ابو حنیفہ

نعمان ابن ثابت بن زوطا بن مرزبان (پیدائش: 5 ستمبر 699ء– وفات: 14 جون 767ء) (فارسی: ابوحنیفہ، عربی: نعمان بن ثابت بن زوطا بن مرزبان)، عام طور تے آپ کوں امام ابو حنیفہ دے ناں نال وی ڄاݨیا ویندا ہے۔ آپ سنی حنفی فقہ (اسلامی فقہ) دے بانی ہن۔ آپ ہک تابعی، مسلمان عالم دین، مجتہد، فقیہ تے اسلامی قانون دے اولین تدوین کرݨ والیاں وچ شامل ہن۔ آپ دے منݨ والیاں کوں حنفی آکھیا ویندا ہے۔ زیدی شیعہ مسلماناں دی طرفوں وی آپ کوں ہک مشہور اسلامی عالم دین تے شخصیت سمجھا ویندا ہے۔ انہاں کوں عام طور تے "امام اعظم" آکھیا ویندا ہے۔

 معلومات شخصیت 
پیدائشی ناں

(عربی وچ: النُّعْمَانِ بْنِ ثَابِتٍ بْنِ مَرْزُبَان الكُوفِيّ التَّيْمِيّ بِالْوَلَاء) 

ڄمݨ دی جاہ

کوفہ

ڄمݨ دی تاریخ

5 ستمبر 699ء

وصال دی جاہ

بغداد

وصال دی تاریخ

18 جون 767ء

عمر

68 سالھ

مدفن دی جاہ

بغداد

اولاد

حماد بن ابی حنیفہ

 عملی زندگی 
استاد

حماد بن ابی سلیمان ،  عطاء بن ابی رباح ،  زید بن علی رضی اللہ عنہ ،  جعفر الصادق ،  انس بن مالک ،  عامر بن شراحیل شعبی ،  طاؤس بن کیسان ،  جبلہ بن سحیم ،  عبدالرحمن بن ہرمز ،  عمرو بن دینار ،  طلحہ بن نافع ،  نافع مولی ابن عمر ،  محارب بن دثار ،  علقمہ بن مرثد ،  عبد العزیز بن رفیع ،  سماک بن حرب ،  عبد الملک بن عمیر ،  محمد باقر ،  ابن شہاب زہری ،  محمد بن منکدر ،  عطاء بن سائب ،  ہشام بن عروہ

نشابر شاگرد

ابو یوسف ،  احمد بن ابی طیبہ دارمی ،  محمد بن حسن شیبانی ،  ابراہیم بن طہمان ،  حسن بن زیاد ،  حماد بن ابی حنیفہ ،  ابو عمارہ حمزہ الکوفی ،  ابوسلیمان داؤدطائی ،  عبد اللہ ابن مبارک 

پیشہ

عالم ،  تاجر ،  فقیہ

پیشہ ورانہ زبان

عربی

شعبہ عمل

فقہ ، علمِ حدیث

کارہائے نمایاں

مسند ابوحنیفہ ،  الفقہ الاکبر (کتاب)  

مؤثر

زید بن علی

جعفر الصادق

حماد بن ابی سلیمان

متاثر

امام مالک بن انس

محمد بن حسن شیبانی

ابو یوسف

ابو جعفرطحاوی

مجدد الف ثانی

ضیاء الدین مدنی

شاہ ولی اللہ

عبیداللہ ابن موسیٰ

 ابو حنیفہ دے متعلق بشارتاں 
امام ابو حنیفہ دے فضائل تے مناقب وچ شیخ جلال الدین سیوطی (شافعی- مقلد) (849-911ھ) آپݨی کتاب "التبييض الصحيفه في مناقب الإمام أبي حنيفه" وچ تسلیم کیتے جو ایں پیشین گوئی دے وݙے مصداق امام اعظم ابو حنیفہ رح النعمان ہن۔

القرآن:

"اور اگر تساں منہ پھریسو تاں او تہاݙی جاہ تے ݙوجھے لوکاں کوں گھن آسے تے او تہاݙے جیہے کائناں ہوسن۔"  

حدیث وچ ہے، صحابہ کرام نے عرض کیتا: "یا رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم! او ݙوجھی قوم کون ہے جیندا اشارہ کیتا ڳئے؟" آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے سلمان فارسی دے شانے تے ہتھ رکھ تے فرمایا: "ایندی قوم" تے فرمایا: "خدا دی قسم، اگر ایمان ثریا تے وی چلا ونڄے تاں فارس دے لوک اتھوں وی اینکوں گھن آسن۔"

"اتے (ایں رسول دی بعثت) ݙوجھے لوکاں کیتے وی ہے جیرھے اڄݨ تک انہاں (مسلماناں) نال نئیں ملیے۔"  

حدیث وچ ہے کہ جݙݨ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ و سلم توں (وَّاٰخَرِيْنَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوْا بِهِمْ ۭ وَهُوَ الْعَزِيْزُ الْحَكِيْمُ) (63۔ الجمعہ:3) دی نسبت سوال کیتا ڳیا تاں سلمان فارسی دے شانے تے ہتھ رکھ تے فرمایا: "اگر علم یا (فرمایا) دین ثریا تے وی چلا ونڄے تاں فارس دے مرد اتھوں وی اینکوں گھن آسن۔"

 شجرہ نسب 
مورخ ابن خَلکان امام اعظمؒ دا شجرہ نسب ایں طرحاں نقل کیتے:  

"ابو حنیفہ النعمان بن ثابت بن زُوطیٰ بن ماہ" 

تے "زوطیٰ" کوں زاء دے پیش، طا دے زبر تے آخر اچ یاء مقصورہ نال ضبط کیتے۔ لیکن امام صاحب دے پوترے اسماعیل بن حماد نے آپݨے ݙاݙے دا شجرہ نسب خود ایں طرحاں بیان کیتے:  

**"اسماعیل بن حماد بن النعمان بن ثابت بن النعمان بن المرزبان"**  

علامہ شبلی دا خیال ہے کہ جݙاں "زوطی" اسلام گھن آئے ہوسن، تاں انہاں دا ناں "نعمان" رکھ ݙتا ڳیا ہوسی۔ ایں واسطے جݙاں اسماعیل نے آپݨا شجرہ نسب بیان کیتا، تاں آپݨے ݙاݙے دا اسلامی ناں ذکر کیتے۔ صحیح روایات دی بنیاد تے ایہ طے شدہ ہے جو امام صاحب دے والد ماجد دی ولادت اسلام دے بعد تھئی ہے۔ خطیب بغدادی نے جیرھا انہاں دے خلاف لکھے، اوہ بے اصل تے انہاں دے مشہور تعصب تے مبنی ہے۔ غالباً ایں خیال دی تائید کیتے انہاں نے تلے  روایت وی نقل کیتی ہے:  

"کان ابو حنیفۃ اسمہ عتیک بن زوطرۃ فسمی نفسہ النعمان واباہ ثابتاً"  

(ابو حنیفہ دا ناں عتیک تے انہاں دے والد دا ناں زوطرہ ہئی، ولا انہاں نیں آپݨا ناں نعمان تے والد دا ناں ثابت رکھ ݙتا)۔  

ایندا راوی **"اساجی" مختلف فیہ تے مشہور متعصب ہے۔ اگر ایں روایت کوں صحیح وی تسلیم کر گھنوں، تاں غالباً "ثابت" کوں "زوطرۃ" انہاں دے والد "زوطی" دی مناسبت نال آکھیا ڳیا ہوسی۔  

اساں سمجھدے ہیں کہ ناں تے نسب دے فیصلے کیتے خاندان دے لوکیں دی گواہی سب توں زیادہ معتبر ہوندی ہے۔ ایں واسطے اسماعیل دے بیان دے خلاف جیڑھے بیانات ہن، اوہ سب مرجوح یا قابلِ توجیح ہن۔ اسماعیل ایہ وی نقل کریندن جو انہاں دے پڑݙاݙا "ثابت" حضرت علیؓ دی خدمت وچ ٻلپݨ وچ حاضر تھئے ہن، تے حضرت علیؓ نے انہاں تے انہاں دی اولاد کیتے دعا فرمائی ہئی۔ اسماعیل دا آکھݨ ہے:  

"ثابت دے والد نعمان اوہے ہن جیرھے حضرت علیؓ دی خدمت اچ ہدیہ گھن تے حاضر تھئے ہن۔"

ایں توں پتہ لڳدے جو امام اعظمؒ دے خاندان دا حضرت علیؓ نال ہمیشہ خاص تعلق ریہے۔ اسماعیل ایہ وی بیان کریندن:  

"اساں فارسی النسل ہوں، اساݙے ماء پیو تے وݙ وݙیرے سبھ آزاد لوک ہن۔"  

تے قسم کھا تے آکھیے:  

"واللہ ما وقع علینا رق قط!"  

(خدا دی قسم! اساں تے کݙاہیں غلامی دی ذلت نییں پی)  

انہاں دے ایں تاکیدی بیان نال اوہ غلط شہرت رد تھیندی ہے جیرھی امام صاحب دے ݙاݙے دے بارے وچ کھنڈائی ڳی ہئی جو اوہ بنو تیم اللہ دے آزاد کردہ غلام ہن۔ اسماعیل امام اعظمؒ دے پوترے ہن، ایں واسطے ایہ نئیں آکھیا ونڄ سڳدا جو انہاں کوں آپݨے ݙاݙے دے حالات دا پورا علم نہ ہوسی۔ اسلامی دور وچ "رقیۃ" (غلامی) دی غلط فہمی تھی ونڄݨا، خاص کر عجمی نسب وچ، کوئی بعید ڳالھ کائنی۔  

علامہ کوثری نے "مشکل الآثار" دی روایت دی مدد نال ثابت کیتے جو امام صاحب کوں "مولیٰ حلیف" (حلیف/دوست) دے معنے وچ آکھیا ڳیا ہئی۔ اگر تاریخ توں امام صاحب دا "اولادِ موالی" (غلاماں دی اولاد) ہووݨ ثابت وی تھی ونڄے، تاں اسلامی نقطہ نظر نال ایہ کوئی وݙا عیب کائنی جیندا دفاع کرݨ ضروری ہووے۔ پر افسوس ایہ ہے جو جݙاں تعصب دی اکھ خشم آلود تھی ویندی ہے، تاں اوہ آپݨے حریف وچ کوئی خوبی ݙیکھݨ پسند نئیں کریندی۔

 ڄمݨ تے وصال 
آپ دا ڄمݨ کوفہ وچ تے وصال بغداد اچ تھیا ہے۔ علمی لحاظ نال کوفہ ہمیشہ ممتاز شہر ریہا ہے۔ علامہ کوثری نے "نصب الرایہ" دے مقدمے اچ ایں دی ہک مختصر تاریخ لکھی ہے، اساں ایندا خلاصہ اتھ درج کریندے ہیں۔  

کوفہ ہک اسلامی شہر ہے جیرھا عہدِ فاروقی 17ھ اچ حضرت عمر فاروقؓ دے حکم نال تعمیر تھیا۔ ایندے آسوں پاسوں فصحاء عرب کوں آباد کیتا ڳیا تے انہاں دی تعلیمی تربیت کیتے سرکاری طور تے حضرت عبداللہ بن مسعودؓ کوں بھیڄا ڳیا۔ انہاں دی علمی عظمت دا اندازہ ایں ڳالھ توں تھیندے جو حضرت عمرؓ نے اہلِ کوفہ کوں لکھیا: "ابنِ مسعودؓ میݙی آپݨی ضرورت ہن، پر تساݙی تعلیم کیتے انہیں کوں تہاݙے کنیں بھیڄ ݙتے۔" انہاں نے اتھاں ٻہہ تے عہدِ عثمانؓ دے آخر تک لوکیں کوں قرآن پاک تے دینی مسائل دی تعلیم ݙتی۔ انہاں دی محنت دا ایہ نتیجہ ہئی جو بعض محدثین دے مطابق، ایں نویں آباد شہر وچ چار ہزار علما تے محدثین تیار تھی ڳئے۔ اتھاں تک جو جݙاں حضرت علیؓ کوفہ اچ داخل تھئے تاں علم دی ایں روایت کوں ݙیکھ تے فرمایا: "اللہ تعالیٰ ابنِ مسعودؓ تے رحمت نازل فرماوے، انہاں نے ایں شہر کوں علم نال بھر ݙتے!"  

کوفہ آپݨی موجودہ حالت وچ وی کیا گھٹ ہئی؟ جݙاں "مدینۃ العلم" (حضرت علیؓ) ائے تاں اینکوں چار چندر لڳ ڳئے۔ ہک سعید بن جبیر اتھاں ابنِ عباسؓ دے علوم دا ایجھا خزانہ ہن جو جݙاں کوفہ والے انہاں کنیں فتویٰ گھنݨ ویندے ہن تاں ابنِ عباسؓ فرمیندے ہن: "کیا تہاݙے کنیں سعید بن جبیر کائناں ہن؟ یعنی انہاں دے ہووݨ دے بعد تہاکوں ایݙے آوݨ دی کیا لوڑھ ہئی؟"  

شعبیؒ دا علم ایں درجہ ہئی جو حضرت ابنِ عمرؓ جݙاں انہاں کوں مغازی (جنگی واقعات) تے بحث کریندے ݙیکھدے تاں فرمیندے ہن: "میں انہاں غزوات اچ حضور ﷺ دے نال شریک ریہاں، پر شعبیؒ کوں میݙے توں وی زیادہ یاد ہن۔" ابراہیم نخعیؒ دا تاں ذکر ہی کیا ہے! ابنِ عبد البر لکھدن جو اہلِ نقد (نقاد) انہاں دے تمام مراسیل (حدیث دی ہک قسم) کوں صحیح سمجھدن۔ انہاں نے حضرت ابو سعید خدریؓ تے حضرت عائشہؓ وغیرہ دا زمانہ پاتا ہئی۔ ابو عمران انہاں کوں آپݨے دور دے تمام علماء توں افضل آکھیا ہئی۔ 95ھ وچ جݙاں انہاں دا وصال تھیا تاں ابو عمران نے ہک شخص کوں آکھیا: "تساں اڄ سب توں وݙے فقیہ کوں دفن کر ݙتا ہے۔" اوں آکھیا: "کیا حسن بصریؒ توں وی وݙے ہن؟" انہاں جواب ݙتا: "صرف حسن بصریؒ توں کائناں، بلکہ تمام اہلِ بصرہ، اہلِ کوفہ، اہلِ شام تے اہلِ حجاز توں وی وݙے ہن!" 

شعبیؒ آکھیندے ہن: "ابراہیم نخعیؒ تاں فقہ دے گہوارے اچ ہی پیدا تھئے ہن۔ بعد وچ اوہ اساݙے کنیں آئے تے اساݙیاں پاکیزہ حدیثاں کوں اپݨی فقہ اچ شامل کر تے اپݨے نال گھن ڳئے۔"  

مسروقؒ، جیرھے کبار تابعین وچوں ہن، فرمیندن: "میں آنحضرت ﷺ دے صحابہ کرامؓ دا خلاصہ انہاں چھی شخصیات وچ ݙٹھا ہے: حضرت علیؓ، حضرت عبداللہ بن مسعودؓ، حضرت عمرؓ، زید بن ثابتؓ، ابو الدرداءؓ تے ابی بن کعبؓ۔ ولا میں غور کیتا تاں انہاں سب دے علم دا نچوڑ پہلے ݙو (حضرت علیؓ تے ابنِ مسعودؓ) اچ پاتا۔"

حضرت معاذ بن جبلؓ، جنہاں کوں رسول اللہ ﷺ نے "اعلم بالحلال والحرام" (حلال تے حرام دے سب توں وڋے عالم) دا خطاب ݙتا ہئی، آپݨے خاص شاگرد عمرو بن میمون کوں حکم ݙتا: "علم حاصل کرݨ کیتے تساں حضرت ابنِ مسعودؓ دی خدمت اچ کوفہ ونڄو۔"

کوفہ دی علمی عظمت دا اندازہ ایں ڳالھ توں تھی سڳدے جو مصر اچ آنوݨ والے صحابہ کرامؓ دی تعداد تے محمد بن ربیع جیزی تے سیوطیؒ 300 توں زیادہ پیش نہ کر سڳے، جݙاں جو صرف کوفہ اچ عجلیؒ "1500 صحابہ کرامؓ" دا قیام لکھیندن، جنہاں اچ "70 بدری صحابہ" (بدر دی لڑائی وچ شریک) شامل ہن۔ عراق دے ٻئے شہراں وچ رہوݨ آلے صحابہ کرامؓ دا ذکر تاں اڄݨ تھیوݨا باقی ہے۔ (حالانکہ ایہ تعداد وی گھٹ ہے، کیوں جو جیہڑی جھا تے مرکزی چھاؤنی بݨائی ڳئی ہووے، اوتھاں ٻہوں سارے صحابہ کرامؓ دا آوݨ ونجݨ ضرور رہیا ہوسی۔)  

رامہرمزی آپݨی کتاب "المفصل" وچ قابوس توں نقل کریندن: "میں آپݨے پیؤ توں پچھیا: 'ایہ کیہڑی ڳالھ ہے جو تساں حضور ﷺ دے صحابہ کرامؓ کوں چھوڑ تے علقمہؒ کنیں ویندے او؟ او تاں ابنِ مسعودؓ دے شاگرد ہن۔' انہاں جواب ݙتا: 'اے میݙے پُتر! میں خود حضور ﷺ دے صحابہ کرامؓ کوں علقمہؒ کنوں فتویٰ پچھݨ امدے ݙٹھا ہے۔'"

شریحؒ، جیرھے کوفہ دے قاضی ہن، کیتے حضرت علیؓ دا ارشاد ہے: "اے شریح! اُٹھو تے فیصلہ کرو، کیوں جو تساں عرب وچ سب توں وڋے قاضی ہو۔" انہاں دے علاوہ وی "33" افراد ایجھے ہن جو صحابہ کرامؓ دے زمانے اچ فتویٰ ݙیوݨ والے سمجھے ویندے ہن۔  

ایں دور دے بعد ݙوجھا دور حضرات تابعین دے شاگرداں دا شروع تھیندے۔ انہاں دی تعداد وی ہزاریں توں زیادہ ہئی۔ امام ابوبکر جصاص لکھدن: "دیر جما جم وچ حجاج دے خلاف جنگ کیتے عبدالرحمن بن اشعث دے نال نکتی ہوئی جماعت وچ صرف قراء تابعین دی تعداد چار ہزار ہئی۔"

رامہرمزی انس بن سیرین توں نقل کریندن:  "جݙاں میں کوفہ پڄیا، تاں اتھاں چار ہزار حدیث دے طلباء تے چار سو فقہاء موجود ہن۔" (ایہ عفان بن مسلم، امام احمد تے امام بخاریؒ دے استاد ہن۔ علی بن مدینی انہاں دے بارے لکھدن: "انہاں دی عادت ہئی جو اگر حدیث دے کہیں لوظ وچ ذرا جیہا شک تھی ویندا، تاں اوہ اوں حدیث کوں چھوڑ ݙیندے ہن۔" (تقریب التہذيب)  

ہݨ اندازہ لاؤ جو جے ایں سخت شرط دے نال وی کوفہ وچ انہاں کوں "پنجھا ہزار" حدیثیں دا ذخیرہ مل سڳدا ہئی، تاں حدیث دے لحاظ نال کوفہ دا مرتبہ کیجھا ہوسی؟  

عفان بن مسلم توں ہک ٻئی روایت اے: "جݙاں اساں کوفہ پڄے، تاں اساں صرف چار مہینے قیام کیتا۔ حدیث دا اتھاں ایجھا چرچا ہئی جو اگر اساں ہک لکھ حدیثاں لکھݨ چاہندے، تاں لکھ سڳدے ہاسے۔ پر اساں صرف پنجھا ہزار حدیثاں تے اکتفا کیتا تے صرف اوہ حدیثاں جمع کیتیاں جیرھیاں جمہور دے نزدیک صحیح ہن۔" 

ایں سانگے، مسلم ائمہ تے حفاظ حدیث کوں وی حدیث دی تلاش کیتے کوفہ دا سفر کرݨا پیا۔ اگر اڄ وی رجال دیاں کتاباں کھول کے ݙیکھو، تاں ہزاراں راوی تساکوں کوفہ دے ملسن جنہیں دی روایات نال صحاح ستہ تے ٻیاں حدیث دیاں کتاباں بھریاں پئیاں ہن۔ اتھاں تک جو امام بخاریؒ خود فرمیندن: "میں شمار نئیں کر سڳدا جو میں کتنی واری حدیث دی تلاش وچ کوفہ گیا ہاں۔

خلاصہ ایہ ہے جو جیویں مدینہ منورہ کوں "مہبطِ وحی" ہووݨ دا اعزاز حاصل ہئی، اوں طرحاں کوفہ کوں ہزاریں صحابہ کرامؓ دے مرکز تے مسکن ہووݨ دا حق دارانہ فخر ملیا۔ ایہا وجہ ہے جو محدثین کرام کوں ٻئے اسلامی شہراں دے نال نال اہلِ کوفہ دے علمی تعامل کوں وی خاص اہمیت نال نقل کرݨا پیا۔ ایں حد تک جو امام ترمذیؒ نے فقہ دے کہیں وی باب کوں چھوڑیا ہووے جتھاں اہلِ کوفہ دے مذہب کوں اعتنا دے نال ذکر نہ کیتا ہووے۔  

ایہ اوہو کوفہ ہے جیہڑا امام ابو حنیفہؒ دا مولد تے انہاں دا علمی گہوارہ ہئی۔ جیندی آغوش وچ رہ تے انہاں دی علمی پرورش تھئی۔ کون آکھ سڳدے جو ایہو فقہ جیہڑی ایں سرزمین اچ مدون تھئی ہووے، او کتاب تے سنت توں سرمو انحراف کر سڳدی ہئی؟ 

 ابتدائی زندگی 
آپ دا ناں "نعمان بن ثابت بن زوطا" ہئی تے کنیت "ابوحنیفہ" ہئی۔ عام طور تے آپ کوں "امام اعظم" دے لقب نال یاد کیتا ویندے۔ تمام ائمہ کرام دے مقابلے اچ آپ سبھ توں وݙے مقام تے فائز ہن۔ اسلامی فقہ اچ امام اعظم ابوحنیفہ دا مرتبہ ٻہوں بلند ہے۔ آپ نسلاً عجمی ہن۔ آپ دی پیدائش کوفہ اچ 80ھ (699ء) اچ تھئی تے وصال 150ھ اچ تھیا۔  

شروع اچ آپ دی دلچسپی آپݨے والد محترم دے نقش قدم تے چلدے ہوئیں تجارت اچ ہئی۔ پر اللہ تعالیٰ نے آپ کوں دین دی خدمت دا کم گھنݨا ہئی، ایں سانگے تجارت اختیار کرݨ کنوں پہلے آپ تعلیم دی طرف متوجہ تھئے۔ آپ نے 20 سال دی عمر وچ اعلیٰ علوم دی تحصیل دا آغاز کیتا۔  

آپ نہایت ذہین تے قوی حافظے دے مالک ہن۔ آپ دا زہد و تقویٰ، فہم و فراست تے حکمت و دانائی ٻہوں مشہور ہئی۔ آپ نے آپݨی عمر مبارک وچ 7 ہزار دفعہ قرآن پاک ختم کیتا۔ 45 سال تک ہک وضو نال پنجائی نمازاں پڑھدے رہیے۔ رات کوں ݙو نفلیں وچ پورا قرآن پاک ختم کرݨ والے امام اعظم ابوحنیفہ ݙینہہ کوں علم کھنڈاوݨ تے رات کوں عبادت کرݨ دے عادی ہن۔ آپ دی حیات مبارکہ دے لاتعداد پہلو ہن۔  

ائمہ حدیث آپ دا ذکر کریندے ہوئے آکھدے ہن:  

"ہک پاسے آپ علم دے سمندر ہن تے ݙوجھے پاسے زہد و تقویٰ تے طہارت دے پہاڑ ہن۔"  

ابوحنیفہ میانہ قد، خوش صورت تے متناسب جسم دے مالک ہن۔ ڳالھ ٻہوں مٹھے انداز وچ کریندے ہن، آواز بلند تے صاف ہئی، تے فصاحت نال ڳالھیں کوں ادا کریندے ہن۔ عام طور تے صاف ستھرے کپڑے پاوݨ پسند کریندے ہن۔ سرکاری وظیفہ خواری کنوں ٻہوں دور ریہے۔ آزادیء فکر، بے نیازی تے سچ آکھݨ آپ دا امتیازی وصف ہئی۔ 

 ابو حنیفہ دی تابعیت 
امام ابوحنیفہؒ نے صحابہ کرامؓ دا آخری دور ݙٹھا ہئی۔ کئی صحابہ کرامؓ دی زیارت دا شرف حاصل کیتا تے انہاں توں روایت وی کیتیاں ۔

حضرت انس بن مالک نال ملاقات:

امام ابوحنیفہؒ دا حضرت انس بن مالکؓ کوں ݙیکھݨ تے تمام علماء دا اتفاق ہے۔ ابن سعدؒ، خطیب بغدادیؒ، بیہقیؒ، ابن جوزیؒ، ابو موسیٰ المدینیؒ، جصاصؒ، قدوریؒ، صیمریؒ، نوویؒ، المزیؒ، ولی عراقیؒ، زین عراقیؒ، ابن حجر عسقلانیؒ، ابن ناصر الدین دمشقیؒ، ابن عبدالہادیؒ دے علاوہ لا تعداد ائمہ، محدثین، فقہا تے مؤرخین نے سیدنا انس بن مالکؓ دی زیارت دا ذکر کیتا ہے۔  

حافظ ذہبیؒ لکھدن:  

"امام ابوحنیفہؒ دی پیدائش 80ھ اچ تھئی۔ انہاں نے حضرت انس بن مالکؓ (وفات 93ھ) کوں کئی دفعہ ݙٹھا، جݙاں اوہ کوفہ آئے ہن۔"

البتہ حضرت انسؓ توں روایت کرݨ وچ اختلاف ہے۔  

حضرت عبداللہ بن حارث بن جزء الزبیدی نال روایت: 

ݙوجھے صحابی حضرت عبداللہ بن حارث بن جزء الزبیدیؓ توں صحیح سند نال روایت کرݨ وی ثابت ہے، جیہڑی انہاں کتاباں وچ موجود ہے:  

1. جامع بیان العلم - ابن عبدالبرؒ  

2. مسند ابی حنیفہؒ - ابن المقرئؒ  

3. مسند ابی حنیفہؒ - ابو نعیم اصفہانیؒ  

4. الانتصار - الجعابیؒ (بحوالہ مناقب موفق)  

تے ٻیاں کتاباں۔  

حضرت عبداللہ بن حارثؓ کوں ݙیکھݨ دا ذکر ابن سعدؒ، بیہقیؒ (اپݨی کتاب دے مقدمے اچ)، ابو موسیٰ المدینیؒ (الرباعی فی التابعین اچ)، ابن عبدالبرؒ (استغنا فی الکنی اچ) وی کیتا ہے۔  

ایہ تاں ٻئے مسالک دے ائمہ دا ذکر ہئی، ورنہ ائمہ احناف دے تقریباً تمام فقہا، محدثین تے مورخین دا امام ابوحنیفہؒ دے صحابہ کرامؓ کوں ݙیکھݨ تے انہاں توں روایت کرݨ تے اتفاق ہے۔