ادبی نقاد دا منصب

عام طور تے دنیا دے او سارے لوک جنھیں کہیں وی سطح تے زمانے کوں متاثر کیتے بنیادی طور تے اپݨے علم یا فن دے نقاد ہوندین ۔ جیندے وچ او کوئی تبدیلی گھن آندن ۔ مثال دے طور تے کارل مارکس (1818-1883)سرمایہ دارانہ معیشت دا نقاد ہا ۔ بعد وچ او سوشلسٹ نظریہ معیشت دا بانی تھیا اَتے ایندے نال اوندا ادب تے وی اثر پیا ۔ اَتے مارکسی تنقید جنم گھدا ۔ جیندے نتیجے وچ مائوزے تنگ (1893-1976)دی کتاب فن و ادب دے مسائل سامݨے آئی۔ اینویں سگمنڈفرائیڈ (1939ء۔1856ء) اَتے ژونگ (1961ء۔1875ء) دا حوالہ ݙتا ونڄ سڳدے ۔ جنھیں نفسیات وچ لاشعور ‘تحلیل نفسی وغیرہ دا نظریہ پیش کیتا ۔ وَل ادب وچ وی نفسیاتی تنقید سامݨے اَئی اَتے ایں تنقید بعض اوقات تخلیقات دا رُخ اَتے مزاج بدل ݙتا ۔ اَتے وَل ہک سکول بݨ ڳیا ۔ اینویں فردیننڈ ساسر دی ساختیات دی مثال وی ہے۔

میݙے خیال اِچ ایں ڳالھ کنوں انکار نئیں کیتا ونڄ سڳدا جو اکثر تخلیق کار نقاد وی ہوندن ۔ کم از کم اپݨی تخلیق دی حد تائیں ۔ اواوندی اپݨے تنقیدی شعور نال نوک پلک درست کریندن ۔ اِت واسطے تخلیق اَتے تنقید دا کم نال نال چلدے۔

میݙے اپݨے تجربے اَتے مشاہدے وچ اَئے جو اکثر ادبی نقاد پہلے کہیں نہ کہیں قسم دے تخلیق کار ہوندن اَتے وقت دے نال نال اپنے مزاج اَتے دلچسپی دے حوالے نال کہیں ہک سمت ݙو چلیے ویندن۔ سرائیکی وچ نصراللہ خان ناصرؔ اَتے خالد اقبال ایندی مثال تھی سڳدن ۔

ایہ قیاس کیتا ونڄ سڳدے جو دنیا وچ جیرھلے پہلا تخلیق کار آیا ہوسی ۔ نقاد وی اوندے نال جنم گھدا ہوسی ۔ ایہا وجہ اے جو اساکوں ادبی تنقید دی سب کنوں پہلی مثال مصر دے قدیم ادب وچ چار ہزار سال پہلے ملدی اے ۔ ایندے خالق خانپ اَتے اسونب ہن ۔ خانپ اَتے اسونب دی ایہ تصنیف فراعنہ مصر دے ٻارھویں خاندان (1786ء۔ 1991 ق۔م) وچ تخلیق کیتی ڳئی ۔(1)

کوئی نقاد جیرھلے کہیں فن پارے تے تنقیدی نظر سٹ تے اوندیاں کمزوریاں نشابر کریندے ۔ تاں تخلیق کار اوندی روشنی وچ اپݨی اڳلی تخلیق کوں بہتر بݨیندے اَتے ایں طرح تخلیق دا معیار بہتر تھیندے ۔ اَتے فن ارتقا دیاں پوڑیاں چڑھدے ۔ ایہا وجہ اے جو کہیں فن دے ارتقاء لیوں نقاد دا وجود لازمی اے اَتے بعض سیاݨے تخلیق کار خود وی ایندا تقاضا کریندن۔

نقادبنیادی طور تے ہک فلسفی ہوندے ۔ ایہا وجہ اے جو کئی فلسفی فن دے نقاد وی ہَن ۔ خصوصاً ایں سلسلے وچ کروچے(1925ء۔1866ء) دا ناں گھدا ونڄ سڳدے ۔ جیویں فلسفیں دے خیالات تے نظریات دنیا کوں متاثر کریندن ۔ اینویں نقادیں دے نظریے وی فن دی دنیا کوں متاثر کریندن بلکہ بعض اوقات تبدیل کر ݙیندن۔

میݙا پکا خیال اے جو نقاد پہلے پہل فن کار یا تخلیق کار ہوندے ۔ ایندیاں دنیا بھر وچ ٻہوں ساریاں مثالاں موجود ہَن ۔ جو بعض ادبی نقادیں ٻہوں ساریاں اعلیٰ ادبی تخلیقاں وی دنیا کوں پیش کیتین ۔ ٹی ایس ایلیٹ (1965ء۔1886ء) دے علاوہ کئی ٻے ناں وی اساݙے سامݨے ہِن۔

اپݨے عمل وچ نقاد کوں وی  ہک تخلیق دے عمل وچوں گزرݨا ہوندے ۔ کیوں جو اونکوں کہیں فن پارے دی تنقید لکھݨ ویلھے تخلیق دے اوں لمحے دی باز یافت کرݨی ہوندی اے جیندے وچوں تخلیق کار گزردے ۔ ایں طرح نقاد دا ݙکھ تے عمل ݙوڑا ہوندے ۔ نقاد کوں جتھاں اہم اہم نویں تے پُراݨے علوم نال واقفیت رکھݨی ہوندی اے ۔ اتھاں کوں تخلیقی عمل دے سارے نفسیاتی عمل اَتے انسانی دماغ دی کارکردگی کنوں وی با خبر رہݨا ہوندے اَتے پورے متن دی وَل وَل قرأت کرݨی ہوندی اے لیکن اِتھاں نقاد کوں صرف اپݨے علم دا مظاہرہ نئیں کرݨا ہوندا ۔ بلکہ اپݨے تخلیقی صلاحیتیں نال کم گھن تے تنقید کوں تخلیقی سطح تے ورتݨا ہوندے اَتے ایں طرح اِی کوئی نقاد اپݨی تحریر کوں فن پارے دی شکل ݙے سڳدے۔نقاد کوں اپݨی تنقید دے دوران تنقید دے مختلف سکولیں نال وی واسطے پوندن۔ جیرھے بے شمار ہِن اَتے اُنھیں وچ تاثراتی تنقید ‘ عمرانی تنقید ‘ مارکسی تنقید ‘ ہئیتی تنقید ‘ نفسیاتی تنقید اَتے ساختیاتی تنقید وغیرہ کافی مشہو رہِن ۔ ٻہوں سارے نقاد انھیں سکولیں وچوں کہیں نال وابستہ تھی تے اوں سکول دے نظریات دے حوالے نال کہیں تخلیق دا جائزہ گھندن ۔ جیرھا میݙے خیال وچ یکطرفہ اے ۔ حالانکہ ہک تخلیق وچ اساکوں کئی اثرات ملدن ۔ مثلاًخارجی طور تے سماجی اثرات اَتے فن کار دے تخلیقی تے داخلی احساسات وغیرہ اِت واسطے ڈاکٹر وزیر آغا دے مطابق امتزاجی تنقید دا طریق کار درست اے۔ جݙاں جو جابر علی سید اونکوں ’’آزاد تنقید‘‘ دا ناں ݙیندے ۔ اِت واسطے تنقید لیوں کہیں ہک نظریے دا سہارا گھنݨ بے معنی اے۔

اَحٖ کل پاکستان وچ مغرب کنوں گھدے ہوئے تنقیدی نظریات دا بول بالا اے اَتے اساݙے مقامی ادب دی تنقید لیوں اُنھیں نظریات دا سہارا گھدا ویندے ۔ حالانکہ ایہ مغربی نظریات اُتھوں دے سماجی حالات اَتے مخصوص فکر دی پیداوار ہَن۔ جݙاں جو مغرب دے مقابلے وچ مشرق دے سماجی حالات اِتھوں دے لوکیں دے مزاج ‘ نظریات اَتے سوچ وچ کافی اختلاف اے۔اَرسطو (322۔384ق ۔م) یونانی ڈرامے تے المیہ دے حوالے نال اپݨی کتاب بوطبقا(Poetics)لکھی۔ تاں اوں تنقید دے اصول زیادہ تر یونانی شاعری اَتے ڈرامے کنوں گھدے اَتے ایہے مناسب وی ہَن ۔ میݙا خیال اے اپݨے ادب دی تنقید دے حوالے اپݨے ماضی دے ادب وچوںگھنݨے چاہیدے ہن اَتے اصول وی اتھائوں بݨاوݨے چاہیدے ہِن ۔ کم از کم  سرائیکی شاعری دے حوالے نال اَساں کنیں وݙے سرائیکی شاعریں دیاں تخلیقات تے حوالے موجود ہن۔ اُنھیں دی شاعری دا مطالعہ کر تے اساں سرائیکی شاعری واسطے کجھ تنقیدی اصول مرتب کر سڳدوں۔ ایہ ݙو بنیاداں تھی سڳدین۔ ہک تاں مواد یا فکر دے حوالے نال اَتے ݙوجھا فارم تے ہیئت دے حوالے نال۔بلاشبہ سرائیکی ادب وچ ہک نقاد واسطے تنقید بارے مغربی علوم اَتے دبستانیں کوں سمجھݨ اَتے اُنھیں دا استعمال صحیح طور تے کرݨ ضروری اے ۔ مگر مغربی ماحول وچ پیدا تھیوݨ والے ادب کنوں کڈھیے ہوئے تنقیدی اصولیں کوں سرائیکی ادب تے ہو بہو چسپاں کرݨ زیادہ سود مند اَتے حقیق پسندانہ نہ ہوسی ۔ اِت واسطے ضروری اے جو سرائیکی ادبی نقاد کوں اپݨے وسیب دے ماحول ‘ تاریخ ‘انسانی نفسیات اَتے تخلیق دے متن کوں سامݨے رکھ تے ادبی تخلیقات وچوں او بنیادی اصول دریافت کرݨے ہوسن ۔ جنھیں اُتے سرائیکی ادبی تنقید کھڑی تھی سڳے ۔ کیوں جو ظاہر اے مشرق اَتے مغرب وچ کجھ نہ کجھ فرق ضرور موجود اے۔

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان