آرٹ ۔ مصوری … جبر دا ہک انکار

عام طور تے آرٹ کنوں مراد فنوں لطیفہ گھدا ویندے۔جیندے وچ خاص طور تے شاعری مصوری  موسیقی اتے رقص وغیرہ شامل ہن ۔مواد دا انتخاب اوندی ترتیب تنظیم اتے اصول قوانین دی سمجھ ہنرمندی تے مہارت نال استعمال دا ناںآرٹ ہے۔شاعری وچ رواں بحر  مناسب الفاظ دے انتخاب اتے انھیںدا مناسب مقام تے استعمال ۔مصوری وچ رنگیں دا انتخاب اتے انھیں دے ہک بے نال مناسب ہم آہنگی ۔رقص وچ جسم دے مختلف اعضا ء کوں ہک توازن نال حرکت ڈیون فن دے تقاضے  پورے کریندے ۔

موسیقی وانگوں مصوری وی ہک عالمی زبان ہے ۔  ایہ  زمان مکان دی قید کنو ںآزاد انسانی احساسات اَتے خیالات دی مشترکہ ترجمان ہے ۔ ایہ انسانی جذبات کوں سوہݨپ دے شعور نال آشنا کریندی اے اَتے مسرت تے بصیرت دے حصول کنوں وی اپݨے ناظر کوں مالا مال کرݨ نال ہک مخصوص پیغام وی ݙیندی اے ۔ جیرھا جبر دا انکار ہے ۔ ایہ انسانی احساسات وچ تحریک بیدار کرتے دنیا دی بدصورتی کوں ختم کرݨ دا جذبہ بیدار کریندی اے اَتے نا انصافی دے خلاف جدوجہد دی ہمت ٻدھویندی اے ۔

انسان اپݨی ابتدائی زمانے کنوں مصوری نال جُڑیا ہویا ہے ۔ او اپݨے احساسات اَتے پیغامات دا ذریعہ مصوری اِی کوں بݨیندا ریہے ۔ او جیرھلے غاریں وچ رہندا ہا تاں اوں ویلھے وی مصوری کنوں کم گھندا ہا  ۔ ایں قسم دی مصوری دے نمونے اساکوں اَڄ وی غاریں وچ ملدن۔(1)

انسانی ارتقاء نال مصوری دا ابتدائی  عمل وی فن بݨ ڳئے ۔ول دنیا وچ اُٹھݨ والیں مختلف مذہبی اَتے سیاسی تحریکیں اپݨے پیغامات واسطے مصوری دا آسرا گھدے ۔ ایران وچ مانی (273۔ 215ء) دی تحریک ایندی مثال ہے ۔ جیندا اثر ٻہوں بعد تائیں مصوری اُتے رہ ڳئے ۔ (2)ایندے علاوہ کمال الدین بہزاد دے انقلابی اسلوب  نے مصوری دے صفوی دبستان دی بنیاد رکھی (3)

مصوری دے مسلسل ارتقاء نال جدید مغرب وچ ایندیاں مختلف تحریکاں سامݨے آئیاں ۔ جنھیں وچ Impressionism۔Fauvirm۔ ـCubism۔ Expressionismاَتے Surrealismوغیرہ کافی مشہور ہِن اَتے بے شمار نامور مصور وی پیدا تھئے۔

جنوبی ایشیاء وچ وی مصوری اپݨے طور تے عروج حاصل کیتا ۔ ہندو مت دی مذہبی ضرورت دے علاوہ مسلمانیں دے دور وچ مغل مصوری اپݨا مقام بݨایا ۔ 

پاکستان وچ وی مصوری جدید تقاضیں نال خود کوں ہم آہنگ کرݨ دی کوشش کریندی آندی اے اَتے کئی معروف مصور پیدا تھین ۔ جنھیں وچ اُستاد اللہ بخش ‘ عبدالرحمن چغتائی ‘ شاکر علی ‘ صادقین ‘ احمد پرویز‘ گل جی ‘ اینا مولکااحمد  فیضی ‘ رحیمین‘ علی امام ‘ زین العابدین ‘ حنیف رامے ‘ سلیمہ ہاشمی اے آر ناگوری زوار حسین  اَتے کئی ٻئے کافی مشہور ہِن۔انھیں وچوں ٻہوں ساریں دی پینٹنگز وچ انسانی مسائل دی عکاسی ملدی اے ۔ زین العابدین بنگالی قحط بارے ݙو ہزار خاکے بݨائے ۔ شاکر علی نہ صرف جدید مصوری کوں بامعنی اَتے پائیدار بنیادیں تے کھڑا کیتا بلکہ ہمیشہ اپݨی سُنڄاݨ ترقی پسند حوالے نال کرائی ۔ اُنھیں اپݨی تخلیقی توانائیں کوں طاقت دی مزاحمت واسطے وقف رکھیا ۔ شاکر علی دی پینٹنگ The flightجیرھی آزادی دے موضوع تے ہے ۔ ایندے وچ نیلے پکھیں دی ہک قطار جیندے پر پیلے رنگیں نال بݨائے ڳئین ۔ اندھارے کنوں سوجھلے ݙو سفر کریندے پئین (4)اینویں سلیمہ ہاشمی وی سماجی جبر کوں اپݨا موضوع بݨائے ۔اینجھے مصوریں وچ اے آر ناگوری خصوصی طور تے قابل ذکر ہے اوں سیاسی اتے سماجی موضوعات تے تصویراں بنائین ۔سپریم کورٹ اتے لال مسجد اسلام آباد بارے اوندیاں تصویراں کافی اہم ہن۔

سرائیکی وسیب وچ ہر چھوٹے وݙے شہر وچ مصور موجود ہِن ۔ انھیں وچوں ڈھیر ساریں Land scapeبارے کم کیتے ۔لیکن کجھ مصوریں پوٹریٹ سازی وچ وی مہارت حاصل کیتی اے  ۔ لیکن زیادہ تر مصوریں اینکوں اپݨا ذریعہ روزگار بݨائی رکھیے ۔ اُنھیں دے ٻہوں گھٹ پینٹنگز وچ کوئی Messageیا کہیں universal truthدا اظہار ملدے (یا شاید کوئی اینجھی پینٹنگ میݙی نظر توں نہیں گزری) ۔

دنیا بھر وچ ادب وانگوں مصوری وی جبر ‘ نا انصافی اَتے ظلم دے خلاف مزاحمت دا رول ادا کریندی آئی ہے اوں لوکیں وچ حسن دے شعور کوں بیدار کیتے اتے آپنے حقوق دے حصول واسطے بیداری دا ذریعہ بنی اے۔اتے دنیا کوں سوہنپ نال مالا مال کرن دی کوشش کیتی اے۔ 

اِتھاں میں سپین دے ہک معروف مصور فرانسس گویا دے بارے کجھ آکھݨ چہنداںاوں کوں جدید پینٹگ دا بانی سمجھیا ویندے او انسانی آزادی اَتے مساوات دا علمبردار ہا ۔  اتے میڈے پسندیدہ مصوریں وچوں ہے اتھاں میں اوندی ہک پینٹنگ ’’3۔ مئی 1808ء‘‘ دے بارے وی تھوڑی جہیں ڳالھ کریساں ۔ جیرھی انسانی قتل عام اَتے دہشت دے خلاف مزاحمت دی علامت ہے ۔ میݙی خواہش اے جو سرائیکی وسیب دے مصور اپݨے فن دے ذریعے سرائیکی دھرتی اُتے تھیوݨ والے مسلسل جبر ‘ استحصال اَتے نا انصافیاں کوں نشابر کرن۔ تے اِتھوں دے لوکیں دے احساسات وچ نا انصافی دے خلاف مزاحمت دے رویے کوں بیدار کرن۔ جیرھا سرائیکی شاعری کریندی پئی اے۔

فرانسسکو گویا 30مارچ 1746ء کوں سپین وچ ڄایا ۔ اوندا پیو مُلمع سازی دا کم کریندا ہا ۔ گویا چوݙاں سالاں دی عمر وچ ہک مصور جوزے لوزان (Jose Luzan)دی شاگردی اختیار کر گھدی۔بعد وچ او روم چلا ڳیا اَتے 1771 ء وچ مصوری دے ہک مقابلے وچ ݙوجھا انعام گھدا ۔ ہولے ہولے اوندیاں پینٹنگز شاہی خاندان دی توجہ دیاں مرکز بݨ ڳیاں۔ جیندی وجہ کنوں او دربار نال وابستہ تھی ڳیا اَتے 1779ء وچ شاہی دربار دا سب کنوں وݙا مصور بݨ ڳیا ۔ ایں عرصے وچ اوں اپݨی ہک مشہور پینٹنگ ’’چارلس دوم اَتے اوندا خاندان‘‘ بݨائی۔

1792ء وچ او ہک نامعلوم پُر اسرار بیماری دا شکار تھی ڳیا ۔ جیندی وجہ کنوں او عمر بھر واسطے ٻوڑا تھی ڳیا ۔ جدید تحقیق مطابق اوندی ایہ بیماری کجھ دماغی اَتے نفیساتی حالات دا نتیجہ ہئی۔

1793-94ء وچ گویا ٻارھاں چھوٹیاں چھوٹیاں تصویراں بݨائیاں ۔ جنھیں وچ ہک مشہور پینٹنگ Courtyard with lunaticsہے ۔ جیندے وچ خوف اَتے سماجی تنہائی دا اظہار ملدے ۔ انھیں تصویریں وچ اوندے خصوصی آئیڈیاز وی نظر آندن ۔ جیندے وچ قید اَتے جلاوطنی دے خلاف اَواز ملدی اے ۔ اُنھیں اتے بعد دیں کجھ تصویریں وچ قیدیں اُتے تشدد اَتے جبر کوں وی موضوع بݨایا ڳئے ۔

1799ء وچ گویا اَپݨیاں اَسی  پینٹنگز دے چھاپݨ دا سلسلہ شروع کیتا ۔ جینکوں خیالی (Caprichos) دا ناں ݙتا ۔انھیں وچوں اوندی تصویر The sleep of reason produces monstersکافی معنی خیز اے اتے گویا دی عقلیت پسندی تے روشن خیالی کوں ظاہر کریندی ا ے

1800 ء وچ اوں اپݨیاں ݙو معروف پینٹنگز The Nude Majaاَتے The clothed Mejaبݨائیاں ۔ ایہ ہک سُتی ہوئی عورت دیاں ݙو تصویراں ہِن ۔ ایہ عورت جو’’ ایہ کون ہے‘‘بارے مصوری دے نقادیں دا اختلاف ہے ۔ کجھ Majaنال گویا دا کہیں نہ کہیں قسم دا تعلق ثابت کریندن جݙاں جو بعض اِنھیں تصویریں کوں صرف آئیڈیل تصویراں سمجھدن۔ The Nude Majaاپݨی نوعیت اَتے جدت دے حوالے نال مغربی مصوری وچ تقریباً پہلی پینٹنگ اے۔

1808ء وچ جیرھلے فرانس سپین تے حملہ کیتا تاں گویا حملہ آوریں اَتے اُنھیں دیں ہمدردیں دیاں تصویراں بݨائیاں ۔ کیوںجو او انقلاب فرانس دا حمایتی ہا ۔ اَتے سمجھدا ہا جو اِتھاں وی انصاف اَتے مساوات دا بول بالا تھیسی لیکن جیرھلے اوں فرانسیسی فوجیں دی طرفوں لوکیں کوں پھاسی لڳدا ݙٹھا تاں اوں سوال کیتا ۔کیا ’’ایہو انصاف اَتے مساوات ہے‘‘؟ اَتے 1814ء وچ جیرھلے فرڈپننڈ ہفتم سپین دے تخت تے بحال تھیا تاں گویا  فرانسیسی حملہ آوریں دی حمایت دے الزام توں مُکر ڳیا اَتے فرانس دے سپین اُتے حملے بارے پینٹنگز دا ہک سلسلہ شروع کیتا جینکوں The disasters of warدا ناں ݙتا  ویندے ۔ اوں جنگ وچ تھیوݨ والے ظلم بارے شاہکار تصویراں بݨائیاں اَتے اوں ظالم عہد کوں اپݨی مصوری وچ Preserveکر ݙتا۔(ویسے وی اوندیں ٻنہیں تصویریں وچ اوں دور دا جیندا جاڳدا سپین محفوظ ہے)۔

1819ء وچ گویا میڈرڈ دے ٻاہروں دریا دے کنارے ہک مکان گھن گھدا ۔ جیرھا ہک ’’ٻوڑے آدمی دا مکان‘‘ دے ناں نال مشہو رہا ۔ اُتھاں ہُݨ ہک ٻیا ٻوڑا اَتے رنڈوا فنکار آن آباد تھیا ۔ کیوں جو اوندی زال جوزفا (Josefa)‘1912ء وچ مر ڳئی ہئی ۔ گویا اُتھاں اپݨی پینٹنگز دا ہک نواں سلسلہ شروع کیتا ۔ جینکوں Black Paintingsآکھیا ویندے ۔ پینٹنگز دے ایں سلسلے وچ اوندی انسان دوستی واضح انداز وچ نظر اَندی اے۔

1826ء وچ او کجھ عرصے واسطے فرانس چلیا ڳیا ۔ لیکن 1828ء وچ سپین ول آیا اَتے اِہیں سال ٻیاسی دا تھی تے فوت تھی ڳیا ۔ اَتے اپݨی مٹی وچ دفن تھیا ۔

فرانسسکو گویا دیاں اکثر پینٹنگز میڈرڈ (سپین) دے پراڈو میوزیم وچ رکھیاں ہوئیاں ہِن ۔ اِنھیں تصویریں وچوں مصوری دے نقادیں دا خیال ہے ۔ کجھ پینٹنگز گویا دی بجائے اوندے شاگردیں دیاں ہِن ۔ کیوں جو اِنھیں تصویریں وچ ٹیکنیک گویا دی شاہکار تصویریں دی ٹیکنیک کنوں ٻہوں ہلکی ہے۔

گویا دیاں ٻہوں ساریاں پینٹنگز شاہکار ہن ۔ جنھیں وچ The disaster of warدیاں ݙو پینٹنگز The Second of may 1808 اَتے 1808 The third of Mayشامل ہِن                                  

ایں موضوع تے اصل وچ چار تصویراں ہَن ۔ جنھیں وچوں ݙو گم تھی ڳئین ۔ جیندی وجہ حکمرانیں دی ناپسندیدگی آکھی ویندی ہے (تاہم ݙو ٻنھیں عنوانیں نال تصویراں ملدین ۔ جنھیں بارے کجھ نقادیں دا خیال ہے جو ایہ اوہے گم شدہ تصویراں ہِن)۔ گویا دے بارے وچ اوندیں پینٹنگز دے حوالے نال کئی ٻنہیں فلمیں دے علاوہ فلم "goya,s ghosts"کافی شاندار فلم ہے۔  سیاسی تے مذہبی جبر نال عوام دی بے بسی اَتے روشن خیالی واسطے قربانیاں ایں فلم وچ نشابر ہِن ‘ اَتے اوں دور دی یورپ تے سپین دے حالات دا نقشہ پیش کیتا ڳئے۔

The second of May 1808 ہک آئل پینٹگ اے ایہ 1814 ء وچ تیار کیتی گئی ایہ فرانسسی حملہ آوریں دے خلاف چاقو چھریں نال مسلح عوام تے مشتعل شہریں دا مدافعتی حملہ ہے۔جیندے وچ فوجی  تے عام شہری گھتم گھتا ہن۔گھوڑیں تے سوار مسلح فوجی عوام دا قتل عام کریندے پئین ۔بے شمار لاشاں زمین تے پئین۔اتے عوام بہادری نال لڑدے پئی۔ 

The third of May 1808 وی 1808ء وی اہیں دور وچ بݨائی ڳئی ۔ ایہ وی آئل نال Canvasپینٹنگ اے ۔ ایندی لمبائی اَتے چوڑائی 268x437سینٹی میٹر (106-137انچ) ہے ۔1808ء وچ نپولین(1821۔1769ء)دی طرفوں سپین اُتے حملے اَتے شاہی خاندان دے آخری فرد دی برطرفی دے خلاف عوام وچ شدید رد عمل تھیا ۔ جیندے نتیجے وچ فرانسیسی فوجیں عوام اُتے تشدد اَتے ظلم دی انتہا کر ݙتی ۔ ایہ پینٹنگز فوجیں دی ایں دہشت گردی اَتے عوام دی طرفوں مزاحمت دی نمائندگی کریندی اے ۔ پینٹنگز وچ ہک فائرنگ سکواڈ دے اڳوں خوف زدہ لوکیں کوں موت دا سامݨا ہے ۔ ادھ وچ ہک بندہ چِٹی رنگ دی کھلی قمیض اَتے پیلی پتلون وچ ملبوس فضا وچ بازولہرا تے فائر سکواڈ کوں چیلنج پیا کریندے۔ ایہ بندہ اپݨے لباس اَتے دُھپ وچ سڑٹیے ہوئے چہرے کنوں مزدور لڳدے۔ زمین تے رکھیا ہویا لیمپ ݙوہیں گروہیں دے درمیان ڈرامائی انداز وچ سوجھلا پیندا پئے (شاید ایہ رات دا منظر ہے۔ لیمپ دا رنگ ہک معنی خیز اندازہ وچ ادھلے بندے دے لباس نال مشابہت رکھدے ۔ ادھلے بندے دے کھٻے پاسوں بھوئیں اُتے رَت وچ لت پت تے مسخ شدہ چہرے نال لاشاں پئین ۔ ݙوجھی قطار وچ کجھ ٻے لوک ہِن ۔ جنھیں دا اوہو انجام تھیوݨ والا ہے ۔ ادھلے بندے دے سڄے پاسوں ہک بندہ ؍راہب دُعا منگدا نظردے ۔ سڄے پاسوں فائر سکواڈ ہے ۔ جئیں ادھلے بندے اُتے فائرنگ واسطے بندوقاں تانڑیاں ہوئیاں ہِن ۔ مجمعے دے پچھوں ہک پہاڑی ہے اَتے اُبھے پاسوں ہک عمارت جیندا دروازہ مجمعے ݙو کھلدے۔

ایہ پینٹنگ ہک مقبول عام اَتے اعلیٰ درجے دے فن دی مظہر ہے اَتے اپݨی پیش کش تے قوت نال ground breakingشاہکار دے طور تے اساݙے سامݨے آندی ہے ۔

پینٹنگ واضح طور تے اوں وقت دی روایتی مصوری کنوں ہٹ تے ہے ۔ ایہ نویں دور دی تقریباً پہلی پینٹنگ ہے ۔ مصوری دے ہک مؤرخ Kenneth clarkایندے بارے اَہدن: 

" The first great picture which can be called revolutionary in every sense of the word, in 

style in subjact and in intention"

ایں پینٹنگ دنیا وچ کئی مشہور مصوریں کوں متاثر کیتے ۔ جنھیں وچ Edourd manet(1882۔1832ء) اَتے پبلوپکاسو (1973۔1881ء) شامل ہِن۔

ایہ پینٹنگ کہیں ہیرو ازم دی علامت کائنی ۔ ایہ عوامی قتل عام دی ہک تصویر ہے ۔ جیندے وچ ہک عام آدمی دی طرفوں واضح مزاحمت دا اشارہ وی ہے ۔ گویا دے ہک سوانح نگار لکھیئے ۔’’ جو ایں پینٹنگ وچ شہادت دے رُتبے تے کہیں اہم فرد دی بجائے ہک نا معلوم شخص دی شہادت کوں صورت حال نال جوڑیا ڳئے ۔ پینٹنگ وچ شہادت دا رُتبہ اپݨے سارے  فنی حسن اَتے رومانی شان نال نظر آندے ۔ گویا اپݨے فن دے ذریعے اپݨے موضوع دی وحشت کوں گھٹ کرݨ دی کوشش نئیں کیتی۔‘‘

کجھ مغربی نقادیں ایں پینٹنگ کوں یسوع مسیح دی شہادت نال جوڑیے ۔ اُنھیں دے نزدیک اَدھ وچ کھڑے بندے دے  ہتھ تے زخم دا نشان یسوع مسیح دی قربانی ݙو اشارہ اے ۔اَتے لالٹین دی موجودگی (جینکوں پہلے وی کئی مصوریں استعمال کیتے )کنوں خدا دی موجودگی مراد ہے ۔ حالانکہ ایہ درست کائنی ۔ بلکہ ایہ ہک وقوعہ دی تصویر ہے۔ جینکوں پینٹ کیتا ڳئے ۔ اَتے خوف زدہ عوام دے وحشت ناک قتل دے دوران ہک عام آدمی دی طرفوں بہادری تے جرأت نال اوندا چیلنج شدہ مقابلہ وی ݙکھایا ڳئے ۔ حقیقتاً ایہ ظلم اَتے جبر دے خلاف مزاحمت دی ہک تصویر ہے اَتے جبر دا انکار ہے ۔ایندے بارےKenneth clarkلکھدے:

"----- With goya we do not think of the studio or even artist at work. we think only of the event. does this imply that the "third of may" is a kind of superior journalism, the record of an incident which depth of focus is sacrificed to an immediate effect? I can ashamed to say that i once thought as, but the longer I look at this extraordinary picture and at goya,s other work , the more clearly I recognise that I was mistaken.

  مصوری حسن دی تخلیق دا ناں  اے لیکن اوندے برخلاف  ایہ تصویر کہیں ہک سوہنے منظر کوں پیش  نہیں کریندی  بلکہ ایندے وچ ہک ڈراکلا منظر  اے اتے ایں وحشت ناک منظر کو  کہیں فنی چالاکی نال لکاون دی کوشش وی نئیں کیتی گیی ۔مگر ا ایندے باوجود ایندا آپنا حسن اتے  آپنی کشش اے۔

(ایں کنوں اگلا مضمون وی ہک سپینی مصور پبلو پکاسو دی ہک مشہور تصویر گئور نی کا  بارے ہے ۔ ایہ وی ہک  تاریخی تصویر ہے۔ )                  

 حوالہ 
کتاب: لیکھے، مصنف : محمداسلم رسول پوری، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان