سوڑ ݙیکھ تے پیر دگھیر

لکھت: ؂دلشاد کلانچوی  

سوڑ دا ناں گھنوں تاں سیالے دا خیال آ ویندے۔ دراصل سوڑ تے سیالا لازم و ملزوم ہن۔ ہک ٻئے نال ٻکیے ہوئن ، سیالا آیا نہیں سوڑیں صندوقاں ، پیٹیاں تے تݨاواں کنوں نکل آندن۔ بس اݙوں سردیاں مکیاں تے اُݙوں سوڑاں لکیاں تے ول کہیں کوں بھل تے وی سوڑیں دا خیال نہیں آندا، سیاݨیں انگریزاں دا اکھاݨ ہے جو کپڑا ڈفیکھ تے کوٹ سوائو۔ جیکر کپڑا ڈھیر سارا ہے تاں اوور کوٹ یا لمبا کوٹ چا سوائو جو گھٹ ہے تاں کمری کوٹ چا سوائو تے جیکر اوں کنوں وی گھت ہے تاں تے ول جیکٹ بݨوا گھنو تے وقت ٹپائو پر اساݙے ملک وچ گرم کوٹ پتلون دا رواج خاص کر ساݙے عوام وچ اصلوں کائنی ، سیالے تاںبس اتھاں کمبل، لوکار تے سوڑ دا رواج ہے۔ ایہا وجہ ہے جو اساݙے سیاݨے اساکوں کپڑا ݙیکھ تے کوٹ سواوݨ دی بجائے سوڑ ݙیکھ تے پیر دگھیرݨ دی مت ݙے ڳن۔ مطلب ایہہ ہے جو سوڑ لمبی چوڑی ہے تاں نسنگ ڄنڳھاں دگھیر تے سُمو، بلکہ سوڑ چھک چُھک تے پیراں تلے وی ݙیو تے کوئی پرواہ نہیں۔ جیکر سوڑ پوریسوری یعنی چھوتی ہے تاں ول ڄنگھاں سنگھوڑ تے کٹھیاں کر تے سُمو، نہ تاں سر کڄیسو تاں پیر ننگے تھیسن ، پیر کڄیسوں تاں سر ننگا تھیسی تے سر دی لڳسی ، سو لڳسی!

ایں اکھاݨ دا مطلب محض سوڑ تے پیر دگھیرݨ یا سنگوڑݨ کائنی ، ایں اکھاݨ دا مطلب معنی کجھ اڳوں تے وی ٹردے، او ایں جو اڳلے وقتاںدے سیاݨیں ڳالھ ٻجھارتاں تے علامتاں دے رنگ وچ ادا کریندے ہن تاں جو ڳالھ چنڳی طرح سمجھ آ ونڄے تے سݨݨ والا ایکوں پلے ٻدھ گھنے ،بلکہ عمل ویکرے۔ ساڈفے اڄ دے اکھاݨ وچ سوڑ دا مطلب چھڑا سوڑ کائنی، پیر دا مطلب چھڑا پیر کائنی تے دگھیرݨ دا مطلب چھڑا دگھیرݨ یا لمبا کرݨ کائنی، سوڑ تے پیر دگھیرݨ ݙو علامتاں تے اشاریاں دے طور تے استعمال کیتے ڳن ، مطلب ایہہ ہے جو ایں اکھاݨ وچ سوڑ کنوں مراد آمدݨ ہے تے پیر دگھیرݨ کنوںمراد خرچ کرݨ ہے۔ ایں لحاظوں ایں اکھاݨ دا مطلب ایہہ تھیا جو آدمی خرچ کرے تاں اپݨی آمدݨ کوں ݙیکھ تے خرچ کرے، جتنی پا پیسہ پلے ہوون اُتی خرچ کرے۔ ایہہ نہ جو پلے تاں پنج روپے ہوونِس ، تے سودا گھن کھڑے ست روپیاں دا۔ ایں طرح پھکا وی تھیندے تے دکاندر دیاں منتاں وی کرݨیاں پے ویندن جو او ݙوںچ ار روپے دی ادھار چا رکھے۔ بھلا جیندے کول پنج روپے ہوون او ست روپے دی شے کیوں پیا گھنے پر جنہاں کوں ایہ عادت ہوندی ہے او تاں اے وی سݨوا ݙیندن جو ادھار دی ما نہیں مر ڳئی ݙیسوں پے۔ حالی تاں گھنوں، ݙیوݨ دا ویلا آسی تاں ݙٹھا ویسی۔ پر بھراوو ہک دفعہ ادھار چا کھڑوں تاں ول ایندا لہاوݨ مشکل تھی ویندے کیوںجو اڳلے مہینے یا اڳلی فصل تے جہڑی آمدݨ تھیندی ہے او اڳلے مہینے تے اڳلی چھ ماہی وچ خرچ تھی ویندی ہے تے قرضہ اونویں دا اونویں کھڑا رہندے۔ ادھار تاں تریہائی دا تپ ہے، سا کھڑا لہندا وی نہیں۔

اے تاں ٹھیک ہے جو آدمی امری ہووے، پا پیسہ وافر ہووس، تاںبے شک لمبی چوڑی تے جتی تے جہو جہی سوڑ چاہے سوا گھنے اوندے کیتے کوئی فرق نہیں پوندا پر جیکر آدمی تازی روزی والا ہووے تاں اوندے کیتے ’’ پیسہ نہ پلے ہار گھناں کہ چھلے‘‘ والا معاملہ ہوندے۔ بلکہ میں تاں اکھیساں جو اے اکھاݨ خود غریب لوکاں کیتے ای بݨایا ڳئے کیوںجو غریب آدمی دی سوڑ تاں لمبی ہوندی وی کائنی جو او پیر دگھیر تے سُمے، سوڑ چھوٹی ہووے تاں پیر ضرور سنوڑݨے پوندن۔

بھراوو سوڑ چھوٹی ہووے تاں پیر اصلوںنہ دگھیرو، آدمی قرضے یا ادھار وچ پھسے نہ، نہ تاں چور گپ وانگوں ایندے وچوں نکلݨ محال تھی ویندے۔ ایں ڳالھوں آدمی کوں اپݨی آمدݨ دا اندازہ رکھݨا چاہیدے۔ آمدݨ گھٹ ہے یا ودھ ہے یا پوری سوری ہے، جو کجھ وی ہے اپݨی آمدݨ تے خرچ ایں طرح رکھو جیویں ترکڑی دے ݙوں تلاوڑے ہوندن ہک برابر۔

بلکہ میں تاں اکھیساںجو چار پیسے بچا تے وی رکھݨے چاہیدے ہن کیوںجو ویلھے کویلے اݨ چِتّے خرچ وی نکل آندن، شادی غمی ، بیماری ازاری ، مہمان طائی زندگی وچ کئی ایجھے موقعے آندن جو آدمی کوں پیسے ٹکے دی ضرورت پے ویندی ہے، تھوڑا تھوڑا کر تے کجھ بچایا ہویا ہووے تاں ویلھے سر پکردے۔ کم آندے تے ݙاڈھاکم آندے۔ مطلب اے تھیا جو سوڑ ݙیکھ تے پیر دھیرو تے او وی جھل تے۔

جیکر سیاݨیاںدیا یں اکھاݨ تے اساں عمل کروں مطلب اے ہے جو جتی سوڑ ہووے اتی پیر دگھیروں ، ݙوجھے لفظاں وچ ایں اکھیساںجو جتی آمدݨ ہووے اتی خرچ کروں! اوویں آدمی خرچ کرݨ کوں آ ونڄے تاں ول ضرور تاں مکݨ کوں نہیں آندیاں ہک ضرورت پوری کیتی نہیں تے ٻئی سر پٹ آندی ہے اوکوں پورا کیتا نہیں تے تریجھی سامݨے آ کھڑی ہے۔ ایں سمجھو جو آدمی ضرورتاں دا پُتلا ہے ول اساݙیاں ایہہ ضرورتاں ، ایہہ کݙاہیں نہیں ݙیکھدیاں جو اساݙے کولھ پیسہ وی ہے یا کوئناں۔ او تاں اکھیندن جو بس اساکوں پورا کیتی رکھو۔ پر آدمی کوں سمجھداری نال کم گھنݨا چاہیدا ہے ، ضروری شئیں تاں ضرور گھنݨیاں پوندن پر فالتو شئیں کوں ہتھ نہ لاوے۔ انہاں کوں شئیں نہ سمجھے بلکہ شینہہ سمجھے۔

بھراوو، پیٹ دا پِٹکا ہر کہیں نال ہے،بس آدمی اچے ٹپ نہ مارے ، سوڑ کنوں وافر پیر نہ دگھیرے۔ اچھل اٻہل نال پیسہ نہیں جڑدا، سوڑ سنگوڑ ضروری ہے۔ چار پیسے ضرور ہتھ وچ ہووݨے چاہیدے ہن۔ نہ تاں لوک ݙیکھ تے ایجھے آدمیاں تے ٻولی مریندن جو آئے نی رب دے سوالی۔ چٹے کپڑے تے کھیسے خالی!

مکدی ڳالھ اے ہے جو کاکے بھراوو! ہمیشہ سوڑ ݙیکھ تے پیر دگھیرو، سوکھے رہسو تے خوش رہسو!

 حوالہ 
کتاب: کرینہہ دے پُھل، مصنف: نصیر شاہ ، جھوک پبلشرز ملتان