16ویں صدی دے سرائیکی اَکھاݨ

تریجھا دور 
ایں صدی وچ وی ساکوں کُجھ اہجیں اَکھاݨ نظردِن جہڑے تاریخ اِچ محفوظ تھی ڳئین اَتے عوام وی اِنھاں کوں ٻلیندے ہِن۔

 (1                 وݙا دُلھ دریا ہے 
16ویں صدی وچ’’دریا خاں‘‘ ناں دا ہک امیر ، جٖام نندہ دا وزیر بݨ ڳیا ۔ اِیندا اصل ناں ’’قبولہ ‘‘ ہا ۔ اَتّے قوم دا ’’سیّد ‘‘ہا۔ اوہ جٖام نظام الدین عرف جٖام نندہ (1461ء ۔1508ء) دے دیوان لکھ دیر‘ دا غلام ہا ۔ جٖام نندہ اِیندی دناوت ݙیکھ کے ایکوں وزیر ، مدارالہام تے وَل امیر الامراء بݨا ݙتّا اَتے اُوکوں دریا خاں ، تے مبارک خاں دے خطاب ݙتّے ۔ دریا خاں ٻہوں سختی تے فیاض ہا ۔ اُوندی سخاوت حاتم وانگ مشہور ہئی ۔ دریا خان دا انتقال 1519ء اِچ جٖام فیروز (پسر جٖام نندرہ) دی طرفوں شاہ بیگ ارغون دے خلاف لڑدیں ہوئیں ٹھٹھہ اِچ تھیا۔

اَکھاݨ اِچ ’’دریا خان‘‘ دی سخاوت کن اشارہ ہے۔

 (2                جَیں نہ ݙٹھا ملتان ، نہ اوہ ہندو نہ مسلمان 
ملتان ہزاراں سالاں کنوں ہندوآں کیتے متبّرک مقام ریہ ڳے ۔ پرہلاد ، سورج دیوتا ، طوطلاں دیوی تے ایہو جیہیں ٻہوں سارے زیارت گاہیں ہندوآں کوں اِیں شہر؍ ’’دھرتی کن گھن آندے ہَن ۔ اِسلام آیا تاں ایہ دھرتی صوفیاں ، مِبلّغاں تے عالماں دی دھرتی بݨ ڳئی ۔ اِتھاں شاہ یوسف گردیز ، موج دریا ، بہاء الدین زکریا ، شاہ رُکن عالم ، شاہ شمس سبزواری جیہیں بزرگان دیرے اَن لائے۔ تہوں مسلمان اِیں دھرتی اُتّے آوݨ لڳ ڳئے۔ ہندو ملتان کوں آپݨاں مکّہ آہدے ہَن تے مسلمان مدینہ (مدینۃ الاولیاء)آہدے ہَن ۔ ایں اَکھاݨ اِچ اِنہائیں اشارہ ہے۔

 (3                سِلھ دی چھانہ بے غیرت کر ݙیندی ہے 
بلوچ قبیلے ہزاراں سالاں کنوں خانہ بدوش ہِن ۔ ایں اَکھاݨ اِچ آکھیا ڳے جو مستقل ٹِکاݨاں بندے کوں بے غیرت کر ݙیندے ۔ موجودہ بلوچستان اِچ بلوچ غالباً 15ویں صدی وچ آئن ۔ میر چاکر خان ہمایوں دے زمانے (1530ء ۔1550ء) اِچ حیات ہا ۔ بعد اِچ بلوچ پکے مکان بݨاوݨ لڳ ڳے ۔ ایں اَکھاݨ اِچ پکے مکان بݨاوݨ آلے کوں خانہ بدوش رہݨ دی تلقین کیتی ڳئی ہے جو پکّے ٹِکاݨے بݨا گھِنسو تاں بے غیرت تھی ویسو۔

 (4                چَم دا سکّہ چلدا پئے 
نظام سقہ مغل بادشاہ ہمایوں دے زمانے ترے ݙینہ کیتے دلّی دا بادشاہ بݨیا تاں اُوں آپݨی مَشک کپ کے چم دا سکّہ چلایا ہا ۔ جہڑیلے کُئی عیاش آپݨاں نقصان کر ٻہے تاں ایہ آکھاݨ ٻلیندن ۔نظام سقّہ 16ویں صدی دا کردار ہے۔

 حوالہ 
کتاب: بُشکا، مصنف : شوکت مغل ، چھپیندڑ: جھوک پبلشرز ، ملتان