محمد اسلم رسول پوری: سُنڄاپوں لسانی ماہر

رسول پور دا ناں سرائیکی زبان تے ادب نال ڳانڈھا رکھݨ والے سڄݨیں دی وجہ توں پورے وسیب وچ سُنڄاتا ویندے ۔ محمد اسماعیل احمداݨی تے محمد اسلم رسول پوری ایں قصبے دی خاص سُنڄاݨ ہِن ۔ میݙی پہلی ملاقات اِتھوں دے واسی سرائیکی ٻٹ کڑاک دے لکھاری فاروق آتش نال کوئٹہ وچ تھئی۔محمد اسلم رسول پوری دے نِکے بھرا فاروق آتش نال رابطہ سرائیکی زبان دے حوالے نال 1980ء اِچ تھیا جݙاں اساں کجھ سڄݨیں رَل کے کوئٹہ وچ ’’سرائیکی ادبی سنگت بلوچستان‘‘دا ایرا رکھیا تاں فاروق آتش کوں ایں تنظیم دا پہلا صدر بݨایا ڳیا ۔ فاروق آتش دے علاوہ ایں تنظیم دے آہر ویلھے طلعت محمود وی مونڈھے نال مونڈھا رَلائی رکھیا۔ طلعت محمود اوں ویلھے بلوچستان یونیورسٹی دا طالب علم تے سرائیکی دا چنڳاں لکھاری ہا بھل اللہ سئیں ایں نینگر کوں ویلھے سِر سنبھال گِھدا ۔ کوئٹہ توں داݨہ پاݨی میکوں لاہور چِھک ڳیا تاں اِتھاں وی رسول پور دے واسی بشیر بلوچ نال گھاٹی دُعا سلام تے میل ملاقات رہ ڳئی ۔ وٹرنری کالج دے طالب علم بشیر بلوچ اِتھاں ارشاد امین تے صفدر بلوچ نال رَل کے سرائیکی ادبی سنگت لاہور کوں ٻہوں سوہݨے انداز نال ٹوری رکھیا ۔ بعد اِچ او ’’ڈاکٹر بشیر بلوچ‘‘ بݨ کے کجھ عرصہ آپݨے وسبے دی خدمت کریندا ریہا پر او وی ٻہوں تِکھے اڳلے جہان ٹُر ڳیا ۔ ایویں مہاندرے لکھاری امتیاز فریدی لیہ وچ تعلیم حاصل کیتی تاں کئی واری مِل ٻہوݨ دے نال نال من موہݨاں کلام سُݨݨ دا موقع وی ملیا ۔ بعد اِچ امتیاز  فریدی سرائیکی حوالے دی تعلیم وی حاصل کیتی ۔ ایم اے تے ایم فِل دے بعد پی ایچ ڈی وچ وی داخلہ تھی ڳیا ہا مگر ’’نادر کیا گٻݨی تے قادر کیا ڳݨی‘‘ والی ڳالھ تھئی جو امتیاز فریدی پورے وسیب کوں مونجھا کرکے جھوک لݙا ڳیا ۔ ایں طرحاں رسول پور نال ڳانڈھا رکھݨ والے طلعت محمود ، ڈاکٹر بشیر بلوچ تے امتیاز فریدی دی ترِّکٹ کوں بھلا کیویں بھلایا ونڄ سڳدے ۔ اے تریے سڄݨ محمد اسلم رسول پوری دی صحبت دے اثر توں سرائیکی زبان تے ادب دے ودھارے دا سوَّب بݨیے ۔انھیں دے علاوہ ڈاکٹر غزالہ احمداݨی (بنت احمداݨی) ، جمشید کمتر ، کیفی رسول پوری (ابنِ کمتر) تے ٻئے کئی لکھاری وی ایں ویلھے سرائیکی زبان تے ادب کوں اڳونہاں کرݨ سانگے آپݨے تئیں کوششاں کریندے پئین جنھیں دی کنڈ تیں محمد اسماعیل احمداݨی تے محمد اسلم رسول پوری دا ہتھ رہ ڳئے۔

سرائیکی دے لسانی مہاندریں وچ محمد اسلم رسولپوری دا ناں خاص طور تیں سُنڄاپوں نظر آندے ۔ ستر دے ݙہاکے وچ اُنھاں سرائیکی زبان تے ادب کوں اڳونہاں کرݨ سانگے آپݨیں لکھتیں کوں کتابی شکل ݙیوݨ دا آہر کیتا تاں 1976وچ ’’سرائیکی رسم الخط کی مختصر تاریخ‘‘ پیش کیتی جیندے وچ سرائیکی زبان دی تحریری شکلاں واضح تھی کے سامݨے آیاں۔ اے او دَور ہا جو سرائیکی زبان تے خاص طور تیں لفظ ’’سرائیکی‘‘ دے حوالے نال ساݙیاں ہمسایہ زباناں دے قلم کاریں کئی سوال چاوݨ شروع کر ݙتے تاں ایں موقعے 1977ء وچ اُنھاں دی مختصر تحریر ’’سرائیکی زبان بارے سوال و جواب‘‘ کوں کتابی شکل ݙتی ڳئی ۔ جئیں کنوں ساکوں ایں زبان دے حوالے نال اُٹھݨ والے ڈھیر سارے سوالیں دا جواب مل ڳیا۔

جݙاں وی کوئی ٻولی زبان دی شکل اختیار کریندی ہے تاں اوندے ادب کوں تحریری صورت وچ گھن آوݨ کیتے ٻولݨ دے مطابق حرف بݨاوݨ ضروری ہوندے۔ایں ڳالھ کوں ݙٹھا ونڄے تاں سرائیکی لکھاری مُدتیں تئیں آپݨے آپݨے انداز نال لکھدے رہ ڳئین ۔ ویلھے دے نال نال اِملا دے کئی رنگ سامݨے آئن اَتے سرائیکی زبان دیاں اضافی آوازاں کوں سامݨے رکھ کے حروف تہجی ترتیب ݙیوݨ کیتے ادبی مہاندریں دے کئی کٹھ تھئے ایں حوالے نال 1975ء دی کانفرنس خاص طور تیں اہم سمجھی ویندی ہے جیندے نتیجے وچ سرائیکی دے وادھو اکھراں کوں شامل کرکے  نویں اندامز نال قاعدے مرتب کرݨ دا سلسلہ شروع تھیا ۔ ایں طرحاں 1979ء وچ محمد اسلم رسول پوری دا ترتیب ݙتا ’’سرائیکی کا قاعدہ‘‘ سامݨے آیا تے ایندے ہک سال بعد1980ء وچ ٻالیں دی تعلیم دے نال نال وݙیں دی تعلیم سانگے ’’ساݙی کائنات‘‘ دے عنوان نال لکھت کتابی شکل وچ سامݨے آئی ۔ تعلیم بالغاں کیتے ݙتیاں ڳیاں اے معلومات سرائیکی دی منڈھلی تعلیم کوں ودھارا ݙیوݨ دا سوّب بݨدیاں رہ ڳیاں۔

’’سرائیکی زبان ، اوندا رسم الخط تے آوازاں‘‘ محمد اسلم رسول پوری دی او کتاب ہے جینکوں 1980ء وچ شائع کیتا ڳئے تے ایںکتاب دے نایاب تھی ونڄݨ پاروں 2017ء وچ اینکوں ہک واری وَل چھاپیا ڳئے ۔ ایں کتاب دی اہمیت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے جو لکھاری دے لسانی نظریے موجب انڈو آریائی نظریے کوں رد کرکے سرائیکی دیاں بنیاداں دراوڑ قبائل توں وی پہلے منڈا قبائل دے گروہ نال ڳنڈھیاں ڳئین ۔ کتاب دی تندیر وچ ’’سرائیکی زبان دا ارتقا‘‘ ، ’’رسم الخطیں دی تاریخ تے سرائیکی رسم الخط‘‘ ، ’’سرائیکی دیاں آوازاں‘‘ اَتے انھاں دے علاوہ ’’سرائیکی دی علاقائی ونڈ‘‘ کوں خاص طور تیں اہمیت ݙتی ڳئی ہے۔

سرائیکی زبان دانی دے حوالے نال 2006ء وچ چھپݨ والی محمد اسلم رسول پوری دی کتاب ’’لسانی مضامین‘‘ لسانی تحقیق کوں اڳونہاں کرݨ دا سوّب بݨی ۔ ایں کتاب وچ سرائیکی زبان دا ݙوجھیں زبانیں نال ڳانڈھا ظاہر کرݨ دے نال نال سرائیکی تے پنجابی کوں ݙو وکھریاں زباناں ثابت کرݨ دی کوشش شامل ہے ۔ ایں کتاب دے چھیکڑ وچ مختلف زباناں ، شخصیتاں تے اصطلاحواں بارے فرہنگ وی پیش کیتا ڳئے۔

2009ء وچ کتابی شکل وچ سامݨے آوݨ والی کاوش ’’سرائیکی دیاں ٻچکار آوازاں‘‘ لسانی حوالے دا او تجزیہ ہے جیندے وچ زبان دا منڈھ تے پہلا وطن ، پہلی زبان دی ہجرت تے اولاداں ، افریقی زبانیں دیاں کجھ خاص ڳالھیں دے نال نال سرائیکی زبان دیاں ٻچکار آوازاں’’ٻ حٖ ، ݙ ، ڳ دی وضاحت شامل ہے۔

محمد اسلم رسول پوری دی ہک اہم کتاب ’’سرائیکی زبان تے لسانیات‘‘ ہے ۔2010ء وچ شائع تھیوݨ والی ایں کتاب کوں ترائے حصیں وچ ونڈیا ڳئے ۔ انھیں ونڈیں کوں ’’مطالعے‘‘ ، ’’مسائل‘‘ اَتے ’’جائزے‘‘ دے عنوان ݙتے ڳئین ۔ پہلا حصہ سب توں اہم ہے جیندے وچ یارھاں مضمون شامل ہِن جنھیں وچ ’’وادی ہاکڑہ دی پہلی زبان‘‘ ، ’’ایہ لفظ ساݙی زبان دے ہِن‘‘ ، ’’پراکرتاں اپ بھرنشاں اَتے ساݙیاں زباناں‘‘ ، ’’لسانی سامراجیت،سرائیکی زبان اَتے مزاحمت ،گلوبلائزیشن، چھوٹی زبانیں دی بقا دا سوال اَتے ساݙیاں زباناں‘‘،’’اُردو زبان تے ساݙے نفسیاتی مسئلے‘‘، ’’سرائیکی زبان وچ ہریانوی زبان دا مستقبل‘‘، ’’ڈاکٹر مہر عبدالحق دیں سرائیکی لسانی خدمات دا جائزہ‘‘، ’’ݙو زبانیں دے ٻال‘‘ ، ’’نوم چومسکی دے نظریہ گرائمر تے ہک نظر‘‘ ، ’’ساسر، باختن اَتے پاکستانی قومیتی زباناں‘‘ جھیاں تحریراں پیش کیتیاں ڳئین ۔ ’’مسائل‘‘ دے عنوان نال شامل ݙوجھے حصے وچ ’’سرائیکی زبان دے ناں دی حقیقت‘‘ ، ’’سرائیکی اِملا دے مسئلے‘‘ اَتے ’’سرائیکی زبان دے انگریزی ہجے‘‘جھئیں مسئلے نشابر کیتے ڳئین ۔ ایں کتاب دے چھیکڑ وچ شبیر حسن اختر دے تھئے ہوئے سرولیم ہنٹر دی انگریزی کتاب دے اُردو ترجمے ’’ہندوستان اور بالائی ایشیا کی غیر آریائی زبانوں کی تقابلی لغت‘‘ اَتے ملک عبداللہ عرفان دے کتابچے ’’سرائیکی زبان لاطینی اکھراں وچ‘‘ دے جائزے شامل ہن ۔

محمد اسلم رسول پوری سرائیکی زبان وچ شاعری کرݨ والے کلاسیکی شاعراں ’’سچل سرمست‘‘،’’بیدل سندھی‘‘ ، ’’حمل لغاری‘‘ ، ’’عبداللطیف لطفݨ‘‘ اَتے ’’محمد ظریف خوشتر‘‘ دے کلام دی ڳول پھرول کرکے جتھاں اِنھاں لکھاریں دے کلام کوں محفوظ کر گھدے اُتھاں سرائیکی زبان دے ڈھیر سارے لفظ تے ترکیباں وی زندہ تھی ڳئین جیندے نال سرائیکی لسانی تاریخ بارے کم کرݨ والیں کوں دڳ مل ڳئے۔

سرائیکی زبان دی تحقیق تے تنقید دے حوالے نال محمد اسلم رسول پوری دی کتاباں وچوں ’’سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ‘‘،’’تلاوڑے‘‘ ، ’’نِتارے‘‘ تے ’’لیکھے‘‘ دے نال نال ’’سرائیکی دا مہاندرا شاعر: طلعت محمود‘‘ اتے ’’مارکسی نقطہ نظر تے ساݙا ادب‘‘جھیاں لکھتاں وچ تحقیق تے تنقید دے اوئیں تاں کئی رنگ شامل ہن بھل سرائیکی لسانی حوالے دے تجزیے خصوصی اہمیت رکھیندن۔

محمد اسلم رسول پوری لسانی ماہر ، محقق تے نقاد دے نال نال مدیر دے طور تیں وی اپݨے آپ کوں منوائے ۔ کتابی سلسلہ ’’سنیہا‘‘ دے پندرھاں ویہہ شمارے تے وَل کتابی سلسلہ ’’سوچاں‘‘ دے کئی شمارے ایں ڳالھ دے گواہ ہِن جو محمد اسلم رسول پوری سرائیکی زبان کوں چار چندر لاوݨ سانگے چَومُکھی توں کم گھن کے سرائیکی زبان نال وَیر رکھݨ والیں کوں چارے شانے چِت کریندیں ہوئیں آپݨی زبان کوں چارے پاسے کِھنڈاوݨ دا چارا کرکے ݙکھائے۔

 حوالہ 
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان