پرلی مݨ دیاں ڳالھیں اورھلی مݨ تُوں

پروفیسر نسیم اختر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان دے سرائیکی شعبہ وچ اُستاد ہِن اَتے ایں لحاظ نال پہلی خوش قسمت سنواݨی ہِن جنہاں کوں ایہ منصب مِلے۔ سیݨ نسیم اختر شاعرہ وی ہِن تے نثر نگار وی ۔ میݙی اُنہیں نال ملاقات یونیورسٹی دے سرائیکی شعبے وچ آوݨ دے بعد تھئی ۔ میݙی خواہش ہئی جو سرائیکی شعبے دے اُستاد تخلیق ، تحقیق تے تنقید آلے پاسے آوِن ۔ اُنہاں دیاں علمی ، ادبی لکھتاں سرائیکی ادب وچ وادھا کرِن اَتے سرائیکی زبان دے ادب کوں ٻیا وی کُھلاء ملِّے۔میں ایں خواہش دا اظہار کُھلے عام کریندا ریہاں ۔ میکوں خوشی ہے جو سرائیکی شعبے دے اُستادیں ایں پاسے کَن ݙتِّن اَتے اوہ لکھّݨ آلے پاسے پوری توجہ کریندے پئین ۔ ایں کم اِچ پہلا پتھر سیݨ نسیم اختر سَٹّے۔

پروفیسر نسیم اختر کجھ عرصے تُوں تخلیق تے تدوین دا کم کریندے پئین اَتے اُنہاں حضرات احمد یار خاں (ڳڑھی اختیار خان) اَتے میاں اللہ بخش عارضؔ (راجن پور) دے کلام کوں ڳولے، سودھے اَتے نویں سروں ترتیب ݙے شائع کرݨ دا آہر کیتے ۔ ایہ یقینی طور تے علم تے ادب دی خدمت ہے۔

حضرت احمد یار خان (پ:1840ء ) دا تعلق ڳڑھی اختیار خان نال ہے ۔ اوہ ہک مجذوب ہَن تے خواجہ فریدؒ سئیں دے مرید ہَن ۔اُنہاں دے کلام اِچ ݙوہڑے مِلدِن ۔ سارے محققّاں اُنہاں کوں ݙوہڑے دا شاعر لکھّے ۔ اُنہاں دے کلام وچ فارسی لفظاں دا وافر ذخیرہ مِلدے ۔اُردو تے ہندی لفظاں دا استعمال وی عام ہے ۔ خواجہ فریدؔ نال نسبت ہووݨ پاروں اُنہاں دی زبان تے انگ رنگ اُتّے خواجہ سئیں دا اثر موجود ہے۔

میاں اللہ بخش عارضؔ خواجہ غلام فریدؒ دے مرشد تے وݙے بھرا خواجہ فخر جہاں دے مرید ہَن ۔ آپ خواجہ فرید دے معتقد ہَن اَتے شاعری وچ اُنہاں دے شاگرد ہَن ۔ میاں عارضؔ ہوریں کئی شعری ونکیاں وچ شاعری کیتی ۔ اُنہاں دے کلام وچ مولود شریف ، کافیاں ، مخمس ، غزلاں ، قصّہ تے ݙوہڑے مِلدن۔

میاں اللہ بخش عارضؔ دے سرائیکی کلام وچ اُردو ، عربی ، فارسی اَتے ہندی زباناں دے لفظاں دا ورتارا عام نظر آندے ۔ قرآنی آیتاں کوں اوہ اپݨے کلام وچ جاء جاء تے پَھٻا ݙیندن۔ موسیقیّت اُنہاں دے کلام دی وݙی خوبی ہے ۔ کافیاں وچ رومانی داستاناں دے وی حوالے مِلدِن۔ میاں عارضؔ دے کلام اِچ ہک لمبی نظم ’’مدح شریف‘‘ دے سِر نانویں ہیٹھ ملدی ہے۔ ایہ نظم خواجہ فرید سئیں دی ’’مدح‘‘ ہے ۔ ایہ نظم میاں عارضؔ دے کلام اِچ بکھدے موتی وانگ موجود ہے۔ عارضؔ ہیر رانجھا دے قصّے کوں ٻہوں من بھانوݨے تے دِل چِھکویں انداز اِچ بیان کیتے اَتے اِیکوں تشبیہاں تے استعاریاں نال ٹھہائے۔

کئیں شاعر دے کلام دی تدوین سَوکھا کم کائنیں ۔ ایں کتاب اِچ موجود ݙونہاں شاعراں دا کلام اُوں زمانے لکھیا ڳیا ہا جہڑیلے اِتّھاں سرکاری زبان فارسی ہئی ۔ اُوں ویلے فارسی اِچ لکھݨ اِی علمی کمال سمجھیا ویندا ہا ۔ اکثر لکھاری تے شاعر فارسی زبان دے لکھاری ہَن ۔ تہوں اوہ اپݨی ماء ٻولی سرائیکی لکھݨ ویلے وی فارسی رسم الخط ، فارسی اِملاء ،فارسی تلفظ تے فارسی اَوازاں کوں اِی ظاہر کریندے ہَن ۔ تدوین کرݨ آلے دے سامھݨے ایہ سارے مسئلے آندِن جنہاں کوں حل کرݨ بعضے ویلے ٻہوں اوکھاتھی ویندے۔

سیݨ نسیم اختر حضرت احمد یار خان تے میاں عارضؔ دے کلام کوں ٻہوں محنت نال پڑھے اَتے ترتیب ݙتّے۔مزید وضاحتاں تے لفظاں دے معنے حاشیے وچ لکھِّن، ہر زبان دے کلام کوں اَنج اَنج حصّیاں اِچ ونڈ ݙتّے۔ وَل ہر شاعر دے کلام اُتّے ہک تفصیلی مقدمہ لکھ کے کلام دا تنقیدی تے تحقیقی جائزہ وی گھدّے۔ ایں سارے پورھیئے نال اُنہاں دی تدوین تحقیق دے زمرے وچ آ ڳئی ہے ۔ سیݨ نسیم اختردے ایں کم کوں میں ݙٹھے ۔ جِتھّاں کھوٹ وادھ ہئی اُوندی نشان دہی وی کیتی ہے ۔ مصنّفہ میݙیاں صلاحیں تے تجویزاں کوں کھلے دِل نال قبول کیتے اَتے مناسب جائیں تے درستیاں وی کیتن۔میݙے نزیک ایہ علمی کاوش سرائیکی ادب دے کھوج کاراں ، لسانی محققّاں ، دانشوراں ، طالب علماں تے عام لوکاں کیتے اَݨ مُلّی سُوکھڑی ہے ۔ یقینی طور تے ایہ کتاب سرائیکی دے علمی سمّل اِچ وادھا کریسی اَتے علمی حلقیاں اِچ ٻہوں پسند کیتی ویسی۔

سرائیکی زبان وچ تحقیق تے تدوین دے کم دی ٻہوں لوڑ ہے۔ ہزاراں سال پُراݨی ایہ زبان اَڄ وی اُنہاں عالماں ، محقّقاںتے لسانی ماہراں کوں تانگھدی پئی ہے جہڑے ایں مظلوم زبان وچ کم کرکے ایندے لسانی سمّل کوں ہتھیکا کرݨ دا آہر کرِن۔میں سمجھداں جو وسیب دی خوش بختی ہے جو ہک سنواݨی ادبی تحقیق تے تدوین دے اُوں پِڑ اِچ اَن لتھی ہے جہڑا صبر تے حوصلے دا تقاضا کریندے ۔ ایں طرحاں سرائیکی لکھاریاں دی تندیر وچ ہک نویں لکھاری دا وادھا تھئے۔

ڳالھ ٹُر پئی ہے تاں اِیکوں پندھ کریندا ݙیکھیں

ایہ نہ سمجھیں ’’ہُݨ ساݙی‘‘ منزل کوں زمانے لڳسن

یکم ستمبر2008ء

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان