تس تیں تونس(تریہوک)

تس سرائیکی زبان دا لفظ اے ، اُردو اِچ ایکوں تریہہ آہدن ۔ جے اے تس زیادہ تھی ونڄے تاں او تونس بݨ ویندی ہے ۔ جے اے متواتر لڳی رہوے تاں اینکوں تریہوک آہدن ، اے ساریاں عقلمند لوکیں دے سوچݨ دا مسئلہ اے مَیں تاں صرف تس تیں تریہوک دے فرق کوں سامݨے گھن آیاں۔

رب سچے اے کائنات فضول پیدا نئیں کیتی ، اتنی وݙی کائنات دی روزی روٹی قائم راہوݨ تے نفع نقصان دے تقاضے وافر مقدار اِچ پیدا کیتے ڳئے ۔ ایہہ سب کجھ صرف انسان واسطے نہیں بلکہ ہر چھوٹی وݙی مخلوق واسطے ہِن ۔ رب تعالیٰ انسان کوں ساریں تے ݙاڈھا بݨائے ، عقل ہوش تمیز سُنڄاݨ تیں عمل کرݨ دی طاقت ݙتی ہِس پر قدرت تیں طاقت اپݨے ہتھ اِچ رکھی اِیس۔ ساری قدرت اوندے اپݨے ہتھ اِچ اے ۔ اگر اساں اَکھیں کھول تیں ݙیکھوں تاں ساݙا دماغ کم کرݨ چھوڑ ویسی پَر اوندی قدرت دے اپݨے رنگ اِن۔

انسان کوں سُنڄاݨ دے نال نال ہر شئے کوں محسوس کرݨ دا تحفہ وی ݙتس ، انسان ہوا ، پاݨی ، بَھا ، مِٹھا ، کوڑا ، کھٹا ، تتا ، ٹھڈھا ، سخت ، نرم ، چنگا ذائقہ ، بدبودار سب کوں محسوس کریندے تاں چنگی شئے توں لطف تیں فائدہ اُٹھیندے، بری تے نہ بھاوݨی کوں بُھکا سٹیندے۔ ایندے وچوں ہک پیاس وی ہے جیکوں تریہہ آہدن تے اے ساݙا اَحٖ دا سبق ہے

پیاس یا تریہہ ہک عام جیہاں احساس ہے ۔ بندے دے جسم دی ضرورت دے مطابق لڳدی ہے ۔ ایہ احساس تریہہ ہوندی اے ۔ سردیں اِچ گھٹ تیں گرمیں اِچ ٻہوں لڳدی اے ، ایہ سارا قدرتی عمل ہے ۔ انسان دے وَس اِچ اینکوں گھٹ یا وَدھ کرݨ نئیں ، اے ݙو گھٹ پاݨی پیوݨ نال مُک ویندی اے ۔ ٻئی تریہہ کوں تس آہدن ، اے قدرتی عمل دے نال نال بندے دے چنگے یا مَندے خیالاں دے تابع ہوندی ہے ۔ ایندی جِتلی مانگ کرو وَدھدی رہسی ،گھٹ کرݨ دی کوشش کریسو تاں وقتی طور تیں گھٹ تیں وَت وَل ودھݨ لڳ ویسی ، تریجھی قسم تریہوک ہے جیڑھی میݙے عقل دے مطابق قدرتی طور تیں گھٹ اِی پیدا تھیندی ہے ۔ لوک لُکائی اینکوں گُھڑ گُھڑ تے اپݨے آپ تیں نازل کر ݙیندن ۔ اے او تریہہ ہے جو کݙاہیں ٻجھدی اِی نہیں ، گھٹ کرݨ دی کوشش کرو تاں خود اِی ودھ ویسی ۔ ہک گُھٹ بھریسو ، ٻئی گھٹیں دی جاہ بݨ ویسی ، ایویں اِی اپݨی جاء خود بݨیندی ویسی ۔ میݙے خیال اِچ انسان دی پیاس کوں ٻجھاوݨ دا رب سئیں سوکھا سوکھا بندوبست کر ݙتے۔ تیں بندیںخود جیرھی تریہوک کوں دعوت ݙتی ہے او ساری دنیا اِچ ودھدی پُھلدی پئی اے۔

تریہوک دیاں ہزاراں قسماں ہِن، ہر چھوٹا وݙا ، ہر غریب امیر ، ہر سردا پھردا ، ہر مُتھاج فقیر اپݨے اپݨے دائرے دے وچ تریہوک دا شکار اے ۔ بندے دی زندگی دے جِتلے رنگ ہِن جِتلیاں خواہشاں ہِن،جِتلی لوڑ تے ڳول ہے تریہوک ساریں دے نال نال رہندے ۔ پہلے ذکر تھئے جو جِتلی مانگ ہوسی اُتلا ودھارا تھیسی ۔ سیاݨے آہدن جو ترنگڑ اِچ جِتلاں بھوں ماوے او بھرو ، چادر کوں ݙیکھ تیں پیر دَگھیرو ۔ اللہ تعالیٰ دا وی حکم اے جو کھائو پیوو اسراف نہ کرو ، حد کنوں نہ وَدھو ، ضایو نہ کرو ۔ اے کوئی فرضی ڳال نئیں ہک لڳی ٻدھی سچائی اے ۔ حد کوں پار کریسو تاں نقصان چیسو جے حد دے اندر رہسو تاں منافِع اِچ رہسو ۔ اے عقل والیاں واسطے ہک ترکڑی دا تول ہے پر بے عقلیں کوں کون سمجھاوے جیڑھے ڄاݨ ٻجھ تے کھوہ وچ ٹپ مار ݙیندن تے وَت نتیجہ اِی پیندن۔

تس ہک عام جہیں خواہش کوں آہدن تھوڑی جہیں کوشش کیتی ونڄے تاں ضرور پوری تھی ویندی اے تس مُک ویندی اے ۔ اِت واسطے آہدن جو اپݨی ضرورتاں کوں قا بو اِچ رکھو ، خواہشاں دا لیکا حد اِچ رکھو ہر ضرورت کنوں پہلے آلے دو الے ݙیکھو ۔ لوکیں دی زندگی دا جائزہ گھنو ۔ انہیں دی حالت کوں پرکھ تیں اپݨا رستہ بݨائو ، سبق حاصل کرو۔ اپݨے آپ تیں قابو پاوݨ دی عادت بݨائو تاں سوکھے رہسو ۔ نہ تاں لوکاں دی ݙیکھا ݙیکھی جے پیر چادر توں ٻاہروں کڈھن لڳسو تاں آپ اوکھے تھیسو ۔ جے عقل نال کم گھدا تیں حیاتی سکوھی رہسی۔

جے تس تیں قابو نہ پاتا ونڄے تاں ایہہ وَدھ تے تریہہ بݨ ویندی ہے ۔ وَت جِتلا کوشش کریسو ، جِتلا پاݨی پیسو اے ختم نہ تھیسے ۔ ودھدی ویسے وَل کوئی چارا ، ترلا کم نہ آسے ۔ ایہ تریہہ تہاݙے سر تیں سوار تھی ویسے۔ ایویں لڳسی جو دنیا دی ہر شئے وچ مزا اے۔ حاصل کر سڳو یا نہ ۔ اُتلے تک پہنچ سڳو یا نہ ۔او مِل سگپدی ہووے یا نہ ۔ تہاݙی کوشش تیں مرضی ہوسے جو او ہر حال اِچ تہاکوں مِل ونڄے ۔ وَل تساں اوندے حاصل کرݨ کیتے ہر طریقہ استعمال کریسو ۔ اتھائیں آ تے جرم وی پَلدے ۔ بد دیانتی دا پتھر وی رکھیا ویندے ۔ ظلم تیں زیادتی دی مہورت وی ہوندی ہے ۔ لوکیں دے حق تیں ݙاکا سٹ تے خود کھس گھنݨ دی جوت وی جاڳدی اے ۔ ایں موقع تے بدکݨ دا خطرہ ہے ۔ دین ، ایمان ، عقیدہ ، یقین سب خطرے اِچ پئے ویندن ۔ اساں تہاکوں دعوت پے ݙیندے ہَیں جو غور نال اپݨے اڳوں پِچھوں آلے دوالے ݙیکھو ، تہاکوں چنگے تیں بَھیڑے معاشرتی رویے نظر آ ویسن ۔ شاید انسان آپ تیں قابو پا تے چنڳائیاں والے پاسے پلٹ آوے ۔

تریہہ مُکاوݨ دا ہکو طریقہ اے جو اپݨی آمدݨی ، وسائل تیں ٹٻر دی ضرورتیں کوں سامݨے رکھ تے اَپݨیاں ضرورتاں دا ہک دائرہ بݨا گھنو ، تیں سختی دے نال اوں دائرے دے اندر در اندر رہوو ۔ ایندے نال کجھ عرصہ تاں تکلیف تھیسی ۔ دماغ رولے ݙیسی ۔ لوکیں کوں ݙیکھ تیں رِیس وی آسی ۔ جے قابو پا گھدا تاں وَل ٻیڑا پار ہے ۔ ایہہ تریہہ تیں قابو پاوݨ تے ایکوں مُکاوݨ دا نسخہ اللہ تعالیٰ اپݨے بندیں کوں ݙے ݙتے ۔ جیندے اُتے عمل کرتیں تریہہ کوں ختم کیتا ونڄ سڳدے ۔ قرآن پاک پڑھو ، جو کجھ ساݙے پاک محمد صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم کیتے جو صحابہ کرام دا عمل ہا ۔ اونکوں سامݨے رکھ تیں اپݨی  حیاتی دا ہک نقشہ تیار کرو ۔ میکوں یقین اے جو تہاکوں تریہہ دا کھٹکا منڈھوں نہ راہسی۔

ربّ تعالیٰ انسان کوں پیدا کیتا ، کائنات بݨائی ، بندیں دی ضرورتیں کوں سامݨے رکھ تیں دھرتی کوں ہر شئے نا ل سجا ݙتا ۔ کجھ حلال ہِن کجھ حرام وی ہِن ۔انسان دے علاوہ کروڑیں دے حساب نال اوندی ٻئی وی مخلوق ہے ۔ سمندر ، پہاڑ ، اَسمان ، زمین ۔ انہاں دے تلے ، انہاں دے وِچ بے حساب نعمتاں بھر ݙتیاں ، چنڳا ں ، مندا وی سمجھا ݙتا ۔ آزاد وی کیتا ، سمجھ تیں عقل وی ݙتا ۔ اپݨی ساری مخلوق توں وݙا تیں اشرف وی بݨایا ۔ تیں وَل او نافرمانی کرے تاں اوندا جھنڈ چولا کرݨ دا تاں حق ہے پیا ۔ ایہ جھا تیں انسان کوں اپݨے مقام دا پتہ لڳدے تیں او خدا دے انعام یا غضب دا حق دار بݨدے۔

تریہوک وݙے اُچے درجے دی تریہہ دا ناں ہے اے ہک واری لڳ ونڄے تاں ٻجھدی نئیں ۔ جو چارہ کرو دھدی ویندی اے ۔ مکاوݨ چاہو مُکدی نئیں ، او بندا ، او لوک ، او قوماں جنہیں کوں تریہوک چمبڑ ونڄے او پچھو تیں ولا ݙیکھ نہیں سڳدیاں ۔ اَڳی اَڳی تیں دا جوش انہیں کوں اَنت کہیں کھاہی اِچ سٹیندے تیں انسان اپݨے انجام تک پُڄ ویندے ۔ ازلی تیں بھڑکائی ہوئی بھاہ اوندا مقدر بݨ ویندی اے ۔ دھرتی دی کوئی قوم جیندا مذہب تیں عقیدہ جو وی ہے اوندی نظر انجام تیں ضرور ہوندی اے ۔ او وچوں وچوں چاہندے جواوندا انجام چنگا تھیوے تریہوک دا ایہ تصور نہ صرف جرم تیں مُکدے بلکہ سزا دا حساب وی ایندے نال لڳا ہویا اے ، گناہ کوں مِٹاوݨ تیں مکتی نجات یا بخشش واسطے ݙوہیں کوں نال نال چلایا ویندے ۔ جرم وی کرو ،گناہ وی کرو ،ظلم وی کرو ، حق وی دٻائو ، لُٹو پُٹو جھگا اپݨا بھرو تیں اویں ویلے اپݨے رب کولوں ، ایشور کولوں ، دیوی دیوتائیں کولوں ، پیریں فقیریں ، بزرگیں کنوں ، دُعا وی منگو جو تہاݙا انجام چنگا تھیوے تیں تہاݙی روح سکون وچ رہوے ۔ کیݙا کملا ہے انسان جوڄاݨ ٻجھ تیں کھوہ اِچ ٹپا وی مریندے تیں نکل تیں تاریں تک ونڄݨ دی خواہش وی رکھدے ۔ ہے نہ انسان وݙے گھاٹے اِچ۔

تریہوک دیاں ٻہوں قسماں ہِن ،جیڑھیاں انسان کوں لڳدیاں ہن ، نہ ٻجھݨ والی تریہہ ، زیادہ کوں زیادہ لڳݨ والی تریہہ ، ٻال نِکا ہوندے اونکوں ہر چمکدی شئے دی پیاس تیں تس ہوندی ہے ، اوندی کئی ضرورتاں پیو ماء پوریاں کر ݙیندن ، کئی نہیں تھیندیاں تاںاونکوں پرواہ اِت واسطے نہیں جو اَڄاں ناسمجھ ہے وَل ذرا وݙا تھیندے تا منگدے ، جھگڑا کریندے ، بِھڑدے ، نہ ݙیو تاں چوری کریندے ۔ ایہ اوندی تریہہ ہے پورا پاݨی مِلسی تاں مِٹ ویسی۔ روک گھنسو تاں رُک ویسی وݙا تھی کے تریہوک آلے خانے پُڄ ویسی تاں وَل اوندی واپسی مشکل تھی ویسی ۔اِت واسطے بہتر ہے اوندی تریہہ کوں تریہوک بݨݨ کنوں پہلے روکو۔

روپے پیسے دا لالچ ، غلط صحیح طریقے نال ایکوں حاصل کرݨ ، او پہلا دروازہ ہے جیڑھا کھل ونڄے تاں راتوں رات امیر بݨݨ دا خاب ݙکھا تیں جرم گناہ ، بد دیانتی ، رشوت ، ناجائز منافع خوری ، ملاوٹ ، گھٹ تولݨ تے ودھ نرخ تاں جے ہزاریں دی تعداد اِچ چھوٹیاں چھوٹیاں طاقتاں بݨ ویندن جو او اُتھو ںنکل نہیں سڳدا۔ سمجھدا ہے جو او محنت کریندا پئے تیں اپݨی محنت نال اپݨی دولت کوں ودھیندا پئے۔

اے کمائی اوندی تریہوک کوں ٹھوکا ݙے تیں ودھاوݨ وچ لڳ ویندی ہے ۔ او چاہندے اوندی دکان مال نال بھری پئی ہووے ، اونکوں زیادہ توں زیادہ منافع ملے ۔لوک اونکوں وݙا تاجر تیں سیٹھ آکھسن ۔ اوندے بنگلے ہوون ، کار ہووے ، خوبصورت تیں امیر گھراݨے دی تریمت ہووے ۔ اوندے ٻال ݙوجھے مُلکاں اِچ پڑھن۔

حکومت دا ملازم ہے تاں او افسراں دی ریس کریندے ، خود وی بددیانتی کریندے تیں افسرکوں خوش رکھݨ دی کوشش کریندے ۔ امیر اے تاںاوندے خواب ٻہو ںاُچے ہوندن ۔ تاجر ہے تاں اوندے خواب وکھرے ہوندن ۔ کوئی وی اپݨے ملک دا اپݨی قوم دا ، اپݨے علاقے تیں اُتھاں راہوݨ والیں دا ۔ہمسائیں تیں غریبیں دا خیال تک نہیں رکھدا ۔ نہ اونکوں خدا یاد رہندے ، نہ اوندے احکامات ۔ اونکوں تاں بس تریہوک لڳ ڳئے جیڑھا مُکدا اِی نئیں۔

او تس جیکوں صرف پیاس آہدن ، پاݨی دے ݙو گھٹ بھرݨ نال مِٹ ویندی اے یا گھٹ ویندی اے ۔ ݙوجھی او ہے جو جِتلا پاݨی پیندے ویسو او ودھدی ویسی ، بھڑکدی ویسی ۔کہیں کوں تس ہے ناحق کرݨ دی ۔ کوئی زر ، زن ، زمین دا پیاسا ہے ۔ کوئی علم کو ترسدے ، کہیں کوں شہرت دی تس ہے ، وݙی تس اوں ویلھے آندی ہے جݙاں خدا دے بندے اپݨے جئیں تیں خدائی کرݨ چاہندن ، کوئی عورت دا پیاسا ہے سب توں وݙی پیاس او ہے جہڑی بندے اَپݨے چار چودھاروں کھنڈا گھندن ۔ اے او تریہوک اِی اے ، جیڑھی دریاویں ، بادلیں ، دوستیں تیں برف دے وݙے وݙے ٹکڑیں کوں نڳل ویندی اے ۔ اُݙ دی رہندی اے ، لڳدی رہندی اے ، ٻجھدی نئیں ، آخری وار تیں انسانیں کوں وی نڳل چھوڑیندی اے تیں ݙکار تک وی نئیں ݙیندی۔

وݙا ملک اے جیندیاں فوجاں ٻہوں نہیں اسلحہ زیادہ ہے ۔ خطرناک تیں خوفناک ہے ، دولت وی ہے ۔ اوندی تریہوک ݙیکھݨ والی ہوندی اے ، او چاہندے او ہک لحظے اِچ پوری دنیا دے مُلکیں کوں غلام بݨا گھنے او سارے اوندے اشارے تے چلن۔ امن دے ناں کوں استعمال کرکے خود بدامنی کھنڈاوݨ دا ذریعہ بݨدے ۔ ݙوجھیں دے حقوق کوں دٻا تیں سمجھدے جو حق سچ صرف ایندا ناں اے او بالکل نہیں چاہندا جو کوئی اِتلا طاقتور بݨ ونڄے جو اوندے مقابلے اِچ آوے۔

تریہوک دا بیان وی ٻہوں قسماں ہِن جیڑھیاں وبائی تیں جان کڈھݨ والیاں بیماریاں وانگوں بندیں تیں قومیں کوں لڳ ڳئین ۔ ایندا ہکو حل ہے خود بندہ بݨ ونڄݨ تیں خدا دے بندیں دی تکریم ، خدا دے حکم کوں اَکھیں بند کرتے منݨ انہیں دے مکمل طور تیں عمل کرݨ نال ایہ تریہوک گھٹ کیتا ونڄ سڳدے ۔ ورنہ جیڑھی پٹڑی تیں دنیا چل پئی ہے ایہ تریہوک مُک نہیں سڳدا ایندا انجام تباہی تیں برباد دے سوا کجھ وی نئیں۔

 حوالہ 
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ملتان