سرائیکی وسیب دے شگون ، منتر تے ٹوݨے ٹوٹکے

شگون 
شگون دے لفظی معنے ہِن : شگن ، فال ۔ ایہ فارسی زبان دا لفظ ہے ۔ فارسی وچ ایکوں ’’شگُن‘‘ آہدن ۔ جیندے معنے ہِن : فال ۔ سرائیکی وچ فال کوں پھال آہدن ۔ جیندی جمع ہے پھالاں ۔ خواجہ سئیں آپݨے دیوان وچ ایں لفظ کوں فارسی شکل وچ فال تے فالاں استعمال کیتے ۔ جیویں:

ع                     اَڄ فال فراق ݙسیندی ہے            (کافی نمبر162)

ع                   سݙ سݙ جوسی فالاں پاواں                       (کافی نمبر97)

سرائیکی وچ شگون گھنّݨ ؍پھال گھنّݨ تے شگون ہووݨ ؍ کم دا چنگے ویلے شروع تھیوݨ ، دے محاورے استعمال اِچ ہِن ۔ جبکہ ’’بدشگونی‘‘ دے معنے ہِن : کئیں کم بارے منحوس لفظ مونہ وچوں کڈّھݨ ۔ شگونیا ، نجومی تے پھال پاوݨ آلے کوں آہدِن تے بدشگونیا (بعضے علاقیاں وچ بدسگݨاں وی آہدن) منحوس کوں آہدِن ۔ شادی پوہ اُتّے نحوست دور کرݨ آلیاں رَسماں کوں ’’شگن کرݨ‘‘ آہدن۔

کئی سرائیکی اَکھاݨ ، وسیب وِچ ایہو جیہیں ہِن جنہاں وچ ’’شگون‘‘ موجود ہِن ۔ جیویں :

1:                     پَٹ پَٹ کے روٹی ناں کھئو تنگی آندی ہے۔

2:                  ٹُر ٹُر کے روٹی کھئو تاں تنگی آندی ہے۔

3:                   رات کوں ٻہاری ݙئیو تاں غریبی آندی ہے۔

4:                    رَتوِل دا مُل نہ گھتّو

(آہدِن ایں طرحاں زناور مرویندے؍ مطلب ہے جو مُل پئے ونجٖے تاں زناور کو ویچ ݙئیو)

اِنہاں اَکھاݨاں دے علاوہ کئی شگون ، لوکاں دی زباناں اُتّے موجود ہِن ۔ جیویں:

(1                 ٻلّی نِچھ مارے؍ رستہ کپ ونجٖے …… بد شگونی ہے۔

(2                جُتّی اُتّے جُتّی چڑھے تاں … سفر دا شگون ہے۔

(3                ہتھاں دیاں تَلّیاں کوں خرسی ہووے تاں … دولت آندی ہے۔

(4                تریمت دی کھٻی اَکھ تے مرد دی سجّٖی اَکھ پھڑ کے تاں … چنڳا شگو ن ہے۔

کُجھ پُراݨے شگون ایہ ہِن:

(1)ہفتے دے کجھ ݙینہ چنگے سمجھے ویندن تے کُجھ منحوس ۔ چنگے ݙینہاں وچ کُجھ کم ایں کیتے ویندے ہَن:

آیت وار تے روز جمعہ دے ، لہندے مُول نہ جا

چھنچھروار ، سُنوار دیہاڑے ، چڑھدے پیر نہ پا

منگل وار تے ٻدھ دیہاڑے ، قطب ہرگز نہ جا

سُݨ پیارا وار خمیس دے ، ݙکھّݨ مُول نہ جا

ترجمہ: اتوار اور جمعہ کے دنوں میں مغرب کی جانب ، سنیچر وار اور سوموار کے دنوں میں مشرق کی جانب ، منگل وار اور بُدھ وار کو شمال کی جانب اور جمعرات کو جنوب کی سمت سفر نہ کرنا۔

اِیہا وجہ ہے جو آݙت وار کوںچنگا ݙینہ سمجھ کے کسان کاشتکاری ؍رڑھ واہی کریندے۔ فصلاں کوں پاݨی لیندے تے اُنھاں کوں کپیندے ہَن ۔ ہندو منگل وار دے ݙینہ کھیت اِچ کم نھیں کریندے ۔ اُنھاں دے نزیک منگل ، دھرتی دا پُتر ہے ۔ چور جمعہ دے ݙینہ چوری نھیں کریندے جو ایہ برکت آلا ݙینہ ہے ۔ ایں لئوں پکڑیج ونجٖݨ دا ݙر ہوندے ۔ اِینویں اِی چھݨ چھݨ؍چھنچھر دا ݙینہ چنگا نِھیں سمجھیا ویندا اَتے لوک چھݨ چھݨ تے منگل دے ݙیہاڑیاں وچ کُئی نواں کم شروع نِھیں کریندے۔

(2) ہندو تے مسلمان ݙونہیں جوگنیاں ؍چالیہ ابدال اُتّے یقین رکھدن ۔ چالیہ ابدال ، اصل وِچ 40اولیاء ہِن جہڑے مہینے دیاں مختلف تریخاں وچ مختلف سمتاں؍ پاسیاں وچ رہندِن ۔ اِنہاں ابدال دی ڳنتری ہمیشاں چالیہ اِی رہندی ہے ۔ جیکر کُئی ہک ولی مر ونجٖے تاں نواں وَلی اُوندی جاء گھن گھندے ۔ جِنھاں تریخاں وچ ابدال کئیں پاسے ہووِن تاں اُوں پاسے سفر کرݨ بدشگونی سمجھیا ویندے ۔ نال اِی رڑھ واہ اُوں پاسے مونہ کرکے فصل دی کٹائی ، نِھیں کریندے جہڑے پاسے اولیاء موجود ہووِن ۔

تلواں خاکہ ݙسیندے جو اولیاء کِنھاں تریخاں وچ کہڑے پاسے سفر کریندن۔
 (1)

پہلی ، نانوِیں ، سولھاں ، چوّی

ککنی وچ پچھاݨ

(2)

ݙو ، ݙہ ، ستارھاں ، پنجی

نِیرت شک نہ آن

(3)

ترے ، چھوّی ، اٹھاراں ، یارھاں

وچ جنوبے جٖاݨ

(4)

چار ، ٻارھاں ، ستاوی ، اُنوی

مغرب شک نہ آن

(5)

پنج ، تیرھاں ، وِیہ ، تریوی 

ݙیہاڑے بائب دے وچ جٖاݨ

(6)

چھی، اِکوی ، اٹھاوی 

سچ مُچ وچ اِیسان پچھاݨ

(7)

سَت ، چوݙاں ، اُنتری ، ٻاوی

مشرق غیب رِجال

(8)

اٹھ ، پندرھاں ، ترِیہ ، تریوی 

رہندے وچ شمال

…………

(3ہفتے دے ݙیہاڑیاں وچ بعضیاں ساعتاں مبارک سمجھیاں ویندیاں ہِن اِنھاں کوں زکی ؍چوگھر؍ مہورت آہدِن ۔ مبارک ساعتاں ایہ ہِن:

زکی … اَیت  ، جمعہ ، خمیس پہر ڈھایاں پِچھّے

اَدّھے پہر تھیں پِچھّے چھنچھݨ ، جو کوئی زکی پُچھّے

ݙڈھ پہر تھیں پِچھّے زکی ، منگل ٻجھ سُنوار

اوّل سارا ، آخر اَدّھا زکی ہے ٻدھ وار

ترجمہ:            اتوار ، جمعہ اور جمعرات کو اڑھائی پہر بعد زکی ہے ۔ 

                       سنیچرکو طلوعِ آفتاب کے نصف پہر بعد زکی ہے۔

                       منگل اور سوم وار کو ڈیڑھ پہر بعد زکی ہے۔

                       بُدھ کو پہلا سارا اور آخری آدھا پہر زکی ہے۔

(اُتلے ݙسیاں ڳیاں دے علاوہ ساریاں ساعتاں نا مبارک سمجھیاں ویندیاں ہِن)

…………

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان