خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری دا استعاراتی نظام

خواجہ غلام فریدؒ  سئیں ساݙی وسوں ،وسیب اتیں ہند سندھ دی صوفیانہ شعری روایت دا ہک ٻہوں وݙا حوالہ ہن ۔اِیں عظیم صوفی شاعر ساݙی مشرقی شاعری کوں ہک نواں اسلوب اَتیں نویکلی شعری زبان عطا کیتی اے۔پرحالیں تائیں خواجہ صاحب دی شاعری دے جتلے فکری تیں موضوعاتی مطالعے کیتے ڳئین۔اِنہاں وچوں اَج تائیں کہیں لکھاری وی اِنہاں دے استعاراتی نظام بارے کوئی خاص ڳالھ نئیں چھیڑی۔ میݙے خیال اِچ خواجہ سئیں دے ایں شعری نظام اُتیں ٻہوں سارا کم کرݨ دی لوڑ ہے۔

                       شاعری دی زبان اتیں ݙوجھے علوم دی زبان اِچ واضح فرق ہوندے میݙے نزدیک انہاں وچ حدِ فاصل قائم نئیں کیتی ونج سنڳدی ایں پاروں جو لفظ دا استعمال ای اوں لفظ کوں شاعرانہ یا غیر شاعرانہ طرز ِ احساس اِچ ڈھال ݙیندے۔ شاعری دی زبان مجازی ہوندی ہے اَتیں ݙوجھے علوم دی زبان حقیقی معنویت دی حامل ہوندی ہے ۔شاعر اپݨے لفظیں کو ں جذبے د ی شدت نال استعمال کریندے اَتیں اِنہاں لفظیں کوں ہک خاص قسم دی حرارت ݙیندے ۔شاعر اپݨی عمیق اَتیں پیچیدہ جذبات دے اظہار سانگے اپݨی عام لفظیں کوں وی غیر معمولی سیاق و سباق نال پیش کریندے ۔لفظیں دا اِے غیر معمولی انداز ِ فکر اوندے احساس کوں متاثر کریندیں ہوئیں شاعر دے سامنیْ خیالات ،تجربات ،تلمیحات و علائم ،تشبیہات اَتیں اِستعارات دے اینجھے نظا م دا دروازہ کھولیندے جیڑھے عام حالات اِچ تحت الشعور اِچ لُکیے ہوئے ہوندن۔

                       اے تخلیقی عمل دے ویلھے وچ شاعر ہک اینجھی دنیا وچ ہوندے جِتھاںعام تجر بے اوندے وجدان اِچوں گزر کیں نویں اسلوب اِچ ڈھل ویندن ۔شاعر دے غیر معمولی جذبات اتیں احساسا ت اپݨی اِیں اسلوب اِچ ڈھل کیں اظہار دا مناسب ترین وسیلہ ٔ بݨ ویندن ۔تخلیقی عمل دے دوران ءِچ شاعر عام زبان دے مروجہ معنی تبدیل کرکے بالکل نویں معنی دی حامل نویں زبان تخلیق کریندے جیندے وچ فکر اتیں فن دیاں جمالی قدراں نویں رنگ روپ اِچ سامنیْ آندین ۔اے زبان اشاراتی تے ایمائی کیفیات دا مرکب ہوندی اے اتیں ایندا بنیادی مزاج ’’ایجاز ‘‘ ہوندے ۔شاعری اِچ اِیں مزاج کوں پید ا کرݨ سانگے شاعرخاص طرز دی تکنیک استعمال کریندے ۔ایہا تکنیک کہیں شاعر کوں عظیم فن کار بݨاویندی ہے ۔کہیں کہیں ویلھے ایہا تکنیک شاعری اِچ ابہام دا سبب وی بݨ ویندی ہے پرایں ابہام دے نال شاعری اِچ جمالیات پیدا تھیندی ہے ۔ایہو فنی جمالیات دی بنیادی ’’قدر‘‘ بݨدی ہے۔

                       اِیں ’’قدر‘‘ دی بنیاد استعارے نال جُڑ ی ہوندی ہے۔کہیں لغت اِچ لفظ دے معنی جامد اتیں ساکن ہوندن پر جیڑھے کوئی لفظ استعاراتی پیکر اِچ ڈھل تیں سامنیْ آندے تاں اوندے معنی متحرک تھی کیں نویں کیفیت اَتیں نویں احساس دے مظہر ہوندن ۔اِیں ڳالھوں جݙاں کوئی تخلیق کار لفظیں دا استعاراتی قرینہ قائم کریندے تاں اوندے تخلیقی تجربات معانی دی ہک غیر مروجہ سطح تیں قائم تھی ویندن۔ اے غیر مروجہ یا غیر معمولی پہلو مروجہ تجربات دے انفرادی ادراک اِتیں احساس دی بدولت پیدا تھیندے اَتیں تخلیق کار اِیں واردا ت کوںٻئے یا مروجہ تجربات دے طور تیں قبول نیئں کریند ا بلکہ اِنہاں اِچ اپݨی تجربات ،احساسات دی توسیع کرتیں اپݨی شاخت کوں قائم کریندے ۔خواجہ غلام فریدؒ  سئیں تخلیق کاریں دے ایں قبیلے وچوں سب توں سنڄاپوں شاعر ہن، جنہاں دی شاعری وچ ہک اپݨاں جہان ہے اتیں اِنہاں دا نویکلا ’’استعاراتی نظام‘‘ ہے۔

                       استعاراتی نظام ہمیش کوئی وݙا شاعرقائم کریندے جتھوں اُو اِیں نظام دی اساس وچوں معنی دے نویں جہاں پیدا کریندے ۔شاعری وچ اِستعاراتی ز بان دا استعمال محض ݙکھاوا یا انفرادیت پیدا کرݨ نیں ہوندا بلکہ اِ یں زبان دے پچھوں شاعر دے عظیم مقاصد ہوندن۔شاعر اپݨی قاری دے اگوں اپݨی اُو تجربات اتیں مشاہدات پیش کرݨ دی اَہر اِچ ہوندے جہیڑے عام آدمی دے ادراک اِچ نی ہوندے۔شاعر اِیں زبان اِچ معمولی لفظیں کوں غیر معمولی معنی پیا ݙیندا ہوندے۔اِیں سلسلے وچ صرف تشبیہہ شاعر دے خیال عمیق گہرائی کوں واضح نیئں کر سڳدی۔ ایں پاروں شاعر اپݨی اِیں نظام اِ چ استعارہ کوں ٹور آندے۔استعاراتی نظام جامیعت دی اعلیٰ ترین مثال ہے۔ جݙاں شاعر دے جذبات اپݨی علامتی اظہار ’’استعارہ‘‘ دی شکل اِچ ڈھلدن تاں اپݨی معراج کوں پُج دیندن۔استعارہ دو مختلف شیئں کوں تخیل دی حدت نال پگھار کیں ہکو سنواں کرݙیندے ۔استعارے دی ایہا جامیعت ہک لفظ اچوں بیان تھیندی ہوئی نویں جہاں دیاں پرتاں کھول ݙیندی ہے ۔   

                       ’’استعارہ ‘‘دے اِیں اجمالی بحث دی روشنی وچ جے خواجہ غلام فریدؒ  سئیں دے کلام کوں ݙیکھوں تاں انہاں د ی شاعری وچ ’’استعاراتی نظام ‘‘ اپݨی پورے خدوخال ناں نشابر تھیندے۔ خواجہ سئیںؒ دی شاعری دے تمام اشارے،علامتاں،کنائے،استعار ے اَتیں تلازمے اوندے اپݨی ماحول اچوں نکھتے ہوئے ھن۔انہاں دا تعلق توران یا ایران وچوں نئیںبلکہ اپݨے روہ ،روہی اتیں چولستان وچوں ہے۔خاجے سئیں دا کمال ہے جو انہاں چولستان دے لئی لاݨے اتیں معمولی جھاڑیاں کوں جنت دے پھُل ٻوٹیں اتیں باغیں وچوں ہک باغ بݨاچھوڑیے۔

کانہہ کہسیلے خنکی چائی 

چائی لئیاں دے بور لَلائی 

گل پھُل کر دے حسن نمائی 

سکھ ملیا ، ڈکھ ٹلیا ہے 

                       خاجے سئیں دے اے مستعمل استعارے ،روہی ،چولستان دے ونٹریں ،جھوکیں، ریت رواتیں وچوں کشید تھئے ہوئے ہِن۔جݙاں مصرعیں دیاں پرتاں کھُلدین تاں انہاں دے اندر معنی دے کئی کئی جہان  نشابر تھیندں۔ اِنہاں دے کُجھ استعارے ݙیکھو:

آ چݨوں رَل یار 

پیلوں پکیاں نی وے 

کئی بگڑو ، کئی ساویاں ، پیلیاں 

کئی بھوریاں کئی بکھڑ یاں نیلیاں   

کئی اودیاں گُلنار 

کٹویاں رتیاں نی وے 

                       صحرا دی ریت اِچ پیدا تھیوݨ آلہ پیلھوںدا پھل اتیں اوندے ڈھیر سارے رنگ اصل اِچ محبت نا ل کٹھے راہݨ دے استعارے ھن ۔پیلھوں کوںہمیشاں کٹھے تھی کے چنڑیا ویندے۔ پیلھوں کوں چُنڑیاں ویندے اوکوں ٹنگڑی توں تڑوڑیانیویندا خاجے سائیںؒ نیں پیلھوں دا انتخاب صرف اور صرف محبت کوں عام کرݨ سانگے کیتے ۔محبت دا ہک ٻیا استعارہ ’’رانجھݨ ‘‘ ݙیکھو ۔

رانجھݨ جوگی میݙا ماہی 

میں بے واہی دا ہے واہی 

روز ازل توں اس دی آہی 

جئیں لڑی کون ملیا ہے  

روز ازل توں اس آس دی آہی 

رانجھݨ پھوک سنڑریم فضلوں 

رکھ کر وحدت دا آئین 

                       خاجے سئیںؒ دے کلام اِچ رانجھا اتیں پُنل محبت دے استعارے ہِن ۔اینویں سسی ’وفا ‘دا استعارہ ،روہی ’محبت ‘دا ِدھرتی قوم اتیں وطن دے کئی استعارے انہاں دی شاعری وچ مجسم پیکریں دی شکل اِچ ساݙے سامݨے آندن ۔اِیں طرحاں مختلف عبادت ڳاہوں (کعبہ،قبلہ،دہر،دوارہ،مسجد مندر ) صرف عبادت ڳاہوں نئیں بلکہ ،خیر ،رداداری اتیں کائناتی محبت دے نشان ھن ۔

رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ

کعبہ ، قبلہ ، دیر ، دوارہ 

مسجد مندر ہکڑو نُور

                       خواجہ سائیںؒ دا بیان انہاں دے نویکلے انداز دا بیان ہے ۔خواجہ سائیں اپݨے جذبے دی شدت کوں پورے خلوص اتیںپوری سچائی نال بیان کریندن ۔گہری اکھ نال جے خواجہ سئیںؒ دے کلام کوں ݙٹھا ونڄے  تاںانہاں دے ڈھیر سارے لفظ ’’استعارہ‘‘ بݨ تیں قاری نال کلام کریندن ۔خواجہ سئیں دا اے استعاراتی نظام بہوں ساریاں رمزیں کوں کھول ݙیندے :

گیا سولاں اندر رسہ گل

سبھو مشکل تھیوسے حل

سسی، سوہݨی اتے مومل

انہاں وچ پئی گنٖڑیساں میں

                       اونویں تاں ساݙی ساری علاقائی ،رومانوی اتیں صوفیانہ شاعری رمزیں تے ایما دے پردے وچوں ظاہر تھیندی ہے پر خاجے سئیںؒ دا انداز انوکھڑا ہے۔انہاں نئیں ’’روہی‘‘ کو ں اپݨے اندر وساکیں وسوں نال کلام کیتے ۔انہاں دے قلم توں نکھتا ہر لفظ کہیں رمزدی شاند ݙیندے ۔انہاں دیاں رمزاں اِچ روہی آپ پئی ٻولیندی ہے۔ روہی دے پکھڑو،جھاڑیاں، ککر، کنڈئے۔ ،ٻوئی ،لئی لاݨے ،چھک ،کھار،ٹبے ،ٹوبھے ،خاجے سئیںؒ دی شاعری دے ٻہوں سوہݨے اتیں من مونہڑے ورتاوے ھن ۔سنج تے سنجڑی روہی کوں خاجے سئیں گل و گلزار بݨا کیں پیش کیتے:

روہی وٹھڑی گھا تھئے 

مٹڑیں لگیاں جاڳاں

ڳائیں سہنس سویاں 

سئے سئے چرن کُراڳاں 

لاݨے پھوگ پھُلا دیئے 

رمل مل چاروں ڈاڳاں

                       پیلھوںچݨݨ ،کھیرکوں جاگ لاوݨ ،لسی بݨاوݨ ،ڈھور ݙنگر چراوݨ ،سکھیاں ناں روہی ناں اٹکھیلیاں کرݨ اونویں تاں ہک راند وانگوں لگدین پر اِیں راند اِچ استعاراتی نظام دی ہک شاند جُڑی ہوئی ہے ۔انہاں شانداں اِچ خاجے سئیںؒ وفا دا درس ڈیوݨ چاہندن۔ 

بدلے پورب ،ماڑ ،رکھن دے

کجلے بھورے ،سوسو ون دے 

چارے طرفوں زور پون دے

سارے جوڑ وساوݨ دے  

                       ایہا خاجے سئیںؒ دی خاص تکنیک ہے جو انہاںعام اتیں معمولی شیئں کوں بیان کریندیں ہوئیں اوکوں اپݨا تھیسز بݨا کیں پیش کیتنے ۔انہاں دا اے تھسیز محبت دا پرچار ہے۔ خاجے سئیںؒ محبت دی گول اِچ رہ کیں اپݨے بیانیے کوں’’استعاراتی نظام‘‘ نال گنڈھ چھوڑیے۔خاجے سئیںؒجیوݨی کوںسکُھاݙیکھݨ چاہندن۔انہاںدے استعارے پیاردے استعارے ھن کجل،مساگ،سانول ،پُنل ،تھلڑا ،جوگی ،روہی ،جنگل ،ڳاجاں ،چنی چولی ،ٹوبھا،جٹی،ڈنگر ،بھوگ ،لائی لاݨے ،جہیں شیئں دی ساݙی تمدنی اتیں معاشرتی زندگی نال توݨے کوئی لازمی وقعت نہ ہووے پر خاجے سئیںؒ اپݨی شاعری دی زبان اِچ انہاں ورتاویں کوں امر کر چھوڑیے ۔خاجے سئیںؒ دے انہاں استعاراں دا مقصد اے وی تھی سنڳدے جو اُو اپݨی دھرتی دی ہر شئے کوں اہم سمجھدن اَتے ایندے وچ حُسن تلاش کریندن ۔خاجے سئیںؒ دھرتی دے حُسن اِچ انسان دی بقا ݙیندن ۔خاجے سئیںؒ اپݨے استعاراتی نظام دے اِیں سارے عمل اچ فنی ریاضت کولوں کم نئیں گھندے بلکہ او فطرت دے وسیع اتیں طویل سلسلیں کوں اپݨے من اِچ سمو کیں اپݨی شعری زبان ترتیب ݙتی ہے:

؎  رانجھݨ ماہی تخت ہزاروں 

میں کارݨ اِتھ آئے 

                       انہاں دے ٻہوںں سارے چھوٹے چھوٹے مصرعے اپݨی روانی دی واہند اِچ آکیں انہاں دیاں کافیاں کوں فنی حسن نال جوڑ ݙیندن ۔پہلے مصرعے اچ محبوب رانجھا اتیں تخت ہزارہ ݙو  ݙو اَنج اَنج استعارے ہووݨ دے باووجودوی ہکو جہیاں مفہوم ݙیندن ۔خواجہ سئیں عجیب تکنیک اتیں لسانیاتی شعور نال معنی دیاں تہہ درتہہ پرتاں کھول کیں رکھ ݙیندن ۔ایں سارے عمل اِچ اُو اپݨا تخلیقی حربہ وی استعمال کریندن۔ ہک ڈرامائی انداز نال شعر دا آغاز تھیندے ول اچانک تکمیل تائیں پجدیں ہوئیں قاری کوں حیران کر ݙیندے ۔ایہا حیرانی ہر سطح دے قاری کیتے مختلف نوعیت د ا تاثر قائم کریندی ہے ۔پر کہیں وی جاہ تیں ابلاغ دا مسئلہ نیئں تھیندا ۔ہر لائن اِچ کوئی نہ کوئی رمز ہوند ی ہے ۔خواجے سئیں کوں اے رمز اینویں ٻیٹھیں ٻیٹھیں نیئں ملی ،ایندے کیتے خواجہ سئیںنیں سیالے ہُنالے روہی دی یا ترا کیتی اے ۔ہک ٻہوں وݙی یاترا دے بعد انہاں اپݨیاں تجرباں کوں اپݨی ریاضت نال جوڑ کیں ہک اینجھے انداز نال ڳاٖلھ کیتی جیندے کولوں ہک استعاراتی نظام دا وجود ممکن تھیا ۔اِیں استعاراتی نظام دی ہک صناعی اے وی ہے جو ہر لفظ اِچ روہی مختلف پیکریں اِچ ڈھل کیں ہمیشہ کیتے امر تھی ڳئی ہے۔ خواجہ سئیں دی شاعری دا ہر قاری جاݨدے جو ’’روہی‘‘ محبت دا استعارہ ہے جیڑھا خواجہ سائیں دے کلام وچوں شکلاں وٹا وٹا کیں محبت دا اینجھا روپ بݨیدے جتھاں ہک پورا استعاراتی نظام قائم تھی کھڑدے۔ ول استعاراں دا ایہو تخلیقی ورتاوا ای قاری تے سامع کوں فطرت دے اَݨ کھٹ جمال اِچ ہمیش کیتے اپݨے اندر جذب کر گھندے۔ اساں مضمون دے شروع اِ چ وی آکھ آئے ہیں جو ’’ استعاراتی نظام ہمیشہ وݙے فنکار دا ہوندے پر اے کمال اوں ویلے بنڈدے جݙاں ایں نظام دے استعارے اوپرے تے بیڳانے نہ لگݨ۔ خواجہ دی ایہو تاں تخلیقی ادا ہے جو او اپݨے قاری کوں ہرجاہ تے نال رکھیندے تے سنڄاپو استعاریاں نال اپݨے کلام کوں فنی سݨہپ ݙیندے۔

 حوالہ 
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان