں کوئنیں۔ اوہ ہک عرصے کنوں شاعری دے پِڑ تے جھمراں مریندے ودِن اَتے شاعری وچ گوݙے گوݙے لتھے ودِن ۔ میں اُنھاں کوں ٻہوں مُد تئیں’’ماء بولی‘‘ لاہور اِچ پڑھدا ریہاں ۔ وَل ’’پنچم‘‘ آیا تاں اُوندے وچ چھپݨ لڳ ڳے ۔ اُنہاں دی شاعری دا اسلوب ، لفظاں دا ورتارا ، بیان دا انداز تے علامتاں ، استعارے تے تلمیحاں میکوں ٻہوں پسند آندے ریہے ۔ نویں اسلوب تے جدید انداز دے ایں شاعر کوں ملّݨ دی ٻہوں کوشش کیتی پر نہ اوہ کئیں مشاعرے اِچ آندے ریہے نہ کئیں ادبی کٹھ اِچ ݙسدے ریہے۔عابد عمیق تے اظہر علی ݙونہیں اکثراء ہکّے رسالے اِچ چھپدے رہندے ہَن۔ وَل ایں تھیا جو ہک ݙینہ اچݨ چیتی اُنہاں دا میکوں فون آیا اَتے وَل او میکوں ملّݨ کیتے میݙے کالج وی آ ڳئے ۔ بس ایں سمجھو جو کیڑی کول بھگوان آ ڳیا ۔ میکوں ٻہوں خوشی تھئی جو وقت دا ہک انوکھڑا تے جدید لہجے دا شاعر ، جہڑا کھوہ وانگ گہرا ہے ہک تِرسّے تے سکیتے بندے کول آپ آ ڳئے ۔میں اظہر علی دی شاعری وچ جہڑا خلوص ، محبت تے سادگی ݙٹھی ہئی اوہا اُنہاں دے رویّے تے ڳالھ مہاڑ دے انداز وچ وی نظر آئی ۔ اوہ ݙینہ تے اَڄ دا ݙینہ میݙی ڈاکٹر اظہر علی نال نیاز مندی چلی آندی ہے ۔ اُنہاں کوں میں وَلا وَلا آکھیا جو اوہ آپݨے کلام دا مجموعہ چھاپے چاڑِھن پر اُنہاں آپݨی بے پرواہی جاری رکھی اَتے کتاب آنݨ آلے پاسے کن اِی نہ ݙتونیں۔ایں ڈِھل اِچ کئی سال لنگھ ڳے ۔ وَل ٻس ایہو پتہ لڳا جو کتاب چھپ ڳئی ہے اَتے ’’جھاتی‘‘ ساݙے دِل اِچ جھاتی آن پاتی ہے۔

’’جھاتی‘‘ ڈاکٹر اظہر علی دا پہلا مجموعہ ہے جہڑا ہُݨیں چھپ کے سامھݨے آئے ۔ ایں کتاب دے ہتھڑیکے ڈاکٹر اظہر علی جیہاں ڳجھّا۔ بندہ کُھل کے ساݙے سامھݨے آ ڳئے ۔ اظہر علی ہک حساس شاعر اِی نھیں ہک حساس انسان ، وسیب دا سچا محبتی ، وسیب دے ݙکھاں اُتے ماتم تے ویݨ کرݨ آلا سچا سرائیکی ہے۔

                       ٹی وی چینل ݙیکھو بھانویں

                       کوئی اخبار پھرلو

                       ویݨ مُکاݨ تے مونجھ اِی مونجھ اے

                       برہوں دے پندھ ہِن سخت شدید

…………

                       اَڄ کل یا وَل کئی صدیاں توں

                       ساݙے آہروں ٻاہروں

                       آکھو چار چودھاروں

                       مونجھ اِی مونجھ اے

                       سِک اِی سِک اے                                                    (ہک جھات)

ڈاکٹر اظہر علی ہک جدید سوچ رکھݨ آلا شاعر ہے ۔ اوندا وسیب دی نبض اُتے ہتھ ہے ۔ جیویں اوہ ڈاکٹر ہووݨ سانگے مریض کوں ݙیہدیں ہوئیں اوندی نبض ݙیکھ کے اوندے ہر ݙکھ کوں جٖاݨ گھندے ، اُونویں شاعر ہوندیں ہوئیں شاعری کرݨ ویلے اوہ وسیب دے ݙکھاں کوں اندروں ڳول کے پڑھݨ آلے دے اڳوں رکھ ݙیندے۔ اُوکوں پتہ ہے جو ساکوں حاکماں خاص داء لا لا کے جٖاݨ ٻجھ کے ٻنہاں وسیباں کنوں پِچھوں رکھّے۔ ساݙے کاروبار برباد کیتن ۔ بزار سُنجٖ کر چھوڑن اَتے اِنہاں حاکماں دی حاکمی ساݙے کیتے عذاب بݨی ہوئی ہے ۔ تہوں اوہ حاکماں کوں جُوٹھا ، فریبی ، ݙٹ باز تے دھوکے باز سمجھ کے صاف آہدے:

                       پار دِھروں کوئی دید بھنوائوں

                       یا ݙیکھوں اُروار

                       ہکّو سُنجٖ اے چڑھدی آندی

                       ساݙے ڳوٹھ بزار

                       حاکم آکھے

                       ’’ݙیڈھے ݙیڈھے سوکاں ساوِل چا گھنسن اِت وار‘‘

                       حاکم تیݙے لارے تے

                       ساکوں نئیں اِتبار

                       تُوں بھاویں سِدّھا تھی

                       تے بھانویں پُٹھّا تھی                             (حاکم تیرے ایں……)

اَڄ ہر سرائیکی ایہ ڳالھ سمجھ چُکے جو ساݙے لوکاں نال عرصے کنوں دود تھیندا آندے اَتے سارے حاکماں ساݙے وسائل اُتے قبضہ کیتے ، مُلک گیری ، مال گیری تے دادا گیری نال ساکوں لُٹّے تے سجّی ݙکھا کے کھٻی ماری اے۔ تہوں حاکم اُتّے اِتبار کرݨ ، ویلے دا ٻہوں وݙا دوکھا تے دروہ ہے۔ پر لوک ہِن جو چُپ وَٹّی پئین ۔ اظہر علی اِنہاں سُتّے لوکاں کوں دھاڑ پِٹ کرݨ ، آہیں بھرݨ تے دھانہ ݙیوݨ دی مَت لیندے ۔ او لوکاں کوں جاگݨ تے مجبور کریندا پئے ۔ اوہ آہدے جو تہاکوں نیا نہ تے حق تاں مِلسی جݙاں تُساں اُچی اَواز اِچ فریاد کریسو:

اِنہاں مونجھے مونجھے لوکیں دے

ایں سُنجٖ سُنجٖ شہر دے وچ

ایں پیر پسارے تے سُتّی ہوئی چُپ دے ناں

کوئی دھانہ ہوسی تاں

نیا نہ ہوسی

تُوں اُچّی اُچّی دھانہ تے کر

نیا نہ چرکے سہی پر تھی ویسی

ایہ ہک دِھروں وڳدی نیں پلٹیج ویسی                       (دھانہ تے نیاں)

’’جھاتی‘‘ پڑھ کے ساکوں نظر آندے جو شاعر وسیب اِچ پھردا ودّے اَتے ساکوں وی نال پھریندا ودّے ۔ ملتان شہر … ملتان دی کبوتر منڈی … چوک بزار … وسیب دیاں سَوڑیاں ڳلھیاں …2005ء دا بھوئیں اَمب … وسیب دے موسم ہاڑھ تے ساوݨی دے سَوّب … وَل اِتھوں دے جانور ، پکھی ، پیر فقیر ، ساݙے ویس تے پہناوے ، سبّھو کُجھ حیاتی وچ جھاتی پیندا ساکوں نظر دا ہے۔

اظہر علی دے استعارے جٖاݨو ہِن ۔ روایتی استعاریاں ، بُکھ ، تَس ، ہیر ، کیدو ، مُلاّں ، قاضی ، کھیڑے ، ملوہہ کنوں علاوہ پرہلاد ، سورج کُنڈ ، غوث بہاو الحق، مظفر خان ، شاہ شمس وی ساݙی دھرتی دے جیندے جاڳدے استعارے ہِن ، جنہاں نال سارا وسیب جُڑیا ہوئے ۔ اظہر علی کتاب وچ جاء جاء تے ’’نیلے پکھّی‘‘ دا استعارہ ورتے ۔ ’’نیلا پکھّی‘‘ علامت ہے ۔ سُوہݨپ دی ، وسیب اِچ نظرݨ آلے نیلے تے صاف اَسمان دی ۔ تصوّف نال ڳندھے وسیب دی ایں رِیت دی جو نیلا رنگ اَکھّیں کوں بھانویں جو نھیں بھاندا پر اَکھّیں کوں سُجٖاک تاں رکھیندے ۔ ایہ رنگ چشتی سلسلہ دے صوفیاں دا رنگ ہے ۔ اظہر علی دی سوچ اِچ نیلا رنگ ایں طرحاں رَچیا ہوئے جو اُونیں ٻہوں ساریاں جاہیں تے اَپݨیاں نظماں اِچ ایں رنگ کوں ورتے ۔ اوندے نزیک نیلا رنگ صبر ، وفا تے مسلسل کم دی علامت ہے ۔ اوہ آہدے:

(1)             کاسنی نیلے قلم وی ہن پئے

                       ݙو ترے نیلے اکھّر لیک تے نیلو نیل حیاتی

                       کرو کسے دی بھانویں                                                      (قلم)

(2)            کندھی اُتّے نیلا پکھّی

                       ٻیٹھا جھاتی ماردا                            (کندھی اُتّے نیلا پکھّی)

(3)            کوئی نیلا پکھّی

                       ٻوہا آن ٹھنگوردا                                                                  (نیلا پکھّی)

(4)            بس ہِک نیلا نیلا پکھّی

                       نیلے نیلے کھمب کھنڈریندا

                       او دریا یا پھر واہئی                           (اساں ݙٹھا تے)       

’’جھاتی‘‘ وچ 56نظماں ہِن ایہ ساریاں نظماں آزاد پر وسیب دی سوچ اِچ ٻدّھل ہِن ۔ اظہر علی ملتان شہر دا وسنیک ہے ۔ ملتان جیہاں روایتی شہر اَپݨے اندر جہڑا جادو تے چِھک رکھیندے۔ اظہر علی اوندی مستی اِچ مست ہے ۔ ’’جھاتی‘‘اِچ کئی نظماں ملتان شہر دی تاریخ ایندی ثقافت ، لوکاں دے ورتارے ، شہر دیاں ڳلھّیاں ، بزاراں داذکر کریندیاں ہِن ۔کیݙی سوڑی ڳلھی ہے ۔ اوہلا: کبوتر منڈی … ہولا کیتا بار… رمز بھریا ملتان … ایہ نظماں شاعر دے لاشعور وچ موجود اپݨے شہر تے اُوندیاں سِلھّاں نال محبت کوں ظاہر کریندیاں ہِن۔

اظہرعلی ہک سُجٖاک ، حساس تے ادراک رکھݨ آلا شاعر ہے ۔ اونیں اَکھ کھولی تاں ملک اِچ مارشل لاء ہئی ۔ پڑھدا ریہا تاں ملِک اِچ مارشل لاء ہئی ۔ ہُݨ نوکری کریندا پئے تاں ملک اِچ مارشل لاء ہے ۔ جہڑے بندے دا جٖم جٖاء جبر دے گُھٹّے ہوئے ماحول اِچ ہووے اوندی سوچ دا نیلا پکھّی بھلا آپݨے سُوہݨپ کوں کیویں ہنڈاوے ۔ چار چپھیروں اُسردیاں کندھاں تے لوہے دے کوٹاں دے ٻاہروں دی ساوِل کوں اوہ کیویں ݙیکھے۔ اوندے کن تاں باری ٻوٹاں دیاں باری اَوازاں اِی سُݨدیاں ریہ ڳن ۔ اظہر علی دیاں ݙو نظماں ’’کھکھّر‘‘ وچ اینہی ݙکھ دا نوحہ ہے:

چاچا مالی تیکوں ݙرنئیں کھکھراں دا

’’ہے تاں سہی پر ہُݨ اساں اِنہاں دے اَتے اِنہاں

ساݙے رَلے رہوݨ دی ٹھائی کر گھدی اے۔‘‘

باغ کوں ݙیکھ کے

موٹر سائیکل تے ٻہہ اَساں

شہر دُوں پِچھاں وَلّے

’’رُکیئے آگے چیک پوسٹ ہے‘‘…

’’بند کرو یہ موٹر سائیکل اور اپنی بکواس

باغ اور دریا باقی تمہیں دکھاتے ہیں ہم‘‘…

مُڑ مُڑ آکھے چاچا مالی سچ آہدا ہئی

’’کھکھّر جیکر ہووے

نیڑے بھاویں زری پروبھری

کہیں ویلے وی کہیں جاہ تے وی

ݙینھبو تہاکوں پٹ سکدا اے

جیکر ٹھائی نہ ہووے‘‘

میں آہداں اظہر علی دی ’’جھاتی‘‘ وچ کُئی وی جھاتی مارے اُوکوں وسیب تے اوندے ثقافتی حوالے نویں معنیاں وچ نظر آندن۔اظہر علی دا ایہ نویکلا اسلوب ہے جو وسیب کوں ، قاری کوں تے نویں دور دے تلازمیاں کوں سلھاڑی رکھدے۔ میں اظہر علی کوں ایں شاندار کتاب اُتّے مبارخاں پیش کرینداں ۔ نظم دا اوہ اسلوب جہڑا اجٖوکے شاعراں عابد عمیق ، رفعت عباس ، اشوّ لال ، سعیداختر ، خالد اقبال تے ایہو جہیں ٻنہاں شاعراں دی شاعری راہیں ٹُردا پئے، اظہر علی دی ’’جھاتی‘‘ نال ٻیا وی اڳوں تے ٹُردا نظر آندے ۔ وسیب کوں سُجٖاک رکھݨ دا ایہ آہر جاری رہوݨاں چاہیدا ہے۔

8؍مارچ2008ء

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان