ناول دیاں قسماں

ناول کوں وکھریں وکھریں قسمیں اچ ونڈایا ونج سگدے ۔ اے قسماں ہئیت دے اعتبار نال ہوندن پر اے گالھ ذہن اچ رکھݨی چاہی دے اے جو ہک قسم دا ناول ݙوجھی قسم دے ناول توں اصلوں وکھرا تے انوکھڑا نی ہوندا۔ اکثر ہکی قسم دے ناول اچ ڈھیر قسم دیاں خاصیتاں ایں طرح گَڈمِس (رلیاں ملیاں) تھیاں پیاں ہوندن جو اونکوں کہیں ہک قسم دے ناول دا ناں نی ݙتا ونج سگدا ول وی کجھ ناولیں دی ہئیت اچ کجھ ایہو جھیاں صنفاں لبھدن جنہاں دی وجہ کنوں سارے ناولیں کوں ہکے قسم دا نی آکھیا ونج سڳدے۔ اتے ناولیں دیاں مختلف صنفاں دی وجہ کنوں اساں انہیں کوں وکھریں وکھریں قسمیں اچ بیان کریندے ہیں۔ 

 واقعاتی ناول 
واقعاتی ناول اچ پراݨی داستان کوں بیان کیتا ویندے۔ ایں جھئیں ناول وچ قاری دی ساری دلچسپی قصہ ول ہوندی اے۔اَتے کرداریں دو کوئی خاص توجہ نی ݙتی ویندی بلکہ واقعات در واقعات ہوندن تے کجھ بے معنی واقعات وی ہوندن۔ ڈاکٹر اسلم عزیز درانی لکھدن‘‘ ایہو جھئیں ناولیں اچ واقعات دیاں بہوں ساریاں لڑیاں ملدن محض واقعات اچ دلچسپی پیدا کرݨ ای ایں طراں دے ناول دا بنیادی مقصد ہوندے’’ (78)

واقعاتی ناول اچ پلاٹ وی ڈھلاہوندے ۔ قصے دی صورت اچ ہووݨ دی وجہ کنوں ہیرو تے ہیروئن کوں کامیاب اتے منفی خیالات آلے لوکاں دا انجام خراب ݙیکھایا ویندے ۔ واقعاتی ناو ل وچ کجھ ایہو جھئیں واقعات تے مقامات ناول وچ آویندن جنھاں دا قصے وچ ہووݨ ضروری ہوندے۔ اتے ناول وچ ضروری نی ہوندا ایں جھئیں ناول وچ کردار اکثر وٹیج ویندن کوئی ایہو جھیاں واقعہ وی آویندے جیندی وجہ نال اْنہاں کرداراں دے مذاج، فطرت تے طبیعت اچ فرق آویندے۔ 

 کرداری ناول 
کرداری ناول وچ ناول نگار کردار کوں اگوں ودھیندا نی ݙکھیندا پر اونکوں ٻنہیں ٻنہیں واقعیں وچ نشابر کریندا رہندے ہک کردار کوں ݙوجھے کردار نال الویندا پلویندا ، ڈکھ سکھ ونڈیندا اَتے ہک کردار دا ٻئے کردا ر کیتے احساس وی ݙیکھا یا ویندے بھانویں جو حالات بدل ویندن ول وی کردار آپݨی خصوصیت کوں بدلݨ نی ݙیندے۔ ناول پڑھݨ نال کرداریں دے بارے ونکوونک دیاں گالھیں ساکوں پتہ لگِدن ویندیاں۔ کرداری ناول دے بارے ڈاکٹر اسلم عزیز درانی لکھدن‘‘ کرداری ناول اچ پلاٹ کوں ایویں ترتیب ݙتا ویندے کہ کردار تے اوندا کوئی اثر نئیں پوندا۔’’ (79)

ایں قسم دے ناول دا نتیجہ اے نکلدے جو ایندے وچ پلاٹ بہوں ݙھلا ݙھالا رہ ویندے جیندی وجہ کنوں ناول دا مقام گھٹ تھی ویندے ۔ ایندے وچ جاہ ہر ویلے وٹیندی رہندی اے کہیں ویلے ہک جاہ تے کہیں ویلے ٻئی جاہ ۔

 ڈرامائی ناول 
کجھ ناولیں وچ پلاٹ تے کردار ہک ٻئے کیتے بہوں ضروری ہوندن جیویں ڈرامے وچ کردار توں بغیر پلاٹ ادھورا ہوندے تے پلاٹ توں بغیر کردار ایں واسطے ایں قسم دے ناول کوں ڈرامائی ناول آکھیا ویندے۔ 

ڈاکٹر عبدالسلام دے مطابق‘‘ ڈرامہ اچ بیان نئیں ہوندا سب کجھ مکالمیاں دے ذریعے ای پیش کیِتا ویندے جوکجھ وی آکھیا ویندےبراہ راست ہی آکھیا ویندے کردار تے عمک ہک وحدت بݨ ویندن بغیر کہیں تشریح یاتبصرے دے پورا منظر اکھیں دے سامݨے آویندے ناول اچ جڈاں ایہو کیفیت پیش کیتی ویندی اے تاں اینکوں ڈراما ئیت آکھیا ویندے’’ (80)

کہیں ناول اچ منڈھ کنوں پاَندتئیں ایہا حالت ہووݨ ممکن نئیں۔ ایں واسطے اساں یکے ناول کوں ڈرامائی ناول نی آکھ سگدے۔ اساں ایں آکھ سڳدےہیں جو جیڑھے ناول اچ ڈرامے دی کیفیت زیادہ ہوندی اے اوں ناول کوں نقاد ڈرامائی ناول دا ناں ݙے ݙیندن۔ ایڈون میور دے خیال دے مطابق‘‘ ڈرامائی ناول دی خاص چیز عمل دی شدت ہوندی اے’’ (81)

ڈرامائی ناول دے حوالے نال علی عباس   حسینی وی آپݨیں خیال دا اظہار ایں کیتے۔ ‘‘ ڈرامائی ناول اوہے جیندے وچ کہیں ملک دے معاشرے دی حالت پیش کیتی گئی ہووے۔ ایندے وچ اویکے خیال وہم تے رسماں نال بحث کیتی ویندی اے۔ جیڑھے کہیں جماعت دی تنظیم دا باعث ہوندن۔’’ (82)

ڈرامائی ناول وچ سامݨے تے اوڈھر کو ں ہک کر تے ڈکھایا ویندے ایندے وچ تبدیلیاں اتنی جلدی آندن جو پڑھݨ والا انہیں وچ ڈرامے کوں محسوس کریندے ۔ ڈرامائی ناول وچ گھریں دیاں تبدیلیاں گھٹ ہوندن لیکن وقت تے زمانے دیاں تبدیلیاں ڈھیر تے نشابر ہوندن ۔ ڈرامائی ناول اساکوں ہک وستی یا ݙو گھریں کنوں باہر نی ونجݨ ݙیندا۔ ڈاکٹر احسن فاروقی دے مطابق ‘‘ ڈرامائی ناول دا فن موسیقی نال رَلدے مِلدے تے کرداری ناول دے مصوری نال ݙونہاں دے فن اصلوں وکھرے وکھرے ہن۔’’ (83)

اساں ڈرامائی ناول دے بارے آکھ سڳدے ہیں جو اے  ناول زمانے دے لحاظ نال آزاد ہوندے اَتے مکان دے لحاظ نال پابند ہوندے۔ 

 تاریخی ناول 
تاریخی ناول وچ ناول نگار پراݨے زمانے دے واقعات ، داستاناں تے زندگی کوں حال وچ گھن آندے۔ ایں ناول وچ مصنف آپݨے زمانے دی تے آپݨے آسوں پاسوں تھیوݨ والے واقعات دا منظر اصلوں بیان نی کریندا۔

بقول ڈاکٹر عبدالسلام:‘‘ تاریخی ناول وی بنیادی طور تے ناول ای ہوندے ایندے واسطے وی ناول دی شرائط تے پورا لاہوݨ ضروری اے۔ ایندے وچ وی زندگی پیش کیتی ویندے اے۔’’ (84)

تاریخی ناول وچ ناول نگار اپݨے تخیل دے زور نال تاریخ کوں جیندا کرݨ دی کوشش کریندے ۔ ناول نگار دے سامݨے کہیں ویلے تاں تاریخی کردار سامݨے ہوندن تے اکثر او آپ انہیں کرداریں کوں تخلیق کریندے۔ ناول نگار کیتے اے لازمی ہوندے جو او جیڑھے وی عظیم تاریخی کرداریں کوں پیش کرے انہیں دی شخصی عظمت ، وقار تے Image تے کہیں قسم دی خنیس نہ آوݨ ݙیوے۔

ڈاکٹر یوسف سرمست لکھدن:اِتھاں جہڑی شے زیادہ ضروری ہےاو اے ہے کہ اساں انھاں سماجی تے انسانی محرکات کوں وَلا محسوس کرݨ لگوں جنھاں نے اوں عہددے تاریخی حالات دی وجہ توں اوں زمانے دے لوکاں کوں سوچݨ ، محسوس کرݨ تے عمل کرݨ تے مجبور کیتا ہا۔ (85)

اے حقیقت اے جو تاریخی واقعات کوں دوبارہ ناول وچ پیش کرݨ اَتے ہوبہو اونویں پیش کرݨ جیویں تاریخ وچ واقعہ تھیا ہووے وڈی اہمیت رکھیندے ۔ اَتے اوں دور دے سماج اَتے لوکیں دی گزراݨ کوں وَلا محسوس کرکے انہیں دی سوچ اَتے عمل کوں اونویں پیش کرݨ ہک عام بندے دا کم نی ۔ 

ڈاکٹر اسلم عزیز دراݨی لکھدن:‘‘ زیادہ تر تاریخی ناولاں اچ ہک اَدھ تاریخی واقعات ، تاریخ کر دار تے ماحول دی تصویر کشی نال نال ٹردن ۔ سب توں ضروری شے تاریخی زمانے دی نویں سروں تخلیق ہے اے جتنی چنگی تے دل چھکویں ہوسی اتنا ہی ناول بلندپایہ ناول ہوسی۔’’ (86)

تاریخی ناول لکھݨ والے ناول نگار کوں بہوں احتیاط ، سلیقے تے طریقے نال تاریخی حقیقت تے آپݨی خیالی دنیاکو کٹھے کٹھے ٹورݨاں ہوندے۔ ایندے علاوہ ناول نگار کوں تاریخ گھٹ اَتے ناول ݙھیر بݨاوݨاں پوندے ۔ بہترین تاریخی ناول وچ تاریخ اتے ناول ہک ٻئے نال گنڈھیے ہوئے ہوندن اکثر داستان سامݨے اَتے تاریخ پچھ منظر اچ ݙسدی اے۔ 

 معاشرتی ناول 
معاشرتی ناول وچ لوکیں دی زندگی انہیںدا راہݨ سہݨ ، رسم ورواج اَتے انہیں دے گھر وڳےمسائل بیان کیتے ویندن ۔ اے ناول معاشرتی اصلاح کوں سامݨے رکھ تے لکھیے ویندن۔ ایں جھئیں ناول وچ گھردے وڈے کر دا ر ہک پاسے، ہیرو ہیروئن  دے کردار ݙوجھے پاسے اَتے مخالف یا دور پَریں دے رشتے دار تِر یجھے پاسے ݙیکھا ئے ویندن۔ اَنہیں ساریں دے کرداریں کوکٹھاکر کے ہک قصہ اُساریا ویندے ۔ اَتے ایندے وچ گھر دیاں عام گالھیں ، روز مرہ دے مسئلے ، غلط فہمیاں ، پرے یا کولہوں دے عزیز ہیرو ، ہیروئن دے رستے وچ رکاوٹاں کھڑیاں کریندن۔ بزرگیں کوں بھڑکیندن۔ ، دوریاں پیدا کریند ن لیکن ول وی ناول نگار ہولے ہولے انہیں ساریں رکاوٹیں ، دوریں تے غلط فہمیئیں کوں پرْے  کر کے ہیرو ہیروئن کوں ملا ݙیندے ۔ غلط لوک آپݨیں اصلاح کریندن اَتے سارے کردار کھِل ہنس نال آپݨی آپݨی حیاتی گزارݨ لگ ویندن۔ ڈاکٹر اسلم عزیز دراݨی لکھدن‘‘ اینجھے ناول اچ بعض ناول نگار کہیں خاص نقط أ نظر یا نظریہ حیات کوں پیش کریندے۔’’ (87)

انہیں ناولیں دا آخیر عام طور تے طربیہ ہوندے۔ ایں جھئیں ناولیں وچ قاری دی دلچسپی زیادہ ہوند ی اے اَتے اونکوں کوئی نہ کوئی اخلاقی سبق وی ملدے ۔ ایں جھئیں ناول وچ فن اَتے تکنیک دو وی زیادہ توجہ نی ݙتی ویندی۔ 

 جاسوسی ناول 
جاسوسی ناول وچ قصے اَتے داستان کوں زیادہ اہمیت ݙتی ویندی اے۔ اینجھیں ناول وچ کوئی نہ کوئی راز مُنڈھ لا توں رکھیا ویندے اَتے پورے قصے تے کِھنڈا  کے وکھرے وکھرے طریقے نال اوندے توں پَردہ چاتا ویندے ۔ اَتے ایں راز کوں حَل وی کیتا ویندے۔ ڈاکٹر اسلم عزیز دراݨی لکھدن‘‘ جاسوسی ناول دی بنیاد تجسس ، تغیر ، اضطراب تے ایکشن تے رکھی ویندی اے جاسوسی ناولاں اچ کئی واری اَݨ ہونے واقعات ، تخیلی چیزاں ما فوق الفطرت کر دار پیش کیتے ویندن ۔ جہڑے پڑھݨ اچ تاں مزہ ݙیندن تے قاری کوں کجھ دیر کیتے ہک نویں دنیا اچ گھِن ویندن۔’’ (88)

ایں جھئیں ناول وچ ناول دا ہیرو بہوں بہادر اَتے ذہین ہوندے جہڑا جسمانی اتے ذہنی طور تے آپݨے دشمن دا مقابلہ کریندے اتے انہیں کوں تَہس نَہس کرݙیندے ۔ انہیں ناولیں وچ ادبی ذوق اسلوں نی ہوندا۔ لیکن قصے وچ دلچسپی ایں ہوندی اے جو قاری ہک دفعہ شروع کر ے تاں ول اُون کُوں مکا تے اٹھدے۔

 رومانی ناول 
رومانی ناول وچ حُسن تے عشق کوں موضوع بݨا یا ویندے اَتے جرات تے بہادری دے قصے ، رزم دیاں معرکہ آرائیاں تے بزم دیاں دل نوازیاں بیان کیتیاں ویندن۔ رومان وچ مثالی دنیا، مثالی کردار اتے عشق و محبت دے مثالی افسانے وی سݨائے ویندن۔ ناول دی بنیاد حقیقت تے نی ہوندی بلکہ حیرت انگیزی تے ہوندی اے۔ایندا مقصد تفریح تے دلچسپی ہوندے۔ 

علی عباس حسینی لکھدن‘‘ رومانوی ناول تاں اوہن جنہیں وچ پلاٹ تے ذور ݙتا گیا ہووے۔ اَتے کوئی اخلاقی ، علمی ، اسراری ، تاریخی واقعہ بیان کیتا گیاہووے۔ یا جیندے وچ حسن و عشق دی کشا کش تے بہادری ، جنگ جوئی ، سیاست وغیرہ دی تصویر پیش کیتی گئی ہووے۔’’ (89)

ناول دیاں انہاں قسماں دے علاوہ بیاں وی ڈھیر قسماں ہن جیویں کہ مہماتی ناول ،سائنسی ناول،نظریاتی ناول،نفسانی ناول،سوشل ناول،مزاحیہ ناول،بحری ناول 

ناول دے انہیں قسمیں تے سرائیکی زبان وچ کوئی وݙا کم  نی تھیا انہیں واسطے اساں انہیں ناولیں دی تفصیل وچ نی گئے۔

 حوالہ 
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی