شمیم عارف قریشی دی کافی تیں ہک نرولی جھات

شمیم عارف قریشی سندھ وادی دا ہک سڄاک اتیں سوجھولݨ لکھاری ہے۔ جینویںجو سندھ وادی دی تہذیب ساڈھے پنج ہزار سال پراݨی ہے اینویں ہی سندھ وادی دے ساریں ٻولیاں وچوں سرائیکی ٻولی سب توں بݙھڑی ٻولی ہے ۔ول ایں بݙھڑی ٻولی وچوں’’ کافی‘‘ دی صنف سب توں زیادہ قدیم ہے ۔

                       شمیم عارف قریشی اِیں وسوں وچ کلام کرݨ سانگے ’’کافی ‘‘ کوں اپݨے اظہار ادا وسیلہ بݨائے ۔جیڑھا اپݨی وسوں دے ٻہوں ساریں پرتیں کوں کھولیندا ہویا ساݙے سامݨے آندے ۔شمیم عارف قریشی دی کافی سرائیکی ٻولی وچوں ،سندھ وادی وچوں اڄو کے حال حویلٹر ے ونݙیندی ہوئی ساݙے توݨی پُجی ہے ۔

بقول نذیر لغاری 

’’شاعری محض تفنن طبع کے لیے نہیں ہوتی یہ اپنے وسیب کے لوگوں کی راہنمائی کرتی ہے ،شاعری تہذیبی عرفان کا وسیلہ بنے نہ بنے ،یہ تہذیب کا درجہ ضرور رکھتی ہے اور تہذیب کی طرح اپنا اظہار بھی کرتی ہے ۔بڑی شاعری ہمیشہ بڑے بحران سے جنم لیتی ہے ۔خواجہ فریدؒ کے دور کا بحران بڑا تھا۔ اس لیے عظیم شاعری تخلیق ہوئی ۔آج پھر ہم سیاسی ،سماجی ،نفساتی بلکہ ہمہ گیر بحران سے دوچار ہیں یہ بحران اپنے نتائج سمیت سامنے آئے ڳا۔ پوری سوسائٹی میں شکست وریخت ہو گی اور بڑا ادب تخلیق ہو ڳا ۔یہ بحران تیزی سے ہماری طرف بڑھ رہا ہے ۔جس کا مقابلہ صرف شاعری ہی کر سکتی ہے۔ شاعر ہمیشہ ایک قوت کے طور پر اُبھرتا ہے اور عوام کو جڳاتا ہے۔ شاعری ہمارے تہذیبی اور سماجی رویوں کے سبب سے معتبر گواہی ہوتی ہے ‘‘

ساݙے اڄوکے سیاسی ،سماجی اتیں نفسیاتی رویے کہیں وݙے زیاں دی شاندپئے ݙیندن ۔ایں زیاںدے وڳاڑ کوں ݙیہدے ہووے ساݙے اڄوکے ادب دے سب توں مہاندرے شاعر اشولال، رفعت عباس اَتیں شمیم عارف قریشی ول ہک واری کافی دی صنف وچ کلام پئے کریندن۔ 

؎ اوکوں ہر ہر جاہ پرنام کیتے 

اساں رب دے نال کلام کیتے 

                       گذریں کئی صدیاں توں شاعری دی صنف ’’کافی ‘‘وادی سندھ دے لوکاں دے نال نال ٹردی آندی ہے ۔اِیں دھرتی دی چَرک سویل وچوں ،ایں دھرتی دے نال وسدیں وی ہوئیں لوکاں دے اوکھ سوکھ وچوں ’’کافی‘‘ ہک اینجھا پِڑہے جتھاں اِیں وسوں دے تمام ݙکھ صدیاں اپݨے چوݨے کھول کیں نچدے آندن ۔

؎ اندھی رات عذاباں والی ویسی اَنت ویہا 

پڑھ بسمہ اللہ گھولیم سرکوں کیتم نیل کتھا 

                       کافی وچوں کلام کریندیں ہوئیں ساݙیں ٻہوں سارے شاعراں ’’تریمت مت ‘‘ اَتیں بھروسہ کیتے ۔تریمت ہمیش توں ساݙی وسوں دی ہک کمزور علامت رہی ہے پر خواجہ غلام فریدؒ کنوں گھن کیں شمیم عارف قریشی تائیں ساݙیں ٻہوں ساریں شاعراں ،تریمت دی ذات کوں مزاحمت بݨاکیں انہاں تریمت دے اعتبار وچوں اڄو کی کافی دے مکھُ کوں مہاندرا بݨاچھوڑیے۔

خواجہ غلام فریدؒ سئیں اُنوویں صدی دے وچاک دے ہک عظیم شاعر ہن ۔خواجہ سئیں دے دور وچ پورا برصغیر خاص طور تیں سرائیکی وسیب اپݨی ݙکھیں اَتیں محرومیاں وچ گھریا ہویا ہا ۔اوں ویلھے صرف اینجھی صنف سخن ہائی ڄئیں اوں ویلھے دے لوکاں دی سچی اتیں کھری ترجمانی کیتی ہائی۔ اڄوکے تہذیبی ،معاشی ،نفسیاتی ،عمرانی اتیں بشریاتی حالات وواقعات ایں طرحاں دے ھن جو ہک واری ولا’’ کافی‘‘ دی آواز پوری توانائی نال سامݨے آندی پئی اے ۔

بقول شمیم عارف قریشی :

قبراں نونو غزیاں وچوں آپ شید الاوݨ

اپݨاں آپ بچاوݨ کیتے تھیوو رتڑے لال

ساݙی اپݨی کربل اتھاں آپ حسین  

ݙینہہ ݙاہویں دا سر تیں آیا کرݨی آپ سنبھال 

                       شمیم عارف قریشی دی کافی دا ورتاوا اپݨیمقامیت نال جڑیا ہویا ہے۔’’ کافی ‘‘دی شاعری رمزیں دی شاعری ہے ۔ایندے وچ ذات ِ حق دی تلاش ایندا بنیادی موضوع ہے۔ تصوف اتیں روحانی اقدار دا استحکام ’’کافی ‘‘کوں تقویت ݙیندا رہ ڳئے ۔جیڑھے ویلھے خواجہ غلام فرید سئیں اپݨے ڈیرے ’’روہی‘‘ وچ لائے اتیں اپݨی ماء دھرتی دی بے قدری بارے سوچا تاں ولا خواجہ سیئں سراپا احتجا ج بݨ کراہیں’’ کافی‘‘ وچ کلام کرݨ پئے گئے ۔خواجہ سئیں نیں فارسی اتیں عربی تلمیحات ،استعارات اتیں تشبیہات کوں چھوڑ کیں مقامی شعری لسانیات دا سہارا گِھدا تاں پوری دھرتی انہاں دی معشوق بݨ کیں انہاں دے سامݨے آئی۔ اتھاؤں ہک واری ول’’کافی‘‘ دھرتی نال جُڑی تیں محبت دے کیں وݙے استعارے دی ڳالھ تھئی ۔

ایندے بعد’’ کافی ‘‘دا کردار ’’روحانی کردار‘‘ نہ ریہا بلکہ کافی ’’انسانی کردار‘‘ دی شکل وچ اپݨے آپ کوں کافی وچوں اُسرڳا پکڑیا ۔رفعت عباس تیں شمیم عاف قریشی ایں روایت دے وݙے شاعر ھن ۔رفعت سئیں شمیم قریشی دے بیانیے بارے کجھ ایں طرح آکھیے :

’’شمیم عارف قریشی ایں وسوں دے قدیمی شاہر ملتان دا اُو پُتر اے جیڑھا وݙکیاں دی کتھا سانگے چُݨیاڳئے ۔ایہا اوجاہ ہے جتھاں سارا ریاستی ا نصاف ،تاریخ ،تذکرے پچھوہیں رہ ویندن ۔بیت گوئی کہیں علم ہُنر یا روایتی موضوعات دے اظہار دا وسیلۂ نیئں رہ ویندی بلکہ حیاتی اپݨی واہند اِچ پوری تیں نروئی تھی کھڑدی ہے ۔ویدانت، تصوف ،لٹھیاں ،مزاراں ،درویشاں تے کسبیاں دے شہردیاں گلیاں کوچیاں وچوں شمیم عاف قریشی رب کوں ولا ہک واری ݙٹھے ۔اوہ رب کوں ݙیکھ کے کہیں خانڳاہ اِچ نیئں رنگیج بیٹھا۔ اوں رب کوں ݙیکھ گھݨ والی ہکل ݙتی اے ،اَج اساں اوندے نال کھڑکیں رب اپݨے کول پئے ݙیہدے ہیں ۔حملہ آوری ،قتلام ،آتش ،شہر باہراں جُٹیاں رنجیتی تے فرنگی توپاں دی دھمک وچوں کٹھے ہوئے اجداد دی کتھا اوں ایں شہر دے ترٹے ہوئے اسمان ،کاشی دیاں سلہاں ،روغنی تھاواں تے ساݙے اپݨے بدن دے نیل تیئں ونج جوڑی اے ‘‘ 

                       شمیم عارف قریشی جیڑھے رب کوں جاݨدے اتیں جیکوں سنڄاݨدے او رب وسوں دے گلیاں ،کوچُاں وچ موجود اے ۔ول رب وی گول پھروں کتھاں کیتی ونج تیں کیوں کیتی ونجے؟ شمیمؔ ایندا جواب آپ ݙیندے جو رب سائیں دا درشن عام ہے تاں ولا اوندے منݨن آلیں وچ نکھیڑے کیوں ہن ۔

رب کل وستی دے ٻالیں وچ

رب اُجڑی مادے حالیں وچ 

اُو جھمر کھیݙ دھمالیں وچ

او خلق دے کُل سوالیں وچ

اوکوں ہر ہر جاہ پرنام کیتے

اساں رب دے نال کلام کیتے

چندرتاں کھیڈے پاݨیاں اندر ترلے وچ دریاویں 

کوئی پیا ݙیکھے پاردی مݨ توں کوئی ݙیکھے اروار 

درشن والا بھوئیں تے آڳئے اسماناں توں لہہ تیں 

گوٹھ بنراریں مکھ الی مکھ ھن شہر شہر وچ اکھ اے 

                       شمیم قریشی نے ’’کافی ‘‘ وچ کلام تہوں کیتے جو اے صنف تہذیبی عرفان دا ہک وݙا تخلیقی حوالہ ہے ۔جیڑھے ویلھے تائیں کوئی فرد یا قوماں اپݨے تہذیبی عرفان تاݨی نئیں پڄدیاں۔ اوں ویلھے تائیں او زمانے وچ اپݨی شاخت نئیں بݨاسنگدیاں ۔

                       کافی دا داخلی آہنگ محبت اتیں لطیف احساسات ھن ۔اجو کے سرائیکی شعروادب  ایں آہنگ کوں ڳول گِھدے۔ٻہوں مدت کولوں اے وسیب اپݨی ذات دی گول پھرول وچ ہا کیوں جو اوندے نال نال ہزاراں سال دی تاریخ ،تہذیب اتیں شناخت موجود ہئی ۔وسوں دی ایں شناخت کون کجھ غیراں اتیں کجھ اپݨے لوکاں نیں دبا کیں رکھیاہویا ہئی ۔

ٍ                   اِتھوں دے کردار ،کتھائیں ،تاریخ ،ثقافت ،روحانی روایت اتیںرتیاں پرتیاں نال اپݨیاں ہن پر بدیسی شعروادب نے انہاں کوں معدوم کیتا ہویا ہئی۔ جیندے کولوں اذیت ڈیوݨ آلی ’’بے ڳانگی ‘‘ جنم گھدا تاں ہک طرحاں دی ’’ابنارملٹی‘‘ پیدا تھی ڳئی۔ اساں اپݨے تہذیبی ورثے نہ صرف بھُلݨ پئے ڳئے بلکہ اپݨے آپ اِچ شرمسار وی نال تھیوݨ پئے ڳئے ۔اینجھے حالات وچ شمیم قریشی ساݙے سامݨے آݨ کیں آکھیا جو ساݙا تہذیبی ورثہ ہر حوالے نال قابل ِفخر ہے۔ساکوں اپݨے ورثے تیں ماݨ ہے ۔اتھا ہوں ’’نیل کتھا ‘‘ دی ڳاٖلھ چھڑی ۔

ایہو تخت ہزارہ ول وسݨے 

اساں رانجھݨ بݨ ارشاد کیتے 

                       شمیم عارف قریشی اپݨی ’’کافی ‘‘دے بیانیے کوں نواں رنگ ڈھنگ بخشے ۔اِنہاں دی کافی دا انداز اوندا اظہار ،اوندے اسالیب، بالکل نویں تیں اچھوتے ہن ۔انہاں ٻہوں ساریں جاہیں تیں ہئیت دے تجربے وی کیتن اتیں کافی دے روایتی موضوعات کوں اَج دے سوشل آرڈر وچوں ݙیٹھے۔ انہاں دے موضوعات دا بنیادی نکتہ سرائیکی وسیب اتیں ایں وسیب اِچ وسدے لوک ھن۔ اِنہاں وسوں نال گنڈھیے ہوئے لوکاں دے نال انہاں دی سماجی تیں روحانی ’’جڑت‘‘ کوں وی نشابر کیتے۔ ایہا ’’جڑت ‘‘ شمیم عارف قریشی دے تہذیبی عرفان دا مرکزی استعارہ ہے ۔  

 حوالہ 
اَجٖوکی سرائیکی تنقید ، مصنف : ڈاکٹر مزمل حسین، ناشر: دستک پبلی کیشنز ، ملتان