سرائیکی زبان دیاں نحوی تے صرفی خصوصیات

سرائیکی ہک قدیم تے مکمل زبان ہے ، ایندے صرفی تے نحوی اصول کہیں غیر زبان دے اصول کائنی ، ایندے آپݨے ہن ، البتہ غیر زباناں نال ایندا اشتراک ضرور ریہے ، تے چنگا بھلا ریہے ۔ سرائیکی زبان دے قاعدیاں ، قانوناں وچ کوئی پیچیدگی کائنی تے نہ انھاں وچ کوئی سختی ہے ۔ ایندے قاعدے سادے تے سوکھے ہن ۔انھاں وچ کہیں ٻئی زبان یا زباناں دے قواعد شامل کائنی ۔ البتہ ایہ ڳالھ ضرور ہے جو ایہ زبان غیر زباناں دے لفظ آپݨے وچ گھن گھندی ہے تے اُنھاں کوں آپݨیاں ضرورتاں دے مطابق ڈھال گھندی ہے تے کہیں طرح دا بخُل نھیں کریندی۔

کہیں زبان دی خوبی ایہ ہے جو او انسان دے مافی الضمیر کوں چنگی طرح سوہݨی طرح ادا کر سڳے ، زبان دی ایں خوبی کوں قائم تے دائم رکھݨ کیتے انسان زبان دے صرفی تے نحوی قواعد مقرر کیتن تے اُنھاں اُتے پابندی روا رکھی ہے ، سرائیکی زبان دی ایں خوبی دا اندازہ ایندے قانون تے قاعدیاں کنوں لایا ونڄ سڳدے ، ایہ قانون تے قاعدے ٻہوں مطالعہ ، سمجھداری تے سوچ وچار کرݨ دے بعد مرتب کیتے ڳئین ، ول ایہ جو ایندیاں ایہ صرفی تے نحوی خوبیاں بے شمار ہن ، کجھ خصوصیات ایہ ہن۔

حروف تہجی: سرائیکی زبان دے حروف تہجی او ہے ہِن جہڑے اَڄکل اساݙی قومی زبان اُردو دے ہِن ، البتہ بعض مخصوص آوازاں کیتے کجھ زائد حروف وی شامل کیتے ڳئین مثلاً ٻ ، ڄ ، ݙ ، ڳ ، ݨ۔

ایہ خاص حروف ٻنھاں زباناں وچ کائنی ، جیکر ہِن تاں برائے ناں ہن، تے او وی محض سندھی وچ ہن ۔ یا وَت لہندا وچ ، اِنھاں وچوں ہک حرف ݙو نڑ(ݨ) شامل ہے۔

 اعراب: 
اساں جہڑے سرائیکی لفظ ٻولیندے ہَیں ، بعض ویلے او محض حروف ہِجا نال پوری اواز نھیں ݙے سڳدے ، کیوں جو ایہ آواز منہ دی ساری مشینری نال یعنی ݙند ، ہونٹھ ، زبان ، تالو ، ڳلھوں وغیرہ دی مدد نال مرتب تھیندی ہے تے منہ توں نکلݨ دے بعد خود کوں منویندی ہے ۔ لفظاں دیاں آوازاں وچ جیکر کوئی کمی رہ وی ویندی ہے تاں ایں کمی کوں پورا کرݨ دی خاطر اعراب یعنی زیر ، زبر تے پیش یا شدّ وغیرہ نال پورا کر گھندے ہیں۔

سرائیکی وچ انھاں اعراب دی ایں مدد کنوں علاوہ وی ہک ٻئی ڳالھ دی ہے او ایہ جو کہیں لفظ دے اعراب بدلݨ نال اُوں لفظ دے معنے بدل ویندن تے ایہ تبدیلی سرائیکی لفظاں وچ ٻہوں آندی ہے ، تے ٻہوں دلچسپ وی رہندی ہے جیویں جو ایہ لفظ ہن: ہَل ، ہِل ، ہُل ۔سَک ، سِک ، سُک ، لَٹ ، لِٹ ، لُٹ ، مَکھ ، مِکھ ، مُکھ ۔ ٹنگ ، ٹِنگ ، ٹُنگ۔ مِٹھّا ، مَٹھّا مُٹھّا ، بَھڄݨ ،بِھڄݨ، بُھڄݨ ۔ پَھٹݨ، پِھٹݨ ، پُھٹݨ وغیرہ وغیرہ

ایویں اعراب دی مدد نال اساں مذکر تے مؤنث ننواں دی پہچان وی کر سڳدے ہَیں۔ کہیں ناں دے آخری حرف کنوں پہلے والے حرف دے تلے زیر ہووے تاں او ناں مؤنث ہوندے ، زبر ہووے تاں مذکر ہوندے۔ مثلاً

چھوہَر، چُھوہِر۔ نیِنگَر، نینگِر۔ کُکُڑ، کُکِڑ۔ رَنڈر ، رنڈِڑ ۔ ٻڈّھَڑ ، ٻڈّھِڑ۔ نسوکَڑ ، نسوکِڑ وغیرہ ایہ خصوصیت وی شاید کہیں زبان وچ ہووے۔

 اَسماء یا ناں: 
سرائیکی زبان دی ہک ایہ خصوصیت ہے جو ہک ہک شے دے کئی کئی ناں سݙیے ویندن۔ سرائیکی وچ جانوراں دے ناں خاص کر عام نانواں کنوں علاوہ انھاں دی عمر ، جنس ، جسمانی حالت ، اندرونی خصوصیت دے مطابق وی ناں رکھیئے ہوندن۔ مثلاب ڳاں دے ناں چا گھنو:

ایہ ناں ! ایہ تھی سڳدن ۔ گوری ، ݙندی، روڈی ، پہلݨ ، پَھنّڈروغیرہ انھاں وچ بعض ناں ایہو جیہے ہن جو انسان انھاں کنوں اوں جانور دے متعلق کجھ نہ کجھ ڄاݨ سڳدے، پر بعض ناں ایجھے ہن جو اوندے معنے کہیں سمجھ والے کنوں سمجھݨے پوندن ۔ ایویں محض پکھیاں دے ذاتی ناں پنجھتر(75)ہن۔ کھجیاں دے ناں چالھی(40)، پنجھاہ (50) ہِن ۔ تے کپڑیاں دے ناں پنجانوے ہن۔

 اسم مکبّر: 
ایہ ناں کہیں چھوٹی شے کوں وݙا کرتے ݙساوݨ کیتے استعمال کیتے ویندن ، انھاں دے بݨاوݨ دا طریقہ ایہ ہے جو او شئے مؤنث ہووے تاں اوندی آخری ’’ی‘‘ کوں ہٹا ݙیویندے ، وَل جہڑا لفظ بچے اُوندے آخری کنوں پہلے حرف اُتے پیش (   ُ)ݙے ݙتا ویندے تے اوکوں مشدّد کر ݙتا ویندے جیویں ٹِھکری کنوں ٹِھکّر ، تِھڳڑی کنوں تِھڳڑ ، پِھٻری کنوں پِھٻر وغیرہ۔

ایویں بعض اسم مکبّر بݨاوݨ کیتے انھاں دے آخر وچ ڑ یا ڑا لا ݙتا ویندے جیویں جو کھٹ کنوں کھٹڑا ، جِی کنوں جیڑا ، ڳنڈھ کنوں ڳنڈھڑ ، پڳ کنوں پڳڑ وغیرہ۔

 صفت: 
سرائیکی وچ صفت موصوف کیوں پہلے آندی ہے ۔ تے وَل موصوف دی تعداد مطابق صفت دی واحد یا جمع والی ویندی ہے ۔ مثال دے طور تے کالیاں اَکھّیں ، کچیاں روٹیاں ، بگا وال وغیرہ پر اُردو وچ صفت ہمیشہ صیغہ واحد وچ استعمال تھیندی ہے مثلاً کالی آنکھیں ، کچی روٹیاں ، سیدھی راہیں وغیرہ وغیرہ

 اسم ضمیر: 
(ضمائر) وَل وَل ناں گھنݨ دی بجائے پہلی دفعہ تاں ناں گھدا ویندے جیکر اُوندے بعد وَلاوی اوندی ڳالھ چلے تاں اوندے ناں دی بجائے ہک مختصر جیہا ناں گھدا ویندے ، ایکوں اسم ضمیر سݙیا ویندے جیویں جو او ، انھاں ، اتھائیں ، تُوں ، میں وغیرہ

ایہ اسم ضمائر دی ترائے چار حالتاں وچ استعمال تھیندن ، یعنی فاعلی حالت ، (فاعل دے طور تے) مفعولی حالت (مفعول دے طور تے) اضافی حالت (اضافت دے طور تے) وغیرہ وغیرہ ۔ 

ایہ ضمار سرائیکی وچ ݙوں طرح استعمال کیتے ویندن ۔ ہک افعال کنوں پہلے تے افعال کنوں اَنج کرتے ، تے ݙوجھا افعال دے پچھوں تے انھاں نال ڳنڈھ تے۔ مثال دے طور تے ’’میں آکھیا‘‘ تے ’’آکھیُم‘’ میں آکھیا وچ فاعل (مَیں) فعل(آکھیا) کنوںانج تے پہلے رَلایا ڳئے ، تے ’’آکھیم‘‘ وچ فعل (آکھیا) پہلے تے ’’م‘‘ (مَیں) فعل دے بعد وچ ، فعل آکھیا دا الف ہٹا تے ’’م‘‘ ڳنڈھیا ڳئے ۔ فعل تے فاعل والی ایہ خاصیت یا خوبی ہک وکھری خصوصیت ہے ۔ ٻنھاں آریائی زباناں وچ کائنی ۔ ایہ خصوصیت دی وجہ کنوں سرائیکی وچ اختصار بے پناہ پایا ویندے یعنی فاعلی ، فعل تے مفعول تریہے ہکّے مرکب لفظ وچ مَوا ݙتے ویندن ۔ مثلاً اَکھیومیس (میں اکوں آکھیا) آکھیا ہمیں (میں اُوکوں آکھیا ہے) پڑھیندا ہامِس (میکوں اوکوں پڑھیندا ہم)۔سرائیکی ضمائر وچ مذکر تے مؤنث دا کوئی فرق نھیں رکھیا ویندا۔

سرائیکی وچ تُوں دا اسم ضمیر تھوڑی حیثیت والے یا چھوٹی عمر والے کیتے ورتیا ویندے ، تے اکوں ہلکا یا گھٹیا سمجھیا ویندے ۔ ایندے علاوہ ایہ ڳالھ وی ہے جو تُوں دا اسم ضمیر محبت تے بے تکلفی والی جا تے ورتیا ویندے ۔ وَل ایہ جو ایں ضمیر وچ انفرادیت پاتی ویندی ہے ۔ ایہا وجہ ہے جو اللہ تعالیٰ کوں ہمیشہ’’ تُوں ‘‘ دے ضمیر نال یاد کیتا ویندے ، تے اوندے اڳوں التجا کیتی ویندی ہے۔

سرائیکی وچ ’’آپ‘‘ دا ضمیر مخاطب کیتے استعمال نھیں کیتا ویندا ، البتہ ’’خود‘‘ دی بجائے ضرور ورتیا ویندے ۔ مثلاً میں آپ کریساں ، توں آپ چا کر ، گویا ’’آپ‘‘ دا ضمیر جتھاں استعمال تھیسی او تاکید کیتے ہوسی ، کہیں ضمیر کوں بذات خود ظاہر نہ کر سڳسی ، ایندے مقابل وچ اُردو وچ ’’آپ‘‘ دی بجائے ضمیر مخاطب استعمال تھیندے تے ایہ کہیں بزرگ یا قابل احترام آدمی وی ضمیر دے طور تے ورتیا ویندے۔

 عرف: 
سرائیکی وچ عرف عموماً ورتیا ویندے ، خاص طور تے وستیاں وچ ایندا رواج ڈھیر ہے ، ایہ صرف نانواں کنوں وِڳاڑ تے بݨایا ویندے تے ایہ عرف وی عجیب جیہے بݨیندن مثلاً غلام نبی کنوں نَبلا ، اللہ بخش کنوں بکھا ، بکھو ، غلام محمد کنوں گانموں یا گاماں یا گانمݨ ، زینب کنوں زیبو ، ثمینہ کنوں ثیمی وغیرہ وغیرہ۔

 اسم مصدر: 
سرائیکی مصدر رُونّڑ(ݨ) تے ختم تھیندن ، مثلاً کھاوݨ ، پیوݨ ، بھڄݨ ،آکھݨ ، تُرٹݨ وغیرہ ۔ سرائیکی وچ مصدر دی ایہ نشانی فارسی دے مصدر والے نُون (ن) نال ملدی ہے ۔ جیویں جو خوردن ، نوشیدن ، گفتن وغیرہ اُردو مصادر دی نشانی وی لفظ دے آخر وچ ’’نا‘‘ دی ہے ۔ ایہ ’’نا‘‘ کجھ عرصہ پہلے ’’ناں‘‘ لکھیا تے ٻولیا ویندا ہا ۔ اصل مصدر نال کوئی ٻیا لفظ رَلا تے ایکوں مصدر مرکب وی بݨا گھدا ویندے جیویں جو دل لاوݨ ، ترٹ مَرݨ ، گھیل سٹّݨ، ساڑ چھوڑݨ وغیرہ۔

 فاعلی تے مفعولی لاحقے: 
سرائیکی زبان دی ہک وݙی خصوصیت ایہ ہے جو افعال دے آخر وچ کجھ ضمیراں یا انھاں دیاں شکلاں رَلا تے ہکے لفظ وچ فعل ، فاعل تے مفعول دا اظہار کر چھوڑیا ویندے ، اضمار دے ایں طرح دے متصلہ لاحقے سرائیکی زبان کوں ہک منفرد حیثیت ݙے ݙیندن تے ایندی ہک علامت بݨ ویندن ۔ انھاں لاحقیاں وچوں کجھ لفظ یا حرف ایں طرح دے ہن۔

1۔                                     فعل نال زائد ’’م‘‘ فعل دے پچھوں لا تے ایکوں واحد متکلم دا قائم مقام بݨایا ویندے مثلاً کھادِم (میں کھادا) پڑھیم ، پڑھیا دا الف ہٹا تے میم پچھوں لایا ڳئے۔

2۔                                   فعل نال زائد ’’س‘‘ فعل دے پچھوں لا تے ایکوں واحد غائب دا قائم مقام بݨایا ویندے مثلاً کھادُس (اوں کھادا) کھادا دا الف ہٹا سٹہو تے ’’س‘‘ شامل کرݨ نال لِکھیس(اوں لکھیا)۔

3۔                                   فعل دے آخر وچ ’’م‘‘ تے س رَلا تے ’’میں‘‘ تے ’’او‘‘ ضمیر دا اظہار کیتا ویندے ۔جیویں جو (مارے مِس) (میں اوکوں مارے) ،ݙتے مِس (میں اوکوں ݙتے) وغیرہ

4۔                                   فعل نال زائد ’’نیں‘‘ مِل تے ’’انھاں‘‘ دا قائم مقام بݨدے ، جیویں جو کھدونیں(انھاں کھادا)۔

5۔                                   فعل نال ’’دو‘‘یا ’’ہی‘‘ پچھوں رلا تے صیغہ واحد حاضر بݨ ویندے جو مثلاً کھادو (تَیں کھادا) کھدوہی (تیںکھادا) کیتوہی (تیں کیتا)

6۔                                  فعل دے آخر وچ ’’وے‘‘ جمع متکلم دا قائم مقام بݨایا ویندے ۔ جیویں جو کھدوسے (اساں کھادا) لکھیوسے (اساں لکھیا)ڳیوسے (اساں ڳئے) فعل ماضی دا آخری الف ہٹا تے ’’وسے‘‘ لایا ڳیا۔

7۔                                   فعل دے آخر وچ ’’و‘‘ یا ’’وہے‘‘ رلا تے صیغہ مخاطب جمع دا قائم مقام بݨایا ویندے۔ ایندے وچ وی فعل ماضی دا آخری الف ہٹا تے ایہ زائد حرف ڳنڈھ ویندن۔ کھادو ، کھدوہے ۔ پِتوہے۔

 مرکب تابع مہمل تے متبوع: 
کہیں ڳالھ کوں سوہݨاں کرتے بیان کرݨ یا اوندے وچ زور پاوݨ کیتے بعض با معنے لفظاں نال بے معنے لفظ دی جوڑ ݙتے ویندن ایجھے مرکب کوں مرکب تابع مہمل تے متبوع آکھیا ویندے ۔ متبوع دے معنے ہن او جیندا کوئی تابع ہوووے ، جیویں جو بھاجی بُھتی، ݙرݙکل ، ا نھاں وچ بھاجی تے ݙر تاں متبوع ہِن ۔ تے بُھتّی تے ݙکل ایندے تابع ہن، ایویں کجھ مرکب ایہ ہن ، ٹال مٹول ، ٻٹ کڑاک ، کَوکڑوا ، ہُل ہاٻا، پاݨی شاݨی ، روٹی شوٹی وغیرہ۔

مرکب تابع موتنوع تے متبوع: بعض ویلے کہیں لفظ کوں سوہݨاں بݨاوݨ یا اوندے وچ زور پیدا کرݨ کیتے اوندے نال ݙوجھا بامعنے لفظ وی ٻول ݙتا ویندے پر آکھݨ والے دا مطلب تے مقصد پہلے لفظ نال ہوندے تے ݙوجھے لفظ کوں اصلوں چھوڑ ݙتا ویندے ۔ جیویں جو بھڄ دُھرک ، بَھن تروڑ ۔ انھاں وچ آکھݨ والے دا مقصد بھڄ تے تروڑ نال ہوندے ، تے انھاں نال رلائے ہوئے لفظ دُھرک تے تروڑ نال اصلوں نھیں ہوندا ۔ ایجھے کجھ ٻئے مرکب الفاظ وی ملاحظہ ہوون۔

بُھل چُک ، پَٹ پھرول ، روک ٹوک ، جِیندا جاگدا، کپڑا تھڳڑا ، رِدّھا پکاّ ، منڈھ پاند وغیرہ۔

اُردو زبان دے مرکب وچ سرائیکی لفظ وی مِلدن بلکہ ڈھیر سارے کڈھ ݙتے ڳئین ، تے جہڑے موجود ہِن اُنھاں کوں بے معنے سمجھ تے استعمال کیتا ویندے۔ایندیاں کجھ مثالاں ایہ ہن۔ دن دیہاڑے ، لہو لہوان ، پکڑ دھکڑ ، میلہ ٹھیلہ ، جنگل ٻیلا ، دھن دولت ، گورا چِٹا ، بھلا چنگا ، انھاں وچ سارے سرائیکی لفظ معنے والے ہن، مہمل کائنی۔

 مصادر: 
سرائیکی زبان دے مصدراں دی وݙی خصوصیت ایہ ہے جو انھاں وچوں تقریباً ہر ہک مصدر دا متعدی ، متعدی المتعدی ، اَتے مجہول دے صیغے اسانی نال بݨائے ونڄ سڳدن ۔ ݙوجھیاں زباناں دے مصدراں وچ ایہ خاصیت گھٹ پاتی ویندی ہے۔

 اسم حاصل مصدر: 
اسم حاصل مصدر ، مصدر کنوں اِی حاصل کیتا ویندے ، مصدر کنوں حاصل مصدر کئی طرح نال بݨاوݨ ، نمونے دے طور تے کجھ حاصل مصدر تلے درج کیتے ویندے پئین۔

آکھݨ کنوں اکھاݨ ، اُݙݨ کنوں اُݙاری ، بݨݨ کنوں بݨت، ٻاکݨ کنوں ٻکاٹ ، بکݨ کنوں بکواس ، پرناوݨ کنوں پرنیوا ، شوکݨ کنوں شوکاٹ ، نِکھڑݨ کنوں نکھیڑا ، وِکݨ کنوں وِکری ، رووݨ کنوں رواٹ ، سہاوݨ کنوں سہاپ ، کھلݨ کنوں کِھل وغیرہ۔

سرائیکی زبان دا مصدر تھیوݨ خاص اہمیت والا ہے ، پنجابی وچ ایہ مصدر اصلوں کائنی ، ٻیا ایہ جو ایں ’’تھیوݨ‘‘ کنوں اُرو دا فعل ماضی ناقص ’’تھا‘‘ بݨایا ڳئے۔ جو اُردو زبان وچ کافی اہمیت رکھیندے ، تے کئی لحاظ نال استعمال تھیندے۔ ایہ سرائیکی دی ہک خاص نشانی ہے۔

 فعل امر: 
سرائیکی وچ فعل امر اصلوں اُردو والی کار ہِن ، کہیں امر نال کجھ ٻے لفظ رلا تے ایکو ںپُر معنے تے دلچسپ جیہا بݨایا ونڄ سڳدے ، مثلاً امر ’’لکھ‘‘ نال کجھ ٻئے طرح دے لفظ رَلا تے ایندے صیغہ امر کوں ٻہوں دلچسپ بݨایا ونڄ سڳدے۔

لِکھ ، لِکھ چا ، لِکھ رکھ ، لِکھ چھوڑ ، لِکھ ݙیکھا ، لِکھ گھن ، لکھدا رہ ، لِکھّی رکھ وغیرہ 

سرائیکی زبان دیاں انھاں خصوصیتاں دے علاوہ ٻیاں وی نحوی تے صرفی خصوصیتاںسَے ہن ۔ اتھاں کجھ ایجھیاں خصوصیات ݙسیا ںویندن ، جہڑیاں سرائیکی وچ ہِن نے ٻنھاں وچ کائنی ۔ مثلاً

…                                   سرائیکی وچ فاعل دی علامت کوئی کائنی حالانکہ اُردو وچ فاعلی دی علامت ’’نے‘‘ ہے ۔ سرائیکی وچ بعض فقریاں وچ ڳالھیں کوں زیادہ واضح کرݨ کیتے ایکوں استعمال کر گھدا ویندے۔

…                                   سرائیکی دے پنج مخصوص حروف ہجا پنجابی وچ اصلوں کائنی۔

…                                   سرائیکی وچ لفظ ’’سی‘‘فعل مستقبل دی علامت ہے ،تے ایہ ہک وݙا فرق ہے ۔ او آسی ، او آیا سی ، وچ فرق واضح ہے۔

…                                   بلوچی ایرانی نسل دی زبان ہے ۔ ایندے قواعد تے اصول فارسی والے ہن۔

…                                   سندھی دے اکثر نانواں دے آخر وچ ’’و‘‘ دا استعمال تھیندے ’ جہڑے ویلے جو سرائیکی وچ الف آندے جیویں کٹورا تے کٹورو ، وَل وی سرائیکی سندھی والا لسانی مزاج رکھیندی ہے۔

ایہ ہَن سرائیکی دیاں نحوی تے صرفی خصوصتاں!

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء