اسلامیہ کالج یونیورسٹی

اسلامیہ کالج پشاور پشاور، پاکستان وچ ہک تعلیمی ادارہ ہے۔

ہندوستان دے مسلمانیں وچ انگریز سرکار دے دور دے اندر جنہاں اداراں نے ہک نویں روح پھونک ݙتی تے انہاں کوں انہاں دے حقوق دی حفاظت کرݨ دا احساس ݙیوایا انہاں اداراں وچ ہک معتبر ناں اسلامیہ کالج پشاور دا وی ہے۔ کوہ سفید تے تاریخ درہ خیبر دے دامن وچ واقع اسلامیہ کالج پشاور، پشاور صدر توں پنج کلومیٹر پچادھ وچ جی ٹی روڈ تے واقع ہے۔ 121 ایکڑ اراضی تے مشتمل ایہ کالج جنگ عظیم اول توں ہک سال پہلے 1913ء وچ قائم کیتا ڳیا۔ ایندی بنیاد صاحبزادہ عبد القیوم خان تے سر جارج روس کیپل نے رکھی۔ ایہ کالج جیہڑی جگہ تے قائم کیتا ڳیا ہے۔ ایندے بارے وچ ماہرین آثار قدیمہ دے حوالے وچ معلوم تھیا ہے کہ ایہ مقام تے اڄ توں تقریباً 1800 سال پہلے 200ء وچ بدھ مت دی تعلیمات دے کیتے  ہک ٻہوں وݙی خانقاہ موجود ہئی۔ ایں ویلےکشان خاندان دا راجا کنشکا اتھاں بر سر اقتدار ہئی۔

 تاریخی مقام 

 اسلامیہ کالج پشاور 
بعض مغربی محقیقن دے مطابق اسلامیہ کالج پشاور تے گورڈن کالج خرطوم دی تاریخ تے کارکردگی وچ ٻہوں مماثلت پاتی ویندی ہے۔ لیکن حقیقت ایہ ہے کہ اسلامیہ کالج پشاور، مسلم یونیورسٹی علی گڑھ تے دارالعلوم دیوبند دا ہک حسین امتزاج ہے۔ اگر ہک طرف سر صاحبزادہ عبد القیوم خان ایہ کالج دے روح رواں ہن جو سرسید دے مسلک تے تحریک علی گڑھ دے زبردست حامی ہن تاں ݙوجھی طرف کالج دی مسجد تے اسلامیہ کالجیٹ سکول دا سنگ بنیاد 1912ء وچ حاجی صاحب ترنگزئی پیر مولانا دوست محمد بارکزئی صوابی حاضنے اپݨے دست مبارک نال رکھا۔ حاجی صاحب ولی اللہی مسلک دے پروکار ہن۔۔ تے جنہاں نے مولانا محمود الحسن صدر مدرسہ، دیوبند دے ایماء تے انگریز سرکار دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا ہئی۔

اگر اسلامیہ کالج پشاور دے کردار دا غور نال جائزہ ڳھدا ونڄے تاں معلوم تھیسی کہ جو خدمات تے کارنامے علی گڑھ تے دیوبند مکاتب فکر نے مشترکہ طور تے ادا کیتے ہن۔ اوہی سب کجھ اسلامیہ کالج پشاور نے کلہیں سر انجام ݙتا ہے۔ کیوں جو ایہاں جدید علوم دے نال نال دینی علوم دا بطریق احسن اہتمام کیتا ویندے۔ نواب سر صاحبزادہ عبد القیوم خان علی گڑھ مکتب فکر توں حد درجہ متاثر ہن۔ ایہ آپ ہی دیاں کوششاں دا نتیجہ ہئی کہ انگریز سرکار نے صوبہ سرحد کوں ایں فہرست وچ شامل کیتا۔ جہرے  صوبوں وچ اوہ اصلاحات نافذ کرݨ چاہندی ہئی۔ نواب صاحب صدق دل نال چاہندے ہن کہ صوبہ سرحد جو وییہہ دی دہائی وچ ’’سرزمین بے آئین ‘‘ تے پوڈر میگزین‘‘ جیہاں ناں نال یاد کیتا ڳیا۔ ملک دے ٻئے ترقی یافتہ علاقیاں دی صف وچ شامل تھی ونڄے۔ اسلامیہ کالج پشاور صوبہ سرحد دا اوہ شمع فروزاں ہے جیندا صوبہ سرحد، ایندے توں ملحقہ قبائلی علاقے تے افغانستان کوں علم دی روشنی نال منور کیتا۔ تے اینجھے  عظیم راہنماواں کوں جنم ݙتا جنہاں نے عہد غلامی وچ مسلمانان ہند دی راہنمائی دا عظیم ترین فریضہ سر انجام ݙتا۔

 تحریک آزادی 
مسلم یونیورسٹی علی گڑھ اسلامیہ کالج لاہور تے سندھ مدرسۃ الاسلام کراچی دی طرح تحریک آزادی تے قیام پاکستان دے سلسلے وچ اسلامیہ کالج پشاور دے طلبہ نے وی زریں باب رقم کیتے۔ پہلی جنگ عظیم دے بعد جݙݨ مسلمانان ہند نے خلافت عثمانیہ کوں بچاوݨ تے ترکاں دے کیتے ہک باعزت سمجھوتہ کراوݨ دے کیتے تحریک خلافت شروع کر ݙتی۔ تاں اسلامیہ کالج پشاور دے طلبہ ایں تحریک وچ پیش پیش رہے ایں تحریک توں پہلے وی ترکاں دی مالی معاونت دے کیتے جیہڑی مہم چلائی ڳئی ہئی ایندے وچ وی ایہ کالج دے طلبہ نے ودھ چڑھ کر حصہ ڳھدا۔ تحریک خلافت دے دوران جݙݨ تحریک ہجرت چلی تے ہک اندازے دے مطابق ستر ہزار مسلماناں نے ہندوستان کوں دارالحرب قرار ݙے کے افغانستان توں ہجرت کر ݙتی۔ تاں ایں ہجرت دی تحریک وچ اسلامیہ کالج پشاور دے کئی طلبہ مہاجرین دے ہمرکاب رہے۔ طلبہ دی انہاں سرگرمیاں تے عدم تعاون دی تحریک دی وجہ توں 1920ء وچ انتظامیہ کوں چند ݙینہاں دے کیتے کالج بند کرݨا پیا۔ ایں توں پہلے وی 1919ء وچ تریجھی اینگلو افغان جنگ دی وجہ توں وی کالج کوں ترائے ہفتے دے کیتے  بند کر ݙتا ڳیا ہئی۔ جیندے دوران ہاسٹلاں وچ مقیم طلبہ کوں شاہی مہمان خانہ پشاور وچ منتقل کر ݙتا ڳیا۔

 خیبر یونین 
اسلامیہ کالج دی تاریخ خیبر یونین اسلامیہ کالج دے تذکرے دے بغیر نامکمل رہسی۔ بنیادی طور تے ایہ Debating Society ہئی۔ ایں انجمن نے اسلامیہ کالج پشاور کوں عالمگیر شہرت ݙیوݨ وچ کلیدی کردار ادا کیتا ہے۔

1922ء توں 1962ء دے درمیان خیبر یونین اسلامیہ کالج پشاور نے کئی ملکی تے غیر ملکی اہم شخصیات کوں تاحیات اعزازی ممبر ݙتا ہے۔ انہاں شخصیات وچ سر میاں محمد شفیع، نواب سر صاحبزادہ عبد القیوم خان، سر شجاع الملک، مہتر چترال، شاہ ولی خان، اعظم جاہ، شہزادہ حیدرآباد دکن، معظم جاہ، شہزادہ دکن، اولف گرفتھ، گورنر صوبہ سرحد، خالد ادیب خانم ترکی ادیبہ، قائداعظم محمد علی جناح، جواہر لال نہرو، مہاتما گاندھی، محمد نصیر الملک، مولانا عبد الکلام آزاد، حمید اللہ خان نواب آف بھوپال، جارج کنھنگم، صدیق محمد خان عباسی، سردار عبدالرب نشتر، خواجہ ناظم الدین، محمد رضا شاہ پہلوی، مسز ایلنیز روزویلٹ، سردارعبدالرشید، قربان علی خان تے محترمہ فاطمہ جناح دے ناں قابل ذکر ہن۔

 Now or Never لندن خیبر یونین 
اسلامیہ کالج پشاور دے کجھ فارغ التحصیل طلبہ نے 1933ء وچ لندن وچ لندن خیبر یونین قائم کیتی۔ پردیس وچ ایہ خیبر یونین اسلامیہ کالج دی ہک برانچ ہئی۔ اسلامیہ کالج پشاور توں فارغ التحصیل طلبہ دے علاوہ لندن وچ رہوݨ  آلے تمام ہندوستانی ایں یونین دے ارکان بݨ سڳدے ہن۔ بنیادی طور تے ایہ ڈبیٹنگ سوسائیٹی ہئی۔ 1930ء وچ گول میز کانفرنس دے آغاز دی وجہ توں ایندی سرگرمیاں وچ بے پناہ اضافہ تھیا تے ہندوستان دا مستقبل یونین دے تمام اراکین دی سوچ دا محور بݨ ڳیا۔ 1933ء وچ جݙݨ چوہدری رحمت علی نے لفظ پاکستان مرتب کیتا۔ تے اینکوں اپݨے پمفلٹ Now or Never وچ شائع کیتا۔ تاں ایں پمفلٹ تے رحمت علی دے علاوہ پاکستان نیشنل موومنٹ دے ترائے تے سرگرم کارکناں دے دستخط ہن۔ جنہاں وچ صوبہ سرحد توں جناب اسلم خٹک تے جناب عنایت اللہ خان آف چارسدہ اسلامیہ کالج پشاور دے فارغ التحصیل طلبہ ہن۔ تے ایہ ݙونہیں بالترتیب خیبر یونین لندن دے صدر تے سیکرٹری ہن۔ ایں توں ایہ اندازہ لاوݨ مشکل کائنی کہ لندن خیبر یونین نے پاکستان نیشنل موومنٹ کوں کامیابی نال ہمکنار کراوݨ دے کیتے ہک ناقابل فراموش کردار ادا کیتا۔

ایہاں ایہ وضاحت وی ضروری ہے کہ برطانوی ہند وچ 1937ء دے انتخابات دے بعد بانی اسلامیہ کالج پشاور سر صاحبزادہ عبد القیوم خان کوں صوبہ سرحد دے پہلے وزیراعلیٰ بݨݨ دا اعزاز حاصل تھیا۔

 قائد اعظم تے اسلامیہ کالج 
قائد اعظم اپݨی پوری زندگی وچ ترائے واری  صوبہ سرحد تشریف ڳھن آئے۔ آپ نے ایہ دورے بالترتیب 1936ء، 1945ء تے 1948ء وچ کیتے۔ ہر واری  آپ نے پشاور وچ قیام دے دوران اسلامیہ کالج پشاور کوں ݙیکھݨ تے طلبہ نال خطاب کرݨ دے کیتے وقت کڈھیا۔

1945ء وچ جݙݨ آپ کالج وچ ہک جلسے دی صدارت کر یندے پئے ہن تاں سرحد مسلم سٹوڈنٹس فیڈریشن دے سیکرٹری محمد طہماسب نے طلبہ دی طرفوں اٹھ ہزار روپیہ پیش کریندے ہوئے وعدہ کیتا ہئی:

’’قائد اعظم اساں اڄ آپ کوں اٹھ ہزار روپیہ ݙیندے پئے ہیں۔ اڳلی واری جݙݨ تساں آؤ  اساں تہاکوں اٹھ ہزار جوان پیش کریسوں۔ جیہرے  مادر وطن دی آزادی تے قربان تھیسن۔ ‘‘

یقیناً ایہی اوہ جذبہ ہئی جئیں پاکستان دی منزل نیڑے توں نیڑے تر کر ݙتی۔ اسلامیہ کالج پشاور توں قائد اعظم دی عقیدت تے دلی محبت دا اندازہ ایں توں وی لایا ونڄ سڳدا ہے کہ 1939ء وچ آپ نے ہک وصیت دے ذریعے اپݨی ذاتی جائداد برصغیر دے ترائے مسلم درسگاہاں دے کیتے وقف کیتی ہئی۔ انہاں درسگاہاں وچ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ، اسلامیہ کالج پشاور تے سندھ مدرسۃ الاسلام کراچی شامل ہن۔ قائد اعظم دی وصیت دے مطابق قائد اعظم ٹرسٹ توں اسلامیہ کالج پشاور کوں 14 اپریل 1998ء تک اپݨے حصے دی رقم ہک کروڑ اٹھ لکھ یارہ ہزار چھی سو روپیہ موصول تھی چکیے ہن۔

 ریفرنڈیم تے اسلامیہ کالج 
3 جون 1947ء دے منصوبے دے مطابق 1947ء وچ صوبہ سرحد وچ پاکستان دے سوال تے ریفرنڈم دا انعقاد کیتا ڳیا۔ ایہ صوبہ سرحد دے عوام دے کیتے  ہک وݙی آزمائش ہئی۔ مگر صوبہ سرحد دے عوام نے ایں تاریخی موقع تے پاکستان دے حق وچ فیصلہ ݙے کے جیہڑی بصیرت دا ثبوت ݙتا ہے ایندے تے اساں کل وی فخر ہئی تے اڄ وی ہے تے ہمیشہ رہسی۔ ایں ریفرنڈم وچ اسلامیہ کالج پشاور دے طلبہ دے کردار کوں کوئی وی نظر انداز نئیں  کرسڳدا۔ طلبہ دے ایں کردار کوں سراہیندے ہوئیں قائد اعظم محمد علی جناح نے 12 اپریل 1948ء کوں اسلامیہ کالج دے طلبہ نال خطاب کریندے ہوئے فرمایا:

“On this occasion the thing uppermost in my mind is the help that came for the movement and achievement of Pakistan from the student community, particularly from the province. May I say that you played your part magnificently.”

قیام پاکستان دے بعد استحکام پاکستان دے سلسلے وچ وی اسلامیہ کالج توں فارغ التحصیل طلبہ دا کردار ٻہوں شاندار رہیا۔ اسلامیہ کالج پشاور وچ سب توں پہلے رجسٹرڈ تھیوݨ آلے طالب علم صاحبزادہ خورشید صوبہ سرحد دے پہلے گورنر بݨیے۔ ایویں ہی 17 اگست 1988ء توں 17 جولائی 1993ء تک پاکستان دے سابق صدر غلام اسحاق خان وی اسلامیہ کالج پشاور دے مایہ ناز طالب علم رہے۔

 حال 
اسلامیہ کالج پشاور نے ابتدا توں ڳھن  کے اڄ تک تعلیم دے میدان وچ شاندار کارکردگی دا مظاہرہ کیتا ہے۔ اڄ دی پشاور یونیورسٹی۔ یو ای ٹی پشاور، زرعی یونیورسٹی پشاور، خیبر میڈیکل کالج پشاور۔ جناح کالج برائے خواتین پشاور یونیورسٹی، قائداعظم کالج آف کامرس پشاور، کالج آف ہوم اکنامکس برائے خواتین پشاور یونیورسٹی، لا کالج پشاور یونیورسٹی تے پاکستان فارسٹ انسٹی ٹیوٹ پشاور تمام اسلامیہ کالج پشاور ہی دی پیداوار ہن۔ ہزاراں دی تعداد وچ اسلامیہ کالج پشاور توں فارغ التحصیل طلبہ اڄ اندرون خانہ تے ٻاہر ملک و قوم دی خدمت وچ سرگرم عمل ہن۔ اسلامیہ کالج دی عمارت فن تعمیر دا ہک نمونہ ہے۔ ایندی تصویر پاکستان دے 100 روپئے دے پراݨے  نوٹ تے وی موجود ہے جݙݨ جو اسٹیٹ بینک آف پاکستان دی طرفوں جاری کیتے ڳئے نویں کرنسی نوٹاں وچ اینکوں  100 دی بجائے ہک ہزار روپئے دے نوٹ تے جاہ ݙتی ڳئی ہے۔

حال ہی وچ اسلامیہ کالج پشاور وچ انگریزی، باٹنی، تھیالوجی دے مضامین وچ پوسٹ گریجویٹ کلاساں دا اجرا تھیا۔ ٻئے مضامین وچ وی ایہ سلسلہ عنقریب شروع تھیوݨ آلا ہے۔ تے اوہ ݙینہ دور کائنی جݙݨ اسلامیہ یونیورسٹی دے ناں نال ہک نویں یونیورسٹی صوبہ سرحد وچ قائم تھی ویسی۔ اساں بجا طور تے ایں مینارہ نور تے فخر کریندے ہیں۔

 حوالہ