سرائیکی اِچ نثری لوک قصّے دی روایت

ابتدائیہ 
یونانی دانشور قصہ گوئی کوں شاعری تے موسیقی دی دیوی کنوں وی ڈھیر قدیم قرار ݙیندن۔جینویں قصہ گوئی کوں ݙوجھے فنونِ لطیفہ تے زمانی برتری ہے ساڳی حیوانی کہاݨیاں وی ݙوجھے قصے کہاݨیاں کنوں اُچا پدھررکھیندیاں ہن۔انہاں کہاݨیاں دا منُڈھ تݙہاں ٻدھیجا جݙاں انسان جنگلاں ، غاراں ،دریاواں دیاں کندھیاں اُتّے زناوریں ریت زناوریں دے نال حیاتی ہنڈیندا ہئی۔ جنگل دے اوں حیوانی معاشرے وچ انسان دی حیثیت وی زناور آلی ہئی ۔ او اپݨے آپ کوں ݙوجھے زناوریں کنوں ڈھیر سیاݨا تے طاقتور سمجھدا ہئی۔ڈھڳ سارے زناور اپݨی جبلی خصوصیات کارݨ انسان کنوں اُتر منگدے ہِن ۔ انسان کجھ زناوریں تے پکھیاں کنوں ہیݨا پوندا ہئی او زناوریں دا شکار کریندا ہئی تے کݙاہیں خود زناوریں دا شکار بݨ ویندا ہئی ۔ انسان کوں خوراک ، رہائش تے سکھ سہولت کیتے زناوریں دا متھاج تھیوݨا پوندا ہئی ۔ زناوریں نال گھاٹا سانگا اوندی حیاتی کیتے ضروری ہئی۔ 

 بقول ڈاکٹر گیان چند: 
’’وحشی انسان کو انسان اور حیوان میں کوئی بڑا فرق نہ دکھائی دیتا تھا۔ بعض جانور اس سے کہیں زیادہ قوی اور پُر شکوہ تھے۔ اکثر اس سے تیز چل یا اُڑ سکتے تھے ۔ بعض کی بصارت اس سے کہیں تیز تھی تو اکثر کی قوتِ شامہ بے پناہ تھی ۔ انسان کا عقیدہ تھا کہ بدروحیں اور بعض دیوتا بھی جانوروں کے جامے میں انسانوں کے درمیان آ کر رہتے ہیں ۔ اکثر قبائل میں حیات بعدِ ممات یا تناسخ ارواح کا تصور تھا ۔ اس لئے جانوروں کو انسانی روح اور انسانی اوصاف سے متصف کر دیا جاتا تھا ۔ بعض اوقات یہ خیال ہوتا تھا کہ مرحوم بزرگ ، آبائو اجداد آنجہانی گرو حیوانات کے لباس میں ہماری رہنمائی کو آتے ہیں ۔ اسی لئے انسانوں میں غیب داں پرندوں ، انسانوں سے زیادہ عاقل قوتوں اور لومڑیوں وغیرہ کی تخلیق کی گئی ہے ۔ حیوانات کی حکایتوں میں اکثر حیوان انسان کو اخلاقیِ سیاست اور حکمتِ عملی کا درس دیتے دکھائی دیتے ہیں۔‘‘(1)

انسان جیویں جیویں عقل و دانش دیاں پوڑیاں چڑھدا ڳیا ۔ او اپݨے ماحول ، فطرت دے نظارے تے وکھو وکھ حادثاں تے غور و فکر کریندا تے انہاں دی تشریح تے توضیح کرݨ دی کوشش کریندا ریہا ۔ قدیم انسان دی سوچ دا اِسے ڈھنگ ’’اساطیر‘‘ کوں جنم ݙتا۔انہاں اساطیر وچ حیوانات دی مرکزی اہمیت بݨ ڳئی ۔ انسان بعض زناوریں نال کجھ خصوصیات جوڑ ݙتیاں۔ شینہہ ، چیتا ، ہاتھی ، نانگ تے مگر مچھ جیہے زناور اپݨی ڈھڳ ساری طاقت تے ہیبت کاݨ قابل پرستش بݨ ڳئے ۔ لومبڑی ، ناہر ، گِدڑ ، ٻلی ، اُلّو تے کاں جیہے زناور وی اپݨی ذہانت ، عیاری تے مکاری دی وجہ توں نشابر ، پدھر تے آ ڳئے ۔ قدیم انسان کیوں جو چھوٹے چھوٹے قبیلیاں تے خانداناں وچ ونڈیا ہویا ہئی ۔ جنہاں دے وچکار رابطہ نہ ہئی تے خیالات اَتے نظریات دا وٹاندرانہ کر سڳدے ہن تاں او اپݨی اپݨی عقل تے دھیان دے مطابق ڳالھیں ڳنڈھ جوڑ گھندے ہن ۔ ایندا نتیجہ ایہ نکلیا جو ہکو زناور بارے وکھو وکھ قبیلیاں وچ وکھو وکھ نظریات تے آکھاݨ بݨ ڳئے ۔ وکھو وکھ وسواس تے وہماں کاݨ ہک جانور ہک قبیلے کیتے قابلِ پرستش بݨ ڳیا تے ݙوجھے کیتے قابل نفرت۔

سرائیکی وسیب وچ وی ایہا ڳالھ نتری، جوجیݙے اوندے وسیبی زناور ہن تے انہاں دیاں اَکھیں دے سامݨے راہندے ہن انہاں دیاں خصلتاں کوں ݙیکھ پرکھ تے انہاں بارے اپݨے نظریات قائم کیتے تے انہاں کوں اپݨیاں ڳالھیں تے کہاݨیاں وچ شامل کیتا ۔ تخیلاتی انداز وچ اُنھاں نال ڳالھیں کیتیاں تے اُنھاں دی زبانِ حال نال اُنھاں کنوں ولدی گھدی تے وَل انہاں ڳالھیں کوں اوں اپݨے قصے کہاݨیاں وچ ورتیا ۔ کئی کہاݨیاں وچ ایہ کردار علامتی انداز وچ وی نشابر تھیندن ۔ ایہ زناور ، بادشاہ ، وزیر، سپہ سالار ، مکاراں تے دغا باز لوکیں دے علامتی کردار بݨ تے سامݨے آندن۔

لوک کہاݨی نہ چھڑی ہر زبان دی محبوب تے چسولی ترین صنف ہے بلکہ تے عالمی ادب وچ ایندا مقام تے پدھر ٻہوں اُچیرا ہے ۔ چس دے حوالے نال کوئی ٻئی صنف ایندا مقابلہ نئیں کر سڳدی ۔ انسان فطرتاً کنیں کنوں چس چاوݨ آلا ریہے۔ موسیقی، پکھیاں دے چلکار تے آبشاریں دے گھمکار اَتے قصیاں دی چلت اونکوں ہکو سنویں چس ݙیندی ہے ۔ قصیاں دی ایہا چلت تے چس انہاں کوں ہمیش ہر دور تے ہر فرد بھل او وݙا ہووے یا نِکا اپݨے جادو دے اثر وچ گھدی رکھیے ۔ تہوں تاں قصہ شروع تھیوے تاں اے مداری ریت سڄے پیر دی مٹی نئیں ہلاوݨ ݙیندا تے کہیں نشے آلی کار بندے کوں اپݨی تنوار تے مستی وچ مست رکھیندے ۔

آرزو چودھری اپݨی کتاب ’’داستان کی داستان‘‘ وچ لوک کہاݨیاں دی تعریف کریندے ہوئے  رچرڈ برٹن دے مطابق لکھدین:

ترجمہ :                                   ’’کہاݨیاں ساری دنیا کوں پیاریاں ہِن۔‘‘(2)

ایں جڳ مشہوری تے چس کاݨ عالمی ادبیات دے دربار وچ کہاݨی ۔ اُچی گدی تے ٻیٹھی نظردی ہے ۔ آکھیا ویندے جو قصہ گوئی دا فن اتنا اِی قدیم ہے جتنا جو نطق انسانی ، انسان جݙاں کنوں ایں بھید بھری تے گھمݨ گھیر آلی دنیا وچ اَکھ بھالی تاں قصے کہاݨیاں ، لولیاں بݨ تے اینکوں لُݙیندیاں تے چساں چویندیاںریہاں ہَن تے اوندے دِل و دماغ کوں پُر سکون رکھیندیاں تے نویں جہان ݙکھیندیاں ریہاں ہِن۔

انسانی تہذیب قصولیاں دے گھنگھوٹیاں تے لوݙیاں وچ جھوٹے کھاندے ہوئے سڄاک تھئی ہے اَتے سبھے فن انہاں قصیاں کہاݨیاں دے ڳڈ جوان تے ڳبھرو تھئے ہن ۔ لوک کہاݨیاں انسان دیاں سنگتی ساتھی اِی نئیں بھل ہم راز وی ہِن۔ انہاں نال انسان دے ڄمݨے ، پرنے تے مرݨے تئیں دا ڳوڑھا سانگا ہے ۔ ایندا منڈھ پہلے انسان کنوں ٻدھیجا تے ایندا اَنت چھیکڑی انسان نال تھیسی ۔ قصے کہاݨیاں انسان دے نال اِی جنت کنوں ایں دھرتی تے آیاں بھل اے مونڈھی کہاݨیاں سبھے الہامی تے غیر الہامی مذاہب دیاں کتاباں وچ وکھو وکھ طریقے تے رنگ ڈھنگ نال سُݨایاں ڳیاں ہِن۔انسان دنیا وچ جتھاں جتھاں وی پُڄا کہاݨیاں اوندے نال نال پندھ کریندیاں رہیاں تے ہر جاء اوندیاں نویاں نویاں کہاݨیاں نِسردیاں تے اُسردیاں رہیاں۔

ایران ، فلسطین، چین ، یونان  عرب  ،عراق ،مصر ،ہندوستان تے دنیا دیاں سبھے قدیم تہذیباں اَپݨیاں جھولیاں وچ قصے کہاݨیاں دا ہک ٻہوں وݙا سمل رکھیندیاں ہِن۔ کہاݨی دا نسرݨ تے ، اَتے تاریخ دی کہاݨی نسل انسانی نال جُڑی ہوئی ہے۔ ایں سانگوں ایہ کہاݨیاں اپݨے اندر قدیم دور دے بے شمار زریں نقوش رکھیندن۔

ہر تہذیب دے نمائندہ قصے کہاݨیاں اپݨا خاص منہ متھا رکھیندیاں ہِن ۔ پر وَل وی انہاں دے انوکھڑے پن دے باوجود دنیا دیاں کہاݨیاں ساڳی ہوندن۔

مافوق الفطرت عناصر ، عجیب الخلقت اَتے ون پونے زناور ، ٻولݨ آلے پکھی ، ہوش اُݙاوݨ آلے جادو ، رومانی ماحول ، جنسی چساں ، انوکھڑے مہمان تے ناقابلِ یقین واقعات … عالمی لوک کہاݨیاں دے سانجھے عنصر ہِن۔ تھولی ٻہوں ونڈ ویتر دے باوجود چس تے مزہ ہر کہاݨی دا ہکو سنواں ہوندے۔

لوک کہاݨیاں اتفاق نال کہیں وہم یا وسواس ، سماجی رشتے ناطے ، ذاتی کارنامے یا کہیں خاص واقعے کاݨ ڳالھ دا بیج گݙیج ویندے ۔ ڄڑھ نکلدی ہے ، ٻوٹا نِسردے ، چھنگائی تھیندی ہے تے ٻوٹا اُسرتے ہک وَݨ بݨ ویندے۔ ایں دوران جیکراہیں اوندیاں لغراں کپ گھدیاں ونڄن تاں اتھائوں نویاں نکل آندن ۔ جے ٻیاں مثالاں ݙتیاں ونڄن تاں آکھیسوں جو لوک کہاݨیاںہک فقیر دی گودڑی وانگوں ہِن ۔ جیندے وچ ڈھڳ ساریاںدالیںپیاں ہِن تے سبھے دالیں دے نال نال ٹکر دے بھورے رَل ڳئے ہِن ۔ یا آکھو لنگر دی حلیم دی دیگ ہے جیڑھی چڑھی کھڑی ہے ۔ جیندے وچ جیڑھا کجھ لبھے گھن تے سٹ ݙتاسے ۔ جَؤ ،ٻاجرہ ، مُنگ ، مٹر ، کݨک ، تل ، چاول ، دال ، وسل ،تے کھاوݨ دی ہر کچی جنس ، جئیں ایندے وچ جتی پا ݙتی پکدی پئی ہے کہیں پاݨی پاتے تے کہیں ٻالݨ ، کہیں محنت کیتی ، کہیں کڈھیا اَتے کہیں ورتایا ایہ سبھ اینویں چالو ہے پر کہیں کوں ایہ پتہ نئیں جو دیگ کیں چڑھائی ۔ کݙاں چڑھی ، ایندے وچ ہر جنس کتنی پئی تے کئیں پاتی ۔ لوک کہاݨیاں دے بݨݨ بݨاوݨ دا بھانویں پتہ نہ ہووے انہاں دے سُݨݨ سُݨاوݨ مقصدیت تے اہمیت دا ہر کہیں کوں پتہ ہے۔ اے ساکوں وقتی طور تے چس چویندیاں ہِن تے ماضی دی سیرکرویندیاں ہِن تے مستقبل بینی کیتے ہک طلمسی شیشے دا کم ݙیندیاں ہِن۔

سعید احمد اپݨی کتاب ’’داستانیں اور حیوانات ‘‘وچ لوک قصیاں دی اہمیت بارے لکھدن:

’’داستانوں (لوک کہانیوں) کے علامتی مطالعے کا مقصد ادب (اور زندگی) کے بیش بہا خزانوں کی بازیافت کی کوشش ہے ۔ جنہیں ہم اپنی بے اعتنائی اور کج فہمی کے باعث کہیں دفن کرکے بھول گئے ہیں۔ نام نہاد ترقی پسندی اور مادہ پرستی کی روش نے سنہرے ماضی سے ہمارا رشتہ منقطع کر دیا ہے ۔ نئی روشنی کی چکا چوند نے ہم سے بصارت ہی نہیں بصیرت بھی چھین لی ہے ۔ آج مغرب کی کورانہ تقلید کے باعث ہمارے بیشتر تعلیم یافتہ لوگ پرانی چیز کو فرسودہ اور فضول سمجھتے ہیں۔ قدیم ادب اور خصوصاً داستانی ادب کو گردن زد نی اور سوختنی قرار دینا ایک فیشن سا بن چکا ہے جبکہ ہر نئی شے کو بنظر استحصان دیکھنا اور ہر چمکتی ہوئی چیز کو سونا سمجھنا بھی ہمارے یہاں ایک ادبی رواج یا کلشیئے(Cliche)کی صورت اختیار کر چکا ہے۔‘‘(3)

اساݙا قدیم ادب، ساݙیاں لوک کہاݨیاں ، ساݙے اجتماعی خواباں تے خواہشاں دیاں آئینہ دار ہِن ۔ انہاں لوک کہاݨیاں اِچ قدیم دانش تے حکمت دیاں ڳالھیں دے موتی کھنڈے پُنڈے پئے ہوندن۔ انہاں قیمتی موتیاں دے حصول کیتے ساکوں لوک داستاناں دا ٻہوں ݙونگھائی تئیں بغور مطالعے دی لوڑ ہوندی ہے ۔ لوک قصے کہاݨیاں کل وی ساݙے واسطے چس دا موجب ہَن۔ تے ہُݨ وی ساکوں وِندلیندیاں راہندن تے نویں خواب تے نویں جذبیاں دی جان کاری ݙیندیاں راہندن۔ بھل اَحٖ دے قاری کوں قصے کہاݨیاں دی زیادہ لوڑ ہے ۔ دورِ جدید دے اکثر لکھاریاں جنہاں سماجی حقیقت نگاری اَتے واقعیت نگاری دے ناں تے جیڑھا ادب تخلیق کیتے اوں قاری دی روح تے ذہن و قلب کوں ڈھیرسارا پھٹیڑو کیتے۔ ایں ݙراکلی سنجیدگی اَتے خوفناک معاشرتی جبر کنوں صرف قصے کہاݨیاں دی جھولی اِچ اِی اَمان مِل سڳدی ہے ۔ لوک کہاݨیاں دا وجود انہاں باغاں آلی کار ہے جتھاں ٹھڈیاں ہیلاں دیاں چساں ہوون۔ اِتھاں پیریں چھالے پئے تے تس توں سُکے تھوݙاں دے مسافراں کوں نہ چھڑا گھاٹے وَݨاں تلے سکون ملدے بھل اوٹھڈے تے مِٹھے چشمیاں تے چسولے پھلاں نال اپݨی تس تے بُکھ وی لہیندن۔ اَتے سبھ توں ودھ اِنہاں کہاݨیاں اِچ اساݙی ونیجی(گم شدہ) جنت دیاں علامتاں موجود ہِن۔ البتہ انہاں علامتاں دی تشبیہہ تے تعبیر کیتے ساکوں نفسیات ، بشریات تے سماجیات وغیرہ جیہے جدید علوم کنوں کم گھنݨاں پوسی ۔ جیویں ویلا ہک مسلسل تے نہ تُرٹݨ آلی اکائی ہے ۔ماضی ، حال تے مستقبل ، حیاتی دے اَنت تے سمندر دیاں موجاں دے سوا کجھ نئیں۔ ایویں اِیں نویں تے پُراݨے ادب دی بحث وی مستقل تے مونڈھی نئیں ، بھل عارضی تے وادھو ہے۔

لوک کہاݨیاں دا سطحی مطالعہ صرف ساکوں چس چوا سڳدے تے کجھ عقل و دانش دیاں ڳالھیں ݙسا سڳدے ۔ جݙاں جو انہاں دا خصوصی مطالعہ ساکوں انہاں قیمتی موتیاں تئیں پُڄا سڳدے جیڑھا لوک داستاناں دی اتھاہ گہرائیاں وچ موجود ہوندے ۔ ساݙے کول لوک کہاݨیاں دی دلچسپی دے باوجود انہاں تے تنقیدی تے تحقیقی سمل ٻہوں گھٹ ہے ۔ لوک کہاݨیاں دا مطالعہ عام طور تے کجھ ٻدھے لڳے حوالیاں تے گِھسے پِٹے تنقیدی اصولاں کوں سامݨے رکھ تے کیتا ویندے ۔ ٻہوں سارے ناقدین لوک کہاݨیاں دے عیباں تے کمزوریاں کوں بیان کیتے ۔ لیکن خوبیاں دا بیان کجھ رسمی جملیاں کنوں اڳوں نئیں ودھایااَتے سرائیکی اِچ جتنا کم تھئے  اوہ وی نہ ہووݨ دے برابر ہے ۔ اساں وی اپݨے قصے کہاݨیاں دے ایں تحقیقی کم دے سمندر وچوں چھیکڑی ہک سپی چا کے کھلیسوں تے اوندے اِچ پاتے ونڄݨ آلے کرداری موتیاں دی معنوی ڳول پھرول کریسوں۔

ایں تحقیقی کم دے پہلے باب اِچ لوک قصیاں دیاں تعریفاں ، ونکیاں ، اہمیت کوں پیش کیتا ویسی ۔ نالے ساݙی زیرِ تحقیق کتاباں دا تعارفی ویورا پیش کیتا ویسی۔ اساں انہاں کتاباں کوں بنیادی ماخذ دے طور تے ورتیسوں ۔ یاد رہوے جو اساں انہاں کتاباں وچوں چھڑے تخیلاتی کرداریں کوں اِی اپݨی تحقیق تے کھوج دا ذریعہ بݨایا ہے ۔ کہیں وی حقیقی کردار دی حقیقی یا تخیلاتی کہاݨی کوں اپݨی تحقیق دا حصہ نئیں بݨایا ۔ ہُݨ تئیں نثری سرائیکی لوک قصیاں دیاں کُئی تیرھاں کتاباں چھپ چُکیاں ہِن ۔ اساں انہاں کتاباں دیاں کہاݨیاں دے وچ پیش کیتے ڳئے کرداراں دا تنقیدی تے تحقیقی ویورا کریسوں۔

 حوالہ 
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان