سرائیکی لغت نویسی وچ نویکلا کم

لغت دی ہک شکل گلاسری وی ہوندی ہے ، جیرھی عام طور تے لغت نویسی کنوں پہلے تیار کیتی ویندی ہے، گلاسری (Glossary) دے معنی و ی تشریح الفاظ ،  فرہنگ تے لغت ہِن لیکن اصل وچ ایندا مطلب ’’ لغت تراشنا ‘ ہے ،گلاسری وچ عام طور تے ہک زبان دے موضوع وار لفظ کٹھے کیتے ویندن تے او ول باقاعدہ مروجہ معنی وچ لغت دی بنیاد بݨدن ۔

ایں سلسلے وچ سرائیکی دے حوالے نال مولوی خدا بخش جراح تونسوی دی کتاب نصاب ضروری  ( 1797ء ) سب کنوں پہلے اساݙے سامݨے آندی ہے ، جیندے وچ موضوع وار فارسی لفظیں دا سرائیکی وچ منظوم ترجمہ کیتا ڳئے ، ایندے بعد انگریزی عہد وچ اینڈریو الکارن منرو نے 1856ء وچ اتے آر فرئیر نے 1876ء وچ سرائیکی دے مختلف حوالیں نال لفظ کٹھے کیتے لیکن بعد وچ ای ۔ او برائن نے باقاعدہ 1881 وچ گلاسری آف ملتانی لنگویج چھاپی ، جیندے وچ زیادہ تر لفظ زراعت دے متعلق ہن ، البتہ ایندے وچ گیت ، کہانیاں ، اکھاݨاں وغیرہ وی شامل ہَن ، تقریباً ایں گلاسری دی مدد نال اینڈریو جیوکس ( 1847-1931ء ) نے 1900ء وچ ’’ ڈکشنری آف جٹکی آر ویسٹرن پنجابی لینگویج ‘‘ چھپوائی ، ول ایہ سلسلہ ٹر پیا اتے سرائیکی نعت نویسیں و چوں ظامی بہاولپوری ، دلشاد کلانچوی ،سعد اللہ خان کھتران ، پروفیسر شوکت مغل نے ایں کم کوں اڳوں تے ٹوریا ، جݙاں جو جزوی طور تے ٻئے لکھاری وی ایہ کم کریندے ریہے، تاہم لغت نویسی دا کم کݙاہیں مکمل نئیں تھیندا ، کیوں جو زبان ہر ویلے تبدیلی دے عمل وچوں لنگھدی رہندی ہے اتے نت نویں لفظ اوندے وچ شامل تھیندے راہندن ، پراݨی لغت تاں صرف لفظیں دا گستان ہوندی ہے جے تائیں اوندے وچ نویں لفظ دا خل نہ کیتے ونجن اِت واسطے نویں لغت دی ترتیب یا پراݨی لغت کوں نواں کرݨ واسطے ہک نویں گلاسری دی ہر ویلے ضرورت راہندی ہے میݙے نزدیک ’’ پوتھی ‘‘ وی ہک ایجھی گلاسری ہے جیرھی اڳوں تے آوݨ والیں سرائیکی لغتیں واسطے ہک لازمی ضرورت ہوسی ۔ہندی وچ ’’ پوتھی ‘‘ عام طور تے علم نجوم دی کتاب یا ہندوؤئیں دی مقدس کتاب واسطے استعمال تھیندا آئے ، لیکن اساݙے علاقے وچ مروجہ طور تے ’’ پوتھی ‘‘ یاداشت دی ایجھی کتاب ہوندی ہے جیندے وچ لکھݨ والا آپݨیاں مختلف یادشتاں یا کم کوں محفوظ کریندے ، اگرچہ ایہ عام طور تے لغت دے معانی وچ استعمال نئیں تھیندی ، لیکن غلام حُر کندانی مرحوم آپݨی ’’پوتھی ‘‘ وچ سرائیکی لفظ ایں طور تے کٹھے کیتن جو ایہ ہک ’’گلاسری ‘‘ بݨ ڳئی اے ۔

ایں پوتھی وچ تقریباً پورے سرائیکی وسیب دے ہر حوالے نال اتے ہر موضوع تے ممکن اتے معلوم حد تائیں لفظیں کوں کٹھا کیتا ڳئے، اتے انہیں لفظیں دے معانی تے بعض جہیں تے تفصیل وی ݙتی ڳئی ہے ،مثال دے طور تے اگر کہیں جنس  (غلہ) دا ذکر آئے تاں ایہ ݙسایا ڳئے جو او کیرھے علاقے وچ تھیندی ہے، اوندا ذائقہ کیا ہوندے تے ایں کنوں کیا کیا شئے بݨدی ہے ۔

اینویں ہک لفظ دے مختلف علاقیں وچ جیرھے تلفظ استعمال تھیندن انہیں دی وی وضاحت کیتی ڳئی ہے ، جیویں جو جون آر یا جوآر وغیرہ ، اگر کہیں لفظ نال دنیا دے کہیں علاقے دی کوئی دیومالائی کہانی وابستہ ہے تاں اوندا وی ذکر کیتا ڳئے جیویں جو مکئی وغیرہ ۔

سرائیکی کھیڈیں دے لفظ دے حوالے نال خصوصی طور تے سرائیکی وسیب دے وݙے کھلاڑیں دے نانویں دا ہک تاریخی ریکارڈ وی مرتب کیتا ڳئے جیویں جو کھیڈ ’’ دودہ ‘‘ دے سلسلے وچ ایندے علاوہ اپݨے دور دے سرائیکی وسیب دے معروف ڳبھروئیں دے ناں وی محفوظ کیتے ڳئین ، ایہ ای۔ او برائن دی گلاسری دی نسبت نویکلا کم ہے ۔

سرائیکی زبان دے او لفظ جیرھے کہیں خاص موضوع نال ہک دور وچ رائج ہَن اتے ہُݨ ختم تھیندے ویندن انہیں کوں وی محفوظ کیتا ڳئے، جیویں جو کھوہ تے اوندے نال متعلق لفظ اَڈ ، جھلار وغیرہ ۔

ایندے علاوہ سرائیکی وسیب وچ مشہور تقریباً سارے رومان مثلاً راول سمی ،  سسی پنوں ‘ ہیر رانجھا ‘مرزا صاحباں وغیرہ دی تفصیل وی ݙتی ڳئی ہے اتے جاہ جاہ تے آپݨی ڳالھ دی وضاحت واسطے سرائیکی شعریں دے ایں طرح حوالے موجود ہن جو محسوس تھیندے غلام حُر خان کندانی کلاسیکی اتے جدید شاعری دے حافظ ہن ، ایندے علاوہ ضرورت پووݨ تے سرائیکی اکھاݨین اتے لوک گیتیں دے ریفرنس وی موجود ہن اہم ڳالھ ایہ ہے جو سرائیکی زبان دی گرائمر دا حصہ وی ݙتا ڳئے۔

مسودے کوں پڑھ تے میں اینویں محسوس کیتے ، جو ایہ صبر آزما کم ہک حوصلے اتے توجہ نال لمبے عرصے تائیں جاری رکھیا ڳئے، ایندے نال جتھاں کندانی صاحب دی آپݨی ماء ٻولی سرائیکی نال محبت ظاہر تھیندی ہے اُتھاں او آپݨی زبان تے مکمل طور تے ہک قادر شخص دے علاوہ ماہر زبان  دے طور تے وی اساݙے سامݨے آندن ۔

لغت نویسی یا ترجمہ کرݨ ہک فن ہے ، بعض اوقات کہیں لفظ دا ہو بہو مترادف یا معنی مشکل نال لبھدے ۔ بلکہ بعض ماہرین لسانیات دا خیال ہے جو کہیں لفظ دا حقیقی مترادف ہوندا وی کئے نہیں ، لیکن کئی جاہیں تے کندانی صاحب نے ایں مشکل تے قابو پاوݨ ویلے ہنر مندی تے مہارت نال کم گھِدے ، ’’ پوتھی ‘‘ وچ تہاکوں اینجھیاں مثالاں جاہ جاہ تے مِلسن ۔ 

اگر کندانی صاحب زندہ ہوون ہا تاں ممکن اے او ایں کتاب کوں مزید مکمل کرن ہا اتے آپݨی پسند دا ناں وی ݙیون ہا ، لیکن انہیں دی اچانک وفات دی وجہ کنوں ایہ کم جیرھی صورت وچ اساݙے سامݨے آئے او وی ہک بھرپور کم ہے اتے اڳو تے سرائیکی لغت نویسی وچ بنیاد ی کردار وی ادا کریسی ۔

ایں لغت /گلاسری دیاں بے شمار آپݨیاں خصوصیات ہِن ۔ جنہیں وچوں کجھ میں اُتے بیان کر آیاں ، لیکن ایندی سب کنوں وݙی تے بنیادی خوبی ایہ ہے جو ایہ سرائیکی زبان وچ پہلی گلاسری ہے، جیندے وچ سرائیکی لفظیں کوں سرائیکی معانی اتے تشریحات نال درج کیتا ڳئے اتے ایہ سرائیکی رسم الخط وچ مرتب کیتی ڳئی اے ، ایں طرح آپݨی صنف وچ ایہ آپݨی نوعیت دا پہلا کم ہے ایں طرح ایندے وچ کہیں وی لغت دے بر خلاف قاری اتے محقق کوں آپݨے موضوع تے کم ویلے آسانی نال سارے لفظ کٹھے مل ویسن ، جیرھی ٻی خاص ڳالھ میکوں اِتھاں آکھݨی ہے او ایہ ہے جو ایں گلاسری وچ خصوصی طور تے کَچھی دے لفظ پوری طرح شامل کر ݙتے ڳئین ، جیرھا ایں  کنوں پہلے اِت واسطے ممکن نئیں تھیا کیوں جو سرائیکی دے سارے لغت نویسیں وچوں کہیں دا وی تعلق کَچھی دے علاقے نال نہ ہا۔

بہر حال سرائیکی دے ایں اہم کم دی ترتیب تے اشاعت غلام حُر خان کندانی دی وفات دے بعد انہیں دے خاندان نے سرائیکی زبان دے نینگر صحافی ، لکھاری ، محقق اتے شاعر سید مالک اُشتر دے ذمے لائی ،جینکوں انہیں پوری محنت ، توجہ اتے دلجمعی نال کیتے ، اتے ایں طرح ایہ سرمایہ اساں تائیں پُڄے ، اتے سرائیکی لغت نویسی وچ ہک نادر اضافے دا سبب بݨیے ۔

محمد اسلم رسول پوری ۔رسول پور

7-4-2011

 حوالہ 
پوتھی ، نویکلی سرائیکی لُغت  ، مصنف: غلام حُر خان کندانی، ناشر : عوام دوست فاؤنڈیشن (بھکر) پاکستان