سئیں احمد بخش سوالی تے اُنھاں دا فن

سئیں احمد بخش سوالیؔ دا تعلق ملتان شہر نال ہا ۔ اوہ اکثر سرائیکی مجلس ملتان دے مشاعریا ں وچ آندے ، آپݨاں کلام سُݨیندے ، تحسین و آفرین دی داد سمیٹ کے ٹُر ویندے ۔ اوہ سادہ دِل ، سادہ مزاج ، مَر نجاں مَرنج اِانسان ہَن ۔ خودستائی کنوں پرے ، واہ واہ کنوں بے نیاز تے ہر قسم دی تعریف کنوں بے پرواہ ہَن ۔ میں اُنھاں کوں مِلیاں ، اُنھّاں دا کلام سُݨے تے اُنھاں نال ڳالھ مہاڑ کرݨ دی سعادت حاصل کیتی ہے۔

سوالیؔ سئیں جیویں آپ سادہ مزاج ہَن اُونویں شاعری وچ وی سادگی دے قائل نظردِن ۔ اُنھّاں دیاں نعتاں ݙیکھو یا غزلاں ، کافیاں ہووِن یا قطعے ۔ اوہ ٻہوں سادہ انداز وچ آپݨی ڳالھ کرݨ دی صلاحیت رکھدِن ۔ اُنھاں نعتاں ، نظماں ، قطعے ، غزلاں ، قصیدے تے مناجات لِکھیاں ہِن ۔ اوہ رواں بحراں استعمال کریندن ۔ پولے ، سادہ تے مِٹھے انداز وچ شعر آہدن۔اُنھاں دا نعتیہ بند ہے:

ایں صورت وچ بے صورت دا سب نور ظہور سمایا

اُتھ موسیٰ تھی بے ہوش ڳیا ، وَل ہوش نہ اُوں کوں آیا

لولاک لما جیندی شان دے وچ رب اکبر نے فرمایا

اساں ہَیں مستانے ایں دَر دے ، ایں دَر تے ڈھاندے رہووں

……………

سوالی سئیں ’’کافی‘‘ وی آکھی ہے ۔ کافی دے ایں بند وچ عشق دا بیان ݙیکھو:

آ مِل وے سانول یار 

تانگ تیݙی پَل پَل وے

بُھلیُم ہار سِنگھار

تئیں بِن یار پُنل وے

سرائیکی کافی وچ شاعراں تصوّف دے مضمون ٻہوں سوہݨے انداز اِچ ٻدّھن۔ سوالیؔ سئیں آپݨے ہک بند وچ آکھے:

نقش ماہی دا عین قرآن  

دین ایمان اے پَل پَل دھیان

یار دی خاطر جُمل جہان

روز بیان اے درد فغان

سوالیؔ سئیں سرائیکی وسیب تے سرائیکی دھرتی دا اوہ واسی ہن جنہاں ایں دھرتی اُتّے ساری حیاتی گزاری ہے ۔ اوہ ملتان شہر دے نمائندہ سرائیکی ثقافت دے دلدادہ تے سرائیکی لوکاں دی حیاتی دے انداز دے عاشق ہن ۔ سرائیکی وسیب اِچ موجود رسماں رِیتاں ، شادی پَوہ تے خوشیاں دے انداز اُنہاں دی حیاتی دا حصّہ ہَن ۔ سوالی سئیں دے کلام وِچ ٻہوں ساریاں نظماں اِہجیاں ہِن جہڑیاں سرائیکی کلچر دا اظہار کریندیاں ہِن ۔ اُنھاں دیاں نظماں نتھلی ، مہندی ، مِٹّی ، حاجی ، دھی راݨی ، چُنری ، سرائیکی ثقافت کوں ظاہر کریندیاں ہِن۔نظم چُنری دے ایہ بند ݙیکھو:

چُنّی خوب ݙیوے لسکارے

چَودھاروں پئی لاٹاں مارے

عرشوں لتّھے لکھاں تارے

مَن ٹھار دی عجب ہے چُنری

چُنّی موتیاں نال پروتی

جُڑے ایں تے شان دے موتی

ونجٖ اے مونڈھیاں نا ل کھڑوتی

مختار دی عجب ہے چُنری

……………

سرائیکی وسیب اِچ دھی دی ݙولی ٹُریندیں ہوئیں ماء پیئو دھی راݨی کوں نصیحت کریندن ۔ اوہ جٖاݨدن جو دھیّاں بغاناں دھن ہوندِن تہوں نصیحت کریندن جو ݙولی تے ویندی پئی ہیں جنازے تے آنویں ، کݙانہیں رُس کے نہ آنویں ۔ سوالیؔ نے آپݨی نظم ’’دھی راݨی‘‘ وچ ٻہوں سوہݨے انداز اِچ دھی کوں ٹُریندیں نصیحت کیتی ہے:

دِھیّا ہووی رب خسمانہ

تُوں تاں ہاویں دھن بیگانہ

ٻدھ ویہݨی تے سُکھ دا ڳانا

ایہو ہے دستور زمانہ

میݙی لال جِتھّاں ونجٖ راہویں

اُتھّاں شرم دے نال نبھاویں

میݙی ڳالھ نہ مُول بُھلاویں

ݙو نفل تے نماز دوغانہ

ایہو ہے دستور زمانہ

اَمڑی تیݙی ݙاج بݨایا

بابل تیکوں راج کرایا

تیݙا وقت ونجٖݨ دا آیا

تھیویں خیر دے نال روانہ

ایہو ہے دستور زمانہ

’’کلیات سوالیؔ‘‘ وچ قطعے وی ہِن ۔ سوالی قطعے وچ وی سوہݨی اَدا ، تے سوہݨی لفظالی ورتیندن ۔ سوائی آلا ایہ قطعہ اُنھاں دا ہک سوہݨاں قطعہ ہے:

واہ عشق حُسن دی چاٹ لڳی ، ہے دِلڑی لِیراں لِیراں ، روز زہیراں

تھی خوار خراب ویران پھراں ، کر معاف سوہݨاں تقصیراں ، روز زہیراں

تھی ہوش کنوں بے ہوش ڳیئُم ، بُھل ہوش ڳیاں غم گیراں ، روز زہیراں

ہُݨ یار سوالیؔ روز تتی کوں ، آ مار مُکایا پِیڑاں ، روز زہیراں

تلویں قطعے وچ تکرارِ الفاظ ، دا سوہݨپ ملاحظہ کرو:

ٹَل ٹَل کردی ٹَل تے آئیُم ، وَل آ کے ٹَل کھڑکایُم ، دیر نہ لایُم

ٹَلیاں ویلا ہتھ نہ آوے ، سِر بھار ٹَلی دا چایُم ،دیر نہ لایُم

ٹَل ماہی دا خوب وَجٖایُم ، کھڑکایُم ، ڳل پایُم ، دیر نہ لایُم

پِیار سوالیؔ ٹلدا ناہیں ، کھڑکار ٹلی دا آیُم ، دیر نہ لایُم

احمد بخش سوالیؔ غزل وی آہدے ہَن ۔ سرائیکی مجلس دے طرحی مشاعریاں وچ شریک تھیندے ہَن اَتے آپݨی غزل نال محفل کوں سِجھا ݙیندے ہَن ۔ اُنھاں دا ہک طرحی غزل دی ایہ تضمین ہے۔

؎  فنا دے بعد بقا دا مقام آندا ہے

   ’’اساکوں موت نظردی ہے زندگی دی طرح‘‘

اُنھاں دی غزل وچ حیاتی دے جھگڑے جھیڑے تے مسائل دا ذکر موجود اے ۔ اَڄ دا انسان سکون توں محروم ہے ۔ سوالیؔ ایں ڳالھ دا ذکر آپݨی غزل وچ کریندن : سوالیؔ دی غزل دے کُجھ شعر ݙیکھو:

سامݨے موت وی ہے ، موت دا سامان وی ہے

کیا حیاتی دا ہے اعتبار ، خدا خیر کرے

…………

مَئی دے نال نِیں ٻچڑا رَلدا ، ایجھاں اَڄ تاثیراں ہِن

ہر ہک پاسے ظلم ستم دیاں تیز تِکھیاں شمشیراں ہِن

…………

؎   میں خود ہاں ادنیٰ خود ہاں اعلیٰ ، میں خود ہی بندہ تے بندگی ہاں

  مِٹا کے دنیا دا جھڳڑا جھیڑا ، سکون چاہنداں ، ارام چاہنداں

……………

اجٖوکے دور وچ بعضے مذہبی مہاندریاں دی وجہ کنوں جہڑی بے سکونی پیدا تھئی ہے اونیں لوکاں دا مذہب کنوں اِتبار چا چھوڑے ۔ قول تے فعل تے ایں ہی تضاد بارے سوالیؔ ہوریں آہدن:

؎  واعظ نصیحتاں دا ویلا گزر ڳئے تیݙا

    توں کُجھ دا کُجھ کریندیں ،لوکاں کوں کُجھ ݙسیندیں

کلیاتِ سوالی نال ہک دور ساݙے سامݨے آ ویندے اَتے ہک بُھلیا ہویا شاعر زندہ تھی ڳے۔ قریبی پِچھوال دی شاعری دی ایہ کڑی ملتان دے شعری ادب کوں مربوط کریندی ہے۔

25؍فروری 2012ء

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان