ایڈورڈ، اوبرائن دے خیالات تے نظریات

ایڈورڈ اوبرائن بنیادی طور تے ہک سیٹلمنٹ افسر ہا ، تے او ضلع مظفرگڑھ وچ سیٹلمنٹ دے کم وچ لڳیا ہویا ہا ۔ ملتان سیٹلمنٹ کمشنر مسٹر لائل اوکوں حکم ݙتا جو تُوں سرکاری کم دے نال نال زراعت دے رَڑھ رنگڑ دے متعلق دیاں مقامی زبان وچ اصطلاحاں تے خاص خاص لفظ کٹھے کیتی رَکھ ، چنانچہ ای او برائون ایہ کم 1873ء کنوں شروع کر ݙتا ۔ پرے پرے مثلاً میلسی ، جھنگ ، دیرہ اسماعیل خان ، دیرہ غازی خان ، ملتان ، بہاول پور وغیرہ دے زمیندار تے کسان اَپݨیاں مقدمیاں تے معاملیاں دے بارے وچ ایندے کولھ آندے رَہندے ہَن ۔ جݙاں اُنھاں کوں اوبرائن دی ایں ڈیوٹی یا دلچسپی دا پتہ لڳیا تاں او ایکوں کوئی ڈالی یا سُوکھڑی پیش کرݨ دی بجائے او ملتانی زبان دے گیت ، کہاݨیاں ، ضرب المثال ، اَکھاݨ ، پدے ، پہاکے ، ݙوہڑے وغیرہ لکھ تے یا کہیں پڑھیے لکھئے کنوں لکھوا تے گھن آندے ہَن تے پیش کریندے ہَن ۔ ایہ ساریاں شہئیں جݙاں ڈھیر ساریاں کٹھیاں تھی ڳیاں تے اوکوں چنڳیاں وی لڳیاں ، تاں اوں اُنھاں کوں ہک کتاب دی شکل وچ مرتّب کر چھوڑیا تے ایندا ناں "Glossary of Multani Language"رکھیا ۔ایکوں بعد وچ ہک ٻئے انگریز افسر جے وِلسن ݙٹھا بھالیا تے اوں ایندے وچ اپݨی طرفوں ملتانی گریمر وی شامل کر چھوڑی، تے اوبرائن دے کم کوں زیادہ کم دا بݨایا تے اوکوں ہک نویں شکل ݙے ݙتی۔

ملتانی زبان کوں سمجھݨ تے صحیح طور تے لکھݨ پڑھݨ کیتے وِلسن دی ایہ گریمر ٻہوں کار آمد شئے ہے بلکہ اصل کتاب دی اہمیت تے افادیت کوں وی وَدھیندی ہے ، توڑے جو مختصر ہے ۔ پر ضروری ضروری ڳالھیں ایندے وچ آ ڳئین ۔ ایندا اصلاح شدہ ایڈیشن 1903ء کوں چھپیا ہا تے تریجھا ایڈیشن1962ء وچ پٹیالہ (انڈیا) کنوں شائع تھئے ۔ تے ایکوں رومن کریکٹر وچ چھپوایا ڳیا۔

اپݨے کم دے حوالے نال اوبرائن لکھدے جو مظفرگڑھ ، ملتانی زبان دا ہک مرکز ہے ، تے ایکوں لوکاں اِتھاں ایں کتاب دی تیاری وچ ٻہوں مدد ݙتی رَکھی۔ او آہدن جو کیوں جو میݙا تعلق جݙاں کساناں نال ہا ۔ ایں ڳالھوں میݙی ایہ لغات دیہاتی رنگدی زبان ہے تے شہری رنگ وچ گھٹ ہے۔ او اپݨی طریقِ کار دے متعلق ݙسیندن جو جہڑی جہڑی مطلب دی شے میݙے ہتھ لڳدی اوکوں مولوی عبدالرحمن انگریزی وچ ترجمہ کر چھوڑیندے تے وَل ایندی نظر ثانی قاضی مرتضیٰ کریندے ، جہڑے جو ایکسٹرا اسسٹنٹ سیٹلمنٹ آفیسران ، تے ملتانی (سرائیکی) زبان نال پورا شغل رکھیندے ہن ، تے شاید وَل اوکوں اوبرائن ترتیب ݙیندے ہن۔

ای ، او برائن کوئی خاص ماہر لسانیات تاں نہ ہن ، پر اوں ملتانی زبان دی ہک قسم دی خدمت ضرور کیتی ہے تے دل نال کیتی ہے ۔ ملتانی (سرائیکی) زبان دے بارے وچ انھاں دے کجھ خیالات تے نظریات ایں طرح ہن:

پہلی ڳالھ اوبرائن ایہ آکھی ہے جو ملتانی ہک حاص سنسکرتی ، سنسکرت زدہ (Sanskritical)زبان ہے ۔ ایندے وچ کافی سارے الفاظ سنسکرت پراکرت والے ہِن ۔ ایہ ہک عجیب جیہا دعویٰ ہے ۔ جیندے متعلق انھاں کوں دلیل یا شہادت وِی پیش نھیں کیتی۔ معلوم تھیندے جو انھاں دا ملتانی زبان دا مطالعہ سرسری جیہا ہا ۔ انھاں ہک ماہر لسانیات دے طور تے ایندا مطالعہ نھیں کیتا تے نہ ایہ انھاں دے ذہن دا کم ہا ۔ اساں ایہ تاں آکھ سڳدوں جو ملتانی سنسکرت وانگوں ہک قدیم زبان ہے ۔ پر سنسکرتی یا سنسکرت زدہ زبان کائنی۔

ملتانی زبان دا کہیں نال رشتہ جیکر ہے تاں او دراوڑی زبان براہوی نال ہے ۔ سنسکرت نال کائنی۔

ٻیا انھاں ایہ آکھیے جو ملتانی ، پنجابی تے سندھی کنوں انج زبان ہے ، ایندی وجہ یا دلیل ایہ ݙتی ہے جو ایندیاں افعال دیاں گرداناں وغیرہ ، انھاں ݙوہائیں زباناں دیاں گرداناں کنوں الگ قسم دیاں ہن ، بہرحال او ایہ منیندن جو کجھ گرداناں پنجابی نال تے سندھی نال مِلدن تے کجھ مثالاں وی ݙتن ، پر او اپݨے ایں نظریے کوں نھیں کر سڳئے خاص سندھی تے ملتانی دے لسانی تعلقات کوں صحیح طور تے پیش نھیں کر سڳئے البتہ اڳوں تے ونڄ تے آکھئے جو ملتانی سندھی نال ہک مِلدی جُلدی زبان ہے۔

اوبرائن ایہ وی آکھئے جو ملتانی وچ کوئی لکھی ہوئی کتاب کائنے ، حالانکہ 1903ء کنوں پہلے ملتانی وچ کئی کتاباں لکھیج چکیاں ہن ، تے چَھپ وی چُکیاں ہِن ، اوں ویلے خاص طور تے شعری مجموعے مولود شریف ، مرثیے وغیرہ دیاں تاں کئی کتاباں مِل ویندیاں ہن ۔ خود انھاں دی مذہبی کتاب ’’انجیل‘‘ دا ملتانی ترجمہ 1819ء دے قریب چھپ چُکیا ہا ۔ اوبرائن اوندے متعلق خود وی ڄاݨدے ہن ۔ جو ایہ ہک ایجھے رَسم الخط وچ چھاپی ڳئی ہے جو ملتانی پڑھ ڄاݨݨ والا کوئی شخص ایکوں نھیں پڑھ سڳدا ، او ایہ وی سُݨیندن جو ملتانی کتاباں لاہور وچوں چھپݨ دے بعد ایں غلط تے بے ہنگم تھی ویندیاں ہِن جو او ملتانی نہ رَہندیاں ہن ۔ کجھ ٻئی طرح دیاں تھی ویندیاں ہن۔ اوبرائن ایہ ضرور مَنیندے جو ملتانی زبان وچ لِکھیاں ہوئیاں غیر مطبوعہ کتاباں یا مجموعے بے شمار موجود ہِن ۔ انھاں کتاباں وچ کافیاں ، ݙوہڑے تے مولود شریف ہوندے ہن ۔ بعض کتاباں وچ ضرب الامثال ، محاورے ، پدّے ،اَکھاݨ ٻجھارتاں وغیرہ وی ہوندیاں ہن!

اوبرائن کوں ایہ پتہ ہا جو ملتانی زبان اضمار متصل بالا فعال والی زبان ہے ۔ یعنی فعل دے لفظ وچ فاعل یا معفول وی رَیے مِلیے ہوندن۔ مثلاً

’’ماریا ہمِس‘‘

انھاں کوں ایہ وی پتہ ہا جو گریمر دا ٻہوں اہم حصّہ اضمار والا ہے ۔ جہڑا جو ملتانی کوں منفرد تے ہِک انج زبان قرار ݙیویندے۔ او آہدن جو اضمار دے ایں طرح دے لاحقیاں دی وجہ کنوں ناواقف آدمی دا ملتانی زبان سِکھݨ ٻہوں مشکل تھی ویندے ، کیوں جو ایہ اضمار افعال نال رَیے ملیئے ہوئے مِلدن ۔ او برائن انھاں دیاں مثالاں وی ݙتن تے چنگی طرح سمجھایا وی ہے ۔ مثلاً ’’ہِمیں‘‘ دی تشریح ملتانی دے ایں گامݨ دے ذریعے کیتی ہے:

پنجہ نمہیں منگدی ، گامن یارا ۔ تیݙے ݙیکھݨ دی بُکھی ہاں!

اوبرائن ، اضماردے سلسلے وچ ایہ وی لکھدن جو ایہ اضمار ہک عجب طرح افعال وغیرہ نال گھسیڑ ویندن جو آدمی حیران رَہ ویندے ، ایہ ڳالھ ٻنھاں ہندوستانی زباناں وچ کائنی ، سوائے سندھی زبان دے!

اوبرائن مصادر دے حوالے نال وی ملتانی تے پنجابی دا فرق ظاہر کریندن ۔ ایں سلسلے وچ انھاں مصدر مرݨ دی مستقبل دی گردان وی شامل کیتی ہے ۔ ’’مرساں ، مرسُوں ، مرسیں، مرسو ، مرسی ، مرسِن‘‘ تے لِکھدن جو ایہ گردان اپݨی طرز دی ہے ، پنجابی یا سندھی دی گردان ایں گردان توں وکھری ہے۔

نون غُنہ دے استعمال دی ڳالھ وی کریندن جو ملتانی وچ ایندا استعمال عام ہے ، بلکہ وافر ہے ۔ جیویں جو:

پنجابی:          وَند                 وِن                 ویناں          ویکھݨاں وغیرہ

ملتانی:         ݙند                 ݙینہ                ݙیونڑاں       ݙیکھڑاںوغیرہ

اوبرائن ملتانی قواعد دے حوالے نال آہدن جو ایں زبان دے قواعد بدلیے بدلیے ہوئے ہن ، کوئی مقرر تے پکیاں شکلاں صورتاں والے کائنی ، ایں کنوں پتہ لڳدے جو ملتانی زبان اَڄݨ ترقی دیاں پہلیاں منزلاں وچ ہے۔

اتھاں وی اوبرائن ملتانی (سرائیکی) دی قدامت تے پختگی دے متعلق کوئی صحیح نظریہ قائم نھیں کر سڳیا ۔ ملتانی زبان کوں ابتدائی منزلاں وچ آکھݨاں زیادتی ہے۔

جہڑے زمانے اوبرائن اپݨی گلاسری (Glossary)خاص لغات تیار کریندا پیا ہا ۔ اوں زمانے ملتانی زبان ٻہوں ترقی کر چکی ہئی ، تے صاف ستھری تے مانجھی ہوئی زبان ہئی ۔ معلوم تھیندے جو ابرائن کوں لسانی اصولاں دے مطالق کم کرݨ دی شناخت کائنا ہئی تے اوں اپݨی عقل سمجھ دے مطابق یا اپݨیاں مُنشیاں یا کارندیاں دی سمجھ یا معلومات اُتے بھروسہ کرتے ایہو جیہاں کچیاں ڳالھیں لکھ چھوڑئن۔

اوبرائن ملتانی زبان کوں ٹھوس لفظاں دے لحاظ نال ہک ٻہوں امیر کبیر زبان آکھیئے ۔ پر مجرد یا خیالی چیزاں (Aestract)دے نانواں دے سلسلے وچ ایکوں کافی لکھݨی تے وانجھی سݙیے ۔ بہرحال ٹھوس چیزاں دے نانواں دے متعلق کافی مرغوبہن تے اَہدن جو ایہ زبان اِنھاں لفظاں دے خزانے رَکھیندی ہے ۔ کہیں وی موضوع کوں گھنو ۔ اوندے متعلق وافر الفاظ مِلدن ۔ جانوراں دے متعلق تاں لفظ اتنے وافر مِلدن جو آدمی حیران رہ ویندے ۔ مثلاً ڳاں ، منجھ کوں چَھڑا ڳاں منجھ نھیں سݙیا ویندا ، بلکہ ایندی عمر ، ایندے رنگ ، ایندے قد کاٹھ ، ایندے مزاج ، ایندیاں عادتاں ، ایندی جسمانی کیفیت وغیرہ دے مطابق انج انج ناں موجود ہِن ، مثلاً ڳوری ، بُھوری ، ݙندی ، چَوڳی ، روݙی ، پَہلِݨ ، پَھنڈر ، گیس وغیرہ ۔ ایجھے ایجھے کئی ناں رَکھیئے ہوئن بعضیاں نانواں دی جے توڑیں کوئی وضاحت نہ کرے اوندے معنے مطلب دا پتہ وی نھیں لڳدا ۔ ایویں سُکّے گھاہاں دے ناں ہِن ۔ مثلاً ٹانڈا ، کانگڑی ، پرالی ، ناڑ ، بُھوں وغیرہ گویا ہر قسم دی شئے دے مختلف ناں رکھیئے ہوئن ، تاں جو ہر شئے دی صحیح سُنڄاݨ تھی سڳئے تے مغالطے نہ پوون۔

اپݨی کتاب دے دیباچے وچ اوبرائن ملتانی زبان تے ادب دے متعلق وی معلومات بہم پہنچیندن، او منیندن جو ملتانی ادب وچ کافی شئیں مِلدن ، تے وافر مِلدن ۔ اَن چھپیاں ، قلمی شئیں تاں شمار کنوں ٻاہر ہِن ۔ مثلاً کافیاں ، مولود شریف ، نظماں ، کہاݨیاں ، ضرب الامثال ، حکمت تے دانائی دیاں ڳالھیں ، پدّے ، پہاکے ، ٻجھارتاں وغیرہ وغیرہ دے خزینے تے دفینے مِلدن ۔

ملتانی کہاݨیاں وچوں سسّی پنوں ، مرزا صاحباں ، سیفل وغیرہ ہِن جہڑیاں نظم وچ ہِن تے اصلی قصّے کنوں کجھ بدلیاں ہویاں ہن۔ کیوں جو انھاں وچ علاقائی یا وسیبی اثرات ٻہوں ہِن ۔ علاقائی محاورے ، روزمرے ، کہاوتاں ، اَکھاݨ وغیرہ خُوب جوڑیے ہوئن ۔ تے مزہ ݙیندن ۔ چھوٹیاں چھوٹیاں لوک کہاݨیاں وی عام مِلدن ۔ترائے پاڳل تے چار پاڳل جیہے قصّے ٻہوں دلچسپ تے مشہور مقبول قصّے ہِن ۔ ترائے پاڳل دی کہاݨی ایہ ہے جو ہک مسافر ترائے بندیاں کوں سلام کرتے لنگھ ویندے ۔ پر اُنھاں ترائیں وچ جھیڑا پئے ویندے جو مسافر کیکوں سلام کیتے ۔ مسافر کنوں ونڄ تے اصل ڳالھ پچھیونے ۔ اُوں آکھیا جو میں اوکوں سلام کیتے جہڑا تہاݙے وچوں سب توں زیادہ پاڳل ہے ۔ چنانچہ ایہ فیصلہ وی نہ تھی سڳیا تے معاملہ قاضی کولھ فیصلے کیتے گھن ڳئے ، وغیرہ وغیرہ ۔ ایویں چار پاڳل ہِک ذال پِچھوں جھیڑا گھت ݙیندن۔

ملتانی شاعری وچ اوبرائن اَہدن جو ݙوہڑہ ساریاں شعری صنفاں وچوں سب توں زیادہ مقبول ہے ۔ او اَہدن جو ݙوہڑہ ݙوں سطراں وچ ہوندے تے کہیں کٹھ وچ یا دیرے تے ، یا کہیں خوشی دے موقعے تے ہِک شخص ݙوہڑہ اَکھیندے تے مجلس دا کوئی ݙوجھا آدمی اوندے جواب وچ مناسب تے ودھایا ݙوہڑہ سُݨیندے تے ایں طرح ہک چرچا جیہا بݨ ویندے تے مزہ آندے۔

ملتانی زبان دے اصل خزانے اوندے ضرب الامثال ہن، اَکھاݨ ہِن ، انہاں دے موضوعات دی ٻہوں مناسب تے سوہݨے ہوندن ۔ مثلاً نیکی دی تعریف ، بدی دی مذّمت ، اخلاقی قانون ، اصلاح والیاں ڳالھیں وغیرہ وغیرہ تے ایہ بھولے بھالے لوکاں کیتے رہنمائی تے پیشوائی دیاں شئیں ثابت تھیندن ، ایہ نہ زیادہ لمبیاں چوڑیاں ہوندن ، تے نہ ، نہ سمجھ آوݨ والیاں ہوندن۔

جیکر ملتانی زبان دے ضرب الامثال دا مقابلہ ٻنھاں زباناں یا غیر ملکی زباناں دیاں ضرب الامثال نال کرتے ݙیکھوں تاں ایہ وی ٻہوں دلچسپ رہسی ، پر اتنی گنجائش کائنی۔ اوویں ہک مشہور ضرب المثل ہے جو پٹیا پہاڑ تے نکلیا چوہا۔ انگریزی وچ ایں مضمون دی ہک ضرب المثل (The Mwntaianm Labour)(پہاڑ وچ کمائی) موجود ہے ۔ ایویں ہک ٻئی ضرب المثل ہے جو ’’سُوئی دی دَکھ وچوں اُٹھاں دی قطار لنگھ ویندی ہے‘‘۔ ایندے ناں دا ہک ضرب المثل انگریزی وچ ہے تے او وی میتھیو دی انجیل وچ موجود ہے ، جیندے وچ آکھیا ڳئے جو ہک اُٹھ کیتے تاں ایہ سوکھا ہے جوسوئی دی اَکھ وچوں لنگھ ونڄے ، پر ہک امیر آدمی دا بہشت وچ داخل تھی ونڄݨ ایندے مقابلے وچ اوکھا ہے۔

جے وِلسن دی گریمرکنوں علاوہ او برائن دی کتاب کوں ترائے حصّیاں وچ ونڈیا ڳئے ، پہلے حصّے وچ کار آمد لفظاں دیاں فہرستاں جوڑیاں ڳئین ۔ ہر موضوع دے تحت یا عنوان دے مطابق ایہ فہرستاں اَنج اَنج جوڑیاں ڳئین ۔ مثال دے طور تے کجھ عنوان ایہ ہِن۔

جانور ، مچھیاں ، پکھّی ، بیماریاں ، گھر ، فرنیچر ، کپڑے ، خوراک ، رڑھ ، رنگ ، ذاتاں ، پیشے ، رسوم ، کھیݙاں جھمّراں ، موسیقی ، شاعری وغیرہ وغیرہ ، لفظاں دا اندازہ ایں کرو جو چھڑے کپڑیاں دے متعلق دے لفظ 95ݙتے ڳئین ۔ ایہ حصّہ 108صفحیاں دا ہے ۔

مار آمد لفظ:

کار آمد لفظاں وچوں پکھیاں دے ناں پنجھتر (75)گݨوائے ڳئین۔ تے ٻہوں معلومات والے ہِن: ڈڈہیڑا، پِھدّی۔ کونج ، دَرکھاݨ پکھی ، گِجھ، گگھ ، چِیڑی ، چِٻری ، کال کڑچھی ، ممولا ، لمی، حاں ، ڈوڈرکاں ، روہیلا کاںوغیرہ وغیرہ۔

ݙوجھے حصّے وچ ضرب الامثال ، اَکھاݨ تے بیت (اشعار) شامل ہِن ۔ انھاں کوں وی مختلف عنواناں دے تحت جوڑیا ڳئے۔ مثلاً

زمین ، مینہ ، موسماں ، واہی ، بیجی ، ڈھانڈے ، وغیرہ وغیرہ ۔ مثال دے طور تے زمین دے متعلق : رپَڑ ، رَہاوݨ ، مغز کھپاوݨ ۔

موسم دے متعلق : ہُنالے دی جھڑی تے پتہ کیتا ، مینھ دا ہک سِنگھ سِنہاں تے ہِک سنگھ سُکاّ۔

نونہہ تے سوہرے دے متعلق : اَکھیں کجلا ، تے سوہرے دی سو ، ݙوں چار بیت وی ملاحظہ ہوون۔

  ؎

چا تے ݙاتری کپاس کھڑی کانے

رُٹھے منیجُوں جانی ، منگے موت بہانے

  ؎

مَیں کیراڑی ، میݙا یار قریشی

ہکی ڳالھوں ݙردی مسلمان کریسی

  ؎

ساوِی ٹہلی اُتے طوطا چودے

نہ اُݙاریں متاں قاصد ہووے

تریجھا حصّہ لغات دے کیتے ہے : لغات دے لفظاں دی ترتیب ملتانی حروف ہجا دی بجائے انگریزی حروف ہجا دے مطابق رکھی ڳئی ہے ۔ ایندے وچ کوئی چار ہزار لفظ شامل ہِن ، تے انھاں دے معنے ٻہوں احتیاط تے واضح کر تے ݙتے ڳئین ۔ 

لغات دا ایہ حصّہ 103صفحیاں اُتے کھنڈیا ہوئے۔

ایڈورڈ اوبرائن ملتانی زبان دے ناں دے بارے وچ عجب جہی ڳالھ کیتی ہے ۔ او اَہدن جو اِتی امیر کبیر تے اتنے وݙے علاقے وچ ورتیجݨ والی زبان کوں ’’ملتانی‘‘ دے ناں نال لوک گھٹ ڄاݨدن ، عام لوک ایکوں ہندی یا ڄٹکی اَکھیندن ، ایہ وی انھاں دی غلطی ہے کیوں جو ملتانی زبان کوں ڄاݨݨ تے ٻولݨ والے لوکاں دا شمار کائنی ، وَل ایہ جو ایکوں ہندی سݙݨ دی عجب ڳالھ ہے ، بعض کتاباں وچ ایہ ناں مِل ویسی ، پر رواج وچ ملتانی ہے۔

بہرحال ای اوبرائن ایہ لغات لکھ تے سرائیکی یا ملتانی دی ہک وݙی خدمت کیتی ہے تے اپݨی سمجھ دے مطابق جہڑا کجھ آکھ ڳئین اوکوں برداشت کرݨ اِی مناسب ہے۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء