قمرقتالپوری دے ’’چھالے‘‘

سئیں غلام عباس قمر قتالپوری نال میݙی ملاقات کݙاں تھئی ہئی ایہ میکوں یاد کوئنیں البتہ ایہ میکوں یاد ہے جو اجمل خاموش دی ٻیٹھک اِچ تھیوݨ آلے مشاعرے اِچ اوہ میکوں ملّے ہَن ۔ایہ مشاعرہ فہد قتالپوری دی کتاب دی تقریب رونمائی دے موقع اُتے سئیں خاور علی شاہ دی صدارت اِچ تھیا ہا ۔ مشاعرہ بھر پورہا ۔ شہر دے مہاندرے شاعر تے ادیب کٹھے ہَن ‘ اُوں مشاعرے دے خصوصی مزمان سئیں ظہور دھریجہ ہَن ۔ اُونہی ݙینہ قمر قتالپوری میکوں آپݨی کتاب ’’چھالے‘‘ دان کیتی ہئی ۔ جیکوں میں پڑھیا تاں میکوں خوشگوار حیرت تھئی جو ملتان دے اُبھّے آلے پاسے سرائیکی دے پختہ لہجے اِچ چنگی شاعری تھیندی پئی ہے ۔ اُوں پاسے سئیں منظور حسین سوختہ ‘ ملک غلام یٰسین ‘ ماسٹر غلام حیدر تاج‘ اجمل خاموش ‘ فہد قتالپوری تے اِنہاں دے نال قمر قتالپوری ٻہوں سوہݨی شاعری کریندے پئین ۔

سئیں قمر قتالپوری شاعری دے فن اُتّے مکمل عبور رکھدن ۔ اوہ جھنگ دے مشہور تے ݙوہڑے دے خالق سئیں ملک غلام یٰسین (مرحوم) دے شاگرد ہِن ۔ ’’چھالے‘‘ وچ خود ملک یٰسین ہوریں اِنہاں کوں آپݨاں ٻہوں پیارا شاگرد آکھے۔

قمر قتالپوری دی کتاب ’’چھالے‘‘ وچ اُنھاں دی شاعری دا وکھرپ نظر آندے ۔ قمر قتالپوری نے حمد تے نعت دے بعد منقبت وی آکھِن ۔ اُنھاں ’’ݙوہڑے‘ غزلاں ‘ قطعات تے گیت ایں کتاب اِچ شامل کیتن۔ شاعری اصل وچ دِل دی اَواز ہوندی ہے ۔ ہر شاعر آپݨے دِل دی ڳالھ کوں لفظاں دی شکل اِچ بیان کریندے اَتے بیان دا ایہو انداز ہر شاعر کوں ٻئے کنوں منفرد کریندے ۔ قمر قتالپوری وی آپݨے اعلیٰ بیان ‘ لفظ گری ‘ روانی تے سوہݨے اظہار کنوں جٖاتے سنجٖاتے ویندن ۔ وسیبی اُچ جِھک ‘ ݙکھاریاں دے ݙکھ تے کرب اُنھاں دے ݙوہڑیاں دے موضوعات ہِن ۔ اوہ آہدِن:

جتھے دولت ہئی بھانویں کملے ہووِن ‘ اُوہے سیاݨے تے سردار اِن

قمر ‘ غریب دانا ہووِن ‘ اِس مُلخ دے کاݨ بیکار اِن

حق مُک ڳیا ہئی مینوں اِنج لڳدائے ‘ جیویں قیامت دے آثار اِن

دیندے لوک غریب دا فاتحہ نہیں ‘ میرے کول ثبوت ہزار اِن

……………

جیݙی غربت ہووی ویکھیا ہئی‘ سانگا اتنا واہڈا دور ہوندا اِی

ہر دولت مند دے ذہن دے وچ ‘ ٻہوں ڈھیر غرور فتور ہوندا اِی

اوہ چاہوی تاں ایران دا شاہ ‘ ٹکے ٹکے تے مجبور ہوندا اِی

رَت روندی جدن غریب کوئی‘ دُکھ رب نوں قمر ضرور ہوندا اِی

……………

اجٖوکے دوراِچ مادیت پرستی نے لوکاں دی رَت کوں چٹا کر چھوڑے  ۔ آپݨے اوپرے دا لحاظ مُک ڳئے ‘ صرف دولت دے پیمانے نال لوکاں کوں پرکھیا وینداپئے ۔ قمر قتالپوری ‘ لوکاں دے اِنہاں روّیاں کوں ݙیہدا تے پرکھیندا ہے تے وَل ٻول پوندے:

سنگتاں ‘ اخلاق تے بھائی چارے دا ‘ اَڄ دولت ہی پیمانہ

سچ کوڑ دی پرکھ کریندا کوئی نہیں ‘ وݙا دور ہی بس پیمانہ

دولت دے بدلے خون بھرا دا ‘ پیا کردا اِی غلط زمانہ

اس دور اِچ قمرؔ وفا لبھنا ایں ‘ ہویا وتناں ایں شائد دیوانہ

……………

اَڄ دولت دی طلب ‘ زر دولت دی حرص تے مفادات دے حصول نے انسان کوں خود غرض ‘ بے وفا تے بدلحاظ بݨا ݙتے ۔ اجٖوکا انسان اپݨے  مفاد کیتے کجھ وی کر سڳدے ۔ اخلاق ‘ شرم ‘ حیا تے مرّوت کتھائیں نظر نھیں آندے ۔ اِیں ماحول نے جہڑے ’نودولتیے ‘ پیدا کیتن ‘ اُنھاں دے روّیے بارے قمر ٻہوں حساس ہے ۔ تہوں اُوندا خیال ہے:

جہڑے خاص الخاص ہَن غربت وچ ‘ ساتھے وعدہ معاف گواہ بݨ ڳئے

ساݙی خلق دی دولت لُٹ لُٹ کے ‘مخلوق دے کیتے شاہ بݨ ڳئے

جہڑے واقف قمر جفا توں ہَن ‘ اوہوے جگ لئی صاحبِ وفا بݨ ڳئے

پیسہ اِنج وی مُلخ نوں کردیندا اِی ‘ ایہ تاں کُجھ نہیں لوگ خدا بݨ ڳئے 

……………

قمر قتالپوری خود غرضی تے بے وفائی دے ایں ماحول وچ رب سئیں کنوں چنگائی دا تانگھی ہے ۔ اوہ یقین رکھیندے جو رب سوہݨاں اُوندے ݙینہ ضرور پھریسی تے ہک ݙینہ اوہ وی شاہواں دا شاہ ہوسی:

تیری ذات دے شکر گزار ہاں پئے ‘ بھانویں قمر تے ظلم ہزاراِن

جتھے دِل آوی شاہ کر چھوڑیں ‘ تیری ذات نوں کُل اختیار اِن

تک تک کے جگ دی ستم ظریفی ‘ دِل ہو گئے ٻہوں بیمار اِن

ایہے شک نہیں میت غریب دا ہئی ‘ جہڑے نال بندے دو چار اِن

………………

قمر قتالپوری نے رومانوی شاعری وی کیتی ہے ۔ ݙوہڑے وچ عشق ‘ محبت تے محبوب دے پیار کوں ݙاڈھے سوہݨے انداز نال بیان کیتے ۔ جہڑا شاعر عشق دے جذبے کنوں خالی ہووے اوندی شاعری وچ تاثیر پیدا نھیں تھیندی ۔ قمر نے وی عشق دی چاش نال آپݨے ݙوہڑے کوں چَس تے رَس ݙتی ہے:

ہر عید تے تحفہ ہجراں دا ‘ مینوں ڈھول وِسرݨاں کوئی نہیں

جیویں ساری زندگی پیا کیتا اے ‘ اِنج کہیں وی کرݨاں کوئی نہیں

جیویں پاݨی قمر جناب دا بھریا اے ‘ اِنج کدیں کہیں بھرݨاں کوئی نہیں

وَٹے وَت وی غیر دی کدھ تے رکھنا ایں ‘جند جیویں مرݨاں کوئی نہیں

………………

محبوب کوں اوندے ظالمانہ رویّے دا احساس ݙویندیں ہوئیں قمر آہدا ہے:

اساں وَت وی تابعدار ہائیں پئے‘ تیری مرضی ہے توں دید ناں کر

جِند تھکی ہُٹی ودی ہے ہجراں توں ‘ تنگ لللّٰہ ہور مزید ناں کر

جے ہیں مخلص وَت گل گل تے ‘ تیرا حق ‘ بݨدا اے ‘ تنقید ناں کر

وہلے شکوے قمرؔ کریندا وتنا ایں ‘ سِدّھا کیوں نہوں آہدا عید ناں کر

………………

قمر دی زبان صاف ستھری تے دھوتی پوتی ہے ۔ ملتان دے اُبھّے پاسے دی ایہ زبان لہندی دا ہک خوبصورت پُکھ ہے۔ نادان لوکاں ایندا ناں بدلاوݨ دی کوشت کیتی اے پر سرائیکی نے آپݨے گھیر اِچ ایں لہجے کوں گھن کے اِیکوں ہک نواں تے نِولا اَنگ رنگ ݙے ݙتّے ۔ اے ݙوہڑے ݙیکھو:

بھانویں تیرے اِچ خامیاں لکھ پئیاں ہونوِن،ساݙے ہاں تے پمدیاں نہیوں 

پئیاں چھوٹیاں ہونوِن ہجر دیاں راتیں ‘ چناں سَوکھیاں دَھمدیاں نہیوں

ناں رُسیا کر ‘ جݙݨ وی رُسدا ہیں ‘اَکھیں قمر دیاں سَمدیاں نہیوں

ٻیلی رُسّݨ تاں شِکلاں قسم خدا دی ‘ اُکاّ کہیں نوں بَھمدیاں نہیوں

……………

ݙوہڑے دے بعد جہڑیلے اساں قمر دی غزل اُتّے جھات پَیندے ہیں تاں اساں ݙیہدے ہیں جو رومانویت دے نال نال وسیب نال وݙیرے دی وانجھ ‘ لوکاں دی لوکاں نال جُڑت‘ خود غرض لوکاں دے روّیے ‘ اِنہاں دی غزل دے موضوعات ہِن ۔ قمر آپݨے علاقے دے وݙیرے تے راٹھ کوں ہکّل مار کے آہدے:

ماڑھیاں بنگلیاں دے وچ خوش ایں ‘ جھاتی مار کے باہر وی ویکھ

روندے روندے سم ڳئے شدے ‘ کہڑا حال اِسراں دا

اپڑیاں ٻالاں دے نخرے توں واری جاناں ایں سَو سَو وار

کدی پُچھیا اِی کیویں سُتّا اے ‘ رو رو کے ٻال فقیراں دا

………………

ہک ٻئی جا تے عاجزی نال آہدِن:

بخت ہووی تاں نہیں جِھڑکیندا ‘ ٻیلیاں نوں

اَساں ماڑے تُوں امیر ‘ تاں کی ہویا اے

………………

قمر دی ہک غزل وسیب وچ اُچ جِھک ‘ تے راٹھ دے لوکاں نال فرق اُتّے دھاڑ دھاڑ پئی کریندی ہے:

اتنا ربّا فرق چا رکھیا اِی ‘ کوئی رجا کوئی بُکھّا ہے

ماڑھیاں بنگلیاں دا کوئی مالک ‘ کوئی خاکاں تے سُتّا ہے

ویلے نال کھوایو روٹی ‘ کہیں نوں فکر ہے کُتیاں دی

کہیں بیچارے دے بچیاں لئی ‘ اُکاّ اَٹّا مُکاّ ہے

ظالم شاہ دی نگری کولوں ‘ سائل گزردا ݙردا ہے

کھیݙ بݨا کے وِیٹ ناں چھوڑے ‘ جہڑا نپیاچُکاّ ہے

تیری ایہ مخلوق نہیں خالق ‘ اَڄ تاں اِیہا گل دَسوا

جیندے سوہݨیاں ہتھیں ‘ عید تے لُقمہ سُکاّ ہے

وݙیاں دی خوشنودی خاطر ‘ کئی تاں ویچ ایمان وی ڳئے

سچ دے نال گزردی قمر ‘ وَت محتاج کیویں اُکاّ ہے

قمرؔ نے اپݨی غزل وچ محبوب نال چھیڑ چھاڑ ‘ جھیڑے جَھٹّے تے ہجر وصال کوں وی موضوع بݨایا ہے ۔ اُنھاں دے بعضے شعر دِل اُتّے لڳدن تے بے اختیار واہ ! واہ ! تے مجبور کر ݙیندن۔ اوہ آہدن:

کہیں دے آکھے دینہ تے راتیں ‘ خون سُکانوݨ چنگا نہیں

سچی پُچھنا ایں غیراں دے گھر ‘ آنون جانوݨ چنگا نہیں

…………

کیݙیاں عزتاں دیندا وتنا ایں دشمن نوں

اساں دشمن ملک بنایا اے ‘ معاف چا کر

…………

جتھے گھاٹا پیار ہووی اوتھے روسے اکثر ہوندے ہَن

میں ہاں مخلص قسماں چانواں ‘ تینوں کوئی اعتراض تاں نہیں

………………

قمر قتالپوری دی نظم وی آپݨی معنویت ‘ تسلسل ‘ روانی تے زبان دے لحاظ نال ٻہوں سوہݨی ہے ۔ اِنہاں نظم وچ لوک لُکائی دے رویّے ‘ منافقاں تے مفاد پرستیاں کوں موضوع بݨائے ۔ او آہدن:

پیسے والیاں دا قانون ہی ‘ پیسے والیاں دا انصاف

بُکھے دا بھانویں جُرم ناں ہووی ‘ اِینویں مُول چھوڑیندا کوئی نہیں

لالچی نال منافق ہووے ‘ اُوہدے نال ہزاراں بندے

توبہ توبہ دُکھ دی گل اے ‘ سچے نال بولیندا کوئی نہیں

عالم ذاکر اکثر ویکھن ‘ سچ آکھݨ توں ݙردے ہِن

پیسیاں دے بس لالچ دے وچ ‘ سچی ڳالھ دسیندا کوئی نہیں

کہڑی قمرؔ آ کرینا ایں چُپ کر‘ محشر آنوݨ آلا ہے

ظلم دی گل اے ‘ دُدھ جئی شے نوں پاݨی ٻاجھ وِچیندا کوئی نہیں

………………

قمر دی نظم ’’معاشرہ‘‘ اَڄ دے وسیب دی اخلاقی حالت کوں ظاہر کریندی ہے ۔ اُوں نظم دے ݙو ترے بند ݙیکھو:

فیشن دا دور ہئی غیرت اصلوں کائی نہیں

بھیرے دے ٻیلی ‘ چنگے دی سمائی نہیں

اِیمان جگ توں صفا ہو گیا ہی

پتہ نہیں زمانے نوں کیا ہو گیا ہی

انصاف منگو ناں مِلسی کتھائیں

اُمتی ہیں عربی دے یا رب بچائیں

پیسہ ہر کم لئی شفا ہو گیا ہی

پتہ نہیں زمانے نوں کیا ہو گیا ہی

بے غیرت جہڑا ہی اوہدے سنگتی ڈھیر ہِن

تک نہیں پوندی تینوں بہوں اَنھیر ہِن

پیسے والا صاحبِ وفا ہو گیا ہی

پتہ نہیں زمانے نوں کیا ہو گیا ہی

………………

قمر قتالپوری دے قطعے وی وسیب دے اُچ جھک تے ݙاڈھے ہیݨے وچکار وِتھ تے فرق کوں نشابر کریندن ۔ قمرؔ ایں ڳالھ تے ٻہوں ݙکھارا ہے جو اوندے وسیب اِچ ہر پاسے ظلم دی اندھاری گُھلدی پئی ہے جینکوں ٹالݨ دی کُئی صورت نھیں نظردی:

راتیں خواب اِچ تماشا ݙٹھا اے

دُکھی دے مونہ تے میں ہاسا ݙٹھا اے

جہڑا قمرؔ بُلایندا ناہی

اسے نوں دیندا دِلاسا ݙٹھا اے

……………

وفاواں دے بدلے جفا ہوندی ہیّا

غریباں نُوں گھٹ وَدھ وفا ہوندی ہیّا

وِہلی توقع قمرؔ کہیں تے رکھ نہیں

خالی اُمیداں دی جاہ ہوندی ہیّا

……………

وݙا سخت اَڄ کل ماحول ہو گیا ہی

کُجھ کُجھ قمرؔ کملا ڈھول ہو گیا ہی

فجری دوپہریں تے شامی لڑائیاں

سانوں لڳدے پیار اَج مخول ہو گیا ہی

ہک وِیلا ہا جو اوہ ہک وݙی دھرتی دا شاہ ہا ۔ ہک اوہ ویلا آیا جݙاں اوکوں آپݨی شاہی وچ قبر دی جاء نہ مِلدی ہئی ۔ شاہ ایران دی ایں حالت کوں قمرؔ خوب بیان کیتے:

ترٹدے بݨدے سنگ میں ویکھن

زندگی توں قمر سائے تنگ میں ویکھن

شاہ نوں گھر وچ قبر نِھیں مِلدی

اِنج قدرت دے رنگ میں ویکھن

………………

قمرقتالپوری ہک گیت نگار وی ہے ۔ اُوندے گیت ڳائے ڳئین ۔ اُوندے وسیب دے گائک اُوکوں ڳاندن تے لوکاں کوں اُوندے کلام کنوں روشناس کرویندن۔ اُنہاں دا ایہ گیت ٻہوں پسند کیتا ڳئے:

مسّیں ویڑھے ماہی آیا ‘ ونڈاں ودی چُوریاں

پیار دی اِپیلاں دیاں ‘ ہوئیاں منظوریاں

ایںسارے کلام دے علاوہ قمر نے حمد ‘ نعت تے منقبت وچ آپݨی مذہبی عقیدت تے محبت دا اظہار وی کیتے ۔ اُنہاں دے ایں بند وچ اللہ سوہݨے نال بھر پور محبت دا اظہار ہے:

نوکر تیرے دَر دا ہاں میں ‘ منگتا توہیں دے گھر دا ہاں میں

آپو ذکر تاں کردا ہاں میں ‘ وَت وی کیویں اَݨ پھڑدا ہاں میں

قمرؔ دی خواہش دیدار کرا چا ‘ جو سݙیا ہائو مہمان خدا یا

اشرف المخلوق وچوں ہائیں ‘ تیرا ہے احسان خدا یا

حضور پاک صلی اللہ علیہ وسلم نال عقیدت دا اظہار کریندیں قمر آہدے:

سارا جگ چا کروایا محتاج اس نوں ‘ سارے نبیاں چوں معراج اس نُوں

دونوں جہاناں دا ہے راج اس نوں ‘ سارے نبیاں دا ہے تاج اس نوں

ایہے دینہ دی سفیدی سیاہی نہ ہوندی ‘ محمد نہ ہوندے خُدائی نہ ہوندی

………………

قمر امام عالی مقام دا سچا محبتی ‘ اُنھاں دے دَر دا گدا تے اُنھاں دے مقام تے مرتبے دا پرچارک ہے ۔ حضرت امام حسینؓ دی منقبت اِچ لکھدے:

تن ٻہتّر کوہا کے کربل ‘ کہیں وَت وی سجدہ نماز دیتا

بھانویں ہر شے لفٹیج جاوے ‘ نماز پڑھناں ایہ وعظ دیتا

بھیݨ ماں دا جے شرم ہیّا ‘ حسین دا ایہ احسان منّو

اجے نہ منّو تاں کہندا چارا‘ سوال پُچھناں جواب دَسّو

قمر دے متفرق اشعار وچ ایہ شعر اوندی شاعری دا ہک منفرد پُکھ ہِن:

اُلٹا یار زمانہ ہیا ‘ مُڈھ تے درجہ سوئم دی سِل اے

عزتاں دا جو وݙا ڈاکو ‘ اوہو قمرؔ محافظ ہئی

……………

شرم دی لاہ کے کملی چادر ‘ پھردی پئی ایں وچ بازار

محشر نوں کیویں  متھے لگسیں ‘ سچی دس بی بی زہراء دے

………………

قمر قتالپوری دے ’’چھالے‘’ ݙیکھ کے میں آکھ سڳداں جو قمر دی شاعری ساݙے معاشرے دا عکس ہے ۔ انسانی روّیاں دی کہاݨی ہے ۔ سرائیکی دے ہک پختہ لہجے دا اظہار ہے تے وسیب دے لوکاں دی ترجمان ہے ۔ قمر دا سفر جاری ہے ۔ اُستاد منظور حسین سوختہ سئیں ٹھیک آکھے جو:

’’چھالے‘‘ قمر دے کھرے تے سچے جذبیاں دا ناں ہے جیڑھا صدق نال بغیر کسی کھوٹ تے منافقت دے ‘ خوبصورت لفظاں دے موتیاں نال پرو تے پیش کیتی ڳئی ہے۔‘‘

خدا قمر دے لفظاں اِچ برکت ݙیوے تے اوکوں سرائیکی زبان دی خذمت کرݨ دی توفیق ݙتی رکھے۔

13؍ اکتوبر2013ء

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان