18ویں صدی وچ سرائیکی اَکھاݨ

(1)علی حیدر ملتانی 
18ویں صدی وچ علی حیدر ملتانی جہڑی شاعری کریندے پئے ہَن اُوندے وچ وی سرائیکی اَکھاݨ موجود ہِن ۔ علی حیدر ملتانی 1101ھ ؍1690ء اِچ چک چونترہ ضلع ملتان اِچ جٖمّے ۔ آپ خواجہ فخر الدین دہلوی دے مرید ہَن ۔ باعمل صوفی ہَن ۔ اُنہاں ملتان دے مولوی نور محمد کنوں تعلیم حاصل کیتی۔1199ھ ؍1785ء اِچ فوت تھئے ۔ آپ دا کلام کلیات علی حیدر موجود ہے ۔ جیندے کجھ شعر آپݨے اندر صوفیانہ سرائیکی اَکھاݨ رکھدن۔

(1حیدر گرمی عشقے دی ہوئی ، پکھڑا کون ہلاوندا اے(سی حرفی نمبر4)

سرائیکی اَکھاݨ: عشق دی بھاہ کُئی نِھیں ٻجھا سڳدا

(2علی حیدر باغ بہار چمن دی ، ٻاجھوں رانجھݨ یار اینویں( سی حرفی نمبر5)

سرائیکی اَکھاݨ: محبوب مُتّوں حیاتی دی رونق کوئنیں

(3جیہناں قرب حضور نصیب ہویا ، نک نتھ ، سُوہے ہتھ چوڑیاں نی( سی حرفی6)

سرائیکی اَکھاݨ : جیکوں محبوب مِل ونجٖے ،اُوندی حیاتی وِچ خُشیاں آ ویندیاں ہِن

(4توبہ ہے حیدرؔ دور سجٖݨ تھوں جیونا بھی مر جاوݨا بھی (متفرق اشعار)

سرائیکی اَکھاݨ : عاشق محبوب دا وصال برداشت کر سڳدے نہ فراق

(5مشکل گھاتاں سبھّے او حیدر ؔ ، پر برہوں دی گھات انوکھڑی اے

سرائیکی اَکھاݨ: مُشکلاں وچوں وݙی مشکل فراقِ یار ہے

(6حیدر وارے جائیے ، ایہناں عاشقاں توں ، جیہناں کفر وِچوں کیتا رب صحی(متفرق اشعار)

سرائیکی اَکھاݨ : رب دے عاشق ، محبوب کوں ہر جاء ڳول گھندِن

(ماخوذ: کلیات علی حیدر؍ علی حیدر ملتانی)

 (2)مولوی لطف علی 
18ویں صدی دی شاعری وچ سب توں اُچیرا ناں مولوی لطف علی دا ہے ۔ آپ1716ء وچ ملتان دے اُبھّے کن ہک قصبے بہادر پور وچ جٖمّے۔ آپ بہاء الدین زکریا ؒ دے مُرید ، عبدالحکیم اُچوی دے ہم عصر تے علی حیدر ملتانی کنوں فیض یافتہ ہَن ۔ ملتان اِچ مولوی نور محمد کنوں علم حاصل کیتا ۔ نواب مظّفر خان والیٔ ملتان دے دربار وِچ ریہے ۔ نواب صاحب دی کنیز ’’مدن‘‘ اُتّے عاشق تھی ڳئے ۔ نواب نے ایہ کنیز اُنھاںکوں دان کر ݙتّی آپ وی بہاول پور چلے ڳئے تے نواب دے درباریاں وچ رَل ڳئے ۔ اُتھّاں اُنھاں مثنوی سیف الملوک (سیفل نامہ ؍ 1780ء) لکھی ۔ آپ دے ݙوہڑے ٻہوں مشہور ہِن ۔1794ء اِچ فوت تھئے ۔ عبدالغفور قریشی انہاں کوں سرائیکی دا ’’میر حسن‘‘ آکھے۔

مولوی لُطف علی دی سیف الملوک وچ ٻہوں سارے شعراں وچ سرائیکی اَکھاݨ ورتے ڳئین ۔ جنہاں وچوں کُجھ ایہ ہِن:

(1قدرت دے قلزم وِچ کُل دا گم ہے عقل انسانی (صفحہ52)

سرائیکی اَکھاݨ: قدرت دے بھیت کُئی نِھیں پا سڳدا

(2نہیں وفا وِچ عالم دے ، ہِے ابتر دور زمانہ (صفحہ67)

سرائیکی اَکھاݨ : دُنیاں وچ وفا کوئنیں

(3جنگ جدل کم ابتر ہے ، وَہ بہتر صلح صفائی (صفحہ95)

سرائیکی اَکھان: لڑائی فساد کنوں صلح صفائی بہتر ہے

(4آدم دے نال پرمی دی ہرگز نِہیں قرابت تھیندی(صفحہ145)

(5خالی نال پری دی سنگت کتھوں مناسب آسی (صفحہ147)

سرائیکی اَکھاݨ : کند ہم جنس بہ ہم جنس پرواز

(6کیا مقدر جو پھیرے کوئی لکھیا حکم خُدائی(صفحہ 178)

سرائیکی اَکھاݨ : تقدیر دا لکھا کُئی نِھیں مِٹا سڳدا

(7لڑھدے کوں رب کندھی لیسی آپ کریسی بَھلاّ (صفحہ190)

سرائیکی اَکھاݨ : ہمتِ مرداں مددِ خدا

(8لِکھیا کون مٹاوے اَزلی اِینویں نوشتہ آہا (صفحہ197)

سرائیکی اَکھاݨ : تقدیر دا لکھا کون مِٹا سڳدے

(9مارے کون بندے کوں جے وَت خاوند آپ نہ مارے(صفحہ200)

سرائیکی اَکھاݨ: خدا نہ مارے تاں بندہ کئیں کوں نہیں مار سڳدا

(10بے درداں کوں نندر زیادہ ، درد منداں نِندر چھوڑی (صفحہ287)

سرائیکی اَکھاݨ : ظالم سُکھ دی نندر سمدے تے درد مند بے آرام رہندے

(11ݙکھیاں کوں ݙکھ مِلدے ݙوڑے ، واہ تقدیر ربانی(صفحہ314)

سرائیکی اَکھاݨ: ݙکھی جاء وَل وَل ݙکھدی ہے

(12پکرن لُطف حبیب جݙاں ، بدخواہ کرن بدخواہی(صفحہ334ء)

سرائیکی اَکھاݨ: اَوکھے ویلے آپݨے؍ سجٖݨ ہی کم آندِن

(13لُطف علی کیا رنگ ݙکھالے ، خاوند کل خلق دا

سرائیکی اَکھاݨ: خدا دے جلوے وَنّو وَن دے ہِن

(ماخوذ: سیف الملوک؍ از مولوی لطف علی مرتبہ بشیر احمد ظامی)

(3)مولوی عبدالحکیم اُچوی

شاعری دیاں کتاباں وچ مولوی عبدالحکیم اُچوی دی مثنوی یوسف زلیخا جہڑی 1803ء اِچ چَھپ کے سامھݨے آئی ۔18ویں صدی دے کُجھ سرائیکی اَکھاݨ آپݨے اندر رکھیندی ہے ۔ مولوی عبدالحکیم 1747ء اِچ احمد پور شرقیہ (اُچ شریف) اِچ جٖمّے ۔ خواجہ نور محمد مہاروی دے ہتھ تے بیعت تھئے ۔ انھاں دی مثنوی روانی تے شُستگی دا شاہ کار ہے ۔ سادگی ، فطری انداز ، اعلیٰ بامحاورہ زبان ایں مثنوی دیاں خوبیاں ہِن ۔ حافظ محمود شیرانی لکھے جو:

یوسف زلیخا دا قصّہ پنجاب اِچ مقبول ریہے … لیکن سب تُوں قدیم عبدالحکیم دی یوسف زلیخا ہے جہڑی 1218ء ؍1803ء اِچ نظم دا چولا پیندی ہے۔

عبدالحکیم دی مثنوی دا اُوہو دور ہے جݙاں فورٹ ولیم کالج اِچ باغ و بہار لکھی ڳئی ہئی ۔ مثنوی دے مصرعیاں وچ ایہ سرائیکی اَکھاݨ ݙیکھو:

(1کُسِن ظلم نہ کردے فرق یک مُو                             (صفحہ67)

سرائیکی اَکھاݨ: ظالم ، ظلم اِچ گھٹکی نِھیں کریندا ہوندا

(2زمانہ ݙیکھ کے مکراں کماوے ، ݙکھاوے کݨک تے او جَو وِکاوے(صفحہ71)

سرائیکی اَکھاݨ : لوک دوکھے باز ہوندِن ؍ لوک ݙکھیندے سجّٖی مریندے کھبّئی ہِن

(3کرے قادر اڳے پھر گریہ زاری                          (صفحہ74)

سرائیکی اَکھاݨ : ہمیشاں رب دے اڳوں عاجزی کرو

(4بی بی کیتے کنیزاں سَے ہزاراں                          (صفحہ78)

سرائیکی اَکھاݨ : امیراں کیتے خادماں دی کمی نِھیں ہوندی

(5تُساں نوں صبر کرنا خوب ہوسی ، وصول اس صبر سوں محبوب ہوسی(صفحہ97)

سرائیکی اَکھاݨ: صبر دا پَھل مِٹھّا ہوندے؍ حیاتی دا پندھ صبر منگدے

(6جو اس لارے ، تے پرنے وی کُؤارے       (صفحہ153)

سرائیکی اَکھاݨ: جے اِیہے لارے تاں پرنے وی کُؤارے

(7جو متّھے کُوڑ دے سب دھوڑ ہے دُھوڑ              (صفحہ161)

(8جو متّھے کُوڑ دے سب دُھوڑ آہا                             (صفحہ189)

                                               سرائیکی اَکھاݨ: کُوڑ دے مونہ وچ دُھوڑ

(9مکّر رنّاں دے پَر لِکھدِن زیادے                        (صفحہ 163)

سرائیکی اَکھاݨ: تریمت ٻہوں مکر کریندی ہے؍ تریمت تے مکّر ٻس ہِن

(10خُدا تُوں جو کوئی تحقیق ݙرسی ، کم اُس دے نوں خدا ضائع نہ کرسی(صفحہ205)

سرائیکی اَکھاݨ: خدا کئیں دی نیکی برباد نھیں کریندا

(11               فراقاں یار کیتا سخت بیمار

                       ڈُکھاں درداں غماں سُولاں سٹیا مار    (صفحہ211)

سرائیکی اَکھاݨ: ہجر فراق تے ݙکھ درد بندے کوں مار گھتیندن

(ماخوذ: مثنوی یوسف زلیخا مرتّبہ دلشاد کلانچوی)

اُتلے اَکھاݨاں کنوں پتہ لڳدے جو ایں دور وِچ سرائیکی اَکھانج ہک الڳ ونکی دے طور تے عوام اِچ استعمال تھیندے ہَن اَتے لوک اِنہاں کوں اپݨی عام ٻول چال اِچ ورتیندے ہَن تہوں مولوی عبدالحکیم اُچوی سالم دے سالم اَکھاݨ ہو بہو اُونویں آپݨے مصرعیاں اِچ استعمال کر چھوڑِن جیویں عوام اِچ مستعمل ہَن۔

ایں دور دے بعد اساکوں سرائیکی اَکھاݨ ہک علیحدہ جملے ؍ یونٹ کی شِکل اِچ نظر آندِن ۔تلویں تاریخی اَکھاݨ جتھاں 18ویں صدی دی تاریخ دے کجھ ’’پُکھ پیش کریندن‘ اُتھائیں اَکھاݨ دی انفرادیت کو ں وی نشابر کریندے پئین۔

 (1آمد حاجی شریف ، نہ ربیع نہ خریف 
1767ء تُوں 1770ء تئیں ملتان دا حاکم حاجی شریف خان ہا ۔ اوہ ٻہوں ظالم ہا ۔ ایں اَکھاݨ وچ اُوندا ظلم نظر آندے۔

 (2کھادا پیتا لاہے دا باقی احمد شاہے دا 
احمد شاہ ابدالی 1720ء کنوں 1772ء تئیں ہندوستان اُتّے اَٹھ حملے کیتے ۔ احمد شاہ ملتان اِچ جٖمّیا ہا ۔ اُونیں وَلا وَلا حملے کرکے ہندوستان دا مال لُٹّی رکھیا ۔ اے تئیں جو لوکاں کول ککھ نہ ریہا ۔ ایں اَکھاݨ اِچ لوکاں دی حالت تے احمد شاہ دی عادت کن اشارہ ہے۔

(3گُلاّں وِچوں گُل پیدا تھیا ، کُجھ کِھلیا کُجھ کِھلسے

نور محمد کلہوڑا 1757ء کنوں 1772ء تئیں آپݨے بھرا مُراد یاب خان دے بعد سندھ دا حاکم ریہا ۔ اُوں گُلاّں ناں دی ہک کنجری نال شادی کیتی جیندے وِچوں ہک پُتر جٖایا ۔ ایں اَکھاݨ وِچ اُݙانہیںاشارہ ہے۔

 (4میاں شودا تاں ݙیوے پر محبت خان کھوسہ نہ ݙیوے 
میاں یار محمد کلہوڑا 1718ء کنوں 1753ء تئیں سندھ دا حاکم ریہا ۔ ایہ ٻہوں سخی حاکم ہا ۔ ایندا وزیر محبت خان کھوسہ کنجوس تے حرصی ہا۔ میاں یار محمد لوکاں اُتّے مہربانیاں کریندا پر محبت کھوسہ عنایات کنوں گریز کریندا ہا ۔ ایہ اَکھاݨ ݙونہاں دیاں عادتاں ظاہر کریندا پئے۔

(5کابل کُنّاں چڑھیا ، بھاہ لڳی ملتان+دِلّی پُھوکاں ماریاں ، سڑڳیاں ہندوستان

مُغل بادشاہ اورنگزیب (1658ء ۔1707ء) دے بعد کابل دے حکمران دی ہندوستان وچ مداخلت ودّھی تے سارے حکمران کابل اِچ متّا پکیندے۔ ملتان اُتے قبضہ کریندے تے وَت دلّی ونجٖ کے سارے ہندوستان اُتّے قبضہ کر گھندے ریہے ۔ جہڑا حاکم ملتان اُتّے قبضہ کر گھندا اوہ دِلّی کوں سُکھیت نال فتح کر گھندا ۔ اِیندے نال اِی تلواں اَکھاݨ بݨیا۔

 (6جیندا ملتان مضبوط ، اوندی دِلّی مضبوط 

 (7مَنّو ساݙی ݙاتری اَساں اُوندے سوئے 
او جُتّی ساکوں وَڈھدا اَساں اُتنے وݙے ہوئے

لہور دے گورنر معین الملک عرف میر منّوں 1748ء کنوں 1753 ء تئیں سکھّاں کوں ٻہوں نقصان پُچایا اَتے سِکھّاں کوں عام قتل کیتا ۔ ایہ کہاوت سکھّاں بݨائی تے آکھیا جو اساں سوئے دے ٻوٹے ہَیں۔ میر منوں ساݙے کیتے ݙاتری ہے ۔اوہ ساکوں کپیندے تے اساں جیوں وَدھدے ہیں۔

 (8جہاناں ڳیا جہان توں ، قبر ڳئی گُستان تُوں 
احمد شاہ ابدالی ہندوستان اُتّے 1765ء اِچ ستواں حملہ کرکے وَلیا آندا ہا ۔ آندے ہوئیں اُوندے جرنیل جہان خان ،لالیاں (چنیوٹ) دے علاقے اُتّے حملہ کیتا اَتے شہر کوں برباد کر ݙتا ۔ صدیق لالی دی لائبریری کوں بھاہ لا ݙتی ۔ عظمت اللہ خان لالی شہر کوں بچیندیں ماریا ڳیا ۔ کُجھ عرصے بعد ظالم جہاں خان ، آپ ماریا ڳیا ۔ ایں اَکھاݨ وچ اُوندے مرݨ اُتّے خوشی دا اظہار ہے۔

 (9سوبھے دی سو بھاڳئی ، گوجر دا ڳیا مال 
   لہݨے کوں ݙیوݨاں آیا ، تریہے تھئے کنگال

احمد شاہ ابدالی دے ستویں حملے دے بعد لہور اُتّے سوبھا سنگھ ، گوجر سنگھ تے لہنا سنگھ قبضہ کر گھدّا۔ 4؍ دسمبر1766ء کوں احمد شاہ ابدالی ول آیا اَتے اُوں آپݨی مُہارلہور کن رکھّی ۔ابدالی دا ناں سُݨ کے تریہے سِکھ بھجٖ ڳئے ۔ اِیں کہاوت اِچ اُنہاں کن اشارہ ہے۔

 (10فرخ سیر دی وَسّی نگری ، سِندھ وچ وُٹھے مینہ تے نِسری 
فرخ سیر اورنگزیب دے وݙے پُتر معظم شاہ ؍شاہ عالم1707:ء۔1712ء) دے ݙوجھے پُتر عظیم الشان دا پُتر ہا ۔ جہڑا اپݨے ݙاݙے معظم شاہ دے بعد 1713ء کنوں 1719ء تئیں دِلّی دا حاکم ریہا ہا ۔ اِیکوں قید کرکے پہلے اندھا کر ݙتّا ڳیا تے وَل قتل کر ݙتا ڳیا ۔ اِیندے دور وچ سندھ صوبہ خوشحال حال ہا ۔  ایہ کہاوت اُونہی دور دی ہے۔

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان