قاضی فخر الدین راضی دا مادری زبان دا نظریہ

زبان ہک ایجھی شے ہے جیندے نال اساں آپݨے خیالاں ، جذبیاں تے احساساں کوں ݙوجھیاں لوکاں تئیں پُچیندے ہیں تے انھاں دے جذبے ، احساس تے خیال اساں تئیں پُڄدن۔ غیر زباناں دے مقابلے وچ مادری زبان کوں ہک جذباتی تے نفسیاتی مقام وی نصیب ہے کیوں جو اساں ایکوں ڄمݨ لا کنوں سِکھّݨ شروع کر ݙیندے ہیں ۔ ماواں دیاں لولیاں سُݨدے ہَیں تے ایں طرح ، طرح طرح دے لفظ ٻلپّݨ کنوں اساݙے دماغاں وچ آوڑدِن۔ بعد وچ اساں انھاں لفظاں کوں موقع محل تے مناسب پیرایۂ اظہار یا ڈھنگ ونگ نال ورتیندے ہیں تے اَپݨے خیال ، جذبے تے احساساں دا اظہار یا بالکل اونویں دا اونویں کر سڳدے ہیں ۔ جیویں، تے جیں طرح انھاں دا اظہار ہووݨاں ضروری ہوندے ، تے سُݨݨ والے دے دل کوں ایویں لڳدے جوگویا اوندے دل دی ڳالھ کیتی ڳئی ہے۔میکوں ابلاغ سݙیا ویندے تے ایہو ابلاغ کہیں زبان دا طرئہ امتیاز بݨدے۔

مادری زبان دیاں ایہو جیہاں خوبیاں ہِن جو ایندے وچ ݙتی ہوئی تعلیم کوں ٻال جلدی سمجھ گھندن ، تے لِکھ پڑھ سڳدن تے ترقی کر سڳدن ۔ بلکہ مادری زبان وچ لکھّݨ ، پڑھّݨ دا مزا آندے ، بلکہ ہک پیارا جیہا کھیݙ لڳدے ۔ ایہ تاں ساری دنیا اَکھیندی ہے جو مادری زبان دا مرتبہ تے درجہ کہیں وی غیر زبان کوں کݙاہیں وی حاصل نھیں تھی سڳدا۔

مادری زبان وچ ٻالاں کیتے کہیں ڳالھ یا مسئلے کوں سمجھݨ یا کہیں علم کوں سِکھّݨ یا کہیں کتاب کوں پڑھݨ تے سمجھݨ ٻہوں سوکھا تھی ویندے بلکہ تعلیم دیاں شروع دیاں منزلاں تاں انھاں کیتے بَھت ہوندن ، سب توں وݙی ڳالھ ایہ ہے جو کہیں شے دا دل تروڑݨ پُڄݨ وچ ، تے دماغ اُتے نقش تھی ونڄݨ وچ دیر وی نھیں لڳدی!

جارج سیمپسِن(George Sempson)اَہدے جو مادری زبان اساݙے خیالاں کیتے ……… احساساں دے اظہار کیتے ہک چنگا ذریعہ ہے جینکوں جو ابتدائی عمر وچ حاصل کر تے اساکوں کم اتر ایجھے آدمی ضرور بݨ ویندے ہیں جو کہیں ٻئے کوں آپݨے مطلب دی ڳالھ سمجھا سڳدے ہیں تے اوندی ڳالھ کوں سمجھ سڳدے ہیں ۔ ایہ کم غیر زبان وچ اِتی جلدی نھیں تھی سڳدا۔

انسان دی ایں خوبی یعنی مادری زبان دے ڄاݨݨ کوں ایچ ۔ جی ، ولس(H.G. wills)وی ٻہوں ضروری سمجھدے بلکہ او تاں ایہ توڑیں آہدے جو ساریاں کنوں ضروری ڳالھ وی ایہا ہے جو سب توں پہلے (تے پہلے پہلے) ایہ کشش کیتی ونڄے جو طالب علم آپݨی مادری زبان کوں سمجھدا ہووے ۔ٻول سڳدا ہووے ، پڑھ سڳدا ہووے لِکھ سڳدا ہووے۔

ایہ ہک منی منائی ڳالھ ہے جو سارے علوم تے فنون وچ صحیح استعداد یا پوری قابلیت اوں وقت پیدا تھی سڳدی ہے جݙاں جو طالب علماں کوں تعلیم مادری زبان وچ ݙتی ونڄے ۔

اساں غلامی در غلامی وچ رڳڑیندے ریہے ہیں۔ اساݙی غلامانہ ذہنیت اساکوں اپݨی مادری زبان کنوں غافل رکھیئے ۔ اساں حاکماں دی زبان کوں سب کجھ سمجھی رکھیئے تے آپݨی مادری زبان کوں کنڈ پُچھّوں سٹی رکھیئے ۔ جݙاں جو آزاد قوماں ہمیشہ آپݨی مادری زبان کوں اہمیت وی ݙتی رکھی ہے تے ایکوں اُچا مقام وی ݙیوائی رکھیے ۔ اساں وانگوں کہیں وی نھیں کیتا۔

بہرحال اساں ہُݨ آزاد ہیسے ۔ اساݙی حکومت وی آپݨی ، تعلیمی پالیسی وچ صحت مندانہ تبدیلیاں گھن آوݨ چہندی ہے ۔ ایہ مناسب موقع ہے تے وقت دا تقاضا وی ہے جو اساں آپݨی مادری زبان سرائیکی کوں اوندا صحیح مقام تے مرتبہ ݙیوائوں ، تے ایکوں دنیا دیاں ٻیاں زباناں نال مونڈھا رَلا تے ٹُرݨ جوگا بݨاوݨ تے ایکوں ہر قسم دے علوم تے فنون دے خزانیاں نال مالا مال کر ݙکھائوں ، جیکر اَڄ اِیکوں نظر انداز کر ݙتا ڳیا تاں وَل کݙاہیں ایہ کم نہ تھی سڳسی۔

سچ پُچھو تاں غیر زبان پورے طور تے اساکوں کم ݙے وی نھیں سڳدی ، اساݙیاں ساریاں لسانی ضرورتاں پوریاں نھیں کر سڳدی تے نہ او اساکوں آپݨی مادری زبان کنوں بے نیاز کر سڳدی ہے بلکہ ݙٹھا ونڄے تاں اساݙیاں لسانی ضرورتاں کیتے مادری زبان ہک ناگزیر وسیلہ (اصلوں ضروری ذریعہ) ہے ۔ غیر زباناں سِکھّݨ نال تے غیر زباناں وِچ لکھݨ پڑھݨ نال اَساکوں نہ آپݨی مادری زبان وچ پوری طرح مہارت حاصل تھی سڳدی ہے تے نہ غیر زبان وچ اوّل ایہ جو ایں طرح دی ناقص تعلیم دی وجہ کنوں طالب علماں وچ چنگی استعداد یا قابلیت وی پیدا نھیں تھی سڳدی۔ ایہ طالب علماں اُتے ظلم ہے!!

جہڑے ویلے اساں کہیں علم و فن وچ بنیادی استعداد آپݨی مادری زبان وچ حاصل کر سڳدے ہیں تاں اساکوں ایں ڳالھ دی ضرورت اصلوں کائنی جو اساں ہر قسم دے علوم تے فنون حاصل کرݨ کیتے آپݨی عمراں ، آپݨی دولت تے آپݨے دماغی قوت و صلاحیت دا ڈھیر سارا حصّہ خواہ مخواہ ٻئی زبان دے سِکھّݨ تے سمجھݨ وچ ضائع کروں ، آزاد قوماں ایں کݙاہیں نھیں کیتا ۔ بلکہ دانشوراں (سیاݨیاں) تاں ایہ توڑیں آکھیے جو غیر زبان وچ تعلیم حاصل کرݨ نال خود اساݙی تہذیب ، اساݙی ثقافت تے اساݙی مادری زبان تئیں کوں خطرے پیدا تھی سڳدن۔‘‘

قاضی فخر الدین راضی دا لسانیات دے بارے وچ ہک آپݨاں نظریہ ہے جیویں جو آکھیا ویندے زبان دا لکھݨ تے ٻولݨ اوندی فاعلی صورت ہے تے سُݨݨ تے پڑھݨݨ اوندی انفعالی صورت ہے تے فاعلی صورت فوقیت رکھیند ی ہے ۔ قاضی راضی وی زبان دے اَلاوݨ تے لکھݨ اُتے زور ݙیندن ، کیوں جو کہیں زبان دا ٻولݨ تے لکھّݨ اِی بنیادی شئیں ہن ، جݙاں جو سُݨݨ تے پڑھݨݨ بعد وچ آندے۔

قاضی راضی دا لسانی نظریہ لسانیات دے ساریاں پہلوآں کوں ہتھ نھیں لیندا محض ہک پہلو اُتے زور ݙیندے تے اوہے سرائیکی زبان دا ابلاغی پہلو ! جہڑا جو اَڳوں تے ونڄ تے ذریعہ تعلیم وی سݙیندے تے اِتھاں قاضی راضی وݙے اعتماد نال اَکھیندن جو زبان دے ابلاغی پہلو کوں سامݨے رکھیا ونڄے تاں وَل ایہ مَنݨاں پوندے جو کہیں قوم کوں اوندی آپݨی اَلاوݨ ٻولݨ والی زبان وچ اِی پڑھایا ونڄے ۔ اپݨے ایہ نظرئیے دی وضاحت کیتے انھاں ٻہوں ساریاں ڳالھیں آکھئن ، تے کئی طرح کم وی کیتن ۔ انھاں مادری زبان کوں ذریعۂ تعلیم بݨاوݨ دی اہمیت تے افادیت کوں وی واضح طور تے بیان کیتے تے ایندے فائدیاں کنوں قوم کوں واقف کرائے ۔ نال نال اُنھاں لوکاں دے اعتراضات دے جواب وی ݙتن ، جہڑے جو مادری زبان کوں ذریعۂ تعلیم بݨاوݨ دی مخالفت وچ جُتے ہوئن تے غیر ملکی تے غیر علاقائی زباناں دیاں تعریفاں کریندے نھیں تھکدے۔

مادری زبان دے ابلاغی پہلو تے ایندی تعلیمی ضرورت کوں مدّنظر رکھیندے ہوئیں قاضی راضی ایں ڳالھ تے وی زور ݙتے جو علوم و فنون دے پڑھاوݨ سِکھاوݨ دا دراصل طریقہ ایہو اِی ہے جو قوم کوں اُنھاندی آپݨی اَلاوݨ ٻولݨ والی زبان وچ پڑھایا ونڄے ، کیوں جو آپݨی ٻولی وچ لکھیا کتاباں دا پڑھݨ تے سمجھݨ اسان ہوندے مشکل نھیں ہوندا کیوں جو او پہلے کنوں خود پڑھݨݨ والے دی آپݨی ٻولی ہوندی ہے ۔ لفظ معلوم ہوند ، معنے معلوم ہوندن ، صرف ہک تکلیف کرݨی پوندی ہے ، جہڑی جو لفظاں سُنڄاݨݨ تے پڑھݨݨ دی ہوندی ہے ۔ ایندے وی معنے کرݨ دی کوئی تکلیف نھیں کرݨی پوندی تے معنے کرݨ اوکھی ڳالھ ہے! آپݨی ایں ڳالھ دی وضاحت کریندیں ہوئیں قاضی راضی خوش فہمی توڑیں پُڄ ویندن تے اَکھیندن جو جہڑے ویلے ہک کتاب دے ݙوں صفحیں دے لفظ پرھیج ڳئے تاں سبھے کتاباں آپ کنوں آپیں آ ڳیاں۔ اَتے سمجھیج ڳیاں ، تے علم دی ݙہڈی اسانگی نال تے تکھے تکھے حاصل تھی ڳیا۔ شاید ایہ ڳالھ انھاں ایں ڳالھوں کیتی ہے جو انھاں دا ’’ملتانی قاعدہ‘ مطبوعہ 1893ء مطابق 1312ھ دی کجھ ایں قسم دا بݨیا ہوئے جو جیکر اساں اوکوں باقاعدگی تے پوری سمجھداری نال پڑھ گھنوں تاں سرائیکی لکھّݨ پڑھݨݨ واقعی سوکھا تھی ویندے۔

انھاں آپݨے ’’ملتانی قاعدہ‘‘ وچ عام اُردو حروف تہجی توں علاوہ چھی حرفاں دا ودھارا کیتے تے مخلوط حرفاں وچ وی ’’وَھ، ہھ تے یَھ‘‘ کوں وی شامل کیتے۔ انھاں ایہ وی آکھئے جو ساݙیاں حرفاں دیاں صورتاں تے مشکلاں کہڑیاں صحیح تے چنگیاں ہن۔ جنہاں نال اساں آپݨی ٻولی کوں سوکھی تے چنگی بݨا سڳوں ۔ پر او ہ ایں قسم دے اختلافات کوں ہوا ݙیوݨ نہ چہندے ہن!

قاضی راضی ایہ اتفاق کیتے جو ہُݨ ہر شخص تے واجب ہے جو ایں ’’ملتانی قاعدے‘‘ کوں پڑھے اَتیں ایں علاقے وچ ایکوں مشہور کرے ۔ اَتے ایں زبان وچ کتاباں بݨاوے تے بݨواوے۔ اَتے انھاں کوں عام لوکاں خاص کر ذالیں کوں پڑھاوے تاں جو ملتانی سرائیکی زبان دا رواج پئے ونڄے ۔ ٻیا ایں زبان دی تعلیم عام کیتی ونڄے، تے ایں زبان دے مدرسے کھولیئے ونڄن ، تاں جو ساری خلقت لکھی پڑھی بݨ ونڄے ۔ کل مُلکیں تے قومیں ایہو طریقہ اختیار کیتا ہوئے جو آپݨی ماء ٻولی وچ کتاباں لکھیاں ونڄن تے شاعری کیتی ونڄے ، تے آپݨی ٻولی دے مدرسے کھولیے ونڄن ، عقل وی ایہو آہدی ہے جو علوم تے فنون دا زیادہ تے ضروری حصہ آپݨی مادری زبان وچ اِی پڑھایا ونڄے۔

قاضی راضی ملتانی (سرائیکی) دی فصاحت دے بارے وچ ایہ نظریہ رکھیندن جو ملتانی ٻولی فصیح ضرور کائنی ، بھل مطلب دے ادا کرݨ وچ گھاٹا نہیں ݙیندی ۔ ٻیا ایہ جو ملتانی ٻولی دے فصیح بݨاوݨ دا کوئی چارہ کائنی ۔ کیوں جو اساݙے واسطے خدا ایہا خلقی ہے ۔ایہ ڳالھ انھاں دے نظریے دی ہک کمزوری یا کوتاہی ہے کیوں جو زباناں رواج وچ آ تے ، تے عام استعمال کرݨ نال صاف تھیندن۔ منجھیج ویندن تے ایں طرح دی محنت تے مہارت نال فصیح بݨایاں ونڄ سڳدن ۔ اُردو دی مثال اساݙے سامݨے ہے۔

غیر زباناں وچ علوم تے فنون دے پڑھݨݨ دے بارے وچ قاضی راضی دا نظریہ ٻہوں سائنٹیفک تے واضح ہے ، او اَہدن جو علم دی خاطر جیویں جو حدیث شریف وچ ہے توڑے جو چین وی ونڄݨاں پووے تاں وی ایہ کم ضرور کیتا ونڄے کیوں جو دنیا دے علوم تے فنون دا پڑھݨݨ اتنا فائدہ نھیں ݙیندا جِتّی آپݨی زبان وچ لکھیاں کتاباں ݙے سڳدن چاہے او تجرمے اِی کیوں نہ ہوون ۔ او ایہ وی اَکھیندن جو غیر زباناں وچ علم حاصل کرݨ عوام دے وَس دی ڳالھ کائنی ، تے ایہا ونجہ ہے جو اساݙی اکثریت خلقت جاہل ہے ۔ یعنی ایندی خواندگی دی شرح ٻہوں تھوڑی ہے۔

قاضی راضی حقیقت پسند ہن ۔ چھڑے نظریہ پرست کائنی ۔ انھاں آپݨے ایں نظریے وچ کجھ رعایتاں وی ݙتن ۔ او آہدن جو قوم کوںاپݨی ٻولی توں علاوہ مذہبی ٻولی (عربی) بادشاہی ٻولی(انگریزی) ، تے ملک دی عام ٻولی( اُردو) دا پڑھݨݨ وی ضروری ہے ۔ جو انھاں دی آپݨی آپݨی اہمیت ہے پر ضرورت دے مطابق پڑھایا ونڄے ۔ قومی زبان اُردو دے متعلق انھاں دا نظریہ ایہ ہے جو ایکوں اَپݨے ملک دی عوامی زبان سمجھ تے پڑھیا تے پڑھایا ونڄے ، بہرحال ایہ نہ سمجھ گھدا ونڄے جو جݙاں اُردو زبان موجود ہے تاں سرائیکی دی کیا ضرورت ہے ،حالانکہ اُردو دے ہوندیں ہوئیں وی سرائیکی دی اہمیت تے ضرورت موجود ہے ، تے ایہ وی ضروری کائنی جو ملک دی زبان کہیں علاقے دی مادری زبان دا کم ݙے سڳے۔ سرائیکی دی آپݨی حیثیت تے ضرورت ہے تے آپݨاں مقام ہے۔

قاضی راضی آپݨے لسانی نظریات کوں تقویت پُچاوݨ دی خاطر ٻہوں سارے دلائل وی پیش کیتن ۔ انھاں آکھیے جو قوم دے سارے لوک پڑھیے لکھیئے اوں ویلے اِی بݨ سڳدن جݙاں انھاں کوں انھاں دی مادری زبان وچ پڑھایا ونڄے۔ اخبارات تے رسالے چھپِن ، ریڈیو تے ٹی وی دے پروگرام وی ایں زبان وچ ہوون غرضیکہ جِتّی فائدہ آپݨی مادری زبان ملک دے لوکاں کوں پُچا سڳدی ہے غیر زبان نھیں پُچا سڳدی۔

قاضی راضی ایہ وی آہدن جو ٻنھاں قوماں نال علم لسانیات تے ٻئے علوم تے فنون وچ برابری وی اوں ویلے تھی سڳسی جݙاں ایہ سارے علوم تے فنون آپݨی مادری زبان وچ پڑھائے ویسن ۔ غیر زبان وچ پڑھ تے ایہ برابری نہ تھی سڳسی۔

قاضی راضی علم تے جہالت دا مقابلہ کر تے وی آپݨے نظریے کوں تقویت پہنچیندن تے آہدن جو ساری قوم کوں علمیت ، قابلیت تے آدمیت وی آپݨی مادری زبان وچ پڑھاوݨ تے علوم فنون حاصل کرݨ نال نصیب تھی سڳدی ہے ، کہیں غیر زباناں نال نھیں تھی سڳدی۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء