علم لسانیات دی اہمیت

اڳلے وقتاں دے لوک غیر ملکی زباناں محض تجارتی مقاصد حاصل کرݨ کیتے سِکھدے ہَن۔ ہُݨ غیر ملکی زباناں دی اہمیت ودھ ڳئی ہے ۔ ہُݨ تجارت دی بجائے علم و ادب ، ثقافت ، زباندانی بلکہ غیر ملکی نظریات تے عقائد وغیرہ معلوم کرݨ کیتے سکھیاں ویندن۔

غیر ملکی زباناں دے لفظاں دی درآمد برآمد دا ٻہوں وݙا ذریعہ ہُݨ وی تجارت ہے ۔ تاہم آمد و رفت دے ذرائع ، رسد و رسائل دے واسطے اَتے ابلاغ عامہ دے وسائل ٻہوں وی ہن تے قسم و قسم دے وی ہِن تے تیزی نال کم پے کریندن ۔ چوݙویں صدی ہجری دے دوران بعض تاریخی تے سیاسی انقلاب ایجھے وی آئن جو ملکاں دے ٹوٹے ٹوٹے تھی ڳئین۔ ایں تقسیم وچ ہک زبان دے ٻولݨ والیاں دا ڈھیر سارا حصسہ ٻے ملک دو لڳا ڳئے ، تے تھوڑا جیہاں حصّہ ٻے ملک وچ رہ ڳئے ۔ تھوڑی تعداد وچ رہ ونجٖݨ والیاں کوں اپݨے مٹ ونجٖݨ دا ݙر پے ڳئے۔ ایں ڳالھوں کہیں وݙی ہمسایہ زبان دا دامن پکڑ تے ایندا سہارا گھنݨ شروع کر ݙیوݨ دا رواج پئے ڳئے بلکہ آکھݨ والے تاں ایہ وی آکھدن جو او غیر زبان خود انھاں دی زبان دا انگ ہے ۔ لہجہ ہے ، نہ تاں انھا ں دی زبان بے حیثیت تھی تے رہ ونجٖے ۔ہُݨ ہک ملک کنوں ݙوجھے ملک وچ ونجٖݨ دے مواقع زیادہ پیدا تھیندن ۔ شاید ایں ڳالھوں ہر کوئی اپݨی زبان تے تہذیب کوں قائم تے دائم رکھݨ ضرور سمجھدے، اَڄ کل اپنائیت تے سنگت ساتھ دی بجائے غیرت تے مخالفت دا رُجھان پیدا تھیندا ویندے ، ایہ ڳالھ ہر لحاظ نال چنگی کائنی ، بلکہ اَڄکل ساری دنیا وچ فساد پھیلݨ دی دیر اِی نھیں لڳدی، چنانچہ ٻہوں سارے دانشوراںتے بے لوث محققیں فیصلہ کیتے جو دُنیا اُتے امن و سکون نال رہوݨ تے جنگلاں کنوں محفوظ رہوݨ کیتے ہک ٻئے دے قریب تھیووں تے علم لسانیات کوں عام کرݨ دی کوشش کروں کیوں جو جے توڑیں انسان ہک ٻئے دے قریب نہ تھیسن تے علم لسانیات کوں عام نہ کریسن او توڑیں نہ او باہمی اعتماد دی فضا قائم کر سڳسن اَتے نہ احترام آدمیت اَپݨے آپ کوں سِکھا سڳسن ، ایں سمجھو جو ہر انسان ݙوجھے انسان دے قریب تاں اِی آ سڳسی، جیکر مخالف طبقے یا ملک ہِک ٻئے دی ٻولی کوں سمجھݨ ، بلکہ عام لسانیات دے اصولاں تے قانوناں کنوں واقف تھیون۔

جہڑا کوئی غیر ملکی زبان سکھدے تاں او اُوں زبان دے لفظاں کوں پڑھدے سِکھدے تے ورتیندے تے محاوریاں تشبیہاں تے اَکھاݨاں دے اصل روپ کوں ݙیکھدے تے اُنھاں دے طفیلوں مخالف زبان دے لوکاں دے جذبیاں ، خیالاں بلکہ قولاں کوں چنگی طرح پہچاݨ گھندے ۔ ایں اعتبار نال ݙٹھا ونجٖے تاں انسان دا انسان کوں سمجھݨ دا ایں کنوں بہتر کوئی طریقہ کائنی ۔ اپݨی زبان کوں سب کجھ سمجھ گھنݨ ٹھیک کائنی ۔ ٻنھاں لوکاں دیاں زباناں سِکھݨ نال اساݙی زبان گندی نھیں تھیندی بلکہ ایں طرح زباناں ترقی کریندن تے انھاں کنوں پرے رَہوݨ اپݨی زبان کوں محدود کرݨ بلکہ اوکوں مار چھوڑݨ والی ڳالھ ہے ۔ انگریزی زبان کوں اَڄ وݙی زبان آکھیا ویندے کیوں جو ایں زبان ہر ٻئی زبان کنوں آزادی نال الفاظ گھدن، بھاویں جو ایہ ٻئی زبان انگریزاں دے غلاماں دی اِی ہئی ۔ حالانکہ ایندے قواعد زبان بے اصولے ہن ۔ تاہم ایہ زندہ زبان ہے ۔ علمی ادبی زبان ہے ۔ وسیع ترین زبان ہے تے عالمگیر حیثیت دی مالک بݨ چکی ہے ۔ ایں کنوں معلوم تھیا جو زباناں دی زندگی اَتے مقبولیت دا انحصار ایں ڳالھ تے ہے جو ایہ زبان ٻنھاںزباناں کنوں الفاظ تے تراکیب حاصل کرݨ وچ فراخدلانہ رویہ سکھیندی ہے ۔ علم والے لوک مختلف زباناں دا مطالعہ کرتے سانجھیاں قدراں تے روایتاں دا اتے سانجھے طرزِ فکر و عمل دا کھوج کڈھ تے انسان کوں انسان دے زیادہ قریب گھن آنݨ دی کوشش کریندن جیکر ایں نہ کروں تاں دِلاں دے فاصلیاں کوں ودھاوݨ والی ڳالھ کریندوں۔

اساں ست سمندر پار دی زبان کوں تاں سِکھوں تے اوندے نال رابطہ رکھوں ، پر ہمسایہ زباناں کوں چنگا نہ سمجھوں تے نہ کوئی رابطہ رکھوں ۔ ایہ خود پرستی ہے ، اساں شہر والے تاں وستیاں دی زبان کوں وی گنوار تے جٖٹّاں دی زبان سمجھدے ہیں ۔ حالانکہ او وی تاں اساݙی زبان ہے ، حالانکہ کوئی ٻولی کہیں ٻولی کنوں گھٹ نھیں ہوندی ۔ ہر زبان وچ علم و حکمت اَتے انسانی تجربات دے بے شمار خزانے موجود ہن ۔ ایں وقت انساناں دے اندر جہڑا ہک عالمگیر اضطراب پاتا ویندے ۔ ایندی ہک وجہ ایہ وی ہے جو ہر انسان آپݨی کلھم کلھی ذات دے خول وچ بند ہے ۔ اَتے ایں کنوں ٻاہر نھیں آوݨ چہندا ۔ ایہ تاں اوہا ڳالھ ہے جو آدمی آپݨے آپ کوں لوہے دے پنجٖرے وچ بند کر ݙیوے تے وَل دھاڑ دھاڑ کرے جو میں بند ہاں ۔ میݙے کولھ کوئی ٻندا وی نھیں۔

اَجٖکل سائنسی دور ہے ، سائنسی ایجاداں وی ٹھیک ہِن ، پر انسانی قدراں وی ضروری ہِن ۔ محض مشیناں انسانی زندگی دا مداوا کائنی ۔ اَڄ ضرورت ہے جو اساں علم لسانیات دو ٻئی وی توجہ کروں ۔ یونیورسٹیاں وچ علم لسانیات دے شعبے کھولوں تے اپݨی زبان دا اَتے ٻنہاں زباناں دا سائنسی انداز وچ تے زیادہ گہرائی دے نال مطالعہ کروں تے تحقیقی کم کروں۔

نیز زباناں دے دانشوراں سرائیکی زبان دے بارے ڈھیر کجھ کم کیتے محض ایں خاطر جو اُنھاں کوں پتہ لڳ سڳے ۔ جو ایں زبان دے ٻولݨ والیاں دا مزاج کیہو جیہا ہے ۔ اندازِ فکر کیویں ہے لبکہ ایں زبان دے ٻولݨ والیاں دی تہذیبی سطح دی بلندی یا پستی کِیں حد توڑیں ہے ، تے ایں طرح کجھ نتیجے برآمد کریندن، غیر زباناں دے دانشوراں سرائیکی زبان دے بارے ڈھیر کجھ کم کیتے ۔ محض ایں خاطر جو انھاں کوں پتہ لڳ سڳے ، جو ایں زبان دے ٻولݨ والیاں دا مزاج کیہو جیہا ہے ۔ اندازِ فکر کیویں ہے بلکہ ایں زبان دے ٻولݨ والیاں دی تہذیبی سطح دی بلندی یا پستی کَیں حد توڑیں ہے تے ایں طرح او کجھ نتیجے برآمد کریندن۔ او لفظاں ، ترکیباں ، محاوریاں تے اَکھاݨاں کنوں ٻہوں کجھ ڳالھیں اخذ کریندن تے اپݨیاں معلومات وَدھیندن تے انسانی فطرت دی ٹوہ کڈھیندن۔

علم لسانیات دی ایہا اہمیت تھوڑی کائنی جو ایہ او علم ہے جہڑا زبان دے حوالے نال تہذیبی ، علمی اَتے اخلاقی سطح کوں واضح طور تے سامݨے رکھ ݙیندے اَتے قومی کردار کوں بے نقاب کر ݙیندے ، خاص طور تے محاوریاں تے اَکھاݨاں دے وچ تاں پوری قوم دے مزاج دا عکس آ ویندے، تے زبان دا مطالعہ انسان دا مطالعہ بݨ ویندے۔

(ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب’’سرائیکی دیاں مزید لسانی تحقیقاں وچوں)

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء