سرائیکی وچ سیرت نگاری

لکھت: نواز کاوش 
سرور کائنات ، شافعی محشر، احمد مجتبیٰ حضرت محمد مصطفیؐ دی حیات مبارکہ انسانیت کیتے خیر و برکت دی علامت ہے۔ آپ دی ذات سچائی، عدل ، انصاف تے کامیاب اصولاں دا منبع تے روشنی دا منارا ہے۔ حضور دی تعریف و توصیف مدح سرائی حیات انسانی کوں معراج تک پہنچیندی ہے۔ انہاں تے درود و سلام خود خالق کائنات بھڄیندے۔سرور دو جہاں رحمت اللعالمین دی حیاتی، افکار، اعمال احکامات، تعلیمات تے اہم واقعات کوں سیرت طیبہ دے حوالے نال مختلف مستند کتاباں دے ذریعے اساݙے تک پہنچایا۔ انہاں وچوں احادیث دے بعد او مستند سیرت طیبہ تے لکھیاں ڳیاں کتاباں ہن جنہاں دے ذریعے آپ دی حیاتی دا ہر گوشہ اساڈفے واسطے سر چشمہ نور و ہدایت ہے۔

سرائیکی زبان وچ پہلے پہل شعراں وچ حضور اکرم دی سیرت محترم کوں پیش کیتا ڳئے۔ نور نامہ ہک ایجھی مقبول نظم ہے جیڑھی کجھ عرصہ پہلے تقریباً ہر گھر وچ پڑھی ویندی ہئی ۔ اے نظم ۵۰۰ ہجری وچ تخلیق تھئی تے سئیں حافظ محمود شیرانی دی تحقیق دے مطابق نور نامہ ۱۰۵۴؁ کوں لکھیا ڳیا۔ ایندا اشارہ ایں نظم وچ وی موجود ہے۔

پنج سے سال جو گزرے آہے ہجرت بعد رسولوں

ملاں کہے غریب وچارا کم علماواں کولوں

نیکی عمل نہ کیتم کوئی شامت نفس جہولوں

عمر گزری توں پچھوں تاواں بھر لہا قبولوں

ایں نظم وچ حضور نبی کریم دی حیاتی مابرکہ دے نال نال انہاں دی شفاعت کیتے سچی عقیدت کوں بنیاد ݙسیا ڳئے۔ تے کئی شعراں وچ اساں ݙیہدے ہیں جو حضور دی محبت دا سیلاب لفظاں وچ ٹھاٹھاں مریندا ہویا محسوس تھیندے۔ا ٓپ کوں پوری کائنات وچ شفیق ، اعلیٰ مربت تے کامل رتبے دی کامل شخصیت آکھیا ڳئے۔ مثلاً

نبی محمد جیہا رتبہ نہیں کیندے لائق

رب دے طرفوں وحی فرشتہ لے کر مژدہ آیا

صفت افرینش نور محمد لکھی وچ کتاباں

جو کوئی پڑھے نال محبت چھٹسی کنوں عذاباں

قدیم ہووݨ دے باوجود نور نامہ دی زبان انتہائی سادہ عام فہم تے خلوص و عقیدت نال پر ہے لوک ایکوں ٻہوں احترام نال پڑھدن تے ایکوں مقدس کتاباں دے نال غلافاں وچ رکھیندے ہن۔ ہر نماز توں بعد ایندا پڑھݨا ضروری خیال کیتا ویندا ہا۔ نور نامے د ے علاوہ ۱۱۰۰ ھ دے ہک بزرگ حافظ محمد شاعر نے معراج نامہ لکھیا۔ ایں نظم وچ وی حضور اکرم دی ثنا و تعریف کوں اپݨا مرکز و محور بݨایا ڳئے تے معراج دے واقعے کوں اظہار کیتا ڳئے۔ ہک ہک مصرعہ شاعر دے دلی جذبات تے وابستگی دی خوبصورت عکاسی کریندے تے عشق رسولؐ دی سرشاری کوں بیان کریندے۔ احساسات تے کیفیات کوں ایں انداز وچ شعراں دا روپ ݙتا ڳئے کہ ہر لفظ دل دی ترجمانی کریندا محسوس تھیندے۔ اے نظم وی تقریبا ہر گھر وچ پڑھی ویندی ہئی۔ کجھ شعر ملاحظہ کرو:

حافظ محمد شاعر ہے مطلوب میݙا ہے حبیب

میں طالب ہاں تیݙے دامن دا کر عنایت میں نصیب

صدقہ نبی کونین دا توں ہیں جو دعوت دا مجیب

صدقہ علی حسنین دا طاہر عنایت کر لقا

توں اڳے فریاد میݙی محمد مصطفیؐ

۱۱۴۰ھ وچ حاجی نور محمد نے میت نامہ دے ناں نال نظم تخلیق کیتی جیندے وچ دنای و آخرت دی کامیابی دا ذریعہ سرکار مدینہ دی ذات کوں قرار ݙتا ڳئے۔ ۱۹۲۳ء وچ مولوی غلام قادر دا ’’تولد نامہ‘‘ شائع تھیا۔ ایں نظم وچ نبی آخر الزماں دی حیات مبارکہ کوں سوہݨے انداز وچ شعراں دا روپ ݙتا ڳے آپ دے بچپن ، جوانی تے حیاتی دے ٻہوں سارے واقعات کوں ایں نظم دے ذریعے پیش کیتا ڳیا ہے۔ خاص طور تے شاعر نے سادہ تے دلکش زبان استعمال کر تے فنی پختگی کوں منوائے۔ آخر وچ شاعر نے اپݨی بخشش تے مغرفت دی دعا وی کیتی ہے۔اے نظم وی ساݙے وسیب و چ رہݨ والے لوک ٻہوں عقیدت و محبت نال پڑھدے ہن۔ وحی دے نزول دے حوالے نال کجھ شعر ملاحظہ کرو۔

سکھایا پھر جبرئیل امیں

الحمد اللہ تا آمین

فرمایا خاص رسول مکرم

صلی اللہ علیہ وسلم

اچانک ݙٹھس شخص نورانی

سبز لباس تے تاج لاثانی

آیا اگے سرور پاک

آکھیس تیکوں شرف لولاک

شاعراں نے کجھ حلیے مبارک وی تحریر کیتن۔ انہاں نظمیں وچ حضور اکرم دا سراپا، انہاں دا حلیہ، لباس، رݨ سہݨ، گفتگو، زلفاں ، اکھیں، گویا ہر اعضاء دی تعریف کیتی ڳی اے۔ حلیہ مبارک وچ انتہائی عقیدت و محبت دا اظہار دل دیاں گہرائیاں نال کیتا ڳئے۔ آپ دے لازوال حسن کوں نازک خیالی نال ایں طرح بیان کیتا ڳئے جو انہاں دے تقدس تے احترام نال بزرگی ، شفقت تے مہربانی دے انمٹ واقعات وی ساݙے سامݨے آندن۔ حلیہ مبارک دا ہک شعر ݙیکھو:  ؎

دیکھ جمال نبی سرور دا سورج چن شرماون

حور ملائک صدقے جاوݨ پریاں گھول گھماون

شاعری وچ سیرت پاک کوں ساݙے قدیم شعراء دے نال نال نویں شاعراں نے وی اپݨیاں عقیدتاں نال پیش کیتے۔ا نہاں وچ خاص طور تے اسد ملتانی قابل ذکر ہن جنہاں سیرت مبارکہ کوں منفرد انداز وچ چولا پوائے سرائیکی دے ٻے مہاندرے شاعر وی نعتیہ انداز وچ اپݨیاں محبتاں دے نذرانے حضور سئیں کوں پیش کریندے پن تے اے سلسلہ ہمیشہ جاری رہسی۔

نثر وچ رسول آخر الزماں نال محبتاں دا اظہار کرݨ والیاں وچ ٻہوں سارے ناں ساݙے سامݨے موجود ہن۔ جنہاں اپݨے اپݨے طور تے ایں میدان وچ ناں پیدا کیتے۔ انہاں نثر نگاراں وچ محمد رمضان بہار ملتانی نے اپݨی کتاب ’’ مجالس چہار دہ‘‘دیشروع وچ ہادی کونین کوں عقیدتاں دے گلاب پیش کیتن۔ مولوی سردار علی فوق نے ’’نظام فوق‘‘ ، غلام سکندر غلام تے اپݨی کتاب ’’روضہ حاتم‘‘ دلشاد کلانچوی اپنقی کتاب ’’جݙاں رسول کریمؐ نینگر ہن‘‘ تے ’’جݙاں رسولؐ کوں نبوت ملی ‘‘وچ حضور نال اپݨے دلی تعلق کوں اظہار دا وسیلہ بݨائے۔

اردو زبان وچ سیرت نگاری دے حوالے نال شبلی نعمانی دا ناں ٻہوں احترام نال گھدا ویندے کیونجو انہاں اپݨی حیاتی دا محور حضور دی محبت دا حصول بݨایا ہا تے سیرت دی معطر کتاب تیار کیتی شبلی نعمانی دی سیرت النبی حصہ دوم دا سئیں فدائے اطہر نے ’’ سوہݨے دا خلق‘‘ دے ناں نال سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔ اے حصہ حضور نبی کریمؐ دے عمل، خلق، فیصلے، سخاوت، قربانی، مہمان نوازی، سادگی، محنت دی عظمت، دشمناں نال سلوک، ٻالاں نال پیار تے ٻے ٻہوں سارے عنواناں نال معمور ہے۔ ترجمہ محنت نال کیتا ڳئے جیندی وجہ نال سرائیکی پڑھݨ والیاں کوں حضور دی سیرت پڑھݨ دا موقع ملیے۔ ترجمہ اصل متن دے قریب قریب ہووے تاں ترجمہ نگار اپݨے فن وچ کامیاب تصور کیتا ویندے۔ایں حوالے نال فدائے اطہر ساکوں کامیاب ترجمہ نگار نظر آندن۔

نبی محترم دی حیاتی تے سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب ’’کونین دا والی‘‘ ٻہوں اہمیت رکھیندی ہے۔ ایں کتاب وچ عشق رسول دی سرشاری وچ ٻݙیا ہویا قلم ساکوں انتہائی خلوص دا احساس ݙویندے۔ ایں کتاب دا ہر لفظ محبت تے عقیدت دی خوشبو نال پُر ہے ، خاص طور تے مہر صاحب نے نوجواناں کیتے حضور دی حیاتی کوں نمونہ بݨائے تے دنیا تے آخرت وچ کامیابی دی ضمانت حضور دی محبت کوں قرار ݙتا ہے۔ ایں کتاب دا ہر واقعہ، ہر حصہ، ہر ورقہ لا زوال خزانے نال بھریا ہویا ہے۔ انسان کامل دی حیاتی دا ہر واقعہ، ہر لمحہ ایں خوبصورتی نال ڈاکتر صاحب نے لکھے جو اوندا ہر لفظ دل توں نکلدے تے دل وچ اثر کریندے۔ انہاں دی اے سیرت دی کتاب ہمیشاں سرائیکی ادب وچ نمایاں رہسی۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق دے علاوہ سرائیکی نثر نگار سیرت دیاں کتاباں لکھدے پن تے انہاں دیاں تحریراں مختلف جرائد وچ چھپدے پن۔ اساں اے ڳال پورے وثوق نال آکھ سڳدے ہیں جو سرائیکی نثر، سیرت نگاری دے حوالے نال مستقبل وچ ٻہوں اڳوں ودھسی۔

 حوالہ 
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان