سرائیکی دے محقق ڈاکٹر سی شیکل دے خیالات تے نظریات

ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل لندن یونیورسٹی وچ سکول آف اورئنٹل اینڈ افریقن سٹڈیز دے شعبے وچ کم کریندن ۔ انھاں سرائیکی تے پنجابی دا خوب مطالعہ کیتا ہوئے تے سرائیکی دے متعلق کئی کتاباں انگریزی وچ لکھیاں ہوئن ۔

سرائیکی زبان تے ادب دے بارے وچ انھاں دیاں خدمات ڈھیر ہِن تے ڈھیر سارے شکریے دے مستحق ہِن ۔ کمال ایہ ہے جو آپ ہوریں سرائیکی بالکل اساں تساں وانگوں ٻول سڳدن تے لِکھ سڳدن تے سرائیکی دے مخصوص حروف ہِجا دیاں آوازاں وی صحیح طور تے اَتے پوریاں پوریاں کڈھ گھندن۔

 سرائیکی دیاں قسماں: 
ڈاکٹر شیکل آہدن جو لہندا دی اندرونی تقسیم ٻہوں اہم شے ہے تے خاص توجہ دے قابل ہے ، کیوںجو پاکستان یا ہندوستان وچ کہیں کوئی تازہ کم نھیں کیتا بلکہ کجھ کجھ سیاسی مقاصد لوکاں دے سامھݨے آ ڳئین تے ایہ موضوع اوڈھر تھیندا ویندے۔

ڈاکٹر شیکلؔ سب توں پہلے سرائیکی معیاری زبان دی تعریف ݙسائی ہے جو سرائیکی دی معیاری زبان او ہے جہڑی جو خاص کر جواناں دی زبان ہے ۔ تعلیم یافتہ لوکاں دی زبان ہے تے جہڑے ایکوں خاص توجہ تے احتیاط نال ٻولیندن ، تے عام طور تے شہر دے رہݨ والے ہِن ، انھاں ایہ وی آکھیئے جو شہر دیاں ذالیں وی معیاری زبان ٻولیندن بلکہ عورتاں زبان دی حفاظت وی کریندن ۔ ایجھی معیاری زبان نال گنوار دیہاتی زبان اصلوں نہ شامل کیتی ونڄے کیوں جو خاص دیہاتی ذالیں دی ٻولی وی معیاری نھیں سݙیج سڳدی، ایں وقت اساکوں معیاری تے جدید قسم دی زبان دی ضرورت ہے۔

ڈاکٹر کرسٹو فر شیکل دا نظریہ ایہ ہے جو سرائیکی زبان دیاں مقامی قسماں کوں اَنج اَنج کرتے انھاں دا مطالعہ کیتا ونڄے ، تے انھاں دی حد بندی تے درجہ بندی کیتی وَنڄے ، انھاں سرائیکی زبان دیاں چھی موٹیاں موٹیاں قسماں یا گروہ متعین کیتن تے انھاں دی باہمی اہمیت کوں بیان کیتے۔

اُنھاں اِنھاں دی جغرافیائی حد بندی وی کیتی ہے ۔ خاص طور تے شمالی ٻولیاں دو زیادہ توجہ ݙتی ہے ۔ سب توں پہلے انھاں سرائیکی زبان دیاں چھی مختلف قسماں ایہ مقرر کیتن۔

 1۔سرائیکی دی مرکزی قسم: 
ایں طرز دی سرائیکی ملتان تے مظفرگڑھ دے ضلعیاں توں علاوہ ضلع دیرہ غازی خان تے بہاول پور (سابقہ ریاست) دے شمالی علاقیاں وچ ٻولی ویندی ہے۔

ایندا علاقہ باقیاں ساریاں قسماں کنوں زیادہ ہے۔ سرائیکی ٻولݨ والیاں دی اکثریت وِی ہِیں قسم دی زبان دی ہے ۔ اتھاں کجھ پنجابی ٻولݨ والے آبادکاراں وی رہائش  آ کیتی ہے ۔ ٻئی ڳالھ ایہ ہے جو ملتان جیہا مرکزی شہر وی ہِیں قسم دی زبان دے علاقے وچ ہے ، ایں قسم کوں زیادہ تر ملتانی سݙیا ویندے (اَڄکل ایندی بجائے ہکو ناں سرائیکی ہر جا تے ہر علاقے وچ ٻولیا ویندے)۔

 2۔جنوبی قسم دی سرائیکی: 
ایں قسم دی زبان ضلع رحیم یارخان ، بہاول پور تے دیرہ غازی خان دے جنوبی حصّہ اَتے مظفرگڑھ دے آخری جنوبی علاقے وچ ٻولی ویندی ہے ۔ ایندا مرکزی سرائیکی دے علاقے کنوں چھوٹا علاقہ ہے ۔ کیوں جو ایہ علاقہ غیر آباد وی ہے ، تے مرکز کنوں پرے وی ہے ، ایں واسطے ایں قسم دی زبان اُتے ٻاہر دے اثرات گھٹ مرتب تھئین۔

ایں علاقے وچوں دریا سندھ وَہندے ، پر ایندے ݙوہائیں کنارے دیاں زباناں وچ فرق پاتا ویندے ۔ توڑے جو ایں قسم دی زبان دے ٻولݨ والے تھوڑے ہِن پر ادبی لحاظ نال ، تے تھوڑے ہووݨ دے باوجود ایندی اہمیت کوئی تھوڑی کائنی ۔ خاص کر ہک عباسی خاندان دی ریاست ایندے علاقے وچ شامل ہووݨ دی وجہ کنوں اِتھوں دے لوکاں کوں اپݨی دھرتی ہووݨ دا احساس ٻہوں ہے۔

بہرحال بہاول پور دی سرائیکی اُتے مرکزی زبان تے جنوبی علاقے دی زبان دا اثر ٻہوں واضح ہے ۔ ایں قسم دی زبان اُتے پہلے گھٹ توجہ ݙتی ڳئی ہے ، مرکزی قسم دی جنوبی قسم دی سرائیکی دے مطالعے دو زیادہ توجہ ݙتی ڳئی ہے کیوں جو ایہ ݙوہیں قسماں اساݙیاں لِکھتاں تے تقریراں بارے زیادہ نمایاں حیثیت دیاں مالک ہِن ۔ ڈاکٹر شیکل انھاں قسماں دیاں زباناں دی نحوی تے صرفی خصوصیات تے انھاں دے فرق دے متعلق تفصیل نال لکھیئے۔

 3۔ سندھی سرائیکی: 
ایں قسم دی سرائیکی سارے سندھ وچ ٻولی ویندی ہے ۔ خاص طور تے شمالی علاقے دی تاں خاص زبان تھئی بلکہ سرائیکی دا ناں وی ’’سریکی‘‘ محض ایندے سندھ دے شمالی سرے تے ہووݨ دی وجہ کنوں ہے۔ جوں جوں سندھ دے جنوب دو ونڄو تاں ایندا رواج تھیندا ویندے ۔ ایہ زبان زیادہ تر اُنھاں غیر زباناں دے آوݨ والیاں لوکاں وچ مروج ہے ۔ ایں واسطے ایندے وچ مختلف گروہ یا قسماں دی سرائیکی دا باہمی اثر زیادہ پاتا ویندے ، کئی مرکزی سرائیکی دے ہِن تے کئی جنوبی قسم دی سرائیکی ٻولݨ والے ہن ۔ بہرحال ایہ زبان سندھ دے گھر دی زبان ہے ۔ تے سندھی زبان دے نال نال ایکوں ٻولیا ویندے تے ایں طرح ایں علاقے وچ بیک وقت ݙوں زباناں دا عمل دخل ہے ۔ بہرحال پہلے ایکوں علمی تے ادبی حیثیت وی حاصل ہئی۔ جارج گریرسن ایں زبان کوں سرائیکی ہندکی ٻولی وی سݙیے ۔

 4۔ شمالی قسم دی سرائیکی: 
ایں قسم دی زبان ضلع میانوالی تے ضلع دیرہ اسماعیل خان وچ ٻولی ویندی ہے ۔ ایہ علاقہ مرکز کنوں کافی پرے ہے ، تے غیر ترقی یافتہ ہے ۔ ایں واسطے ثقافتی تے تہذیبی لحاظ نال ایں قسم دی سرائیکی کوئی خاص ترقی نھیں کر سڳی ۔ ایں قسم دی سرائیکی مرکزی سرائیکی نال کافی ملدی جُلدی ہے تے نحوی تے صرفی لحاظ نال اشتراک رکھیندی ہے ۔ ایکوں گریرسن ’’تَھلی‘‘ ٻولی وی سݙیے۔

 5۔ جھنگی سرائیکی: 
ایں قسم دی سرائیکی ضلع جھنگ دے کافی علاقے وچ ٻولی ویندی ہے ۔ ایں ٻولی دیاں کجھ آپݨیاں نویکلیاں خصوصیات ہِن ۔ صوتی لحاظ نال وی کجھ فرق رکھیندی ہے ۔ ایندے اُتے اِݙوں اُݙوں دے علاقیاں دیاں ٻولیاں دا وی اثر مرتب تھیندا رہندے ۔ گریرسن اپݨی لنگوئسٹک سروے آف انڈیا (Linguistic Survey of India)وچ ایندا ذکر ایویں سرسری طور تے کیتے۔

 6۔ شاہ پوری سرائیکی: 
ایں قسم دی سرائیکی سالم ضلع سرگودھا تے جھنگ تے لائل پور (فیصل آباد) دے کجھ حصّیاں وچ ٻولی ویندی ہے ۔ ایندیاں بعض خصوصیات مرکزی سرائیکی نال مِلدن ۔ ایں قسم دی سرائیکی پنجابی تے سرائیکی دی ملی جُلی قسم ہے ، گریرسن ایکوں لہندا دی مرکزی (معیاری) ٻولی قرار ݙتے ۔ ایہ ہک غلط نظریہ ہے ۔ کیوں جو اصل ایہ ہک (Intermediate)(ادھیل گھٹّی) زبان ہے ۔ کیوں جو وِلسن ایں ڳالھ دی وضاحت کر ڈپتی ہے تے خاص سرائیکی نال محض حاشیہ بردار ٻولی دی حیثیت رَکھیندی ہے ۔ ایں ڳالھوں ایندو توجہ نھیں کیتی ویندی پئی۔

سرائیکی دی ایں طرح دی تقسیم تے علاقائی حد بندی دا کم اوکھا وی ہے تے اہم وی ، ڈاکٹر شیکل ایکوں کر تے ہک وݙا کم کیتے ۔ تے ٻہوں تفصیل نال کیتے ۔ انھاں سرائیکی دیاں انھاں چھی قسماں دا انفرادی تے اجتماعی مطالعہ کیتے تے ٻہوں پتے دیاں ڳالھیں کیتن تے کھول پاڑ تے کیتن۔ انھاں دا ایں قسم دا ہک یادگاری کم ہے ۔ انہاں دے ایں کم دا کجھ اندازہ انھاں دی کتاب The Sairaiki Language of Central Pakistanدے عنوان ݙیکھݨ نال وی تھی سگپدے مثلاً

باب اوّل:

علم الصوتیات

باب دوم:

اسماء ضمائر، متعلقات فعل

باب سوم:

صرف و نحو

باب چہارم:

افعال

باب پنجم:

افعال مع متصّلہ اضمارِ شخصی

باب ششم:

مرکبات اِسماء

باب ہفتم:

مرکبات افعال

باب ہشتم:

جملہ، مرکب جملے، سادہ جملے ، اسلوب

باب نہم: 

سندھی سرائیکی  

انھاں ابواب کوں ڈاکٹر شیکل وݙی سمجھداری ، محنت تے دل لا تے لکھئے ، تے کافی مثالاں ݙے ݙے تے لکھیئے ، انہاں ابواب کوں پڑھݨ نال اِی پتہ لڳدے جو ، ڈاکٹر شیکل دا مطالعہ کتنا وسیع تے کتنا گہرا ہے انہاں ہرباب دے ضرورت دے مطابق حصّے بݨائن ، تے انہاں کوں پوری توجہ تے دلائل نال مکمل کیتے۔

ڈاکٹر شیکل اپݨی ایں کتاب وچ سرائیکی دا حدود اربعہ وی لکھیئے ، رقبہ وی ݙتے ، تے آبادی دا ذکر وی کیتے ۔ او اَہدن جو سرائیکی ہند آریائی زباناں دے غربی پاسے دو ہے ، ݙوجھے پاسے کنوں ایرانی پشتو تے بلوچی ہن ، کوہ سلیمان انہاں کو ںانج انج کریندے ۔ مشرق والے پاسے پنجابی تے سرائیکی دے درمیان کوئی حد ٻنّاں کائنی۔

ڈاکٹر شیکل دا نظریہ ایہ ہے جو شمالی لہندا پنجابی زبان نال ٻہوں سوڑا سنگ رکھیندی ہے بلکہ ایہ ہک ٻئے نال اشتراک رکھیندئن، تے اثر سٹیندئین ۔ سرائیکی سندھ وچ سندھی زبان دی متبادل زبان ہے ۔ سندھ وچ سرائیکی ٻولݨ والیاں دی تعداد 25(پنجویھ) فیصد ہے ، ٻیا ایہ جو سرائیکی دا ناں وی ’’سریکی‘‘ کنوں وجود وچ آئے۔

ڈاکٹر شیکل ایہ وی آکھیے جو پنجابی تے سرائیکی دا باہمی اشتراک ٻہوں پیچیدہ ہے ۔ کوئی قدرتی طور تے انھاں وچ انج انج خصوصیات وی کائنی ، نہ کوئی ایجھی زبان ہے ، جہڑی ݙوہائیں تے اثر رکھیندی ہووے ۔ نہ کوئی قدر حد ٻنّاں ہے۔

ڈاکٹر شیکل سرائیکی زبان تے ادب دے ارتقاء دا ذکر وی کریندن۔ او اَہدن جو برطانوی فتوحات کنوں پہلے سرائیکی دو توجہ نھیں ݙتی ڳئی ۔ توڑے جو کجھ پُراݨیاں لکھتاں ضرور مِلدن ۔ البتہ کجھ ڳالھیں دا پتہ فارسی سرائیکی لغتاں کنوں لڳدے ، سب توں پہلے باقاعدہ تے کجھ تفصیلی حالات برٹن 1849ء وچ لکھیے ہن۔ او سندھ دا سروے آفیسر ہا ۔ اُوں سندھی تے شمالی سرے دی سریکی دا حال خوب لکھیئے ۔ اُوں ای ، او برائن دی خدمات کوں وی سراہے ، ول بمفورڈ 1895ء وچ سرائیکی دے متعلق کافی معلومات جمع کیتن تے ایں طرح وِلسن (Wilson)تے جیوکس(Jukes)دا ناں وی گھدس ، سرائیکی دے متعلق تحقیقی کم کرݨ والیاں دے کم کوں سراہیا ڳئے ، آخری شخص راسی ہے جئیں 1974ء وچ سمرنوف اُتے سخت تنقید کیتی ہے۔

ڈاکٹر شیکل جہڑا نواں تے کار آمد کم کیتے او ایہ ہے جو انھاں لہندا دی اندرونی تقسیم کیتی ہے  تے ایندا ہک جغرافیائی نقشہ وی پیش کیتے ۔ ہر قسم دی سرائیکی دی حد بندی وی کیتی ہے ، البتہ ایہ ضرورآکھیے جو انھاں دی ایہ جغرافیائی حد بندی حتمی کائنی ۔ اڳوں تے کم کرݨ والے حضرات ایکوں ݙیکھسِن ، بھلیسِن ، اپݨیاں تحقیقاں کریسن تے ایں حد بندی کوں مکمل ، پختہ تے کار آمد بݨیسن ۔ انھاں اپݨے نقشے وچ جہڑی جہڑی قسم دی سرائیکی دی حد بندی کیتی ہے او ایہ ہِن:

1۔                  مرکزی سرائیکی                                      2۔                جھنگی سرائیکی

3۔                شمالی سرائیکی                                          4۔                شاہپوری سرائیکی

5۔                جنوبی سرائیکی                                           6۔                سندھی سرائیکی

سرائیکی مرکز:

ڈاکٹر شیکل سرائیکی زبان تے ادب دے مرکز وی ݙسئن ، تے انھاں دی لسانی خدمتگاری وی بیان کیتی ہے ۔ انھاں دے نزدیک سرائیکی زبان تے ادب دے ترائے مرکز ہِن۔

1۔شمالی یا اُتلے سندھ دا مرکز: ایں علاقے وچ تالپوری سرداراں دا اثر ریہے ۔ او علم تے ادب دے قدر دان ہَن ، انہاں سرائیکی زبان دی سرپرستی وی کیتی رکھی ہے ۔ سچل سرمست جیہے صوفی شاعر پیدا تھئے ۔اِتھوں دی سرائیکی زبان اُتے سندھی دا اثر نمایاں ہے ۔ اِتھوں دے سرائیکی ادیب تے شاعر سندھی وچ وی لکھدن بلکہ سندھی اُتے زیادہ زور ݙتا ویندا پے ۔ تے سرائیکی زبان تے ادب کنوں توجہ گھٹدی ویندی ہے۔

2۔ ملتان دا مرکز: ملتان تے ملتان دے قرب و جوار وچ وی سرائیکی زبان تے ادب کوں ٻہوں اہمیت ݙتی ڳئی ہے ۔ اِتھوں دیاں صوفیانہ لکھتاں عام مِلدن۔صوفیانہ لکھتاں عام مِلدن ۔ علی حیدر (1690-1785ء) ۔ اِتھوں دی کافی مشہور و معروف تے قدیم ہے ۔ ایں مرکز وچ سرائیکی مرثیے دا خاص رواج ریہے تے مرثیہ نگاراں ٻہوں تے کامیاب مرثیے لکھئن ، تے انھاں دی شہورت لکھنؤ توڑیں پُڄی ہے۔ اِتھوں دی زبان مرکزی تے معیاری مقام رکھیندی ہے۔

3۔ بہاول پور دا مرکز:ایں مرکز کوں عباسی خاندان دے حکمراناں دی سرپرستی حاصل رہی ہے ۔ خواجہ غلام فریدرحمۃ اللہ علیہ صوفیانہ شاعری وچ جہڑا ناں پیدا کیتے ، او مقام کہیں ٻئے شاعر کوں نصیب نھیں تھیا۔

موجودہ دور وچ ملتان تے بہاول پور دے مرکزاں سرائیکی زبان تے ادب دو پوری توجہ ݙتی ہوئی ہے تے دھڑا دھڑ سرائیکی کتاباں چھپ چھپ تے سامھݨے آندیاں پئین ۔ نثر تے نظم ݙوہیں ترقی تے ہِن ، ناول ، ڈرامہ ، افسانہ ، انشائیہ ، سفرنامہ وغیرہ ہر صنف وچ سرائیکی تصانیف و تالیف وجود وچ آندیاںپئین ۔ موضوعات دے لحاظ نال وی سرائیکی ادب وچ ہک تبدیلی آئی ہے ، سیاسی نظریات کوں ادب وچ جا ݙتی ویندی پئی ہے تے زبان دی ڈِکشن وچ وی تبدیلی آندی پئی ہے یعنی سرائیکی زبان ماڈرن قسم دا چولا پاوݨ لڳی ہے۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء