’طارق مونجھاں ماندیاں مونجھاں

طارق غم دا کوئی غم کائینی

وَل آسِن غم خوار جیہاڑے

پچھلی صدی دے اویل دو دید بھنوائوں تاں کوہ سلیمان دی کچھ وچ رہوݨ والے بلوچ ہتھیار کوں ہر اَوکھ دا داروں سمجھدے ہَن ۔ ایں زمانے (1)کھوہ وستی دلیل شاہ صدر دین (2)وِچ بخشݨ خان کھوسہ(3)دے گھر اَکھ کھولݨ والے احمد بخش ہوش سنبھالیا تاں اوندے ہتھ وچ ہتھیار دی جا قلم ہا ۔ دیرہ غازی خان دے مہاندرے شاعر نور محمد سائل اے ہتھ آپݨے ہتھ وچ گھدا تاں او احمد بخش توں احمد خان طارق دے رُوپ اِچ سامݨے آیا (4)

احمد خان طارق ادبی دنیا وچ پیر پاتا تاں سرائیکی وسیب نال ڳنڈھیے ڳانڈھے دی وجہ توں ایں کلام سُݨݨ والیں دے دِل موہ گھدے ۔ ایہا وجہ ہے جو اے ناں چودھار سُنڄاتا ونڄݨ پئے ڳیا ۔ جیویں جو اقبال سوکڑی لکھدن:

’’کہیں زبان اِچ اوندا ادب اپݨے وسیب دی معاشی ، معاشرتی تے ارتقائی تبدیلی دے نال نال مختلف صورتیں وچ سامݨے آندے ۔ ہر زبان اِچ ہک نہ ہک ایہو جھیاں شاعر موجود ہوندے جیڑھا آپݨے کلچر ، وسیب تے اُدھڑ دے ہوئے تہذیبی ورثے دا محافظ بݨ ویندے تے او شاعر اپݨے ہمعصر شاعریں وچوں ہمیشہ وکھرا ہوندے ۔ طارق صاحب ایں طرحاں ہُݨ اپݨے ہمعصر شاعریں کولوں قد آور نظر آندن۔ کیوں جو اُنھاں ݙوہڑے دی متروک تھیندی ہوئی صنف کوں نواں رنگ بخشے۔‘‘ (5)

احمد خان طارق دی شاعری وچ ݙوہڑے دی روایتی صِنف کوں نویں رنگ تے نویں اَنگ نال پیش کریندیں ہوئیں اے ݙسا ݙتا ڳیا جو ایں صِنف وچ جدید دور دا ہر موضوع سامݨے آ سڳدے ۔ زبان تیں قدرت تے نویں روایت قائم کرݨ دا شعور رکھݨ والے ایںشاعر دے کلام وچ مونجھے ماندے دِل دی کہاݨی کوں وَیݨ دا انداز ݙیوݨ دی روایت کوں تروڑ کے دردمندی دا مِٹھا مِٹھا احساس ݙیواوݨ دی کوشش صاف نظر آندی ہے:

آ چال چنور دے نام سݙائوں سݙ سݙ سُݨوائوں متاں مال ولے

کر جھوک وسوں وسوں واݨ اندر ، در بھاݨ وسائوں متاں مال ولے

توں ونجھلی پُھوک میں کُوک کڈھاں رَل شور مچائوں متاں مال ولے

انہاں طارقؔ بَر تھئے بھاݨیاں دے دَر کھول کھڑائوں متاں مال ولے

ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر ݙوہڑے دے حوالے نال احمد خان طارق کوں بخت فقیر تے پُر درد جھئیں وݙے شاعریں دا ہم پلہ آکھیے (6)اوئیں ݙوہڑے دے چار مصرعیں دے حوالے نال چار موضوع ’’فطرت، عشق ، وسیب تے تصوف‘‘ طارق دے کلام وچ سنڄاپوں ݙسدن۔(7)۔ کئی واری معمولی لفظیں تے اشاریں وچ اینجھی پتے دی ڳالھ سامݨے آندی ہے جو سمجھݨ والے بے خود تھی تے رہ ویندن۔ اے اشارے اینجھے صاف تے مطلب اینجھاں واضح ہوندے جو دل تے دماغ ݙوہائیں متاثر تھیندن ۔ کئی واری غم وچ ٻݙے لفظیں کوں خوش خوش لہجے وچ پیش کرݨ بارے طارق خود آکھیے:

میں کیا شاعر یا حاتم کوئی کیا دان کرینداں لفظیں تیں

سب لفظ نماݨے مونجھ ٻݙے کیا بھال کرینداں لفظیں تیں

جو لکھڑیں لفظ لکھیج ڳئے ٻیا کیا لکھوینداں لفظیں تیں

کوئی طارقؔ پُوݨے پا ݙیندے میں قلم پھرینداں لفظیں تیں

احمد خان طارق دا کلام نہ ہک صِنف تئیں محدود ہے تے نہ ہک طبقے کیتے لکھیا ڳئے ۔ بے شک ݙوہڑہ تے طارق لازم تے ملزوم ہن ۔ بھل غزل تے کافی دے رنگ وی نویکلے ہِن ۔ ایویں طارق دا کلام ہرطبقے کیتے ہے تے ہر طبقے وچ مقبولیت رکھیندے ۔ ایہا وجہ ہے جو ایں فقیر منش شاعر دا حلقہ احباب خاصا کِھنڈیا ہوئے جیندے وچ امیر غریب یا پڑھیے اَݨ پڑھیے دی کوئی قید کائینی۔

اشو لال دے لفظیں وچ:

’’سندھ دریا دی سیڑھ نال طارق سرکار دا ݙوہڑا سفر کریندا ہویا ہر سرائیکی ٻولݨ والے طبقے دی نمائندگی کریندے جو ہر کوئی اپݨے مزاج دا ݙوہڑا ڳاندا ٻیٹھا ہوندے ۔ اینویں انہیں دی غزل ، رُباعی ، گیت تے نظم وی اپݨا ثانی نئیں رکھدی‘‘۔(8)

ݙوہڑے دے قالب توں ہٹ کے طارق دی غزل دو دید بھنوائوں تاں پتہ لڳدے جو اِتھاں وی رَل وسدیں دے ݙکھ درد دا روںرووݨ پِٹݨ وچ نئیں ݙسایا ڳیا بلکہ اڳونہیں قدم چاوݨ تے منزل تئیں اپڑݨ دا حوصلہ ݙیوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جیویں جو ہک غزل دے شعر ہِن:

بے سُدھ من تاریں دے کیتے ہوندِن کار تھٻاکے

نیندِن پار تھٻاکے ، آندِن گِھن اُروار تھٻاکے

ساتھ سنداری جے نئیں ݙتا تیݙا منزل تانڑیں

ہمت کر ، کُل مݨ دریا تئیں ہِن ݙو چار تھٻاکے  (9)

احمد خان طارق دے مزاج وچ پاتا ونڄݨ والا عجز ، شعری ونکیاں وچ وی ایں طرحاں ظاہر تھیندے جو حیاتی دے کئی مشاہدے نِتریج کے سامݨے آ ویندن۔ پورے کلام وچ اینجھی سرمستی پاتی ویندی ہے جو وجدانی کیفیت پیدا کر ݙیندی ہے ۔ اے شاعری قاری یا سامع کوں ݙو طریقیں نال متاثر کریندی ہے ہک تاں ذہن وچ لفظیں دے معنے گھر کر ویندِن تے ݙوجھا لفظیں دی اے کھیݙ ڈھیر سارے خیالیں دا موجب بݨ ویندی ہے ۔ موقعے دی مناسبت نال ورتیے ڳئے اے لفظ ایں انداز نال پیش کیتے ویندن جو کئی لفظیں دے خاص مفہوم نویں فرہنگ تیار کرݨ دی دعوت ݙیندِن ۔ عام ٻول چال دے لفظاں دی کثرت دے نال نال روزمرہ تے محاورہ دے ورتارے کوں اپݨے مخصوص رنگ وچ رنگݨ دا فن تاں طارق خوب ڄاݨدے ۔ ایندے علاوہ وسیب دی کہیں چُنڈ وچ ورتیے اینجھے لفظ وی ایں کلام دا حصہ ہِن جیڑھے ہمسایہ زباناں دے حوالے نال وی سنڄاتے ویندن ۔ احمد خان طارق دے لفظاں دے ورتارے کوں مجاہد جتوئی ہک نویکلے اَنگ نال ݙٹھے:

’’طارق سئیں دی شاعری تاں او ہے جیرھی سطریں تے اَکھریں وچ لکھی نظردی اے جینکوں ہر کوئی پڑھ سڳدے ۔ پر طارق سئیں دی شاعری دی ٻئی قسم او وی ہے جیرھی سطریں تے اَکھریں دے وِچاک بغیر لکھی ہوئی نظردی اے ۔ اینجھی شاعری کوں پڑھݨ سانگے قاری دا باذوق ہووݨ ضروری اے۔ ‘‘ (10)

احمد خان طارق دی شاعری دا قاری ایں ڳالھ دا اِدراک رکھدے جو ایں کلام وچ خلوص ، سادگی ، سچائی تے اُستادانہ مہارت دا عکس واضح نظر آندے ۔ سرائیکی زبان دا مِٹھاج ، سوز وچ ٻݙیا لہجہ ، تصوف دی خاص جھلکی ، بحر دی روانی تے ترنم دے خاص سُر وی سُݨݨ تے پڑھݨ والیں کوں آپݨی گرفت وچ گھن گِھندن۔ طارق دے کلام وچ پورے ماحول دیں مونجھیں تیں وی ایں طرحاں ڳوڑھی نظر پاتی ڳئی ہے جو کئی واقعے کئی پڑھݨ والیں کوں اپݨی حیاتی دا پچھاواں لڳدِن:

ہر کہیں کو ںاپݨے پیار دی ہے سب یار منیندیاں ودین

اے مونجھاں مٹھڑے ماݨھوں دیاں ہتھ پکڑ ٹُریندیاں ودین

کئی قاصد کاں تھل کیݙو آئے خود آپ سݙیندیاں ودین

میں ہک نئیں طارق سو سسیاں تھل پُنل ڳولیندیاں ودین

مونجھیں تیں مونجھا تھیوݨ تاں فطری ڳالھ ہے بھل مونجھیں کوں روڳ بݨا گھنݨ کوں احمدخان طارق دے کلام وچ اہمیت ݙیوݨ دی بجائے سوچ کوں مثبت رنگ ݙیوݨ دی ترغیب ݙتی ہے ۔ طارق دی ہک کافی دا رنگ ݙیکھو جتھوں پتہ لڳدے جو ساہ نکلݨ جھئیں حالت تھی ونڄݨ دے باوجود وی رووݨ یارُواوݨ ہاں نئیں تھیندا:

ایں چُپ چاپ ݙسدے خیالیں دے ولدے

ایں محسوس تھیندے جیویں ساہ نکلدے

مگر کیوں ݙساواں میݙا ہاں تاں ہلدے

اوندا ہاں ہلانواں میݙا ہاں نئیں تھیندا

میں رونواں روانواں میݙا ہاں نئیں تھیندا

پروفیسر شریف اشرف دی تحریر وچ احمد خان طارق کوں سرائیکی تہذیب تے زبان دا ہک اُداس حُسن کار آہدیں ہوئیں اے وی لکھیے جو سنجیدہ غور تے فکر کرݨ والے حلقے ݙکھ تے نا اُمیدی دے باریک فرق کوں سامݨے رکھن تاں انھیں کوں طارق دے کلام وچ ݙونگھے غم دے ہوندیں ہوئیں وی زندہ رہوݨ دا بھرواں جذبہ اپݨی کامل سالمیت دے نال نال چودھار کھنڈدا تے ودھ توں ودھ تھیندا ہویا مِلسی۔(11)

مُدعا ڳالھ دا احمد خان طارق دی پہلی تخلیق ’’گھروں در تانڑیں‘‘ تو ں گِھن کے آخری شعری مجموعے ’’میں کیاں آکھاں‘‘ تئیں دو دید بھنوائوں تاں ہر کتاب وچ اے ڳالھ کُھل کے سامݨے آندی ہے جو طارق دے کلام وچ مونجھ دے موضوع کوں خوش خوش لہجے وچ پیش کرݨ دا جیڑھا تجزیہ کیتا ڳئے او ایں کلام دے نرم ، مٹھڑے تے چسولے لفظیں دے پچھوں ہک درد مند دِل دے اندر دی کہاݨی ہے جتھاں ماندیاں مونجھاں نال نال ٹُردین تے اِنھیں مونجھیں دا داروں وی مونجھاں اِی ہِن ۔ جیویں جو ایں غزل دے شعر ہِن:

کملی کرݨے کیا مونجھیں دا

مونجھاں آپ دوا مونجھیں دا

مونجھاں مونجھاں آہدے ہاسے

شوق ہا ڄمدوں لا مونجھیں دا

مونجھاں ڄاݨن یا سئیں ڄاݨن

ساکوں کیا چِنتا مونجھیں دا

طارق مونجھاں ماندیاں مونجھاں

حافظ آپ خدا مونجھیں دا

 حاشیے تے حوالے 
1۔                                     احمد خان طارق دے ڄمݨ دا زمانہ ویہویں صدی دا تریجھا ݙہاکا ݙسیا ویندے۔ سجاد حیدر پرویز دی مرتب کیتی ’’ڈائریکٹری سرائیکی مصنّفین وچ ’’1924ء‘‘ درج ہے جݙاں جو اکادمی ادبیات پاکستان توں چھین والی ’’اہل قلم ڈائریکٹری‘‘ وچ ’’1933ء‘‘ لکھیا ڳئے۔

2۔                                   علی یاسر(مرتب)، اہلِ قلم ڈائریکٹری ، اسلام آباد: اکادمی ادبیاتِ پاکستان ، 2008ء ، ص17

3۔                                   سجاد حیدر پرویز (مرتب)، ڈائریکٹری سرائیکی مصنّفین ، (مظفرگڑھ) : مجلس سرائیکی مصنّفین پاکستان ،1993ء، ص69

4۔                                   سجاد حیدر پرویز ، سرائیکی ادب : ٹور تے پندھ ، مظفرگڑھ : مجلس سرائیکی مصنّفین پاکستان ، 1994ء ، ص427

5۔                                   اقبال سوکڑی ، ݙوہڑے دا پہلا تے آخری شاعر ، مشمولہ ’’متاں مال ولے‘‘ از احمدخان طارق دیرہ غازی خان : دبستانِ سحر، 1995ء، ص22

6۔                                  نصراللہ خان ناصر ، ڈاکٹر ، سرائیکی شاعری دا ارتقاء، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ،2007ء، ص46

7۔                                   حمید اُلفت ملغاݨی ، لکھت تے لکھاری ، ملتان: سرائیکی ادبی بورڈ ،2003ء ، ص210

8۔                                  اشو لال ، ہک مکمل شاعری ، مشمولہ ’’ہتھ جوڑی ڄل‘‘ از احمد خان طارق ، شاہ صدر دین (ڈیرہ غازی خان) : سوچ سُنڄاݨ سرائیکی سنگت،2005ء،ص12

9۔                                  فیض بلوچ ، سرائیکی شاعری اِچ غزل گوئی ، ملتان: مشعل ادب ،2003ء ، ص45-44

10۔                              مجاہد جتوئی ، جتھاں طارق دڑکے نہ ہونون، مشمولہ ’’ہتھ جوڑی ڄل‘‘ از احمد خان طارق ، ص14

11۔                                 شریف اشرف ، پروفیسر ، سرائیکی تہذیب اور زبان کا ایک اُداس حسن کار ، مشمولہ ’’میکوں سی لڳدے‘‘ از احمد خان طارق ، شاہ صدر دین (ڈیرہ غازی خان) : سوچ سُنڄاݨ سرائیکی سنگت ، 2001ء ، ص17

 حوالہ 
لکھّت ویورا، ڈاکٹرحمیداُلفت ملغاݨی ،چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان