ݙاکدر نبی بخش خان بلوچ

اساݙے سِر چِٹّے تِھی وال کُھس تے ٹِکّݨ ٻلّݨ پَے ڳی اِے ۔ اَکھّیں کُوں دھاٻے آنوَݨ پَے ڳن ۔ ݙند اَدھ بھڄ بُھرڳے بَچدے کھڑکدے کھّڑِن۔ وات پَٹّݨ کنُوں اَڳے ہَتھ کنُوں گِرانھ ݙہہ پَمدے ۔چیلھ کُٻی آن تھی اے ۔ ڄنگھاں وِلھڑدیاں وَدّئن ‘ ’’تُھک بَگّی تِھی ڳی اے‘‘ چَپ لَڑکدے وَدِّن ۔سَندھیں دا ساہ چُھڑَیٔ وَدے۔ بُودکیں وِچ آئے وَدُّوں ‘ چِھن پَرُوݨ تھی ڳیئوں تِے اَڄاں ݙاکدار بلوچ وِی مَنّو اُوئیں دااُوئیں ٹُھکیّا پِے‘ پُوریا پے ‘اَصلُوں ٹِک مار ڳے ۔ وَال اُوئیں پُٹھّے لڳے پِننس ‘ تِݙی مُچھاں اُتھئیں دِیاں اُتھئیں ۔ سُجاݨ پَرے کنوں پَمدِی اِس ۔ ݙوں سَو ٹَرئے سو کوہیں دی منزل مار تے جھنگ جھَر وی اوویں چَردا چُڳدا وَدِّے‘سَنجھے کچہری وِچ ٻہندے ‘ اَسُّر توݨی چُلدا نِیں ۔ کچہری دا گَھنڈ اِے ‘جُھوٹے تاں پِچھّے آ اِی وِیندِن ‘ ٹور ساڳی ‘ٹریہہ وَرئیے اَڳ آلی ۔ سِدّھا سِیبُت وِی اُوئیں دا اُوئیں ‘ناں لَتّھل ناں چَڑھئیل ‘ ݙڈھ جِتلا نِکتَل ݙٹّھا ہاسے ہِک ݙو ݙا وَت کیا دَا ہِک تِل اِیݙے اُوݙے نِیں سُرّیا ۔ اَلانوݨ اُوہے اُٹّھݨ ٻہݨ جیویں ݙیکھدے اَمدُوں ݙیکھدے اَمدُوں ۔ چاندی آلا رُوپا یا اَڄ وِی ہَتھ آوے وَجَؤنس تاں وَڄسے ‘ نِج نِج ہوندے کھوٹ سَدائیں مُنجھل ۔ ݙاکدارستَّر آلا ہے اَسّی کُوں وِی بِھیڑی وَدّا ہووے تاں مَنݨا پَئوسے ۔ سَچی چینی وانگݨ چِلکدا وَدے ۔ ٻیا کیا آکھیانس کُٹ دَا سَچّا کٹورائے ۔ واہ جُوان تیݙے جٹّرے ‘ پَڑّھݨ لِکھّݨ ‘بَھڄݨ ڈُھرکݨ ‘آ وَح‘ ݙے گِھن ‘کھانوَݨ پِیوݨ ‘ ہَنڈانوَݨ ‘دَا وِی تکڑائے ۔ ݙوجھا گھر سَٹھ کنُوں اُتّے ہا تے کِتّا ہَس ‘ مَتاں آکھو کِھل اِے ۔ پِٹیندا تاں ٻیٹھاںیارا اِیہو جُوان کُشتے کَھمدے مَہما تِے غُزران اِس ‘ ہِس کِیا۔

بَلوچ صَیب سندھ کُوں جِیویں چا تے جِیویں جِیویں سانبھئے ‘ سو علامہ دائود پوٹرہ ‘آئی آئی قاضی ‘ ابراہیم جو یو تِے ٻئیں دا ناں سَدّاں پِے گِھنّو پَڳ بلوچ کُوں ٻدھݨی پَؤسے ۔ میں تاں آپݨی ڄٹکی ڳالھ تاں ہِے پَر آکھݨ کنُوں ناں رَہساں‘ جو ہِیں منزل تِے تاں اُڑدو مَؤلی عبدالحق وِی ناں پُڳا ہوسِے ۔کِیویں جو اُڑدو تاں خیر نال مَکھݨیں دِی پلوڑ ہئی ‘ بادشاہیں دے ہاں کُوں وَح لڳی تِے لیٹی ‘ جھولئیں وِچ کھیݙ کُݙ تِے جُوان تھی ‘ بادشاہ جیڑھی ٻولی ٻولے ہر کوئی اُوہا اَلیسے ‘بَچدیاں ٻولیاں تاں وَل ڳݨ وِچ نِیں اَمدیاں ݙتِڑیج ویندئن ‘ مَردیاں وَل وِی نِیں پَر سَہکدیاں تاں وَدّیاں ہوندئن ‘ بلوچ صَیب سندھی دا سُݙ کَݨ ناں سَٹھّیا ۔ علی گڑھ ‘امریکہ ‘جھا ڳئس وَدِے ‘ تات سندھی دی ناں سَٹّئس ۔ ’’ٻیلاین جا ٻول‘‘ ۔ امریکہ وَجݨ کنُوں اَڳے جوڑ بݨا ڳھدی ہَس ۔ عربیاں ‘ فارسیاں‘ انگریزیاں ‘سَبھّے ‘ پڑھی وَدّا ہا پَر ہاں تِے پیئونِنس آپݨے اُوہے سندھی ٻول‘ جیڑھے اَݨ پڑھ رَہک دَھݨوال تِے کسبی وَدّے جھنگ ‘جَھر روہ جَبَل وِچ ڳمدِن‘ بَڑَ ئونتُو لیپے چوپے تے گھارئیں کنُوںبَچّل تِے نِترئل اِن ‘اُوہا ٻولی وِچڑئل سچڑئل نِیں ہوندی ‘ نِج تِے مِٹھری ہوندی اِے جوڑتُو نیں ہوندی ۔جَنھ کُوں شَہرئیں کَھٹّی لَسی کَر ڄاتا بلوچ صیب ہُوں کُوں ڳل لاتا۔جݙاں بلوچ سَندھلا ٻدھا ہا ہُوں مَحل لوک ٻولی ‘ لوک سَمّل ‘لوک سِنگار ‘ناں ساری مݙی کُوں ’’دَہقانی‘‘ کَرڳݨیئُس۔ اُہو ݙینھ ۔ ! کانبا کَڈھ تِے آن چُݨ پُݨ تِے ڈُھکیّا۔ چالہِی وَرّھیئے کنُوں کَرَہئی ٻدّھی اَمدے۔ وَستی وَستی‘ گھر گھر ‘ٹولیاں چا بݨایُونِنس ۔ جِتُّھوں کِتھُّوں لولئیں‘ چَھلئیں ‘ݙوہڑھئیں ‘ بَیتیں دے وَسکار تِھئے۔ ہزاریں مُونہیں کلام وَݨ وَݨ دی ٻُوٹی آن گݙ تھی پَر اَجݨ ٹِریہہ ناں پی مَرے ۔ پِچھّے آپ نِکتا‘ اَڄ اِتھّاں فزریں اُتھّاں۔ ساری سندھ کُوں جھاڳ لَتاڑ تے آن ٻہے ہَے تاں ٹَھہیّا ‘ پُڄدا نِیں تِے وَل لَہہّ پَمدے۔ اِیہیں لُندھاپ اِچ وَدّے کاڈھے کڈھیندا۔

اَساݙے کنّیں ناں جَنّیں‘ کیجھیاں کچہریاں تِے کیا دے سُگھَّڑ۔ ماسٹر فاضل دا اَبّا اُوئیں اِی مُٹّھل ہا ۔ ماسٹر صَیب کُوں ہِکاّ تار لَڳلّ ہئی ‘ ݙاکدار بلوچ کُوں آناں ‘ ݙاکدار بلوچ کُوں آناں ۔ کُنڈ وِچ ٻہہ تِے سِٹ مِٹ کِتّونِیں ‘ اَسّاں کُوں تاں اُوں مَحل سُدّھ پِی جݙاں سوہݨا آن لَتّھا ۔ اَٹھ ݙئہ شَر کوئی مَہَّر ہَن تِے پَنج چِھی آپݨے ڳوٹھ دِے وِچار ڑے تِے ٻے اَسّاں ‘ میں ماسٹر فاضل ‘ منشی احمد بخش تے اَبّا ۔ پَہَّر تاں ناں اَدھ پَہَّر کَھن بلوچ صیب شَرّیں نال ݙے گِھن کِتّی۔ اَسّاں کَݨاّ کَݨاّ بَیت سُݨی وَدِّے ہاسے ہُݨ سُݨؤ سے جواِیہے چَھڑے چار ٻول نِیں اِے تاں ہِک ہِک کَلّی وِچ سَو سَو ڈُھنگ رَلِئیل اِن ۔ گھݨا کر مسلمانکیاں ڳالھیں ‘ کَنھ صوفی‘ کَنھ وَلیہہ دِیاں کرماتاں ‘ ہِیر رانجھا ‘ سَسّی پُنوں ‘ لیلا مجنُوں ‘ مُومل راݨا‘ ہِک ٻے تِے ساہ ݙیوݨ کشالے کرݨ ‘ دودا چنیسر وی ۔ ٻے اُٹَّھݨ ٻہَّݨ دِے ݙکھ سُکھ ٻُجھارتیں وِچ لُکّل ہَن۔ ٻُجھارت دَا بَھنَّݨ ڳالھ کُوں لَبَّھݨ ‘ کَرݨ دِی نِیں سُݨݨ دی ڳالھے ۔ جِتلے توݨی کچہری وچ  ٻہہ ناں ݙیکھو اُتلے توݨی کچہری دی ڄاݨ ناں پَؤسے پَر کچہری دا سنگار وِی کچہری وِچ ہووے‘ کچہری ڄمانوݨ برسانوݨ وِی بلوچ صَیب کُوں ݙا اَمدی اِے ۔ بلوچ صیب وِی اَݨ سیکھڑُو ہا ۔ لکھّیئس جو میں جݙاں آپݨی ڳوٹھاݨی (دہقانی وی آکھیُس ) لکھ پَڑھ کُوں چاتُم پِچھّے آپݨے ڄٹ بِھرانویں کُوں سَݙ تِے ہِکّے تھاں وِچ کھادُم ‘ نال ٻیٹھم تِے کچہری کرݨ دے اَلا ٻول سِکھیّئم ۔چَھڑا سِکھیّا اِی ناں …… کچہری دے ٻے ٻے نَوّیں بَݨا بَݨایُوننس ۔ اَڳے ناں تاں ٻُجھارت ݙے تٖے ٻہہ رَہندے ہَن ‘دَڳ ناں ݙیندے ہَن ‘ہُݨ دَڳ ݙیوݨ دی رِیت بلوچ صیب گھت ݙتّی اے۔ سَسّی اِے ‘ مومل راݨا ئے کِتھُّوں اَئے ۔ تئیں وِی جِند ݙے تِے ٻُجھارت کوئی بَھنّیں تاں بَھنّیں ڄݨی وَݨی دَا کم نِیں ۔ کچہری دا ناں ڳھدّووے تاں پِچھّے بلوچ صَیب ڄاݨ اَجّھولَتّھا ۔ سندھ دی کوئی کُنڈ کَچھ بلوچ صیب کنُوں لُکّل‘ میں تاں آکھساں کوناں ہوسے ۔ ڳوٹھ ڳوٹھ گھَٹی گَھٹّی وِچ کچہری کِتی ہوسِس ۔ تِرہا یا کھوہ کَنیں ناں دریاہ آپ چھولیاں ݙیندا ہَر جا تِے وَح پُڄدے‘۔ سُگھڑیں ہِک ٻے کُوں کھکھولیا‘ ڳولیا ۔ ٻُجھارتیں دِی ݙے گِھن چَھڑا سُگھڑیں ناں بلوچ صیب وِی ݙتا گَھدا‘ ٻُجھارت ݙے تِے مُکشے ہَے ٻیٹھا ۔ اَدّا ککھّن مُوں وَیٔ لکھّن مُوں وَیٔ ‘ دِھکّن مُوں وَیٔ ۔ اجاں ناں وَیٔ ‘ ادا تَلّھڑ ‘ سُوئی ‘ سُؤا ‘ ݙنڈا ‘ دَھندا ‘ ݙنڈھ ‘ ڈُھونگر ‘ گھوڑا گھوڑی ‘ بِھینڈی تُری ‘ رِچھݨی ‘ چورݨی ‘ چور چُورا ‘ کَوڑا کُوڑا ‘ ٻانہی ‘ چُوڑی چُوڑا ‘ اَجّاں ناں بَھڳی ‘ اَجاں بُھتار بچے ۔ واہ اَدا واہ ‘  بَلے ۔ بلے کوں گھݨا ایجھا چھکے ہَے بلوچ صاحب جو چس پی آوے ہَے۔ اَدا مولائی ادا فقیر اجاں کھڑی اِے ٻُجھارت بَھنو تاں مَنُّوں ۔ اُو چتا نالے چگا شَر دِے واتُوں اَلا ہے کِیویں ٻُجھارت بھڳی کِیویں تُرٹّی ‘ بلوچ صیب ٹَرّپ مار وح بھاکُل پاتُس ‘ اَدا مَرِّی وَیٔ ‘ بھاکُل کِیا دَا اَصلُوں چمبڑیُس وَح ۔ اِیہا آپت گیری اَسّاں سارئیں دے ہاں کُوں لڳی ۔ گھڑی دِی گھڑی وِچ ݙاڈھے ہیݨے دِیاں وِتھّیاں میل ݙتّونِنس ۔ ہِک بھولڑے سُگھَّڑدئیں چَہکیں تِے ݙاڈھا ٹَہکیا بلوچ صاحب۔

بلوچ صیب تاں بادشاہ اِے ۔ سِرائیکی سِرائیکی دِی وِی دُھم گھتّی اَمدے ‘ وَت حملؔ سرائیکی اَلائی اِے سچلؔ اِے فلاݨائے فلاݨائے ‘ تِے وَت حملؔ تے مولوی لطف علی دی گَہّو اِے ۔ کرسٹوفر شیکل جَنھ کُوں اَساݙے سِرائیکی مارکا کُلّہے تِے چاتی وَدِّن او تاں آکھدے سِرائیکی دھار ٻولی بَݨدی وَدّی اے اَجاں ‘تِے اُو ݙوں سَت ماڑ بھانویں کُھو جِتھاںجتھاں پَکل سِلّھ اُساری وِچ لڳی اِے اُوں تِے سِرائیکی لِکھّیئل اے ۔جام سکندر اوّل پنج سو سَتیں اُتّے سَتّر وَرّھئے اَڳیّ 1413ء وِچ شاہی تے ٻیٹھاہا ‘ اُوندا ناں ڳݨوِیندا اَئے ۔ سِلّھیں آلے بَیت اِتھئیں گݙ کر گھندُوں۔ ݙاکدار بلوچ دی کتاب دا ناں اِے ’’سندھی ٻولی ء ادب جی مختصر تاریخ‘‘۔

سِلّھاں سِلّٰھ بند تَھپیاں پَھڳیا نام نصیر

کُھوہ کھٹایا پُٹّر گانمݨ دِے اُنَّڑ نام ہَمیر

وقت سکندر بادشاہ ملک دَھݨی پہلوان

رعیت راضی ایجھی جو ٻُڈھا نِت جُوان

ہِک لکھ سِلّھاں لڳ چُکیاں تِھیا کُھوہ تمام

تِریہہ اُتّے سو ٻوٹی باغ دی رادھی اُنَّڑ ڄام

سِلّھ تَھپّی تپھٹاڑی صابو ناں کوہاری ٭٭ دلوراء دی واری سِلّھ پکی ٻل ڄانبھے تے

’’تھپَّݨ آلے تھپّی سکندر دے وارے دی‘‘

کوئی آکھے سِلّھاں کَنھ پکایاں دلُو ناں کُہاری

ڄانبھے دا ٻل ٻلایا ‘ شاہ سکندر ‘ واری

بلوچ صیب اِیہا ہِک ناں کئی پُستکاں لکھّئن ۔ چُݨ پُچݨ کُوں یَکائی لَگاّ اَمدے ۔ شاہ شریف بھا ݙائی دا رسالہ ‘ غلام محمد خانزئی دا رسالہ ‘ لِیلاں چنیسر ‘ سوہݨی میہار ‘ نُوری ڄام تماچی ‘ ݙوردے بَیتیں دا تَھٻا ۔ ݙوردا ناں گِھنݨ تاں سُتھرائے ‘ اِیہا منزل جھاڳ ݙیکھیں تاں کَل پَوِئی ‘قُذرت ‘ سوا لکھ ‘ پنجتنی ‘ امامت ‘ وِلَئیت تِے بیاں وِی اَڄاں ݙور دِیاں کئی دِھرّاں اِن ۔ اَڳارے وِی میں اِیہا ڳالھ کِتی اِے جو سارے سندھ دے تکّ وَنڈ‘ ٹولیاں ٹَھہا ‘ کَنھ کُوں آکھیُس تُوں قصّے گݙ کر ‘ تُوں بَیت‘ توں ٻُجھارتاں ‘تُوں ہِے تُوں ہو ۔ جیݙوں کیݙوں وَسکار تھی ڳے ۔ سَبّھے کِھنڈرئیل موتی گݙ تھیندے ڳے ۔ اَجاں ڳول پُھول‘ پُچھ ڳچھ ‘چُݨ پُچݨ ‘کنُوں ہَتھ کونھئیں کَڈھایا ۔ تول تک دا سُنارا تاں بلوچ مُنڈھ لا دَا ہے پِیا ۔ چَھڑّے بَیت ۔ سَسّی پُنّوں ‘ مومل راݨو ‘ عُمر ماروئی ‘ سندھی موسیقی ‘ سندھی ڳانوݨ وَڄانوݨ ‘راڳ بھاڳ ‘وِچ وِی بلوچ صیب آکھ تاں سلامتؔ نزاکت ؔ نال مُہاݙا ݙیوݨ جوڳاہا ۔ ہا تاں کتاب پَھہکا مارُیئس ‘ رَسماں رِیتاں ‘رِواز ‘سَوَّݨ سُوٹر‘ نِینگری دِے پار کِیویں کڈھیندِن ‘ ٻُڈھڑِے دا مَہتام کِیویں کریندے نِنگراٹ دَا پِٹکا کِیویں گھتیندے۔ذری ذری ‘ بُھور کچور کُوں گݙ کَر تے سِنگارݨ ‘چھپواوݨ کِتّے ’’ سندھی ادبی بورڈ ‘‘ٻیٹھے چھا ۔ سورٹھ راء ݙیاچ تے ہِیر رانجھا ‘ حملؔ فقیر دا سندھی سرائیکی کلام وِی بلوچ صیب کنُوں کِیویں چُکّے ہَے ۔ چچ نامے کُوں وِی ہَتھ کنُوں ناں وَجݨ ݙتُّس ۔ زیر زَبَر بݨا ِتِے سورئیس ۔ جَنھ جَنھ کِتاب کُوں تُھک تھمبَھݨ کِتِس ‘مُہاڳ لکھّیئس ‘حَد مُکَیّ اِس ۔ مَولودیں دی سَرّی پوندیں اَلاہے آپ ناں اَلّو بَھلو کریندا ہوسے ‘ سئیں پَگارے دا ہَتھ ڳھدل تاں ہِے پیا ۔ ٻیلے آلئیں دے ٻول گھر ٻہہ تِے کوناں گݙ کِتّے ہَنِنس ‘ ٹٻے ٹَکّر لَئی ‘لانڑیاں ‘لَتاڑ تے توڑ چڑھّیاہا ۔ ݙاکدار غلام مصطفیٰ خاں نال رَل تِے اُڑدو ‘ سندھی ‘ ‘ سندھی اُڑدو لُغت جوڑئیس ۔ سندھ دے اُڑدو  سَینرئیں دے شجرے وِی گݙ تھئے ۔ کئی شجرے گھݨئیں پاڑیں دے ٻُݙ دے ٻیڑے تارئیے ‘ کوئی ٻُݙے ۔ آساݙے وݙئیں دی ٹھہئیل مسیت دا ناں وی چاتُس جو بِھٹائی گھوٹ گھوٹکی (صاحبن جو لؤ) دی ہِیں مَسیت وِچ دیرے لاتِے ہَن۔ مَلودِیں تِے اُٹھّیا تاں اِے وِی ݙسلی ڳیا ‘ دُعائیں کِیویں مَنگیندئین ‘ کِیویں کریندئین ‘ وَل اُوݙوں جانوَݨ کنُوں گِھن تے وِیانوݨ توݨی دیاں ڳالھیں ‘ مَگݨا ‘ پَرݨا ‘ مَرݨا ‘ سُپنے ‘جا دُوں ‘رَمِلیاں ٹُوݨے ‘رَڳ رَڳ کُوں ٻدھ تے ہَتھیکا چا کیتُس ۔ سارے جہان کُوں ڳݨ سُݨوایُس پر شیخ ایاز دَا ناں نِیں گِھندا ۔ اَلا ہے کیوں۔ اساں تاں سُݨدوں بِھٹائی کنُوں پِچھّے کوئی ڄئے تاں اوہو شیخ ایاز اِے۔

سندھئیں بلوچ صیب کُوں چاریں پاسُوں چاتا ۔ جَنھ کُوں جیڑھی شَہہ جِتُّھوں ہَتھ اَئی ݙوا پَٹھّئس ۔ پَر وݨ بَݨ تِے ٻیٹھا بلوچ صیب چھاݨ کریندے ۔ سندھ کنوں ٻہَّر وِی جِتھّاں ڳیا سندھی سندھی کریندا ڳیا ۔ انڈونیشیا وِچ سُرسا مُنڈری وَح لَڈُھس ‘ اَساݙے سِرائیکی تَل وِچ مولوی لُطف علیؒ دی قبر توݨی وَح پُڳا ‘ قَبَّر تِے کَھڑ تے پُھوٹو کڈھایوُننس ‘ سیفل نامے دا مُہاڳ لکھیئس ‘ پڑھ تاں ݙیکھوجُوان کیویں کممدِن۔ میں کنیں بلوچ صیب دیاں ڈِتّل پنجوی ٹریہہ پُستکاں ہِن پِیاں۔ مَیں سَبھنئیں دا مُنڈھ پاند ناں‘ سَبھنئیں کُوں مُنڈھ کنوں پاند تئیں ݙٹھے‘ کنھ دِی ڳالھ وانگوں پِیرا کُوڑ ناں مَروا کتاباں چَھڑّیاں ݙٹّھیانئم‘ پڑھیاں وی ہِم ۔ بلوچ صیب کُوں پڑھو ناں پڑھو چَھڑا سُݨو چا تاںاُٹھ کتابیں دے آکھ تاں اَساں آپ پڑھ ڳھدِن۔ بلوچ صیب اُوئیں وِی ݙوں ٹَرئے پھیرے پُٹھاڑک کتابیں دی وی میکوں ݙتّی وَدّے۔

بلوچ صیب پہلے پھیرے آیا تاں بُخارے تِے نَلّہ رکھی میں آپݨی ڄاݨ اِچ مُہانڈرا بݨیا تِے پُچھانس کھڑا ‘ سئیں تُساں گھݨے پڑھئیل او ۔ اِے تاں اُوہا ڳالھ ہئی ‘ کُھوہ وچ جھاتی پا تے ‘ سُمنڈر دِی مَݨ تِے کھڑ تے اُنھیں کنُوں پُچھی جے ادا تئیں وِچ گھݨا پاݨی اِے ۔ بلوچ اَݨ کُھٹ اِے ۔ پڑھ لِکھ دَا دَریاہ اِے ‘ پِیا وَہندے ‘ چُکا‘ ٻُک ‘ لَپ ‘ڈُھک آپ وَسُوکا جیکو سیکو پیندا کھڑے ۔ بلوچ صیب دے نِڑیال تِے کوئی وَٹ ناں پِیا‘ اُوں میں جہے وَݙیرکے پِیر کے پِیراݨے ٻال کئی چارئیے ہوسِن ‘ تَرسَلا نال میکوں کھڑے ݙسئس ۔ میں پُچھ تِے بِے شُم تِھیئم پَر ہُݨ سِر سَٹّی سُݨا کھڑا۔ اساݙے دَہمان تاں گھݨن پَر بلوچ صیب دے خلیفیں ممتاز مرزا ‘ شیخ محمد اسماعیل دا ݙپارہا ٹھارݨ دی جاہ ناں لَبھّے ۔چیڑ دے ݙینھ ہَن پَر ہَن شئت ݙاڈھے تِکھّے ۔ پِچھے کئی پھیرے بلوچ صیب آئے پَر سیالے دا ‘ اُنہالے کنُوں اَسّاں آپ کَڈھوائی آیُوں ۔ بلوچ صیب لِیکھیں کھادھے جَتّیں نال ایویں گوݙے نال گوݙا رَلا جُڑ بَݨ تِے سُر سُر تِے پِیا ٻہسِے ۔ آکھ تاں ݙوں ٻول پڑھویندے ۔ ڄٹ وِی آکھیا میں وِی ہاں ۔ اُوں دے سلھڑیجݨ نال اِیہے پریم اِن جو جیڑھا ہِک پھیرے بلوچ صیب دی وَٹھ وِچ آئے‘ جیڑھا ہِک پھیرے بلوچ صیب دی کچہری وچ ٻیٹھے اُوہو کجھ سِکھ تے اُٹّھیئے تِے بلوچ صیب کُوں وِساریا نِئس ۔ بلوچ صیب دِئیں کچہرئیں دا مور عبدالرحمن مَہیسر وِی میݙے ہاں کنُوں نِیں لَہندا ۔ وَہ جو نینگر دِی رُوحانی اِے ‘ بلوچ صَیب دے سوہݨے اُٹھݨ ٻہَّݨ ‘ اَلانوَݨ ٻولݨ ‘رُسݨ وَسݨ ‘دِی ہِکّا تار کُوں ݙیکھ ݙیکھ تِے گھݨے سِکھ ڳن جو اِتھئیں ہِیں جہان تِے کیویں وِیلھا ٹَرَپاوݨائے۔

عبدالعزیز میمنی عربی دا وَݙا ڄاݨو تِے بلوچ صیب اوندا شِر گد ہا‘ خُطابی ہا‘ آکھدے میمنی عربئیں کنُوں وِی گھݨی عربی ڄاݨدا ہا‘ کُھلیا جو سَئی استاد میمنی دیاں گھݨیاں ڳالھیں سُݨایوننس۔ میمنی کنُوں ہِک واری عربئیں پُچھیا اَساݙی عربی کنُوں وِی چگے ٻول کوئی ٻول ڳے ‘میمنی آکھیا ٻیا تاں ناں پَر غالبؔ ؒ ہا۔ غالبؒ دیاں ٹَرَئے کافیاں ہِکّا ساہی عربئیں کُوں سُݨایوننس ۔ چیتا جا تے آ ڳیئونیں ‘ بلوچ صیب آکھیا اُنھیں وِچُوں ہِک اُوہا ۔

سب کہاں کچھ لالہ و گل میں نمایاں ہو گئیں

خاک میں کیا صورتیں ہوں گی کہ پنہاں ہو گئیں

وِی ہَئی ۔ بلوچ بَیرؔونی کُوں گھݨا وَݙا‘ دھرتی اُشمان دی ڄاݨ سُجاݨ تِے لکھ پَڑھ دا پنڈت ڳݨیندِے ۔اُوں کُوں اِے وِی وَݙا ݙکھ اِے جو آپݨے مُلخ اِچ ٻالیں کُوں لِکھانوَݨ ‘ پڑھانوݨ صَفّا تَلا ڳھدی پِے ‘ جِتلے توݨی کوئی ڳورا نقلی تِے نَٹ شاہی ناں لاوِے اَسّاں کنھ لِکھّت کُوں توݨی جو آپݨی ہووے ‘ ناں مَنُّوں ناں آپݨا کرُوں ‘ ٻیا تاں ٻیا آپݨا دِین اَساں یہودئیں کنُوں وَدِّے پَڑھدُوں ۔ اِتھاں آ تِے اِیہے بھولے دِی چُت وانگُݨ ٻوتھ آلے منصور حلاج کوں اُتِّے چانوݨ دا تَرلا کریندن۔ آکھدے اَسّاں کُوں آپݨی گِلاّ تِے زور ‘ چَگائی کُوں گَھٹ وَدھ ڳمدُوں۔ جمیل جالبی تاں چگا بَھلا پاکستانی اِے ۔ پَر بلوچ صیب اُوں کُوں نِیں کھنیندا اَتِّے غلام علی الانہ ‘ متاںآکھو جی الانہ ‘ کُوں سندھ کِتّے پنجاپ دا چھاڑتا آکھئیُس۔ بلوچ صیب کُوں روزی دی تاں ہَس ‘ وزیری مُشیری دی لوری تاں کوناں لڳل ہَس پر تھولہی گھݨی وِنگارپَڳ دھݨی (پیر پڳارا) دے وارُوں شَئت ضیاء الحق وی اِیہا سُوں واس لَہّݨ دی وِی وُڑِّھئس جو ہُݨ بُھٹّے کُوں پھاہی جو چاڑھُوں تاں لوک اُٹھسِن تاں ناں ‘ ڳچّی تاں ناں لَڳسِن ‘ گِھنسِن ۔ کوئی جھیڑا تاں ناں پَے وِے سِے ‘ کوئی باہ تاں ناں ٻلسے ‘ اَسّاں آکھُوں ہیل بلوچ صیب کافی ݙوڑھے کُوں سَٹ تِے بادشاہی دِیاں بَندیاں کیہاں پَٹّی وَدّے ۔ پھیرا مار تِے وَل ڳیا پِچھّے اَسّاں وَدے بھولے بَھنئِّن سِے ۔ ہَئے وُو بُھٹّو آ تیݙی رَت سَہانگی کَرَّݨ وِچ کیجھے کیجھئیں بَروٹَس (Brutus)دے ہَتھ اِن۔

نَوّیں نَوّیں یاری لڳی‘ اَسّاں آکھیا سندھ دا صُوبا اَساݙی مُٹھ وِچ اِے ۔ ہَکَّل تاں ݙیکُھونس ‘ بھڄ تے حیدر آباد سِندھ وَح لَتّھُم ۔ حالی حوالی تِھیؤسے ‘ ماسٹر فاضل اَسّاں نال چَپراں لیندا آیا ‘ اُڑدو دا ڄاݨو سُجاݨو‘ تول تَکّی ‘نظیر صدیقی آکھی کھڑا ہا میکوں ڈھاکے کنُوں کَڈھ تِے کراچی وِچ کِتھئیں ناں کِتھئیں سَٹّو‘ توݨی اُڑدو کالج وِچ سَٹّو ‘ سَٹّو سَہّی۔ بلوچ صَیب اساݙی ڈراہ بَڈ راہ ݙاڈھی کِتّی ‘ ہک چِٹّھی انگریزی ٻولی اِچ لِکھ ݙتُّّس غلام مصطفی شاہ کَنیں ۔ چِٹّھی چانوَݨ اَئوں سِدّھا ٹَھکا وَح کِتوّسے شاہ صَیب دے بنگلے تِے کراچی ۔ اَکھوایُونِیں سَویلے دفتر وِچ اَئو ۔ وَجاں تاں ہِک بَلا وَݙی میز کوٹھے دِے اَدھ وِچ رکھّی اے‘ پَنج چِھی کُرسیاں اِن ۔ نِجھا تِے ݙیکھاں تاں پیر بادشاہ کرسی کُوں پِچھیتے ڈاٹھی پَھڑّھا تِھیا پے۔ ناں سِدّھا تھیا ناں آکھیئُس ٻہہ جیویں ہَتھ پیر ٹھاہی پِیا ہا پِیا ریہا ۔کَن اِی ݙپّھا ناں کِتُّس ۔اُتَھئوں گُرُّک تِے آکھیئُس ‘ ایہو کم ناں تھیسے ۔ نظیر کُٹ مار کر تے پاکستان ٹُرٹّݨ کنُوں اَڳے ڈھاکے کنُوں کراچی آپݨے لیکھے ہَتھ پیر مار تِے آن پُڳا ۔ ہِیں وِچ اِچ کئی پھیرے بلوچ خان کُوں آکھ آکھ کَھَّڑُم ‘ اَڄ تئیں چَھڑّی چَھپ ماری اَئے ‘ ماسٹر فاضل دِیاں ݙاکدار بلوچ ‘ ݙاکدار بلوچ کریندئیں جَھڳیاں وَل آوے نِنس ہَے ۔ بلوچ صَیب دِیاں چھیڑاں کما کما گوݙے گَس ڳیئوننِس اُوں کِتّے میں گھݨا حُجئیتا اَلایُم ‘ سئیں اِے کیا پِے کریندو ‘ ایجھے پَڑھیئل گٹھل پِٹھیل ماسٹر فاضل کُوں سکھر وِچ پِے سَڑیندو ‘ اِینکوں اِتھئوں کَڈّھو ‘ آپ نال سَلھاڑوس ‘ اِسلام آباد دِے ݙادَاہِیں کنُوں ٻیا اُتّے کَون اے ۔ اِیہا لٻاڑ ٻیا ناں تاں گَھٹ کُنوں گَھٹ ݙاہ پھیرے تاں میں ماری ہوسِم ۔ بُھتار مُشکَݨ کنُوں اَڳیتے ناں چَڑِّھیا ناں ٹُرّیا ۔ میں آپݨے بَھِڑیجے دی نوکری دی بَھڄ ڈُھُرک وِچ اسلام آباد وَح نِکتُم ‘ ٻیلی اِتھئیں بلوچ صَیب وِی ٻیٹھے ‘ مان پَکّرپَوّے ‘ کئی گَھٹّیاں کَچھ تِے اوڑک لَبھ ڳھدُم ‘ سئیں منڈرئیں وِچ وَݙے وَݙے تھیوے ٹَھمکائی سُلفی دے سُوٹے لیندا کھڑا ہا ۔ کَھڑ خُشامت مِڑیٔ کِتُّس ‘ چانھ تِے ہِک کتاب اَسَّانکُوں پَھٻی ‘بَچدا نانگیں آلے پُھوکے۔ حُکم  تاں مَنݨا ہا ‘ رات دا محفل لاجا ڳر گَھت نَؤں کافیاں رِیل وِچ بَھروا پَٹّھئم۔ ڳانوَݨ آلا ہا امام بخش مَہَّر ‘کافیاں ہَن نُور شاہ باقل پُوری دِیاں۔ امام بخش پَکّا کنواٹ تاں کَینی پر نُور شاہ کُوں یکتارے چَپڑِئیں ‘ ڈھولکی دی سندک تِے وہ جو ٹَھمکیندا ہا ۔ ڈھولکی سنجر پُر دے ارجنؔ جی وَہ جودِل جہی وَڄئی ۔ رِیل بھر ٹَھہا ٻدھ تِے جَݙاں اِسلام آباد پَٹھ ٻیٹھُم ‘ مار ٻیلی ہِک اُتارا ہِک نَقّل آپݨے کِتّے وِی ٹھاہݨی ہَئی ۔ لِکھ لِکھ تَھکِّم‘ آئے ڳے کُوں پِٹیندا ٻیٹھاں اللہ بچایا خان تھہیم سَکھݨی رِیل وِی اِسلام آباد چاتی ڳیا جو بلوچ صَیب کنُوں اُوہے کافیاں بَھّری آئوساں ‘ پَر بلوچ ’’صَیب‘‘ اَڄ توݨی کَؤ ناں ݙتّی۔ اَسّاں کَنیں دِین دا تَھمبھائے توݨی لِکھت پَڑھت دِی تُھوݨی ‘ وݙیرپ دی کِلّی کندھ اِچ لَڳل اِس۔ اَسّاں کُوں وَہا وَہا ساݨا کر ‘مِکھ کَڈھ سَٹے سِن‘ آپ تھَمبلی ڳھدی پِے ہوسِن ناں تاں اِے آکھ تِے ݙورݨا بَھن ڳچّی کڈھ وِے سِن ‘ وَہ میاں واہ اِے ہُݨ اَساݙا شان اِے ۔ اَسّاں وَدے شفارتاں کروں ۔ پُچھّو نیں جِتھاں وَڈّھی تے شفارت عُزبا ہووے اُتھئیں ٻیا کُوہݨ دے کَم اَمسو ۔ آپ سَنواں مَجالے کَنھ کُوں ڄاݨن۔ اُوہے ڄاتی وَدِّن ’’اشرف المخلوق‘‘ اَسَائیں ۔اُوں بَچدِے قرآن اَکھیندا نِیں کھڑا جِن بُھوت اِن اَݨ پَڑھ ۔ چوٹی دے سردار مِرحئت غلام حسن لغاری دا وَݙا ٻال سردار منظور احمد خاں آکھدا رہندے ‘پیر صیب ڳالھ اِے ہِے جو میں کم کرݨ دا ݙاڈھا کڈھوڑآں ۔ ݙاکدار بلوچ وِی لغاری اِے تے لغاری اُبھّے لَمّیں دِے سَدّاں جیوِݨ ہِکّو جِہّن‘۔

گھڑی ہِک نال عاشق دے لَکھّاں برساں عبادت ہِے

نظارے سے چڑھے مَستی ایہا نیکُوں کی عادت ہے

………

کَنّیں عشق سُݨایم بانگ میاں 

ݙینہاں رات پُنل دی تانگھ میاں

………

الف ہر وِچ اَلیندا ہے 

کَھنویندا تِے پِلیندا ہے

صاحب نُور شاہ عجب بازی 

الف ہَر تے سدا راضی

کیا مُلاں تے کیا قاضی

پِیا جھاتی کریندا ہے

ہِک گُر کُوں سجدہ ݙیندے ہُوں

ناں کوئی دھرم تے دِین مَنیندے ہُوں

میکوں گُر نے اے فرمایا ہا

گل جیحُوں تِے تِلک لڳایا ہا

نِت ٹھا کُر جی پجویندے ہوں

گنگا جمنا میݙے اندر ہِے

توݨی کلہ تیرتھ مندر ہے

نِت ہری ہر نام جَھپیندے ہُوں

اَسّاں کالے کافر کَٹّے ہُوں

رَنگ نال الف دے رَتّے ہُوں

نِت اَلکھ دِی تَندوَڄیندے ہُوں

صاحب نُور شاہ گُرو حیات میاں

لنگھ نفی کنُوں اَثبات مِیاں

اُݙ عرشاں سَیل کریندے ہُوں

………

پَڑھ پہلے تختی آبا ہِے

رُخ رانجھݨ دا خود کعبہ ہِے

پہلے رانجھݨ مُونہہ ݙکھلایا

اُتّھاں کُلّہُم علم پڑھایا تھا

پِچھّیں کُن فَیکوُن بلابا ہِے

ݙیکھو رانجھا ویس وَٹا کے آیا

کَن چِیر تِے مُندریاں پا کے آیا

ڳل کَنٹھ کنگݨ قُلابا ہے

وَل نال رانجھے تیݙے وِے ساں میں

کَھڑ دَر دَر بِین وَڄے ساں میں

سچّا کلماں ڄان مُحابا ہے

صاحب نُورؔ شاہ میݙا وارث ہے

میںلوہا تے او پارس ہِے

چھوڑ بھولا بھول بُھلابا ہے

اَبّے موئے کنُوں پِچھلّے مہُر وچ تاں ناں ݙوجھے پھیرے وِی ناں ٹِریجھے گُھمرے بلوچ صیب نُور شاہ باقِل پوری دے اِیہے ٻول سُݨدئیں سُݨدئیں ڳالھ وِچُّوں ڳالھ کَڈّھی اِیہو نُور شاہ ہِے کِتھُّوں دَا ۔ اَسّاں آکھِیا اَسّاں کِیا ڄاݨو ۔ آکھے ڳولو۔ پُچھ ڳچھ اُتَھئیں ٻیٹھئیں ٻیٹھئیں تِھی ڳی ۔ ݙسلَݨ آلئیں ݙس ݙتّا پَرے تاں کَینی ‘ تُساݙی بَھر نال باقِل پُروِچ اُوں دَا دَرٻار اِے خنگاہ اِے ݙوں ٹَرَئے ݙینہہ رکھ تِے اَساݙے پِیراݨیں خِلیفئیں وَح خَنگاہ دے مُجاوریں دا پاسا جھلّیا ۔ مُبارک شاہ دا ناں ہا‘ مالیؔ خاں ۔کوش مُجاور آکھیا مُبارک شاہ دا ٻال سَدّاں آوے سِر اَکھّیں تِے ۔ آیوسے ڳیوسے ۔ ناں پَڑلاتھوسے ‘ناں سَٹیئوسے ‘ناں ٻُہاری دے ݙا دِے ہاسے ۔ مالیؔ صَیب کُوں اَدھ پَہّر کھن سُݨیئوسے ۔ سُریلا بِلیشک ناں آکھوس ‘ رَمزتاں ہَس ‘مریندی اِیہا رَمز اِے‘ تھولہی گھݨی رَمز رَلانوَݨ جوڳے وَت کِتھُّوں آیوسے ‘ اُوہا وِی رَلّی ۔ بلوچ صیب کشمور وِچ فاروقی صیب کَنیں کچہری کرݨی ہَئی ‘ کانڈھیئل اَسیݙا وی ہا ۔ کشمور اَسّاں رے کانڈھئے وح گُسڑِیوسے ۔ اُتھؤں سِدّھا چاتوسیس باقل پُر ۔ رَب کرے سَبَّب تاں شمس خاں بنجو سُودھا اَڳوُں گھوٹے لَئی ٻیٹھا ہا ۔ شَمَّس سوہݨا دیوان کُوں وِی ݙیکھسُوں ۔اَڳواٹ نُور شاہ دِے ݙوں پریم پیالے لاناں گِھنُّوں ‘ شَمَّس نُور شاہ دا طالب ‘ بنجو چِھک تے الف آلے دُھر پُٹ ایجھے سُݨایوننس سَبّھئی لوہ ۔ نُور شاہ دِیہتھ اَکھّر ہُݨ مالی صَیب زیارت کراوے تاں نِکلُوں ۔ ݙینھ جھݨئیں پَݨئیں آن تِھیا ۔ ݙینھ لَہَݨ کنُوں بلوچ صیب آکھے اَڳے ٹُردے تِھئوں۔ مالی صَیب چِھکّے  تے رَکھّی ٻیٹھے ۔ نانہہ مَنانہہ اِتلی کِتُّس جو بلوچ صَیب جِہا جِیر تی وِ ی آکھے اُٹھّی ٻیلی اِتّھاں مُلاّں جیوݨا تِے کُجھ نِیں تھیوݨا ۔ مالی صَیب اَجاں وِی تَݨکیا ٻیٹھے ۔ پِچھّے میں وِی ہَتھ پُھوک تِے چڑھائی کِتّومِنس ۔ اَسّاں اِتلا پَندھ کَپ تِے آیُوں سَکھݨے آپاں اَڄ وَلُّوں ناں فَزِّر‘ اَدّا اَسّاں ناں تیکوں پُھّرݨ آیُوں ناں چوراُوں ‘اَسّاں وِی نُور شاہ دے طالب اُوں زیارتی اُوں ‘ دیوان دی زیارت کرے سُوں تِے وَلِّئے ویسُوں ۔ مَر تَر تِے مارمَسَئیں اُٹھّیا ‘ وَح غلَیفیں وِچ ویڑھئیل نُور شاہ دے ہَتھ اَکھّر سِر تے چا آیا۔ بار کنُوں ناں لحاظ کنُوں اَسّاں گھڑی پَلک ݙٹھا اَکھّیں تِے رکھّیا تِے بھاڄ ݙتّوسے ۔ ݙوں ٹَرَئے پاݨی ٻُے کِتُّم پِچھّے وح کُؤل ݙتی مالی صَیب ۔ مَغّز وِچ ٻیٹھل اُٹھ نِکتا ۔ نُور شاہ اَدا جیڑھا کُجھ اَلا ڳے اِتھَئیںپِیا رِیہا تاں کیہے کم آیا۔ اینکوں اَچھّا کُروں ۔ اِینکوں چھاپُوں پِچھّے ساری جَہانی وِچ نُور شاہ نُور شاہ ہوسیِ‘دنیاں جہان توݨی پُڄؤں تاں اِیویں تِھیسے ۔ سال ݙڈھ دِی گِیہل بُڈراڑ تَھکایُس ۔چارِیٔ دیوان چا ݙتّونِنس ۔پَر اَسّاں اَجݨ اُتارے کڈھا تِے اچھا کَرَݨ ٻیٹھوسے ناں تِے وَلا سِر تھی ڳیا مالیؔ صَیب ۔ گھݨی دِلجاہ کنُوں پِچھّے وِتھی ݙتُّس۔ میں تِے شمس آن نور شاہ نال رات ݙینھ ہِک کِتوّسے ۔ سَئیں لِکھّݨ دا موچارڑاہا ‘ اَٹکا تاں ڳیا پَر اَسّاں کُوں ٻُجھارتاں بھنݨیاں پَے ڳیاں ‘ اَدھ لَوز میں تِھت تِے کَڈَھاں بَچدا اَدھ شمس پورا کرے ۔ اَٹھاوی ڄہاڑِئیں وِچ ݙوں دیوان اُتارا کِتُّن سے ۔ سختی چاتا ݙوہیں کراچی حیدرآباد دکن آلے شیخ مرَِحئت محبوب احمد قریشی کَنیں ݙوا پَٹھئیُم۔ ہُوں اشراف ٻُڈھیپے وِچ ݙینھ تاں گھݨے لاتے پَرجِلتاں سَبھنَئیں کُوں سُدھ اِے جَنڈرِی تِے چاڑھ ݙیندا ہا ۔ نُور شاہ دے کلام کُوں اَسّاں تاں لکھ لِکھ تے جیرھا نَوّاں کِتّا قریشی مِرَحئت وِی نُور شاہ دِی لِکھَّت دی حیاتی وَدھانوݨ وِچ وَہ جو کم ݙکھایا ۔ بچدئیں ݙوں بَندئیں کِتّے وِی مالی صَیب پُچھ پکڑی آیا اَک تِے اوڑک میں اُتارے کَڈھا تِے وَلا پَٹھئیم ‘ ایجھی سَوڑ ناں کرے ہَے تاں جِلتاں ٻدھیج مَݙی ہَتھیکی تھی وَجّے ہَے ۔ چھہیواں سالھے مِسالا گَݙ تِھیا رَکھّئے ماسٹر فاضل آپݨے حرصان وِچ ایجھا گَتّے جو اَٹھ پَندھراں ݙینھ آن ٹِکّے ہئے کِیں وَت میکوں سکھر پیر اَٹکانوَݨ ݙیوے ہَے تاں نُور شاہ تِے مولوی لطف علی کُوں چِھک سَٹُّوں ہَے ۔ بلوچ صیب دا قول ݙتّل اِے جݙاں وِی نور شاہ دا کلام ٹَھہاٹَھہُو تِے ݙیساں ’’سندھی ادبی بورڈ‘‘ چَھپیسے۔

قاضی قادن ‘ بِھٹائی کنُوں وِی اَڳے ہا۔ بلوچ صَیب ہیرو ٹَھکُّردِی کتاب ’’قاضی قادن جو کلام‘‘ دی ’’مہراݨ‘‘ وِچ تولء تک کِتّی ہَئی‘ اوہا میں بلوچ صَیب دے ہِک سَندکی کَنّیں دِلی پُڄایُم۔ دِلّی والے وِی بلوچ صَیب کُوں مَنّیں ٻیٹھے ہَن ‘ ہیرو ٹَھکُر کَنّیں بلوچ صَیب ٹِک وِی آیا ہا تے اُوہو مَڑھئیں مُقامیں وِچوّں قاضی قادن دَاٻیا کلام وی ڳولی ٻیٹھا ہا ۔ جنھ وِچ سرائیکی بَیت وِی ہَن ‘ جیڑھے میں اُوں کُوں کھول سُݨئے۔ اَمسوس ہِک اُتارا آپݨے کِتے ناں چاتی آیُم۔

اَبّا مُؤا بلوچ صَیب ناں آیا ‘ اماں موئی بلوچ صیب ناں آیا ‘ میݙی ذال موئی بلوچ صَیب ناں آیا ‘ میݙے پُٹر دی ڄنگھ ٹَرک چِتھ تِے دھار کر سَٹّی بلوچ صیب ناں آیا‘ بلوچ صیب دی ڄنگھ چَھڑانِکّل جو پَوّے ہَے تاں اَسّاں بَھڄ تِے کاندھی وَح تھیئونس ہا ۔ ݙاکدار بلوچ ناں اَڄ مَرے ناں فَزِر‘ ݙاکدار اَڄݨ تَکڑَائے‘ بُنڈلڳا پِے کیݙے نِیں ویندا‘ گَھݨا کر اساݙا سِر گِھنسے ٻیا کیا کریسے۔ ایجھے کَرَئتے تِے میں نِکارے جِہے کئی سِر قُربان۔

سِر سیّد دا تئیں بلوچ مِٹھّل توں گھولی

۲؍ذوالحج ۱۴۱۰ھ    

۱۲؍آہڑ۲۰۴۷بکرمی   

۲۶؍جون ۱۹۹۰ء   

پِیر داڳوٹھ     

 حوالہ 
مُہانڈرا ݙیکھِنس، مصنف : سید انیس شاہ جیلانی، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان