علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب

جملہ حقوق راکھویں ہِن 
ناں کتاب                                                         علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب

لکھاری                                                                  ظہور احمد دھریجہ

کمپوزنگ                                                              شبیر احمد بلوچ

ݙوجھا ایڈیشن                                                   مارچ 2023ء

چھاپ گھر                                                           جھوک پرنٹرز ملتان

قیمت                                                                        300روپے 

 انتساب  

اپݨے نانا سئیں

حضرت مولانا یارمحمد دھریجہ صاحب

دے ناں 

سئیں مولانا یار محمد دھریجہ صاحبؒ اَڄ توں ہک صدی پہلے دھریجہ نگر خان پور وچ دینی مدرسے دی بنیاد رکھی اَتے عالیشان مسیت بݨوائی ، اپݨے رقبے دا وݙا حصہ درس اَتے لنگر دے ناں وقف کیتا ، دھریجہ نگر دے درس اَتے لنگر دے ناں وقف کیتا ، دھریجہ نگر دے درس وچوں ہزاراں علماء ، حفاظ تے سکالر پیدا تھئے ۔ موصوف مولانا یار محمد دھریجہ غریبیں مسکینیں اَتے لاچاریں دے ݙاڈھے خیر خواہ ہن ، سخی اتنے ہِن جو وسیب دے لوک انہاں کوں حاتم طائی تے ’’سخی بابا‘‘ دے ناں نال یاد کریندے ہن ۔ تحریک آزادی واسطے مولانا عبیداللہ سندھی نال کم کرݨ دا شرف انہاں کوں حاصل تھیا ۔ درگاہ دین شریف (خان پور) دے بانی حضرت مولانا خلیفہ غلام محمد دین پوریؒ دے مرید ہووݨ دے ناطے دیوبندی مسلک رکھدے ہن پر مذہبی روادار اتنے ہِن جو جمعہ ، عیدین اَتے رجب شریف دے سالانہ جلسے وچ سارے مسلکیں دے لوکیں توں سرورِ کونینؐ دے مولود تے آلؑ رسولؐ دے قصیدے سُݨ تے گریہ فرمیندے ہن ، ایجھی عظیم ہستی کوں اساݙا سلام قبول تھیوے۔

نازم کہ عزیزم تو

گنہگارم و لیکن خوش نصیبم

ظہور احمد دھریجہ 

 کجھ اپݨی زبانی  

سرائیکی لکھاریں تے دانشوریں دا ہک گروہ ایجھا وی ہے جیرھا علامہ اقبال کوں چنڳا نی سمجھدا اَتے اوندے کلام کوں پڑھݨ یا اوندے اُتے کم کرݨ کوں توہین سمجھدے ، ایں طبقے سوشلسٹ طبقے نال ہے ، اونویں تاں سوشلسٹ سوچ رکھݨ آلے ادیب ہر علاقے ، ہر طبقے اَتے ہر قوم وچ موجود اِن پر ہر ہک دی سوچ وکھو وکھ تے جداگانہ ہے ، پنجاب وچ رہݨ والے پنجابی دانشورعلامہ اقبال کوں منیندن تے سرائیکی وسیب والے نی منیندے ، ݙو نینگریں دے درمیان بحث تھیندی پئی ہئی ، ہک آکھدا ہا علامہ اقبال چنڳا شاعر کائنی ، ٻیا آکھدا ہا چنڳا شاعر اے ۔ بحث کرݨ والے ݙوہیں سوشلسٹ پر ہک دا تعلق لہور تے ٻئے دا ملتان نال ۔ ݙوہیں سوشلسٹ ۔ پرسوچ دے زاویے اَنج اَنج ، تریجھے بندے گھنڈی کھولی جو یارتُساں تاں خدا کوں نی منیندے ، علامہ اقبال تہاݙے سامھے کیا شئے ہے؟ اساں سمجھدوں جو کہیں شئے کوں پرکھݨ دا معیار زبان ، طبقہ یا علاقہ  نی ہووݨا چہیدا۔

جیرھے لوک علامہ اقبال دی مخالفت کریندن اُنہاں کول دلیل کائنی ، علامہ اقبال دی شاعری دی ہک حیثیت اے ، اوندے اُتے کم تھیوݨا چہیدے ،جیکر ایران تے ہندوستان دے تعلیمی اداریاں وچ اقبال کوں پڑھایا ویندا پے اَتے دنیا دے کئی ملکاں اَتے کئی سو زبانیں وچ اقبال دے کلام تے کم تھیندا پے تاں سرائیکی وچ کم دی مخالفت دا کیا جواز اے؟

کجھ ݙینھ پہلے دیرہ غازی خان توں ہک دوست غلام نازک جھوک دے دفتر تشریف گھن اَئے اُنہاں آکھیا جو میں سرائیکی حوالے نال علامہ اقبال تے کم کریندا پیاں پر میکوں ماود نی مِلدا، اساں جھوک دی طرفوں انہاں کوں علامہ اقبال بارے چیزاں پیش کیتیاں اَتے پچھیا ، مواد نہ ملݨ دی وجہ؟ اُنہاں ولدی ݙتی جو ٻہوں سارے لکھاری آکھدن جو علامہ اقبال تاں پنجابی اے ، اساں ایندے اُتے کم کیوں کروں؟ اَتے علامہ اقبال بارے چیزاں کوں کیوں سانبھ تے رکھوں ؟ میں آکھیا یار ، اے تاں زیادتی اے ، کیا علامہ اقبال دا اے جرم اے جو اونکوں پنجابی اَلاوݨ آلی ماء پیدا کیتے؟ اے کوئی ڳالھ نی ، ہک بندہ لہور وچ ٻہہ تے چنڳی ڳالھ کرے تے اساں نہ سُنجوں یا وَل وسیب دا کوئی بندہ اساݙیاں پاڑاں پئے تے اساں صدقے گھولے تھیووں ، اے سوچ ٹھیک نی ، اے نی ݙیکھݨا چہیدا جو کون پیا اَکھیندے ، اے ݙیکھݨا چہیدے جو او کیا پیا اَکھیندے۔

علامہ اقبال دے وݙیں دے وݙے کہیں ٻئی جاہ رہندے ہوسن تاں ٻیا کجھ اَکھویندے ہوسن ، وَل اُنہاندے وݙے کشمیر اَئے تاں اپݨے آپ کوں کشمیری اَکھوایا ، ٻئی پیڑھی کشمیر توں پنجاب اَئی تاں اپݨے آپ کوں پنجابی اَکھوایا، ایویں کائنات دے ہر فرد ، ہر کنبے اَتے ہر خاندان اَتے ہر قوم نال تھیندا اَئے تے تھیندا رہسے، میں دوستیں کوں آکھیا ، علامہ اقبال دا جرم اے نی جو او پنجابی اے بلکہ اُنہاندا کوئی جرم بݨ سڳدے تاں اے بݨ سڳدے جو انہاں فارسی تے اُردو وچ شاعری کیتی پر اپݨی ماء ٻولی پنجابی کوں کیوں وِساریے؟ انہاں کوں پنجابی وچ وی شاعری کرݨی چہیدی ہئی۔

اساکوں زبان دی بنیاد تے کہیں نال تعصب نی کرݨا چہیدا، کائنات دی ہر زبان قابل احترام تے قابل تعظیم ہوندی اے ، زباناں ، بُریاں یا خراب نی ہوندیاں ، بلکہ رویے گندے یا بُرے ہوندن۔سرائیکی وسیب یا سرائیکی قوم دا استحصال کیتا ویندا پے تاں ایندے وچ قصور پنجابی زبان دا نی بلکہ پنجابی زبان اَلاوݨ والے کجھ لوکیں دا ہے ، اَلاوݨ والیں وچ سارے لوک مجرم نی بلکہ ٻہوں تھولے لوک ہِن جیرھے سرائیکی قوم تے سرائیکی زبان نال ودھ تے دشمنی کریندن ، اساکوں ایجھے لوکیں دے خلاف ڳالھ کرݨی چہیدی اے تے ایجھے لوکیں دی مذمت وی ہووݨی چہیدی اے پر ہر ہک نال نی استحصالی ، تنگ نظر تے تعصب باز لوکیں دے عمل تے اپݨے رویے دے وچاڳ وِتھی تے فرق رکھݨا چہیدے۔

علامہ اقبال دے کلام تے پیغام تے کم تھیوݨا چہیدے ، تحقیق تے تالیف دے نال نال ترجمے وی تھیوݨے چہیدن ، ٻہوں سارے سرائیکی لکھاریں اپݨی اپݨی سوچ مطابق کم کیتا وی ہے پر کجھ گھڑتو ، تلی واٹویں تے سوٹے باز لکھاریں وسیب وچ ایں طرح دا ماحول بݨایا ہوئے جو اوں توں کجھ لوک ݙردن جو اساں علامہ اقبال یا قائد اعظم تے کوئی کم کروں یا اساݙے اَتے سرکاری درباری لکھاری دی چھاپ لڳ ویسے ، حالانکہ ڳالھ اے نی جو کم دا معیار تعریف یا تنقیص تے رکھیا ونجٖے بلکہ اے ہووݨا چہیدے جو کم کیتا ونجٖے ، تحقیق اَتے ریسرچ دے پروݨ یا چھاݨی وچوں کلام کوں چھاݨیا ونجٖے ، اوندا نتیجہ جو نکل آوے او قوم دے سامھے پیش کر ݙتا ونجٖے۔

علامہ اقبال دا پُتر ڈاکٹر جاوید اقبال سچیاں ڳالھیں کریندے او اپݨے پیئو دے مقام، مرتبے کوں رٻڑ والی کار چھک تے ودھاوݨ دا قائل کائنی ، او آہدے اقبال ہک بشر اے اونکوں بشر رکھݨ ݙتا ، اونکوں فرشتہ یا پیغمبر بݨاوݨ دی کوشش نہ کیتی ونجٖے ، ایویں مولانا ابوالاعلیٰ مودوی دا پُتر فاروق مودودی وی اپݨی جماعت دی پالیسی بارے سچیاں ڳالھیں کریندا رہ ویندے ، مُلاں ملواݨے (جیرھے کُوڑ تے منافقت دی چور گپ وی سویل شام تلے لہندے ویندن) انہاں کوں چنڳا نی سمجھدے اَتے اِنہاندے خلاف بیان جاری کریندے رہ ویندن پر سچ تے سچیاں ڳالھیں کرݨ دی حوصلہ افزائی ہووݨی چہیدی اے ، خدا سمیت کہیں کوں نہ منݨ والیں دی اپݨے آپ کوں منواوݨ دی پراݨی عادت اے ، سرائیکی وسیب دے لکھاریں ، ادیبیں اَتے دانشوریں کوں کہیں دے خوف یا ݙر توں اپݨا کم بند نی کرݨا چہیدا بلکہ اپݨے پندھ کوں اَتے اپݨے کم کوں اپݨی سوچ ، اپݨی عقل اَتے اپݨے ضمیر دے مطابق اَڳوں ودھاوݨاں چہیدے ۔ ریسرچ سکالریں کوں اپݨی سوچ تے اپݨی فکر کوں مکری مُلاں تے کُوڑے ’’کامریڈیں‘‘ توں بچا تے رکھݨا چہیدے۔

سرائیکی وسیب تے علامہ اقبال دی تصنیف دا مطلب اے ہے جو اساں علامہ اقبال دی شاعری ، فلسفے اَتے پیام دے نال نال ایں ڳالھ دا جائزہ گھنوں جو علامہ اقبال دا سرائیکی وسیب نال کتنا ڳانڈھا رہ ڳے ۔ سرائیکی وسیب دے لوکیں نال اوندے میل ملاپ ، چٹھی چپاٹھی تے آ ونجٖ دی کیا صورت ہئی ، اَڄ دا سرائیکی وسیب علامہ اقبال دی حیاتی ویلے سرائیکی وسیب نہ رکھویندا ہا بلکہ اینکوں مختلف نانویں نال سݙیا تے پکاریا ویندا ہا ، سرائیکی زبان دے اوں ویلے ناں وکھو وکھ تے انجو اَنج مثلاً ملتانی ، بہاول پوری ، دیروی ، جٹکی ، لہندی ،شاہ پوری وغیرہ ہن ،انہاں نانویں اَتے وسیب دی کھنڈ پُنڈ وچ سب توں وݙا جتھ لٹیرے ، حملہ آوریں دا ہے ، حملہ آوریں سرائیکی وسیب نال کیا کیا ظلم کیتا ، اَتے سرائیکی وسیب دا ناں نشان مِٹا تے اینکوں کیویں کھانڈو کھانڈ کر چھوڑے ، اَتے ہک الڳ تے اَنج موضوع اے ، ایندا ذکر زیر تصنیف کتاب ’’سرائیکی وسیب‘‘ وچ آئوسے ، بہرحال اساں اقبال دے طالبعلمیں کوں اے ݙسݨ چہندوں جو علامہ اقبال دے نواباں نال خاص تعلق قائم رکھیا ، نواب بہاول پور توں لہور وچ تعلیمی اداریاں دے قیام واسطے گرانٹاں وی حاصل کیتیاں تے عمارتاں وی بݨوایاں ، دیرہ غازی خان دے سرداریں تے قلمکاریں کوں تاریخ دا حصہ بݨیا چہیدے ، سرائیکی وسیب دے علاقے سرگودھا ڈویژن ، دیرہ اسماعیل خان ڈویژن اَتے جھنگ وغیرہ نال علامہ اقبال دا کتنا تعلق ہا؟ ایں تخلیق تے ڳول پھول دا کم اَجٖاں تشنہ ہے۔

جݙاں علامہ اقبال جیندے ہن تاں اوں ویلے انگریزاں دا دور ہا ، مسلمانیں دی حالت ݙاڈھی پتلی ہئی ، پنجاب سمیت ہندوستان دے اکثر سیاستدان انگریزیں دی خوشامت تے غلامی وچ رُدھے ہوئے ہِن ، اوں ویلے اُمید تے سوجھلے دی ہک لاٹ ہئی تاںاو ہئی ریاست بہاول پور ۔ ریاست بہاول پور دے نواب اَتے انھاں دے لوکیں وچ مسلمانیں دا درد ہا ۔ او مسلمانیں دی ترقی اَتے ، انہاں کوں تکڑا ݙیکھݨ چہندے ہن ۔ علامہ اقبال سیاݨا آدمی ہا ، ایں واسطے انہاں ریاست بہاول پور نواباں نال ہمیش رابطہ رکھیا ۔ ہک واری ریاست دی ہک قاننونی مشیر دی ضرورت پیش آئی تاں علامہ اقبال اپݨی جاہ تے قائد اعظم اپݨی جاہ تے خدمات دی پیشکش کیتی اَتے آکھیا جو ریاست بہاول پور دینوکری اسیݙے کیتے اعزاز ہوسے ، بعد وچ نواب بہاول پور قانونی مشیر واسطے محمد علی جناح دا انتخاب کیتا ۔ تاریخ دے انہاں ڳالھیں دا ذکر گھٹ مِلدے ، جݙاں جو انہاں ڳالھیں توں نویں پیڑھی یا نویں پؤد کوں آگاہ کرݨ دی ٻہوں زیادہ ضرورت ہے۔

اساݙے تعلیم دے ماہراں نصاب دی بنیاد کوڑ تے رکھی ، انہاں تاریخ دے طالب علماں کوں اصل حقیقت جٖاݨݨ کیتے کجھ نی ݙتا ، جیکر کہیں نال جھیڑا ہے تاں اوندے چنڳے دی گندے بݨیئے ، ڳن اَتے کہیں کوں اپݨے جٖاݨ وچ چنڳا جٖا تے  تاں کجھ نہ اوندے ہوئے وی اونکوں ٻہوں کجھ بݨا چھوڑیے حالانکہ اے ڳالھ چنگی کینھی ، ہر سچی ڳالھ کوں نصاب وچ شامل کرݨ ضروری اے ، اَڄ اساں ٻالیں کوں ݙسیندوں جو علامہ اقبال نواب بہاول پور تے ریاست بہاول پور دی شان وچ قصیدہ لکھیا ہا ، اے سُݨ تے سارے لوک حیران تھیندن یا وَل اساں آکھدوں جو قائد اعظم ریاست بہاول پور کوں پاکستان کوں پہلے پاکستان اَتے نواب بہاول پور کوں محسن پاکستان دا خطاب ݙتا ہا ، تاں وَل وی طالبعلم حیران تے پریشان تھیندن ، تاریخ دے طالبعلم ایں ڳالھ تے وی حیران تھیندن جو تحریک آزادی واسطے سب توں زیادہ فنڈ سرائیکی ریاست بہاول پور ݙیندی ہئی فاطمہ جناح کوں رہݨ کیتے گھر کراچی دا شمس محل(رقبہ 12ایکڑ) نواب بہاول پور ݙتا اَتے پاکستان  کوں کرنسی دی ضمانت دے نال پہلی تنخواہ چلاوݨ کیتے 7کروڑ روپیہ عطیہ وی نواب بہاول پور ݙتا ، تاریخ دے طالبعلمیں دی حیرانی دی وجہ اے ہے جو اساں انہاں کوں نہ سچ ݙسائے اَتے نہ سچ پڑھائے ، اساکوں چہیدے جو اساں اپݨے ٻالیں کوں اپݨے طالبعلمیںکوں اَتے اپݨے اڳوال دے وارثیں کوں سچ دی مُڑی تے میراث ݙے ونجٖوں ایندے وچ اساݙی کامیابی اے ، میں اے تاںنی آکھدا جو علامہ اقبال جو کجھ ہا صرف سرائیکی وسیب دے دم قدم نال ہا یا اونکوں سارا ناں تے شہرت سرائیکی وسیب ݙتی اے پر اے وی سچ اے جو علامہ اقبال کوںسرائیکی وسیب دی طرفوں عزت ، دولت ، شہرت سب شئے ملی اے اَتے دل کھول تے ملی اے ، ٻیا اے جو علامہ اقبال دا سرائیکی وسیب نال وی ہک تعلق تے ڳانڈھا ہا ، او تعلق یا ڳانڈھا طمعے لالچ والا ناں ہابلکہ خلوص ، محبت ، بھرپی تے یاری دے نال نال مسلمانیں دے ’’سانجھے درد‘‘ والا تعلق ہا ، ایں ڳانڈھے دی تفصیل تُساں اَڳوں پڑھ سڳسو۔

سرائیکی وسیب تے علامہ اقبال وچ میں جیرھا ’’دال ساڳ‘‘پیش کریندا پیاں اینکوں ہک مکمل کتاب نہ سمجھا ونجٖے بلکہ اے اتنا وݙا موضوع اے جو ایندے وچ ہک تاں کیا کئی کتاباں آ سڳدن ، البتہ میں کوشش کیتی اے جو علامہ اقبال بارے تحقیق دا جیرھا ٻوہابند تھیا پے اونکوں کھولیا ونجٖے ، اے ٹھیک اے جو میں توں پہلے وسیب دے ٻہوں سارے لوکیں علامہ اقبال بارے کم کیتے انہاں سارے قابلِ احترام ہستیں دا ذکر میں وی کیتے ، پر ہک غلط پروپیگنڈے دی وجہ توں جیرھے لوک علامہ اقبال دے کم دے ٻوہے کوں بند سمجھ تے اجھکے کھڑن انہاں کوں دوڑ تے اطلاع ہے جو اَڳوں تے آوݨ اَتے اپݨا کم کرݨ انہاں کوں ایں حقیقت دا علم ہووݨا چہیدے جو علامہ اقبال سرائیکی وسیب یا سرائیکی لوکیں دا مخالف نہ ہا بلکہ انہاندا ہمدرد تے غمگسار ہا ، اساکوں تنگ نظری دے کھوہ توں ٻاہر نکل تے آسمان دی وݙائی تے وسعت وانگے اپݨے دِل وݙے کرݨے چہیدن ، ایہا شئے اصل تے سچے سرائیکی ہووݨ دی نشانی اے۔

ادب تے عاجزی نال

ظہور احمد دھریجہ

 علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب 
علامہ اقبال خواجہ فرید توں متاثر ہن ، خواجہ فرید دی وفات (1901)وچ او شریک نہ تھی سڳے پر انہاندے صاحبزادے جسٹس جاوید اقبال کوٹ مٹھݨ تشریف گھن آئے اَتے خواجہ فرید کوں نذرانہ عقیدتپیش کیتا ۔ علامہ اقبال سرائیکی ریاست بہاول پور اَتے اوندے فرمانروا سر صادق محمد خان عباسی توں ٻہوں متاثر ہن۔ علامہ دی تحریک تے نواب بہاول پور لاہور دے تعلیمی اداریں تے ٻئے مستحقین کوں ٻہوں امداد ݙیندے ہن ، علامہ اقبال انہاں ڳالھیں توں متاثر تھئی تے بہاول پور ڳئے اَتے ’’دریا بہاول پور‘‘ دے ناں تے بہاولپور دی شان وچ قصیدہ لکھیا ۔ علامہ اقبال دے کلام تے پیغام تے سرائیکی دانشوراں جگن ناتھ آزاد ،ڈاکٹر مہر عبدالحق ، ڈاکٹر طاہر تونسوی ،پروفیسر دلشاد کلانچوی تے ٻئے سینکڑاں لکھاریاں تحقیقی کم کیتے ۔ علامہ اقبال دے سرائیکی مضموناں دا مطالعہ کیتا ونڄے تاں سارے مضمون اپݨی جاہ تے ݙاڈھے چنگے تے بہترین ہَن پر انہاں وچ خواجہ فرید تے علامہ اقبال ، علامہ اقبال تے جگن ناتھ آزاد ، شاکر شجاع آبادی دا شکوہ ، پنجابی مسلمان ، علامہ اقبال دا بہاول پور نال تعلیمی گانڈھا ۔ علامہ اقبال دے کلام دے مطالب ، تے دریا ، بہاول پور ݙاڈھے چنگے ہن ۔ اے ساریاں ڳالھیں زیر نظر کتاب وچ درج ہن ایں لحاظ نال اے ہک بہترین تے شاہکار کتاب اے۔

پہلی واری اے ڄاݨ تے خوشی تھئی اے جو سرائیکی وسیب ٻہوں کجھ اے ، اساݙے لوک خواہ مخواہ تے ہروں بھروں احساس کمتری دا شکار ہن ، اسݙا خطہ تاں پاکستان دے محسنیں دا وی محسن اے ، سرائیکی وسیب تے علامہ اقبال وچ ثابت کیتا ڳے جو سرائیکی وسیب دیاں خدمتاں باقی سارے علاقیاں توں زیادہ ہن ایجھے موضوعات تے ودھ توں ودھ کم کرݨ دی ضرورت اے جیندے نال وسیب دی شان اُچی تھیوے ، میں سرائیکی وسیب دے ماݨ سئیں ظہور دھریجہ کوں مبارکباد پیش کرینداں جو انہاں علامہ اقبال تے سرائیکی جہی عظیم کتاب لکھ تے وسیب دا سر اُچا کر ݙتے ، اللہ جھوک تے ایندے ساریاں واسیاں کوں وسدا رکھے۔(آمین)

پروفیسر ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی

(شعبہ اسلامیات)       

گورنمنٹ کالج بوسن روڈ ملتان   

 حوالہ 
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ,مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان