نہ نواب ہے نہ جرنیل

او نواب ہے نہ جرنیل ، نہ او ہُݨ تائیں کُئی وݙا آدمی ہا ۔ ایں پاروں گورنر ، فقیریں کوں تباہ تے برباد کرݨ دا حکم جاری کیتا ۔ ایں واسطے اعظم خان ، یار مند کلہوڑا تے ݙوجھے سبھے جاگیرداریں آپݨیاں آپݨیاں فوجاں کٹھیاں کیتیاں تے سبھے شاہی فوج نال رَل ڳئے۔

ایں سانجھی فوج 13اکتوبر1717ء کوں جھوک کوں گھیرے وچ آن گھدا ۔ ساݙے وطن بلوچستان دے سبی تے گنداواہ ،اُوں وخت دے کلہوڑے (اصل اِچ مُغل) دے چک وچ ہن تے اُتھاں شاہی فوج دا قبضہ ہا ۔ ایں جنگ اِچ یار مند کلہوڑا آپݨاں سب کجھ داء تے لا ݙتا۔پُتر محمد خان ، بھرا میاں میر مند خان ، سمیت پورے خاندان نال جنگ اِچ شریک تھیا۔ طبقاتی جنگ وچ وزبر آپݨاں سب کجھ لا ݙیندے۔

ایں فوج اِچ میر شہداد خان وی ہا تے چانڈئیں دا چانڈکا (کاڑکانہ) دی فوجاں وی ایں فیوڈل فوج دا حصہ ہَن ۔ ایں طرحاں سید عبدالواسع آپݨی پیریں مریدی دے سارے زور نال کیمون مخالف جنگ کیتے جاگیرداریں تے مُغلیں دی فوج وچ شامل تھیا ۔ 

منظور کوہ یار لکھدے جواے پیر واسع ، شاہ عنایت دا سانڈھو وی ہا ۔ نور مند پلیجو تے حمل جت وی آپݨیاں جاگیراں بچاوݨ سانگے ایں جنگ اِچ شاہ عنایت دیاں مخالف فوجاں وچ آن رَلیاں۔ 

مُغل فوجاں وچ ترک تے افغان سپاہی وی ہَن تے شاہی حکم موجب ملتان دے صوبے دار حسن خان آپݨے پُتر کوں فوجاں ݙے تے جھوک فقیر تے حملے کیتے روانہ تھی پیا۔

ایں وݙی فوج دے علاوہ دُکی ، تِرکی پیر تے ٹینڈو ٹوپݨ وݙیرے وی اپݨے اپݨے لوکاں دے نال انقلاب دشمن لڑائی وچ آن رلیئے۔

سبھے کینے ؍فیکلٹیز کل ہتھیاریں دا سارا زور … سچ ہے جو ݙاڈھا خود کوں بچاوݨ کیتے آپݨی جان لڑا ݙیندے ، اِتلا وݙی فوج تاں کہیں سپرپاور نال لڑݨݨ کیتے جمع کیتی ویندی اے۔

تساں فوج دی تعداد ، اسلحہ دا اندازہ ’’مقالاتِ شعرا دے لکھاری دی زبانی سُݨ گھنو۔

’’اعظم خان ، میاں یار مند کلہوڑا شاہی فرمان تے وسبے دے سبھے زمینداریں تے لوکیں کوں نال رلایا تے وَل فقیریں تے اینجھی فوجاں نال حملہ کیتا جیڑھی ڳنتری کنوں ٻاہر ہئی ۔کویلیاں تے تݙیاں ؍کیڑھے مکوڑیں کنوں وی زائد، سبی ، ڈھاڈر کنوں لا تے سمندر کِنارے تئیں فوجاں اِچ فوجاں ہَن ۔ یار مندکلہوڑا دے جنگ اِچ شریک تھیوݨ تے شاہ عنایت کوں اوندا او قول یاد ݙیوایا ڳیا جو اوں ݙاڑھی تے ہتھ پھیر تے آکھیا جو شاہ عنایت دا وفادار رہساں تے ساتھ ݙیساں۔

شاہ جواب ݙتا

’’ڈونگر ݙنی ݙاڑھی ، کوہ کتے جو پُچھ‘‘

’’یار مند ݙاڑھی تے ہتھ پھیر تے وعدہ کیتا ہا او ݙاڑھی نہ ہئی او کتے دی پُچھ ہا‘‘

ایں فوج کنیں اوں ویلھے دے سارے ہتھیار ہَن ، بندو خان تے توپاں تیر تے تلوار جیکوں بے دردی نال چلایا ڳیا۔

ہیندے علاوہ بی بی سی ، سی این این ، جیو ،اے آر وائی تے طور تے اوں ویلھے دا میڈیا یعنی سرکاری درباری شاعر تے فتویٰ ݙیوݨ آلے مُفتی ایندے علاوہ ہَن ۔ جیڑھے وݙی چالاکی تے مکاری نال عوام کوں شاہ عنایت کنیں گمراہ کرݨ کیتے آپݨے آپݨے مورچے سنبھالی ٻیٹھے ہَن۔

تے ݙوجھے پاسوں 24ہزار کسان ہَن۔جنہاں کول کہی ، وھولا ، کوہاڑی دے علاوہ ٻیا کوئی اَوزار ، ہتھیار نہ ہا تے سبی انقلابی علم دا خزانہ تے او دائرہ (کیمون) دی سانجھی زندگی دی چس چا چُکئے ہَن ، ولا غلامی ݙو نہ ونڄݨ دا پکا عزم تے ارادہ ہا ۔ ہک انقلابی رُ ک وانگ مضبوط اتحاد تے ادارہ ، جنگ کیتے بزرگیں دا ݙتا چانݨ تے تجربات ہَن۔

پُتر کوں خط اِچ لکھدے:

’’جھوک دے فقیریں قلعے دے چودھاروں کھݙ ؍خندق کھٹی ہوئی ہے ایکوں کتھائوں وی ٹپݨ دا رستہ کائنی ۔ ایں پاروں سرکاری لشکر جھوک کنوں اَدھ کوہ پرے رُک ڳئے۔‘‘

اے حملہ شاہ عنایت تے اوندے دربار تے نہ ہا اے تاں اُوں سبھے غریبیں ، مظلومیں دی موت حیاتی دی جنگ ہئی جیڑھے وݙے وݙے جاگیرداری دی زمین؍ غلامی سٹ ؍چھوڑ تے ایں سانجھے اقتصادی نظام اِچ رَل مِل تے آزادی پا چُکئے ہَن ۔ اے ہتھکڑیاں کھولݨ دی؍قید دے زنزیر تروڑݨ کنوں ہزاراں حصے وݙی جنگ ہئی ۔ کیوں جو زنزیراں تاں ترٹ ڳیاں ہن ۔ دائرہ دی صورت آزادی مِل چُکی ہئی ۔ اِتھاں تاں سہار ٹیکس آلی آزادی کھسیجݨ دی ڳالھ ہئی ، اوڈھے؍ولا تاں برباد؍فنا کر ݙیوݨ آلی غلامی ہئی جیڑھی موت کنوں وی بُری ہئی۔

جے وَت اے نظام ہَردے اُنہاں کیتے ولا اوہو غربت ، افلاس ، بُکھ ، غلامی ، دلت تے دربدری آلی کالی رات ہوسی ۔ اوں اُوں دوزخ؍چخے ݙو ولا نہ ونڄݨ چاہندے ہَن جتھاں ولا تیری میری آلے معاشی نظام اِچ اُنہاں آزاد تھیوݨ آلے جسم ، ذہن تے فکر تے خیال ولا زنزیراں وچ قید تھیوݨے ہَن ۔ غلام کوں قید دے زنزیراں نال ٻدھݨ اِتلا ݙراکلا نئیں جتلا غلام کوں ہک دفعہ آزاد تھیوݨ دے بعد ولا قید کرݨ ہے ۔ اے تاں قاہر ہوندے ۔ ایں پاروں آزاد تھیوݨ والے کسان شاہ عنایت دے فلسفے ’’زمین اللہ دی ہے‘‘ کوں جھنڈا بݨا تے پورے یقین ، ایمان تے بھروسے نال ایں جنگ لڑݨݨ واسطے تیار تھی ڳئے۔

تخت یا تختہ؍ آر یا پار دے علاوہ ٻیا کوئی رستہ نہ ہا۔

جنگلیں لوکو! اچھے انسانو! اے نعرہ تُساں نیوے لاسڳدے کیا؟

ذرا غفور تے کرو تُساں بݨاوتو نعرے ماریندے رہ ویندو ، جبکہ اے نعرہ ساݙی دھرتی ، تہذیب ، ثقافت تے دِل کِتلا چنگا تے سوہݨاں ہے۔ ولا اے اِتلا باعمل ہے جئیں چار مہینیں تاݨیں خالی ہتھ کسان ، مزدور عورتیں کوں او ویلھے دی سپرپاور نال ٹکراوݨ ؍بھیڑونڄݨ دے قابل چا بݨایا ہا ۔ ایں جیہاں کار آمدنعرہ جئیں 24ہزار جانباز انسانیں کوںسر قربان کرݨ دے قابل بݨایا۔

درویشاں دا اے منصوبہ ہوندا ہا جو رات کوں چھوٹی چھوٹی ٹولیاں بݨا تے قلعے کنوں ٻاہر نکل دشمن تے وار کرݨ ، دشمن کوں وار نئیں کرݨ ݙیوݨاں تے چھاپہ مار طریقے نال دشمن کوں تھکا تھکا تے مارݨیں۔

جاگیرداریں تے پیریں دی فوجاں دا حال اُنہاں دی رپورٹاں وچ مِلدے جو ایں جنگ اِچ کتلا نقصان پئے چیندے ہَن۔

شاہ عنایت ٻاہر دے کسانیں کوں جھوک آوݨ تے روک ݙتا ہا تے وَت ہُݨ اے جنگ صرف کمانڈر دی تاں نہ ہئی اے تاں پورے وسبے دے غریبیں دی جنگ ہئی ایں پاروں شاہ دے روکݨ دے باوجود گݙ راہݨ دا جذبہ میدانِ جنگ وچ کساناں کوں چِھک آیا۔جنگ لمبی تھیندی ڳئی۔

جیڑھے ویلھے ݙو مہینے گزر ڳئے تاں ساکوں ملتان دے صوبے دار دے پُتر کوں لکھیا خط اِچ اُنہاں دی ہڑبڑاہٹ نظر اَمدی ہے۔ جھوک کنوں لکھئے خط وچ ملتان دا صوبے دار سید حسن خان لکھدے’’بدبخت فسادیاں تیریں دی جنگ گھتی ہوئی ہے ، فوج ݙو مہینیاں کنوں پورے زور نال لڑدی پئے ہے ۔ قلعے دے چودھاروں اِتلا پاݨی ہے جو ݙاہ کوہ تائیں زمین نئیں نظر دی۔ نواب صاحب ملتان دے محمد باقر بشکی کوں ساݙی امداد کیتے لشکر نال روانہ کیتے ۔ ایندے بعد خان بلند مکان سعادت خان خود وی فوجاں گھن تے صاحبزادہ کنیں آئے ۔ سویل نال صاحبزادہ وݙے بخت نال ہاتھی تے پالکی رکھ کراہیں لشکر سمیت خندق اِچ شاہ عنایت دے قلعے نال آپݨاں مورچہ لایا۔ شاہ عنایت دے فقیریں سعادت خان دے مورچے تے رات کوں حملہ کیتا تے زور دی جنگ تھئی۔‘‘

اَئے لوکو! جیکر مرݨ ہک مقصد دی خاطر ہووے تاں لوکی موت کنوں نئیں ݙردے ۔ ایہا تاں جھوک دے کسان دی قوت ہئی ۔ جھوک دا انقلابی کہیں پشیمانی دے بغیر موت کوں ڳل لا سڳدا ہا۔ایں واسطے ہوکوں پتہ ہا جو میں حق سچ تے ہاں ۔ رہی ڳالھ اصول ، ضابطے ،ڈسپلن دی تے لمبی جنگ تاں ڈسپلن دی ݙاڈھی ہوندی ہے ۔ انقلابی جنگ مورچے کھولݨ دا موقع نہیں ݙیندی او تاں آٹومیٹک تُہاکوں اُتھائیں آن کھڑیندی ہے جتھاں سب توں زیادہ ضرورت ہوندی ہے۔ آو ذرا آپݨے کیتے کجھ کاوڑاں کٹھی کروں تے سرکاری درباری شاعری ݙیکھوں جیڑھی ہک طرحاں دی سرکاری رپورٹ ہے ۔ اساں ہُݨ تائیں ݙوجھے کمیں کاریں وچ رُجھے پیوں وَت جݙوں لڑنݨ دا فیصلہ کریسوں تے صفاں سدھیاں کریسوں تے سی این این ، بی بی سی کنوں لا تے مسیت دے سپیکر سمیت سارئیں کنوں گندے مندے کڈھئیے ویسن ۔ مندے کڈھیندی شاہی فوج تے کسانیں دے مقابلے ۔

ترجمہ:

                       شاہی فوج فتح یاب ہے

                       دشمن دا دِل سڑ تے کباب ہے

                       شاہی فوج کِھلدی پئی ہے

                       دشمن نیں غنچے وانگ اپݨی پڳ لہا سٹی ہے

                       شاہی فوج دا دل کشادہ ہے

                       دشمن الو وانگ مونجھا ہے

                       شاہی فوج خُش تے کامیاب ہے

                       دشمن پریشان تے اُداس ہے

                       شاہی فوج خُش ہے

                       دشمن ہر ویلھے غمگین ہے

                       شاہی فوج خوشی وچ ہے

                       دشمن ناکامی دے ہتھوں عاجز

                       بادشاہی فوج وݙی ہے

                       دشمن اپݨی جان کنوں تنگ ہے

                       بادشاہی فوج دی دہشت ہے

                       دشمن موئے وانگ چُپ ہے

                       بادشاہی فوج فاتح ہے

                       دشمن سینے تے تیر کھایں وانگ ہے‘‘

درباری شاعری دی زبان اے بدحال کسان نیچ لوک ، مُغل بادشاہ دی وݙی فوج کوں جھلّی کھڑی ہے۔ گھیرے دی حالت اِچ خوراک دی کمی ، اسلحہ نہ ہووݨ دے برابر تے وَت وی چار مہینے تاݨی ناہر دی فوج کوں جھوک شریف دے کیمون اِچ داخل نہ تھیوݨ ݙتاڳیا۔

 حوالہ 
کتاب: شاہ عنایت شہید، مصنف : ڈاکٹر شاہ محمد مری ، جھوک پرنٹرز ملتان