20ویں صدی وِچ سرائیکی اَکھاݨ

اَکھاݨاں دی روایت 20ویں صدی وچ ٻئی وی پختہ نظر آندی ہے ۔ ہر جاء تے اَکھاݨ دی حکومت نظر آندی ہے ۔ بزار ، کاروبار ، پنچایت ، مدرسہ ، گھر ٻار ، غرض ہر جاء اُتّے سرائیکی اَکھاݨ ٻولے ، لِکھے ، ورتے تے ورجائے ویندے ریہے۔ ہزار ہا اَکھاݨ بݨے تے بݨائے ویندے ریہے ۔ موقعے محل مطابق ہر فرد بشر ، دستکار ، ہنر مند ، مزدور ، وسیبی نے اَکھاݨ سازی اِچ آپݨاں حصّہ پاتا۔ اَسّاں اَکھاݨاں کوں اَڄ صدی وار نکھیڑݨ چاہوں تاں شت ایہ ممکن نہ ہووے پر کجھ اَکھاݨ ، وَل وی اہجیں نظردِن جنہاں نال اساں 20ویں صدی کوں متعیّن کر سڳدے ہن۔

تلویں اَکھاݨ ݙیکھو:

 (1پنچایت اِچ کُوڑ نہ مارو تے عدالت اِچ سچ نہ ٻولو 
پنچایت ساݙے وسیب دی پُراݨی عدالت ہے ، تے عدالتاں انگریز دا قائم کیتا ہویا نظام ہے ، مُلتان اُتّے انگریزی قبضے (1849ء(دے بعد عدالتی نظام شروع تھیا ۔ ایں اَکھاݨ اِچ عدالت تے پنچایت اُتّے اعتماد دے فرق دا اظہار کیتا ڳئے۔

 (2لکھ مرے لکھ پال نہ مرے 
موسیٰ لکھ پال دا تعلق رحیم یار خان دے علاقے نال ہا ۔ اوہ ٻہوں تِکھّا بھجٖدا ہا ۔ اِتّی جو اِیکوں گھوڑے وی نہ مِل سڳدے ہَن ۔ اوہ قوم دا جیوناں ہئی ۔ ہِک واری ریاست بہاول پور اِچ کال پئے ڳیا ۔ موسیٰ بھجٖ کے سرکاری ریلاں ، گݙیاں اُتّے چڑھ کے اَناج ، کݨک دیاں ٻویاں ریل گݙی توں لہا کے تلے سٹݨ شروع کر ݙتّیاں تاں جو لوکاں کوں سُکھ ملے ، لوک اُوکوں لکھ پال آکھݨ لڳ ڳئے ۔ ایں اَکھاݨ وچ موسیٰ لکھ پال دی اُونہی خوبی کن اشارہ ہے۔

 (3آیا موسیٰ لکھّی ، اساںپِن منگ ݙاڑھی مکھّی 
موسیٰ لکھ پال کنوں جیکوں فیض نہ ملیا اُوں ایہ اَکھاݨ ، ٻول کے آپݨی حالت دا اظہار کیتے۔

 (4بی بی سیاݨی سیتا رنگی ، بی بی کُٹاݨی سیتا سَٹّی 
راون، رام تے سیتا دی کہاݨی قبل از مسیح دی ہے ۔ پر میں ایکوں کئیں پُراݨے زمانے اِچ رکھݨ دی بجائے 20ویں صدی دے اَکھاݨاں اِچ شمار کیتے ۔ میں اِیں دور دا تعیّن ایں اَکھاݨ دی زبان کنوں کیتے ۔ مطلب ایہ ہے جو پاک صاف تریمت سیتا وانگ ہے۔

 بحث دا خلاصہ: 
اُتلی ساری تفصیلی ڳالھ مُہاڑ دے بعد اساں ایں نتیجے تے پُجٖدے ہَیں جو لوک دناوت انسان دے ایں دُنیاں وچ آوݨ دے نال شروع تھی ڳئی ہئی ۔ جہڑیلے بعد اِچ اللہ دے نبی لوکاں دی اصلاح دی خاطر آئے تاں مذہبی تعلیمات دی شکل اِچ دناوت دا اظہار تھیوݨ لڳا اَتے لوکاں آپݨی دناوت کوں عملی حیاتی اِچ ورتݨ شروع کیتا ۔ دناوت دے ایہ اَکھاݨ اُوں ویلے عام طور تے نثری شِکل اِچ ہَن ۔ انجیل مقدس دیاں آیتاں ایندا اظہار ہِن۔

قبل مسیح اِچ تخلیق تھیوݨ آلے پد جہڑے ہُݨ تئیں مِلّنِ اُنہاں وچ موجود دناوت دیاں ڳالھیں اِچ آہنگ تے وزن موجود ہے اے تئیں جو بعضیاں پداں وِچ قافیہ بندی وی موجود ہے ۔ البتہ انجیل مقدس وچ قافیہ بندی دا التزام کوئنیں۔

11ویں صدی عیسوی دی لکھت ’’سندیس راسک‘‘ دے شعراں وچ باقاعدہ قافیہ بندی تے وزن موجود ہے ۔ ایہ شعر اَکھاݨ دی موہری دے اَدھ پچدّھی شِکل ہِن ۔ وزن تے آہنگ اِنہاں دے اندر موجود ہے۔

13ویں صدی اِچ پہلی واری بابا فرید دے اشلوکاں دی شکل اِچ اساں منظوم مصرعیاں اِچ اَکھاݨ ݙیہدے ہَیں۔ جنہاں وچ بھانویں جو اجٖوکی شعری قافیہ بندی نہ سہی پر آہنگ تے وزن موجود ہے۔ نظم دا ایہو انداز اِی شاہ شمس دے گِنان اِچ نظر آندے۔

امیر خسرو دے دور(14ویں صدی) تئیں فارسی زبان دے اثرات برصغیر اِچ آ چُکے ہن۔ فارسی ٻولݨ آلے حملہ آور اپݨے نال فارسی زبان تے ادب گھن آئے ہَن تہوں فارسی زبان دے اثرات امیر خسرو دے اَکھاݨاں اِچ نظر آندن ۔ علم تے دانش نال بھریاں دناوت دیاں ڳالھیں اَکھاݨ بݨیاں تے قافیہ بندی نظر آوݨ لڳی ۔ ٻس ایں سمجھو جو 14ویں صدی عیسوی؍ 8ویں صدی ہجری کنوں اَکھاݨ ݙو حصّیاں ؍اجزاء اُتّے مشتمل نظر آوݨ لڳے اَتے ہر حصّے دا ہک قافیہ بݨیا جہڑا ݙوجھے حصّے نال قافیہ ، صوت تے آہنگ بݨیندا ہا۔

ہولے ہولے اَکھاݨ دے ݙونہیں حصّے ہم قافیہ ہووݨ پاروں شعر دا گمان ݙیوݨ لڳ ڳئے بلکہ بعضے اَکھاݨ تاں بالکل شعر اِی بݨ ڳے ۔ میں اُتّے14ویں صدی کنوں 20ویں صدی دے جہڑے حوالے  ݙتّن ، تقریباً سارے دے سارے ہم قافیہ اجزا تے مشتمل ہِن ۔ بھانویں جو دانش دے نثری جملیاں دی وی اَکھاݨاں دی ڳنتری اِچ تھوڑکائنیں ، وَل وی ہم قافیہ ، ہم صوت تے ہم وزن الفاظ اُتّے مشتمل اَکھاݨ قابل ذکر ہِن اَتے ایہو جیہیں اَکھاݨ زیادہ پُر تاثیر ہِن۔

اَکھاݨ لوک دانش دا اظہار ہِن ۔ تہوں اِنہاں دے بݨݨ ، بݨاوݨ دا سلسلہ ہر دور وچ جاری رہندے اَتے اَڄ وی جاری ہے ۔ جے تئیں زمانے دے لوکاں اِچ دناوت موجود ہے اَکھاݨاں دی تخلیق دا سلسلہ جاری رہسی۔

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان