مکالمہ نگاری

مکالمہ نگاری وی ناول کیتے بہوں ضروری اے۔ مکالمےدے ذریعے اَساں کرداریں دے خیال جذبات تے احساس کنوں واقف تھی ویندے ہیں۔ چنگاں مکالمہ او ہوندے جیندےوچ اَلاوݨ آلے دی تصویر سامݨے آ ویندی اے ۔ پڑھݨ آلا اوندی فطرت کنوں پوری طرح واقف تھئی ویندے۔ مکالمہ دی زبان بلکل سادہ ہووݨی ضروری اے۔ ناول لکھݨ ویلے کرداری دی شخصیت نال رلدے ملدے مکالمے لکھ کے مکالمے کوں طاقتور بݨایا ویندےجیویں ناول اچ ہک اݨ پڑھ تے ہک پڑھیے لکھے دی زبان اچ واضح فرق ہوندے۔ ایویں ناول اچ وی اے فرق رکھڑاں پوندے۔ جے ہک دی زبان بئے کنوں الوائی ونجے تاں ناول اچ اصلوں مزہ نہ آسی۔ ناول نگار کیتے ایں گالھ دا وی بہوں سارا خیال رکھݨاں پوندے جو المیہ واقعہ کیتے غمگین مکالمات تے طربیہ واقعہ کیتے مزاحیہ تے خوش گوار مکالمات بیان کرے جیکر ناول نگار اپݨی کیفیات کوں ناول اچ بیان کرݨ پئے ونجے تاں ناول دا سݨپ مک ویسی تے بݨاوٹ پیدا تھی ویسی۔ 

علی عباس حسینی لکھدن:‘‘ اے (مکالمہ) ناول نگار دے ہتھ اچ اظہار ِ خیال دابہترین آلہ ہے تے ایندے کولوں فائدہ چاوݨ بہوں وݙا کم ہے۔ مصنف اپݨے کرداراں دی زبان توں جو کجھ اوندادل منگے، جو کجھ او ضروری سمجھے ، یا جہڑے امور اہم جا ݨے ، ادا کر سگدے۔ ایندا صحیح تے بروقت استعمال بہوں وڈی کامیابی ہے۔’’ (57)

جیڑھا مکالمہ پلاٹ یا کردار نال تعلق نہ رکھدا ہووے تاں او، بے معنی ،بے کار تے فضول اے۔ 

منظر نگاری:ناول اچ منظر نگاری دی وجہ نال کہیں وی دور دے معاشرتی، سیاسی، سماجی تے مذہبی رجحان دا پتہ لگدے ۔منظر نگاری نال کہاݨی کوں اَگتے ٹور یا ویندے۔ اتھوں ناول یا کہاݨی پڑھݨ آلے د ے ذہن اچ تجسس پیدا تھیندے۔ جواڳو کیا تھیسی؟ منظر نگاری اچ صرف فطرت دے مناظر نی آندے بلکہ ناول اچ موجود لوکیں دے طریقے کار، اخلاق، عقیدے،نظریات ، جذبے ، احساس ، عادتاں تے اعمال دے علاوہ جیڑھا دَور ناول اچ ڈسایا ویندا پیا ہوندے اوندے مخصوص معاشرتی ماحول دا پورا عکس بیان کرݨ دا ناں منظر نگاری اے۔ 

ڈاکٹر احسن فاروقی دے مطابق:‘‘ باکمال ناول نگار دا ایہو فرض ہے کہ اومنظر نگاری کوں اونویں باوکاربݨاوےتے کردار دے حرکات وافعال،رجحان ومزاج کوں ایں توں متاثر کرکےسلیقہ مندی دا ثبوت ڈیوے۔’’ (58)

ڈاکٹر اسلم عزیز درانی لکھدن:‘‘ ناول نگار کیتے لازمی ہے کہ جہڑے واقعات کوں پیش کر ے۔ اوں کوں پتہ ہووے کہ اِنھاں واقعات دا تعلق کہڑی سرزمین ، ملک یا علاقے نال ہے ۔ وَل اے واقعات کڈاں تے کہڑے زمانے اچ پیش آئے ہن۔ جے واقعہ داتعلق پاکستان نال ہووے تے ناول اچ انہاں دا تعلق انگلستان نال جوڑ یا ونجے تاں سارا قصہ بے چس تے بے رنگ تھی ویسی’’ (59)

علی عباس حسینی دے مطابق: ‘‘جیویں مقامات دے بدلݨ نال افعال و حرکات بد ل ویندن ۔ ایویں زمانہ تے وقت دے بدلݨ نال اُنہاں اچ وی تبدیلی تھی ویندی اے۔زمان و مکان دا فرق کر دار و معاشرت، خیال تے ٻول چال دے انداز، انداز فکر تےطبعی رجحانات ساریاں چیزاں کوں بدل ݙیندے۔’’ 

زبان ، اندازِ تحریر تے اسلوب:ناول دی تشکیل و تعمیر و اسطے زبان ، اندازِ تحریر تے اسلوب اہم عناصر ہن۔ فنی اعتبار نال ڈِٹھاونجے تاں ناول نگاردی کامیابی واسطے وی اوندے الفاظ و تراکیب دے استعمال تے اوندی تشبہیات و تمثیلات دے انداز ، فقرے تے جملیں دے بݨاوݨ تے کرداریں دی آپت اچ گالھ مہاڑ اُتے ہے۔ جیکر ناول نگار اوں ماحول دے مطابق آپݨی زبان وَرتیسی تاں اوندے ناولِ اچ سنڑھپ پیدا تھی ویسی تے ول اوں ماحول تےمعاشرےدی زبان کوں جڈاں آپݨی زبان اِچ گھِن آسی تاں پڑھݨ آلیں کوں وی کہیں قسم دی مشکل نہ تھیسی۔ تے جیکر ناول نگارزبان یا انداز تحریر تے اسلوب اچ پشتو یا ہند کو لکھ ڈیسی تاں ناول دامزہ کرِ کَرا تھی ویسی تے پڑھݨ آلےدی دلچسپی وی ناول اچ نہ رہسی۔ ایں واسطے ناول نگار کیتے ضروری اے جو او جیڑھے علاقے دی گالھ کریندا پئے زبان تے انداز تحریر وی او نہہ دا ورتاوے تاکہ پڑھݨ آلیں کوں کہیں مشکل دا سامݨا نہ کرݨا پووے تے پڑھݨ آلے دی دلچسپی  تے تجسس ناول اچ برقرار رہووے۔ ناول نگار دا نظریہ اے ہووݨاں چاہی دا ہے کہ گھٹ کنوں گھٹ لفظیں اچ پڑھݨ آلے تے آپݨا مقصد نشابر کر ڈیوے ۔

 حوالہ 
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی