قصہ ہیر رانجھا

تعارف 

 قصّہ ہیر رانجھا 
ایہ قصہ شہنشاہ اکبر اعظم (1556ء۔1605ء) دے دور دا آکھیا ویندے ۔ سب توں پہلے ایکوں دمودر داس تحریر کیتے ۔ ہیر اکبر دے زمانے توں پہلاں گزر ڳئی ہئی ۔ نظرآندے جو دمودر ہیر کوں ݙٹھّا کوئنیں پر ایکوں اکھیں ݙٹھّا قصّہ بݨا کے آپݨے قصّے اِچ زور پیدا کرݨ دی کوشت کیتی ۔ حالات ݙسیندِن جو ہیر اکبر توں پہلے مر ڳئی ہئی ۔ دمودر اکبر دے بعد شت جہانگیر دے زمانے اِچ موجود ہا ۔ اُونیں آپ کوں اکبر دے دور اِچ شامل کرکے ہیر دے قصّے دا عینی شاہد بݨا کے آکھے:

اَکھیںݙٹھّا قصّہ کیتا ‘ میں تاں گُنی نہ کوئی

………

اَساں مونہوں اَلایا اُوہو ‘ جو کجھ نظر پیِو اِی

(صفحہ36ہیر دمودر(1986ء محمد آصف خان)

………

نائوں دمودر ذات ڳلھاٹی ݙٹھّا ‘سو لکھیو اِی

وچ سیالیں پاس چُوچک دے اساں تاں رہن کیتو اِی

صفحہ277۔ حوالہ بالا)

ٹمپل نے دمودر کوں ’’نمودر‘‘ لکھے تے ایکوں ہک پٹواری آکھے۔

’’ہیر‘‘ چُوچک دی دھی ہئی تے چُوچک ہک وݙا راٹھ ہا ۔ ٹمپل نے لِکھے جو ہیردا پیئو ضلع مظفرگڑھ دے علاقے رنگ پور دا سیال ہئی ۔ دمودر داس مطابق اوہ جھنگ اِچ اَن ریہا۔ہیر دی ماء دا ناں ’’کُندی‘‘ ہئی ۔ رانجھے دا تعلق تخت ہزارے نال ہے جہڑا گوجرانوالہ دا ہک علاقہ ہے ۔ رانجھے دا پیئو ’’منجو؍ معظم ‘‘آپݨے علاقے دا نمبردار ہا۔

ہیر لاݙاں اِچ پلّی ‘ سوہݨی تے ڳبھرو تھی ڳئی ۔ چُھٹّی پہاݨ وانگوں ہر پاسے پھردی۔ اوندیاں بے شمار سہیلیاں ہَن ۔ رانجھا پیئو دا تریجھا چھوٹا پُتر ہا ۔ پیئو جلتی مر ڳیا اَتے رانجھا بھراواں دے ݙر کنوں آپݨاں علاقہ چھوڑ کے ٹُر پیا ‘ اَتے چنانہ دے کنارے آ کے لڈن ملاح کنوںہیر دی ٻیڑی اِچ سُمݨ دی اجازت گھدّی ۔ ہیر آ کے اُوکوں سُتّا ݙٹھّا تاں حریان تھی ڳئی ۔ رانجھا ونجھلی وڄائی تے ہیر متاثر تھی کے اُوکوں پیئو کول چاک دی نوکری کیتے گھن ڳئی ۔ وَل روز چُوری ݙیوݨ رانجھے کول ویندی رہی ۔ ہیر دا چاچا کیدو ‘ وِلن بݨ کے سامھݨے آیا اتے اُوں ہیر دی شادی سیدے کھیڑے نال کراوݨ وچ آپݨاں کردار ادا کیتا۔ ہیر کوں زوریں ݙولی چڑھا ݙتا ڳیا اَتے اوہ پرنیج کے رنگ پور آ ڳئی ۔ رانجھا وی رنگ پور آ ڳیا ۔ اِتھاں ہیر دی نناݨ سہتی‘ اوکوں رانجھے نال مِلایا اَتے اوہ سپ لڑݨ دا بہانہ کرکے رانجھے جوگی کوں ہیر دے گھر گھن آئی ۔ ہیر تے رانجھا ہک ہفتہ کلّھے کٹھے ریہے ۔ اَخیر رانجھا ہیر کوں اُدھال کے چلا ڳیا ۔ کھیڑیاں اوندا پیرا چاتا تے اُنہاں ہیر کوں مار گھتیا ۔ ہیر کوں دفن کر ݙتا ڳیا ۔ رانجھا وی رُلدا ہویا آ ڳیا ۔ ہیر دی قبر پَھٹ ڳئی تے اوہ جیندا وچ لہہ ڳیا۔

ہیر دی قبر جھنگ اِچ موجود ہے۔ اوندا ہک مقبرہ ہے جیندے اُتّے چھت کوئنیں ۔ ہیر رانجھے دا ایہ قصّہ معمولی تبدیلیاں نال ٻہوں سارے سرائیکی شاعراں لکھے ۔ کئیں واقعات بدلن ۔ کئیں قصّے دا انجام بدلے ۔ کتھائیں رانجھا مُجرم ہے کتھائیں پیر تے وَلی ‘ اینویں کتھائیں ہیر بہادر ہے کتھائیں ماء پیئودے ناں کوں لڄاوݨ آلی ۔ شاعراں قصّے وچ ان ہووݨے تے مافوق الفطرت واقعے بھر ݙتّن۔

برحال سرائیکی وسیب دا ایہ قصّہ سرائیکی‘ پنجابی‘ اُردو ‘ فارسی دے علاوہ ٻنہاں وی کئی زباناں وچ موجود ہے ۔ تلویں سرائیکی شاعراں ہیر رانجھے دا قصّہ تحریر کیتے :

دمودر داس دمودر‘چراغ اعوان ‘ علی حیدر ملتانی‘ حمل خان لغاری ‘ احمد دین ‘ امیر حیدر میرݨ ‘ نورالدین مسکین ‘ خادم مکھݨ ٻیلوی۔

…………

ٹمپل دیاں کوششاں:

آر ۔ سی ۔ ٹمپل آپݨی کتاب اِچ ’’ہیر رانجھے‘‘ بارے تلویاں کہاݨیاں شامل کیتیاں ہِن:

(1

سمینے دے رہݨ آلے عبداللہ شاہ دی حکایت

حکایت نمبر28۔جلد دوم

(2

اسماعیل خان دی ݙاݙی

حکایت نمبر36۔ جلد دوم

(3

جھنگ دا چُوڑی گر

حکایت نمبر37۔جلد دوم

(4

ہِیر تے رانجھے دی شادی

حکایت نمبر38۔جلد دوم

……………

سمینہ دیرہ غازی خان شہر کنوں پوادھ کن چوݙاں کلو میٹر دے فاصلے اُتّے دریا دے کنارے پر ٻیٹ کنوں ٻاہر ہک موضع ہے جہڑا تحصیل دیرہ غازی خان وچ آندے ۔ تاریخ دیرہ غازی خان از ڈاکٹر احسان احمد چنگواݨی (2006ء) دے مطابق نواب غازی خان نے آپݨے ہک سنگتی ’’سلیمان خان سمین کوں ہک موضع عطا کیتا جہڑا بعد اِچ ’’سمینہ‘‘ دے ناں نال مشہور تھیا ۔ سلیمان خان سمین اُتھاں ہک درس گاہ بݨوائی جتھاں اُچ شریف کنوں عبداللہ شاہ جیلانی بعد اِچ آن ریہا ‘ مدرسے دے ناں کُجھ کھوہ لا ݙتے ڳئے تے عبداللہ شاہ مدرسے کوں چلایا ۔( صفحہ33)

اِیں کہاݨی اِچ اونہی عبداللہ شاہ دا ذکر ہے ‘ عبداللہ شاہ بارے تاریخ ڈیرہ غازی خان حصّہ دوم (1990ء)از عبدالقادر خان لغاری دے مطابق عبداللہ شاہ دا وݙیرا عنایت شاہ سادات گیلانی بغداد کنوں ہندوستان آیا۔پہلے دکن تے وَل اُچ اِچ آباد اَن تھیا ۔ اُتھوں کنوں ہڑند (دیرہ غازی خان) اِچ آباد تھئے ۔ عنایت شاہ گیلانی دے ݙوپُتراں وچوں ہک غلام محمد تے ݙوجھا عبداللہ شاہ ہا ‘ جیندا مزار سمینہ وچ ہے ۔ عبداللہ شاہ 1222ھ؍1807ء اِچ فوت تھیا ۔ عبداللہ شاہ دا شجرہ ایں ہے۔

سید غوث بندگی … سید احمد شاہ … سیّد لعل شاہ  … سخی عنایت شاہ (ف:1180ھ؍1766ء) … غلام محمد +عبداللہ شاہ (صفحہ212)

………

ایں کہاݨی وچ ٹمپل نے عبداللہ شاہ دے حوالے نال ’’ہیررانجھے‘‘ دی کہاݨی بیان کیتی ہے ۔ ٹمپل ایہ کہاݨی بلوچی زبان اِچ رومن رسم الخط اِچ لکھی ہے ۔ ایہ کہاݨی غلام محمد بلچانی مزاری نے بلوچی زبان اِچ سُݨائی ہئی جیکوں ایم ۔ لانگ ورتھ ڈیمز نے بلوچی کنوں انگریزی اِچ ترجمہ کیتے ۔ ٹمپل نے ڈیمز دا انگریزی ترجمہ وی متن دے نال ݙتّے۔میں ایں ترجمے کوں اِتھّاں سرائیکی اِچ منتقل کیتے۔

کہاݨی مطابق عبداللہ شاہ دی سَیݨ ہیر تے میاں رانجھے نال ملاقات تھئی ہئی ۔ اوہ میاں رانجھے نال حضور پاک دی کچاہری اِچ وی حاضر تھئے ہَن ۔ میاں رانجھے دے نال حج پڑھیا تے وَل میاں رانجھے عبداللہ شاہ کوں اُوندی وستی پُچایا۔

عبداللہ شاہ مطابق میاں رانجھا ہُݨ وی چاک ہے‘ اوہ منجھیں دا کھیر حضور پاک دی کچاہری اِچ پُچیندے ۔ ایہ کہاݨی حقیقت ہے یا گھڑتو ۔ ایندا فیصلہ قارئین آپ کرن۔

 (2: اسماعیل خان دی ݙاݙی: 
عبداللہ شاہ دی کہاݨی نال مِلدی جُلدی ایہ کہاݨی جھنگ مگھیاݨے دی ہے ۔ ٹمپل آہدے جو ایں کہاݨی کوں نٹ جھنگ مگھیاݨے دے حکیم جان محمد دے حوالے نال بیان کریندن ‘ تے واقعہ اسماعیل خان دی ݙاݙی دا نئیں بلکہ اوندی ماء دا ہے ۔ حکیم جان محمد ایں واقعے ویلے18سال دے ہَن تے ایہ واقعہ ٹمپل نے 1885ء دی جلد اِچ پیش کیتے پر ایہ واقعہ 1849ء کنوں ذرا پہلے دا ہے۔

کہاݨی مطابق اسماعیل خان‘ سیال رئیساں وچ 20واں رئیس ہا ۔ حکیم جان محمد دے ݙاݙے ایں کہاݨی کوں بیان کیتا ہا ۔ ایں کہاݨی دا تعلق اسماعیل خان دی ݙاݙی نال ہے جو ہک حاجی حج توں آن کے ایہ روایت کیتی ۔ عبداللہ شاہ تے ایں حاجی دی روایت ملدی جُلدی ہے ۔ ݙونہاں مطابق اُنہاں رانجھے نال ونڄ کے حج کیتا ہا تے آوݨ ویلے ہیر نے سنیہا بھیڄا جو میݙے روضے اُتّے ݙیوے ٻالے کرو ساکوں بُرا نہ آکھیا کرو ۔ ایں طرحاں تہاݙے رُتبے ودھسِن تے روزی وچ برکت پئے ویسی ۔ کہاݨی مطابق اسماعیل خان (جہڑا سیالاں دا20واں نواب ہا) اوندی ݙاݙی ہیر دی مزار دے ݙیوے ٻالݨ شروع کیتے تاں اُنہاں دا مال اسباب ودھ ڳیا تے عزّت وی چوکھی تھی ڳئی۔

 (3 جھنگ دا چوڑی گر: 
اِیں حکایت وچ ہیر رانجھے دے ملاپ ‘ ہیر دی کھیڑے نال شادی ‘ رانجھے دے ہیر کوں اُدھال ونڄݨ‘ تے حاکم دا ہیر کوں سیدے دے حوالے کرݨ دا ذکر ہے ۔ جیندے بعد حاکم دے شہر کوں بھاہ لڳ ڳئی تاں لوکاں ایکوں حاکم دا ظلم آکھیا تے حاکم ہیر سیدے کنوں گھن کے رانجھے دے حوالے کر ݙتّی ۔ رانجھا ہیر کوں گھن کے جھنگ آیا ۔ جتھاں ہیر دے زئیدیاں اوکوں زہر ݙے کے مار سٹّیا ۔ قبر پھٹ ڳئی تے رانجھا ہیر دے نال قبر اِچ لہہ ڳیا۔

اُتلیاں کہاݨیاں وانگ ایں کہاݨی وچ وی ہیر رانجھے کوں ولی ظاہر کیتا ڳے ۔ عبداللہ شاہ آکھے جو میں رانجھے دے نال حضور پاک دے دربار وچ ڳیاں تے حج پڑھے ۔ اسماعیل خان دی ݙاݙی کوں وی حاجی ایہا ڳالھ ݙسّی ہئی جو میں رانجھے دے نال حج پڑھے ۔ ایں کہاݨی اِچ ݙسیّا ڳے جو لوک ہیر دے مزار تے ونڄ کے منتاں منیندِن تے اُنہاں دیاں دُعائیں پوریاں تھیندن۔ جیویں ایں کہاݨی وچ چُوری گر دے ݙوپُتر ہیر دی خنگاہ اُتے دُعا منگݨ نال تھئے ۔ شاعر آہدے جو:

ان دونوں نوں ولی جان کے لوگ نیازاں من دے

جمعرات نوں جاوِن اُتھے کئی لوگ وَن وَن دے

حافظ احمد جہڑا ایں نظم دا شاعر ہے اوہ آہدے جو میں چوڑی گر دی منّت آلا ایہ واقعہ آپ سُݨے تے میں اُوں محمود کوں ݙٹھے جہڑا چوڑی گر دے ݙوپُتراں وچوں ہک پُتر ہا ۔ اُوہ ٻہو ںنیک تے عبادت گزار شخص ہا۔

 (4ہیر رانجھے دی شادی 
ایں حکایت اِچ ہیر تے رانجھے دی شادی دا حال ݙسیّا ڳے۔ایہ نظم 744مصرعیاں اُتّے مشتمل ہے ۔ کِنہاں جائیں تے مصرعیاں دی تکرار ہے ۔ کہاݨی دی ترتیب وچ اُتھل پتھل تھیندی رہندی ہے ۔ نٹ نے بیان کرݨ ویلے جہڑی ڳالھ جیویں آئی ہے بیان کر ݙتی ہے ۔ واقعات اڳوں پچھوں تھیندے ریہن پر اُونیں پرواہ نہیں کیتی ۔ تہوں ایں نظم کوں میں مربوط نھیں آہدا ۔ ٹمپل آپ سوہݨاں تبصرہ کیتے جو ہیر دے قتل آلا سارا حصّہ چھوڑ ݙتا ڳئے۔ محض شادی تئیں ایںنظم کوں محدود کیتا ڳے۔

اِیںکہاݨی وچ وی رانجھے کوں پہنتا ہویا بزرگ ظاہر کیتا ڳے۔ اوندیاں کرامتاں ݙکھائیاں ڳن ۔ ٹمپل نے ایں نظم دی زبان کوں ’’کچّا‘ ‘ آکھے جہڑا ایں نظم اُتّے ٻہوں خوبصورت تبصرہ ہے ۔ نظم دے شاعر دا کُئی حوالہ کوئنیں ۔ نظم وچ ہندو مت تے اسلام دے بزرگاں کوں نال سلھاڑیا ڳے ۔ شاعرمطابق رانجھا ݙونہاں مذہباں دا ہِکے ویلے پیروکار ہے ۔ اوہ ہفیم وی کھاندے ‘ شراب وی پیندے ‘ پنج سیر کھیر وی پیندے ‘ گھیئو کھنڈ آلی چُوری وی کھاندے۔ پنج سال دی عمر کنوں منجھیں چارݨ لڳے تے ٻاراں سال کنوں منجھیں چریندا پئے ۔ 

ٻاراں سال چُوچک دے گھر منجھیں چاریاں      (صفحہ360)

معلوم تھیندے ہیر کول آوݨ ویلے اوندی عمر ستارہاں سال ہئی ۔ ترے پاء گھیئو دی مالش کریندا ہا ۔ شادی ویلے اوندی عمر 29سال ہئی۔

                                               نظم دی زبان اُتّے جھنگ دی زبان دا اثر ہے ۔ وَل ایکوں پٹیالہ دے ڄٹاں بیان کیتے تہوں پٹیالہ دی سِکھّی پنجابی نظم اُتّے اثر انداز تھئی ہے ۔ نظم وچ ہیر تے رانجھے دے خاندان دے بندیاں دے ناں ٹھیک ٹھیک ڳݨوائے ڳن۔رانجھے دے پیئو دا ناں موجو ‘ ݙاݙے دا ناں مَتّا ہا ۔ رانجھے دے ست بِھرا ہَن اُوندی ہک بھرڄائی لالی اُوندے نال ٻہوں پیار رکھدی ہئی ۔ہیر دے پیئو دا ناں چُوچک ہا ‘بھرا دا ناں پٹھاݨ ہا ۔ ماء دا ناں تُلّی ہا ۔ چاچا کیدو ہا ‘ خاوند دا ناں سِیدا ہا تے نِناݨ دا ناں سیتی ہئی تے اوندی ݙراݨی دا ناں لالی ہا ۔ نظم وچ ملاّح لُݙݨ ‘ قاضی پَھتّو ‘ راجے ادلی ؍عدلی تے اوندی دھی نوازاں دا وی ذکر آئے ۔ آکھیا ویندے جو رانجھا موجُو ڄٹ دا پُتر ہا ۔ پر نظم دا ہک مصرع ݙسیندے جو اوہ پٹھاݨ دا پُتر ہا۔

پُتر پٹھاݨ دے اسی چاک سدا لے 

چاک   ہوندے  کون   بچارے (مصرع نمبر351)

ایہ لمبی نظم ہیر رانجھے دی شادی دا ہِک تفصیلی تذکرہ ہے۔

 حوالہ 
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان