دمان ۔ ہک زرعی خطہ

سرائیکی وسیب وچ روہی ، تھل تے دمان اَنج اَنج قدرتی خطے دے طور تے سُنڄاتے ویندن ۔ روہی تے تھل وچ ریت دے ٹٻے اَݨ کُھٹ ہِن تاں دمان دا وسبہ پہاڑ تے دریا دے درمیان ہووݨ پاروں نویکلی سُنڄاݨ رکھیندے ۔ دمان دے پچادھی پاسوں کوہ سلیمان دا پہاڑی سلسلہ تے پوادھی پاسوں سندھ دریا واہندے ۔ کوہ سلیمان دے دامن وچ موجود ہووݨ دی وجہ توں ایں علاقے کوں دمان دا ناں ݙتا ویندے ۔ ایں ویلھے ایں خطے وچ راجن پور ،دیرہ غازی خان ، دیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے شامل ہن۔

دمان ہک زرعی خطہ ہے ۔ اِتھاں رڑھ واہی دا اہم ذریعہ پہاڑ توں آوݨ والا پاݨی ہوندے جیکوں مقامی طور تے ’’نَیں‘‘ آکھیا ویندے ۔ ایہ نَیں اوں ویلھے آبادی دا سنجوک کریندی ہے جئیں ویلھے ایندی کلھ کیتی ونڄے تے ایندے کیتے خاص رستے بݨائے ونڄن ۔ نئیں تاں نَیں آبادی دی بجائے بر بادی دا کم کریندی ہے۔ ایں نَیں دا خاص موسم ساوݨ تے بدرہ دے مہینے ہوندن جݙاں پہاڑیں تیں مینہ وسدے تے ایہو مینہ نَیں دا سوّب بݨدے۔

دمان وچ بلوچ قبیلے سبھ توں زیادہ آباد ہِن۔ ہک روایت موجب لنگاہ خاندان نال ڳانڈھا رکھݨ والے ملتان دے ہک حکمران مکران تے سیوستان دے بلوچاں کوں مراعات ݙے کے دمان دے خطے وچ آباد کیتا کیوں جو کوہ سلیمان دی نَیں دے رستے تیں پہاڑی درے دشمن دے حملے کیتے خطرناک ہن ۔ ایہ جنگجوقبیلے آوݨ دے بعد ایں پاسوں حملے دا خطرہ ہمیش کیتے ٹل ڳیا ۔ انھیں بلوچیں وچوں پہاڑ دے اُتے دیرے لاوݨ والیں دی زبان ہُݨ وی بلوچی ہے تے دمان دے میدانی علاقے وچ آ کے وسݨ والے بلوچ سرائیکی ٻولیندن ۔ دمان وچ آوݨ دے بعد بلوچیں دیرہ غازی خان ، دیرہ فتح خان تے دیرہ اسماعیل خان دے نانویں نال نویں شہر آبادکیتے۔ جیڑھے دیرہ جات دے طور تے مشہور تھئے ایہ ترئیے شہر سندھ دریا دی کندھی تے ہووݨ پاروں کئی واری دِھڑ تھئے ۔ دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان تاں نویں سروں نویں جاہ تے آباد تھی ڳئے بھل دیرہ فتح خان نویں جاہ تے آباد نہ تھیوݨ پاروں ہُݨ دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان دے درمیان وچ ہک وستی ’’فتح خان‘‘ دے طور تے وسوں ہے۔

انگریزیں دے دور وچ اوں ویلھے دے ضلع دیرہ غازی خان دے بلوچ سرداریں کوں آپݨا بݨاوݨ کیتے تمن داری نظام قائم کیتا ڳیا ۔ تمن دا لفظ ترکی زبان دا ہے جیندے لفظی معنے ݙاہ ہزار دے ہِن ۔ یعنی تُمن توں مراد اینجھاں گروہ جیندے وچ ݙاہ ہزار اسلحہ بند مرد ہووِن۔ ایں طرحاں ہر قبیلے دے سردار کوں تُمن دار بݨا کے مجسٹریٹی اختیار، مالی فائدے ، جاڳیراں تے اعزازی سنداں ݙے کے آپݨا وفادار بݨا گھدا ڳیا ۔ بلوچ اکثریت دی آبادی کوں تُمن مزاری ، تُمن دریشک ، تُمن گورچانی ، تُمن لغاری ، تُمن کھوسہ ، تُمن لُنڈ ، تُمن قیصرانی ، تُمن بزدار ، تے تُمن کھیتران وچ ونڈ ݙتا ڳیا ۔ روایت ہے جو ایں موقعے قبیلہ نتکانی دی طرفوں انگریز راج دی مخالفت دی وجہ توں قبیلے دے تُمن دار دا فیصلہ نہ تھی سڳیا تہوں اے قبیلہ تُمن داری نظام دا حصہ نہ بݨیا۔

دمان دا او علاقہ جیڑھا روہ دی کچھ وچ موجود ہے اوکوں ’’ٻنی‘‘ دے ناں نال سُنڄاتا ویندے ۔ٻنی دا وسبہ کوہ سلیمان دے نال نال ٹُردے تے ایندا پیٹا پندھراں ویہہ کلو میٹر توں ودھ نہ ہوسی ۔ٻنی دی نشانی ایہ ہے جو اِتھاں پریں پریں تئیں ریت دے ٹٻے ݙسدن بھل ایہ ریت تھل یا روہی دی ریت توں وکھری ہے کیوں جو ایں ریت وچ پتھر رلوڑ ہے ۔ ٻنی وچ ریت دے ٹٻے کوں ’’ریخ‘‘ آکھیا ویندے ۔ اِتھوں دے لوک بارش دی سِک سانبھی رہندن۔ بارش دے پاݨی کوں کٹھا کرکے ٹوبھے بݨائے ویندن ۔ ایں ٹوبھے کوں اِتھاں ’’کھاݨ‘‘ دا ناں ݙتا ویندے ۔ ٻنی وچ پاݨی گھٹ ہووݨ دی وجہ لو وݙے درخت نہ ہووݨ دے برابر ہِن تے ہر پاسے لاݨے دے ٻوٹے نظر آندِن ۔ جیویں کہیں سیاݨے آکھیا ہا ’’جِتھاں درخت نہ ہووے جوانہہ وی درخت ہوندے‘‘۔

ٻنی دے بعد سندھ دریا دے پیٹے تئیں دمان دا میدانی علاقہ ہے ۔ ایہو اِی دمان دا سب توں اہم حصہ ہے تہوں چھوٹے وݙے شہر اِتھائیں وسائے ڳئین۔ مدتیں تئیں اِتھاں کُریہہ دا راحٖ ریہے ۔ پینگھاں پا گھنݨ والی کُریہہ دا تروڑ کرݨ کیتے ݙو نہراں کڈھیاں ڳیاں ۔ تونسہ بیراج توں کڈھی ڳئی ’’ڈی جی خان کینال‘‘ تے چشمہ بیراج توں نکلݨ والی ’’رائٹ بینک کینال‘‘ دمان دے کجھ نہ کجھ میدانی علاقے کوں وسوں کریندِین ۔ پشاور توں کراچی تئیں سندھ دریا دے نال نال ٹُرݨ والی انڈس ہائی وے دمان دے میدانی علاقے وچوں لنگھدی ہے ۔ دمان دے لوکیں کیتے انڈس ہائی وے کہیں موٹروے توں گھٹ کائنی۔

میدانی علاقے دے بعد ’’ٻیٹ‘‘ دا خطہ ہے ۔ توڑے جو ایہ خطہ سندھ دریا دے پیٹے وچ شامل ہے تاں وی ایندا ڳانڈھا دمان دے میدانی علاقے وچ وسݨ والے لوکاں نال ڳنڈھیا رہندے۔جیڑھے موسم وچ دریا تار ہوندے تاں اُتھاں چودھار پاݨی ݙسدے۔جݙاں دریا ہاتھ ہوندے تاں ایں وسبے وچ رونقاں ہوندین ۔ تس توں ترّٹھے میدانی علاقے دے لوک ٻیٹ کوں وسوں کریندن ۔ ایہ لوک اپݨی رہائش کیتے گھربݨاگھندن تے مال مویشی کیتے واڑے تے بھاݨے بݨائے ویندن ۔ مَٹی دا گھٻکار، مچھی دا شکار تے مُرلی دی سُرتال ٻیٹ دیاں خاص نشانیاں ہن۔

دمان وچ نَیں دے پاݨی نال جُوار ، ٻاجھری ، اَسوں ، سرمی تے چݨے دی فصل تیار تھیندی ہے ۔ بھوئیں ڈھیر چنڳی ہووے تے پاݨی وی ڈھیر ملیا ہووے تاں کݨک وی رہائی ونڄ سڳدی ہے ۔ نہری علاقے وچ کݨک ، کپاہ تے ڳنارہاوݨ دو خصوصی توجہ ݙتی ویندی ہے ۔ ٻیٹ دے علاقے وچ روایتی فصلاں دے نال نال مٹر تے مورھی دی فصل داکوئی متبادل کائنی ۔ دیرہ اسماعیل خان دے علاقے کلاچی دی کچری دا مٹھاس پورے وسیب وچ منیا ویندے۔

دمان وچ زیادہ تر او درخت پاتے ویندن جنھاں کوں پاݨی گھٹ توں گھٹ لوڑ ہوندی ہے ۔ انہیں خود رو درختاں وچوں کجھ تیں پھل وی لڳدن ۔ جیویں جو ٻیر دے وَݨ تیں لڳݨ والے ٻیر ، ڄال تیں تھیوݨ والے پیلھوں ، کرینہہ دے ݙیلھے ، لسوڑا تے گوندی دے پھل تے کھجی تے تھیوݨ والی پِنڈ خاص طور تیں مشہور ہِن ۔ کجھ علاقیں وچ کھجی ٻہوں زیادہ تھیندی ہے ۔ انھیں علاقیں وچوں دیرہ اسماعیل خان دی پِنڈ دا جواب نئیں ۔ اتھاں پِنڈ دے باغ لاوݨ دا وی رواج ہے ۔ شہر دے نیڑے کئی کھجی دے باغ ہن تے ایں علاقے وچ ڈھکی دے مقام تیں تھیوݨ والی پنڈ اِتلی پسند کیتی ویندی ہے جو پریں پریں تئیں تحفے پٹھیے ویندِن۔

دمان دے اکثر علاقیں وچ بھوئیں ہیٹھ پاݨی ٻہوں جِھکا ہے تہوں اِتھوں دے لوک ذاتی طور تیں پیوݨ دے پاݨی دا انتظام نئیں کر سڳدے ۔ کجھ مُد پہلے تئیں کھوہ کھٹوائے ویندے ہن ۔ ایہ کھوہ سلھیں نال پکے بݨیے ہوئے ہوندے ہن ۔ ہر کھوہ دا پاݨی ترائے حصّیں وچ ونڈیج سڳدا ہا ۔ گھڑے بھرݨ کیتے کھاݙا ہوندا ہا ۔ مال پلاوݨ سانگے ٻاہری پاسے کھیل بݨائی ویندی ہئی تے ہک حصہ دھاوݨ دھووݨ کیتے اَنج ہوندا ہا ۔ اڄوکے دور وچ وستی وستی سرکاری طور تے پائپ لائن نال پاݨی پُچاوݨ دا انتظام تھیندا ویندے۔

دمان کوں صنعت والے پاسے توں پاسے کرݨ دی پوری کوشش کیتی ڳئی ہے۔ ونڄ نہ ونڄ ہک سیمنٹ فیکٹری ہے جیڑھی پتھر دی فراوانی تے جپسم دے معدنی ذخائر دی وجہ توں ایں وسیب کوں ڈھئی ہے ۔ جپسم دے علاوہ یورینیم جھئیں قیمتی معدنیات دمان دی سوکھڑی توں گھٹ کائنی ۔ ڈھوڈک گیس تے تیل نکلݨ نال ڈھوڈک دے وسبے کوں چار چندر لڳ ڳئین جیڑھے علاقے وچ لوک چِٹے ݙینہ کوں آندے ہوئے ݙردے ہَن، ہُݨ اِتھاں رات وی ݙینہ دا منظر پیش کریندی ہے۔

دیرہ اسماعیل خان تے ڄام پور وچ تھیوݨ والا کاٹھی دا کم آپݨے آپ دو چِھک گھندے ۔ نقش نگاری نال بݨیا ہویا کاٹھی دا سامان آپݨے ملک دے علاوہ ٻاہر دے مُلکیں وی پٹھیا ویندے ۔ ایہ سامان بݨاوݨ کیتے علاقے دے وݨ ٹولھا (کھڳل) تے ٻیردی کاٹھی ڈھیرورتی ویندی ہے ۔ تونسہ وچ بݨائی ونڄݨ والی کاٹھی دی کنگھی دا سوہݨپ وی کہیں توں ڳجھا کائنی۔

سرائیکی تہذیب دے حوالے نال دیرہ اسماعیل خان دے علاقے وچ موجود قلعہ ’’بلوٹ‘‘ تے ’’رحمان ڈھیری‘‘ دے آثار قدامت دا پتہ ݙیندن ۔ راجہ بل دا بݨوایا ہویا قلعہ (بل اوٹ)لڳ بھڳ اڈھائی ہزار سال پُراݨا ہے تے رحمان ڈھیری دے آثار ہک محتاط اندازے دے مطابق چار ہزار سال توں وی پُراݨے زمانے دے ݙسائے ویندن ۔ ضلع دیرہ غازی خان وچ ’’فورٹ منرو‘‘ تے ضلع راجن پور وچ ’’ماڑی‘‘ کوں سرائیکی وسیب دے صحت افزا، تہذیبی تے ثقافتی مقامات آکھیا ونڄ سڳدے۔

پیر پٹھاݨ خواجہ سلیمان تونسویؒ تے خواجہ غلام فریدؒ دے دربار دمان دے خطے وچ موجود ہن جتھاں ہر سال عرس تھیندن ۔ ایہ عرس اسلامی مہینے دے مطابق ہوندن ۔ انہیں موقعیں تیں عقیدت مند وݙے وݙے پندھ کرکے حاضری ݙیوݨ آندن ۔ سخی سرورؒ ، پیر عادل ؒ، شاہ صدر دینؒ تے دین پناہؒ(دائرہ دین پناہ پچادھی)دے درباریں تیں ہر سال چیتر وساخ وچ میلے لڳدن ۔ اوئیں تاں ہر میلے دی آپݨی چس ہے بھل سخی سرور دا میلہ سب توں وݙا میلہ ہوندے تے کئی ہفتے جاری رہ ویندے ۔ سخی سرورؒ دے مُجاور چیتر تے وساخ دے ہر خمیس کوں کٹھے تھی کے آندن ۔ کٹھے تھی کے آوݨ والے انہیں مُجاوریں کوں ’’سنگ‘‘ آکھیا ویندے۔

سخی سرور دے سنگ دمان دے علاوہ وی پریں پریں توں آندن جنھیں وچ دھونکل دا سنگ ، جھنگ منگھیانہ دا سنگ ، بار دا سنگ تے کبیر والا دا سنگ خاص طور تیں مشہور ہِن ۔ مختلف علاقیں توں آوݨ والے سنگ راہ وچ جتھاں جتھاں کٹھے تھیندن اُتھاں وی میلے لڳ ویندن۔

دمان وچ پڳ کوں آن دا نشان تے بوچھݨ کوں عزت دی علامت سمجھا ویندے ۔ مرد کیتے چِٹا ویس پسند کیتا ویندے ۔ درِّگھا چولا یا ہاریں والا کُرتا ، ݙڈھ بر دا منجھلا یعنی ݙیڈھا یا ڈھیر ولیں والی سُتھݨ ، مایا لڳا طُرے دار پٹکا ، مونڈھے تیں چادریا  لُنگی تے پیریں طِلے دار جُتی یا کھسہ پاوݨ دی روایت مُدتیں توں جاری ہے ۔ تریمت دے چِٹے برقعے دا رواج اَحٖ تئیں موجود ہے ۔ کپڑیں وچوں چُنی ، چولی ، کُرتی ، گھگھراتے سیپ کڈھیے ہوئے کُرتے روایتی ویس وچ شامل ہِن ۔ پیریں طِلے دار جُتی تے والیں وچ پونکڑاں رِیت دا حصہ سمجھا ویندے ۔ڳاہݨے ڳٹے وچوں ڳل دا کٹمالہ ، حسی یا حمیل ، متھے تیں بیناں یا جھمر ، نک دی نتھ یا کنڈا ، کن وچ چیلکاں یا والیاں ، انڳل دی چھاپ یا چھلا ، ہتھیں کنڳݨ تے پیریں لچھے پاوݨ دا سلسلہ وسیب دے ݙوجھے علاقیں وانگوں دمان وچ وی ٹُردا پئے۔ نک تے کن دے زیور نہ پاوݨ کوں بُرا شگون ڳݨیا ویندے۔

نویں دور دیں نویں کھیݙیں دے نال نال دمان وچ روایتی کھیݙاں وی موجود ہِن ۔ ٻلاویں کھیݙیں وچ آلی بھنوالی ، چیکل، کوکلا چھپاکی ، لُک چھپ ، چھلے پوچ ، بݨی قطار، ماما جمال خان ، کانگا ماری ، ڈاںݙناں ، ڳیٹی ݙناں تے دھیودھی خاص طور تے مشہور ہن ، جݙاں جو دودہ، ملھݨ ، کوݙی کوݙی ، ڳسنی ، سَلھ چاوݨ ، ٻوری چاوݨ تے وٹہ چاوݨ دے مقابلے نوجوانیں دی زور اَزمائی کوں ظاہر کریندن۔

 حوالہ 
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان