19ویں صدی وِچ سرائیکی اَکھاݨ

چوتھا دور 
19 ویں صدی تئیں پُجٖدے پُجٖدے سرائیکی اَکھاݨ لوکاں دے زبان اُتّے عام موجود ہَن ، اَکھاݨ سازی دا عمل وی جاری ہا ، اَتے لوک اَکھاݨ آپݨی تحریراں ، ڳالھ مہاڑ، خطابت ، کہاݨی ، وغیرہ وچ وی ورتیندے ہِن۔ سرائیکی دے ہزاراں اَکھاݨاں دی ڳنتری ایں حقیقت دا بھرواں اظہار ہے ۔ البتہ کُجھ تاریخی اَکھاݨاں نال اَساں اِیں صدی دا تعین کریند ے ہَیں۔

 (1کھادا پیتا جان دا ، جو بچیا سو خان دا 
بہاول پور دے نواب صادق محمد خان دوم (1809ء کنوں 1825ء) لوکاں اُتّے خوب ٹیکس لاتے ۔ اوہ ٻہوں جابر تے ظالم حکمران ہا ۔ ٹیکس بھر بھر کے لوک بُکھّے تھی ڳئے ۔ ایں آکھاݨ اِچ ایہا حقیقت موجود ہے۔

 (2آندی پئی ہے پنجابیاں دی ٹولی ، ہتھ اِچ کاناں سِکھّاں دی ٻولی 
1802ء کنوں 1818ء تئیں رنجیت سنگھ دیاں فوجاں اَٹھ واری ملتان اُتّے حملہ کیتا ۔ اَخیر 1818ء اِچ ملتان اُتّے قبضہ کر گھدّا۔ ایں قبضے دے بعد سِکھّاں دی معاشرت ، زبان تے ورتارے سرائیکی وسیب اِچ نظر آئے ۔ اِیں آکھاݨ اِچ سِکھاں دی حیاتی دے روّیاں کن اشارہ ہے۔

 (3آندی پئی ہے تَل وطنیاں دی ٹولی ، سِر تے دُشالہ بادشاہواں دی ٻولی 
ایں اَکھاݨ اِچ سرائیکی لوکاں دی بُرد باری ، انداز تے ڳالھ مُہاڑ کن اشارہ ہے ۔ جیندے نال ’’تل وطنی‘‘ تے ’’ٻاہرلیاں ‘‘دا فرق نظر آندے۔

 (4پنجاب دی گݙینہ وی نہ ہووے ، نہ تاں آتھر چا کے بھجٖ ویسے 
سرائیکی وسیب کݙانہیں آپ کوں پنجاب نھیں آکھیا ۔ رنجیت سنگھ ’’سلطنت ملتان‘‘ اُتّے قبصہ کرݨ دے بعد جہڑیلے اِتھوں دے وسائل کوں لُٹیا تاں ایہ اَکھاݨ بݨیا ۔ جیندے مطابق آکھیا ڳیا جو پنجاب دی کھوتی اُتّے وی اِتبار کوئنیں۔

 (5سِکھ سرائی ݙونہیں بھائی ، بابا نانک پت بݨائی 
1818ء دے ملتان اُتّے قبضے دے بعد ملتانیاں تے سکھّاں وِچکار جہڑا دُشمنا شروع تھیا ، ایہ اَکھاݨ اُوں دشمناء کوں دٻاوݨ دی ہک کوشش نظر آندی ہے ۔ ’’سرائی‘‘ سرائیکی ٻولݨ آلے ملتانیاں کوں آکھیا ویندے ۔ سِندھ اِچ اِنہاں کوں ’’سرائیکی‘‘ یعنی شمال دے لوک آکھیا ویندے ۔ اِیں اَکھاݨ اِچ بابا گرونانک دا واسطہ ݙے کے سِکھّاں تے سرائیاں وِچکار محبت پیدا کرݨ دی کوشت کیتی ڳئی ہے۔

 (6مر جو ڳیا مُراد شاہ ، نہ تاں پتہ لڳے ہا 
کلھوڑا خاندان دا ݙوجھا حاکم محمد مرادیاب خان (1753ء کنوں 1757ء) ہے جینیں آپݨے علاقے اِچ ظالماں کوں سزاواں ݙتّیاں ۔ اُوندے مرݨ دے بعد پہلے آلی ڳالھ نہ ریہ ڳئی۔

 (7چل چلیئے ملتان ۔ اُتھاں وݙے وݙے پِلھوان 
کھاندے ڳریاں تے بِدام ، مارِن مُکّیں کڈّھِن جان

اِیں اَکھاݨ اِچ اُنھاں اُچیرے تے ناں آلے پِلھواناں دا ذکر ہے جِہڑے کئیں زمانے ملتان دی شان ہَن ۔اِنہاں وچ کڑٻل خان 19ویں صدی دے موہر وچ موجود ہا ۔ جیندا تعلق بارک زئی قبیلے نال ہا ۔ کڑٻل خان دے بعد اینہی خاندان دا شاہ نواز خان 20ویں صدی دے شروع وچ ٻہوں ناں آلا ’’رُستم ہند‘‘ تھی گزرے ۔ مشہور ہے جو کڑٻل خان نے کابلی پِلھوان دی کھوپڑی بھن ݙتی ہئی جیندے بعد کابلی پلھوان مر ڳیا ہا۔

 (8ساون وسایا صوبہ، رعیّت خوش مقدّم مُونجھا 
دیوان ساوݨ مل سِکھّاں دے زمانے 1821ء اِچ ملتان آیا ۔ 1839ء اِچ ملتان دا صوبے دار بݨیا ۔ اوبرائن تے سرلیپل گرفن اوندی حکومت کوں پُرامن تے دانش مندانہ، تے عوامی آکھے۔ ساوݨ مَل سخت گیر حاکم ہا ۔ ملازماں اُتّے ݙاڈھی پکڑ رکھدا ہا ۔ تہوں اوندے زمانے رعیّت خوش ہئی تے سرکاری ملازم اوکھے ہَن۔

 (9ملتان دا ساوݨ ، لیّہ دا کرم ، جھنگ دا مُولا 
ملتن دا گورنر ساون مَل ہا ، اُوندا ہک پُتر کرم نرائن لیّہ دا تے ݙوجھا پُتر مُول راج جھنگ دا کاردار ہا ۔ ساون مَل دا انصاف ، کرم نرائن دی آزاد پسندی تے غیر متعصبانہ روّیہ مشہور ہے جبکہ مُول راج دا حرص مشہور ہے ۔ کرم نرائن لیّہ اُتّے کرم کیتی رکھیا تے مُول راج جھنگ کوں برباد کر ݙتّا۔

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان