نظری تنقید

متن د ی شرح 
کہیں وی متن دی شرح باقاعدہ ہک علم یا فلسفے دی روشنی وچ کرݨ دی کوشش کیتی ویندی رہی اے اَتے ہُݨ وی کیتی ویندی پئی اے ۔ ایں علم یا فلسفے کوں ’’ہرمینیات‘‘(Hermeneutics)آکھیا ویندے ۔ ایندی وضاحت واسطے عام طور تے علم تفسیر ‘ علم تعبیر اَتے علم تشریح دے الفاظ استعمال کیتے ویندن ۔ یا انگریزی وچ اینکوں Understandingوی آکھیا ویندے یا ’’ہرمینیات‘‘ دے سدھے سادے لفظیں وچ ایہ تشریح کیتی ونڄ سڳدی اے ۔ جو کہیں وی متن (خواہ اوں متن دا تعلق کہیں وی مصنف یا کہیں وی عہد نال ہووے) دے معانی دی عملی تشریح کہیں عمومی نظریے نال ہووے اونکوں ہر مینیات آکھیا ویندے۔(1)

ݙوجھے لفظیں وچ تشریح کرݨ دی تھیوری ‘ تشریح کرݨ دا فن یا عملِ تشریح دے فلسفے کوں ہرمینیات آکھ سڳدوں(2)ایں علم دا منڈھ اساکوں قدیم یونان وچ افلاطون (428-348ق۔ م) اَتے ارسطو (384-322ق ۔ م) دیں تحریریں وچ وی لبھدے۔ بعد وچ  ایہ علم مختلف ادوار وچ ترقی کریندیں ہوئیں ہُݨ تائیں آ پُڄے۔ اَتے ایندا دائرہ کار وی ٻہوں ودھ ڳئے ۔ ابتدائی اَتے روایتی ہرمینیات وچ بائبل دے متن دی تشریح دے نال نال ادبی اَتے قانونی کتب دے متن کوں شامل کیتا ویندا ہا ۔ اَتے موجودہ دور دیں فلسفیں جنھیں وچ مارٹن ہیڈگر (1889-1976ء) اَتے اوندا شاگردجارج گڈامر(2002ء ۔1900ء) شامل ہِن ۔ اینکوں جدید فلسفے اَتے نظریہء علم تائیں ودھا ݙتے ۔ اَتے اَحٖ ایندے دائرے وچ آرکیالوجی ‘ علم تعمیرات ‘ بین الاقوامی تعلقات‘نفسیات ‘ مذہب اَتے عمرانیات وغیرہ وی آ ڳئین۔’’ہرمینیات‘‘ دے لفظ دی اصل ہک یونانی دیوتاہرمیس (Hermes) دے ناں دے اُتے ہے ۔ رومی اساطیر وچ اینکوں مشتری (Morcury)وی آکھیا ویندے ۔ ایں دیوتا دا کم ہا ۔ جو ایہ وݙے دیوتائیں دے پیغامات فانی انسانیں تائیں پچاوے۔ ایندے نال اوندا ایہ وی کم ہا جو ایہ پُر اسرار پیغامات دی تشریح وی کرے ۔ نال نال ایہ دیوتا مرݨ والے لوکیں دی روح کوں تحت الثریٰ تائیں پُڄݨ وچ مدد وی ݙیوے ۔ ایندے علاوہ ایں دیوتا کوں زبان اَتے گفتگو دا خالق وی آکھیا ویندے۔(2)ہرمیس وی پیغام رسانی اَتے اوندی تشریح تے تعبیر دی وجہ کنوں متن دی تشریح دے علم کوں Hermeneutics(ہرمینیات) دا ناں ݙتا ڳئے۔... کہیں متن دیاں کئی تشریحات تھی سڳدن اَتے  ایہ اختلافات منڈھ لا کنوں آندے پئین ۔ ارسطو  اینویں اپݨے اُستاد افلاطون نال اختلاف کریندا ہا ۔

جیرھلے بائبل دے متن دی تشریح دے حوالے نال کم اڳوں تے ودھیا تاں یہودیں اَتے عیسائیں وچ کافی اختلاف پیدا تھی ڳئے اَتے بعد وچ عیسائی فرقیں پروٹسٹنٹ اَتے جان کالون (1564۔ 1509ء) دے پیروکاریں وچ وی اختلافات سامݨے آئے۔(3)

مذہبی حوالے نال اوریگن (254۔185ء) متن دی تشریح وچ ترئے حوالیں نال کم گھدے ۔ جنھیں وچ پہلا قواعد دے حوالے نال ‘ ݙوجھا اخلاقیات دے حوالے نال اَتے تریجھا علامتی اَتے مجازی حوالے نال ہا ۔ ایندے بعد سینٹ آگسٹائن (430۔354ء) ہک ٻئی عارفہ جہت دا وی اضافہ کیتا ۔(4)

جدید دور وچ فریڈرک شلائرماخر (1834۔1786ء) ہرمینیات دا باقاعدہ ہک نظریہ تشکیل ݙتا۔ اَتے اوں اینکوں صرف مقدس متون تائیں محدود نہ رکھیا بلکہ ہر قسم دے انسانی متن اَتے اظہار دے طریقیں کوں وی شامل کیتا ۔ اوں ایں تشریح کوں ݙو حصیں وچ ونڈیا ۔ گرائمر دے حوالے نال اَتے نفسیاتی حوالے نال ۔ ایں طرح اوں متن اَتے مصنف کوں اپݨے قوانین دے تحت سمجھݨ دی کوشش کیتی ۔ شلائر ماخر دا خیال اے جو ایں طرح کوئی شارح اوں مصنف دے متنی مافی الضمیر یا موضوعیت کوں خود متن دے مصنف کنوں زیادہ بہتر انداز وچ سمجھ سڳدے۔ یا متن دے اصل معانی کوں خالق کنوں زیادہ بہتر انداز وچ پکڑ وچ گھن آ سڳدے۔(5)

شلائر  ماخر دے اثرات دی وجہ کنوں ہک ہرمینیاتی سرکل وجود وچ آیا ۔ کہیں متن دی تشریح واسطے پہلے مجموعی متن دے اجزائے ترکیبی کوں سمجھݨاں ہوندے ۔ ایں طرح ہرنامانوس متن کوں سمجھیا ونڄ سڳدے ۔ لیکن ایندے واسطے ضروری ہوندے جو ایں متن کوں مانوس بݨاوݨ واسطے اساکوں پہلے کجھ نہ کجھ علم ہووݨ ضروری اے ۔ شلائر ماخر آہدے جو ایں مسئلے دا حل وجدانی طور تے بالکل ممکن اے ۔ اساں ہک وجدانی جست لا تے اینکوں ممکن بݨا سڳدوں۔(6)

شاید ایہ خیال  ولہلم ڈیلتھے (1911۔1833ء) کوں قابل قبول نہ نظریا ۔ اَتے اوں اپݨے طور تے ’’ہرمینیات‘‘ وچ اضافے کیتے ۔ اوندے نزدیک ہرمینیات وچ تاریخ دا کردار ہمیشہ اہمیت دا حامل ریہے۔ او ایہ وی اَہدے جو انسانی تاریخ دی تفہیم وچ ادب بے حدو حساب اہمیت دا حامل اے ۔ اوندے خیال مطابق تن تنہا زبان اِی او واحد وسیلہء اظہار ہے جیندے ذریعے انسان اپݨے جذبے تے احساس دی داخلی دنیا کوں مکمل اَتے پوری وضاحت نال ہک معروضی پیکر ݙٖیندے ۔(7)

ڈیلتھے دے بعد جرمن فلسفی مارٹن ہیڈگر دا ناں ہرمینیات وچ کافی مشہور ہے ۔ ہیڈگر نے ہرمینیات وچوں نفسیات کوں ٻاہر کڈھ ݙتا اَتے وجودیات کوں داخل کیتا ۔ یعنی ’’وجود دی تحقیق‘‘ ۔ وجود کنوں اوندی مراد ’’وجود فی العالم‘‘ ہے ۔ جینکوں او Being in the Worldاَہدے ۔ یا ایندے واسطے او اپݨی مخصوص اصطلاح Dasein(دازئین) استعمال کریندے ۔ اوندے خیال وچ انسانی وجود ہک نامانوس دنیا وچ اپݨی شناخت چاہندے ۔ ایں طرح اوں ہرمینیاتی سرکل کوں نویں شکل ݙتی ۔ اَتے شلائر ماخر دی وجدانی جست کوں بطور ہک حل دے ٻاہر کڈھ ݙتا ۔ اوندے نزدیک کہیں متن اَتے معانی دے درمیان شارح اَتے معاشرے دے آپت وچ رابطے کوں اہمیت ݙتی ونڄݨی چاہیدی اے۔

مارٹن ہیڈگر(1976۔1889ء) دے شاگرد جارج گڈامر (2002۔1900ء)اوندی فکر کوں اڳوں تے ودھایا ۔ اوندے نزدیک شارح جیرھلے کہیں متن دے معانی دا تعین کریندے تاں او ݙو سطحیں تے کم کریندے ۔ ہک موجود حال دے نال ۔ ݙوجھا اپݨے ماضی نال کیوں جو شارح اپݨے ماضی نال وی جُڑیا ہویا ہوندے اَتے ایں طرح ہرمینیات تکمیل معانی دے مراحل طے کریندی اے ۔ گڈامر انسانی وجود اتے زبان دے درمیان گہرا تعلق سمجھدے ۔ او اَہدے:

Human being is a being in Language. It is through language that the world is opened up for us. We learn to Know the world by learning to master a Language. Hence we can,t really understand overselves as situated in a language mediated historical culture . Language is our second natuer (8).

لیکن اَحٖ دا موجودہ جرمن فلسفی ہیبرماس(1929ء …) گڈامر اُتے اعتراض کریندے ۔ اوندے خیال وچ گڈامر روایات دی بالادستی تے زیادہ انحصار کریندے ۔ ہیبرماس دے نزدیک۔

Hermeneutics must be completed by a Critical theory of sociaty 

ہرمینیات بارے ایہ ٻہوں مختصر اَتے جزوی جائزہ ہا ۔ لیکن اِتھوں وی اوندی اہمیت دا اندازہ تھی سڳدے ۔ جو ایہ کتلا اہم فلسفہ اے ۔ جیرھا متن دی شرح دے حوالے نال پورے انسانی علوم اَتے انسانی زندگی کوں اپݨے احاطے وچ گھن گھندے ۔ اَتے اساں ایندے نال ایہ وی سمجھ سڳدوں جو کہیں وی حقیقت تائیں پُڄݨ واسطے اوندے متن دی تشریح کیوں ضروری اے۔متن دی تشریح واسطے انھیں فلسفیں اساݙے سا مݨے جیرھے ضروری عناصر پیش کیتن ۔ او کجھ ایں ہِن ۔ جیندے ذریعے متن دی تشریح تھی سڳدی اے۔

1:قواعد دے حوالے نال

2:اخلاقیات دے حوالے نال

3:علامتی یا مجازی حوالے نال

4:عارفانہ حوالے نال

5:نفسیاتی حوالے نال

6:تاریخی حوالے نال

7:انسانی وجود (ذات) دے حوالے نال

8:مجموعی متن کوں سمجھݨ کنیں پہلے اوندے اجزائے ترکیبی دے سمجھݨ دے حوالے نال

9:نامانوس متن کوں سمجھݨ واسطے پہلے دے علم دے حوالے نال

انھیں طریقیں کوں استعمال کریندیں ہوئیں بعض فلاسفر ز ایہ وی سمجھدن ۔ جیویں جو تساں اُتے پڑھ آیوں جو متن کوں منصف کنوں وی بہتر طور تے سمجھیا ونڄ سڳدے ۔ توڑے جو بعض خیالات وچ ایہ فلسفی آپت وچ اختلاف کریندے وی نظر آندن لیکن جیرھلے فلسفی جیرھا وی طریقہ اپݨائے او بہر حال کہیں نہ کہیں حوالے نال متن دی شرح وچ مددگار تھی سڳدے ۔تاہم میݙا خیال ایہ ہے جو انھیں ساریں اصولیں کوں سامݨے رکھدیں ہوئیں شارح دی اپݨی آزادانہ شرح سب کنوں بہتر ہوندی اے ۔ کیوں جو ہر معاشرے وچ اپݨے اپݨے مزاج اَتے تجربہ رکھݨ والے شارح اُتے زمان و مکان دے فرق دی وجہ کنوں ہکے متن دی شرح واسطے کوئی فارمولا لاگو نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان