علامہ اقبال تے جگن ناتھ آزاد

اقبال اوراس کا عہد، اقبال اور مغربی مفکرین ، اقبال اور کشمیراقبال کی کہانی ، محمد اقبال (ایک ادبی سوانح) Iqbal his Potery and Philosophyفکر اقبال کے اہم پہلو ، مرقع اقبال ، اقبال کی زندگی ، شخصیت اور شاعری Iqbal Mind and Art۔

جیا سئیں ! اے ساریاں کتاباں اوں ہستی دیاں ہن جیرھا 5؍دسمبر 1918ء کوں سرائیکی وسیب دے مردم خیز خطے عیسیٰ خیل ضلع میانوالی وچ پیدا تھیا ۔ اوندے پیو تلوک چند اوندا ناں جگن ناتھ رکھیا ، ادب دے میدان وچ قدم رکھیا تاں ’’آزاد‘‘ تھی گئے ، آزاد توں مراد اَڄ والے آزادانہ سمجھا ونجٖے بلکہ جگن ناتھ آزاد تعصب ، تنگ نظری تے مذہبی کینہ پروری توں ’’آزاد‘‘ ہن۔

جگن ناتھ دے ابّا سئیں منے منائے ادیب تے لکھاری ہن ، آزاد سئیں کوں ادبی ماحول ،گھر توں ملیا ، ابّا سئیں پڑھݨ کیتے لہور بھیجا تاں اتھاں دی ادبی فضا انہاندے ذہن تے ٻہوں چنڳا اثر کیتا ، علامہ اقبال نال ملاقیں انہاں تے گہرا ثر پاتا۔سنٹرل ٹریننگ کالج لاہورتوں ایس اے وی دا امتحان پاس کرݨ دے بعد محکمہ تعلیم وچ نوکری کر گھدی ۔1938ء وچ علامہ اقبال فوت تھئے تاں جگن ناتھ آزاد کوں ٻہوں صدمہ تھیا ، اَتے او علامہ اقبال دے لواحقین توں وی زیادہ روندے رہ ڳے ، آزاد ہوراں علامہ اقبال دے فرمان موجب پڑھائی نال ݙاڈھی یاری لا گھدی ، 1942ء وچ انہاں وی لکھݨا شروع کر ݙتا ۔ جگن ناتھ شاعری چھوٹے لا توں کریندے ہن انہاں کوں اپݨی مٹی نال ݙاڈھا پیار ہا ، جگن ناتھ ہوراں ہک ملی گیت لکھیا جیندا ناں ہا ’’ذرے تیرے ہیں ستاروں سے تابناک ، اے سر زمین پاک’’آکھݨ والے آکھدن جو جگن ناتھ دے لفظ پاک ‘‘کوں گھن تے وطن دا ناں پاکستان رکھیا ڳیا ، اے وی ہک واقعہ ہے جو 1947ء وچ جگن ناتھ تے اوندے ابا ہندوستان نہ ونجٖݨ چہندے ہن پر حالات ایں طرح دے پیدا تھی ڳئے جو انہاں کوں پاکستان چھوڑݨ دے سِوا چارہ نہ ریہا ، پر آزادی ویلے ریڈیو لہور توں جگن ناتھ آزاد دا ڳاوݨ ’’ذرے تیرے میں ستاروں سے تابناک، اے سر زمین پاک‘‘ چلدا پیا ہا تے ݙوجھے پاسے دلی ریڈیو توں علامہ اقبال دا ڳاوݨ ’’سجارے جہاں سے اچھا ہندوستان ہمارا اَتے حفیظ جالندھری دا ڳاوݨ ’’اے وطن دے انڈیا ، اے بھارت اے ہندوستان ‘‘ نشر تھیندا پیا ہا۔

1992ء پہلی عالمی سرائیکی کانفرنس وچ شرکت دے سلسلے وچ اساں دلی ڳئے تاں میں جگن ناتھ آزاد سئیں توں پُچھیا سندھ دریا دی مݨ تے جٖاوݨ والے سرائیکی ہیوے تساں اقبالیات تے ٻہوں کم کیتے پر سرائیکی وچ تہاݙا کم ݙیکھݨ کوں نی ملیا۔

جگن ناتھ سئیں ولدی ݙتی جو میں اپݨی ماء ٻولی وچ لکھے پر تھولا ، ٻئی ڳالھ اے ہے جو اساݙے ویلے پنجابی یا ملتانی ٻولی کوں کوئی نہ پُچھدا ہا میں لہور وچ رہندا ہم اتھاں اُردو اُبھر تے سامھے آ ڳئی ہئی اَتے علمی مرتبے دے طور تے فارسی دی حیثیت وی مسلمہ ہئی ، لوک اُردو کوں مسلمانیں دی ٻولی دی آکھدے ہن پر اساں سمجھدے ہاسے جو اے جاہلانہ ڳالھ اے ٻولیاں مسلمان یا ہندو نی ہوندیاں ، اے تنگ نظر مولویں دیاں ڳالھیں ہن ، اساں اُردو دی ترقی واسطے کم کیتا ، اساں علامہ اقبال دی وفات توں پہلے تک علامہ اقبال دے مجلسیں وچ اُٹھدے ٻہندے رہ ڳے انہاں اساݙیاں نال کݙاہیں تعصب نہ کیتا اَتے نہ اِی پاکستان دا کݙاہیں ناں گھدا ، انہاں اپݨی شاعری وچ ہندوستان دے ترانے لکھݨ اساں ایجھے بندے نال کیوں نہ محبت کروں۔

تساں مسلمانیں دے ہک فلسفی شاعر (علامہ اقبال) تیاتنا وݙا کم کیتے ، تہاکوں ہندوستان وچ کہیں کجھ نی آکھیا؟ ٻیا اے جو ہندوستان وچ اُردو کوں چنڳا نی سمجھا ویندا، تُساں دلی وچ انجمن ترقی اُردو بݨائی اے ، کیا ہندو ادیب تے دانشور تہاکوں یا تہاݙے ایں کم کوں چنڳا سمجھدن؟

جتھاں تک پہلے سوال دا تعلق اے میں علامہ اقبال کوں مسلمانیں دا نی بلکہ ہندوستان دا فخر سمجھداں ، ایں واسطے میں اپݨی حیاتی کوں اقبالیات دا محور بݨائے ، میݙے ایں کم کوں کوئی چنڳا سمجھدے یا بُرا میکوں پرواہ کینھی ، میں خود ایں کم کوں چنڳا سمجھداں تے اے کم کرینداں۔

ݙوجھے سوال بارے میں پہلے عرض کر ڳیاں جو زباناں ہندو مسلم نی ہوندیاں ، زبانیں دا تعلق ثقافت نال ہوندے ، جیویں تساں ملتانی ٻولیندو اساں وی ٻولیندوں (میں ٹوکیا سئیں ملتانی نی سرائیکی ، اساں ولدی ݙتی جیا ! سئیں سرائیکی ) تہاݙے ٻولݨ نال زبان مسلمان نی تھی ڳئی اَتے اساں تے اساݙے وݙے تاں سرائیکی ہزاریں سالیں توں سرائیکی اَلیندے اَمدوں ، اصل سرائیکی زبان تاں ہے وی اساݙی ، تساں تاں زُماں زُماں اَٹھ ݙینھ مسلمان تھئے ہیوے (زوردی کھل دا ترہکا)

ہندوستان وچ مسلمانیں تے جیرھے ظلم تھیندن کیا تساں انہاں مظالم دے خلاف آواز بلند کیتی یا بھارت دی سیکولر سوچ رکھݨ والے ہندویں کݙاہیں احیجھے واقعات دے خلاف احتجاج کیتے؟

میݙے سوال دے جواب جگن ناتھ آزاد سئیں ݙسایا جو جتھاں تک ظلم دے خلاف احتجاج دی ڳالھ اے تاں اساں ہر ظلم دے خلاف احتجاج کریندوں ، بھارت ہندو مسلم دوستی دا سب توں وݙا مدعی ہاں پر جیرھا ظلم پاکستان وچ مسلمان مسلمان تے کریندن جیویں کراچی دے واقعات یا وَل مسیتیں تے امام بارگاہیں دے واقعے تساں اینکوں کیا ناں ݙیسو؟ بہرحال تہاکوں ݙس ݙیوں جو ہندوستان وچ بندوق دے پہرے  وچ نماز نی پڑھیندی۔

سرائیکی وسیب دی ریت تے روایت دی تصویر جگن ناتھ آزاد بھارت وچ اَڄ دی سرائیکی عاجزی تے انکساری دا نمونہ بݨیے ٻیٹھن، او اَڄ وی علامہ اقبال بارے کم کریندے بیٹھن ، علامہ اقبال تے اُردو انہاندی حیاتی دا خاص مقصد ہے ، او پاکستان تے پاکستانیں نال ٻہوں محبت کریندن ، پاکستان تے ہندوستان دے تعلقات دی بہتری دے ݙاڈھے خواہشمند ہن ، جگن ناتھ آزاد دا پہلا شعری مجموعہ 1948ء وچ شائع تھیا تے علامہ اقبال بارے پہلی تنقیدی کتاب 1960ء وچ شائع تھئی ایں کتاب دے کئی ایڈیشن شائع تھئے تے ایڈیشنیں دی اشاعت دا سلسلہ اَجٖاں وی جاری اے ، ہندوستان دے نال پوری دنیا دے یونیورسٹیاں تے علمی اداریاں وچ انہاندیاں کتاباں پڑھیاں تے پڑھایاں ویندن ،170دے لڳ بھڳ اقبالیات تے تنقیدی مقالے شائع تھئے۔ تقریباً 78سالاں دی عمراں دے جگن ناتھ آزاد دا آکھݨ اے ہے جو میکوں اپݨے ابّے سئیں تلوک چندر دی وفات (6-1-1966) ٻڈھا کر چھوڑے نہ تاں میں ایں توں زیادہ کم کر چکا ہوواں ہا۔

٭٭٭

 حوالہ 
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان