شاہ محمد مری

جتھاں بے عمل راہݨ دے مزے ڈھیر ہِن اُتھاں علم دے جنجال وی تھولے کئے نی ۔ اِیں جنجال بھرے روشن فکر خیالیں دے نُور پچھلی صدی دی چھیکڑی چوتھائی وچ میکوں وَلھیٹ گھدا، وَل میں جیڑھی دُنیا دا سُونہاں تھیاں اُتھاں وݙے وݙے انقلابیں دا ذکر ہا۔ جیڑھے یورپی لوکاں کیتے ضروری ہِن تے اُنہاں دے دانا/ سوجھل لوکیں دے لکھیئے ہوئے ہَن ۔

’’مشرقی بلوغت نابالغ بلاغت (دانشورانہ جہالت دے ہتھوں ہمیشہ پسماندہ رہی‘‘۔

ٻݙھیپے وچ ونڄ تے میکوں پتہ لڳیئے جو اکتوبر انقلاب تے وَت فرانس دے انقلاب کنوں وی ٻہوں پہلے میݙی مثالی دُنیاں تعمیر تھی چُکی ہئی۔اِتھائیں ایشیاء دے وچ وی جھیڑا ، آپݨی پسند دی ڳالھ کوں چا تے باقی تریخ کوں بَھوا سٹݨ ٻہوں وݙی دھاندلی ہوندی اے تے وَل اے اقربا پروری اے ، پِک اینڈ چُوز اَڄ تئیں جاری اے ، وَل ایں ݙڈھپ دے خلاف (ہک لحاظ نال ہر رواج دے خلاف) لڑدے رہݨ اِی سماج کوں اڳوں تے ٹورݨ دا ناں ہے ۔ ہوندے لڳے ٻدھے رستے دا قیدی ہووݨ بدترین بدبودار دُنیاں ݙو گھن ویندے۔

میݙے اپݨے وطن بلوچستان وچ ہک کسان تحریک ’’جلاریں کرخا‘‘ 1574دے وچ چلی ہئی۔ اِتلاں وݙی جو سندھ تئیں پھیل ڳئی ، سومارخاں ایں تحریک دا وݙکا ہا۔

اساں سائنس اِچ وی تحقیق دی بجائے نقل دے مریض ہائوں ایں طرحاں میں ݙٹھے میݙے سفر دے رستے اِچ تاں شاہ عنایت دا خون وی شامل ہا ، ظاہر اے ایندے نال ساݙی پاک ملاقات تاں سید سبط حسن دے ݙو چار صفیں نیں کرائی ہئی ۔ ہوں ݙینہ کنوں لا تے اَڄ تئیں ایں روشن سفر تے ٹُردیںایں اَدھ صدی اِچ ڈھیر ساریں لوکیں دا احسان مند ہاں جیندا شمار کائنی ، نہ حق ادا تھی سڳدے۔

نظریات دی جنگ اِچ سچے لوکیں کوں ہک محاذ تے نئیں لڑݨاں پوندا ، چودھاروں ڈھیر دشمن تے وَل آپݨیں صفیں دے غداراں نال وی لڑݨاں پوندے۔ بے عمل  تے بے کار لوکیں شاہ عنایت دی فکر کوں سِڳیں کنوں پکڑ تے صوفی دا چولا پَوا تے راضی برضا راہݨ دے رستے ݙو ٹور چھوڑئیے تے اَڄ 21ویں صدی دا ݙوجھا ݙھاکا دانش ور ایں فکر کوں چِھک چِھک تے بُت خانے اِچ رکھݨ دی کوشش اِچ ہِن ۔ چُپ رہݨ تے ’’ترکِ دُنیا‘‘ دی سوچ نیں تاں ظلم تے قاہر آلا بادشاہی نظام تے جاگیریں آلہ سماج سجایا ہویا ہے ۔یاریں نیں جھوک کمانڈر کوں عُرسیں دے سیلاب دے حوالے کر رکھیئے ۔ اُنہاں تلوار نال جنگ کرݨ آلے نازک تے ملوک انقلابی کوں اگربتی دی خوشبو اِچ غرق کر ݙتے ۔ جَھنڈوں ، جھنڈیاں ، چرس تے بھڳیاں دی دھمال اِچ گار کر ݙتے ، عنایت شہید کُئی بے عمل تاریک دُنیاانسان نہ ہا ۔او تاں ہک یوٹوہائی کیمونسٹ ہا۔جئیں باقاعدہ ہک کیمون بݨا ݙتا ہا تے وَل برابری والے ہوں کیمون دی رکھی کریندیں ہوئیں اپݨی جان قربان کر ݙتی۔

شاہ عنایت دی اصل جاہ تاں برابری دے نظام دی جدوجہد قیام دی آہر کرݨ آلیاں دے دِل تے دماغ اِچ ہے ۔ انہاں کوں مادام تسائو دے گنددے حوالے نئیں کیتا ونڄ سڳدا جتھاں ہر ایرے غیرے کوں ہیرو تے ہر پکھی کوں مور بݨا تے پیش کیتا ویندے۔

اساں تاں روشن تریخ دے مالک ہائوں پر ساکوں تریخ کنو ںکڈھ سٹیا ڳئے ۔ ساݙی دھرتی آپݨی زرخیزی ، شاندار چار موسم تے محنتی انسانیں دے پورھیے کنوں ہر ویلھے حرکت تے ہلچل دا مرکز رہی ہے ۔ مغربی /یورپی کھوجی تے لکھاریں پچھلی تارئے چار صدیں دے اپݨے کم کوں نہ صرف لکھیے بلکہ فلم تے انٹرنیٹ دے ذریعے سانبھیا وی ہے ۔ ایندی ہک مثال انگلستان دے جیرالڈونسٹن1652-1609 اڳواݨی کسانیں دا او گروہ جیڑھا Levellersدے ناں نال مشہور تھیا ۔ ایکوں سرکاری فوجاں مِٹا ݙتا ڳیا او ساݙے جھوک کیمون کنوں ہزاراں واری وݙی تے لمبی تحریک کنوں چھوٹا ہووݨ دے باوجود دُنیا اِچ مشہور ہے ۔ پر جھوک کسان تحریک پورے جہاں توں کیا ساݙیاں آپݨیں اَکھیں کنوں وی لُکی ہوئی ہے یا وَت لوکائی ڳئی ہے۔

پوری دنیا اِچ اَݨ کُھٹ مزاحمتیں تِھن وَت شاہ عنایت تاں ہک نویں رِیت قائم کیتی ۔ وطن دوستی خلق دی خدمت تے ظلم نال بِھڑ ونڄݨ دی ہک نویں ریت او ساݙی تریخ اِچ پہلی واری نشابر تھی کراہیں انسانیں کوں اَپݨی قوم تے پورھیے دا مرکز بݨا گھدے تے ہیندی بھلائی تے سربلندی کیتے کم کریندے ۔ شاہ نیں عوام تے تھیوݨ آلے ہر ظلم تے جبر تے اَکھ نُوٹ کرݨ (چُپ رہݨ) توں گناہ چا سمجھیئے۔

ہُݨ تئیں تاں اشکر بزرگیں ، والیں دا اے وطیرہ ہا جو خدا دی مخلوق تے سرکار دے جبر تے قاہرتے چُپ رہݨے تے ݙوجھیاں کو ںوی چُپ کر ونڄݨ دا درس ݙتی ریہن ۔ وَت شاہ عنایت اے سارا کُجھ اُلٹا تے رکھ ݙتا ۔ انہاں آپݨے لہو دی صورت اِچ انسانی برابری تے وطن دوستی دا نواں ذائقہ الیاویں دی ریت دا حصہ بݨایا ، ایہا وجہ ہے جو اسا ںجھوک جنگ دے بارے کجھ نئیں ڄاݨدے ۔ شاہ عنایت دا ناں آوݨ تے مَتھے تے تریڈھی پاوݨ والیاں کوں اے ݙسݨ ضروری ہے ۔ اٹھارویں صدی دے اَخیر اِچ اَڄ دے سندھ دے جھوک ناں آلے علاقے اِچ ہک وݙا انقلابی ظاہر تھیا ؤ شا ہ عنایت جیندا ناں ہا انُہاں ہک کیمون (سانجھی رڑھ واہی دا نظام) قائم کیتا۔

اے سبھے لوک زمین تے رَل مِل کراہیں محنت کریندے ہَن تے وَل مشترکہ پیداوار نال آپݨیاں ضرورتاں پوریاں کریندے ہَن تے باقی ساری آمد لوکیں دی بھلائی ، بیمار تے معذوریں دی کفالت دی ذمہ دار کیمون دی ملکیت ہوندی ہئی ۔ کیمون درگا تھیندا ڳیا ، ودھدا ڳیا تے نیڑے تیڑے دے جاگیرداریں تے پیرریں دے درباریں دے کسان بھڄ بھڄ کراہیں سانجھی زندگی اِچ شامل تھیندے ڳئے ، جاگیراں ختم تھیوݨ پیاں تاں جاگیرداریں دِلی دی مغل فوجاں دی مدد نال ایں کیمون تے حملہ کر ݙتا ۔ اوں ویلھے دی سُپر پاور دے خلاف جھوک دے کسان چار مہینیں تئیں لڑدے ہوئیں 24ہزار کسان ایںجھوک جنگ دی بھاہ اِچ سڑ ڳئے۔

کسانیں دی ئِ جنگ ݙو وݙے نعریں تے لڑی ڳئی۔

زمین اللہ دی ہے

جیڑھا راہاوے اوہو کھاوے

حملہ آور فوج تھک پئی ۔ جینجھیں ویلھے پیسے مُکݨ تے فوجاں تھکݨ پیاں تے وَل دھوکے دا ہتھیار استعمال کیتا ڳیا ۔ او قرآن چا تے کسانیں کنیں آئے تے قرآن کوں ضامن بݨا تے ڳالھ مہاڑ دی دعوت ݙتی ۔ مذاکرات کیتے ونڄݨ آلے شاہ عنایت کوں ٻدھ گِھدا ڳیا تے وَل شہید کر ݙتا تے وَل شودے کسانیں دی وستی تے بھاہ تے بَرود دی بارش وَسا ݙتی ڳئی۔

شاہ عنایت شہید دی کسان تحریک ہک نویں تے وکھری تحریک ہئی ۔ میݙا دعویٰ ہے اے پورے جُمل جہان اِچ کساناں دی سب تُوں وݙی تے لمبے عرصے تک تھیوݨ آلی ہتھیار بند جنگ ہئی ۔ بدقسمتی نال اساں تے اساݙی نسل دے لوک ایں کنوں بے خبر ہِن۔

میں جیڑھے ویلھے شاہ عنایت شہید رحمۃ اللہ علیہ دی درسگاہ تے حاضری ݙے آیا تے واپسی تے آپݨے بلوچ سنگتیں کوں حال ݙتا جو میں شاہ عنایت دی زیارت کرݨ ڳیا ہم تے او ایں واسطے حریاں تھی کراہیں میں ݙو ݙیکھݨ پئے ڳئے اصل اِچ او شاہ عبداللطیف بھٹائی تے قلندر بادشاہ (لال شہباز قلندر۔ سیہون شریف)کوں تاں ڄاݨدے ہَن وَت ایں وݙے درویش تے اللہ دے ولی کنوں بالکل واقف کائناں ہَن ایں نشابر نظریات دی تشکیل کنوں ٻہوں پہلے وی سندھ تے بلوچستان اِچ کسان تحریکیں تے جنگاں تھیندیاں آئین پر انہاں کوں شاہ عنایت دی تحریک جہیں شہرت تے ودھارا نہ مِل سڳیا ۔ شاہ عنایت دی جدوجہد تاں ساݙے علاقے دی لہو لہو تریخ ہے اے ساݙی اَکھیں تُوں اوڈھر نہ تھیوے ہا۔

شاہ عنایت تے جتلاں لوک لِکھدے پِن او سبھے انہاں دی تعلیم ، جدوجہد دے نتائج/نتیجے تے اثرات دی بجائے خالی نقل کریندے ویندن ۔ یورپ اِچ ہوون ہا تاں ݙوجھے پنیں دیاں کتاباں ، مضمون تے پورھیئے کوں آپݨا بݨا تے چھاپݨ دی سزا اِچ ݙھکے کھڑیے ہووِن ہا ، مگر اِتھاں بے حیا آدمی دی جیت ہے اور دانشور ہووے یا سیاست دان۔

شاہ عنایت تے اُتے کم کرݨ آلیاں دی ݙوجھی ٻئی مانگی اے ہے او لکھت پڑھت دے ورقے ودھاوݨ کیتے سارے سندھ دا حال چا لکھِدِن یا وَل مُغل حاکمیں دے اصلی تے نقلی اولادیں دے قصّیں نال کتاباں چا بھریندن۔ پوری کتاب اِچ اصل ڳالھ تے ݙو چار صفحے تے بس ایݙوں اوݙوں دیاں بے کار ڳالھیں لکھݨ والے چڈھو دانشور ۔

جھوک پِچھلے چالھی سالیں تُوں میݙا روحانی مرکز ہے میں اُتھاں دے لعل گوٹھ شہید شاہ عنایت دے مزار دی زیارت کیتے ہمیش بے چین رہنداں ، آئو آپݨی ایں مثالی تے آئیڈیل دا حال ونڈوں تاں جو ساکوں اندازہ تھیوے کہ اساں کتلاں وݙے انسان تے کِتلاں وݙی تحریک دا حال ونڈاوݨ دی سعادت حاصل پئے کریندوں ، میکوں اے ݙسݨ ݙیو جو شاہ تے تحقیق اِچ اوکھیاں منزلاں آمدِین ۔ سارے حوالے تے سبھے ڳالھیں فارسی زبان اِچ ہِن ۔ شاعری وی فارسی اِچ تے ہتھ نال لکھیاں ہوئیاں کتابیں وچ ہے ، ہر زبان وچ جنگی شاعری ، قصّے کہاݨیں کنوں بھری ہوئی ہوندی اے ۔ ایں سُمندّر وچوں کم دی ڳالھ ڳولݨ وݙا اوکھا ہوندے ۔ ایں سوچ سمندر وچوں سچ دیاں سپیاں ڳولݨ دا سارا پورھیا میں کیتے تے میں اے بھوڳ بھوڳیئے (صوفی دلپت آہدے قصّے کہانیاں دے رازیں تے شک کرݨ آلہ اندر دا کالا ہوندے) میݙی ایں کتاب دا ہیلا ایڈیشن 2011ء وچ چھپا ہا ۔ میݙا خیال ہا جو ایں چُپ دے تار سمندر اِچ چھولیاں آ ویسن تے شاہ عنایت تے تحقیق کرݨ آلئیں کیتے مُنڈھ ٻدھیج ویسی ۔

افسوس/ہائے ایں نہ تھیا …… جیڑھا تھیا او نقل تے کم چوری آلا تھیا۔

لکھاری خاص طور تے سندھ دے بغیر حوالے ݙتئیں صفحے دے صفحے نقل کرتے فوٹو تے غیر ضروری ڳالھیں نال موٹیاں کتاباں لکھݨ دے چکر وچ رہندن ۔ تھولا جیہاں میݙی چھوٹی جئیں کتاب کنوں متاثر تے ’’سنگت‘‘ واسطے(ڈاکٹر شاہ محمد مری دی زیرِ ادارت ماہنامہ سنگت20سال توں کوئٹہ کنوں چھپیندا پئے)۔

جناب صلاح الدین شہبازی ہک تاثراتی مضمون لکھیا ۔ نینگر چنانیں ہک سندھی افسانے دا ترجمہ کیتا ۔ لاڑکانے دے خالد چانڈیو پُراݨی کتاباں تے کجھ کاغذات بھیجے، جیرھیاں نہ پڑھ سڳیُم ۔ ایں واسطے میݙی کتاب دا پہلا ایڈیشن او کم نہ کر سڳیا جیندی میکوں توقع ہئی ( ہک تاں میں توقعات ٻہوں رکھداں)  میݙا اے قول (ݙاڑھی تے ہتھ مار تے آہدن)ہے جو شاہ عنایت دے بارے ساری خموشی مُکا تے رہساں۔ اِتلا وݙی جدوجہد/پورھیا تے قربانی دی اِتلاں وݙی داستان کوں رولیا نئیں ونڄ سڳدا ۔ سندھ تے بلوچستان دے اشکر لکھاری ’’اتھاں طبقات کائنی‘‘ دا ورد کریندیں تے وَل ایں بہانیں ݙاڈھیں دی چاکری کریندیں کریندیں ٻݙھڑے تھی ڳن ۔ انہاں دُنیاں دی اِتلا وݙی طبقاتی جنگ دا ذکر کیوں کرݨے۔

ارمان اے ہے جنہاں لوکیں طبقاتی سیاست اِچ عمراں گزاری اُتھاں کوں وی اِتھوں سبق حاصل کرݨ دی توفیق نئیں تھئی ۔ ایں تحریک کوں آپݨاں بݨاوݨ تے ایکوں آپݨے مقصد واسطے ہک وسیلہ بݨاوݨ دا وی خیال نئیں آیا ۔ اِتلا پکی تے جھکی پاڑاں ہووݨ دے باوجود/پاروں بے بنیاد رہی ہے ۔ حیرت ہے … اصلی بنیاداں ہووݨ دے باوجود اے کݙاہیں چینی کسان انقلاب دی نقل کریندن ، کݙاہیں کوریا ، نکسلائیڈز یا ول کابل دیاں اوپریاں تے بݨاوتو بنیاداں ڳولیندیں ساݙی تحریک ناکام تھیندی ڳئی۔

سُݨدے پیئوں جو یوسف سندھی میݙے شاہ عنایت تے لکھیئے پچھلے ایڈیشن دا سندھی وچ ترجماں چھاپئے ۔ ایندا اُنہاں کوں ثواب مِلسی (اجر ہتھ واسطے نئیں لکھدا جو اُجرت تے اَجر اِچ (ت) دا فرق ہک انقلابی کوں این جی او بݨا ݙیسی) شاہ عنایت تے زیادہ معلومات ہووݨ دی وجہ کنوں ایں نویں ایڈیشن کوں اَنج کرݨ دا خیال آیا ۔ ݙوجھا اے جو صفحے پنجاہ ہوون یا سَٹھ ۔ ایں ہیرو کوں وکھرا تے نمایاں کرݨ زیادہ ضروری ہے ، اے تحریک مقدار نئیں معیار دی محتاج ہے ۔ پیو ما ہوندیں ہک تحریک کوں چھورا نئیں ݙٹھاونڄ سڳدا ۔ تحریکاں وی ساہ داریں وانگوں ہوندین ۔ انھاں دے وی 

ایں کنوں پہلے عاشقاں دے قافلے دے ناں نال ڈاکٹر مری ٻئے انقلابی دے رَلے شاہ عنایت دا حال ونڈایا ہا۔

وݙ وݙیرے ہوندن ، انھاں دیاں وی رسماں تے ریتاں ہوندین انہاں دی ہرݨ تے جِتݨ دا حال ہوندے ، آپݨی دھرتی دے نعرے تے شعر ہوندن ، میں ایں واسطے پِچھوں تے ݙٹھیم آپݨیاں پاڑاں ڳولیم تے ایں ڳالھیں کوں انہاں دے اصل وارث محنت کش تحریک دے حوالے کر ݙتم۔

شاہ مند مری    

ماوند        

29؍جنوری2014ء

 حوالہ 
کتاب: شاہ عنایت شہید، مصنف : ڈاکٹر شاہ محمد مری ، جھوک پرنٹرز ملتان