لوک قصیاں وچ وزیر

وسیبی لوک قصیاں  وچ ’’وزیراں‘‘ دا کردار ٻہوں جاندار تے شاندار ہے ۔ ہربادشاہ دی کہاݨی وچ انہاں دی موجودگی ضروری ہوندی ہے اَتے بادشاہ کنوں بعد اہمیت دے لحاظ نال ݙوجھے نمبر تے آندن ۔ سرائیکی لوک قصیاں وچ وزیراں دا کردار ݙو لحاظ نال آندے ہک تاں انفرادی لحاظ نال تے ݙوجھا اجتماعی لحاظ نال۔

وزیر دا انفرادی کردار ٻہوں مثبت ، ذہین ، فطین ،ایماندار ، جاں نثار تے وفادار آلا ہے۔ ایہ ہک چنگامشیر ہوندے جہڑا  بادشاہ کو ںہمیش چنگے اَتے فائدہ مند مشورے ݙیندے ۔ مشورے کنوں علاوہ وزیر عملی طور تے وی بادشاہ دے مسائل حل کرݨ کیتے پندھ کرݨ تے کشٹ کٹݨ کنوں وی نئیں چُکدا۔وزیر ہمیش بادشاہ نال وفاداری نبھیندے ۔ اوکھے کنوں اوکھے ویلے وچ وی او بادشاہ نال بے وفائی نہیں کریندا اَتے نہ اِی دغا کماندے۔ بھل بادشاہاں دے مسئلے حل کرݨ کیتے اپݨی فکر تے عمل نال کم گھندے ۔ ایں سانگوں بادشاہ مشاورت کیتے ملکہ کنوں وی ڈھیر وزیر دا محتاج ہوندے تہوں سرائیکی لوک دانش وچ ’’بادشاہ کوں بھولا اَتے وزیر کوں سیاݨا‘‘ بݨا تے پیش کیتا ویندے۔

’’وزیر حضوری اونکوں صلاح ݙتی جو بادشاہ سلامت اولاد ݙیوݨ اللہ سئیں دے وَس ہے ۔ تساں ایویں کرو جو اللہ تعالیٰ کنوں دُعا منگو تے اُتھوں منگوجتھوں قبول تھیوے۔ تساں حج دی تیاری کر کے تے حج تے ونڄو ۔ کعبے شریف دی حج کرو ، نبیؐ دے روضے دی زیارت کروتے دُعا وی منگو تاں اللہ سئیں تیݙی دُعا قبول کریسی تے تیکوں اولاد جئی نعمت عطاء کریسی ۔ جے اولاد نہ وی ݙیسی تاں حج کرݨ نال تیکوں خوشی ݙیسی تے تیکوں صبر ݙیسی۔‘‘(19)

جیکراہیں لوک قصے کوں چکی نال تشبیہہ ݙتی ونڄے تاں بادشاہ چکی دا ’’قطب‘‘ تے وزیراوندا ’’دستہ‘‘ ، شہزادہ ’’اُتلا پُڑ‘‘ تے شہزادی ’’تلواں پُڑ‘‘تے رعایا اوندا’’گھیر‘‘ جیندے وچ اَٹا آندے جیڑھا چکی دا اصل ہے ۔ تے چکی دا ’’سورا‘‘ او زناور تے مافوق الفطرت کردار تے عناصرہِن جنہاں دا نشابر ہووݨ تاں ٻئی شکل وچ ہے پر انہاں دا کردار تے اظہار عام لوکیں کلی ہے ۔ جینویں سورے وچ ونڄݨ کنوں پہلوں تاں جنس داݨے دی شکل وچ ہوندی ہے اَگے گھیر وچ آوݨ نال او اَٹے وچ بدل ویندی ہے۔

اینویں اِی قصے آلی بادشاہ دی چکی اوندے وزیر ’’ہتھی یا دستہ‘‘ دی وجہ کنوں پھردی پئی ہوندی ہے جیکراہیں دستہ نہ ہووے تاں چکی دا پھرݨ تے اَٹا پیہوݨ محال ہے ۔ ایہا مثال کہاݨیاں وچ وزیر دے کردار دی اہمیت کوں نشابر کریندی ہے۔

کتھائیں کتھائیں تاں وزیر مافوق الفطرت خوبیاں دا مالک وی ݙیکھایا ویندے جینویں قصہ ’’پُھل وزیر دا‘‘ جیندے وچ وزیر دے کھلݨ تے اوندے منہ وچوں پُھل کرِدن۔

آر سی ٹیمپل ’’حکایت پنجاب‘‘حصہ اوّل وچ پُھل تے موتی کِرݨ جہے ،فوق الفطرت عنصر بارے لکھدن:

’’باتیں کرتے ہوئے کوئی موتی گرانا بھی عام واقعہ ہے اور ہر مجموعے میں ملتا ہے ۔ ادھیک انوپ دیئی جب ہنستی ہے تو ایک ٹوکری پھولوں سے بھر جاتی ہے اور جب روتی ہے تو اک ڈبہ موتیوں سے بھر جاتا ہے ۔ ہیرو بھی جب ہنستے ہیں تو لعل گراتے ہیں اور روتے ہیں تو ان کے آنسو موتی بن کر نیچے گرتے ہیں، اور رانیا یاں حسین عورتیں بھی چلتے میں بات کرتے وقت موتی اور قیمتی پتھر گراتی ہیں ۔ معلوم ہوتا ہے کہ یہاں تشبیہ اصل کی صورت اختیار کر چکی ہے اور مجرد تصور کو حقیقت بنا دیا گیا ہے۔‘‘ (20)

قصیاں وچ وزیر دا اجتماعی کردار ٻہوں گھنائونا ، سازشی ، لالچی، لوبھی ، سنگ دل اَتے ظالم دا ہے ۔ جہڑا بادشاہ کوں کہیں دے خلاف پُٹھے سِدھے مشورے ݙیندے خصوصاً ایہ بادشاہ دے نویں وزیر نال تاں ہمیش خار رکھاندے تے اونکوں مرواوݨ دے گلے پکیندے تے سازشاں کریندے، ایں سانگے او بادشاہ کوں پٹھے سِدھے مشورے ݙے تے نویں وزیر یا بادشاہ دے مقرب کوں اوکھیاں تے کشالے آلیاں مُہمّاں تے بھڄوا ݙیندے ۔ اِتھوں تیں جو اونکوں دھیہ نال لڑݨ مرݨ تے وی مجبور کر ݙیندے تاں جو او جیندا واپس نہ آوے ۔ جینویں ’’ہک ہا بادشاہ‘’ دے قصے ’’سوجا ملاح‘‘ وچ چار وزیر بادشاہ جنگل دے ٻاہروں ٻوہڑیں دا جنگل لاوݨ دا مشورہ ݙیندن تے نال اِی نویں وزیرنواب شجاع خان کوں اوں مہم تے بھڄوا ݙیندن تاں جو او ٻوہڑیں دابج گھن آوے جتھاں خطرہ اِی خطرہ ہے۔

’’ہک وزیر عرض کیتی ’’حضور ٻوہڑ دی چھاں تلے جنج بندیاں دی ٻہہ سڳدی ہے ۔‘‘ ݙوجھے وزیر عرض کیتی ’’عالم پناہ ! شہر دی مخلوق ،ڈھور ڈنگر ، راہ پندھیڑو اُنہالے ماہ چھاں تلے ٻہسن تے حضور دی سلامتی دی دُعا کریسن۔‘‘ پر ٻوہڑیں دا بج گواڈھی ملک توں گھدا ونڄے ۔ اتھاں دیاں ٻوہڑیں ٻہوں گھاٹیاں تے جھبدے ودھیدیاں ہن۔‘‘ چوتھے وزیر عرض کیتے ’’حضور دا نواں وزیر شجاع خاں ٻہوں دانا ء ، حوصلے آلاتے بہادر اے ۔ اوکوں بج گھنݨ کیتے بھیڄ ݙتا ونڄے ۔ بج جھبدے آ ویسی۔‘‘

قصہ کوتاہ پُراݨے وزیراں دا منصوبہ کامیاب تھیا تے شجاع خاں دے ناں ٻوہڑیں دا بج گھن آوݨ دا حکم جاری تھی ڳیا۔‘‘(21)

ہک ٻئی مثال وی ݙیکھو ۔ ملکہ دے مرݨ تے وزیر بادشاہ کوں ݙوجھی شادی دا مشورہ کینویں ݙیندن انہاں کوںانہاں شہزاداں نال کوئی ہمدردی تے خیال کائنی جیڑھے حالی چھوٹے ہوندن تے انہاں دی ماء ہُݨے مری ہوندی اے ۔ بھل او بادشاہ کوں ݙوجھی ذال تے شہزادیاں کیتے مترائی ماء دے گھن آوݨ دا آہر کریندن۔

’’قضا دا جو پر وڄیا ملکہ اللہ دے حاضر تھی ڳئی ۔ اوندے مرݨ دے بعد گھر دا نقشہ وی بدل ڳیا ۔ بادشاہ وزیراں کوں بُلایا تے آکھݨ لڳا ’’جݙاں دی گھر دی سیݨ ٹُری اے خوشیاں ختم تھی ڳیاں ہِن ۔ ویڑھا کھاوݨ کوں آندا ہے ۔ ہُݨ میکوں ݙسائو جو میں کیا کراں۔؟……… ہک ٻئے وزیر ہتھ جوڑ تے عرض کیتی۔

’’عالم پناہ! تساݙی کیڑھی عمراے؟ ایہو سٹھ پینٹھ سال ۔ ایں عمر وچ تاں بندہ جوان تھیندا اے ۔ چنگی خوراک ، تے نالے خُشی ہووے تاں بندہ بَھلا ٻڈھا ہوندا اے ؟ ۔ میݙی ڳالھ منو تاں اپݨی ݙوجھی شادی چا کرو۔‘‘(22)

قصہ مختصر لوک قصیاں وچ بادشاہ دا انفرادی کردار تاں مثبت، اَتے اجتماعی کردار انتہائی منفی ہے ۔ یا ݙوجھے لفظاں وچ جیڑھے ویلے وزیر قصے وچ اہم کردار ادا کریندا پیا ہووے اَتے قصے دا متحرک تے اہم کردار ہووے تاں او ہمیش مثبت ، ذہین ، جان نثار اَتے وفادار ہوندے پر جݙاں او قصے وچ عام تے ثانوی حیثیت دا اجتماعی مشورے منگیئے تاں وزیراں ہمیش بادشاہ دی خوشی منگی اے۔انہاں پاروں بھانویں بادشاہ دے ٻال بے شک رُل مرِن جینویں اساں قصہ ہک ہا بادشاہ وچ ݙٹھے ۔ اینویں او وی ایہو جیہے ظالم وزیر ہِن جنہاں سسی دے پیئو کوں تھنڄ تے پئی تے سڄائی ڄمی ٻالڑی (سسی) کوں صندوق وچ گھت تے دریا بُرد کرݨ دا مشورہ ݙتا ہئی۔ تہوں تاں وزیراں بارے ایہ قصوصہ مشہور ہے۔

’’بادشاہ وزیر کوںآکھیا ’’اَحٖ وتائوں کھاوݨ تے روح ہے‘‘ وزیر ولدی ݙتی سئیں وتائوں سہویں وی کوئی سبزی ہوندی ہے ۔ بھانویں بھرتھا بݨائو تے بھانویں رِہن تے پکائو ایہ تاں کراری تے چرہاری سبزی ہے۔

بادشاہ آکھیا وتائوں تاں گرم سبزی ہے۔ وزیر عرض کیتی بادشاہ ،سلامت ! دفع کرو وتائوں کوں ضروری ہے جو ڈھڈھ وچ بھاہ ٻالݨ دی۔

بادشاہ آکھیا ۔ وزیر! ایہ کیا ڳالھ ہے جو میں آہداں جو وتائوں کھانداں تے توں آہدیں ایں سنویں چنگی تاں سبزی کوئی نئیں تے جیکر میں آکھاں جو وتائوں تاں گرم تے مخالف سبزی ہے تے توں آہدیں دفع کرو اے کوئی کھاوݨ دی شے ہے۔؟

وزیر عرض کیتی ۔ حضور میں تہاݙا غلام ہاں وتائوں دا نئیں۔ ‘‘(23)

ایں قصوصے نال اِی وزیر دا کردار نشابر تھی تے سامݨے آ ویندے ۔ جیڑھا بادشاہ نال اپݨیاں وفاداریاں ڄݨویندے تے قولی اَتے فعلی ہر حالت وچ بادشاہ دے نیڑے کنوں نیڑے رہوݨ دی کوشش کریندے تے بادشاہ کوںاوندیاں خواہشاں دے مطابق مشورے ݙیندے یا ایجھی سازش کریندے تے بادشاہ دے ٻنہاں وزیراں تے مقرباں کوں محلاتی سازشاں دے ذریعے مرواوݨ دی کوشش کریندے ۔ جینویں سئیں طاہر تونسوی ہک ہا بادشاہ دے دیباچے وچ قصہ ،،سوجا ملاح ‘‘تے ایں تنقیدی جھات پیندن تے وزیراں دی سازش اَتے اجتماعی کردار کوں نشابر کریندن۔

’’سوجا ملاح انسان دے حرص و ہوس دے روئیں کوں ظاہر کریندی ہے ۔ 

وزیریں دے حسد تے جلاپے ، محلاتی سازشیں تے انسانی لوبھ دا قصہ ہے۔‘‘(24)

میکوں تاں اینویں ڄاپدے جو وزیراں دا کردار درحقیقت وݙیرے دے دیرے تے وݙیرے دے سامݨے ٻہݨ آلے دیرے والاں دا ہے جیڑھے ہر ہمیش وݙیرے دے کول ٻیٹھے راہندن اَتے ہر وݙیرے دی ہر ڳالھ وچ وݙیرے کوں مشورہ ݙیندن اِتھوں تئیں جو دھیاں پُتراں دے رشتے ناطیاں کنوں گھن کراہیں بادشاہ دی ݙوجھی شادی اَتے وݙیرے دیاں دِلی مراداں آلیاں خوشامدی ڳالھیں کریندن ۔ اَتے قصہ گو وی ایہے دیرے وال اِی ہن جیڑھے وݙیرے کوں بادشاہ اَتے اپݨے آپ کوں وزیر بݨا تے پیش کریندن جیندے وچ بادشاہ کوں ایہ چتواوݨ ضروری سمجھدن جو بادشاہ وزیراں دی وجہ کنوں بادشاہ ہے ۔ جیکراہیں وزیر باتدبیر نہ ہووے تاں بادشاہ دی تاج شاہی تے جان و مال کوں وی خطرہ ہے اَتے تئیں اوندے ذہین فطین تے جان نثار وزیر (دیرے وال) ہن جیڑھے اپݨی دناوت نال بادشاہ دی شاہی بچائی کھڑن ۔ نہ تاں ایہ شاہی تاں کݙوک دی ختم تھی ڳئی ہووے ہا۔

ایہ وزیر (دیرے وال) بادشاہ دی ملکہ وچوں تاں ذاتی خار موجب برائی یا گھٹکی کڈھ گھندن پر اَپݨیاں ذالیں دا کتھائیں وی ذکر نہیں کریندے ۔ لوک قصیاں وچ کݙاہیں وی وزیر دی ذال دا کردار نشابر تھیندا نہ ݙٹھا ہوسی جے کتھاہیں وزیر دے مرکزی کردار ہووݨ دی وجہ توں آ وی ڳئے تاں او وی مثبت تے دانشمندی تے مشیر آلا ہوندے ۔ݙوجھے لفظاں وچ ’’اَپݨی کچھ وچ تے پرائی ہتھ وچ رکھݨ‘‘آلے ہوندن ۔ اے بادشاہ دی ذال دے تاں اَیجے بیجے کڈھ ݙکھیندن پر اَپݨی ذال کوں اتنا لُکا تے رکھیندن جو اُنہاں دا ذکر تئیں قصیاں وچ نہ آوے ۔قصہ بیربل وچ وزیر دی ذال دا منفی کردار نظردے۔

’’جݙاں بیربل (وزیر) گھر آیا تاں اوندی ذال اوکوں آکھیا بھلا تھیوی میکوں مونجھ آندی ہے ۔ میکوں تصویر بݨوا ݙے میں تئیں کنوں بغیر نمہی گذار سڳدی تیݙی تصویر کوں ݙیکھ تے اپݨاں روح راضی کر گھنساں ۔ اوں آکھیا چلو ٹھیک اے ۔ او دانا نوجوان ہئی او کوئی یار بݨائی کھڑی ہئی تے اوں فرمائش کیتی ہئی۔‘‘(25)

وزیراں دے ایہو سازشی اَتے ساڑ تے جلاپے اَتے لوبھی رویاں کوں ݙیکھ تے ہرویلھے حملہ آور ہمیش پہلے اُنہاں کوں مُل گھنݨ دی کوشش کریندن جو بادشاہ دی جسمانی طاقت تاں اوندی فوج تے سپہ سالار ہن پر اوندی ذہنی تے دناوت آلی طاقت تاں ’’وزیر‘‘ ہوندن ۔ تہوں تاں ایہ وزیر میر جعفر ، میر صادق اَتے نصیرالدین گورگیج بݨ تے حملہ آوراں دا ساتھ ݙیندن تے بادشاہواں دے قلعے فتح کروا ݙیندن۔ تہوں تاں انگریز جتھاں وی ڳئے او بادشاہ دے اڳوں تاں ہتھ ٻدھ تے Lord  My آہدے ہَن تے تلوں وزیراں کوں سازش نال مُل گھن گھندے ہن تے اَپݨے نال ملا تے بادشاہ کوں27.7ال کوں وزیر یا وزیر اعظم آکھݨ دا محاورہ ورتیا ویندے۔ 

 حوالہ 
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ملتان