اردو اتے سرائیکی زبان

سرائیکی اردو لغت دے دیباچے وچ سرائیکی زبان دے متعلق شوکت مغل آپݨے خیال دا اظہار انہاں لوظاں وچ کریندن:

"وادی سندھ وچ واقع سرائیکی زبان دا علاقہ تاریخ دے وکھرے وکھرے دوراں تو لنگھدے جیویں جیویں حصیاں بخریاں وچ تقسیم تھیندا ڳیا، ایویں ایں زبان دے ناں وی نویاں نویاں جغرافیائی اَتے سیاسی حد بندیاں دے مطابق بدلدے ڳئے۔ ایں طرح اُچی، ملتانی، ڈیروی، ڄٹکی، ریاستی، بہاولپوری، شاہ پوری، ہندکی، لہندی، جھنگوی، جدگالی،تھلی، کھترکی، جعفری، سرائیکی زبان دے ای وکھرے وکھرے ناں اَتے ایندیاں شاخاں قرار پائیاں۔ کجھ ماہرین لسانیات جنہاں وچ ڈاکٹر انڈریو جیوکس وی شامل ہن، بنوچی، پشاوری، پوٹھوہاری، ہزاری، دھنی، گوجری اتے کشمیری کوں وی سرائیکی دے لہجے قرار ݙیندن۔

سرائیکی لسانیات دے موضوع تے پی ایچ ڈی کرݨ والے ڈاکٹر مہر عبدالحق آپݨے ڈاکٹریٹ دے مقالے وچ اردو اَتے ملتانی (سرائیکی) دا تعلق ظاہر کریندے ہوئے لکھیندن۔

"غیر جانبداری نال کم گھدا ونڄے تاں ایہ صاف ظاہر ہے جو ملتانی زبان جدید زباناں وچ سبھ توں قدیم زبان ہے اَتے مستقل حیثیت دی مالک ہے اتے اردو نال ایندا تعلق اصول اتے قواعد دے لحاظ نال اتے تقدیم اتے تاخیر دے لحاظ نال ٻہوں گہرا ہے، جیہڑا کہیں صورت وچ وی نظر انداز کائنی کیتا ونڄ سڳدا۔"

اردو اتے سرائیکی دے صرف و نحو دا مطالعہ کیتا ونجے تاں ٻہوں سارے اصول مشترک نظر آندن۔

 اردو دا مصدر "کیا" تے ختم تھیندے جݙاں جو سرائیکی مصدر "ݨ" تے اختتام پذیر تھیندے۔ انہاں ݙوہاں کوں ملکرت دی "ݨ" مفتوح دیاں شکلاں آکھیا ویندے۔ جیندے وچ سرائیکی نے متحرک "ݨ" کوں ساکن کر ݙتا۔

 تذکیر و تانیث اردو اتے سرائیکی وچ ہک ای طریقے نال بݨدن۔ مذکر جیہڑا "ہ" تے ختم تھیندے، ایندی تانیث "ی" لا تے بݨائی ویندی ہے۔ مثلاً لڑکا توں لڑکی، چھوٹا توں چھوٹی وغیرہ۔ جے مذکر حرف "ہ" تے ختم تھیوے تاں ݙوہاں زباناں وچ تانیث کیتے "نی" دا اضافہ کیتا ویندے۔ جیویں فقیر توں فقیرنی، اونٹ توں اونٹی وغیرہ۔ ایں طرح اگر "ی" تے ختم تھیوے تاں آخری "ی" دی بجائے "ن" دا اضافہ کر ݙتا ویندے۔ مثال دے طور تے موچی توں موچن، جوگی توں جوگن وغیرہ۔

 اردو اتے سرائیکی وچ اضافت فاعل دی مطابقت نال لائی ویندی ہے۔ قدیم اردو وچ ایندا استعمال زیادہ کیتا ویندا ہا۔

 اردو دی طرح سرائیکی وچ اسماء، صفات اتے فعل بلحاظ واحد و جمع اتے تذکیر و تانیث آپݨے موصوف اتے فاعل دے مطابق ہوندن۔ مثلاً چنگا گھوڑا آیا، چنگی گھوڑی آئی۔

 مشتق اتے مرکب الفاظ بݨاوݨ وچ مقامی اثرات دے نتیجے وچ کݙاہیں کݙاہیں معمولی اختلاف تاں تھی سڳدے پر اصولاں وچ فرق کائنی۔

 سابقیاں اتے لاحقیاں دے حوالے نال ݙوہاں زباناں وچ کافی اشتراک پایا ویندے۔ انہاں دے علاوہ وی متعدد حوالیاں نال لسانی اشتراک رکھݨ دی وجہ توں اردو اتے سرائیکی قریب ترین زباناں آکھیاں ونڄ سڳدیاں ہن۔ ایں سلسلے وچ ݙوہاں زباناں دے کجھ لفظاں دی قربت اتے اشتراک دیاں مثالاں ݙتیاں ویندیاں ہن۔

اردو                  سرائیکی

کیچڑ۔                 چکڑ

لکیر۔                  لیک

تگڑا۔                  تکڑا

مرہم۔                 ملم

لگام۔                 لغام

لٹو۔                  لاٹو

بلوچی، براہوی، پشتو، پنجابی، سندھی اتے سرائیکی دے علاوہ پائیاں ونڄݨ والیاں پاکستانی زباناں ہندکو، توروالی، گاؤری، پہاڑی، گوجری، کشمیری، بلتی، شنا، کھوار، بروشسکی اتے وفی وی ذخیرہ الفاظ اتے صرف و نحو دے اصولاں اتے ݙوجھیاں خصوصیات دی وجہ توں اردو نال قربت وچ کہیں پاکستانی زبان توں گھٹ کائنی۔ انہاں زباناں دے اشتراک نال جذب و مستعار دا جیہڑا سلسلہ جاری ہے ایندی وجہ توں تمام پاکستانی زباناں وچ ٻہوں نکھار پیدا تھیا ہے۔
اردو اتے پاکستانی زباناں دے اشتراک دے متعلق ڈاکٹر فرمان فتح پوری آپݨے مضمون "اردو اتے پاکستانی زباناں" وچ تحریر کریندن:

"علاقائی زباناں دا حلقہ اثر ودھدا پئے۔ انہاں دے ذخیرہ الفاظ، موضوعات اتے اسالیب بیان، سبھ تے اردو دا اثر ٻہوں نمایاں نظر آندا پئے۔ اردو تے وی علاقائی زباناں دے اثرات پوری طرح رونما تھیندے پِن۔ ایندے اسلوب اتے لب و لہجہ وچ خاصی تبدیلی آچکی ہے۔ ایہ تبدیلی کہیں کوں گوار ہووے یا ناگوار، عوام دی حاکمیت ایندی پرواہ نہیں کریندی۔ سمجھݨ دی ڳالھ صرف اتنی ہے جو زبان اتے ایندے لہجے وچ عہد بہ عہد اتے مقام بہ مقام تبدیلیاں تھیندیاں رہندیاں ہن اتے ایہو تبدیلیاں جݙاں قبول عام حاصل کر گھندیاں ہن تاں معیاری زبان دا جزو بݨ ویندیاں ہن۔

احمد ندیم قاسمی اردو زبان دے مستقبل کوں پاکستانی زباناں دے اشتراک نال ڳنڈھیندے ہوئے روزنامہ "خبریں" کوں ہک انٹرویو ݙیندے ہوئے آکھیا۔

"اردو دا مستقبل روشن ہے جے پنجابی، سرائیکی، سندھی، بروہی، پشتو اتے بلوچی ادب توں استفادہ کریندی رہوے تاں اردو ٻئی ترقی کریسی۔ حکومتاں اردو کوں قومی زبان قرار ݙے رکھیے پر ایہو حکومتاں انگریزی الیندیاں اتے انگریزی لکھیندیاں ہن۔ ایندے باوجود اردو اڳوں ودھدی پئی ہے اتے کھنڈدی پئی ہے۔ ایں زبان دا مستقبل تابناک ہے۔"

حوالے
کتاب پاکستانی زبانوں کا ادب، مصنف حمید الفت ملغانی