سرائیکی ناول وچ دیہاتی منظر نامہ

سرائیکی ناول بہوں بعد اچ لکھیجݨ شروع تھئے ۔ ناول وچ کیوں جو کہاݨی طویل ہوندی اے اتے ایندے وچ حیاتی دے واقعات تفصیل نال بیان کیتے ویندن ایں واسطے دیہاتی منظر نامہ وی زیادہ وڈے کینوس تے کھینڈہا ہویا نظر آندے ۔ سرائیکی دے تقریباً سارے ناول دیہاتی منظر نامے وچ تحریر کیتے گئین ایندے وچ لوکاں دے جیوݨ کنوں گھن تے مرݨ تئیں دے سارے پْکھ موجود ہن۔ موسماں دے اثرات ، تبدیلیاں رڑھ وائی ، ݙنگراں دیاں گالھیں ، ٻالاں وڈیاں ، جواناں ، تریمتیں ، کھڈاریاں ، انہاں ساریاں لوکاں دا ذکر ملدے جیڑھے دیہاتی حیاتی وچ موجود ہن۔ انہاں وچ کھِڈار وی ہن تے وگتی بازوی۔ اولگی وی ہن تے رڑھ وا مالک وی ، دیہاتی منظر نامے وچ کتے ، لڑاوݨ والے شوقین وی ہن تے میتڑ ملاں وی، شکاری ہے تے شکار وی وستیاں وی ہن تے محل ماڑیاں وی قصہ گووی ہن تے مذہبی گالھیں کرݨ آلے عالم وی۔ بس ایں سمجھو جو دیہاتی حیاتی دا ہر پْکھ ہر کردار سرائیکی ناول وچ موجوداے۔ جیندے نال قصہ کہاݨی اگوں تے ٹردی اے تے ناول آپݨیں انجام تے پج ویندے سرائیکی ناول وچ زبان تے بیان ، ٹُوڑیں ٹُوٹکے، اکھاݨ ،پہاکے، لوک دعائیں تے بددعائیں چڑھالیاں گالھیں تے عقل دناوت وی موجود اے اساں سرائیکی ناول دے انہاں ساریاں پُکھاں دے حوالے تلے ݙیندے پئے ہیں۔ 

سرائیکی ناول وچ دیہاتی منظر نامہ

اے گالھ کوئی 1964 دی ہے جڈاں لقمان نویں سروس کوڑی ہوت وچ ماسٹر لگا ہا تے اوں جڈاں کوڑی ہوت دو منہ رکھیا  اوں ویلے دا منظر ناول نگار  حبیب موہاݨہ ایں طراں لکھدن۔‘‘ رستے وچ لوکَاں توں ویندا پچھدا ہا ‘‘ بیلی کوڑی ہوت کیڑھے پاسے ہے؟’’ موسم بہوں سوݨہاں ہا چیتر دی مستی ساول توں تاں کوئی خاص ظاہر کوئے نہ ہئی ول وی ٹھڈی مٹھی ہوا خوشبو  نال مٹھیں ضرور بھری ودی ہئی۔ تایئوان دا لمبے  کڑے  آلا براون ریڈو کچھ اچ پاتی گاوݨ ویندا سݨدا ہا۔ مو سم وانگوں مٹھے گاوݨ  ‘‘ آچݨوں رل یار’’ نال لقمان دی اپݨی جوانی دا نشہ وی شامل ہا۔’’ (68) 

‘‘اگتے ویندیں ویندیں راہ اِچ  ڈو مونہاں رستہ آ گیا تے او سوچݨ  پئے گیا جو او کہڑے پاسے دو ونجے آخرانکھیں نوٹ تے ہک رستے کوں چئی گیا اگتےگیا تا ں ہک جݨاں مل گئیس جیڑھا اُٹھ تے کاٹھیاں لڈی ویندا ہئی لقمان رستہ پچھیا تاں او آکھیا۔حیاتی ہوئی کوڑی ہوت آلا راہ تاں توں پچھو ں چھوڑی آندیں اگھاں کِنتے پیا ویندیں؟ ’’  (69)

‘‘ولدا ولیا تاں ڈٹھس ہک بندہ سیکل نپ کے پیدل پیا ویندا ہا۔ اوندے نال ہک جوان چھوہروی ہئی  اوں ہکل ماری ‘‘ جواناں ! تیڈے کولھ پَنچر آلا سمان ہوسی؟’’  (70)

‘‘ لقمان اونکوں پنچر دے سمان آلی میلی پو جھی ہینڈل توں کھول ڈِتی ، چا چا سیکل پچھاویں تے لاے ککر ہیٹھ لِٹا کے ٹپر کھولݨ لگ پیا۔ اوندے نال جیڑھی چھوہر ہئی او نال ہک بئے درخت دی چھاں ہیٹھ  بہہ تھئی۔ ’’ (71)

لقمان وی اوندے نال ٹیر کھلواوݨ پئے گیا ٹوپ کھڈھݨ دے بعد پمپ نال پھوک ڈیوݨ پئے گیا پھوک ڈیند ی جا تے لقمان چھوہر دو ڈٹھا او نویں کنوار پئی لگدی ہوے۔ ‘‘ سلمے ستارے آلے رتے کپڑے ۔ ہتھیں مہندی گل اچ چاندی دی ہَسی تے پیریں چھلیاں آلےنروڑے۔ وڈےسوہݨے پئے لگدے ہنَس۔’’ (72)

چا چے ڈسیا جو اے میڈ ی بھݨینجی ہے میڈی ذال ٻال پچھوں کچاوے تے آندے پین ایں او تری دا مارھے دے پڑکار تے ہاں پھر دے تہوں میڈے نال سویج گئی ہے۔ لقمان پچھیا :

‘‘ کوڑی چوکھی پرے ہے؟ چاچے آکھیا بس لیلے باک تے ہے۔ ہوسی کوئی اٹھ ڈاہ بنڈرے۔ ’’ (73)

چا چا گالھیں دا گلھوڑ ہئی تے لقمان دادھیان اوندی بھݨینجی دے چاندی دے چھلیاں ، مہندی تے کجلیاں اکھیں اچ پھسا آندا ہا۔ توݨیں جو اوندا تھکیڑا ودہھ گیا ہا ول وی ا سیکل فر کئی ویندا ہا۔ ‘‘ اونکوں اپݨے نال ککر پراسوں وی بھجدے ڈسدے ہن۔ جنہاں دیاں پھلیاں اینویں ٹرکدیاں کھڑیاں ہن۔ جینویں باکرے لیلیاں دیاں گیچیاں ہیٹھوں لئڑکے لٹرکدن۔’’ (74)

ایں جا تے ناول نگارنے دمان اِچ پاݨی دی کمی دی وی گالھ کیتی ہےتے دمان کوں کربلا نال تشبہہ ڈتی ہے۔ ‘‘ سیکلاں آلے کھاڑے نال ہک بڈھڑا ٻکریاں چریندا کھڑا ہا۔ اوندے میل دے ٻوٻے کپڑیاں دے اصل رنگ دا پتہ نہ ہئی پیا لگدا۔ اوݙݨ کےاپݨی سوٹی دی ٹیک تے ہک واسا تھی کر اہیں جگ  جہان توں بے نیاز کھڑا ہا۔ پر ے توں اینویں لگدا ہا جیویں کچریاں دی واڑی تے گدڑاں کوں ڈراوݨ کیتے ݙانگ تے کپڑا سٹا کھٹرا ہووے۔ او پاݨی دے گوڈے کوں نکے ٻال آنگوں  اپݨی کچھڑ اِچ لکائی کھڑا ہا۔ گوڈے دے چوہݨ نال اوندی وکھی کول چولا پسا کھڑا ہا۔’’ (75)

وستی کوڑی ہوت دا منظرایں بیان کیتا گئے۔ ‘‘ تراسی گھراں دی اے وستی ستی ستی لگدی ہئی۔ جھکے جھکے کوٹھیاں نال کاٹھی دے پر نالے چمبڑے کھڑےہن۔ ، آخر کندھاں توں لیپا پٹیا اتے بھوں بھُردا کھڑا ہا۔ سکول وستی دے اُبھوں ستراِسی گزاں دی وتھ تےہا۔’’ (76)

‘‘ ماسٹر صاحب ایہو سکول اے ۔ بو ہا کھلا پئے ، چوکیدار اوسامݨے ستا پئے’’  چا چے اوکوں  ٹکْر پاݨی دی صلح کیتی تے لقمان انکار کر ڈتا۔ چا چے  سر ابو کوں ہکل ماری۔ ‘‘ سرابو منہ توں بانہہ ہٹائی تاں لقمان اوندے نال اَپڑگیا سرابو  اَپݨا پٹکا سمبھا لیا جیکوں سر ہیٹھ ڈتی پیا ہا۔ ݙیڈھے دی ٹیبک ٹھیک کر کے ڈو ہتھڑ لقمان دے ہتھ گھدس، سیکل ہتھوں گھن کے نال چھاں تے گھوڑی لئی ۔ لقمان کوں نالوں ٹھڈ ے گھڑے اِچوں منگر پاݨی دا بھر ݙتوس۔’’ (77)

انہیں حوالیں وچ وسیب دی مہمان نوازی کوں ظاہر کیتا گئے۔  لقمان چیل سدھی کر ݨ کیتے کھٹڑے تے رِڑگیا تے سرابو گھر لگاگیا تے چاہ نال گھن آیا۔ ‘‘ لقمان چاہ پیوݨ لگ گیا، چاہ رتی رت آنگوں تے مٹھی اتنی ہئی جو تھوڈ آپت اِچ جمبڑ دے ہن۔’’ (78)

سرابو تھاں سٹݨ گھر گیا تاں لقمان پاݨی پی کے ساہ گھنݨ دا سوچس۔ ‘‘ جَھٹ  بعد سرابو روٹی دی چنگیر گھن آیا، کنگریاں آلی چنگیر تے روٹیاں  کوئی پورے ٹبر دیاں ۔ ۔آنیاں دی بھاجی اچ گھیو بے امیک  ہا۔ پہلا گرانہہ کھاوݨ  سیتی لقمان دیاں اکھیں اچوں پاݨی نکھتا آیا۔’’ (79)

ڈوہاں روٹی کھادی تے سراوبو چنگیر  گھر گھن گیا نال ہک ویہاݨا گھن آیا۔‘‘ وہاݨے اتے سیپ  نال کجھ پھل ، ہک ہرݨ تے ڈو ککڑ رنگ پرنگے رنگاں وچ کڈھے ہوئے ہن۔ ویہاݨا پرون ۔ کولا پٹ  ڈسدا ہا۔ جیڑھلے لقمان ہتھ لایا تاں اِتلا کر اڑا ہئی۔ جیویں کہیں سِلھیں کٹ  کے بھرا ہووے۔’’ (80)

کوڑی ہوت دے سکول دامنظر لکھاری ایں طرح بیان کریندے۔ ‘‘ سکول دے ڈو کمرے ہن۔ جیڑھا چٹ رڑے تے پورے کوڑی ہوت دی واحد ہکی سلی عمارت  ہئی کوئی ڈیڈھی پڑدہ کوئناہئی ، سکول دے ویڑےاچ ڈو ککر، ہک پراݨا کھگل تے ہک بیر ہئی ، پڑدے آلی کندھ دی جاتے پراسوں آلے چھتے ڈھینگراں دا لوڑھا ہا۔ اے کمرہ چونا ئچ ہئی ۔ ہک چنڈاچ پراݨے  ٹاٹاں دا ڈِھگ لگا پیا ہا، ہک کندھ دے کالا بور ڑہا۔اوندے سامݨے ہک میز تے ڈو خرسیاں ہن، ہک خرسی خجی تے کاٹھی دیاں پَھٹیاں ٹھوکیا ں پیاں ہن۔ کمرے دے فرش تے لمبیاں مچھیاں آلے تِڈے دو راکھیڈ دے ودے ہن۔’’ (81)

سرابو ، لقمان کو آپڑیں گھر گھِن گیا جتھاں اوندیاں کوٹھیاں تے چھتوں  پاچدیاں پیا ں ہن۔ تے ڈٹھس۔‘‘ اوندے گھر ہک وڈا سارا گارے دا ختان  مارا پیا ہا۔۔ ڈاہ بارہاں ڄݨیاں نال ہک ٻڈھا درکھاݨ  تے اوندا شاگرد  کم اچ جپے پئے ہن۔ ہر پاسوں مٹی،لئی کڑیٹے دیاں کڑیاں اتے دگے کھنڈے پنڈے پئے ہن۔ ویڑھے اچ کچی مٹی دا ہبکار ہا۔ ہک کوٹھے دیاں کڑیاں لگ گیاں ہن تے ݙوجھے ہک کھݨ دیاں کڑیاں اجاں رکھݨیاں ہن۔۔ کوٹھے باہروں لِمبے کھڑے ہن تے اندروں اجاں لمبیچݨے ہن۔ کوٹھیاں دے اندر تل تے کچی مٹی دے روڑے اتے کڑیاں دے کپے ہوئے پیلے پیلے مچھے کھنڈ ے پئے ہن۔ ہک بڈھا خشکیل مستری تے اوندا چھوٹا شاگر د کانب تے بیٹھے ہن۔ تے اپݨے منہ اچوں ہک ہک میخ کڈھ کے کڑیاں تے ٹُھکیندے بیٹھے ہن۔’’ (82)

کوٹھے دی چھت پاوݨ دا حصہ ایں انداز اچ بیان کیتا گئے۔‘‘ استاد کڑیاں تے پہلے لکھاں سٹیاں تے وت لئی دے ساوے تھبے کھنڈ یندا گیا۔ ایندے نال ای اندروں ٹھڈا مِٹھا اندھارا تھی گیا۔ لقمان چھت  دی ہک چنڈ تے بہہ تھیا۔ جݨے ہیٹھوں مٹی دیاں تغاریاں بھر بھر ڈیندے کھڑے ہن زمین تے کھڑے جݨے تغاری  پُڑ سانگ تےپہلے بندے کوں ڈیندے ہن اواپݨے سر دے اتوں ݙوجھے کوں تے ڈوجھا تریجھے کوں ، تریڄھے کول چھت آلے گِھن  گھندے ہن۔’’ (83)

دیہاتی گھراں دے منظر ایویں ہوندن جیویں کوری ہوت دے گھراں دے منظر لقمان ڈیندے۔ ‘‘ گھر اچ مینہ دے پاݨی دا ہک تَلا ہئی ، تَلا دا پاݨی سکدا تے کالا تھیندا ویندا ہا، ایں گھراچ ہک پاسوں پاہ دا وڈا بلاَ ڈِھگ لگا پیا ہا تے کر پٹے  تے پراݨے بے رنگ کپڑے سکدے کھڑے ہن، گھراں اِچ تریمتیں اپݨے کماں کاراں اچ رجھیاں  ہویاں ہَن۔ چلھا اچوں سرمئی دھواں پیا نکلدا ہا، ہک تریمت بوہاری ڈیندی دھوڑ دا بدلا اݙائی آندی ہئی تے بئی تریمت ڳوہے بیٹھی تھپیندی ہئی۔ کجھ گھراں اِچ تریمتیں اَٹاں ٹکر پیاں پکیندیاں ہَن۔ لمے پاسے گھراچ تریمت موہڑے تے چڑھ کے ݙاچی ڈوہندی کھڑی ہئی۔ٻئے پاسوں لہاک وی لہندا کھڑا ہا، ابھوں آلے گھر دو ڈِٹھس، گھر دی آدھی اِچ تریمت پلھتی مار کے داݨے چھڑیندی بیٹھی ہئی۔ نال ہک جھمبٹی لیلیاں ککڑیاں کتیے گِھدی بیٹھی ہئی۔’’ (84)

شمی وی آپڑیں گھر اچ کم کار کوں جُپی ودی ہئی تے لقمان کوں ڈیکھ کے کِھل پئی تے ٻھاݨے دو ہئی۔‘‘ ٻھاݨے دا کھڑکا کھول ڈِتس ۔ کھڑکا کھولݨ دی دیر ی تھئی، بھنڈورے گیچیاں ݙنگیاں کر کے نَچدے ٹَپدے سِدھے داݨیاں تے آ پئے ۔ تریمت جیڑھی داݨے چھڑیندی بیٹھی ہئی، جھمبٹی  چا کے چھک دی ڈگر تے مارْس تے بھڈوریاں کوں گالھیں پݨݨ پےگئی۔شمی بھڈوریاں دو بھجی وطنئی ککرنال ہک آنہہ ݙاند ٻَدھا کھڑا ہا ، ڈوجھے پاسوں پراسوں نال لیاری سوا گاں رَتے وچھے کوں چٹیندی کھری ہئی۔ لالیاں اِنوں اْنھوں جْھم ہن۔ جیڑھے ویلے گاں دی کنڈھ تے پاہندیاں ہَن تاں گاں پچھ مار کے اݙا چھڑیندی ہئی، ویڑھے اِچ شمی دی مامی اْکھلی اچوں داݨے ہلا کے ہَتھ تِکھے تِکھے کڈھ گھندی ہئی تے مولہا ٹھاآݨ تھیندا ہَئی۔ لحظے لحظے  چڑیاں کوں ہکلیندی ہئی اونِکی جھئیں اڈاری مار کے وَت ول آندیاں ہَن۔ (85)

ناول ‘‘اللہ لھیسی مونجھاں’’ وچ تریمتیں دا تَلا توں پاݨی بھرݨ دا منظرکجھ ایں انداز اچ بیان کریندے۔ ‘‘ ڈوجھے ڈینہ دِیگر ویلے تریمتیں تے چھوہریں گھڑے چئی تلاتے پاݨی بھرݨ آندیاں پیاں ہن۔ جوان چھوہریں دی ٹولی آئی تے لالیاں وانگوں پِل پِل  کریندیاں رنگاں آلیاں چنیاں اڈیندیاں لنگھ گیا۔ لقمان کالے ککر دے ہیٹھ کھٹڑے تے لیٹا اکھیاں دے نشانے تلا دو پجُن  آلے رستے تے لئی پیا ہئی ۔ ہک لحظے بعد تریمتیں دی ڈوجھی ٹولی آئی۔ ایں ٹولی دیاں زیادہ تریمتیں دے سِراں تے ہک ہک گھڑا تے ڈھاک تے ہک ہک ٻال ہئی۔ اے تریمتیں پیرو راݨیاں ہَن تے انہاں دے پیراں دیاں تلیاں تے کھریاں پھٹیاں ہویاں ہن۔ لقمان دے سِر تے ٻگے ہوئے کالے ککر وچ کاں کر کدا پیا ہئی۔ تریجھی جھار آ ئی ۔ ایں جھار وچ ڈھیر چھوہریں کنواریاں تے جوان ہَن۔ انھاں وچ ہر ہک کوں ݙوں گھڑےہن۔ او کھلدیاں، ہک بئے کوں دھکے ڈیندیاں ، ہک ڈوجھے کوں کٹورے کھیندیاں ہرݨیاں دے اَجڑ وانگوں دھوڑ اڈیندیاں آندیاں ہَن۔ اوں شمی کوں ݙیکھ گھدا ہا۔ او بانہہ مریندی ۔ چِڑ چِڑ الیندی ٹولی دے سجوں آندی پئی ہئی۔ او پاݨی بھر کے ولیاں تے لقمان دے سامݨے تھی آئیاں۔انھاں وچ کجھ چھوہریں دے کپڑے سِنے ہَن۔ کجھ دیاں چنیاں تے سِر دے وال سِنے ہَن ساریاں چھوہریں ہک گھڑاڈھاک تے ڈوجھا سِر تے رکھی آندیاں ہن۔ ہک چھوہر سِر تے ݙو گھڑے رکھی مڑیچی ڈاچی دی کار سینہ تاݨ کے ٹردی آندی ہئی۔ کچھ چھوہریں دے ہتھاں وچ کٹورے ہَن تے کجھ دے کٹورےاپݨے سِراں تے رکھے ہوئے گھڑیاں تے موندھے ہَن ۔ہک چھوہر چنی دا پلو نپڑیندی آندہ ہئی۔ ساریاں چھوہریں دے منہ دْھوتے دْھوتے ڈِسیندے پئے ہَن۔ شمی دا پیلا منہ دھویچݨ دے بعد اینویں لشکدا پیا ہئی جینویں پِتل دی تھالی مانجھݨ  دے بعد چمکدی ہے۔ اواپݨے ڈھوڈے تے رکھے ہوئے گھڑے کوں ہتھ نال پاݨی کڈھیندی پئی ہے ہتھ کوں کھول کےاپݨیاں پتلیاں انگلیاں کوں ہولے ہولے سدھا کر کے قطرہ قطرہ پاݨی اپݨے غلاب وانگوں منہ وچ سٹیندی آندی ہئی۔’’ (86)                  دیہات دے ٻالاں دے کماں کاراں ٻارے اے حوالہ ݙتا گئے۔‘‘ اتھوں دے بال وی جٹیاں تے تریمتیں وانگوں ویلھے نئیں ، بال ݙنگرچریندن، بکریاں لیلے تے بھیڈاں چریندن، زمیناں کنوں گھا پٹھا انیندن ، جنگل کنوں بالݨ انیندن۔ او ویلھے نئیں۔’’ (87)

‘‘ڈوجھے ڈینہ فجر کوں لقمان سرابو کوں ٻال کٹھے کرݨ کیتے بھیجا تے آپ کمر ے کوں صاف کر تے ٹاٹ  وچھائے تے کرسی تے میز وی سِدھی  کیتس تے ۔ ترْکاکیتس۔ کمرے دیاں چنڈاں وچ ریشمی جالیاں وچ ڈانور چھوٹد ے پئے ہَن۔ ’’ (88)

دیہات وچ کݨکاں کپیچݨ دا منظر اے ہے۔ گرمیاں زور تے ہن تے کݨکاں پک گیا ہن۔ ساری وستی دے لوک تمن دیاں  کݨکاں کپݨ پْج گئے ہن۔ ‘‘ ڈینہ دے ڈاہ وجے لقمان چوڈھویں دے ݙیبھاروں تمن دیاں کݨکاں وچ پج گیا ، کݨک ادھ کنوں زیادہ کپیج گئی ہئی۔ پیلی کݨک دیاں سٹیاں تے چڑیاں دیاں جھاراں اڈیاں تے لہندیاں پیاں ہن ، کݨک دے ناڑ  وچ کجھ ݙنگر یلی ݙنگر چریندے پئے ہَن۔ کجھ چھوہریں گیچیاں نال چنیاں دیاں جھولیاں لڑکئی وڈھ چݨدیاں ودیاں ہَن۔ تریمتیں سِر تے چݨیں چیلاں بدھی ادھے ݙیݨیں ݙاتریں تے لوراں نال کݨک کپݨ  وچ رْجھے ہوئیے ہن۔ ہر پاسوں لوراں تے ڈاتریاں دی کاتردا شپکار آندا پیا ہئی۔ کجھ لئی ہار کھٹڑیاں دے ہیٹھ کاٹھیاں دیاں تلاں ݙے کے تے کھٹڑیاں تے تݙیاں سٹ کے دفا وقتی چھپریاں بݨائی، اںھاں  دے ہیٹھوں بیٹھے ہَن، کھٹڑیاں دیاں چھپریاں ہیٹھ  ٹھڈے پاݨی دیاں مَٹیاں  ٻگھیاں تے پھتکے  پئے ہَن۔ اتے کجھ چپھریاں  ہیٹھ چھوریں اپݨے  چھوٹے چھوٹے بھیݨ بھراواں کوں کھڈ یندیاں پیاں ہن۔ کہیں چھیری دے ہیٹھ چھوٹا لیلا یا ٻھڈورا  بدھا کھڑَا ہئی تے کہیں چھیری ہیٹھ کوئی بڈھڑی یا ٻڈھڑا لیٹا پیا لئی۔ لئی ہار لو کر کے انہاں چھیریاں ہیٹھوں تھولی جہیں سہی کڈھ تے ٹھڈا پاݨی پی کے کݨک کپݨ لگ ویندے ہن۔’’ (89)

کݨک کپݨ والے محنتی لوکیں دا وی ایہو حال ہوندے جیویں میرݨ دا حال بیان کیتا ویندےا پئے۔‘‘اوندے(میرݨ) وال میلے تے اڈے ہوئے ہن ۔ اوندے کالے منہ کول پگھردے قطرے اینویں ڈھاندے پئے ہن جیویں مینہ  دے قطرے  زنگ آلے ٹین کوں لگ کے ڈھاندے ہن۔ اوندیاں اکھیں گرمی توں رَتے ڈیلے ہن تے اوندےکن عطر پھلیل دے بݨویاں تو ں خالی ہن۔ اوندی گیچی وچ چاندی دا ڈھولݨ  مِیلا تے کالا ڈسدا پیا ہئی۔ اوں لقمان  نال ہتھ ملا یا تے وَت گوڈیاں کوں اٹھ دی کار زمین تے رکھوس ، پھتکے کوں ݙوہاں ہتھاں وچ نَپ کے اچا کیتس تے بھک بھک پاݨی پیوݨ لگ گیا۔ پاݨی پیندے ویلے اٹھ وانگوں اوندے نرگٹ  دے ودھرہیٹھ اتوں تے تھیندے پئےہن۔ پاݨی پیوݨ دے بعد او کڑ کڑیں ناڑ تے کٹے ونگوں لیٹ گیا۔ اوندیاں اکھیں تریاں ہوئیاں ہن تے اوندا ساہ تے ساہ نئی آندا پیا۔’’ (90)

لقمان اگوں ٹریا تاں ڈِٹھس‘‘ اوندے چار چاپھیروں تریمتیں ڄݨیں کݨک دیاں ڳڈیاں ٻدھݨ تے اںھاں گڈیاں کوں ہک جھا تے کٹھا کرݨ وچ رَجھے ہوئے ہن۔ شمی سِر دے والاں کوں چنی وچ بدھی کݨک دیاں گڈیاں کھٹیاں کر یندی پئی ہئی۔ اوندیاں کالیاں اکھیں وچ تھکیڑے ہن تے اوندے سونے وانگوں پیلے منہ تے پنگھر دے ۔ سرابواپݨی چھیری وچ بیٹھا وسل نال روٹی کھاندا پیا ہئی۔ ’’ (91)

ول کوڑی ہوت دی لوکاں رَل تے خیرات کرݨ دی سبیل کیتی۔ ‘‘ ہک ڈینہ شاہر دے جݨیں ارغولی بر غولی کرݨ کتیے کٹھے تھئے، او رَل کے ہر بوْھے تے گئے ، ہر گھر  انھاں کوں کݨک یا اَٹا ݙتا۔ جݨیس ہر بوْھے تے ونج کے اللہ دے نال دا ہانگرا مریندے ہن۔ مینہ کیتے دعا منگدے ہَن تے کوئی شے گھن کے اگوں تے لنگھ ویندے ہن۔ جݨیاں نال ٻالاں  دی گلیدڑ وی ہئی ۔ سارا شاہر پھیرݨ دے بعد انھاں کول ادھی ٻوری کݨک ، ڈاہ سیر چݨیں تے پندراں سیر اٹا تے کجھ جوار کٹھی  تھئی ، انھاں کݨک دا ݙالا ݙیوا یا تے بئی جنس ہٹی تے ویچ کے اوں دے بدلے گھیو گُڑتے جیرا گھدا تے ڈوجھے ڈینہہ چوتی ننگ دی قبر تے بھت دا ٹڑچڑھایا سارے شاہر کم دی چھٹی کیتی، سارے چݨیں بال کٹھے تھئے، لوکاں چوتی ننگ دی قبر کوں لیپا کیتا۔۔۔ ۔ تریمتیں فجر نال سویلے آ کے قبر تے اْچھاڑ چڑایا، کجھ تریمتیں چوتی ننگ ملنگ دی قبر تے ٻگے ہوئے کریٹے دیاں ٹنگݨاں نال رنگ برنگے جھنڈیاں ٹوٹے تے پْھندݨ بدھے ، انھاں قبر تے چڑیاں تے کویلیاں کیتے کݨک دے داݨے ، چاول تے رَتی دال سٹی ، حویلی وچ ٻوھاری ڈتی، مٹھیاں روٹیاں تے ڈوڈھے ونڈایونیں، گرمی تیز تھیندی گئی۔ پہر ڈیہنہ دا لنگھ گیا۔ جݨیس قبر دے نال لگیا ں ہوئیاں ڄالھیں دے پچھاویں بیٹھے ہن ، ٹٹر دے ہیٹھ کریٹے  تے ڄنڈھ دیاں منڈھیاں سڑدیاں پیاں ہن۔ بھادے لمباٹے ہن، بھادے سیک نال گرمی کجھ زیادہ تھی گئی ہئی۔ ول وی ٻال ، بڈھے تے جݨیس سارے خوش ہن۔جݨیس کہیں ویلے بھت دے کڑاہ دوتے کہیں ویلے اسمان دو ڈیکھدے ہن جومتاں کہیں پاسوں کوئی بدل دا ٻݨواں ݙسیج  پوندا ہووے، بھلا اسمان صفا ہئی ٻال کٹورے تے تھالیاں ہتھاں وچ چئی بھت پکݨ دی تانگھ وچ ہن۔ڈھیربال پیرو راݨیں  ہن ، کجھ چھوہریں ماواں دے چپل پاکے آیاں کھڑیاں ہن ہک چھوہر پیرو راݨی کھڑی ہئی ۔ اوندے ہتھ وچ پاݨی دا بھرا منگر ہئی ، جیڑھے ویلے اوندے پیر ڈاڈھے سٹر دے ہن تاں او منگر توں تھولا پاݨی آپݨے پیراں تے وٹیندی ہئی چا۔۔۔ کجھ وڈے چھوہر گرمی کول بچݨ کیتے چوتی ننگ دی قبر دے نال لگے ہوئے کریٹے تے چڑھ گئے ہن۔ ’’ (92)

اگلے ڈینہ شمی جوار کپݨ کوٹ موسی ویندی پئی ہئی تے نال بیاں چھوہریں ، تریمتیں وی ہن۔‘‘ گلی وچوں ڈاہ باراں تریمتیں تے چھوہریں ڈاتریاں تے چادریاں سِراں تے رکھی تے کجھ گݙوآں کوں اگوں لئی نکلیاں آندیاں ہن ۔ انھاں دے نال ہک جݨاں ݙاچی کوں اگوں لئی کھنگھدا آندا ہئی۔’’ (93)

‘‘لقمان گھر دوں گیا تاں گھر دے کماں اچ اْوں اپݨی  بجھائی نال کم کرواوݨ پئے گیا۔   انہاں گھر دے اندر کندھان دی لپائی شروع کیتی اوگارا ڈھوندا تے اوندی بھجائی گھڑ مالا مریندی ہئی۔’’ (94)

پنشن دےنیڑےجڈاں لقمان دی بدلی ولا کوڑی ہوت تھئی تاں کوڑی ہوت وچ بہوں گھٹ وٹا ندر آئی ہئی۔‘‘ شاہر دے سارے گھر پہلے دی کار کچے ہن ، لیکن کجھ گھراں دے دروازےپکیاں سلھاں نال پھسے کھڑے ہن ݙو چار گھراں دے رَتے ساوے لوہے آلے گیٹ ہن۔ کجھ کوٹھیاں دے ایرے ادھے گزتیں پکیاں سلھاں دے بݨے ہوئے ہن۔ شاہر وچ ہک بئی مسیت وی اسریچ گئی ہئی تے پراݨی مسیت پک سلھی بݨ گئی ہئی۔۔۔۔ شاہر دےنال پکی سڑک لنگھدی پئی ہئی۔ صفاپاݨی دے ݙوپکے تلا بݨ گئے ہن۔ کجھ چنگے چوکھیں ، دیاں گھراں وچ ٹوٹیاں ہن۔۔۔۔ کوڑی ہوت وچ حالے تئیں بجلی نئیں آئی ۔ لقمان بس توں لہہ گیا ۔’’ (95)

سکول دا او ہو کمرہ، اونویں چلھے تے بھابلدی پئی او ہک بئے دے نیڑے بیٹھے ہن پر شمی تے لقمان دے وچالے اوندیاں دھیاں تے ، پتر ، شاگرداں دیاں تختیاں تے مساں تے کالے سکے آ گئے ہن۔ ڈھول روانہ تھی گئے ہن۔ میڈی نونہہ چڑائی آندن میڈی نونہہ ڈیکھݨ آویں ۔ شمو ں مٹی دے بت دے سامݨے  پجارݨ وانگوں کھڑی ہئی۔ 

وستیں وچ تھیوݨ آلی سیالے دی سویل کوں لکھاری چسولے انداز اچ ایں طرح بیان کیتے۔ماہ ماں دی سفرانددا چھیکڑی ݙہاکا ہئی ہلکی ہلکی لُری گھلدی ہئی شاخاں اپݨے پھُٹݨ دی آس گھن کے ایویں دریس رسا گھندیاں ہن جیویں جو موسم دی جنج چڑھ پئی ہووے۔ ہوا دا جھولا کہیں کہیں ویلے انہاں کانڈھیاں دے سِر توں سُکے پتَراں دی ویل ہوکا کے لنگھ ویندا ہا۔ ‘‘ جھوک نورے آلی دی گلیاں اِچ ایں سال وی سیالا کالا اَروڑیاں دے ڈھیر اِچ ٹاںڈے تے اَہل دا وادھاکر گیا ہا۔ ایں خشک تے بے رونقی رُت اِچ ہر کوئی دیگر نال اندروں وڑ ویندا ہئی تے ساری جھوک ہولے ہولے چپ تے اندھارے دی کالی ݙراکلی چادر اِچ منہ لکا گھِندی ہئی۔ جے تئیں جو اَسہور ویلے نال باجھری تے جوار پیہݨ دا گھکار چکیاں دے پڑَاں اِچوں نکل کے گلیاں دی دیہاں مٹھی چپ دا سینہ نہ چیرے ہا۔ آبادی ناہئی جاپدی بڈھڑے بانگے دا کمبدا اَلا فجرد ی بانگ کوں غچولے تاں چںگے ڈیندا ہا۔ بھلابانگ مٹیاں دے گھبگار تے چکیاں دے گھکار اِچ رل مِل ویندی ہئی۔ ڈھوڈے پکاوݨ دی تھپ ڑپ ٻالاں دا چیکاٻا کاتے دروازے دے ویلکاں چوں نکلدا دھواں ہر ویہڑھے دی وسوں دا نشان بݨ کے کِھنڈ داہئی تاں پواْدھوں چڑھدا سِجھ کھل پوندا ہا۔ تے ہک نوِیں سکھاں بھری سویل دا سنیہا وستی پْج ویندا ہئی ۔’’ (96)

شانی دی مثال ݙے لکھاری دیہات دے انہیں ٻالاں داحال بیان کریندے جیڑے یتیم غریب ، بے وس تے مجبور ہوندن تے گھردی گزراݨ واسطے ݙنگرڈھور پال کے گھر دا راشن پورا کریندن۔‘‘ شانی دی شکل تاں بھاوݨی ہئی بھلا پالے دی وجہ کݨ ایندیاں گلہاں تے تھوڈ پْھٹے  ودے ہن۔ ہتھاں تے پیراں تے اتنی میل جم گئی ہئی جو ہتھ اِرکاں تئیں کالے تھی گئے ہن۔تے پیراں دیاں پھْٹاں اینکوں رات کوں نِندر ناہݨ آوݨ ڈیندیاں جے تئیں اے پیراں تے تیل نہ لاوے ہا۔ بھلا ولا فجر کوں ݙوجھے ڈینھ جیڑھے ویلے اے زناوراں نال چھڑدا ہاتاں کھاڈ ے دی مٹی تیل تے جم کے میل تے پھْٹاں اِچ وادھا کر ڈیندی ہئی۔ کہیں ڈینھ دِیگر کوں ماأ دی اکھ موجب اے ویلے نال گھر وَل آوے ہا تاں ایندی ماأ پاݨی تپا کے ایندا سر نوا ڑ کے دھو ݙیندی ہئی۔ تے ہتھاں پیراں دی میل ٹِھیکری نال رگڑ رگڑ کے لہیندی ہئی تاں اے چیکݨ پئے ویندا ہا۔ ایندے میل دے کپڑے کڈانہہ کھار اِچ دھویندے ہَن تاں وی اصل رنگ دا پتہ نا ں لگداہا۔ کھیسے دا گلے آلے پاسوں اَدھ حصہ اْدھڑا ودَاہا کچھے آلے پاسے دو لٹرک کےہک تکون بݨائی ودا ہا۔ کوٹ دے تکمے ترٹ گئے ہن لمِبیاں کھلیاں باہیں اگوں کجھ پڑیچ گیاں ہن ۔اے کوٹ پچھلے ترائے سالاں توں شانی دے گل ہاتے حالیں وی اونکوں گوڈیاں تک آنداہا۔ (97)

ݙاہ سال دے شانی دی ہر سویل وانگوں اچ دی سویل دا حال اے ہے۔ ‘‘ سیالے دی ہر سویل  وانگوں شانی اَچ وی جوار دا اَدھا ڈھوڈا دھویں نال بھرے ہوئے کوٹھے اِچ بہہ کے لسی نال کھادا تے اَدھا ڈھوڈا پرْاݨی لْکار دے گنڈھ بنھ کے کھٹڑے دے ہیٹوں سوٹی چا کےپیروراݨا باہر نکل آیا۔ ݙبئی گاں حالیں اپݨے وَچھے کوں چٹیندی کھڑی ہئی ، اوں گاں دے سِنگاں اِچوں رَسہ کڈھابکریاں دے نال کندھ دے نکر اِچ چِٹکے تے بیٹَھا ہویا مْشکی کْتا۔ انگریڑی بھن کے اٹھی کھڑا ، شانی بکریاں دا گلا نواں کڈھݨ کیتے اگوں تے تھیا تاں پیو کوں آندا ڈیکھ کے یکدم خوش تھیندا اگو دو بھج پیا۔’’ (98)

پر شانی کنوں اتنا وقت نہ ہا جو او پیو نال بہہ تھیوے ہا ۔ بس اینکوں تا ں ایہا خوشی ہئی جواوندا پیو واپس آ گیا۔ ‘‘ بھلا شانی تکھے تکھے جھولی اِچوں لہہ پیا تے گاں دو بھجݨ آلی کیُتس، جیڑھی گھڑا وِنج نال اَپݨا سر کھنیندی کھڑی ہئی ۔ شانی اُٻالھ نال گاں کوں ہکل ݙے کے ولایا تاں جو گھڑے زمین تے ڈھ کے بھنا نہ ونجے ۔ گاں کوں ڈیکھ کے بکریاں وی ٻاکݨ لگ گیاں ۔ ہݨ اوں ٻکریاں دے ڳلانویں کڈھ کے گلی دو ہکل ݙتی ۔ گاں تے ݙو ٻکریاں اگوں ٹر پئے مْشکی کتا پچھوں آوݨ لگا۔ شانی گلی اِچ آکے اپݨے گوانڈھوں اْبھے گھر دے گلکے تے اَلاکیتا اوئے شادو اوئے گائیں کھول چھوڑو ۔’’ ہݨ شانی زناور چراوݨ ویندا پیا ہا۔ 

‘‘ بکریاں بہوں اگوں تے نکل گیاں ہن گائیں ہولے ہولے ڈوجھی گلی دو پھرݨ دی اْرکیتی تاں شانی بھج پیا ۔پالے تے ہوا توں بچݨ کیتے پراݨی لْکار دی ٻْکل مار کے اوں کھبا ہتھ کوٹ دے اندروں لْکاگھدا ۔ ڈنگر۔۔۔۔ قطار بݨا کے ٹردے ویندے ہن ۔ آسوں پاسوں بئے چھیڑو تے آڄڑی وِی مال ڈنگر گھن کے جنگل دو نکھتے آندے ہن۔ کھڈ دے تل اِچوں لنگھ کے ایندا مال ڈوجھی مݨ تے پجا تاں سیداں آلی باندھ اچ جوار دے بھنجر دا حیلہ کرݨ لگا ۔ شانی بھج کے ہکل ݙتی ۔مْشکی کتا شانی دا اَلا سݨ کے تیر وانگوں آیا تے بکریاں کوں بھجا کے وال پہو تے آن سٹس ۔ شانی گاندے ہوئیں کوٹ دے ٻوجھے اِچوں تھیگڑیاں دی بݨی ہوئی گوڑھی کڈھی اونکوں زمین تے سٹیا وَل پیراں نال فٹ بال وانگوں کھیڈ دا دھوڑ اڈیندا ڈنگراں دے پچھوں پچھوں ٹرݨ لگا۔ہݨ شانی دے ݙنگر مجے کمھاردی کھیر نال رَل گئے ہن۔ ’’ (99)

‘‘شانی لَمے پاسوں آندے ہوئے سائیکل دے ہینڈل تے ویلاں دے لسکار کوں حسرت نال ڈیکھݨ پئے گیا۔ ہݨ مال ڈنگر لٹھ توں لنگھ گئے ہن۔ دھوڑ ہر پاسے کھنڈی کھڑی ہئی۔‘‘ فراد ہولے ہولے سائیکل کوں رڑھیندا ہویا وستی آلے پاسے آندا پیا ہا۔ ‘‘ لہہ پو میڈا یار سائیکل توں لہہ پو ۔ نِگوں سانواں نواں زناور ہے سائیکل کوں ڈیکھ کے ڈر پوندے۔’’‘‘ آ چاچا حسو اَج تاں جوانی آلیاں بوْکاں آندا کڈھدیں۔’’ ہابچڑافرادو ہیں اوے ہݨ لہہ پئیں تاں تھولامیڈو تھیویں ۔ اے بار لوݙماری آندے اینکوں ٹھیک کرائی جل ’’ ‘‘ ڈاچی آلا ساری گالھ ہکے ساہ اچ کر گیا۔’’حَسو ڈاچی دی مہار نکیل دے نالوں نپ کھڑا تے فرد سڄے پاسوں بار دے ہیٹھوں آکے ڈوہاں ہتھاں نال تْل ڈِتی۔ ڈاچی رِیگݨ تے گچی کوں ہلاوݨ پئے گئی۔’’ (100)

فراد دے کوٹھے دا منظر اے ہے۔‘‘ اندروں لمے چنے نال بݨے ہوئے بھاݨے اِچ گاں دیاں پھوسیاں دا مشک مچا کھڑاہئی ۔ پچا دھی کندھی نال کھٹڑے اتے ݙوں سوڑِیں تݙیاں اِچ ولٹھیاں پیاں ہن ۔ ہک کھٹڑا اْبھے چنے نال کھڑا تھیا کھڑا بئی ۔ ایندے اتوں ہک کاٹھی دی پھٹی ٹْھوکی کھڑی ہئی جیندے اتے مٹی دا بݨیاہویا کوڑے تیل دا ڈیوا پیا ہا۔ پھٹی دے ہیٹھوں کِلی ٹھکی کھڑی ہئی جیندے نال کوڑے تیل دی بوتل ٹنگی کھڑی ہئی ۔ کوٹھے دے اَدھ وِچالےہک چلھ ہئی جیندے نال استاوا پیا ہا۔ جیندا کَڑا بھنا پیاہا۔ اُبھی پواد ھی چند اِچ ݙوں چار کاٹھیاں تے گوہاں دی ڈھگی لگی پئی ہئی۔ پہوڑا تاک دے نال لمے پاسوں کھڑا ہا۔ تے دروازے دے اُبھے پاسوں پوادھی کندھ نال ہک گھڑا پیا ہئی۔ جیندے اتے پٹھی ݙولی ڈتی پئی ہئی۔ گھڑے دے بلکل نال ہک چیلھ دی کاٹھی دابݨیا ہویا صندوق سِلیں دی پتھاری تے پیا ہا جیکوں جندرا لگا کھڑا ہئی۔’’ (101)

دیہات اچ دیگر ویلے دا منظر کجھ ایں جھیاں ہوندا ہا۔ ڈینہہ لاٹ پلاٹی ہا ‘‘ مال ڈنگر گھراں دو وَلدے ہن تے ایہو ویلا تریمتیں دے اَٹے ٹکردا وی ہونداہا۔ ایں کیتے کِنہاؤں ڈِاند اندروڑو ینداہا۔ کنہاؤں ٻکری چلہے اِچ وڑ کے تھاں بھنیندی ہئی ۔ تریمت شودی ٻکری دو تھیندی ہئی تاں لیلا اَٹے اِچ منہ مار ݙیندا ہا۔ ہݨ عاشی چھرے بگے لیلے کوں نپ تریمت رڑدی ہئی تاں وَچھا گلا نواں کڈھ کے گا ں ہیٹھ آپویندا ہا۔ کاہیں کوں گاں دا رسہ ناہ لبھد اتاں کوئی ڈاند سنگھاں اچ رسہ ناہ گھتݨ ڈیندا ۔ تلاتوں آوݨ آلا چھوہریں دا چیکا ٻاکاتے  جِݨاں دیاں تاڑیاں دا گجکار ،کندھاں نال چِٹکا لِگے ہوئے مار کے دانشہ ودھاڈیندے ہن۔ ’’ (102)

لوکیں دیاں ہکلاں ڈیوݨ تے رڑاٹ دا نامہ غامہ دیہات اِچ دِیگر دے رنگاں کوں شوخ کر ڈیندا ہا۔ دمان دی ہر وستی اِچ لوک چوک دی خوشی آلے لحظے کوں ہتھوں نہ ونجݨ ڈیندے ہن۔ ‘‘ ثوبت ہووے ہا ، تاں واہ بھلا نتاں نماشاں ٹلی نال ڄݨے گھروں روٹی کھاکے چونگ  تےپج آندے ہن۔ قصہ کہانیاں ، تاس ، چھلہ پوچ ، ڈوہڑے ، ٹپے ، کھل گپ تے چفاڑے دامان دیاں ٹھڈیاں ٹھار تے لمبیاں راتیں دی ثقافت ،سݨھپ تے سنجاݨ دے علاوہ انہاں لوکاں دے حصے آوݨ آلی بکھ غربت ، محرومی تے اَݨ مِݨے ڈکھ درد بھلا کے بے امیک تے بے ملی خوشیاں نال رْج کے جھولی بھرݨ دا ذریعہ وی ہئی جوݙینھ کوں ہر کوئی تیلی دے ݙاند وانگوں گھاݨی تے جکڑیج ویندا ہا۔’’ (103)

دمان دے سِدھے سادھے لوکیں دے گھراں اچ ہالی مٹی تے لکڑیں دیاں بݨیاں ہویاں چیزاں ہوندیاں ہن جیویں۔     ‘‘ انہاں دے استعمال اچ مِٹی دے بݨے ہوئے پھتگے پگھیاں تے مٹیاں دے علاوہ کاٹھی دے منجے ، ہلدرے ، کانوریاں ، چمچے تے ݙویاں عام ہوندیاں ہن۔ خجی دے پوترے تے سراں نال چنگیراں ، چھبے تے پچھیاں بݨا کے استعمال کرݨ دا رواج عام ہئی۔ گوٹا کہیں قسمت آلے دے گھر ہوندا ہئی۔ لوک عموماً ہک بئے دے گھروں بَھاچا کے گھن ویندے ہن یا رات کوں اپݨے گھراں دی چلھ اچ بھا پور کے رکھ دیندے ہن۔ ’’ (104)

سرائیکی وسیب وچ چیتر بہار دا موسم کجھ ایں جھیاں ہوندے۔ ‘‘ رنگ برنگے پو پٹ  ہک بئے دے پچھوں اڈ دے، اٹھکیلیاں کریندے تے پھل گُلیندے ہن۔مٹی اَپݨی خوشبو دیاں گںڈھڑیاں کھول کے ڈگراں تے کھنڈاں ڈیندی اے تے ہوا ایندیاں انگلیں نَپ کے گھر گھر تئیں پچا آندی اے۔ٹولے دیاں گجرے وانگوں گول کمراں تے پیٹیاں دیاں ٹولیاں آندیاں ویندیاں تے نچدیاں کھڑیاں ہَن۔ پیریں اپݨی ساوی چادر اِچوں میندی رنگے ہتھ باہر کڈھ کے ڈِکھیندیاں تے تاڑیاں وجیندیاں کھڑیاں ہن۔ کریٹے اپݨے کناں اِچ لال غلال بندے پا کے خوش تھیندے تے کھِلدے پئے ہن۔ بلبلیں ، طوطے، گبرے تے پئے بگھڑوں جھاراں بݨ بݨ کے آندے انہاں کوں مبارخاں ڈیندے تے اپݨیاں چنجیں نال انہاں دے زیور ٹٹلیندے پئے ہن۔ توڑیں جو ہوا خوشیاں دے سنہیڑے چا کے جھمروی مریندی ہئی تے بَکھو مِراثݨ باکھری تیل دی خوشبو گھر گھرونڈاوݨ دی پراݨی رسم پوری ودی کریندی ہئی۔۔۔۔۔ چیتر بہار دا سݨہپ تے کوئی خوشی انہاں دے ہاں تے نا ہئی پوندی کیوں جو تلا تے ٹوبھاں دے پاݨی سک گئے ہن۔’’ (105)

اج زیبو تے جنتو تریمتیں ، چھوہریں ، ٻال تے بیاں پلائیاں وی بک بک رْنیاں اے رووݨ صرف پاݨی دے مک ونجݨ دا ݙکھ نہ ھا ۔ اے اگوں آوݨ آلے ݙکھاں داوی ہئی۔‘‘ اے تاں کریہہ دی جوگن پچھ اِچوں پہلا نانگ کڈھ پٹھیا ہا اڄاں وِچھوڑے ، رْسیپے تے چاکری دے گلیشئر تاں وات پٹ کے انگریڑی پئے بھںدے ہَن۔ تے ݙکھاں دی ݙیݨ کاتیاں چا کے ݙند گھڑی کِلیندی ہئی۔’’ (106)

ایں حوالے وچ اوں ویلے دا وقت بیان کیتا گئے جیڑےویلے تلاویں دے پاݨی وسیب اچ سُک ویندے ہن تے لو پَرے پَرے کنوں پاݨی بھرآندے ہن۔ ‘‘ ݙاچیاں ، گݙ ہواں تے پوٹھی ڈانداں تے ترنگڑ یاں رکھ کے چھی چھی ، چار چار یا ݙوں ݙوں گھڑے لݙ کے ٻہوں پر ے کݨ پاݨی بھرݨ کیتے وستیاں دے ماݨوں پیراں نوْراں دے ویلے نال اللہ نبی دا ناں گھن کے ٹردے ہَن تے وَت اپݨے پندھ پینڈے تے چال مطابق پیشی دیگر یا عَاشان کوں وَل آندے ہن۔ سیالے جیکر پاݨی مک ونجے ہاتاں لوک گھراں کوں چھوڑ کے ناہن ویندے بلکہ او کھ سوکھ نال گزارا کیتی رکھدے ہَن تے پاݨی جیکر اناہلے تے خاص کر لَو فصلاں دی رت اِچ ختم تھیوے ہاتاں شہراں دے شہر اجِڑویندے ہَن۔’’ (107)

ہݨ پر جھوک نور ےآلی اجڑ گئی ہئی۔ کوئی ݙو چار جھگاں دے علاوہ ساری وستی لݙ گئی ہئی۔‘‘ کل نازو دی چھوٹی دھی بانو پوٹھی ݙاند دی کنڈ تے لݙے ہوئے سامان دے اتے بیٹھی ہوئی اَسمان دو چچیاں اَکھیں نال ݙیدھی تے نِکے نِکے ہتھ چا کے دعائیں منگدی ویندی ہئی۔ اللہ سوہݨا مینہ ڈے ۔ اللہ سوہݨا میڈیاں گݙیاں کوئی نہ چاوے گوڈے اِچ لُکا کے رکھی ویندی آں۔ تے اللہ سوہݨا مینہ ݙے اساں تکھے تکھے گھر دو وَل آوں۔ اَج غلا منڈ ہی آلا جندرے لاکے ٹردے ویلے فراز دا ہتھ گھنݨ کیتے آیا تاں اوندیاں اَکھیں اَداس تے خشک ہن۔ بھلا وت اِی کِھلدا کھڑا ہا۔ رووݨ تے کھِلݨ دا ایجھیاں انوکھا امتزاج پہلے فراز کڈانہہ نہ ݙٹھا ۔ ایں زیبو  تے جنتو کوں رونداسرینھ کوں گلتھے مار کے  چمدا، مہاڑ یاں، کندھاں تے جندراں توں ہتھ پھیر کے چمبٹر دا وی اپݨیاں اَکھیں نال ڈٹھا ہا۔’’ (108)

اج جندر ےکونڈے لا تے پْنل تے فراز وی کچے دوٹرپئے۔ ‘‘ پنل ڈاچی تے چڑھیا لوݙے ویندا کھاند ہئی۔ فراز پچھوں ہولے ہولے سائیکل  چلائی ویندا ہا۔ پنل کہیں کہیں ویلے سْر اِچ ڈوہڑے اکھݨ پئے ویندا ہا۔ ایندی آواز سنج اِچ کریہہ دے مارے گم سم کھڑے رْکھاں نالوں لنگھ کے پرے پرے تئیں سفر کرویندی ہئی۔ بھل ڈوہڑے دے جواب کنِہاؤں نا ہ آندا ۔ دامان وسیب دی ثقافت دا ہک رنگ اے وی ہے جیکر کنہاؤں ڈوہڑے دا کِڑواہ کنیں پووے تاں کوئی نہ کوئی البیلا ݙوہڑے دا جواب ݙوہڑے نال ضرور ڈیندے جیندے نال ہر پاسے وسوں ڄاپدی اے تے سکھ  دا سنیہا مِلدے۔ پنل پندھ مکاوݨ کیتے گالھ ٹور گھدی ۔ فراز نِت دا پندھیڑوہا۔ اَج ایندے کپڑاں دی باری پنڈݙاچی  تے لڈی ودی ہئی تے نہ ہن دا بار کچے ونجݨ دی خوْشی مکا ڈتا ہا۔ ہن اْوندا سائیکل پْھلے وانگوں کچے راہ تے اُڈدا ویندا ہا۔ ڈوجھے ݙینہ پیشیں نال فراز تے پنل جھوک ٹپے آلی تے اپڑگئے۔ اتھان ہک کوٹھا پاتا ہویا ہا تے نا ل ہک کچا جھیاں چھپر ہئی۔ ماسی گانہور ݙو ہاں کوکں پچھیری روٹی نال کھٹی بٹ لسی دا ہک گلاس بھر ڈتا۔ ’’ (109)

مینہ جل تھل کر ڈتی شادی تےزیبو کچاوے چڑھی اینویں جاپدا ہا۔ جیویں کندھاں، دروازے، سرینھ تے پینگھاں ہر شے روندی کھڑی ہووے۔‘‘ وسیب نال ساوݨ دے ایں کراڑتے بھَدراں رو پیا تے اینویں کُھل کے رُناں جو ہر پاسے جل تھل کر ݙتس ۔ کالے بدلاں دی گرج چمک تے گھمݨیں گاجاں دھرتی کوں ہلا ݙتا کھڈاں ، نالے ،کسیاں تار تھی کے وہݨ پئے گئے۔۔۔۔ لوݨی نئیں سواݨ دا مان دے سارے ڈگر مَلے سارے دامان وانگوں جھوک نورے آلے دی وسوں بھرپال تھی گئی ہئی۔ زیبو دے گھر سرینھ نال پینگھاں اڈیج گیاں ہن۔ جٹ ہر گلی مونہے تے چنڈ کمبیل نال کاہیں وہولے چاتی ہک بئے کوں مبارخاں ڈیندے تے سیاݨے دے اَکھاݨ سݨیندے وَدے ہن۔ بھدرادا پہلا ݙہاکا ساوݨ نال گِݨیندے ۔اے مد ساوݨ نال ہے۔فصل چنگے تھیسن۔’’ (110)

ایں ناول "چھولیاں" ءچ ناول نگارنے منظر کشی ایں طرح کیتی اے۔صنوبر دے گھاٹے وݨیس دی گھاٹی گھاٹی چھانھ ہیٹھ ہک پہاڑی وہیرا پیاوہندے جیندے وہکرے وی آواز تے مٹھڑے مھٹڑے میوزک دی سُرداگمان تھیندے۔۔۔۔۔ اِنھاں تے اجھو فرشتے لہسن جنھاں دے کھنبھاں دی سرسراہٹ وچوں ہک الو ہی نغمہ وپھ نکلݨ شروع کر یسی۔ اجان تھولا جہاں اُتوں تے۔ برف دی چٹی سموری ٹوپی پاتل چوٹیاں تے دیوتا لہسن۔جیڑھے دیویاں دی تانگھ اچ اْباسیاں بیٹھے ڈلیسن۔۔۔۔۔ تاں جوسنگت دی مہاریوی دے چوپھیر چکیلی پیندیاں ہویاں سُر اتے سرور دیاں دیویاں نشابر تھیسن ۔ ول ۔ ول سبھے رل تے رنگین اسمانی پینگھ تے جھوٹسن۔ لُک چھپ۔ دھمیڑاتے، دھمال کھیڈسن۔"  (111)                

ایں اُگھلندی، وپھلدی، اوپری فضاکنوں تھولا ہیٹھ لَیھ آؤتاں کھوہ دار ینگاٹ اے۔ آخری تے ہالی دارُنڑکااے۔ٹلییں تے چݨرکیں دا چݨکار۔گھنڈیں دا گھݨکاراے۔مٹی دے گھْبکارتے کھترݨ دی مِہکاراے۔چر کھےدی رُوں رُوں۔چکی دی زُوں زُوں۔اتے اُورے اٹیرݨ دی سُو ں سُوں اے۔!پیلھوں ݙپلھے دی رُت اے۔ شنکرے کھاون دی چَس اے۔ واڑ چݨن۔ نالی ڈیوݨ۔ ونِگار وچ کٹھا تھیوݨ۔ جھارہکلݨ۔لئو لپارے کرݨ۔گاہ گہاوݨ تے ونڈ ونڈاݨ دیان ریتاں اِن۔"            (112)    

این جاہ تے ناول نگار رجت (برکھارْت، میگھ ملہار، مینہ) دی تانگھ دی گالھ مہاڑ کریندیں ہوئیں این طراں لکھدے۔"جیندے نال بند تار متار بھریندن۔جواربا جھری،سرم، سمْکےدی فصل جمدی،ودھدی،نِسردی تے پکدی اے۔ول لْپر یندی تے سنبریندی اے۔پاٹی کنوں دھرتی دے پیٹوں اَن پیداتھیندے،اَن دھرتی جائےداپیٹ بھریندے"(113)

ناول کوں اگونہاں ٹریندیں ہوئیں اسماعیل احمداݨی لکھدن ‘‘ سردار فراز خان دا دْونھاں سدائیں دْکھدا رہ ویندے۔ نویں پاہ تے نویں نویں گوہے ایندے وچ پندے رہ ویندن ۔ ایں دو نھیں دا دھواں اُتے چڑھ قلعہ ہڑنددے۔ چو پھیر کھِنڈ رویندے ۔’’ (114)

ایں دھرتی دے وسنیک فراز خان دے دھوئیں تے کٹھے تھی ونجن ہا ‘‘ فراز خان دے دو نھیں وچ کنڈے دیاں سکیاں چِڑاٹھیاں تِڑک تِڑک بلدین۔ لکھدین تے ول ٻنھباں تھی اُشاتے اُلابݨ ویندن۔ جیندے چوپھیر ہتھ پیر سیکݨ والے آن کٹھے تھیندن۔ ایں دو نھیں دے سیک تے جوار دے آبھوں ابالیئےویندن ، سٹے پکائے ویندن۔ تھوبی تے ڈو ڈھاپکدے۔ کنی وچ ساگ رجھدے۔’’ (115)

ایں دھرتی تے وسیب دی رِیت اے جو اِتھ اَن داتا تے دیا لو اوہو سڈیندے جیندے کنوں اَݨ پاݨی دے وسائل اِن۔انگریزی زبان دی لگام منہ وچ گھنݨ تے فورٹ ولیم کالج، کلکتہ ، عدیک کالج دلی ایں سدھ دی چݨک نال جاہ جاہ تے ڈیوے بل پئے ہن۔ ‘‘ سدھ دا کھوہ وہݨ پئے گیا ہا۔ سوجھلے دا پاݨی پار چھاکنوں تھی، کھاڈے کنوں لنگھ، اَڈوچوں گذر دا اخونداحمد خان جہیں دے آھیے تائیں پچ گیا ہا۔ ایندا او اندھا بدھݨ اتے اینکوں چھاپ ڈیون کہیں دے وس دی گالھ نہ ہئی"    (116)    

ناول نگار نے بالاچ تے اخوند۔ استاد احمد خان دی وستی نور پور دی عکاسی این طراں کیتی اے۔"مسیت ، مدرسہ، وساخ ، ہٹی ککھاویں تے گپ گارے تے کجھ پکیں سلھیں دے گھر۔ ہک ڈوڈنگیاں بھڈیاں گلیاں اتے کھوہ روڑھیاں۔ بھاݨے۔ ہنجھاں ۔ اجڑ،دھݨ، وگ ، گھریں کنوں اُسردے ہوئے ݙنگے پِھڈے دھوئیں دیاں گُڑ مش تجریدی لکیراں۔بکرییں۔ بھیڈییں۔ لیلیں دے ٻکاٹ۔ اُٹھییں دے اِینگاٹ۔ گویں دا ڈھکݨ۔ مینھیں دا رنگݨ۔ ڈاندیں دا تراڈن۔ گھوڑہیں دا ہنر کݨ۔ گڈھیں دا ہݨکݨ۔ ککُڑیں دی کُٹ کَٹاک۔ ککڑدی ککڑوں کوں۔ چیڑییں دا چِلکاٹ۔ کانویں دی کاں کاں۔ لالیاں دالوݨ ہلیں دی کل لِلی کاں۔ گجھیں دا ٹرکاؤ ں ٹرکاؤں۔ کتے دا بھونکن۔ گدڑ دا روڑݨ۔

کھوہ تے جھلار دارینگاٹ، "مال والو۔ ! مال چِھٹر دا پئے" دھݨوالی دا سَڈ ،"بکریاں چھڑ چھوڑو" آجڑی دی ہلکل "بالو۔ روحائیں دی روٹی آن ڈیو" ملاں دی صدا "حی علی الصلوٰۃ ۔ حی علی الفلاح" بانگے دی پکار" (117)                                                                          

اُتھوں دی اجتماعی جند ڑی دے سْرندے دے اے راگ اِن۔‘‘ حقے دی جلم بکھدی اے۔ سوٹے لگدن۔ اتے وات تے نکَ وِچوں پروتھا دھواں بکلدائی نکلدا رہ ویندے۔ وارے سووارے نماشاں ویلھے کنوں ہک کچارِھی لگدی اے جیڑھی رات ڈھلی تائیں ٹردی اے۔ اتے بئےوستی دے رہا کو کھٹوں تے نکی کندھی تے بھوئیں تے بیٹھے رہندن۔ خان حبیب اِنھوں دا دیا لو جوتھیا۔"اج وساخ تے جیڑھا مسافر آئے۔ اونکوں روٹی کھوائی وے" "ہاسئیں! کھِیربھَت ڈتے سے۔"۔ پچھا دھڑے۔ لݙاݨ چاتی اگوں تے بیٹ دو پیاویندے۔ آہدے ۔ ایں پھیرے ولا پچھادھ نئیں وٹھی"              (118)                    

ایں حوالے وچ ناول نگار کھوہ واہݨ دا منظر ایں بیان کیتے۔ کھوہ اتے جھلاأ رجیکر وہندے رہن۔ اُنھاں دے بھْر چْل تے لٹھ کنوں۔ ریِں۔رُوں۔رَاں۔رینگاٹ دوکوَ آندی رہے تے اینویں ڈسدے جو وستی وسدی پئی اے۔ رات کوں کھوہ دا مسلسل رینگاٹ کھوہ کنوں پا تال دا پاݨی اُتے آندے پاڑ چھا نسار دے گلی کوچے کنوں تھیندا کھاڈے دے چوپال وچ آن سمولا تھیندے۔ جتھوں اَڈ وسیلے ویھو چلدے۔ وہن کنوں اگے ایندی اکھ دی شفاف پتلی کِتلے نظاریں کوں جذب کر گھندی اے:- کھاڈے وچ پرہ پھُٹی ویلھے اُہے آن دھاندن جنھاں رتجگا منا یا ہو ندے۔ او گھڑے آن بھریندن جنھاں دے سئیں اگے دھاں گئے ہوندن۔ اُنھاں اُنھاں اُٹھاں دا وگ پاٹی پیندے جیڑھے چھُڑواگ ہوندن اتے اووی جنھاں دی مہار اُتوں بیٹھے جَت دے ہتھ اچ ہو ندی اے،ہلیں تے ونجن والے ݙاندیں دے جوڑے،مال نال چھڑݨ والیاں گویں منجھیں،آجڑی دا اَجڑ،کاں۔ لالیاں۔ چیڑیاں۔ طوطے،مسیت دا بانگا آن دھاندے،مُلاں تے نمازی وضو کریندن،اُہے چھڑے وانڈھے وی آن دھانوݨ دا بھوگ بھوگینِدن۔کرینھ دے گھاٹے دپھے،پراݨی کسی دے کھنڈر،نسر دی جوا ربا جھری دے فصل۔

کھجیں دے جھنڈ کوٹھیں دے پچھواڑو۔ ہنبھاہیں اتے بھانٹیین دےاوڈھر۔ اجڑ دی واڑی"           (119)    

سوݨھے فریدن سئیں دے ڈس وی تاں ہاں تے لِکھی ڄلو۔

آچنورل یار پیلھوں پکیاں نی وی            تیڈے کھوہ تے ائی آن گابے پلاڈے

سخناں دا کوڑا چھلڑے ولا ڈے

ایں ناول اچ ناول نگار بیاوی ہک سنِہڑاں جھیاں آٹھیے دا منظرایں پیش کیتے۔"اَڈ وَہندی رہی۔ آٹھیے بھر یندے رہیے۔ بیج انگوری کڈھی۔ خوئید تھئی ۔ ݙنل بݨیا۔"ڈیڈھا تھیا۔ سٹِانکھتا۔ اِجھار ہکلیس۔ لُوڑھا ڈِتس۔لئی کر۔ وڈھ چُݨ۔ ڈُوہی گھت ٻار ہنالیُس۔ گہالیس ترَانگل چا اچھی کیتس۔ سون سواں اَن پدھراتھیا۔ وَنڈ دا ڈینھ۔ "           (120)    

ایں حوالے وچ وسیب اچ تھیوݨ والی شادی دیاں رسماں بیان کیتیاں گیاں ہن۔"مِرآسی نے مراسݨ ڈوہاں داسنگتی اے۔ ڈوہاں دی وستی دا راز اے۔مراسݨ دے نغمہ سرائی۔رات داجا گا پئی ٻلھندی اے تیڈے کھوہ تے ائیاں ساوا تماکوں اَساں ٻگ لٹیرے۔ تسان لٹیا ساکوں۔مراسییں دول نفارے وچائے۔ جھْومر ییں جْھمِر ماری۔ گاوݨ آکھیئے۔ جنج کانڈھ ویلھاں گھولاں ڈتیاں کنبھارمٹی دے تھاں سپلائی کیتے۔موچی سارےگھر والییں دیاں جتیاں بݨا ائے ۔ چڑھوئے دیگاں چاڑ ھیسن۔ نوانی نے کنبھارݨ بَھٹی تے روٹیاں پگائیں ۔ نائی نواݨی کانڈھے ڈِتن۔ ادائیں پْھلیں دے سہرے پوائن۔درکھاݨ۔ مندھاݨی۔ ڄوٹا۔ کھٹڑے بݨا ئین سبھ ریتاں، رسماں، رواج نبھائے گئیں۔منگݨاں۔سکھاں۔مینڈھی۔ چیکوں۔ جاگا۔ سرمیل ۔ لانواں۔ کھارے چڑھݨ۔ پْھل چنݨ۔ٹکراں ڈیوݨ کنواردے پَلوتے ڈونفلیں پڑھݨ۔ ڈھکن بھنݨ۔ بھیݨیں کوں واگ ڈیوݨ۔سالییں دا جتی لکاؤں۔گانے بدھݨ۔گھوٹ دا پیریں ہتھ رکھ سلام اُگاڑݨ۔ میل وِچ نیندر دی اُگاڑی۔ گُڑ تِل وَنڈݨ۔ خوشبو لاوݨ۔ ایہہ سبھ نغارے شرناہ تے دول دے بیک گراؤنڈ میوزک نال تھیندا رہیے"         (121)    

                اتھاں دریا دی بے رحمی کوں بیان کیتا ویندا پئے۔ جیئں اساڈے وسیب اچ اتنا نقصان کیتے۔"سُوݨھے ابا سئیں دے پتݨ تے جیڑھا ٻوہڑدا وڈاوݨ کھڑاہا کئی سو سال کنْوں۔ اْونکوں دریا دی ڈھا آن چاتے۔ دریا کئی ڈینھ اِتھاں رَڑ دا رہ گئے ۔ شوکدا رہیئے۔ گھمد گھیرتے گھاݨ گھتین سی۔ ول اینکوں پاڑوں پٹ۔ چاتے سردے بھرنے والا ماریس۔ پونبلیس سودھا ٻڈا گئے کئی لامڑی وی نئیں لدھی۔ دھرتی دا صدیں دا نپایا۔ بوہڑ ساوݨ مہینہ دے سندھ ۔ سیالے دے مَت مارھی اُٹھ وانگوں ٻڑکدا۔ جھگ مرینہ ا ہو یا۔ سندھ دی ڈھاوچ دریا بْرد تھی گئے ۔ کئی کھوہ کئی باغ کئی وَسدیاں رَسدیاں وستیاں ایندے تغار اچ گم تھی گئیں۔بوہڑ  ڈھے بڈگئی اے ۔ اَتے کتلا ماضی دیاں یاداں نال گھن موئی اے۔ بوہڑ دی گھاٹی چھانھ ہیٹھ ڈینھ کوں مال ڈنگر اُوگَل وٹن آن گھڑدن۔ ہلیس کْنوں تھکے تْرٹے ہالی ضرور آن سَا ہی کڈھدن۔ کچار ھیاں تھیندیݨ۔ واݨ و ٹیندن۔ زالاں چرکھے کتیندیں۔ تڈیاں وْنڈین، کپاہ تے اُن تنیندن۔۔۔پکھی ڈینھ کوں ساہی کڈھدن۔ رات کو بسیرا کریندن۔۔۔۔چوری توڑیں جاری دا پیرا اُتھاہیں آن رلدے۔آپ پیرؤ آڈھی آن ساہی کڈھدے

واٹہٹرو۔ پند ھیڑو کوں لسی ٹکر ملدے۔"            (122)                    

ایں وسیب اچ تان سبھ شاغل ڈِسدن۔ بوہڑدے تلے اچ تلے تھیوݨ آلے کجھ کم کارایں ہن۔"واڑ چݨیج تے بوہڑاِچ آندن ول۔ کار اوے دے ہتھوں ونڈ یجݨ۔ ویلݨے دے ولیجݨ۔ پِنچارے کنوں پنجییجݨ واڑے بݨݨ۔ کھجی دیاں چھڑیاں کپیچ اِتھ پجدیں ۔ پھَڑھے پٹیندن۔ چھانھ تے سکیندن۔ چریندن۔ ول تڈی مصلی چپوٹہ چنگیر کھا ری تے تونگ دے روپ وچ آوݨ وی ایں چھانھ دا کر شمہ اے۔سرْیں دا کپیج اتھ اَوݨ ول تیلیاں اَنج تھیندن۔ منج دھار تھی کٹیندی اے چریندی اے۔ ڈھارے تے اٹیری تے وٹیندی اے پنے بݨدن واݨ و ٹیندن ۔ کھٹڑے وٹیندن ۔ تیلیاں نال کھاریاں ۔ چھٻیاں تے پیلھوں دیاں ٹوریاں بݨدن۔چھانھ دیاں رانداں۔ کوڈیاں۔بدھکے پھتکیاں کھڈیندن کیسنی یا نلی چھڑ واوݨ دے مقابلے تھیندن"  (123)    

سیالاجیویں جو پروبھَرا تھیون لگدے تے اُنھالا اُرتے سُردے تاں اوں ویلے وسیب اچ تے وسیب دے وݨیں تے نویں نویں پَھل پْھل لگدن۔"ڄال۔ کرینھ تے کنڈی کوں ٻور لگدے پھُل تھیندن وَل پَھل بݨدن ۔ جنھاں کوں پیلھوں ۔ ڈیلھے تے شنگرے آہدوں۔ انھاں وݨاں کوں کہیں اودھ۔قلم یا پیونددی لوڑ کوئے نی انھاں کوں فطرت جݨدی۔ پلیندی تے وڈا کر چھوڑ یندی اے۔اِنھاں پھلاں کوں کھاوݨ والے لوک وی ٹھوگرتے سارے سودے ہوندن۔۔۔۔پیلھوں فطرت زاد لوکیں دامیوہ اے۔ ٹوری ہر گھرد ی زینت اے۔ پیلھوں چݨݨ۔میلہ اے۔ مینا بازار اے۔ ٹرن پِھرن دا مِلݨ جلݨ دا حیلہ تے وسیلہ اے۔" (124)    

اتھاں میلے دے بارے ڈسیا گئے جومیلے دا وجود ای میل ملاقات تے قائم اے۔میلیاں داوی ہک دیوتا میلہ اے جینکوں سخی سرور دی وساخی اَہدن۔ جیڑھی 13وساخ (بساکھ) تے لگدی اے"اُٹھ کچا وہیں دیاں تند یراں۔ گاوݨ و جاوݨ۔ نچݨ۔ جھمراں ول ڈانگاں سوٹے۔ بھِڑانداں۔ ول چِیکل۔ چوݙول۔ جلیبیاں گلگلے ۔ شربتاں۔ ٹھاڈلاں۔ مَلھݨ۔ پلھیاڑو۔ گیسݨی نلی پکڑݨ۔رَڑھ کپیچݨ۔ اَن سمولے تھی آن کلھو ٹیاں ۔ پلے تے دٻکر بھریجن دے موقعے دی تقریب۔"       (125)    

اتھاں سرائیکی وسیب اچ آوݨ آلی کالی اندھاری دا حوالہ بیان کیتا گئے۔اَٹا ملیندا چُھڑیندی او ڈیڈھی دے در دو بھنی ۔ کالی اندھا ری ریت کوں چئی لئی آندی ہئی سُکے چواہواں دے ٹِگ رِہڑ ھدے آندے ہن۔ اَسمان اُتے پکَھی ہوش کنوں بے ہوش اندھا ری دے اگو ں اگوں اُڈر دے آندے ہن۔ ہلیں تے گھجیں ونٹراں اُتے ٻاہندیاں پیاں ہن۔ ڈھانڈے ڈھورکلیاں کوں وَٹ پئے ڈیندے ہن ایہ اندھا ری نہ ہئی بلکہ طوفان ہا۔"         (126)    

عظمیہ دا گھر آلا مر گیا تے گھر والے حال کنوں بے حال تھی گئے۔اَبڑغت ھک زور دے جھولے نال بوچھن سروں لہندا ہَوا وچ اُڈ دا غائب تھی گیا۔ عظمیہ ڈراکلی چیک مریندی اگی دو بھَنی ۔ کچھ پندھ و نج منہ دے بھرے ڈھٹی تے بے سدھ تھی گئی۔ ۔۔۔۔ منہ تے نک وچ خاکا ونجݨ پئے گیا ہس۔ وَال دھوڑ و چ پرُیج گئے ہن۔ کجھ وٹ کھاندیاں لٹاں اُوندے گلہاں اُتے موت دی کھیڈ پیاں کھیڈ یاں ہن۔ سالھ دا چھَپر اُڈداپرے ونج ڈھٹا ہئ"         (127)    

ہمسائے بھجدے آگئے عظیمہ کوں کھٹ تے لٹیندے تلیاں ملݨ تے پا‏ݨی پلاوݨ لگیاں  تے او ہوش اچ آگئی۔"تھولی دیر ڈیڈھی دے باہروں اُٹھ دے برْکݨ دا الا آیا سبھے باہروں بھنے۔سوا ری سوار نہ ہا۔۔۔ جھوک سراں دے جوان بڈھے ٻال اُٹھ دا پیرا چیندے ٹرپئے۔ اوڈیکھو سَکے کِکر اُتے پٹکا ویڑھیا کھڑے اُوں ککر دو بھجد ے آکھیا ۔ کول ونج ڈٹھونیں تال اکمل دی لاش مندھ نال پئی ہئی۔ لکڑیں کپݨ والا کہاڑا اُوندے ہاں وچ پیھ گیا ہا۔ میت ڈیڈی وچ چْویج آئی۔۔۔ عظیمہ رو رو ویݨ کریندی رہئی۔"               (128)    

عظیماں ہر قسم دی امداد قبول کرݨ توں انکار کر ڈتا۔"اُوں نے گوجھی دے پیسیاں نال سلائی مشین گھِن گھِدی ۔ کپڑے سی، چھَبیاں ، پڑچھے، پٹی دے واݨ وݨ وݨ آپدا گزران چلا وݨ پئے گئی۔ گھر دے بالݨ کیتے اُٹھ اُتے لکڑیں لڈ آندی ہئ"            (129)    

مہر و وڈی تھی آپڑیں سنگتاڑ یاں نال پرے ٹوبھے توں پاݨی بھرݨ ویندی ہئی۔‘‘ ایں ٹوبھے دے آسوں پا سوں کجھیاں دے گھتے ہن۔ جالیئں دے وَڈے وَڈے گھاٹے وݨ ہن۔ ایہ بہوں من بھاوݨریں جا ہئی ۔ اتھاں پاݨی بھرݨ والیاں دا رولا رَپھا مچیارا ہنداہئ۔ وارے سر بجھارتاں پاؤݨ  ہا جیڑھی نہ بجھے ہا۔ اوگیت سڑیندی ہئ۔۔۔" (130)       

عظیمہ بیمار تھی گئی تے او رات کوں اپݨے پئے دی قبر تے گئی۔چندر ہالی کنی کڈھیندا پیاہئی ماء کوں غستان ویندا ڈٹھس تاں مہرو پیریشان تھیوݨ لگ پئی۔۔۔۔ عظیمہ ڄال تلے اکمل دی قبر نال بہہ گئی مہرو ہولے ہولے ڄال دے پچھوں کھٹرگئی ڈراکلے غْستان وچ چبریاں تے اُلو دیاں الاواں نے اینکوں بیاوی ݙراکلا بنا ڈتا ہئی۔"             (131)    

عظیمہ قبر تے سر رکھ کے ہاں دی ہواڑ کڈھی تے مہرو اُوندے نیڑ آتے رُو ؤن پئے گئی۔ اے ڈاڈھا درد ناک منظر ہئی ۔"چُپ غڑپ سُنسَان رات دے سَناٹے کوں کہیں کہیں ویلے پرے کُنوں گِدڑاں دیاں کوْکاں تروڑ ڈیندیاں ہن۔ تڈیاں دے چیکاٹ، ۔۔۔۔۔ ٹیٹہر دی ٹرِ ٹرِ نے ماحول کو جیو ں ہیبت ناک بنڑا ڈتاہئی۔۔۔ کالے کالے بدلاں وچوں چندر ہولے ہولے سرکدا وینداہئ ۔ چوْدھا ر ٹھلے نانگاں دیاں لیکاں لگیاں پیاں ہن"                (132)    

مہرو کجھ ڈیہناں بعد آپڑیں ماء کوں نال گھن تے شہر آگئی تے فیکٹری اچ کم کرݨ لگ گئی پہلی تاریخ کوں اْونکوں تنخواہ ملی تاں اوبہوں خوش تھیاں۔ اتھان سلمان مہرو کوں ڈٹھا تاں اوکوں او پسند آ گئی تے سلمان عظیمہ دا علاج وی کرواوݨ پئے گیا ول عظیمہ آکھیا مہرو میکوں گھر گھِن جْل۔سلمان جیپ تے ڈوہیں کو جھوک سراں چھوڑن ٹرپیا۔‘‘ کچی سڑک مُکی تاں اگوں ڈاہر شروع تھی ریہا۔ ہن اگوں ریت دے ٹبیاں دا سلسلہ شروع تھی گیا ہئ بس۔۔۔۔ ساکوُں اِتھاں لہا ڈیو۔ اگاں موٹر دا رستہ کائنی ۔ اللہ کریسی تا ں کوئی اُٹھ والا ضرور اتھاؤ ں لنگھسی۔۔ سلمان کِھل پیا۔ ماسی ایہ جیپ وی اُٹھ دا کم کر سکدی ہے۔ سلمان نے فور ویل گیر لایا تاں جیپ تکھے بہوں وڈاٹبہ پار کر گئی ۔ عظیمہ سالھ  دے اگوں جیپ رکوا ڈتی۔"(133)         

سارے کٹھے تھی ملݨ آگئے تے مہرو کھٹڑا باہر و شر ھیں تلے ونج سٹاتے یکیاں سہیلیاں کٹھیاں تھئی گیاں۔"رضو گھر دو بھنی۔ لازے دے بعد اومکئی دا گرم گرم ڈو ڈھاتے گاوے مکھن دا پیالہ کنگریاں ۔۔۔ والی چَھبی وچ رکھیندی آگئی۔ اوندے نال چھوٹی بھیݨ دے ہتھ گاوڑی لسی دا جگ ہا۔"     (134)    

عظیمہ دی طبیعت اصلوں خراب تھی گئی۔"مہرو آپدی ماء کول سالھ دے اندروں چیند ی جال تلے آسْمایا۔۔۔ ہْش ۔۔۔ ہْش۔۔ ۔ہْش۔۔۔ وے مرپیا۔ اُٹھ برکدا بہہ گیا مہرو نے تِکھے تکِھے اُٹھ اُتے ڈول بدھیاتے مہار پکڑ یندی ماء کوں آگئی مہرو نے اُٹھ دی مہار تلے ڄھکی تے اُوندی گچی اُتے پیر رکھیندی چڑھ گئی۔"          (135)    

مہرو دی شادی سلمان نال تھی گئی اتےانھاں دا ہک پر ذیشان جمیاتے اوندے ݙاݙےکے دو آندے پئے ہن۔"ہک جہاڑے دے بعد سبھے بہاولپور ائیر پورٹ لتھے کھڑے ہن۔ تھولی دیر بعد روہی دے ٹٻیاں وچ سفر شروع تھی گیا ہا روہی دے سوہݨے سوہنے ٹٻیاں دا نظارہ سبَھڑائیں دے دل لْٹی ویندا ہا۔ پھوگ، لانٹراں،تےڄالیں دے ونٹراں دا آپݨا نکھار ہئ۔ ۔" (136) 

اے حوالہ ملتان دی جھوک ڄٹاں دا ہےملتان دے پچھا دھی پاسوں واہندے دریا چناہاں تے ڄٹ قوم ۔ ہک ٻئے نال جیوݨ دا سبق لوک اُتھوں آکے سِکھدے ہن۔ ہک جہاڑے ڄٹ قوم دا سردار ملک حسن بخش اپنے وڈے پتر لجپال نال دیرے تے بیٹھاہا۔"مال گھا کھاندا کھڑے جو پٹھاݨہ آتے لجپال کوں آہدے "سائیں گھر ونجواتے کھیر آلے جھاٻے چا آؤ جو منجھیں رج کے رِنگدیاں کھڑن۔۔۔۔ تہاکوں علم تاں ہے جو لیاریاں منجھیں پھَلاں کیتے رِنگاٹ گھتی کھڑن۔ لجپال اُٹھی کے گھر گئے تاں ملکاٹی بکھو اگے اپݨی باہنی کوں چیٹ کریندی بیٹھی ہئی جو کنیزاں دھی آجلدی کر دَھار دِھپے دا ویلا تھی گئے۔۔۔۔ کنیزاں ملکاݨی بکھو دیڳالھ سݨ کے آکھیا "بی بی جی دھار دے تھاں دھو مانجھ کے نہیلے تے کھڑا ڈِتن تھان کھاوݨ پیوݨ آلے دھوندی بیٹھی ہاں، میں سْوا آلے ہتھ دھو تے آندھی پئی ہاں۔پتر تھاں نہیلے تے کھڑن لہا گھِن اتے باہر ڈے آجو منجھیں دارِ نگاٹ اتھاں آنداپئے اتے نال کٹے گا بے وی شور گھتی کھڑن۔"(137)         

لجپال تھاں نہیلے توں لہائے اتے پٹھاݨے کوں ونج ڈتے۔ ملک حسن پٹھانے کوں سڈتے آکھیا۔"لالہ پٹھاݨہ کٹیاں وَچھیاں کوں ݙو ݙو تھݨ پلائے کرکیوں جو اج کل سیالا ہے جے انہاں کھیر نہ پیتاتاں ڈھہہ پوسن"   (138)    

پٹھانہ بھاݨے آلے پاسے گیا۔"ٻنہاں بیلیاں رَلے آپ و آݨے پھَل منجھیں تے گائیں تلے چھوڑے اتے منجھیں گائیں جیویں جیوں سنگدیاں آئیاں اُنویں انویں پھل چھک تے پچھاں ٻدھے اتے ڈھنگے گھت تے ڈوہن بہہ ریہے۔ ویہہ پنجوی ڈھور لیا رے ہَن۔۔۔ جوڈُو بھے دھار کڈھ کڈھ تے آپو آݨیں کھیر چاتے انج انج چئوریاں وچ گھتݨ لگ پئے جو منجھیں دا کھیر انج تے گائیں دا انج رکھ ݙتا جئیں ویلھے ساریاں گائیں منجھیں دی دھار نکل گئی تاں پٹھانے سارے کھیر دے بھرے ہوئے تھاں ݙیڈھی تے ونج ݙتے جو کنیزاں گھر گھن گئی۔"  (139)    

شام تھی گئی تاں ملک حسن لجپال کوں مال ٻدھیندا ݙیکھݨ کوں آکھیا۔"لجپال پتر ونج ڈیکھ اندر لھیں وچ مال دی سِنی جاہ تاں نئیں اے گا لھ پٹھاݨہ سْݨدا کھڑا ہا اْوں آکھیا سردار میں سویرے پھوسیاں ملوا کے جھنبل نال باہر سٹا ݙتیاں ہن اتے ول دیگر ویلے سْکی پاہ سَٹا کے پھہوڑے نال کھِنڈ وا ݙتی ہئ۔۔۔نوکر بیلی آپو آݨے ڈنگر گھِن کے اندر بدھݨ لگ پئے سالھیں دے ٻوہے کھڑا لجپال ہر ڈھور دی کنڈھ تے ہتھ پھر یندا رہا۔ چھیکڑا چ ݙاندتے گھوڑیاں اپݨی اپݨی سالھیں وچ ٻدھے گئے۔ پَھل اپݨے انج بھاݨے و چ ونج ڈَھکے۔ سالھیں دے اندر دیاں بندراں گھاہ نال بھریاں پئیاں ہن جو راتیں مال بْکھا نہ راہوے اتے پھلاں دے اگوں دی پْسا ہو یا کَھل بَستہ ہئ جو اورات کوں بکھیلے نہ راہون۔"       (140)    

آخر رات تھی گئی کم کارتوں ویہلے تھی نے ہر کہیں کوں لجپال تے ملک حسن روٹیاں کھوایاں۔راتیں اُبھے لمیں دے اَتے پار اُروار دے مہمان پر اہݨے وی روٹیاں کھاتے بھاد ے لگے مچَ تے ونج بیٹھے۔"    (141)    

جھوک دے باقی ملکتے رعایا مچ تے کھٹے تھی گئے۔ اڄاں اللہ یار کھوکھرنی آیا پٹھاݨہ اوکوں سَڈ آیا تے اللہ یار آکے سفردا حال ڈیوݨ پے گیا۔ "پندھ پار داہئ جیڑھے ویلے میں دریاتے آیاں تاں بیٹری اَجاں اُر وارہئ کوئی دیگر ویلے بیٹری پار گئی ہے اتے اصلوں لاہندے ڈینہہ اساں اُرو ار آئے ہیں۔۔۔ دریا کوں چڑھ ہئی اتے اُروا روں دریا دی مݨ تے دریا دی ڈھہا وی زور دی ہئی"                (142)

ایں حوالہ دیہاتی لوکاں دی مچ تے بہہ کے قصہ سݨݨ دی روایت کوں نشابر کریندے۔‘‘ بھاہ بݨ گئی، حسب معمول چاچا اللہ یارتے لگے مچ دے نیڑے ہک پڑچھ وچھایا۔۔۔ چلو ہک حقہ میکوں ڈیوو اتے میں نہا کوں قصہ سݨا نواں۔ حْقے کو سْوٹا مارتے چاچے اللہ یا ر نے مہندرے پنوار دا قصہ چاتا۔ ڈھلدی رات دے چھیکڑی پہر دیاں لالیاں چلکیاں تاں چاپے اللہ یار نے قصہ ختم کیتا۔ جھوک ڄٹاں دے لوک اُٹھی تے گھر ونجن لگے۔"(143)         

ملکاݨی بکھو ملک کوں ڈیکھ تے آکھیا سائیں اڄ تساں تے لجپال روٹی وی نی کھادی اتے نہ تْساں پراہݨیاں دا کھیر چوائے۔"کھیر مِٹھا تھیاپئے ہْن نہ میں کھٹالا سگدیں ہاں؟ جے تو ݨی ملک صاحب لجپال کوں سَڈ اتے آکھیا پتر مہماناں دا کھیر تیڈی ماء آپو آݨی گڈویاں وچ گَھت رکھے توں پْتر آ جلدی ونج متاں پراہٹے سُم و نجن کھیر پلاوا۔سب پراہنے تے راہک کھیر پی کے سم گئے۔ " (144)               

ݙاندیں کوں ودھاوݨ دا منظر ایں حوالے وچ بیان کیتا گئے۔لالہ خان اُٹھی ہݨ جھولی ڈاند دی واری ہے میں بھرا نام اوندیاں واگاں کھلو ینداں اتے جُل تے چوڑا جواَگے واہندا کھڑے اَوودھاؤں اتے اے لاکھا جھولی جْوؤں۔۔۔۔ خانوں اُٹھیا ملک لجپال نال وݙا ݙاند کْھلوایا اتے کھوہ آلے پاسے ٹْرپئے ݙاند ڈوواگا ہاکیوں جو اور مریندا ہا۔ اگاں جیڑھے ویلے کھوہ تے ڳئے تاں واحد و گادھی تے نندر کیتی بیٹھے اتے ڈاند پڑتے واہن دے گسے کڈھی کھڑن۔۔۔ ملک لجپال دی ہکل سݨ کے واحدو جا گا ۔۔۔۔ بس لجپال تے خانوں لاکھے جھولی کوں نرِڑتے پنجالی وچ ݙتا خانوں پچھلے پیریں بھجد یں واگ ٻدھی اتے بھج کے پڑِتوں باہر نکل گیا۔" (145)            

‘‘جھوک جٹاں تے بھاگ دی بھَل بھَل ہے جنہاں دی غمازی وا ہندے کھوہاں دے سُر آتے چھیڑواں تے ڈھولے گا نو ݨ اتے مال دے چھڑے چھیڑاَ پݨیاں ٹلیاں تے چݨر کیاں نال چنا ہاں دے ٻیلیاں وچ ویندے اتے شام کوں جھوک تے ولدے ویلے ہک ایہوجھیاں شور کرݨ ہا جو سویل دا سجھ اُبھر دے اتے شام کوں ویندے ویلے دعا ڈیوے ہا۔۔۔۔ شام کوں بیلے توں ولدے ویلھے منجھیں دے ٹِل اتے چھپڑوں دیاں ونجھلیاں ہک ایہہ سنگیت برپا کرݨ ہا جو معلوم تھیوے ہا جو شام کوں سجھ اُنہاں کوں ڈیکھݨ کیتے چنہاں دے پار پیرا جھکائی کھڑے ۔۔۔ چناہاں دا پاݨی مستی وچ واہندا ہا۔۔۔ ڈکھݨ دی ہوا جو گْھلے ہا تاں چن نال مذاق کریندے ہوئے سیٹیاں مارے ہا۔"        (146)    

ملک وڈے لجپال کوں آکھیا۔"پُتر لجپال دیگر تھی گئی ہے زرا رڑھ کوں ڈٹھی آؤ اتے واڑ کوں دی پھیرا ماری آؤ جے کپا ہ تِرڑی پئی ہے تاں راتیں جھوک دیاں ڄٹیاں کوں آکھ ڈیو جو کل واڑ چݨر سن" (147)    

لجپال گھوڑی دی کنڈ تے بہہ تے ڈوکلے پندھ دے گیا ہوسی جو اوندا گلوبند رْل گیا۔ "رہٹر رنگڑ کو پھیرا مار کے جو اپݨے آپ کوں سنبھالیسں تاں اونکوں اپݨے گل دا گلو بند نہ نظر اجو بہوں قیمی ہا۔اوں اپݨے لنگھے اوں راہ تے ول گھوڑی پچھاں موڑی جڈاں اوڈوجھے تریجھے مربعے دے راہ تے گئے تاں اونکوں راہ آندیاں ݙو فقیر ݨیاں نویاں وسیب اچ ائیاں ہوئیاں نظریاں جوہْوں راہ تے کھوہ توں پاٹی بھرتے آندیاں پئیاں ہن۔"                (148)    

ناول نگارایں حوالے وچ کھوتے واڑ چݨݨ دا منظر وڈے سہݨیں انداز اچ بیان کیتے۔لجپال آکھیا چاچا"کل ڈو مربعے کپاہ چݨر لیسی تساں جھوک دیاں تر یمتیں کوں آکھو چا جو عین کھوہ چناں والے تے کٹھیاں تھی کے کپاہ چْݨسن اتے ذرا تریڑ لہݨ ڈیسن جو حکومت آکھدی ہے جئیں کپاہ تے ترپڑ ہوسی اتے کپاہ صاف ستھری ہوسی اوندا بھا ہ باقی کپاہ تو ں زیادہ ہوسی صبح تھئی اللہ رسول داناں گھن تے تریمتیں کپاہ آلے پاسے ٹرپئیاں اتےجَٹ اپݨے اپݨے کم کارکوں ٹُر پئے ۔ مہماناں کوں روٹی پاݨی کھوا پیوا کے ملک وڈا دیرے تے مہماناں کول بیٹھا اتے لجپال گھوڑی تے چڑھدا چناں والی جھوک دوٹرپیا، جتھ کپاہ پئی چݨر یندی ہئی۔"(149)          

ایں حوالے وچ فقیراں دی زندگی گزارݨ دے طریقے کوں نشابر کیتا گئے۔"فقیر باندر چھک کے ݙگݙ گیاں چاتے کھیڈ تماشہ دے ذریعے روزی کرݨ کوئی کنہائیں اتے کوئی کہنائیں ویندے پئے ہَن۔ فقیر نیاں پکھیاں دے باہروں اپݨیاں پتلیاں بݨاوݨ تے سنبھالݨ وچ بہہ رہیاں۔"(150)                

"ملک لجپال ہر مربعے دے باہروں پھیرا مارا اتے پٹھانہ سوا ݨیاں کنوں پُھٹی چݨواوݨ  تے سنبھالݨ وچ مصروف تھی گیا ڈینہہ دا  تریجھا پا ہر تھی گیا۔ ہر تریمت آپ و آݨی گنڈھڑی پْھٹی دی چاتے پِڑتے رکھݨ پئے گیاں کئی سا نگلیاں وچوں پھٹی کڈھݨ بہہ رہیاں، اتے کوئی پھٹی وچوں پَتری صاف کریندیاں رہیاں۔ ملک لجپال ذرا پرے ہک کھٹ تے بیٹھاہا۔ چناں والی جھوک تے کجھ لوک ہن جنہاں کھٹ اتے پانی دا گھڑا گلاس ملک کوں رکھ ݙتا۔ جئیس ویلھے پھٹی صاف تھی گئی تاں ملک لجپال پٹھاݨے کوں سَڈ کے آکھیا چاچا پٹھانہ پھٹی و نڈا وݨ دا انتظام کرو۔ اوں ویلے رواج مطابق سولھواں حصہ چونی داہو نداہا۔ سولہواں حصہ چونی چن تے اپنی بھانجی چا گھنے اتے بئی پھٹی پٹھاݨے کول رکھ ڈیوے۔۔۔ چر کے سویلے سواݨیاں گھر دو ونجݨ لگ پیاں۔"               (151)    

دیہات اچ تھیوݨ والے پتلیں دے نماشے کوں ناول ‘‘ بسنتی’’ وچ ایں طرح بیان کیتا گئے۔ عشاء دی نماز جھوک تے پڑھی گئی ہئ۔ ڈھولک دی دھمک شور مچاوݨ لگی تان جھوک دی رہی سہی ڄٹی وی ملکاں دے گھر آنوݨ لگ پئی ۔۔۔ کئیں ایاݨے ڈھاک تے چاتے (ٹرپئی) جے توݨی ساریاں ڄٹیاں وی آگیاں اتے پتلیاں وی اپݨی جاہ تے نچݨ لگیاں تاں پتلیاں والیاں ادھ وچ تاݨی گھٹ، پچھوں ہک ڈوہڑا آکھیا جیویں پتلی کئیں ناز بھرے کوں سڈیا ہووے۔ اجاں کافی نہ مکی ہئ جو او آگیا جیکوں پتلی رو رو سڈیندی ہئ۔ رات دھمدی گئی ، کھیل اگاں دو ٹر دا ریہا۔ آخر کار ہیر رنگ پور ݙولی پا ہندی چلی گئی۔"            (152)                                    

آکھیاویندے جو انسان دے گندے اعمال اوندے کیتے مصیبت بݨ ویندن ناول ‘‘ مجرم’’ وچ وی کجھ ایہو جھیاں منظر نظردے۔  جیڑھے ویلے ساجد سلطان نےریل گاڑی تو ں ٹپا ماریا تاں اوندے گوݙے گٹیاں اْتے پھٹ ضرور لگے پر ایہ زندگی داسوال ھا۔ ایہ تاں اوندی قسمت چنگی ھئی جو نال کئی ایکڑ کماند دی رہڑ کھڑی ہئی جیندے وچ اوتکھےنال وڑگیا۔ اوکماند دے کھالے وچ بھجدا  ڳیا۔ اْوندے سنگھ وچ کنڈے پݙدے محسوس تھئے ہک چھڑی بھن تے کھاوݨ شروع کر ڈتی۔ میکوں جلدی ایں کماند وچوں نکل ونجڑاں چاہیدا ھے۔ پلس ضرور ایندے باہروں گھیرا گھتیسی ۔ اوں ڈوچار بئے گنے بھن تے کماند وچوں نکل تے بھج پیا ۔ بہوں پرے ونج تے ھک سنسان کھنڈر  غار وچ لک تے بہہ گیا۔ (153)

ساجد سلطان اپݨی جان بچاوݨ دی خاطر جبویں بھجے اونکوں لکھاری ایں طرح بیان کیتے۔‘‘امام صاحب دے گھرو مکھیاں ہویاں تنوری روٹیاں تے چھولیاں دی دال دا ناشتہ آیا۔۔۔۔  پویس اتھاں وی پج گئی تے ساجد سلطان مسیت دی پچھلی دری تریدا  بھج گیا۔۔۔۔ رات ویہاگئی او ہک چھوٹی جئیں وستی دے باھروں کھڑا ھئی اونکوں سامڑیں ڈھانڈیاں دے نال کَھٹ تے ہک بندہ کچھا پاتے سْتا نظریا ۔ کپڑے اوندی پواندی کنوں پئے ہن۔ اوں نے ہولے ہولے ونج تے کپڑے چا گھدے ۔ اگوں نہر دے کنارے اوں بہہ تے کچھ پاݨی دے گھٹ پیتے " (154)

بھجدیں بھجدیں جڈاں ساجد سلطان روہی پُجا تاں ہک ڄال دے تلے بہہ گیا ناول نگار لکھدن‘‘ لوک ہولے ہولے گوپیاں توں نکل تے جال کول کھٹے تھیوݨ لگ پئے۔ چھیکڑ ہک بڈھڑے دے منہ وچوں زور دا نکلیا اللہ لوک ھے لازے تئیں روٹی تے پاݨی دا منگر بھریج تے آگیا۔ روٹی کھاوݨ دے بعد اوں نے منگر کو منہ لایا تاں پاݨی وچ آپدا عکس نظر آیا کھنڈے پْنڈے وال ، ودھی ہوئی ڈاڑھی، بے ترتیب مْچھاں اونکوں فوراً اللہ لوک  دا مطلب سمجھ آگیا۔ اتھاں وی اوں آپڑیں آپ کوں گونگا شو کیتا ۔ بئے ڄہاڑے ھک زال اوندے کنوں دعا کراوݨ آئی جو اوندا چاندی دا گانہڑاں رْل گئے ساجد سلطان نے آپڑیں ݙوھیں ہتھ آسمان دو کرتے دعا منگی ۔ یااللہ میڈی دعا دی لج رَکھ چا زال ول گئی تاں‘‘ ڈوپنہریں کوں اونداگانہڑاں گوپے دے پچھواڑے لبھ پیا۔ او ایکوں چاتے اللہ لوک والے پاسے بھج پئی۔ اللہ لوک ۔اللہ لوک۔ گانہڑاں مل گیا" (155)

آسوں پاسوں دے وستیں وچ مشہوری تھیوݨ پئےگئی۔ مریداں دا گھِیرا ودھدا گیا ۔‘‘ بئی تریمت جیندا پئے شراب پیدا ہا تےساجد سلطان نے وݨ تے بیٹھے کاں دو اشاری کیتا جو ایکوں پکڑ آوٴوستی دے لوکاں نے مائی دا ساتھ ڈتا تے جیندا کاں پکڑ آئے۔ ساجد سلطان نے کاں دا لہو کڈھ تے شراب دے اْوں گلاس وچ سَٹ چھوڑیا تے کوْڑی مچْی دا ہْوٹ ہلاتے دم کیتا تے مائی کوں آکھیسں جو آپڑیں پیئے کوں پلاڈے ۔ او مائی شام کو ں ݙوں ککڑیں، ھک درجن انڈے، دیسی گاوا گھیو تے کچھ پیسے اللہ لوک کو ں پیش کیتے ۔ او بہوں خوش تھئی جو اوندے پئے کوں شراب کنوں نفرت تھی گئی ھئی۔’’ (156)

‘‘ساجد اے وی سوچیاں جو اوں مقتول ماجد خان دی غیر قانونی کماں اچ مدد کرینداہئی تے اللہ سئیں کوں اے گالھ نہ بھانڑیں تے اے مصیبت اوندے اتے عذاب بݨ تے آئی ۔ ’’ (157)

               "کریم بخش دی شادی کوں پنچ چھی سال تھی گئے ہن پر بال کوئی نہ تھیا ۔ لوکاں دے آکھیئے پچھلے سال ایں گالھ تے آگیا ہا جو پیر کنوں پھْل دھاگا گِھن آوے ۔ " ( 158)

سرائیکی وسیب وچ ٻال جمݨ دے چھیویں ڈینہہ ہک رسم کیتی ویندی اے اونکوں چھٹی دی رسم آہدن اوں رسم دا منظراے ہے۔چھٹی دی رسم کیتے  سب توں پہلےبا لڑی دے ڈاڈے سئیں کوں آپڑیں پوتری کوں کھیر لاوݨ کیتے آکھیا گیا۔ اوں پہلے قرآن شریف دیاں کجھ آیاتاں پڑھ تے بالڑی تے شکْاریاں ، تے ول کھیر دے پیالے وچوں شہادت والی انگلی پْساتے بالڑی دے منہ کوں لائی ۔ بالڑی وی شاید ایں انتظار وچ ہئی اْوں جھَٹ منہ کھول ݙتا تے وڈکے دی انگِل چْوپݨ پے گئی۔ ڈاڈے سئیں انگل کڈھ گِھدی تاں ڈاڈی، نانی، ما، ماسی، ساریاں کھیر وچ انگل پْسا پْسا تے بالِڑی دے منہ نال لیندیاں گیاں" (159 )   

فوزیہ پڑھ لکھ تے اپݨی وستی وچ ہک سکول کھول کے ٻالیں کوں پڑھاوݨ شروع کیتا۔او اپݨے وسیب دے اندھا ریں وچ سوجھلے دی علامت بݨ گئی ہئی۔ اواپݨے پیارے وطن پاکستان کوں تعلیم ، ترقی، امن تے سکھ دے سوجھلیاں دے چندر چار چوفیروں، تے ڈکھالن۔

ایں ناول وچ لکھاری کوݙی دے میلے دا حوالہ بیان کیتے۔‘‘ ظہر دے بعد وستی دے باہر میدان اچ ڈاند آوݨ پے گئے تے لوک وی اِیڈوں اْڈوں کھٹے تھیوݨ لگے ۔ میدان اچ ݙوپٹے نکتے ہوئے ہن۔ ہک گاڈی اچ ڈْھگیاتے ہک جوڑا ہک پٹے تے بھجن واسطے تیار کھڑا ہا تے ایویں ڈوجھے پٹے تے وی ول بھاڄ شروع تھئی ۔مَن تے پہلے پْجن آلے جوڑے کوں پگاں بدھوایاں ۔ لوک وݙا شور تے واہ واہ پے کریندے ہَن۔ ڈینہ لتھے تائیں اے راند رسی رہی ول ہر کوئی گھر گیا پیا۔ "  (160)                       

وستی ٹٻے آلی دے نال اُٹھیں دی لڑائی دا منظر وی بیان کیتا گئے۔"ہک کھلے میدان وچ ہک وڈا میلہ لگا پیا ہا۔ وڈی امت کٹھی ہئی۔ پہلے کئی اْٹھیں دے دول دے لاڑے تے ناچ تھئے وَل کئی اْٹھیں دی دوڑ تھئی پہلے جتن آلے اٹھ کوں اوندی گردن اچ پَگ ٻدھوائی گئی۔۔۔ ول بئی جوڑی کالے ببر شریں آنگے آلڑائی کیتی لہو لہاݨ تھی گئے ݙوہیں بے ہمت تھی ڈھ گئے لیکں انہاں کوں چھڑوا پرے گھن گئے۔ ول ایوں جوڑیاں آمدیاں رہیاں ۔ ہک جوڑی داتاں اْٹھ مار کھا بندیں ڈے منہ کیتا اگوں لوک تے پچھوں اٹھ۔ آخر مالک تے لوکیں اونکوں پکڑیا۔ (161)                         

  شوکت مغل لکھدن‘‘سرائیکی وسیب اچ نکے لا دیاں شادیاں دے گانڈھے، وڈے لا اِچ گل دے گلانویں بݨ ویندن ۔ جنھاں نال طرح طرح دے مسئلے ، ڈراکلے بن کے سامھݨے آندن۔ سرائیکی وسیب ایہوجیہیں مسئلیاں نال ترٹ بھن دا شکار تھیندا پئے ۔ اے ناول اینہی مسئلے کوں ساڈے سامھݨے گھِن آندے۔وستی دا منظر کجھ ایں طرح ہئی۔"ہر جاہ ساول تے ساوے درخت بہار لائی کھڑے ہن  سَر سبز کھیت ہَن جنہاں وچ کݨک ، کپاہ تے کماد دیاں فصلاں تھیندیاں ہن اْوں علاقے اچ وڈی وستی "ملکیں دی وستی" ہائی ۔ اِنھوں دے لوک وڈے سادہ، محنتی تے رڑھ رہکی دا کم کریندے ہن۔"(162)  

" کوئی ڈاہ وجے جڈاں ہر کوئی سْتا پیا ہا۔ او غیر ارادی طور تے اپݨی کھٹ کنے اْٹھی کھڑی اوں ایڈے اوڈے ݙٹھا ہر کوئی نندر ہا وستی کنے کوئی ہک کلومیٹر دے فاصلے تے ہک وڈی نہر وہندی ہائی۔۔ نہر تے پنی تاں ہْو دا عالم ہا۔ نہر پاݨی نال تارو تار وَہندی پئی ہئی۔ ہک واری کھڑتے اندھارے اچ وستی آلے پاسے ݙٹھس تاں اْوندا ٹھڈا ساہ نکل ڳیا۔ ول اپݨا بوچھن نہر دی کندھی تے ہک چھوٹے کِکر دے وݨ تے پھَسا کھڑا یْس تے جْتی مْنڈھ نال لہار کھیْس ول اکھیں مْوٹ تے پانی اچ دھوکڈھایْس تے غوطیں وات آگی" (163)                     

"پردیس نہ ونج" راہی گبول دا ہک ایجھا اصلاحی ، معاشرتی ناول اے ، جیکوں پڑھ تے نہ صرف سبق حاصل تھیندے بلکہ معاشرے دے جلد باز نینگراں کوں انہاں دی غلطی دا احساس ڈیوایا گئے۔ جیڑے کاوڑتے جلد بازی دے فیصلیں اچ نقصان چا کھڑ دن اتے بعد اچ پچھتاوے دے سوا کجھ وہ وصول نی کر سگدے۔"گھر اچ زنانی نہ ہووݨ دی وجہ کنے جہڑی تکلیف ہائی ، گھر بساتے ویران ہا، مانی ٹکر پکاوݨ تے کپڑا لٹی دھوݨ دی جو اوکھ ہائی او ڈسائی۔۔۔۔سکندر آپڑیں پڑھائی دے نال نال رڑھ واہی وچ آپنے پیو دی وی ہتھ بھرائی کیتی رہنداہا۔ پر اوندی مترائی ماء کندن دا ورتا وا اوندے نال چنگا نہ ہا۔’’ (164)

‘‘ ہݨ شادی دیاں تیاریاں تے خوشیاں شروع تھی گیاں ہن۔۔۔۔ سکندر اَپݨی شادی دے کانڈے دے کارڈ چھپوائے رات کوں وستی دے جوْان غلام رسول دے گھر آ کھٹے تھیندے ہن تے شادی دی صلاح مشورہ تے کم کار دی ڳݨ کریندے ہن۔ زنانیاں کھٹے تھی سکندر گھوٹ دے سہرے آکھیندیاں ہن۔ چاہ پکدی ہائی تے سب کوں پلائی ویندی ہائی۔ دول نقارے تے جھمر وی لگدی ہائی۔ ایویں رات گے تائیں خوشیاں ہوندیاں ہن۔ ’’  (165)

‘‘رات کوں وستی دے سارے لوک کٹھے آن تھئے۔ مانی ٹکر کھاوݨ دے بعد دول نقارے بین شرناء وجے تے جْھمر شروع تھی گی۔ کافی دیر تائیں جھومری اپنی کئی ونک دی جھمر کھیڈ دے رہ گے ۔گھر دے ویڑھے اچ عورتیں سہریں دے گھاؤ گھاٹ لاݙتے ۔اَگلے ڈینھ سویرے سب کوں نرہان کرایا گیا۔ ول جنج دے ونجݨ دی تیاری شروع تھی گئی۔ کوئی ڈاہ وجے جنج روانہ تھئی۔ اگوں ڈوکاراں ہن۔ ہک تے گھوٹ تے ڈوجھی تے سیٹھ اعظم تے چاچا غلام محمد چڑھیئے۔ پچھوں جوان ٹریئے تے انہاں دے پچھوں عورتاں سہرے آکھندیاں پیرا چاتی امدیاں ہن۔ جنج دھیتے گھر پجی تاں اوندا وڈا اچھا استقبال کیتا گیا۔ پہلے سب کوں کھانا کھوایا۔ ایندے بعد پرنے دیاں ریتاں رسماں شروع تھی گیاں۔ اْتھاں دا ررواج ہا جو گھوٹ سہورے گھر آتے دھانوے ۔ نویں کپڑے پاوے، سنگھار کرتے نویں گانے مکنہ پاوے تے ایویں سکندر کوں سنگھار پنگھارتے بنرا گھوٹ بݨا یا گیا۔ در کْھلوائی دا موکھا ، شیشہ ڈکھائی تے نظر اْتارن دے سوݨ تھئے ۔ کنوار کوں پہلے دھنوا لانویں دے کپڑے پوا سنگھار پْنگھارتے ٻلہایا گیا ہا۔ پہلے سیجھ دے سجے پاسے جا نماز تے گھوٹ ڈو نفل شکرانے دے ادا کیتے۔ ول گھوٹ کنوار کوں سیجھ تے آمنے سامنے ٻلہایا گیا۔ ست سہْاگݨیں اپنے بوجھنیں دے پاندانہاں دے اتوں سٹیئے۔ ول تل ونڈے ہتھ چھڑائی ، منہ ڈکھائی تے کئی بیاں رسماں تھیاں۔ سویرے ڈینھ چڑھیا کھاݨا پک گیا ہر چیز تیار ہائی کانڈھیئے آون لگے۔ گھوٹ کوں مل سلامی ڈیندے کھاݨا کھمدے تے نیوندر ڈے روانہ تھیندے رہئے۔ کوئی جِھکی ظہر کو ں کم مک گیا۔ ول بیادری تے مہاندرے کچہری لا بیٹھے ۔ وڈیریں کل نیوندر ڳݨی شادی دا خرچہ گݨیا تے آکھیامبارک اے سئیں شادی ݙاڈھی چڑھی اے " (166) 

ول ہک ڈیہاڑے باقاعدہ مل دا افتتاح کیتا گیا۔ کچھ عرصے بعد مل دے نال ٹرسٹ دی طرفوں ہسپتال دی ہک چنگی عمارت بݨوائی گئی۔ لوکیں کوں اپنے کماند دا پیسہ ملیا ۔ کچھ مل دی طرفوں بیا قرضہ وی ملیا تے زمینداریں زیادہ کنوں زیادہ کماندر ہاوݨ شروع کر ڈتا ۔ ہک وستی جہڑی شہر دے نال ہئی لکھاری اوندی منظر کشی ایں حوالے وچ کیتی اے۔"وستی کیا ہئی گند دا ڈھیر ہا" اووستی ہک نکے شہر نال جڑی ہئی جتھ شہر دا سارا گند سٹینداہا ۔ فجر ویلے وستی دے ہر پاسوں دْھواں دْھکدا نظر دا ہا۔ جاہ جاہ تے گند کٹھا ٹھیا پیا ہا۔ وستی دی نواݨ آلے پاسے تاں ہک وݙی ڈھنڈھ بݨ گئی ہووے۔ او گھروں سنج صباحیں آکے ایں تلادے سامنے بہہ تھیا۔ اوں ڈھنڈھ اچ اتلے ݙھڳ مچھرتے مکھیاں وستیاں بݨا کے راہندے پئے ہن۔ ݙسدا ایوں ہا جو کْل جہان دے مچھر مکھیاں اتھائیں راہندن ۔ اْوں دا باہوݨ ہا جو کچھ مچھر اْوں دے کول آتے پٹݨ پئے گئے مکھیاں بھݨ بھݨ کریندیاں اوں دے تے چکر لاوݨ پئے ڳیاں۔کوئی اوں دے نک تے آٻاہندی ہئی تے کوئی تھوڈ کوں چک پاوݨ پئے ویندی۔ڈوجھی ڈینہوار او تلاتے بیٹھا ای ہا جو ڈھیر سارے مچھر اْوں دے سرتے اْڈݨ پئے گئے کوئی اْوں دے کن تے چکر لیندا تے کوئی ہتھ تے پیریں تے خرسی مچائی کھڑا ہا ۔’’ (167)               

ایں حوالے وچ وستی دے ذمد دار یں دے غریب لوکاں تے ظلم تے زبر دستیں کوں ݙکھایا گئے۔ ہک مچھر بئے مچھر نال گالھ کیتی جو ایہہ اچن چیت ساڈے تلا تے کیوں باہون پئے گئے؟ ہووے نہ ہوے ایہہ ساکوں مکاوݨ دے چکراچ لگدے۔اوکھِل پیاتاں او حیران تھی پئے جو ہک ماہݨو ساڈی بولی کیویں سمجھ سگدے۔ اگلے کچھ ڈینہہ اواپݨی کھٹ تے مونجھا پیا ر ہاتے سوچیندا رہ گیا۔ او میکوں جانی دشمن سمجھدن میں انھاں کول ونج کے کیا کریساں ۔‘‘او گھروں نکلیا ای ہا جو ڈوبندیاں اوں کوں جپھا ماراْوں دے مونہہ تے ہتھ رکھ ٹنگولولی کرکے وستی دے اْچ دیرے اِچ ایں آسٹیا جو او بندہ نہ ہووے بھْوں دی ٻوری ہووے۔ ڈھونگر بھرݨے ڈَٹھا تاں اْوں دے چوکݨے اچ بہوں درد تھیون  پئے گیا۔ اْوں درد کنوں کَوکاں مارݨیاں شروع کر ݙتیاں تے ہک بندہ اْوں کْوں مَندا کڈھ کے کڑ کیا "چپ کر جے تیڈا اَلاوی نکلیاتے ڄنگھ بھَن چھڑیسوں" (168)                

ہک مزدور کوں جیکر ویلے نال مزدوری نہ ملے تاں اْوندا حال اے ہوندے۔"او شام کوں تھکا ترٹا ہمیش وانگوں اوں ڈینہہ وی خالی ہتھ گھر آیا اْوں کْوں اَج وی مزدوری نہ ملی ہئی تے مزدوری نہ ملݨ دی آس مک ونجن توں بعد اْوں سارے شہر دیاں ڳلیاں کچھیاں متاں کہیں جا تے شادی ہوئے تے کہیں پاسوں جوْ ٹھاتے پروتھاکھاݨا لبھ پووے پراْتھان تاں ْکتیاں دالو دھ ہا  جیڑھا ڈند کڑکاندے اوں دو بھجے تے او دْوروں ݙکھیریاں تے کوڑیل اکھیں نال انہاں کوں ٻوٹیاں نوچیندݨے دیہدارہیا۔ کئی جاہیں تے انساناں اْوں کْوں کْتے آلی کار مار بھجایا۔ اج اوں گھر دا چلھا چوتھے ڈینہہ وی وسمیا راہسی تے پتا نئیں کے تئیں ۔" (169)                               

اج ڈوپہر دا او نال آلی وستی وچوں تھیندا شہر دے نیڑے اپݨے خیالیں تے دھیان اچ گم ٹرْدا ویندا ہا۔ لگدا ہَس جو رستہ وڈاتھی گئے یا او مَٹھا ۔ول اوکوں اپݨی اماں دا خیال آیا جیں اونکوں پالیا ہا۔ اے پیو توں بغیر اولاد دی پرَورش دی ڈکھیلی داستان ہے۔"اماں وی تاں اوں دا خیال نہ رکھیندی ہئی۔ ٻس عید دے عید دھویندی تے دھوتے کپڑے پویندی ہئی۔ پوری وستی وچ او کلہا راخس ہا۔ ہر ویلے نک وَا ہندا راہندا ہا سی۔ مکھیاں اْوں دے تے بِھݨ بِھݨ کریندیاں تھک ویندیاں پر اْوں کْوں کجھ نہ تھیندا۔ مچھر اْوں دے سر تے چھاں کریندے تاں اْوں کْو ں چس آندی ۔ اماں شودی وی کیا کرے ہا۔ سارا ڈینہ لوکیں دے گھریں کم کار تے تھاں مجیندی آپ وی اَݨ دھوتا تھاں لگݨ پئے گئی ہئی۔ اْوں دے کول اتلا ویلا ای نہ بچدا ہا جو او اپݨا ، اوں داتے گھر دا خیال کر سگدی ۔ جڈاں دَا اَبا ۔۔۔۔۔ انہاں کوں چھوڑ کے بھجایا تڈانہہ دا او تاں ایہو ای ڈیہدا پیا ہا۔ اوتھک ترٹ تے آندی تے کھٹ تے ڈھہ پوندی۔ 

ابا۔۔ہڈحرام۔۔۔پتانئیں۔۔۔مرگیا۔۔۔ہوسی۔۔۔مردود۔۔۔اَبے دی سوچ آندے ای اوں دیاں اکھیں ابْلݨ لگ پوندیاں۔ اماں شودی کتلا کم کریندی ہئی۔ سرکاری سکول دا ماسٹر اوں وی چھل نہ پٹیندا پراووی تاں اوں کوں راخس ای سمجھداہا او ہک واری بمار وی تاں تھیاہا۔دوا وی اماں کریندی رہندی ہئی۔ "سئیں ایں مردودکْوں جے ٹھیک نِوے کرسگدے تاں زہرای پواچھوڑو میں اختی تھئی پئی آں کن تے مراں"اوں کوں یاد آیا جو ڈاکٹر دے ٹیکالاوݨ نال او مریا تاں نہ پرنیلا ضرور تھی گیا۔ اْوں دے جیون دی آس نہ نظری تاں ماأ اْوں کْوں اْوں دے حال تے چھوڑ ڈتا۔نکے لادے سنگتی اْوں کْوں نیلو سڈیندے ہَن۔ اوجڈاں وی انہاں نال کھیڈن دا سچیندا ہا او اْوں کْوں پَرے دھک چھڑیندے ۔ تاں تے او روندا روندا انہاں توں پرے تھی تے کلہا بہہ ویندا ۔ جیڑھے ویلے او کھرو کھیڈ دے کھیڈدے اوں دے نیڑے آندے تاں او نفرت نال انہاں دی کھرو پرے بْھکا سٹینداہا۔ ول او"نِیلو کتا، نِیلو کْتا" آکھ کے اْوں کْوں بیا چڑیندے۔ اْوں دیاں اکھیں ہنجواں نال بھریج ویندیاں"  (170)                   

او وی تاں انہاں بالیں ونگوں ہا۔ پر او اوں کوں نال نہ کھڈیندے ہن۔ شیت اے کلہیابݨیاوی اوندے واسے کلہا۔ اوں سنجے تے چپاتے شہر اچ او کلہا ورے۔ او آپ ایں گالھ تے حیران ہا جو سارے شہروچوں بس ہک اوہوای ہا جیڑھا ٹھیک وداہا۔ یا ول ڈینبھوں ہن۔ ھالاں جو او ں دے اْتے وی ڈینھبو ڈھاندے رہےپر اْوں دے تے کوئی اثر نہ تھیا۔ اتھاں وسیب دے انہیں ذلیل لوکیں دا ذکر کیتا گئے جیہڑے بھراواں تے بھتریجاں دا حق مار کے اُنہاں تے ظلم کریندن۔اج سجاول جیئں ویلے اپنا حق آپنے چاچے ملک قادر بخش کنوں منگیاں تاں اور اتنا کوڑیج گیا جو سجاول کوں تلے چاڈھایا تے مارݨ کٹن پے گیا۔سجاول آکھیا! ایویں مارݨ کٹݨ نال کہیں دے حق تاں نہیں ختم تھی ویندے ۔ میں اپنا حق منگداں ، میکوں اپݨی زمین الگ کر ڈیو" ملک قادر بخش تے اوندے ڈوپتر قاسم تے احمد سمبر یئے کھڑے ہن" سجاول دے وال پکڑ تلے ڈھایا تے سوگھا کر ڳیا۔ اوندے اُتے ڈانگیں دی واس واساں کر ڈتونے۔ اُوں کوں چْلݨ ای نہ ڈتونے اُوندے سر اچ ہک ایجھی ڈانگ لڳیجو خون دا فوارہ چْھٹ پیا تے او بیہوش تھی گیا۔ اُوندی بھیݨ زلیخا اے ݙیکھدی کھڑی ہائی جھلیج نہ سڳی تے اُتوں آن ڈٹھی۔۔۔۔ بِھرا دی آمشام بن گئی۔ ہک ڈو سوٹیاں اُوں کوں وی جا ہو لگ ڳیاں تے رتورت تھی گی ول ہوش نہ ہس۔۔۔۔ اتنے اچ چاچی اْنہا کوں اُٹھا ٹالھی تلے کھٹاں تے آن لِٹایا۔۔۔۔ سجاول دے سر دے پھٹ کنے حالی وی خون وہندا پیا ہا چاچی شُدی اپنا بوچھن اوندے سِر تے بدھ ݙتا۔زلیخا بیماری دی ماری بخاریں دی پچھاڑی ایویں لگداہا ہن مردی اے۔ رنگ پیلا تھی ڳیا ہَس تے ساہ اوکھا پیَا امدا ہَس۔ جئیں ویلے سجاول کجھ ہوش اچ آیا تاں اُو اُٹھی کھڑا تھیا اوݙھانداپمدا تھبا کے کھمدا ہک پا سے ٹْر پِیا۔ کجھ فاصلے تے ونج پِھرتے بھیݨ دو ݙٹھس تان اُندیں اکھیں کنے پاݨی آگیا ول زلیخا اٹھی تے ڈہندی پمدی اوندے پچھوں ٹْرپی۔ کجھ تائیں ٹری تے ڈیہہ پئی۔ اوندی ہک کْو ک نکتی "میڈا ادا کھڑونج۔ میڈا وقت اخیر ای۔ اپݨیں ہتھیں نال میکوں قبر اِچ دفنائی ونج ادا میں وہندی پی آں اماں ڈے کیا ونج اکھیساں جو اپݨا بھرا وی مردے وقت کلہا چھوڑ گیا تے لاش رلدی رہی۔"    (171)    

سجاول رونداول آیا بھیݨ کوں اَݨ تھبا ما ریس تے اٹھا اپنے نال گھِیلݨ لگا۔ "سجاول اْوں کْوں ہک وݨ تلے آن سمھایا۔ نال وہند ے و اٹر کنے پاݨی دا بْک بھر اُوندے منہ تے چھنڈے ماریئے تے ہک ݙو گھٹ پلائے۔ زلیخا کجھ ساہ اچ آئی تا ں بولی "ادا توں میڈی تات چھوڑ میڈا لکھیا جیویں ہوسے۔ تو ں انہاں ظالمیں کنے اپنی جان بچاتے نکل ونج"اوں بھیݨ کوں مونڈھے تے چاولھٹر دا گھلیندا ٹْرپیا۔ اگوں ہک ٹانگہ ویندا پیا ہا۔ اُوں ٹانگے آلے کوں ہکل ماری ٹانگے آلا بابا کرمیاں انہاں کوں سجاݨ گِھدا اوتکھے ٹانگہ ولاتے آگیا۔ جلتی نال انہاں کو ں ٹانگے تے بہلایا ۔" (172)                                

سجاول تے اوندی بھیݨ شہر وچ امیر محمد خان دے گھر آ رَہے۔سجاول بابا کریماں کوں ول ونجݨ دا آکھیا  بے چا چا کریماں آکھیا نہ بْھتار سجاول سئیں، میں ملک غلام حیدر ہو ریں دہاں نمکاں کھا دم میں تساکوں جتھ آکھیسو چا جْلسان ۔ول او شہر چاچے دے گھرراہݨ پئے گئے۔ "امیرمحمد خان دا پہلے دیہات اچ رقبہ ہا زمیندارہ کریندا ہا۔ پر او سب ویچ شہر آن وسیا۔ اتھاں آتے اپݨا کاروبار شروع کیتا۔شام دے ویلے ملک قادر بخش ، قاسم تے احمد سر جوڑی بیٹھے ہَن تے کاوڑیئے بیٹھے ہَن جو سجاول تے زلیخا کیوں بچ تے نکل گن۔ اوہݨ سوچیندے بیٹھے ہن جو اگی تے کیا کروں۔ ملک قادر اپݨے پتریں کوں سمجھایا۔"ہن تْساں ایویں کرو سجاول تے بلاول دے ناویں زمیناں تروڑتے اپݨے ناں کراؤ۔ اِتھان انہاں دا کوئی نشان ناں رہے۔ کجھ ݙینہ رکھ تے انہاں سجاول ہوریں دی زمین اپݨے ناں انتقال کراوݨ دی بھج دھرک شروع کر ڈتی۔ پرجڈاں او عدالتی کاروائی سانگے گئے تاں اگوں رِٹ تھئی پئی ہائی۔ سجاول ہوریں دی زمین تے کہیں چھیڑ چھاڑ تے حکم اِمتناعی دا آڈر تھیا پیا ہا۔ مارکہ حیران تھی گئے۔ ول پتہ لگا جو اے کاروائی سجاول ہوریں دے نانا ملک فیروز کیتی اے۔  "  (173)

ڈینہ گزرن لگ پے ہک ڈینہ سجاول باہر لان اچ کرسی تے کلہا وݙا مونجھا تھیا بیٹھا ہا۔ او اپݨے حال تے سوچیندا بیٹھا ہا جو اساڈے نال کیا تھی گے اتے اڳی تے کیا تھیسے۔ اپݨیں دے خون کیوں سفید تھی ڳن۔ سجن دشمن بݨ ڳن میڈا سکا چاچا تے سکے سوتر ہکے ڈاڈے دی اولاد او کیوں ا ساڈے ویری پے ڳن صرف اساڈی جائیداد ہڑپ کرݨ دی خاطر۔ ول حالات سْدھرگئے تے وستی دے حالت ایں وٹیج گئی۔ "اتھان ہن ہر سہولت موجود ہائی ۔ ڈاکٹر بلاول اپݨی وستی دے نال ہک وڈے رقبے تے عالیشان ہسپتال بݨویا لوکیں کوں ہر طرح دیاں علاج معالجے دیاں سہولیات ملدیاں پیاں ہن۔ اِتھاں ہک ہائی سکول کْھل گیا ہا۔ ڈاک خانہ بݨ گیا ہا۔ شہر تک ہک پکی سڑک بݨ گئی ہئی۔ بَساں چلدیاں پیاں ہَن ۔ فصلاں اَچھیاں پیا تھیندیان ہن لوک خوشحال تھی گئے صلح صلاح تے پیار محبت ودھ گیا ہاتے ہر طرف امن امان دا دور دورہ ہا" 

 حوالہ 
سرائیکی افسانے تے ناول وچ دیہاتی منظر نامہ، تحقیقی و تنقیدی مطالعہ (مقالہ نگار: صبیحہ منظور )  نگران مقالہ ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی