الہٰی بخش سرائی

۲۰۱۱ء دا سال سرائیکی وسیب خاص کر ’’تھل‘‘واسطے ایک ٻہوں وݙا المیہ گھن کے آیا۔ سال دے آغاز ءِچ ہی وݙی بُری خبر سُݨݨ کوں ملی جومیاں الہٰی بخش سرائی ہوراں اپݨی جھوک لُݙا ڳئے ہِن۔

                       میاں الہٰی بخش سرائی دی ذات وادی سندھ دے لوکاں کیتے مرکزی حیثیت رکھیندی ہئی۔اوپوری وادی سندھ ،تھل،دامان اتے چولستان دے مہاندریاں کیتے ہک محترم مقام رکھیندے ھَن ۔تاریخ ،علم وادب ،کتاب اتے سماجی تے تہذیبی قدراں نال عشق رکھݨ والی اے عظیم شخصیت ہر لحاظ نال ہمہ جہت شخصیت ہئی ۔اُنہاں دی روح ءِچ سرائیکی وسیب دے یکے رنگ جاڳدے ھَن۔جݙاں پاکستان وجود ءِچ آیا تے انہاں دی عمر ۱۹ یا ۲۰سال ہئی۔او قیام پاکستان توں اپݨی وفات تائیں نویں دور دی آمد تے حیران وپریشان اتے پراݨی تہذیب تے اخلاقی قدراں دی موت تے نوحہ کناں رہے۔

                       او ایں منظرنامے کوں عمر بھر نہ بھلا سگے ۔جݙاں برصغیر ہکو ہا ۔او پراݨی جی پریت اتے امن وسکون دے خاتمے تے ہمیشہ ݙکھی راہندے ھَن۔ او اپݨی مجلسی زندگی ءِچ گزریل وقت تے ہمیش ،ہنجھوں وہند ے ہَن ۔او آھدے ھَن جو اُنہاں دے ڄم پل تے جوانی دا’’ لیہ‘‘ مہاجرت دے اثرات ءِچ کتھائیں ڳل گئے ۔انہاں دے نزدیک ’’لیہّ ‘‘ سرائیکت دا استعارہ ہئی ۔او فرمیندے ہَن جو قیام پاکستان دے ویلھے لیہ اینجھاں نہ ہائی جیویں جو اَج ہے۔ انہاں دیاں یادداشتاں وچ ’’نانوں آلہ تھلہ‘‘ آباد ہا ۔ہزاری پُل دے باغ بالکل ساوے ہَن۔ عیسائیاں دا قبرستان اپݨے تاریخی آثار نال موجود ہا۔’’سرائے ڳابا ‘‘ (موجودہ امام خانہ حسینہ ) رنگ و نسل عقائد تے دین و دھرم توں آزاد جاہ ہر عقیدے تے دھرم دے لوڳاں کیتے کھلی تے آباد ہوندی ہئی ۔گوپال دامندر تے مائی ماتاں دا مندر رنڳا رنگ داسیاں تے بچاریاں توں آباد ہَن۔وساخی ،عید بکر ،دیوالیاں ساریاں دیاں سانجھاں ہوندیاں ہَن۔تعزیے ،عید میلاد دیاں محفلاں اتے شب براتاں سارے لوڳاں دیاں ھَن۔ شیر دریا (سندھ ) اپݨے پورے جوبن تے واہندا ھا ۔تھل جوان ہا۔اُوندے پھوگ ،لائیاں لاݨے ،بیر،ڈھیلے ،پیلھوں ،تتر ،ڳیرے تے ہرݨ اپݨے فطری ماحول ءِچ موجود ہَن ۔فیشنی کھاݨے فاسٹ فوڈ اتے بدیسی شربت دی جاہ تے غربیویں روٹی اتے ڳاوڑی لَسی اتھوں دے لوڳاں کوں خش ہئی ۔نسیم آرا اتے جہاں آرا دے بدلے شادو تے شنو نوجوان دوستاں دے درمیان وجہ دوستی ہئی ۔اِتھوں دی ’’اَمڑی‘‘ اجاں ’’بے بے‘‘ اَتے اِتھوں دی ماء جائی اجاں باجی ناہی بلکہ بی بی اتے اَدی ہئی ۔اِتھوں دا دیسی رکھ رکھائو اپݨی تہذیب دی مکمل قدراں نال شاد و آباد ہا ۔لوگ ہک ݙوجھے کوں دین دھرم دے طعنے نہ ݙیندے ھَن سفاکیت ،تعصب اتے فرقہ واریت داناں تک نہ ہا ۔میاں الہٰی بخش سرائی دیاں اے یادداشتاں ہجرت دے درد ناک واقعے توں تھوڑا عرصہ پہلے دیاں ھن ۔وت ایویں تھیا جو ہجرت دا اعلان تھی ڳیا تے کُجھ ݙینہہ پہلے دا ماحول یکدم بدل گیا چارے طرفوں خون ہی خون ۔پُراݨیاں سنگتاں، نویاں ناراضیاں تے نفرتاں ءِچ بدل گئیاں اَتے صدیاں توں کٹھے راہݨ والے ہکے وسیب دے لوگ ہک ݙوجھے دے جانی دشمݨ بݨ گئے ۔اے ہجرت تاں نہ ہئی ہک قیامت ہئی۔ جئیں خون دی اینجھی ہولی کھیݙی ڄو ایندے وچ سبھ کچھ ویہہ ڳیا،میاں الہٰی بخش سرائی دی شخصیت کوں اساں ایں منظر نامے توں انج کر کے نہیں ݙیکھ سنگدے ۔وطن پرستی یا مسلم قومیت توں ہٹ کراہیں ایں ہجرت نے ہر حساس انسان کوں اندروں اندری زخمی کیتے اتے ایں کرب دے موضوع تے بطور خاص اُردو ءِچ ٻہوں سارا شعروادب وی تخلیق تھی چکا ہے ۔الہٰی بخش سرائی کوں ہجرت دے واقعے دے جئیں پہلو نے ٻہوں دیر تائیں ݙکھی رکھے اوانسانیت کش فسادات ہَن تے انہاں فسادات دے منظر نامے ءِچ وچھڑی تے رُلدیاں سنگتاں ھَن ۔میاں صاحب جیڑھے جو اپݨی ذات ءِچ ہک انجمن ہن ۔او ادیب ،شاعر ،مورخ ،ماہر ِ آثار قدیمہ، پیر ،حکیم اتے انسان دوست ھَن۔لیکن ہک کرب مسلسل جیڑھا جو فراق مسلسل دے نتیجے ءِچ اُنہاں دا مقدر بݨیاہا۔ ہمیشہ اُونہی دا شکار رہے ہن۔او اپݨے ڄم پل تے جوانی دیاں سنگتاں کوں اوں ٻال دی کار پیار کریندے ھَن جیڑھا اپݨی ماء توں وچھڑکے ہک ہک رشتے کوں یاد کریندا راہندے ۔میں ایں صورت ِ حال ءِچ میاں صاحب کوں کئی وار زار وقطار روندے ݙیٹھے ۔او اہلبیت ؑ تے اپݨے دل و جان توں فدا ہَن او آدھدے ہَن غم و الم ،فراق تے وچھوڑے دیاں کیفیتاں انہاں دے خمیر ءِچ شامل ہن اَتے انہاں حالتاں ءِچ اضافہ ۱۹۴۷ء دی ہجرت دے عظیم المیے دی صورت ء ِ چ تھئے۔ میاں صاحب ایں موضوع تے ڳالھ کریندے ہوئے اکثر رو پوندے ہَن تے اے حالت اُنہاں لوکاں دی ہوندی ہے جنہاں دے باطن زندہ اتے ذہن حساس ہوندن ۔ایہا وجہ ہئی کہ او نہ صرف ملکی صورتِ حال تے ہمیشہ دل گرفتہ تھی ویندے ہن بلکہ تشدد تے دہشت گردی تے پریشان وی راہندے ھَن تے ہمیشہ انتہا پسندی دی مذمت کریندے ھن۔

                       میاں الہٰی بخش سرائی ہک کلاسیکی شخصیت دے مالک ہن پٹکا،چادر تے کرتا انہاں دا پسندیدہ لباس ہا کھُسہ یا کنالی جُتی ہمیشہ پیندے ھن ۔نفاست نال پھٹی ڈاھڑی تادم آخر خضاب نال سجی رہی جیڑھی اُنہاں دے وجیہہ چہرے کوں بیا وی پُر کشش بݨا ݙیندی ہئی ۔اُنہاں دا ڈیرہ آوݨ ونجݨ والیاں کیتے ہمیشہ کھلا راہندا ہا ۔جنہاں دی موسم دے مطابق تواضع کیتی ویندی ہئی۔ کتاب دا شوق اپݨی انتہا تے ہا اُنہاں دے ذخیرے ءِچ او نصاب دی کتاباں وی ھن ۔جئیں کوں اُنہاں نے اپݨی ابتدائی جماعتاں ء ِ چ پڑھیا ھا ۔جیڑھا ایں ڳالھ دی دلیل ہے جو اُنھاں کوں بچپن توں ای کتاب دا عشق ہا اُنھاں کولوںتے ہر طبقے دے لوگ آندے ہن تے ہر شخص انہاں نال قربت تے اپنائیت محسوس کریندا ہا ۔بنیادی طور تے او مجلسی آدمی ہَن۔انہاں دی شخصیت ءِچ مارو تھل دی وسعت اتے دریا دی گہرائی نظر آندی ہئی ۔ایہا وجہ ہئی کہ اُنہاں دی شخصیت ءِچ صحرائی اتے دریائی تہذیب دا دلکش امتزاج نظر دا ہا شعراں دی چُوݨ انہاں تے ختم ہئی ۔پراݨے اساتذہ تے جدید شعراء دا کلام انہاں کوں از بر ہا ۔حسینیتؑ انہاں دا ہک ٻیاعشق ھا ۔ایں واسطے سرائیکی تے اردو مرثیاں دا وی اُنہاں کوں بے حد ذوق ہا ۔تاریخ نال محبت اتنی ہئی کہ وݙے وݙے سکالر انہاں دے کول آ کے اپݨے تاریخی مغالطے دور کریندے ھَن۔انہاں دے علمی ذخیرے ءِچ آثار قدیمہ دے حوالے نال وی ٻہوں کُجھ موجود ہا ۔تھل دے ٹبیاں توں لبھݨ والے آثار پاکستان دے شاید کہیں عجائب گھر ءِچ نہ ہووݨ ۔انہاں آثار قدیمہ توں علاوہ اُنہاں دے کتب خانے ءِچ مخطوطات اتے بیایاں نایاب کتاباں دے مسودے تک وی موجود ہن۔اے سارے انہاں دے ذوق ِ علم دے زندہ ثبوت ہن۔ایں ذوق دے پچھوں او فراق مسلسل ہے جئیں توں ہک کرب پیہم نکلا نظر دے ۔جیندا شکار میاں الہٰی بخش سرائی ہَن ۔اے حقیقت ہے ڄو سِجھ،چن ،تارے زمان و مکاں دی قید ءِچ ہن لیکن ہجر و وصال ،زماں ومکان دی قید توں آزاد ہن،ہجر ووصال ہر ذی حیات دا مقدر ہے۔اتے انہاں دے لطف تے ݙکھ توں صرف ایہوجئیں لوگ واقف ہن۔جنہاں دا پیغام صرف ’’محبت‘‘ ہے۔محبت مجازی ہووے یا حقیقی ہجر ووصال دے بغیر نامکمل راہندی ہے۔ لیکن جݙاں محبتاں تے سنگتاں ءِچ صرف ہجر رہ ونجے اتے وصال نہ ہووے تاں میاں الہٰی بخش سرائی جمدِن۔میاں الہٰی بخش سرائی کائناتی محبت دے قائل تے داعی ہن تے ایں محبت دی شاید وݙی وجہ اُنہاں نے اپݨے اوائل عمر ءِچ اُنہاںسنگتیاں کوں ترٹدے ݙیٹھے تے انسانیت دی بے قدری تے تذلیل دا ٻہوںنیڑے توں مشاہدہ کیتے تے اے سارا ݙکھ انہاں دی ذات دے ݙکھ بݨ گئیے اتے ہجر وفرا ق ،وچھوڑا حساسیت اتے انسان دوستی میاں الہٰی بخش سرائی دی سنڄاݨ بݨ گئی ۔

 حوالہ 
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان