مظفر خان دے خزانے دیاں کنجیاں

ایف ڈبلیو سکمپ/شوکت مغل 
مظفر خان سدوزئی جو ملتان دا نواب ہا۔ مظفر گڑھ دا کوٹ او نہیں دا بݨیا ہویا ہے۔ وݙا چنڳا آدمیں ہا۔ خدا دا یاد کرݨ والا ہا، حاجی ہا، عدالتی ہا، جیویں جو جیہڑے ݙیہاڑے کوٹ مظفر گڑھ دا ایرا گھتن لڳے خان آکھیا:

’’ او ڄݨا (ڄݨاں) پہلا (پہلی) سِل (سِلھ) رکھے جیندی نماز اتے تہجد قضاناں تھئی ہوئی ہووے اتے جاری وی ہوں کنوں ناں تھئی ہووے۔‘‘

کہے (کہیں) جواب ناں ݙتا ، خان صاحب آپ بسم اللہ کر کے سِل رکھی تے آکھیُس:

’’ ݙیہاڑے بالغ تھیوݨ دے کنوں اڄ تئیں میں کنوں نہ نماز قضا تھئی ناں تہجد اتے ناں میںکنوں جاری تھئی۔‘‘

ایں ویلے خان دے مونڈھے کنوں پیٹی تلوار نکل پئی۔ تلوار ایرے وچ ڈھے پئی۔ خان آکھیا: 

’’ ہیں کوٹ تے لڑائی کݙاہیںنہ تھیسی کیوں جو اے پال (پھال) تلوار ڈہݨ دی ݙسیندی ہے۔‘‘

ٻیا وت درخت ککر دا پچادھی ٻنہ (ٻانہ : پاسہ) کوٹ دے نال ہوندا ہا۔ ہوں دے اتے ہِل لالی مار کے کھاوݨ آ ٻہٹی (ٻیٹھی) خان آکھیا:

’’ اے ٻئی پال ہے جو لوگ واسطے ہیں شہر دے کھٹسِن ٻاہروں تے کھاسِن اندر۔‘‘

ݙساور اڄ تئیں مظفر گڑھ کوئی نہی (نہیں) تے لڑائی ٻی کئی ناں پئی۔

لوک اڄ تئیں مظفر خان دی قبر تے جو ملتان دے قلعے دے اندر ہے) یقین رکھدن۔ جیکر کئی (کئیں) کوں مرور (مروڑ) ݙیہاڑے دی آوے تاں (تاں) کپڑا پسا ہے (پسا کے) مظفر خان دی قبر دی (تے) گھت کے وَل او مرور والا پا کے سمھ تھیندے۔ ہوں کوں مرور دی خیر آ ویندی ہے۔ جیکوں وارے دی مرور ہووے او داگا (دھاگا) قبر نال کچھ کے ، ڳل وچ چا پیندے، ہوں کوں خیر آ ویندی ہے۔

مظفر ڳڑھ خان (مظفر خان) جہڑے ݙیہاڑے حج تے ڳیا ہا بہاولپور وچ بہاول خاندان دے کول ونڄ لتھا ڳالھیں کرݨ دے ویلھے بہاول  خان پچھیا، کنجیاں خزانے دیاں کیکوں ݙتی ویندیں؟ مظفر خان آکھیا ’’ پتریں کوں‘‘

بہاول خان آکھیا : ݙاڈھا بھیڑا کم کیتا ویندیں ایں (کیتی ویندیں) نہیں ڄاݨدے جو اکثر بادشاہیں کوں پُتر مارے گھتِدن)؟‘‘

مظفر خان آکھیا: ’’میݙے پُتر انہاں وچوںنہیں۔ کیوں جو میں سِوا وضو دے اپݨی تریمت نال کٹھا کݙانہیں نہیں تھیا‘‘ بہاول خان آکھیا ’’ بھلا یاد رکھیں ‘‘ جہڑے ویلھے مظفر خان حج کنوں ول آیا او نہیں بہاولپور وچ آ لتھا مظفر خان دے پُتر اُتھاہیں بہاولپور دے وچ پیشوائی واسطے آن کے بہاول خان دے روبرو پیو دے پیر چُمے تے کنجیاں وی اڳو(اڳوں) رکھ ݙتیاں۔ بہاول خان آکھیا ’’تئو (توں) ٻیلی! سچ آکھیا۔‘‘

حاشیے

ترجمہ:

ایرا … بنیاد (ایرا گھتݨ … بنیاد رکھݨ)

ٻیلی … ۱ ۔ زراعتی نوکر، ۲۔ بِھرا (ٻول چال اچ ) ٻیل : گھوڑے دے ݙو ہسواراں وچوں ہک ای۔ اوبرائن) سنگتی، سڄݨ، بھرا، عامط ور تے نوکر دے معنیاں اچ ٻولیا ویندے۔ ایندی مؤنث ’ٻلاݨی‘ ہے)۔

پال … شگون فارسی اچ فال (ایچ فلبی)

(ایکو پھال ٻولیا ویندے۔ا یندی جمع پھالاں ہے جیویں پھالاں پاوݨ ) تہجد … پَو پھٹݨ توں پہلے ہک زائد نماز مقررہ وقتاں دے پنج نمازاں دے علاوہ (تہجد پڑھݨ نفل ہے ٻئی نماز پڑھݨ فرض ہے)

ݙساور … ٻاہر دی تجارت (غیر ملکاںنال سدا گری)

رکھیں … ہلکا جیہاں حکمیہ لفظ (رکھ ݙتے)

وضو … نمازاں کنوں پہلے روایتی دھوائی

(مسلماناں دا ہر نماز کنوں پہلے ہک خاص طریقے نال ہتھ، مونہہ، ٻانہیں تے پیراں کوں دھووݨ)

پرکھ پڑچول 

سکیمپ نے ایں کہاݨی دا عنوان ݙتے Stories of Muzaffar Khan (مظفر خان دیاں کہاݨیاں) کہاݨی کوں انگریزی تے سرائیکی عنوان میں آپ ݙتم۔

ایںکہاݨی کنوں ترے ڳالھیں نشابر تھیندیاں ہن۔

۱۔ قلعہ مظفر گڑھ دی اساری

۲۔ نواب مظفر خان دا روحانی مرتبہ

۳۔ مظفر خان دا حج۔

اتھاں انہاں ترے ڳالھیں بارے مختصر جیہاں لکھیا ویندا پے:

کوٹ مظفر گڑھ:

مظفر گڑھ دا شہر ملتان کنوں پچادھی پاسے ۳۸ کلو میٹر تے ہے اے شہر ملتان توں دیرہ غازی خان ونڄݨ آلی سڑک تے ہے ، نواب مظفر خان نے ایں شہر کوں آباد کیتا ہا ، او نیں ۱۷۹۴ئ؁ اِچ اتھاں ہک شاندار مسیت بݨوائی اتے ہک قلعے دی ایرے سلھ گھتائی۔ شہر آبا دتھیوݨ کنوں اڳے اتھاں کجھ کچے مکان ہوندے ہن اتے ایں کوں وستی موسݨ ہٹی آکھیا ویندا ہئی۔ قلعہ بݨاوݨ کنوں پہلے نواب مظفر خان نے موضع تلیری وچ ہک باغ لوایا ہک نہر وی کھٹوائی جیندے نال علاقے وچ رڑھ واہی سکھیت نال تھیوݨ لڳ گئی۔ ۱۷۹۴ئ؁ اچ قلعے دی اساری شروع تھئی۔ قلعہ مکمل تھیا تاں ایندا ناں قلعہ مظفر گڑھ رکھای ڳیا تے شہر کوں مظفر خان دے ناں نال مظفر گڑھ آکھیا ڳیا۔ قلعے دے اندر کجھ مکان تے دکاناں وی اساریاں ڳیاں جیندے نال شہر دا منڈھ ٻدھیجا۔ شہر دے چپھیروں ۳۰ فٹ اچی فصیل تے کندھی اساری ڳئی جیندا قطر ۱۶۰ فٹ ہا ایں کندھ اچ ۱۶ برج ہن۔ ݙو سال تئیں اے قلعہ اسردا ریہا ۱۷۹۶ئ؁ اچ فصیل دے اندر شہر وس ڳیا۔ نواب مظفر خان دی شہادت دے بعد رنجیت سنگھ نے مظفر گڑھ دے قلعے تے وی قبضہ کر گھدا۔  

نواب مظفر خان دا روحانی مرتبہ

نواب مظفر خان  سخی، دیندار، رحم دل تے نمازی انسان ہا۔ او فرض نمازاں دے علاوہ تہجد پڑھدا تے نفلیں وی ادا کریندا ہا۔ او مہربان ہا لوکاںنال پیار ، محبت نال پیش آندا ہا۔ اوندے وچ خدا خوفی ہئی، ہر ویلے وضو نال رہندا۔ اتھاں تئیںکہ اپݨیاں تریمتیں نال وی وضو نال سمدا۔ تہوں تاں اوندی اولاد حیا آلی، فرماں بردار، نیک تے صالح تھئی۔ نواب دے دل اچ شہادت دی ݙاڈھی سک ہئی۔ اوندے پتراںنے وی ہوندی راہ گھدی۔ اوندی زبان، قلم تے حکم نال کہیں کوں ݙکھ ناں پڄا۔ نواب کوں عام لوک وی ٻہوں پسند کریندے ہن۔ ایہا وجہ ہے کہ تاریخ لکھݨ آلیاں سڄݨاں تے ویریاں ساریاںنے اوندے حَبس ڳائے۔ رنجیت سنگھ، جہڑے ویلھے ولا ولا رقم دا مطالبہ کیتا تاں نواب نے اپݨی رعیت کوں ٻیا ݙکھ ݙیوݨ دی جاء تے مرݨ گوارا کیتا تے ظالم دے ہتھ بھنݨ دا حربہ ورتیا۔ نواب مظفر خان دی بہادری، شہادت، نیکی تے وݙائی ہک مثال بݨ ڳئی۔ آپݨے وقت دے عالماں صوفیاں تے بزرگاںنے نواب دا ذکر ایں طرح کیتے (از … نواب مظفر خان شہید اور اس کا عہد)

۱۔ ملتان دا والی نواب مظفر خان شہید آپݨے علم تے عمل دے لحاظ نال ٻہوں مخلص ہا۔ ملتان دے سارے لوک اوندی قدر کریندن۔ او سخاوت تے تقویٰ وچ بے مثال ہا۔

(حضرت خوجاہ قاضی محمد عیسیٰ خانپوری)

۲۔ ملتان دا حاکم نواب مظفر الدین خان، عجب مرد ہا کہ رات کوں عبادت کریندا تے ݙینھ کوں عدالت اِچ شرعی حکم ݙیندا۔ خدا ترس ہا تے درویش لوکاں تے مہربان۔ 

(حضرت نور فقیر)

۳۔ ملتان دے نواب مظفر خان دا روحانی تعلق حضرت حافظ محمد جمال اللہ ملتانی تے حضرت خواجہ خدا بخش ملتانی نال ہا۔ او فقیراں تے درویشاں دی خدمت کریندا ہا۔ ملتان اُتے حملے وچ اونیں شہادت پاتی۔

(حضرت قاضی عبدالہادی انصاری)

۴۔ نواب مظفر الدین شہید ملتانی نہ صرف متقی تے نیک ہا بلکہ عالم دین تے خدا دی راہ اِچ لڑݨ آلا ہا۔ (حضرت خواجہ خدا بخش ملتانی /خیر پوری)

نواب مظفر خان آپݨی روحانیت دی وجہ کنوں کوٹ مظفر گڑھ دے ایرے گھتݨ دے موقعے تے جہڑیاں پیش گویاں کیتیاں او ساریاں پوریاں تھیاں۔ ایہا وجہ ہے کہ لوک شہید دی قبر تے ناں صرف حاضری ݙیندے بلکہ اتھاںمنتاں وی منیندے ریہے۔ لوک اڄ وی حضرت بہائوالدین زکریا ملتانی دی خنگاہ دے احاطے دے اندر نواب دی قبر تے منتاں منیندن تے او سارے ٹوݨے کریندن جہڑے ایںکہاݨی اچ ݙسے ڳن۔

مظفر خان دا حج

نواب مظفر خان نے ۱۸۰۳ئ؁ کنوں حکومت دے انتظام کنوں ہتھ چھک گھدا تے زیادہ ویلا اللہ اللہ کرݨ وچ گزارݨ لڳ ڳیا۔ ۱۸۰۷ئ؁ اچ نواب نے اپݨی جائیذیت پتراں، دھیاں تے ذالیں اچ ونڈ ݙتی تے حج تے ونڄݨ دا ارادہ کیتا۔ نواب مظفر خان نے بہاوپور دے نواب محمد بہاول خان ثانی کوں آپݨاں اے ارادہ ݙسیا۔ ایں بارے عمر کمال خان (مصنف نواب مظفر خان شہید اور اس کا عہد )لکھدے:

’’مہاراجہ رنجیت سنگھ کے حملے کو ناکام بنانے اور ورثا کے حقوق ادا کرنے کے بعد ان کے دل میں بیت اللہ کا ارادہ زور پکڑ گیا۔ اس مبارک مقصد کے لئے انہوںنیت یاریاں شروع کر دیں۔ سب سے پہلے انہوںنے اپنے وکیل سید محسن شاہ کوں اپنے حلیف نواب بہاولپور خان کی خدمت میں بھیجا اور انہیں اپنے اس نیک ارادے سے آگاہ کیا۔ نواب بہاولپور، اس وقت کے سیاسی حالات کے پیشِ نظر  یہ بات اپنے تصور میں بھی نہیں لا سکتا تھا کہ نواب مظفر خان امور حکومت کو کلی طور پر اپنے بیٹے کے سپرد کر کیا ور خطرات سے محصور ملتان کو چھوڑ کر اس قدر طویل سفر پر روانہ ہو جائیں گے۔ نواب بہاولپور نے بواپسی لکھا کہا گر نوبا صاحب کو کوئی خطرہ نظر نہیں آتا تو ماشاء اللہ۔ بر سفر فتند مبارکباد ‘‘ (ص ۱۴۹)

نواب صاحب حج تے روانہ تھیا تاں اوں بارے عمر کمال خان لکھدے:

’’ آپ ۱۸۰۷ئ؁ مطابق ۱۲۲۲ھ کے وسط میں ملتان کے قریب دریائے چناب کے راج گھاٹ سے کشتیوں میں سوار ہو کر حج کے لیے روانہ ہو گئے … دریائے چناب میں سفر کرتے ہوئے پنجند کے مقام پر بہاولپور کی حدود میں داخلہ و گئے،یہاں نواب بہاولپور کی طرف سے بھیجے گئے لوگونے ان کا پُر جوش استقبال کیا۔ اس کے بعد ا وچ کے نزدیک منجی والا کے پتن پر پہنچے تو نواب بہاولپور خان ثانی پانچ سو سو اروں کی معیت میں نواب مظفر خان کے استقبال کے لئے پہلے سے موجود تھے۔ ‘‘ (ص ۱۴۹۔۱۵۰)

اوںموقعے تے نواب بہاولپور نے مظفر خان کنوں خزانے دیاں کنجیاں دا پچھیا تا نواب نے ولدا ݙتا:

’’ گفتگو کے دوران نواب بہاول خان، مظفر خان سے بار بار پوچھتے تھے کہ انہیں اپنے بیٹوں پر کیسے اعتبار آ گیا تھا کہ وہ اپنا سب کچھ یہاں تک کہ خزانے کی کنجیاں بھی ا ن کے حوالے کر کے جا ررہے ہیں … چنانچہ نواب مظفر خان نے یہ کہہ کر نواب بہاولپو رکی تشویش دور کر دی کہ میرے بیٹے وفادار ہیں اور مجھے ان سے کوئی اندیشہ نہیں ہے۔ ‘‘ (ص ۱۵۰۔ نواب مظفر خان شہید اور اس کا عہد)

نواب مظفر خان کوں عرب دے علاقے وچ بد واںنے وٹھ ڳھدا۔ نواب نے لیکھا بھر کے جان چھڑوائی۔ کئی واری انہاں دا قافلہ لٹیا ڳیا۔ ہک واری تاں بدواں دے ہتھوں قتل تھیندے تھیندے بچے۔ اخیر ۱۴ مہینیاں بعد جنوری ۱۸۰۹ء اِچ نواب مظفر خان حج توں ول آئے۔

ایں کہاݨی کوں پڑھݨ دے بعد نواب مظفر خان دے بارے عقیدت ودھدی ہے ایں کہاݨی دے ہتھڑیکے نواب دی روحانی طاقت ، پیشین گوئیاں دی صلاحیت تے نیک کماں کن کئیں ݙر ݙکل مُتوں ٹُر پووݨ دا ݙسیا ڳے۔ نواب بہاول خان کوںجہڑے اعتماد نال اوں نے ولدا ݙتا اوندے کنوں نواب مظفر خان دی حالات اُتے پکڑ دا وی پتہ لڳدے۔

 حوالہ 
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان