سرائیکی ہک لہجہ یا زبان

ہک موضوع دے اُتّے ݙو نظریات دا ہووݨ ہک عام جہیں ڳالھ ہے۔ ازلوں انساناں دے آپس اچ اختلافات ریہن۔ سرائیکی زبان دے بارے وی ݙو نظریات پائے ویندن۔ پہلا ایہ جو سرائیکی ہک انج اَتے مکمل زبان ہے اَتے ݙوجھا ایہ جو سرائیکی صرف پنجابی دا ہک لہجہ ہے کجھ لوک اینکوں سندھی دا ہک لہجہ وی سمجھدن۔ ٻہوں پنجابی قوم پرست سرائیکی دے بارے وچ ایہ نظریہ رکھیندن جو سرائیکی صرف پنجابی دا ہی ہک لہجہ ہے۔ ایہ ڳالھ ظاہر ہے جو سرائیکی ہک انج اَتے مکمل زبان ہے پر بغیر دلائل دے ایں دنیا وچ کہیں وی ڳالھ دی کوئی اہمیت کائنی ہوندی۔ ایں مضمون وچ اساں تفصیل نال ایں موضوع تے بحث کریسوں اَتے تہاݙے سامݨے حقیقت واضح کرݨ دی کوشش کریسوں۔ اساں ایہ کوشش وی کریسوں جو مضمون مختصر اَتے عام فہم ہووے تاں جو ہر قسم دا بندہ اینکوں سمجھ سڳے نال اساں جیہڑی وی ڳالھ کریسوں اوندا حوالہ وی ݙیسوں تاں جو اوں ڳالھ دی تصدیق کرݨ وچ آسانی تھیوے۔

سرائیکی زبان دا مختصر تعارف
سرائیکی (ہندی: सराइकी، انگریزی: Saraiki, Siraiki, Seraiki)، ہند یورپی زباناں نال تعلق رکھیندی ہے۔ اینکوں 6 کروڑ توں ودھ لوک صرف موجودہ جنوبی پنجاب وچ الاوݨ آلے ہن ایں توں علاوہ خیبر پختونخواہ دے علاقاں ڈیرہ اسماعیل خان اَتے ٹانک وچ وی ایہ الائی ویندی ہے کجھ سرائیکی شمالی سندھ اَتے مشرقی بلوچستان وچ وسدے ہن۔ پاکستان دے جیہڑے خطے وچ سرائیکی اَلائی ویندی ہے اونکوں سرائیکستان آکھیا ویندے. ایں دے علاوہ بھارت وچ ہک وݙی تعداد وچ لوک سرائیکی الیندے ہِن. جیہڑے تقسیم دے وقت ہجرت کر تے ڳئے ہَن۔ ایں دے علاوہ سرائیکی تارکین وطن (زیادہ تر) مشرق وسطیٰ وچ وی ہن۔ افغانستان وچ وی کجھ ہندو سرائیکی زبان الیندے ہِن پر اُتھاں انہاں دی تعداد نامعلوم ہے .2017ء دی مردم شماری آہدی ہے جو سرائیکی پاکستان دی چوتھی وݙی زبان ہے۔[1]سرائیکی زبان آپݨی مٹھاس اَتے بلاغت و فصاحت پاروں ڄاݨی ویندی ہے۔ اینکوں پاکستان دی مٹھی ترین زبان منیا ویندا ہے اَتے کجھ ماہرِ لسانیات اینکوں دنیا دی مٹھی ترین زباناں وچ وی شمار کریندن۔ [2]سرائیکی زبان دی تاریخ ٻہوں پراݨی ہے اینکوں وادی سندھ دی قدیم زباناں وچ شمار کیتا ویندا ہے۔[3]

زبان اَتے لہجے وچ فرق
زبان اَتے لہجے دے وچ فرق بنیادی طور تے باہمی فہم، سیاسی معاملیاں اَتے ثقافتی سن٘ڄاݨ تے مبنی ہوندے۔ زبان ہک ایجھا رابطے دا نظام ہے جیندے آپݨے قانون،الفاظ ،تلفظ اَتے اکثر سرکاری حیثیت ہوندی ہے، جݙاں جو لہجہ کہیں زبان دی علاقائی  شکل ہوندا ہے جیندی کوئی تحریری شکل، گرامر وغیرہ نہ ہووے جیڑھی تلفظ اَتے الفاظ وچ کجھ مختلف تھی سڳدی ہے، پر بنیادی طور تے اوہو زبان ہوندی ہے۔ مثال دے طور تے، مینڈارن تے کینٹونیز ݙوہیں کوں چینی زباناں سمجھیا ویندے، پر کیوں جو ایہ ہک ݙوجھے کیتے قابل فہم کائنی، ایں کیتے انہاں کوں انج انج زباناں سمجھیا ویندے، نہ کہ صرف لہجے۔ اوندے علاوہ، برطانوی انگریزی تے امریکی انگریزی کوں انگریزی زبان دے لہجے سمجھے ویندن کیوں جو بھاویں انہاں دے الفاظ اَتے تلفظ وچ کجھ فرق ہے، پر بنیادی طور تے ہک ای زبان ہِن۔ ایہ فرق ہمیشہ واضح کائنی ہوندا اَتے اکثر سیاسی تے سماجی معاملیاں توں متاثر تھیندا ہے۔ جیویں جو ماہر لسانیات میکس وینرائخ نے مشہور الفاظ اچ آکھیا: 

"ہک زبان او لہجہ ہوندی ہے جیندے کول فوج تے نیوی(سمندری فوج) ہووے" (وینرائچ، 1945)، جیڑھا ایں ڳالھ کوں اُجاگر کریندے جو زبان دی حیثیت دا تعین اکثر سیاسی طاقت کریندی ہے۔[4]

ایں اعتراض دی بنیاد
جے کہیں شئے دے بارے وچ ڄاݨݨا ہووے تاں اوندی بنیاد کوں ݙٹھا ویندے جو اوہ شئے کݙݨ شروع تھئی کہیں شروع کیتی اَتے کینویں شروع تھئی۔ جے اساں ایں نظریے دی بنیاد کوں ݙیکھوں جو سرائیکی پنجابی دا لہجہ ہے تاں ایہ ڳالھ انگریزاں دے دور توں شروع تھئی۔ سبھ توں پہلے سرائیکی کوں پنجابی دا لہجہ ہک انگریز ولیم کیری نے آکھیا ایندے مختلف مقاصد ہَن۔ ایں تنازعے دے بارے وچ ہک مشہور ماہرِ لسانیات خان اینویں آہدن:

""ایہ تنازعہ برطانوی نوآبادیاتی اسکالرز دے کم دی وجہ نال وجود وچ آیا، جو ایں خطے وچ تعینات ہَن اَتے سرائیکی کوں پنجابی دا ہک لہجہ سمجھدے ہن۔ ولیم کیری (1761-1834)، جو سیرام پور وچ کم کریندے پئے ہن، نے 1813 وچ ایں زبان کوں "وُچ" دا ناں ݙتا۔ انہاں نے ہک گرامر دی کتاب وی مرتب کیتی، جیہڑی غالباً کرکی رسم الخط وچ اپݨی نوعیت دی پہلی کتاب ہئی۔

ہک ٻیا برطانوی اسکالر، رچرڈ برٹن (1849)، نے وی سرائیکی دے ناں نال ہک گرامر مرتب کیتی۔ او شاید پہلے شخص ہن جنہاں نے پنجاب دے جنوبی علاقیاں وچ الائی ونڄݨ والی ایں زبان کیتے "سرائیکی" دا لفظ استعمال کیتا، اگرچہ او اینکوں پنجابی دا ہک لہجہ سمجھدے ہَن۔

اینڈریو جُوکس (1847-1931) تے ٹریور بوم فورڈ، ݙوہاں مبلغین ہن، جنہاں نے ایں زبان کوں "مغربی پنجابی" آکھیا۔ جارج گریئرسن نے وی اپݨی لسانی تحقیق وچ ایندے کیتے "لہندا" (مغربی پنجابی) دا لفظ استعمال کیتا"" (خان، 2004)[5]

ایں ڳالھ توں ایہ پتہ لڳدے جو سرائیکی کوں پنجابی دا لہجہ آکھݨ انگریزاں دے دور وچ شروع تھیا اَتے کجھ انگریزاں نے ای ایہ ڳالھ کیتی اُنہاں توں پہلے ایں طرح دی کوئی ڳالھ نہ کیتی ڳئی اَتے نہ ݙیکھݨ کوں ملدی ہے پر ہولے ہولے ایہ نظریہ کھنڈدا ڳیا اَتے اڄ وی کجھ لوک ایں نظریے تے قائم ہِن۔

موجودہ دور وچ

موجودہ دور وچ ہر کوئی سرائیکی کوں ہک انج اَتے مکمل زبان منیندے سوائے کجھ پنجابی قوم پرستاں دے۔ ایندے مختلف مقاصد اَتے وجوہات ہِن جنہاں تے اساں اڳاں ونڄ تے مزید بحث کریسوں۔

کہیں زبان دا زبان ہووݨ کیتے کیا ضروری ہے؟
کہیں زبان دا زبان ہووݨ کیتے کیا ضروری ہے؟ ایندا تعین کرݨ ٻہوں اوکھا ہے پر کجھ ماہرِ لسانیات نے کجھ شرائط پیش کیتی ہِن جو کہیں زبان دے زبان کہلواوݨ کیتے کیا ضروریات ہوندیاں ہِن۔ اساں آپݨے ایں مضمون وچ ہک مشہور ماہرِ لسانیات "مالڈونادو گارسیا" دیاں ݙتیاں ہوئیاں شرائط تے بحث کریندوں اَتے ول ایہ ݙیکھدوں جو سرائیکی اِنہاں تے پوری اُتردی ہے یا کائنا؟ اوہ شرائط ایہ ہِن:

1. لسانی نظام کوں ہک اعلیٰ درجے دی ہم آہنگی (leveling) پیش کرݨی چاہیدی ہے، یعنی ایندے الاوݨ والیاں دی ہک وݙی تعداد ہووے جیڑھی ہک یا ہک توں زیادہ جغرافیائی علاقیاں وچ پھیلی ہووے۔ زبان برادری کوں لسانی یکجہتی دا حامل ہووݨا چاہیدا ہے۔

2. ایندے وچ وچ ہک بلند درجے دی امتیازی خصوصیات (differentiation) ہووݨیاں چاہیدیاں ہن۔

3. زبان کوں اعلیٰ سطح دی عزت اَتے وقار حاصل ہووݨا چاہیدا ہے۔ مثال دے طور تے، ایہ ہک قومی زبان ہووے، سرکاری زبان ہووے، اقوام متحدہ یا کئی ٻئی بین الاقوامی تنظیم دی زبان ہووے، وغیرہ۔

4. لسانی نظام وچ تحریری شکلاں موجود ہوون اَتے ایندے وچ گرامر، املا دے اصول، صوتیات، نحوی قواعد (syntax) وغیرہ شامل ہوون۔

5. ایہ لسانی نظام تدریس دے ہک ذریعے دے طور تے استعمال کیتا ویندا ہووے۔

6. ایہ لسانی نظام ٹیلی ویژن چینلز، اخبارات، ریڈیو تے ٻئے سماجی ذرائع جیویں انٹرنیٹ وغیرہ دے ذریعے پھیلایا ویندا ہووے۔

7. ایں لسانی نظام وچ ہک وسیع ادبی روایت موجود ہووے، جیڑھی مختلف ادبی اظہار دیاں صورتاں جیویں نثر، شاعری وغیرہ تے مشتمل ہووے۔

ہݨ اڳاں اساں آپݨے مضمون وچ مختلف موضوعات تے بحث کریسوں اَتے ایہ وی ݙیکھسوں جو کیا سرائیکی انہاں شرائط تے پوری اتردی ہے۔
سرائیکی الاوݨ آلاں دی ہک وݙی تعداد

سرائیکی الاوݨ آلاں دی ہک وݙی تعداد

مالڈونادو گارسیا دی پہلی شرط آہدی ہے جو زبان ہووݨ کیتے ایہ ضروری ہے جو اوں زبان کوں الاوݨ آلاں دی ہک وݙی تعداد ہووے جیہڑی ہک وݙے جغرافیائی علاقے وچ پھیلی ہوئی ہووے۔ اگر سرائیکی کوں ݙٹھا ونڄے تاں سرائیکی الاوݨ آلاں دی ہک ٻہوں وݙی تعداد ہے۔ 2023 دے پاکستان دے لینگوج سینسز دے مطابق صرف پاکستان وچ سرائیکی الاوݨ آلاں دی تعداد 28,840,000 ہے جیہڑی ملک دی کُل آبادی دا 13 فیصد بݨدی ہے [13] ایہ صرف اُنہاں لوکاں دی تعداد ہے جیہڑے سرائیکی کوں مادری زبان دی حیثیت نال الیندن اِنہاں توں علاوہ ہک وݙی تعداد ہے جیہڑی سرائیکی کوں سیکنڈ یا تھرڈ لینگوج دی حیثیت نال الیندی ہے مثال دے طور تے ڈیرہ اسماعیل خان اَتے ٹانک وچ وسݨ آلی پشتون آبادی  پشتو دے نال نال سرائیکی زبان تے وی  مکمل عبور رکھیندی ہے۔ سرائیکی کوں پاکستان دے ٻیاں لوکاں دی جڑواں زبان وی آکھیا ویندے کیوں جو ایہ سبھ آپݨی مادری زباناں دے نال نال سرائیکی زبان تے وی مکمل عبور رکھیندن۔ ایندے علاوہ انڈیا  وچ وی سرائیکی الاوݨ آلی ہک وݙی تعداد رہائش پذیر ہے جیہڑی 1947 وچ اُتھاں ہجرت کر تے ڳئی ہئی افغانستان وچ وی کجھ ہندو سرائیکی زبان الیندن۔ ایں طرح نال سرائیکی زبان دنیا دی سبھ توں زیادہ الائی ونڄݨ آلیاں پہلی پنجاہ زباناں دی فہرست وچ آندی ہے۔

مالڈونادو گارسیا ایہ وی آکھدے جو زبان ہک وݙے جغرافیائی علاقے وچ پھیلی ہوئی ہووے۔ جے سرائیکی دی ڳالھ کروں تاں سرائیکی ہک ٻہوں وݙے جغرافیائی علاقے وچ پھیلی ہوئی ہے۔سرائیکی اوہ واحد زبان ہے جیہڑی پاکستان دے چاریاں صوباں وچ الائی ویندی ہے۔ اَتے سرائیکی الاوݨ آلے تمام لوکاں دے درمیان آپس اچ اتفاق ہے۔ اِیں طرح نال سرائیکی زبان مالڈونادو دی پہلی شرط کوں مکمل طور تے پورا کریندی ہے اَتے ہک انج زبان ہووݨ دیاں ضروریات تے پوری اُتردی ہے۔

سرائیکی دیاں مخصوص آوازاں

مالڈونادو گارسیا دی ݙوجھی شرط آہدی ہے جو زبان وچ ہک بلند درجے دی انفرادیت ہووݨی چاہیدی ہے جیہڑی اونکوں ٻیاں زباناں توں مختلف بݨیندی ہووے۔ سرائیکی وچ اینجھیاں ٻہوں ساریاں خصوصیات ہِن پیاں جیہڑیاں ٻیاں زباناں وچ کائنی ملدیاں۔ مثال دے طور تے سرائیکی وچ پنڄ مخصوص آوازاں ہِن جنہاں کیتے مخصوص حروثوی ورتے ویندن[15]

اوہ ایہ ہِن:

1-ٻ

2-ڄ

3-ݙ

4-ڳ

5-ݨ

ایہ پنڄ آوازاں پنجابی زبان وچ کائنی ملدیاں اَتے صرف سرائیکی الاوݨ آلے ای انہاں کوں ادا کر سڳدن۔ جنہاں دی مادری زبان پنجابی ہے اوہ انہاں اکھراں کوں درست طریقے نال ادا ای نئیں کر سڳدے۔ سرائیکی زبان دی ایہ خصوصیت اینکوں پنجابی توں مختلف بݨیندی ہے۔ اَتے دنیا دیاں ساریاں زباناں وچوں ہک بݨیندی ہے

سرائیکی اقوامِ متحدہ دی زبان

مالڈونادو گارسیا دی تریجھی شرط آہدی ہے جو زبان کوں عزت و وقار حاصل ہووے اَتے زبان اقوامِ متحدہ دی زبان ہووے۔ جیکر سرائیکی دی ڳالھ کروں تاں سرائیکی کوں اقوامِ متحدہ ہک انج زبان تسلیم کریندی ہے۔ اقوامِ متحدہ نے سرائیکی وچ UDHR(انسانی حقوق دا عالمی منشور) وی چھاپیا جیہڑا سرائیکی زبان دی اہمیت کوں اُجاگر کریندے اَتے ایں ڳالھ دا وی ثبوت ہے جو سرائیکی ہک انج زبان ہے۔ ایں طرح نال سرائیکی مالڈونادو دی تریجھی شرط تے وی مکمل طور تے پوری اتردی ہے اَتے ہک انج زبان ہووݨ دیاں ساریاں ضروریات پوری کریندی ہے [14]

سرائیکی گرائمر

مالڈونادو گارسیا دی چوتھی شرط آہدی ہے جو زبان دی ہک آپݨی گرامر ہووے جیہڑی ٻئیاں زباناں توں مختلف ہووے۔
جیکر سرائیکی کوں ݙیکھوں تاں ایندی ہک  آپݨی منفرد گرامر ہے جیہڑی اینکوں پنجابی توں مختلف بݨیندی ہے۔ ایندے بارے وچ روسی ماہر لسانیات سمیرنوف نے وی آپݨی رائی پیش کیتی ہے جیہڑی اساں پہلے پیش کر چُکے ہَیں۔

مٹال دے طور تے فعل مستقبل مطلق(فیوچر اندیفینٹ ٹینس) سرائیکی تے پنجابی وچ بالکل الڳ ہے

کجھ جملے پیش ہِن:

1-اردو:میں کروں گا

پنجابی: میں کراں گا

سرائیکی: میں کریساں

2-اردو: ہم کریں گے

پنجابی: اسی کراں گے

سرائیکی:اساں کریسوں

3-اردو: آپ کرو گے

پنجابی:تُسی کرو گے

سرائیکی: تساں کریسو

ایہ ڳالھ وی واضح ہے جو پنجابی اردو دے قواعد استعمال کریندی ہے جݙݨ جو سرائیکی دی آپݨی منفرد گرامر ہے۔

ایندے علاوہ وی سرائیکی تے پنجابی دی گرامر دے قاعداں وچ کافی فرق پاتا ویندے

جیویں

اردو:ہمیں چاہیے کہ ہم صاف ستھرے رہیں 

پنجابی:سانوں چاہیدے کہ اسی صاف ستھرے رہیے

سرائیکی:اَساکوں چاہیدے جو اساں صاف ستھرے راہووں

ایندے علاوہ سرائیکی وچ جتنے وی ٹینس ہِن اوہ یکے پنجابی توں الڳ ہن۔
جیویں

فعل حال جاری

اردو:وہ کھانا کھا رہا ہے

پنجابی: اوہ کھانا کھا ریا اے

سرائیکی:اوہ کھاݨا کَھمدا پئے

سرائیکی گرامر دیاں کتاباں

کہیں وی زبان کوں باقاعدہ زبان منݨ کیتے ضروری ہے جو اوندی مکمل گرامر ہووے، تے اوہ گرامر کتابی شکل وچ محفوظ وی ہووے۔ سرائیکی زبان ایں حوالے نال ہک مکمل تے منفرد زبان ہے، کیوں جو ایندی جامع گرامر تحریری شکل وچ وی محفوظ ہے۔ سرائیکی گرامر تے مختلف محققین تے زبان داناں وقتاً فوقتاً کتاباں لکھین، جیہڑیاں ایں زبان دی مضبوط ساخت تے ادبی حیثیت کوں واضح کریندین۔

انہاں کتاباں وچوں سبھ توں مستند، جامع تے علمی لحاظ نال معتبر کتاب محترم سئیں امان اللہ کاظم دی تصنیف ہے، جیہڑی سرائیکی گرامر تے ہݨ تک دا سبھ توں وݙا تحقیقی کم ہے۔ ایہ کتاب 1500 توں ودھ صفحیاں تے مشتمل ہے تے اوندے وچ سرائیکی زبان دے صرف تے نحو دے سارے قواعد نہایت تفصیل تے وضاحت نال بیان کیتے ڳئین۔ ایندا دائرہ اِتنا وسیع ہے جو ایہ نہ صرف ماہرینِ لسانیات کیتے بلکہ عام قارئین تے سرائیکی زبان نال دلچسپی رکھݨ والیاں کیتے وی ہک قیمتی اثاثہ ہے[۔16]

اِنہاں مضبوط گرامری بنیاداں تے تاریخی تسلسل سرائیکی کوں ٻِنہاں زباناں توں ممتاز کریندن، تے اینکوں ہک الگ، مکمل تے خودمختار زبان منݨ دے سارے لسانی معیاراں تے پورا اُترݨ دے قابل بݨیندن۔

سرائیکی تحریری نظام

سرائیکی زبان برصغیر دی قدیم تے مکمل زباناں وچ ڳݨی ویندی ہے، جیہڑی نہ صرف بول چال وچ بلکہ ادب، شاعری تے تحقیق دے میدان وچ وی اپݨی انج سُنڄاݨ رکھیندی ہے۔ چونکہ ایہ ہک مکمل زبان ہے، ایں واسطے ایندا اپݨا ہک تحریری نظام 
وی موجود ہے۔

سرائیکی دا تحریری نظام ٻِنھاں زباناں جیویں پنجابی، اردو یا سندھی دے تحریری نظام توں کجھ مختلف تے منفرد ہے۔ بھانویں جو انہاں زباناں وچ تقریباً حرف مشترک ہِن، پر سرائیکی وچ مخصوص آوازاں کوں ظاہر کرݨ کیتے کجھ ایجھے حرف وی استعمال تھیندن جیہڑے اینکوں ہک الگ حیثیت ݙیندن۔ انہاں خاص حرفاں دی بدولت سرائیکی زبان دی مخصوص صوتیات کوں بہتر انداز وچ لکھیا تے سمجھیا ونڄ سڳدے۔

اڄ تئیں سرائیکی زبان وچ ادب، شاعری، تاریخ، لغات تے ٻئے موضوعات تے ڈھیر کتاباں چھپ چُکین، جیہڑیاں ایں ڳالھ دا ثبوت ہِن جو سرائیکی دا تحریری نظام نہ صرف رائج ہے بلکہ فعال وی ہے۔ ایں زبان وچ لکھݨ والے اہلِ قلم اوندے رسم الخط کوں ٻیا نکھاریا ہے تے اینکوں معیاری بݨاوݨ وچ اہم کردار ادا کیتے۔

سرائیکی عام طور تے عربی رسم الخط تے مبنی "فارسی-اردو" طرزِ تحریر وچ لکھی ویندی ہے، پر اوندے وچ کجھ ایجھے حرف شامل کیتے ڳئین جیہڑے سرائیکی دی خاص آوازاں کوں ظاہر کریندن(ٻ،ڄ،ڳ،ݙ،ݨ) انہاں حرفاں دی موجودگی ایں ڳالھ دی دلیل ہے جو سرائیکی دا تحریری نظام مکمل تے خودمختار ہے۔

ایں واسطے ایہ آکھݨ درست ہوسی جو سرائیکی زبان دا تحریری نظام نہ صرف موجود ہے بلکہ ترقی دی راہ تے ٹُردا پئے، تے ویلے دے نال نال ٻیا مضبوط تھیندا پئے۔

ایں طرح سرائیکی نہ صرف ہک انج زبان ہووݨ دیاں شرطاں تے پوری اتردی ہے بلکہ ہک مکمل تے باوقار زبان بݨدی ہے۔

سرائیکی ذرائع ابلاغ وچ

مالڈونادو گارسیا دی چھٹی شرط آہدی ہے جو زبان ذرائع ابلاغ جیویں ٹیلیویژن چینلز، اخبار تے ریڈیوز وغیرہ وچ وی استعمال تھیندی ہووے۔

جیکر سرائیکی کوں ݙیکھوں تاں سرائیکی ذرائع ابلاغ وچ وی استعمال تھیندی ہے۔سرائیکی زبان صرف ادب اتے ثقافت وچ ہی نئیں، بلکہ میڈیا دے میدان وچ وی اپݨی سُنڄاݨ رکھیندی یے۔ کروڑاں سرائیکی الاوݨ اتے سمجھݨ والیاں لوکاں کیتے مختلف ذرائع توں معلومات، خبراں اتے تفریحی مواد سرائیکی زبان وچ ݙتا ویندا پئے، جیڑھا ایں زبان دی افادیت اتے وسعت دا ثبوت ہے۔
سبھ توں پہلے جیکر پرنٹ میڈیا دی ڳالھ کیتی ونڄے تاں سرائیکی زبان وچ کئی اخبار اتے رسالے چھپدے پئے ہن۔ "جھوک پبلشرز" ہک نمایاں ادارہ ہے جیڑھا لمبے عرصے توں سرائیکی زبان وچ اخبار چھاپݨ دیاں خدمات ݙیندا پئے ۔[17] انہاں دی محنت نال سرائیکی پڑھݨ والیاں کوں اپݨی زبان وچ خبراں، تجزیے اتے ادبی مواد ملدا پئے۔

الیکٹرانک میڈیا دی طرف آؤں تاں سرائیکی ریڈیو سٹیشنز دا ہک وݙا نیٹ ورک موجود ہے۔ سرائیکی خطے وچ ٻہوں سارے ایف ایم ریڈیو سٹیشنز سرائیکی زبان وچ پروگرام نشر کریندے پئے ہن، جنہاں وچ خبراں، موسیقی، عوامی مسئلیاں تے مباحثے اتے علاقائی ثقافت کوں اُجاگر کرݨ والے شوز شامل ہوندن۔ انہاں ریڈیو چینلز سرائیکی زبان کوں روز مرہ زندگی وچ مزید مضبوط اتے فعال بݨاوݨ وچ اہم کردار ادا کیتے۔

اینویں پی۔ٹی۔وی ملتان توں وی سرائیکی زبان وچ خبراں نشر کیتیاں ویندیاں پئیاں ہن، جیڑھیاں صرف مقامی سطح تے ہی مقبول نئیں بلکہ قومی سطح تے وی سرائیکی زبان دی نمائندگی دا باعث بݨدیاں پئیاں ہن۔ [18]ایندے علاوہ ٻئے نجی چینلز اتے سوشل میڈیا پلیٹ فارمز تے وی سرائیکی زبان وچ مواد ودھدا ویندا پئے۔ذرائع ابلاغ وچ سرائیکی دا ایہ کردار اینکوں ہک مکمل تے باوقار زبان بݨیندے۔ انڈیا وچ وی کجھ سرائیکی چینلز قائم ہِن۔

مندرجہ ذیل اوہ چینل ہِن جیہڑے سرائیکی زبان وچ تفریحی اَتے ٻئے پروگرام تے خبراں وغیرہ نشر کریندن۔

 وسيب ٹی وی

 کوک ٹی وی

 روہی ٹی وی

 پی ٹی وی ملتان

 پی ٹی وی نیشنل

سرائیکی نظامِ تعلیم وچ

مالڈونادو گارسیا دی پنڄویں شرط آہدی ہے جو زبان کوں نظامِ تعلیم وچ وی کجھ اہمیت حاصل ہووݨی چاہیدی ہے ہݨ اڳاں اساں سرائیکی کوں ݙیدھوں جو نظامِ تعلیم وچ سرائیکی دا کیا کردار ہے۔

سرائیکی، پاکستان دی ہِک وݙی علاقائی زبان ہے، جیندے تعلیمی اَتے تدریسی اداریاں وِچ چنگی پیش رفت تھئی ہے۔ سکول دی سطح تُوں گھِن تے اُچی تعلیم اَتے تحقیق تئیں، اِیں زبان کُوں ودھاوݨ اَتے محفوظ کرݨ کیتے مختلف کوششاں کیتیاں ڳین۔
سرائیکی دا شعبہ، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وِچ 1989 وِچ بݨایا ڳیا ہئی [19] اَتے سرائیکی دا شعبہ، بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان وِچ 2006 وِچ بݨیا [20]۔ بی ایس سرائیکی وی غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان دے شعبہ انگریزی وِچ پیش کیتا ویندا پئے، اَتے ایم اے سرائیکی پرائیویٹ طور تے گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان وِچ پیش کیتا ویندا پئے۔ اِیہ ہِک مضمون دے طور تے سکولاں اَتے کالجاں وِچ اعلیٰ ثانوی اَتے انٹرمیڈیٹ دی سطح تے پڑھایا ویندے[22][21]۔ سرائیکی کُوں میٹرک اَتے انٹرمیڈیٹ دی سطح تے اختیاری مضمون دے طور تے وی شروع کیتا ڳیا ہے۔ اِیندے علاوہ، اِیہ ڈیرہ اسماعیل خان اَتے ٹانک دے سکولاں وِچ وی پڑھائی ویندی پئی ہے۔ سرائیکی دی تعلیم ڈگری دی سطح تے علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد وِچ وی ݙتی ویندی ہے [23]، اَتے الخیر یونیورسٹی بھمبر وِچ پاکستانی لسانیات دے شعبے موجود ہِن۔ اِیہ ادارے سرائیکی وِچ ایم فل اَتے پی ایچ ڈی دیاں ڈگریاں پیش کریندے ہِن۔ ایسوسی ایٹڈ پریس آف پاکستان وی اپݨی ویب سائیٹ دا سرائیکی ورژن جاری کرݙتے۔[24]

ایں سبھ توں پتہ چلدے جو نظامِ تعلیم وچ وی سرائیکی دی ہک انج سُنڄاݨ ہے جیہڑی اینکوں ہک وݙی اَتے مکمل زبان بݨیندی ہے۔

سرائیکی ادبی روایت

مالڈوناڈو گارسیا دی نے جیہڑیاں ست شرطاں ہِن، جِنھاں وِچُوں ستویں شرط اِیہ ہے جو زبان وِچ ہِک مضبوط ادبی روایت موجود ہووݨی چاہیدی ہے، جیویں جو شاعری، نثر، افسانے، ڈرامے وغیرہ۔ اِے ڳالھ کہیں توں لُکی چھپی کائنی جو سرائیکی زبان اِیں شرط تے بھرپور طریقے نال پُوری لہندی ہے۔

سرائیکی زبان ہِک ٻہوں وسیع اَتے گہری ادبی روایت رکھیندی ہے، جیڑھی صدیاں تے مُحیط ہے۔ اِیں زبان وِچ صوفیانہ شاعری، کلاسیکی نثر، نویں نظم، غزل، افسانے، تنقیدی مضامین اَتے ٻئی اصنافِ ادب وِچ قیمتی تخلیقات موجود ہِن۔
خواجہ غلام فرید، سچل سرمست، لطف علی بہاولپوری اَتے ٻئے وݙے شاعراں اپݨی شاعری شاعری سرائیکی زبان وِچ تخلیق کیتی، جئیں اِیں زبان کُوں نہ صرف ادبی وقار بخشیا بلکہ اِیندی تہذیبی گہرائی کُوں وی اُجاگر کیتا۔

اَڄ وی سرائیکی ادب تے بے شمار محققین، دانشور اَتے ادیب کم کریندے پِن، اَتے اِیں زبان وِچ لِکھیاں ڳئیاں کتاباں دی ڳِݨتی روز بروز ودھددی ویندی ہے۔

مُختصرًا، سرائیکی زبان ادبی روایت دی شرط تے نہ صرف پُوری لہندی ہے بلکہ اِیکُوں فخر دے نال پُورا کریندی ہے۔

ہݨ تک دا نتیجہ

سرائیکی زبان دا ہِک مُختصر تعارف کراوݨ دے بعد، اَساں ہِک منے ہوئے ماہرِ لسانیات مالڈونادو گارسیا دی طرفُوں ݙسایاں ڳئیاں کُجھ اہم شرطاں لکھیاں ، جو کہیں زبان دا زبان ہووݨ کیتی کیہڑیاں ڳالھیں ضروری سمجھیاں ویندیاں ہِن۔ اِنھاں شرطاں وِچ صوتی نظام، قواعد، لغت، اَتے ذرائع ابلاغ تے نظامِ تعلیم وچ اہمیت ہووݨ دی، ادبی روایت، اَتے سُن٘ڄاݨ وغیرہ شامل ہِن۔

اَساں اِنھاں ساریاں شرطاں دا تفصیلی جائزہ گِھدّا اَتے اِیہ ثابت کیتے جو سرائیکی زبان اِنھاں سارے لسانی اصولاں تے پُوری طرحاں پُوری لہندی ہے۔ سرائیکی نہ صرف ہِک انج صوتی اَتے نحوی نظام رکھیندی ہے بلکہ اِیندا اپݨا وسیع ذخیرہ الفاظ، ادبی روایت، اَتے صدیاں تے مُحیط ثقافتی پس منظر وی ہے، جیڑھا اِینکُوں ہِک مکمل اَتے خودمختار زبان دا درجہ ݙین٘دے۔

اِیں جائزے دے بعد اَساں سرائیکی زبان نال جُڑے ہوئے کُجھ ٻئے پہلوواں تے وی روشنی پاتی ہے، جِنھاں وِچ اِیندی موجودہ صورتحال، تدریس اَتے تحقیق وِچ مقام، میڈیا وِچ نمائندگی، اَتے علاقائی سُن٘ڄاݨ دے طور تے اِیندا کردار شامل ہے۔ اِیہ سارے نکات اِیں ڳالھ دا ثبوت ہِن جو سرائیکی ہِک مکمل، ترقی یافتہ اَتے بھرپور اظہار دی حامل زبان ہے، جِیکُوں صرف ہِک لہجہ قرار ݙیوݨ علمی اَتے لسانی لحاظ نال انصاف دے تقاضے پورے نئیں کریندا۔

ہُݨ اڳاں اساں آپݨے مضمون وچ ایں موضوع دے متعلق کجھ ٻئے نکات تے وی سوجھلا پیسوں۔

مختلف ماہرِ لسانیات دی رائے

جے کہیں موضوع دے بارے وچ ڄاݨݨا ہووے تاں اوں موضوع دے ماہر کنوں پچھیا ویندے۔ سرائیکی ہک زبان ہے یا لہجہ؟ ایہ ہک لسانیات دا موضوع ہے ایں کیتے اِیں موضوع دے بارے وچ کہیں ماہرِ لسانیات کنوں ای پچھیا ویسی۔ تلّے اساں ایں موضوع دے اُتّے کجھ ماہرِ لسانیات دے نظریات پیش کیتن:

1-بھانویں سرائیکی وچ پنجابی اَتے سندھی ݙونہاں دیاں خصوصیات ہِن پیّاں، پر اینکوں ہک انج زبان دے طور تے تسلیم کیتا ونڄݨا چاہیدا ہے کیوں جو ایہ پنجابی توں افعال دی تصریف اَتے ساختی اختلافات وچ وکھری ہے، اَتے سندھی توں وی ایندا نحوی فرق موجود ہے (خان، 2004)[5]

2-چانگ وون دا خیال ہے جو سرائیکی نہ صرف ایں خطے دی قدیم زبان ہے بلکہ ایہ دنیا دی قدیم ترین زباناں وچوں ہک ہے۔ اوہ آکھدن جو دنیا دی تہذیب دا آغاز ایں خطے توں تھیا۔ سرائیکی زبان دی مٹھاس نے اینکوں نہ صرف ایں خطے بلکہ پورے پاکستان دی محبوب زبان بݨا ݙتا ہے۔ مزید برآں، سرائیکی دی سادگی اَتے آسانی ایں قدر دلکش ہے کہ اینکوں پوری دنیا دے ہر فرد کیتے آسانی نال سمجھݨ ممکن ہے۔[6]

3-گریسن تے سورلے، ݙو آزاد محققین، نے واضح تے غیر جانبدارانہ طور تے ایں خطے دی زبان کوں ہک منفرد اَتے انج زبان قرار ݙتا ہے تے تاریخی تناظر وچ ایندی وسعت تے قدامت کوں اجاگر کیتا ہے۔[7]

4-مختلف علما دی طرحاں، عین الحق دا آکھݨا ہے جو پنجابی، سرائیکی اَتے سندھی وادیٔ سندھ دیاں ترائے ہمسایہ زباناں ہن اَتے انہاں وچ قریبی مماثلت ہے۔ پر ایہ اینکوں پنجابی دا لہجہ آکھݨ درست کائنی کیوں جو سرائیکی دی انفرادیت اینکوں ہک انج اَتے مستقل زبان ہووݨ تے مجبور کریندی ہے۔[8]

5-روسی ماہر لسانیات سمیرنوف آکھیا جو محققین نے حقیقت توں اَکھیں بند کر گھدیاں ہن تے ڄاݨ بجھ کے سرائیکی کوں پنجابی وچ ضم کرݨ دی کوشش کریندے پئے ہن، پر حقیقت ایہ ہے جو یا تاں اوہ حقائق توں لاعلم ہن یا ول اوہ ڄاݨ بجھ تے سرائیکی دی اہمیت کوں پنجابی توں گھٹ ظاہر کریندے پئے ہن۔ اَتے ایہ خیال جو ایہ زباناں ہندی دا حصہ ہن، غلط ہے۔ سمیرنوف دا منݨ ہے جو پنجابی اپݨی تقریر کوں مختلف اجزا دے امتزاج نال مکمل کریندی ہے، پر سرائیکی اپݨی ساخت دے لحاظ نال منفرد ہے۔ پنجابی وچ ارتقائی شکل پائی ویندی ہے، جݙاں جو سرائیکی وچ فعل، اسم، ضمیر، گرائمر اَتے اسلوب دی ہک مخصوص ترتیب موجود ہے۔[9]

6-ایں طرحاں ہک ٻیا محقق پریم پرکاش دا خیال ہے جو سرائیکی زبان (لہندا) ایں خطے وچ ہک طویل عرصے توں موجود ہے اَتے ایہ پنجابی توں مختلف ہے، بھانویں جو پنجابی تے ایندا اثر ریہا ہے۔ انہاں دے مطابق، سرائیکی دی قدامت تے وسعت پاروں اردو نے وی ایندے اثرات کوں قبول کیتا ہے۔ لہٰذا، اینکوں پنجابی دا لہجہ قرار ݙیوݨ درست کائنی۔[10]

7-رحمان (2002: 452-454) دے مطابق، ملتان دے حکمران سومرا، جو ملتان، اُچ ا٘تے سندھ تے حکمرانی کریندے ہَن، سرائیکی کوں سرکاری زبان دے طور تے ورتیندے ہن۔ بہاولپور دے ہک قلعے دی دیوار تے ایں دور وچ دیوناگری رسم الخط وچ سرائیکی لکھی ہوئی ہے۔ کجھ پنجابی ماہرین لسانیات سرائیکی کوں پنجابی دا. ہک لہجہ سمجھدے ہن، پر رحمان نے وضاحت کیتی جو ایہ ہک انج زبان ہے۔[11]

8-ڈاکٹر شیکل نے اپݨی کتاب "The Saraiki Language of Central Pakistan" تے مسٹر "O" برائن نے اپݨی کتاب "A Glossary of Multani Language" وچ واضح کیتا جو سرائیکی پنجابی تے سندھی توں بالکل مختلف زبان ہے۔[12]

9-زمی بہاولپوری دا آکھݨا ہے جو سرائیکی انہاں لوکاں دی زبان ہے جو سبھ توں پہلے دریائے سندھ دے نال ایں علاقے وچ آئے۔ بھانویں جو، کئی اقوام نے ایندے وچ اپݨا حصہ پاتا، جنہاں وچ مگدھی، شورسینی، آشوری، آریائی، عرب شامل ہن، جو اڄ تائیں اتھاں سرگرم ہن۔ ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل، جو سرائیکی زبان دے ہک وݙے محقق ہن، نے سرائیکی زبان تے کئی کتاباں لکھیاں ہن تے سرائیکی زبان تے کھل تے اظہار خیال کیتا ہے۔ ایہ ہک اہم کتاب ہے جو زندگی تے تحریر وچ سرائیکی دی مرکزی حیثیت کوں اجاگر کریندی ہے، تے ایہ زبان نوجواناں دی زبان ہے۔[12]

ایہ یکے ماہرِ لسانیات سرائیکی کوں ہک انج زبان سمجھدن اَتے سرائیکی کوں پنجابی دا لہجہ قرار ݙیوݨ دے خلاف ہِن جیندے توں سرائیکی زبان دی پنجابی توں انفرادیت اَتے سرائیکی زبان دی اہمیت اجاگر تھیندی ہے۔

حوالے
1-https://skr.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86

2-https://www.ccjk.com/most-sweetest-languages-in-the-world/

3-https://journalppw.com/index.php/jpsp/article/download/14751/9552/18004

4-
Weinreich, M. (1945). YIVO and the Problems of Our Time. YIVO Institute for Jewish Research.

5-Khan, H. A.  (2004).  Re-Thinking Punjab: The  Construction of  Siraiki Identity.  Research  and Publication Centre, Lahore: National College of Arts, 123.

6-Changwani,, Ihsan Ahmad, Tareekh-e-Rajanpur, Oota Publishers, Dera Ghazi Khan, 2019, 
P.44

7-.Jorge Grierson , Linguistic Survey of India, Vol.1 Part-1 Sindhi and Lahnda, 
.H. T. Sorley, Gazetteer of the West Pakistan & Sindh Province,1968, P.270.

8-۔Koti, Ai-ul-Haq Fareed,Urdu Zaban Ki Qadeem Tareekh, MaktbaElmiya, Lahore,1972. P.10

9-
11.V.A Samarnov, TheLehndi Language, Dehli,1975,P.23.

10-۔PreemParkash Singh, Punjabi Language and Punjab, 1992.P.92

11- Rahman, T. Language, Ideology and Power: Language Learning among theMuslims of 
Pakistan and North India. 
Karachi: Oxford University Press. 2002.P.39

12-Studies 11(3) Shackle, C. Saraiki: A Language Movement in Pakistan. Modern Asian Studies 11(3) 
1977,P.399

13-https://gallup.com.pk/post/37156#:~:text=Population%20by%20Mother%20Tongue%3A%20Urdu,%25)%20and%20others%20(1%25).

14-https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/saraiki

15-https://www.omniglot.com/writing/saraiki.htm

16-https://www.mediafire.com/file/1pwsaz7p1l207vd/Jam-e-Saraiki_Grammmar.pdf/file

17-https://jhokesaraiki.pk/

18-https://youtube.com/@ptvnationalmultanvideos?si=8KpUkDohPKBsIDgQ

19-https://www.iub.edu.pk/department.php?id=26

20-https://www.bzu.edu.pk/departmentindex.php?id=33

21-https://tribune.com.pk/story/1341136/landmark-move-first-k-p-introduces-regional-language-books-govt-schools

22-https://www.dawn.com/news/1674633

23-https://www.aiou.edu.pk/DeptDetail.asp?DeptID=47

24-https://www.aiou.edu.pk/DeptDetail.asp?DeptID=47