ہک بِلا عنوان نظم دا تجزیہ

کل میݙے چیمبر وچ ہک نینگرآیا ۔ اوں پڑھݨ واسطے میکوں ہک نظم ݙتی ۔ میں اوں کنیں پُچھیا جو ایں نظم دا کیا عنوان اے ۔ اَتے ایہ کیندی لکھی ہوئی اے ۔ اوں ݙسایا جو ایں نظم دا کوئی عنوان کائنی۔ اَتے نہ شاعر دا پتہ ہے ۔ میں کنیں صرف نظم دا متن ہے ۔ وَل میں او نظم پڑھی ۔ ہُݨ تساں وی پڑھو:

رنگ رنگا کر نکھتے ہیں ‘ اساں بݨ بݨا کر نکھتے

حاکم ایہو ڄاݨدا ہئی جو کھیہہ اُݙیسوں اپݨی 

وال بݨا کر نکھتے ہئیں ‘ اساں عطر لگا کر نکھتے

ڳلیاں دے وچ مُلاں قاضی گھاٻریا گھاٻریا ویندا

کُھسے لا کے نکھتے ہیں‘ اساں رنگ رَتا کر نکھتے

ڳل کڈھئی دے چولے پاوݨ دل کوں ترکڑا رکھݨ

دھڄ بݨا کر نکھتے ہئیں ‘ اساں مُکھ چمکا کر نکھتے

میں نظم پڑھݨ دے بعد کوشش کیتم جو پتہ کراں ایہ کیندی نظم ہے ۔ اَتے کݙاں لکھی ڳئی ہے ۔لیکن میکوں کجھ پتہ نہ لڳا۔ وَل میݙے سامݨے صرف متن ہا اَتے بس… آئو ! کٹھے سمجھݨ دی کوشش کروں جو متن وچ کیا کجھ ہے۔

نظم دے مجموعی مطالعے نال پہلی ڳالھ ایہ ظاہر تھیندی اے جو کجھ لوک کہیں جاہوں کٹھے نکھتن۔ کیوں جو ایندے وچ جمع دا صیغہ استعمال کیتا ڳئے ۔ جیویں جو ’’نکھتے‘‘ اَتے ’’اُݙیسوں‘‘ وغیرہ۔ لیکن اِتھوں ایہ ظاہر نئیں تھیندا جو او کتھوں نکھتن  اَتے کیݙے ویندے پئین۔

لیکن سوال ایہ ہے جو ایہ کون لوک ہِن ۔ کیا ایہ کوئی فوجی یا عام سپاہی ہن جیرھے بیرکیں وچوں نکلدے پئین کیوں جو عام طور تے او جتھے دی شکل وچ نکلدن۔ یا ایہ کوئی ڈاکو ہِن جیرھے گینگ دی شکل وچ کہیں واردات واسطے ویندے پئین۔یا ایہ کوئی سیاسی کارکن ہِن جیرھے کہیں جلسے لیوں ویندے پئین۔ یا ایہ عام لوک ہِن جیرھے اپݨے گھروں نکلدے پئین ۔ نوکری واسطے ۔سیر تفریح واسطے یا میلے ٹھیلے واسطے 

میݙا خیال اے جو ایہ فوجی ‘ سپاہی یا ݙاکو کائنی۔ کیوںجو انھیں کنے اسلحہ کائنی ۔ ایہ کوئی سیاسی کارکنیں دا جلوس وی کائنی کیوں جو انھیں دے ارد گرد پولیس دا گھیرائو کائنی جیرھا جو عام طور تے ہوندے۔

ایہ کم از کم نوکری یا سیر تفریح تے ونڄݨ والے عام لوک وی کائنی کیوں جو متن وچ اینجھا کوئی اشارہ نئیں ملدا۔اتے کتھئوں ظاہر نئیں تھیندا جو اے کیوں نکھتن

ہن اساکوں مزید سجھݨ واسطے ایہ  ݙیکھݨے جو انھیں لوکیں دے نکلݨ دا  نتیجہ کیا تھیندے ۔ 

اساݙے سامݨے ایندے ݙو نتیجے آندن۔ ہک تاں حاکم پریشان ہے او آہدے ایہ میݙا کجھ نئیں کر سڳدے۔بلکہ ایہ اپݨے سر دھوڑ ‘ دُدِڑ پئیسن ۔ ݙوجھا مُلاں ‘ قاضی پریشان تے گھاٻرے ہوئے ہِن ۔ ایندا مطلب ایہ ہے جو لوکیں دا نکلݨ حاکم اَتے عام طور تے اوندے  حمایتی مُلاں قاضی واسطے خوف دا سبب ہے ۔ ایہ خوف دا سبب کیوں ہے ۔ حالانکہ نکلݨ والے لوک پُرامن ہِن اَتے اُنھیں دے ہتھ کوئی ہتھیار وی کائنی۔

آخر ایہ ساری صورتحال کیا ہے ۔ ہک دفعہ متن ولا پڑھدوں ۔ ولا پڑھݨ نال نظم دا ہک مصرع ولا ولا اساݙی توجہ آپ ݙو چھکیندے ۔  او مصرعہ ایہ ہے:

ڳل کڈھئی دے چولے پاوݨ دِل کوں ترکڑا رکھݨ

ایندا مطلب ایہ ہے جو ہاراں والے چولے پاوݨ یعنی اَپݨے آپ کوں شاندار لباس وچ ملبوس رکھݨ دراصل خود کوں مضبوط رکھݨ واسطے ہے ۔ اِتھوں ایہ وی ظاہر تھیندے جو ایہ کمزور لوک ہن اَتے اَپݨے آپ کوں مضبوط رکھݨ یا مضبوط ثابت کرݨ واسطے شاندار لباس پاوݨ اُنھیں دا نفسیاتی حربہ ہے۔

جیویں اُتیں اساں ݙیکھ آئے ہئیں جو ایہ لوک کہیں وی قسم دا منظم گروہ کائنی ۔ وَل ایہ کون لوک ہِن ۔ واقعی ایہ کہیں گروہ دی شکل وچ سڑکیں تے نکل وی آئین یا ایہ اساݙا صرف متن وچوں کڈھیا ہویا ہک مفروضہ ہے ۔ آئو اساں اینکوں ہک ٻئی طرح نال سمجھدوں۔

زبان ٻہوں دفعہ انسان کوں گمراہ کریندی اے ۔ اساں جیرھے لفظیں ’’نکھتے‘‘ اَتے ’’اݙیسوں‘‘ کنوں ہک جتھے دی شکل وچ لوکیں دے نکلݨ دی رائے قائم کیتی اے ۔ کیا او واقعی درست وی ہے یا کائنا؟ ۔ ایہ سرائیکی زبان اَتے سرائیکیں دے اپݨی زبان دے ورتاوے کنوں ظاہر تھی سڳدی اے۔

اساں بعض اوقات صیغہ واحد کوں جمع وچ استعمال کریندوں ۔ جیویں’’میں ویندا پیاں‘‘ کوں ’’اساں ویندے پیوں‘‘ اہدوں۔ یا ہک فرد پوری کمیونٹی دی طرفوں نمائندگی کریندے ہئیں اَہدے ’’اساں ایں واری الیکشن وچ حصہ نہ گھنسوں‘‘ وغیرہ۔ ایہ رویہ پوری کمیونٹی دی طرفوں مشترکہ ہوندے ۔ میݙے خیال مطابق ایں نظم وچ وی شاعر ہک خاص طبقے دی نمائندگی کریندے ہوئیں ایہو انداز اختیار کیتے ۔ عام طور تے عام آدمی حکمرانیں اَتے اُنھیں دے حمایتیں دے مقابلے وچ طاقتور نئیں ہوندا ۔ جے تائیں عوام وچ اتحاد نہ ہووے اَتے لوکیں کوں ایں ڳالھ دا شعور وی ہے ۔ اِت واسطے او ہک مشترک رویہ اختیار کریندن ۔ جیویں جو ایں نظم وچ نظر آندے اَتے او اپݨے ایں رویے کوں اجتماعی صورتحال وچ بیان وی کریندن ۔ اَتے ’’نکھتے‘‘ کنوں ایہ ظاہر وی ہے  ۔ ایہ مجموعی رویہ اُنھیں اپݨے آپ کوں بہترین لباس پاوݨ اَتے مُکھ کوں چمکا تے رکھݨ دے ذریعے اختیار کیتا ہویا ہے۔

عوام دی حکمرانیں اَتے اُنھیں دے ٹٹ پونجیئے نال ہمیشہ ہک سرد جنگ جاری رہندی اے جیرھی زیادہ تر نفسیاتی ہوندی اے اَتے اوندا علاج وی نفسیاتی حوالے نال ہوندے اَتے عوام دی طرفوں بݨ ٹھݨ تے رَہݨ حکمرانیں نال برابر دی سطح تے رویہ رکھݨ دے مترادف ہے ۔ جتھوں نہ صرف لوک تکڑا محسوس کریندن بلکہ حاکم تے مُلا اُنھیں کوں تکڑا ݙیکھ تے خوف وی محسوس کریندن۔

میݙا خیال ہے جو ایہ نظم لوکیں دے مجموعی نفسیاتی رویں دا اظہار ہے اَتے اہیں وجہ کنوں مُلا گھاٻریے ہوئے ہِن اَتے حاکم اپݨے دِل کوں تسلی ݙیوݨ واسطے خوف کنوں ایہ اَہدے جو ایہ لوک کیا کریسن ‘ اپݨے سر وچ دھوڑ مٹی پیسن۔

ایہ کہیں ہک جتھے دی ڳالھ کائنی ۔ بلکہ سب لوکیں دا ایہ عام رویہ ہے ۔ گھر کنوں نکلدے ویلے ‘ نوکریں تے ویندیں ہوئیں تے سیر سپاٹے دی چس چیندے ہوئیں ۔ اپݨے آپ کوں بݨاٹھکا تے رکھݨا وغیرہ ۔ جیندے نال اُنھیں دی شان شوکت اَتے تکڑائی ظاہر تھیوے۔ اِتھوں ایہ وی ظاہر تھیندے جو ایہ نواں رویہ ہے ۔ جیرھا لوکیں ہُݨ اختیار کیتے اَتے پُراݨے رویے یعنی خود کوں خستہ حالی اَتے نیاز مندی وچ رکھݨ کنوں مختلف ہے ۔ ایں رویے وچ مضبوطی اَتے اعتماد ہے جیندی وجہ کنوں حاکم ‘ اَتے مُلا خوف زدہ ہِن جو ہُݨ لوکیں تے پہلے وانگوں حکم نہ چلسی اَتے نہ او اساݙی بالادستی کوں منیسن۔ کیوں جو لوکیں کوں خود ترکڑا تھیوݨ دا ہُنر آ ڳئے۔

اساں اِتھاں ہک ٻئی شکل چ وی عوام دے ایں رویے کوں ݙیکھ سڳدوں۔ لوکیں دا خود کوں نویں لباس وچ ملبوس رکھݨ دا مطلب نویں علم ‘ شعور ‘ آگہی اَتے بصیرت کنوں باخبر ہووݨ وی تھی سڳدے ۔ ایہ نواں علم اَتے شعور لوکیں کوں تکڑا اَتے مضبوط کریندے اَتے او نویں دھڄ دے نال سامݨے آندن اَتے لوکیں دے ایں شعور اَتے اپݨے حقوق کنوں آگاہی حاکمیں اَتے اُنھیں دے ہمدردیں مُلا ‘ قاضی کوں خوف زدہ کر ݙیندی اے۔

ہر متن قاری نال خود اَلیندے ۔ تُساں ایں متن وچوں کئی معانی کڈھ سڳدو۔ اوہے ٹھیک ہوسن ۔ ایندا ایہ مطلب کائنی جو ایندے ایہے معنی ہِن جیرھے میں سمجھم یا جیرھے مصنف ایندے وچ پاتن۔ قاری دا اپݨا علم ‘ تجربہ اَتے مزاج ہوندے جیندے ذریعے متن اوندے اُتے کُھلدے ۔ اَتے ایہ وی ضروری کائنی جو ہک قاری ٻئے نال متفق ہووے ۔ ایں نظم دا ایہ مختصر  مطالعہ صرف اوندی شرح تائیں محدود ہے ۔ نظم دی ہیئت اَتے مصنف دے معانی تائیں رسائی کہیں ٻئے ویلے تے چھڑیندوں۔

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان