کُجھ عشقیہ قصے

تعارف 

 کجھ عشقیہ قصّے 
اِیں حصّے اِچ ترے قصّے شامل ہِن ‘ ہک عام قصّہ ہے جیندے وچ عشق دی چھک نظردی ہے ۔ پر ݙو ٻئے قصّے ’’مرزا صاحباں ‘‘تے ’’سسی پُنوں‘‘ اُچیرے قصّے ہِن جہڑے وسیب اِچ حوالے دے طور تے پڑھے تے سُݨائے ویندن۔

 (1)جلالی… لُہار دی دھی 
جلالی ہک لُہار دی دھی ہئی جہڑی ٻہوں سوہݨی ہئی ۔ شاعر آہدے جو اوہ بغداد اِچ رہندی ہئی ۔روݙے شاہ فقیر مکّے اِچ رہندا ہا ۔ ݙونہاں ہک ٻے کوں خواب اِچ ݙٹّھا۔ روݙے شاہ اُوندا دیدار کرݨ مکّے کنوں پیریں ٹُردا بغداد آیا ۔ پہلے تاں جلالی اوکوں مَرواوݨ دا آہر کیتا پر ݙونہاں پھیری اوہ وَلا جیندا تھی ڳیا ۔ اَخیر جلالی اوکوں دیدار ݙتّا پر آپ بے قابو تھی کے اُوندے نال مکّے کن چلی ڳئی۔

ایں کہاݨی دے کردار ‘ زبان ‘ مکالمے ‘ سارے ہندوستانی ہِن پر شاعر ایکوں بغداددی کہاݨی آہدے ۔ ٹمپل لکھے جو روݙے شاہ دا مزار لاہور امبرسر روڈ اُتّے موجود ہے ۔ ݙونہاں کرداراں دے ناں (جلالی تے روݙے شاہ) لوکل ہِن۔ تھی سڳدے ایہ حکایت ملتان دی ہووے جیویں جو ٹمپل لکھدے۔

ایہ حکایت اُردو زبان وچ لکھی ڳئی ہے ۔ پر ایہ صاف اُردو نہیں بلکہ ایہ دیہاتی زبان ہے ۔ جہڑی مِلی جُلی ہے ۔ کہاݨی دا عنوان وی ’’سرائیکی‘‘ نظردا ہے ۔ 168مصرعیاں دی ایہ نظم عشق دی ہک مکمل کہاݨی بیان کریندی ہے ۔ اینویں اِی ہک کہاݨی سکیمپ نے ملتانی کہاݨیاں اِچ ݙتّی ہے جیندے لکھت وٹاندرے دے بعد میںاُوکوں ’’عشق دا مختہ‘‘ آکھے۔

 (2)… مرزا صاحباں 
ایہ پنجاب دی ہک مشہور کہاݨی ہے جیندے مطابق مرزا ڄٹ دا نا آباد ضلع منٹگمری (اَڄوکا ساہیوال) دا کھرل ہئی ۔ اوندے پیو دا ناں ونجل ہئی۔ اوندے نانکے جھنگ دے ماہنی سیال ہَن ۔ صاحباں کھیوے خان ڄٹ (مرزا دے مامے) تے ماہنی سیال دے سردار دی دھی ہئی ۔ نِکے لا مرزا دا پیئو مر ڳیا ۔ نانکے ماہنی سیال اِچ اوہ صاحباں دے نال مسیت اِچ پڑھدا ریہیا ہا جتھاں اوندا صاحباں نال عشق تھی ڳیا ۔ ماء پیو اِنہاں دی شادی کر ݙیوݨ دا ارادہ ظاہر کیتا ہا ۔اِنوں صاحباں دی اصلی ماء مر ڳئی تاں مترئی ماء اوندا منگݨاں چدھڑاں کن کر ݙتّا تے اُوندی شادی دی تیاری شروع کر ݙتّی۔ واقعات مطابق صاحباں آپ مرزے کوں سنیہا بھیڄ کے سݙایا ۔ مرزا اپݨی بھیݨ چَھتّی دی شادی چھوڑ کے غیرت پِچھوں کلھّا آ کے صاحباں کوں آپݨی گھوڑی ’’بَکّی‘‘ اُتّے چا کے اُدھال ڳیا۔ سیال تے چدّھڑ اُنہاں دے پچھوں بھڄے اَتے رستے اِچ مرزے کوں مار گھتونیں ۔ مرزا راہ وچ ڄنڈ دے وَݨ تلے سَم پیا تے صاحباں دے جڳاوݨ اُتّے وی نہ جاڳیا تہوں وَٹھّیا تے ماریا ڳیا ۔

نظم اِچ موجود کہاݨی اِتھائیں مُک ویندی ہے تے ایں کہاݨی وچ صاحباں دا انجام نھیں ݙکھایا ڳیا ۔ آکھیا ویندے جو سیال صاحباں کوں گھر چا ڳے اَتے ونڄ کے اُوکوں ڳچی گُھٹ کے مار گھتونیں۔ کھرلاں کوں پتہ لڳا تاں اُنھاں سیالاں تے چدھڑاں اُتّے حملہ کیتا اَتے مرزے تے صاحباں دیاں لاشاں دانا آباد گھن آئے اَتے آپ اُنہاں کوں دفن کتونے۔

آکھیا ویندے جو ’’مرزا صاحباں‘‘ دا ایہ قصّہ مغل بادشاہ جہانگیر (1606ء ۔ 1658ء) دے زمانے دا ہے ۔ جیویں جو حمید اللہ ہاشمی نے پنجابی زبان و ادب (1988ء) اِچ صفحہ125اُتّے لکھییّ۔ تاریخ جھنگ (2002ء) مرتبہ بلال زبیری ایکوں 1616ء۔1619ء دے درمیان دا واقعہ آکھیے ۔ کہاݨی وچ پِیلو نے وی اکبر بادشاہ دا ذکر کیتے جہڑا اِیں واقعہ دے دور کنوں اڳے گزر ڳیا ہا ۔ ایہ حوالہ دُلاّ بھٹی تے اکبر وچکار لڑائیاں دا ذکر کریندے:

لکھّی لئی دُولا جوان نے ‘ مارے اکبر دی راہ

(مصرعہ نمبر206)

میں سمجھداں ’’مرزا صاحباں‘‘ دی ایہ کہاݨی اوہ تئیں نامکمل ہے جے تئیں صاحباں دے انجام ‘ سیالاں چدھڑاں تے کھرلاں وچکار جنگاں دا حال حویلہ ‘ ایں کہاݨی دے نال شامل نھیں تھیندا ۔ ایہ نھیں تھی سڳدا جو پیلو جیہیں شاعر بعد دی ڳالھ نہ کیتی ہووے پر نٹ کوں ایہ تئیں کہاݨی یاد ہئی تے ٹمپل نے اِتھائیں تئیں ریکارڈ کر گھدّی تاں ایہ کہاݨی سامھݨے آ ڳئی ہے ۔ پیلو دے باقی کلام نال ایں کہاݨی دیاں باقیات کوں وی ڳولݨاں ضروری ہے ۔

ٹمپل نے جہڑی ’’دِھی کشی‘‘ دی مہم دا ذکر آپݨے نوٹ اِچ کیتے کیا ایہ وی تاریخ اِچ کتھائیں موجود ہے ۔ ٹمپل دے مطابق ’’مرزا صاحباں‘‘ دی کہاݨی دے بعد دے زمانے کنوں تقریباً 1850ء تئیں ’’دِھی کُشی‘‘ جاری رہی تے انگریزاں آ کے ایں رسم کوں ختم کرایا۔ غالباً اُوں ویلے جݙاں انگریزاں دا جھنگ تے منٹگمری اُتّے قبضہ تھی ڳیا۔

مرزا صاحباں دی ایہ کہاݨی بعد اِچ حافظ برخوردار لکھی ۔ ملتان دے ہک شاعر نورݨ گدائی وی ایکوں نظم کیتا ہا :

مار گھتوئی صاحباں میکوں کر مکردے ہت

آخر سوچیئو پچھلیاں کیتے غلبہ کیتو رَت

سچ آکھے داناواں نے ہے کُھری رنّاں دی مت

…………

ہُݨ نہ کر نندر پیاری ٹُر ڄل داناں آباد

کھیوے خان زورا وری کر فوج ݙیسیا برباد

اِتھ ماء پیئو بھیݨ نہ بھائی آن کون کرے امداد

پہلے نورݨ کلھّے مرسوں بر وچ کون سُݨے فریاد

…………

نورݨ گدائی نے صاحباں دا انجام ایں لکھیّ:

مار کے تیر جگر دا مرزا میݙی ݙتّو جوانی ڳال

ایں جیوݨ کنوں مرݨ چنگا‘ گھنّے موت سنبھال

ماراں چُھری پیٹ اپݨے وچ مَراں میں تیرے نال

ہِکاّ قبر جے تھیوں مرزا ہے میݙا اقبال

خُش ہوسِن اَحٖ سیالڑیاں گھر گھر کرِن مقال

کیکوں مونہ ݙکھاواں آئی رنڈیپے ڄال

ساڑ گھتّاں ہتھ میندی آلے پٹّاں سِر دے وال

مرزے ٻاجھوں صاحباں دا ہے جیوݨ یار محال

شمع اُتّوں پروانہ بݨ کے ݙیسوں جندڑی ڄال

آنوݨ ݙیویں مرزا میکوں کریں نہ یار اوٻال

حساب کتاب قبر دا ‘ ݙیسوں کٹھے حال احوال

منکر نکیر جݙاں پُچھسِن کریسن آن سوال

آپے تھی خاموش کھڑویسن او بھی ݙیکھ اساݙا حال

نورݨ اوڑک مر ڳئی صاحباں جَھل کے تیر کمال

…………

پِیلو : پِیلوڄٹ ہک مسلمان شاعر ہا ۔ اوکوں مختلف تحقیق کاراں مختلف علاقیاں دا رہݨ آلا ݙسّے ۔ 

(1)میاں مولا بخش کشتہ امرتسری ‘ حمید اللہ ہاشمی ‘ عبدالغفور قریشی دا خیال ہے جو پیلو قوم دا ڄٹ سندھو ہا تے اوہ ضلع امرتسر دی تحصیل ترن تارن دے ہک قصبے اِچ 1580ء دے نیڑے تیڑے ڄمیا تے تقریباً95سال دی عمر وچ 1675ء اِچ چکوال دے قصبے مہرو پیلو وچ فوت تھیا۔

ایں لحاظ نال پیلودا ڄمݨاں اکبر دے دور(1556ء۔1605ء) دا ہا تے مرزا صاحباں دا واقعہ جہانگیر دے دور (1606ء۔1628ء) دا آکھیا ڳے ۔ مطلب ایہ تھیا مرزا صاحباں دے واقعے دے زمانے پیلو جیندا ہا ۔ پیلُو سیل کریندا ہوئیا راوی پار ڳیا تاں اوں مرزا صاحباں دا واقعہ سُݨیا تے ایہ وار لکھی ۔ پیلو وَل دھنی دے علاقے وچ چلا ڳیا اَتے ہک جاء تے دیرہ لا گھدّس اوں جاء دا ناں اوندے ناں اُتّے ’’مہرو پیلو‘‘ دا قصبہ بݨیا جہڑا اَجکل مشہور ہے۔

پیلو دا انتقال 1675ء اِچ تھیا ۔ پنجابی دے شاعر حافظ برخوردار 1676ء اِچ پیلو دی تعریف کیتی اَتے اُوں وی مرزا صاحباں دی کہاݨی لکھی ۔ بعد دے شاعراں میاں احمد یار ‘ میاں محمد بخش نے وی پیلُو دی تعریف کیتی ۔

(2)انور بیگ اعوان دا خیال ہے جو پِیلُو چکوال دے ہِک قصبے مہرو پیلو  دا رہݨ آلا ہا ۔ اُوندے ناں اُتے اِی ایہ قصبہ قائم تھیا ۔ اِنہاں دے نزدیک پیلو 1675/76ء اِچ فوت تھی ڳیا ۔ حافظ برخوردار پیلُو دا شاگرد ہا۔

…………

ݙونہیں تحقیق کار اِیں ڳالھ اُتّے متفق ہِن جو پیلُو ’’مہرو پیلو‘‘ وچ آباد ریہے۔پیلُو دی زبان اُتّے راوی دی زبان دا وی اثر ہے تے دھنّی دی زبان دا وی۔ لہندی دے اثر دے باجودنٹ ایکوں ڳاندے ہوئیں پنجابی زبان دا تِڑکا لا کے ایِکوں پنجابی زبان بݨا چھوڑے وَل وی لہندی دے خاص لفظ ݙیکھو:

ڄمّی ‘ روپ ‘ بُھلاوے ‘ چَوڑ چپٹ ‘ سُؤاہے ‘ کاج وہوݨاں ‘ بَھٹ ؍ بَٹھ  ‘ منگ ‘ سُکھالیاں ‘ موہراں ‘ مزوری ‘ عطر پُھلیل ‘ نون ‘ رڑے ‘ گُمان ‘ غُمان۔

پِیلُو دی ایہ نامکمل کہاݨی تقاضا کریندی ہے جو اِیندا باقی حصّہ لبھّیا ونڄے۔

 (3)قصّہ سسّی تے پُنّوں دا ہک انگ 
سسّی پنوں دا قصّہ وی سرائیکی وسیب نال متعلق ہے ۔ ایہ عشق دی ہک کہاݨی ہے۔ قصّہ ایں ہے جو دلورائے دی راج دھانی اِچ ’’بھٹہ واہݨ‘‘ دی ہک وستی ہئی ۔ جہڑی دریا دی کندھی اُتّے اَحٖ وی موجود ہے ۔ سسّی اِینہیں وستی وچ ڄمّی ۔ اوندے پیو دا ناں ’’تھاݨی‘‘ ہا ۔ اوہ امیر کبیر بندہ ہا ۔ دھی دا ناں ’’سسی‘‘ رکھیا ڳیا ۔ ہِندی وِچ سّس تے سَسِر دے معنے ہِن ۔ ’’چندر‘‘ ۔تہوں ’’سسّی‘‘ دے معنے ہن : چندر وانگ۔ ’’تھاݨی ‘‘ کوں رملیاں ݙسیا جو ایہ ہک مسلمان نال عشق کرکے خاندان دا ناں روشن کریسی ۔ تھاݨی بے عزتی دے ݙر کنوں ہک صندوق اِچ سسّی کوں لوڑھ ݙتّا تے اوندا خرچ نال رکھ ݙتّا ۔ دریائے سندھ دے کنارے سیہون دے مقام تے ہک لاولد چڑھوئے ‘‘اَتّے‘‘ اُوں صندوق کوں دریا وچوں کڈھیا ۔ گھر گھن ڳیا ۔ دِھی کوں پالیا ۔ وݙی تھئی تاں سسّی خواب اِچ پُنّوں کوں ݙٹھّا اَتے اوندے عشق وچ مبتلا تھی ڳئی ۔ اَتّا بعد وچ سیہون کنوں بھمبھور چلا ڳیا ۔ بھنبھور دا شہر اڄوکے ٹھٹھہ دے ݙکھݨ آلے پاسے ݙسیا ویندے۔

بلوچستان وچ مکران ہے جیندا علاقہ کیچ ٻہوں مشہور ہے ۔کیچ دے حاکم آری جام دا ہک پُتر پُنوں ہا ۔ اُوندا تعلق ہوت قبیلے نال ہا ۔ کیچ دے لوک بھنبھور آندے ہَن ۔ سسّی اُنہاں کولوں پُنوں دا نک نقشہ ݙس کے اُوں بارے پُچھیا ۔ اُنھاں پُنوں کوں بھنبھور گھلیّا تاں پُنوں وَل پِچھّاں نہ ڳیا ۔ اوں سسّی نال شادی کر گھدی ۔ پُنوں دے بھرا اوکوں گھنݨ آئے پر اُوں ونڄݨ توں اِنکار کر ݙتّا ۔ اُنھاں پُنوں کوں نشے اِچ ٻٹ کرکے چاتا تے کیچ گھن ڳئے ۔

اُنّوں سسّی جاگی تاں پُنوں دا بستراخالی ݙیکھ کے بنوریج کے اُوکوں ڳولݨ ٹُر پئی اَتے کئی سو میل دا سفرکرکے ملہیر نَیں پار کرکے تھل بَر اِچ مر ڳئی ۔ ݙوجھے پاسے پُنّوں دا نشہ پٹیجا تاں اوہ سسّی دی ڳول اِچ پِچھّاں وَلّیا۔ راہ وچ اُوں ہک تازہ قبر اُتّے ہک آجڑی کوں ٻیٹھا ݙٹھّا جَیں ݙسّیا جو ہک تریمت پُنّوں ! پُنّوں! آہدی اِتھّاں مر ڳئی ہے ۔ پُنوں سسّی کوں ہکلاں ماریاں تاں قبر پَھٹ ڳئی ۔ پُنوں قبر اِچ لہہ ڳیا تے قبر مِل ڳئی تے ایں طرحاں سسّی تے پُنوں دے عشق دی ایہ داستان کُل زمین اُتّے کِھنڈ ڳئی۔ 

کیا واقعی قبر پھٹ ڳئی ہئی ؟ یا کیا ایہ ممکن ہے جو قبر پھٹ ونڄے؟ تذکرئہ غوثیہ وچ بو علی شاہ قلندر دے حوالے نال لکھیا ڳئے:

’’ہک ݙینہ حضرت خواجہ نظام الدین اولیاء قوالی سُݨدے پئے ہَن ۔ آپ کوں جوش آیا اَتے رومال ہلا کے اَکھیونے۔’’اساں تاں چڑھوئے دے پُتر دے برابر وی نہ تھی سڳیوسے‘‘ کئیں ٻئے ویلے اُنھاں کولوں ایں جملے دی وضاحت پُچھّی ڳئی تاں فرمیونیں:

ہک چڑھوئے دا پُتر شہزادی دے کپڑے دھوندا ‘ اُنھاں کوں رکھیندا ‘ جُڑیندا اَتے شاہ زادی کوں ݙٹھّے متوں عشق کریندا ہا ۔ چُھوہر دے ماء پیئو کوں پتہ لڳا تاں اوکوں شاہ زادی کنوں پرے کرݨ لئوں پھند کِتونیں تے اوکوں اَکھیونیں جو شہزادی مر ڳئی ہے ۔ اَحٖ اُوندے قُل ہَن ۔ چُھوہر نے سُݨیا ۔ ݙاڈھا بے چین تھیا ‘ ترے واری پُچھیُس تے چِیک مار کے مر ڳیا۔

چڑھوئے پُتر کوں دفنا ݙتّا ۔ اڳلے ݙینہہ چڑھوئی شہزادی کوں کپڑے ݙیوݨ ڳئی تاں شہزادی کپڑیاں دی دُھوائی وچ پہلے آلی چَس رَس نہ ݙٹھّی تاں پُچھݨاں کیتُس ۔ چڑھوئی پُتر دی موت دا حال تے وجہ ݙس ݙتّی۔

شہزادی آکھیا میکوں اُوندی قبر ݙکھائو ۔ چڑھوئی اُوکوں قبر اُتّے گھن ڳئی ۔ شہزادی حسرت نال قبر کوں ݙیہدی رہی ۔ قبر پَھٹ ڳئی تے شہزادی وچ وَڑ ڳئی ۔ باشاہ کوں پتہ لڳا قبر پَٹّی ڳئی تاں اُتھّاں بُت ہک ہا تے سِر ݙو موجود ہَن ۔

(تذکرئہ غوثیہ مرتبہ گل حسن شاہ قادری س ۔ ن شائع کردہ مشتاق بک کارنر 

لاہور۔ صفحہ225)

…………………

ٹمپل نے لکھے جو ’’پُنوں‘‘ دا ہوت قبیلے نال تعلق نہ ہا پر سارے محقق آہدِن جو پُنوں بلوچاں دے ہوت قبیلے دا فرد ہا ۔ ہاشم شاہ آپ لکھّے:

سُݨ کے ہوت زمین پر ڈِگیا لڳی کلیجے کانی

کُھلی گور پیا وچ قبر دے ہوت علی دل جانی

خاطر عشق گئے رُل ماٹی‘ اِک تھی خاک سمانی

ہاشم عشق بلوچ سسّی دا ‘ جگ جگ ریہگ کہانی(بند نمبر124)

……………………

ہاشم شاہ: سیّد ہاشم شاہ دا تعلق امرتسر نال ہے ‘ اوہ 1166ھ؍1752ء اِچ امبرسر دے موضع جگ دیوکلاں وچ ڄمّے تے 1821ء اِچ فوت تھئے ۔ ہاشم شاہ ٻہوں سارے قصّے لکھّن۔

ٹمپل نے سسّی پُنوں دا ایہ قصّہ ہشیارپور دے ہک نٹ کنوں سُݨیا ۔ اُونیں نامکمل قصّہ سُݨایا ۔ ایندے وچ صرف 22بند ہِن اوہ وی نامکمل تے اَدھ پَچدّھے۔ ٹمپل نے اِنہاں کوں آپ مکمل کرکے وَلا لکھّے ۔ اِیں طرحاں اصل نظم دے 124بنداں وچوں نَٹ کوں پورے قصّے دا صرف پنجواں حصّہ آندا ہا ۔ ٹمپل لکھے جو اصل نظم وچ 126بند ہن پر میں (ش م) ہاشم شاہ دے شعری مجموعے کُکارے(1987ء) شائع کردہ پنجابی ادبی بورڈ لاہور تے ’’سسی پُنوں‘‘ مرتبہ شفیع عقیل (2002ء) شائع کردہ مقتدرہ قومی زبان اسلام آباد وچ 124بند ہِن تے ایہو کجھ اِی درست ہے۔

برحال ٹمپل نے سسّی پنّوں دے ہک انگ کوں محفوظ کرکے پنجاب دی ہک منظلوم لوک داستان کوں آپݨی کتاب داحصّہ بݨا ݙتّے ۔

نظم دی زبان صاف ستھری تے سادہ ہے ‘ جیندے اُتّے لہندی دا اثر ہے ۔ شایت ایندی وجہ ایہ ہووے جو ہاشم شاہ قصور دا اِچ ریہا تے اوندا انتقال سیالکوٹ اِچ تھیا ہا۔

٭

 حوالہ 
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان