سرائیکی دا سوجھل انشائیہ نگار

سرائیکی وچ انشائیے دا مُنڈھ سید نذیر علی شاہ دے مضامین توں شروع تھیا ۔ باقاعدہ پہلا انشائیہ ڈاکٹر طاہر تونسوی دا ’’نویں سِجھ دی بشارت ‘‘کوں ڳݨیا ویندے جیڑھا ’’امروز‘‘وچ 15دسمبر1978ء کوں چھپیا۔ اوندے بعد مختلف لکھاریں دے انشائیے اخباریں تے رسالیں وچ چھپدے ریہے جنہاں وچ شیما سیال ، اللہ بچایا عنبر ، انجم لاشاری ، جاوید احسن ، حفیظ الرحمن دے ناں شامل ہِن۔ انہاں توں علاوہ طاہرحفیظ گھوٹیہ ، عمر علی خان بلوچ ، حمید اُلفت ملغاݨی ، ریاض بھٹی ، فاروق آتش تے راہی گبول دے ناں گھدے ونجٖ سڳدن۔

سرائیکی انشائیں دی چھپی پہلی کتا ب محمداسلم میتلا دی’’ سرائیکی انشائیے ‘‘ اے جیڑھی ستمبر1986ء وچ مارکیٹ وچ آئی ۔ ایں توں وکھ انہاں دی ݙوجھی کتاب ’’وسیب رنگ‘‘ دے ناں نال آئی ۔ رانا سردار احمد سعید دیاں ’’تل وسیب‘’ تے ’’آسوں پاسوں‘‘ راہی گبول دی ’’مٹھڑی تیر‘’ ڈاکٹر سلیم ملک دی ’’جھولار‘‘ ابوالبشر شاہ جیلانی دی’’بُکھ دا مخول‘‘ منظور اعواݨ دی ’’گُجھے دَھک‘‘ ملک اقبال حسن بھپلا دی ’’ٻالو‘‘ ابن الامام شفتر دی ’’ݙسکار‘’ تے ڈُھنڈکارے‘‘ ڈاکٹر گل عباس اعواݨ دی ’’سوجھلا‘‘ انشائیے دے پندھ کوں اڳونہاں کریندیاں کتاباں ہِن۔

ملک منظور احمد بھٹہ صاحب سرائیکی خطے دا اُچیرا لکھاری اے ، انشائیے توں پہلے اُنہاں دیاں اُردو وچ کوئی درجن کھن کتاباں چھپ ڳئین ۔ انہاں دے انشائیں دی کتاب ’’پیریں دے ٻئر‘‘ سرائیکی انشائیے وچ ٻہوں سوہݨا ودھارا ہے ۔ انہاں دے انشائیں وچ پہلی خوبی اے ہے جو انہاں انشائیہ دا مُنڈھ اللہ پاک دے ناں نال ٻدھے اَتے ہر انشائیے دے آخر وچ اڳلے جہان دی تیاری کرݨ دا سبق ݙتے۔ انہاں دیاں ایں توں پہلے دیاں ساریاں لکھتاں اُردو وچ ہِن لیکن وَل وی انہاں وی ایں سرائیکی لکھت وچ کتھائیں وی شائبہ نئیں تھیندا جو او بنیادی طور تے اُردو دے لکھاری ہِن ۔ کیوں جو انہاں نپی تُلی زبان ورتی اے۔

انہاں دے انشائیں دی ہک خوبی اے وی ہے جو او چھوٹے چھوٹے فقرے استعمال کریندن ۔ جیندے نال ڳال وچ زور پیدا تھیندے اَتے لکھت وچ چس وڑ آندی اے ۔ چھوٹیں چھوٹیں فقریں نال انشائیں وچ روانی تے سلاست پیدا تھی ڳئی اے۔

بھٹہ صاحب ہک وسیع مطالعہ انسان ہِن ایں ڳال دی چغلی انہاں دی لکھت چیندی ہوئی نظر اَمدی اے ۔ وسیع مطالعہ تے حیاتی دے مشاہدات و تجربات انہاں دے انشائیں کوں وݙیائی دے مقام تے گھن ویندن ۔ انہاں اپݨیں انشائیں وچ مثالاں دنیاوی دے نال نال قرآن و حدیث توں وی بیان کیتن جیندے نال انہاں دی لکھت وچ معتبری آ ڳئی اے ۔

بھٹہ صاحب دے انشائیں دے موضوعات اجٖوکے ہِن اَتے اپݨی دھرتی توں گھدے ڳین ۔ ہُݨ تھوڑا انہاں دے انشائیں دے موضوعات تے جھات مریندے ہَیں۔

انہاں دا پہلا انشائیہ ’’موہری تے چھیکڑی ہجرت‘‘ اے ۔ ایں انشائیے وچ انہاں ݙو ہجرتیں دا ذکر کیتے ۔ پہلی حضرت آدمؑ دی ہجرت تے ݙوجھی دنیا توں ونجٖݨ دی ہجرت اے ۔ انہاں ہجرت کوں اَدل بدل آکھیے ۔ دنیاں دی ہر شئے ادل بدل تھیندی رہ ویندی اے ۔ انہاں دا انشائیہ ’’وقت ویلھا‘‘ وچ وقت ویلھے دی اہمیت کوں اُجاگر کیتا ڳئے ۔ انہاں دا آکھݨ اے ویلھا رب دا منوت اے اَتے اللہ سئیں وی خود وقت دا ٻدھل اے ۔ لہٰذا انسان کوں وی وقت ویلھے دی قدر کرݨی چاہیدی اے ۔ جے انسان ویلھے سر کم کریسی تاں سوکھا سَولا راہسی جیڑھا ویلھے نال نئیں ٹُردا ویلھا اونکوں سٹ تے ٹُر ویندے اُو موت دے ویلھے مُکݨ بارے آہدِن:

’’بندہ نِکا جیا جٖمدے ،وݙا تھیندے ،جوان بݨدے ، عمر ڈھلدی اے ، ٻڈھڑا تھیندے تے ایں دنیا توں ٹُر ویندے ۔ او اپݨے آپ سمجھدے جو ایکوں ویلھا آہدن جیڑھا آخر مُک ویندے۔ اصل ایویںنہیں ، ویلھا ختم تھیندا اڳلا جہان ڈ اڳلی زندگی ، چھیکڑی سݙ دے نال وقت تاں موجود ہوندے۔‘‘

انہاں دا ہک ٻیا انشائیہ ’’تخت لہور دے‘‘ ناں نال اے ۔ ایں انشائیے وچ سرائیکی وسیب تے اِتھوں دے رہݨ والے لوکیں نال تھیوݨ والے استحصال کوں موضوع بݨایا ڳئے ۔ ایں انشائیے وچ سرائیکی صوبے دے حوالے نال لوکیں کوں جاڳ لاوݨ دی ترتل کیتی ڳئی اے ۔ ایں انشائیے وچ لکھاری اپݨے کجھ مشاہدات وی بیان کیتن جنہاں وچ تخت لہور والیں دا استحصال واضح نظر اَمدے ۔ ایں انشائیے وچ بجٹ وچ وانج تے ݙوجھیں کیتیاں ونجٖݨ والیاں زیادتیاں دا مُکھ مہاندرا کیتا ڳئے۔

’’ٻال بچائو‘‘ تے ’’بچپن ویلھا وَل آوے ہا‘’ وچ ٻالیں دے حوالے نال ڳال کیتی ڳئی اے ۔ ٻال قومیں دا مستقبل ہوندن ۔ اِت ڳالھوں انھاں دی تعلیم و ترتیب دی خصوصی توجہ ݙتی ونجٖے۔ ٻالیں کوں جیڑھے مسائل دا سامݨا ہوندے انہاں مسائل کوں حل کیتا ونجٖے ۔ کیوں جو پہلے وی ݙوہیں عالمی جنگیں وچ ٻہوں سارے ٻال ماریے ڳین ۔اَتے ترقی پذیر ملکیں وچ ٻہوں سارے ٻال مختلف بیماریں وچ مر ویندن ۔ اے انشائیہ ایں ساری صورتحال تے مشتمل اے۔

’’ماء دا ہاں‘’ وچ ایں عظیم ہستی کوں خراجِ تحسین پیش کیتا ڳئے ۔ ماء کیݙا شفیق رشتہ اے ۔ ماء اپݨے ݙکھ درد بُھل تے اولاد دے ݙکھ درد دا احساس کریندی اے ۔ اسلام وچ ماء دا کیا رُتبہ اے ، ایں انشائیے وچ ایں ڳال تے وی روشنی سٹی ڳئی اے ۔ ’’کَوڑے گھٹ‘‘ وچ زندگی کیا اے تے زندگی نال جُڑئیل شئیں داذکر مِلدے ۔ زندگی وچ لڳی ہوئی بھجٖ دُھرک ایں انشائیے دا موضوع اے ۔ ’’پاݨی وچ وَٹا‘‘ ایں انشائیے وچ پاݨی دی اہمیت کوں بیان کیتا ڳئے ۔ کیوں جو لکھاری دا تعلق اُوں علاقے نال اے جتھاں پاݨی دی کمی اے ۔ اِت ڳالھوں انہاں کوں باقی لوکاں توں زیادہ پاݨی دی اہمیت دا احساس اے ۔ لکھاری آہدے پاݨی دی اہمیت پاروں اللہ پاک زمین تے ترائے حصے پاݨی اَتے ہک حصہ خشکی رکھی اے ۔ پاݨی اساکوں کتھوں لبھسی ایں انشائیے وچ اے ذرائع وی ݙسیے ڳین۔

’’پل ݙو پل دا قصّہ‘‘ وچ ایں حیاتی کوں بس پل ݙو پل دی کھیݙ آکھیا ڳئے  انسان جٖمݨ توں مرݨ تائیں پل ݙو پل دا عرصہ گزریندے ۔ جیڑھا ایں عرصہ وچ مندے کم کریندے او موت دے بعد والے پل وچ اوکھا تھیسی ۔ ایں انشائیے وچ اے سبق ملدے۔

’’میں کون آں‘‘ وچ انسان دے مختلف روپ نظردِن۔ انہاں دی سُنجٖاݨ نیں پئی تھیندی ۔ کیوں جو انہاں دے مختلف چہرے ہِن ۔ انہاں توں علاوہ انہاں دے باقی انشائیے وی اعلیٰ درجے دے ہِن ۔ انہاں کوں پڑھ تے خوشگوار احساس تھیندے۔

المختصر! کتھائیں کتھائیں انہاں دے انشائیے اپݨے موضوع توں ہٹ ویندن اَتے انشائیے دی تکنیک تے پورے نہیں لہندے ۔ لیکن مجموعی طور تے آپ دے انشائیے سرائیکی انشائیہ نگاری دے پندھ وچ ہک ٻہوں وݙا اضافہ ہن جیندے نال سرائیکی ادب کوں ٻہوں وݙا اُسرڳا ملسی۔

25؍جنوری 2019

ڈاکٹر شکیل پتافی

 حوالہ 
کتاب: پیریں دے ٻیر ، مصنف : پروفیسر(ر) ملک منظور احمد بھٹہ، چھپیندڑ: جھوک پرنٹرز ملتان