لطف علی۔ حیاتی اتے شاعری

اسلم رسولپوری

سرائیکی شاعری دا جیڑھا محفوظ ریکارڈ اَڄ اساں کنیں موجود اے او تقریباً ہک ہزار سال دا ہے۔ اوں دور دی شاعری مذہبی نوعیّت دی ہئی اوندے بعد وچ اساکوں سرائیکی وچ ݙوہڑہ نظر آندے تے ول مثنویاں تے کافیاں وغیرہ۔

اَڄ کنوں تقریباً چار سو سال پہلے سرائیکی شاعری اپݨے موضوعات اتے فن دی روح نال اپݨے عروج تے پجی ہوئی ہئی۔ ایں دور دی شاعری دا زمانہ بلا شبہ سرائیکی شاعری دا سنہری زمانہ ہا۔ خواجہ فریدؒ (1845ء تا 1901ء) جِئیں سرائیکی شاعری وچ وݙاناں کمائے اتے کافی کوں نواں رنگ ڈھنگ ݙتے انہاں کنوں پہلے حقیقتاً سرائیکی شاعری ارتقا دیاں پُوریاں پَوڑیاں چڑھ چکی ہئی۔

چراغ اعوان (1660ء تا 1732ء) علی حیدر (1689ء تا 1777ء) سچل سرمست (1739ء تا 1827ء) لطف علی (1732ء تا 1810ء) عبدالحکیم اُچوی (1161ھ) قادر بخش بیدل (1814ء تا 1872ء) اتے حمل لغاری (1809ء تا 1879ء) دے علاوہ بے اݨ ڳنٹتر ایجھے شاعر ہن جئیں اپݨی اپݨی پسندیدہ اصناف وچ بے مثال شاعری کیتی۔

خواجہ فریدؒ اُتے کئی سرائیکی شاعریں دا اثر اے جیندے وچ ہک لطف علی وی شامل اے۔ لطف علی بارے خواجہ فرید نے آکھیا ہا جو طالبیں (سالکیں)دی رہنمائی واسطے لطف علی دی مثنوی سیفل نامہ (سیف الملوک) جہیاں کوئی کلام کائنی۔ میں اپݨے سلوک دے ابتدائی مرحلیں وچ اُوندا ہک ہک بند روزانہ ݙوݙو گھنٹے وچ یاد کریندا ہم۔ خواجہ فرید دے علاوہ لطف علی دا کئی ٻنھیں شاعریں مثلاً حمل لغاری وغیرہ اُتّے وی ٻہوں اثر اے جیہڑھا اوندے ݙوہڑیں وچ آسانی نال ݙٹھا ونڄ سڳدے، ایندے علاوہ لطف علیؒ دی مثنوی سیفل نامہ دے اثردے نتیجے وچ کئی شاعریں سیفل نامہ یا سیف الملوک دے ناں نال آپݨیاں آپݨیاں مثنویاں لکھیاں۔ قاسم علی شاہ لطف علی دی مثنوی دے مقابل ہک مثنوی لکھی جیرھی ٹِک نہ سڳی۔ اینویں مخدوم محمد بخش نے دی لطف علی کوں اپنا روحانی استاد قرار ݙے تے سیف الملوک دے ناں نال مثنوی لکھی مگر اووی مقبول نہ تھی سڳی۔ لطف علی دی تاریخ پیدائش اتے تاریخ وفات دے علاوہ اوندی جائے پیدائش بارے وی اختلاف اے۔ تاہم زیادہ محققین ایں ڳالھ تے متفق ہن جو لطف علی 1732ء وچ بہادر پور ضلع رحیم یار خان وچ ڄایا۔ اوندے والد دا ناں غیاث الدین ہا۔ او ذات دا نچڑہ ہا۔ لطف علی اپݨے زمانے دے رواج مطابق عربی ،فارسی دی تعلیم حاصل کیتی اتے ملتان وچ وی پڑھدا رہیا۔ اوں شادی وی کیتی جیندے وچوں ہک اولاد تھئی۔ لطف علی نواب بہاول خان ثانی (1772ء تا 1809ء) دے دربار نال وی منسلک رہیا۔ ایہہ ملتان وچ نواب مظفر خان شہید ( 1779ء تا 1818ء) دا زمانہ ہا جیندا ذکر لطف علی نے وی کیتے۔ لطف علی عام طور تے ہک سیلانی آدمی ہا تے زیادہ زندگی ٹُر پھر تے گزاری۔

ہر دم کرے دعائیں تیکوں لطف علی سیلانی

لطف علی 1810ء وچ فوت تھیا اتے مئومبارک ضلع رحیم یار خان وچ دفن تھیا جتھاں اوندی قبر زیارت گاہ عام و خاص اے۔ لطف علی دی شاعری وچ قدسی نامہ، قصیدہ مخدوم جہانیاں جہاں گشت، ݙوہڑے اتے مثنوی سیفل نامہ مشہور ہن، البتہ انہیں دی ساری شاعرانہ شہرت دی بنیاد سیفل نامہ اے۔ توڑے جو انہیں دے ݙوہڑے وی ہک دور وچ خاصے مقبول رہن۔

لطف علی دا ݙوہڑہ ٻہوں مئوثر اتے شاعرانہ شیر ینی تے لطافت نال بھرپور اے اتے اوندے وچ جذب دی کیفیت ملدی اے۔ او انسان دے رومانی احساسات دی شاندار نمائندگی کریندے۔

کھوہ ݙٹھے خوش روح تھیوے جِتھ آوِن کرکر ٹولڑیاں میں گھولڑیاں

کئی وت بحریاں کئی وت بدلیاں کئی وت رنگ مہولڑیاں میں گھولڑیاں

کئی کوں ساویاں کئی کوں پِیلیاں چَھک پیاں ڳل چولڑیاں میں گھولڑیاں

ترٹے پکے ٻیر سوہناری دھون ڈون پھند ھولڑیاں میں گھولڑیاں

ٻانہیں اُلارِن جھانبے مارِن چونڈ بھریندیاں ڄولڑیاں میں گھولڑیاں

لطف علی کوں خوش کریندیاں کرکر مِٹھڑیاں ٻولڑیاں میں گھولڑیاں

…………………

چھنڑک پیا رُخسار اتے ہک وال ݙٹھم من والا بِشیرُ کالا

درد وندیاں تے دید کرے درک مارے ݙنگ اُٻالھا کرے نہ ٹالا

کیا وت بات بیان کریجے کیا وَت رنگ نرالا افضل اعلیٰ

رخ دلبر دے روپ اتوں میں گھول گھتاں گل لالہ گلشن والا

میں کاہل کمزور نہایت بار برہ سر بالا کریں سنبھالا!

لطفؔ علی مشتاق مدن کوں میل سجݨ متوالا، یارب تعالیٰ

’’قدوسی نامہ‘‘ لطف علی دی ہک چھوٹی جہیں نظم اے مگر اپݨے زور بیان دی وجہ کنوں مشہور اے ۔اُوندے وچ لفظیں دا استعمال تے بندش ٻہوں سوہݨی اے۔

واہ صاحب سبحان سچا جئیں جوڑ جہان ݙکھایا

خاک اتے افلاک منظم غیر ستون کھڑایا!

نال حکم حکمت دے ساں جوہر کار حکیم جُڑیندا

تارے آمن تارے کوں شہ تارے سخت لُڑھیندا

نہ ہس نزدیک رفیق کوئی ہر بات بݨیدا آپے

ہر ویلھے ہر ساعت قادر قدرت سیتی جاپے

وقت دے نال نال لطف علی دے کلام وچ کمی بیشی تھیندی رہی اے اتے سیفل نامہ وچ وی ایہہ عمل جاری رہے۔ تاہم سیفل نامہ دیں فنی خوبیں تے ایندا کوئی اثر نئیں تھیا۔ سیفل نامہ اپنے زور بیان دی مثال آپ اے۔ پوریں سرائیکی مثنویں وچ ایندا کوئی مقابلہ کئینی۔ ایہہ مثنوی شہزادہ سیفل الملوک اتے پری بدیع البانودے عشق دی داستان اے۔ عام طور تے ایں قصے کوں ہندوستانی قصہ آکھیا ویندے توڑے جو ایہہ الف لیلیٰ دے بعض نسخیں وچ وی شامل ملدے۔ ایں قصے کوں لطف علی کنیں پہلے اتے بعد وچ ٻہوں سارے شاعریں مختلف زبانیں وچ نظم کیتے۔

لطف علی کجھ کوڑ نہ بولیا آندس نقل کتابوں

سیف الملوک مصردا ہک شہزادہ پری بدیع البانودی تصویر ݙیکھ تے اُوندے اتے عاشق تھی ڳیا وَل اوندے نال شادی کرݨ دے ارادے نال نکل کھڑا تھیا۔ او راہ وچ بے پناہ مشکلیں دا شکار تھیا۔ تاہم پری تائیں ونڄ پُڄیا اتے شادی کرتے اپنے وطن ول آیا۔

بعض صوفیاء جیندے وچ خواجہ فرید وی شامل ہن ایں قصے کوں علامتی انداز وچ گھندن۔ اوسیف الملوک کوں ہک سالک دی شکل وچ ݙیکھدن اتے سیف الملوک دیں ساریں مشکلیں کوں سلوک دیں مشکلیں نال مشابہہ سمجھدن ۔لیکن کجھ بئے جدید اہل علم ایں قصے کوں نسل انسانی دی نفسیات دے حوالے نال ݙیہدن۔ اوایں قصے کوں انسانی خواہش اتے خوابیں دی عکاسی اتے اوندی تسکین تے تکمیل دا نفسیاتی روپ سمجھدن ۔شاید ایہا وجہ اے جو ایہہ مثنوی ماضی دے ہر دور وچ مقبول رہی اے۔

لطف علی آپݨی ایہ مثنوی جون 1781ء (1195ھ) وچ مکمل کیتی۔

روز خمیس ختم تھیا دفتر سن تاریخ لِکھیوے

ٻارھویں سخت صدی توں ہک پنجک آن گھٹِیوے

ماہ مبارک رجب دی ستویں ٻہہ کر گرہ ڳیݨوے

فیصل تھیا ایہ سیفل نامہ یارو کھول اکِھیوے

سیفل نامہ دی تکمیل دے بعد لطف علی اونکوں نواب بہاول خان ثانی دی خدمت وچ پیش کیتا اتے ہک گھوڑے دا انعام طلب کیتا۔ توڑیں جو ایہ افسانہ مشہور اے جو اوں ہک کنیز طلب کیتی جیندے نال او محبت کریندا ہا۔

ݙے کجھ خیر تے خیر ہو وی پووی قبول کمائی

میکوں بہرہ بخشیں جو رب ݙتی ہئی وݙی وݙائی

ݙے نقرہ تا زندہ ہووے ابلق طرح تِکھائی

ہووے رنگ کمیت اسپ دا یا وت رنگ سمائی

تازی بخش خوشی ساں غازی صاحب جود عطائی

دائم کرے دعائیں تیکوں لطف علی ثنائی !

لطف علی دی شاعری بلاشبہ وݙی شاعری دے زمرے وچ آندی اے۔ سب کنوں اہم گالٖھ ایہہ اے جو ݙوسو سالاں کنوں وی زیادہ عرصے پہلے لکھیا ونڄݨ دے باوجود سیفل نامہ دی زبان اَڄ دی جدید سرائیکی لڳدی اے جتّھوں پتہ لڳدے جو لطف علی دا لسانی شعور ٻہوں پختہ ہا۔ لطف علی اپݨے ݙوہڑے دے برخلاف سیفل نامہ وچ عربی ، فارسی دے لفظیں دا بھر پور اَتے برجستہ استعمال کریندے ۔ ایندے علاوہ سیفل نامہ بے شمار فنی خوبیں دا حامل اے۔ اوندے وچ منظر نگاری کمال دی اے ۔ کردار نگاری تے جذبات نگاری وی آپݨی مثال آپ ہن۔ سیفل نامہ جزائیات نگاری دے باوجود کتھائیں غیر ضروری طوالت دا شکار نئیں تھیندا۔ لفظیں دے انتخاب، انہیں دے استعمال اتے بندش اُتّے وی شاعر کوں پوری دسترس حاصل اے۔ ایندے علاوہ لطف علی کوں لفظیں دے صوتی تاثرات دا وی شاندار ادارک حاصل اے۔

جانی ٻاجھ جمعیت اوکھی جیوݨ کوڑ دلاسہ

پاسا مار پرم دا ݙے شہ نہ پلنگیں پاسہ

رتی رت نئیں وچ جثے دے ماس نہ تن تے ماسہ

زری اتے زربفت نہ پارس اطلس ململ خاصا

سمھݨ ٻہݨ آرام و نڄایس چین خوشی کِھل ہاسہ

وسری مصری مصری کوں جاں چکھیس پرم پتاسہ 

لطف علی شہ کاݨ پری دے رہے ہمیشہ پیاسا

شہزادہ سیف الملوک دے بحری ٻیڑے دی تباہی دا ہک منظر ایں اے جو سارا نقشہ ساݙے سامݨے آویندے۔

ہک ݙینہ جھولہے جھوہ کنوں چڑھ کیتی تزک تکھائی

گرد غبار بخار اُٹھیا چودھار اندھار سمائی!

والتھی کر گھیرا گردوں‘ گردوں گرد اٹھائی

پیاکڑکاٹ دھنداٹ دھماں دھم گم شوکاٹ ݙکھائی

چھولیاں ڈیون اچھل کے چھل‘ لہراں کرِن لڑائی

سئے چمکار پوون بجلیاں دے عکس ݙسے لعلائی

کھیوݨ گڑ کر کڑ کڑ لتھا جھرمرمینہ پوائی

جذبات نگاری دی عکاسی کریندیں ہوئیں لطف علی شہزادے سیف الملوک دے غم دی کیفیت کوں ایں بیان کریندے۔

وسری سیج رنگیلی شہ کوں چِݨگ لڳی رت رووے

پلکاں نال ہنجوں دے داݨے موتی مثل پرووے

نالے وہن ہنجوں دے نالے ذرے ذرے منہ دھووے

نئیں نندر ونڄائی سیفل پلک نہ پلنگیں سووے

ہائل مول نہ تھیوے مائل پرجے عاشق ہووے

اوکھا بار برہ دا بارا برسر چا کھڑووے

لطفؔ علی ہر کاروں عاشق فارغ ہو کر رووے

لطف علی آپݨی زندگی دے تجربے کوں وی جاہ جاہ تے ٻہوں سوہݨے انداز وچ شعری قالب ݙیندے:

لطف علی اتھ بھوڳے ہرکوئی لکھیا روز ازل دا

…………

لطف علی مسکیناں کوں رب ڈیندے رزق ہوائی

…………

ہٹکیں مول نہ رہندے عاشق ول ول تھیوِن اڳیرے

اینویں لطف علی سرائیکی محاوریں کوں اپݨے کلام وچ انتہائی مئوثر انداز وچ ورتیندے:

ویس وٹا بیراڳن تھیساں میل بھبھوت ملیساں

توں البیلے جوگی ساں میں جوگݨ تھی جلسیاں

سینگیاں سنگ سہیلیاں دے سبھ صدقے گھول گھتیساں

جو ڈکھ درد کشالے آسن چُم نال اکھیں سرچیساں

مہݨیں دے پو سہرے پیساں پیت پریت پلیساں

سوہے شوق محبت دے سر اَنڈیں پا ہنڈیساں

مختصراً لطف علی دا سرائیکی کلام فنی خوبیں نال مالا مال اے اتے سرائیکی کلاسیکی شاعری وچ سرفہرست اے۔ لطف علی دا کلام نہ صرف خودزندہ اے بلکہ بعد دے آوݨ والے شاعریں دی استاد انہ رہنمائی دا کم وی ݙیندا رہے اتے اَڄ تائیں اے اساݙے ذوق دی تسکیں دا سامان فراہم کریندے۔

---------------------

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی انتخابی (بی اے) ، مدیر: انوار احمد، مرتبین: ڈاکٹر اسلم انصاری، ڈاکٹرسجاد حیدر پرویز، شوکت مغل ، پبلشرز: ملتان کتاب  گھر