لوک کہاݨیاں ؍یا لوک قصے

لوک کہاݨیاں یا قصیاں دا شمار ادب دی قدیم تے مقبول ترین اصناف وچ تھیندے۔شفیع عقیل ’’پنجابی لوک داستانیں‘‘ دے دیباچے وچ انسائیکلو پیڈیا برٹانیکا دے حوالے نال ’’لوک داستان‘‘ دی درج ذیل تعریف کیتی ہے۔

’’یہ فرض کیا جائے گا کہ ان کا رشتہ یکساں طور پر قدیم زمانے سے ہے اور چونکہ ان مقبول لوک گیتوں یا لوک کہانیوں کا مصنف کوئی فرد واحد ایسا نہیں جس کا پتہ چلایا جا سکے یا جس کا نام لیا جا سکے ، اس لئے یہی کہا جائے گا کہ لوک گیت ، لوک کہانیاں اور رزمیے تمام عوام کی مشترکہ تخلیق ہیں۔‘‘(23)

اکثر لوک کہاݨیاں وچ زناوریں دا ذکر مِلدے رچرڈ ٹمپل لکھدن:

’’تمام لوگ کہانیوں میں انسانوں سے جانوروں کا ساتھ اس مفروضے پر ہوتا ہے کہ جانور بات کر سکتے ہیں ، چنانچہ ان تمام حکایات میں جہاں کہیں جانور بطور ساتھی آتے ہیں وہ ہمیشہ انسانوں کی طرح باتیں کرتے نظر آتے ہیں۔‘‘(24)

شفیع عقیل اِی ’’پاکستان کی لوک داستانیں‘‘ وچ ’’لوک کہاݨی‘‘دی ایں تعریف کریندن:

’’جس میں خیالی اور تصوراتی قصے بیان کئے گئے ہوں ۔ یہ کسی ایک آدمی کی تخلیق نہیں ہوتی بلکہ نسل در نسل سفر کرتے ہوئے ہم تک پہنچتی ہے اور اس میں وقت کے ساتھ ساتھ اضافہ اور کمی ہوتی رہتی ہے ۔ اس لئے ایک ہی کہانی کے مختلف روپ ملتے ہیں۔‘‘(25)

مظہر الاسلام لوک کہاݨیاں بارے لکھدن:

’’ان میں زندگی کا کوئی نہ کوئی مسئلہ بیان کیا گیا ہے اور زبان اور عمل کی سچائی کا درس دیا گیا ہے ۔ لوگوں نے صدیوں کے رشتے میں پروئے ہوئے غیر معمولی لوگوں اور واقعات کو ایک ایسی سچائی کی طرح محفوظ رکھا ہے جو خیر اور شر کی پہچان کراتی ہے۔‘‘(26)

انسان فطری طور تے تجسس پسند ہے اَتے ایجھیاں شئیں پسند کریندے جیندے نال اوندے علم وچ وی اضافہ تھیوے تے اوندے کنوں چس وی چاوے ۔ قصے کہاݨیاں کہیں وی زبان دا ہک عظیم ورثہ ہوندن ۔ایہ اَکھاݨاں تے لوک گیتاں دی ریت سینہ بہ سینہ پندھ کریندن تے اَنت اوں تہذیب وچ اکھاݨاں اَتے لوک گیتاں جتی اہمیت اَتے مقبولیت اختیار کر گھندن ۔ لوک اُنہاں کنوں اَکھاݨاںریت علم اَتے سبق گھندن اَتے لوک گیتاں ریت چس وی چیندن۔

ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ کہاݨیاں دے حیاتی نال جڑئیے ہوئے رشتیاں بارے لکھدن:

ترجمہ :           ’’کہاݨیاں حیاتی دے ٻہوں قریب ہوندن ۔ زندگی دیاں بنیادی اہمیتاں تے اُٹھݨ 

                                               ٻہݨ کوں اُجاگر کریندن ۔ انہاں وچ عقل تے دانش دا درس لفظاں تے ڳالھیں 

                                               دے ذریعے نئیں بلکہ عمل نال بیان کیتا ویندے ۔ کہاݨیاں زندگی دے بالکل 

                                               قریب ہوندین انہاں وچ موجود مافوق الفطرت عناصر دا عمل حرکت تے 

                                               انسانی تخیل دی بے لگانی دراصل اوں عہد دے انسان دیاں خواہشاں ہن۔‘‘(27) 

 ڈاکٹر سہیل بخاری:۔ 
ترجمہ :           ’’قصے دا تخیل خواہشاں کوں واقعہ تے مستقبل کوں ماضی بݨا تے پیش 

                       کریندے ‘‘ ۔ (28)

 ڈاکٹر طاہر تونسوی:۔ 
’’قصے ہر طرحاں نال اساݙے وسیب دی ترجمانی کریندن ۔ ایہ انسانی رویاں دی کہاݨی ہِن ۔ ہر عہد دے انسان دی کہاݨی ‘ انسانیں دے ہر قسم دے جذبات ‘ خواہشات تے جبلتاں دیاں کہاݨیاں ہِن۔‘‘(29)

شوکت مغل اپݨی کتاب’’ پچھیرا‘‘اِچ لوک قصے دی تعریف کریندے ہوئے لکھدن:۔

(i)                                    ’’انسانی شعور منڈھ لا کنوں افسانہ بݨاوݨ تے ڳنڈھݨ دا ہنرڄاݨدے ۔ ایں 

                       افسانوی طرز اِی قصے کوں اڳوں تے ٹوریا ، لوک قصہ کیوں جو قوم دی سماجی تے 

                       معاشرتی حیاتی دا جھانولا، بھلاندرا تے اُݙیل ݙیندے تہوں ایندے کنوں کہیں 

                       قوم دے مزاج کوں متعین کیتا ونڄ سڳیندے ۔ قصے دی روایت لوکاں دے 

                       اجتماعی ذہن کنوں بݨ کے اڳوں تے ٹُری ہے ۔ اَتے کہیںہک بندے کوں ایندا 

                       خالق نئیں آکھیا ونڄ سڳدا۔ لوک قصہ انسان دے مشترکہ جذبیاں کوں پیش 

                       کریندے تہوں تاریخ ، جغرافیہ ، وقت تے زمانہ ایندے اڳوں ہیچ 

                       ہوندن۔دلچسپی ایندے مُنڈھ اِچ رَس گھلیندی ہے ۔ اَتے وَل قصے دا وَݨ 

                       پھپھڑ کے اپݨے مٹھاج کوں ہک زمانے کنوں اڳلے زمانے اَتے ہک پیڑھی کنوں 

                       اڳلی پیڑھی تئیں پُڄا ݙیندے ۔ تہوں لوک قصہ ٻہو ںجلدی اپݨی دلچسپی پاروں 

                       ہک وسیب کنوں ٻئے وسیب ، اَتے ہک خطے کنوں ٻئے خطے تئیں پُڄ ویندے تہوں 

                       لوک قصہ مقبول تھی کے اپݨے خالق وسیب دی مِلک نئیں رہندا بلکہ سارے عالمی 

                       وسیب دی مِلک تھی ویندے۔‘‘(30)

                       (ii)        

سرائیکی دے لوک قصے اِچ سادگی ، بے ساختگی ، وسیب نال جُڑت، دلچسپی ، لفظاں دا اُتارچڑھائو ، کافیہ بندی ، مُبالغہ آرائی ، مافوق الفطرت عناصر، قصولی دی زبان چس تے کمال، وسیبی مواد ، رُومان تے عشق و محبت ، ٻالاں کیتے حیرانی ، اخلاقی سبق ، مذہب دا عمل دخل، سبق آموز انجام ، اخلاقی جرأت، رشتیاں دا تقدس ،حق دی خاطر جھوٹ نال ٹکّر تے انوکھڑے کارنامیاں دے عناصر عام مِلدن۔(31)

 سید وقار عظیم:۔ 
ترجمہ :           ’’کہاݨیاں پڑھݨ والیاں کیتے ایجھی خوشی ‘ تفریح اَتے دلچسپی دا سامان مہیا 

                                               کریندیاں ہِن جنہاں وچ کہیں مقصد کوں منطق تے دلیلاں نال منواوݨ دی 

                                               کوئی لوڑ نہیں ہوندی ۔ انہاں وچ تخیل دی اُپچ اَتے جدت طرازی لازم و ملزوم 

                                               ہن اَتے ݙوہائیں نال کہاݨی تخلیق تھیندی ہے۔‘‘(32)

 بشیر احمد ظامی بہاول پوری:۔ 
’’کہانیاں مختصر اور تھوڑے وقت میں ختم ہو جانے والی ہوتی ہیں۔ وہ پیچیدہ اور شاخ در شاخ نہیں ہوتیں۔نیز بچوں اور لڑکوں کے اذہان اور فہمید کے مطابق ہوتی ہیں ۔ وہ لمبی کہانیاں سننے سے جلد اُکتا جاتے ہیں اور پیچیدہ اور شاخ در شاخ کہانیوں کو سمجھنے اور ان کو ذہن میں محفوظ رکھنے سے قاصر ہوتے ہیں۔ جوانی اور بڑھاپے کا عہد نسبتاً ترقی یافتہ اور وسیع ہوتا ہے ۔ وہ بڑی اور شاخ در شاخ کہانیاں سننے اور سمجھنے کا متحمل بلکہ متقاضی ہوتا ہے ۔ بالخصوص عشقیہ داستانیں جو ایک طرح سے ان کی عمر ہائے جوانی و بڑھاپے کی آپ بیتی ہوتی ہیں۔ یہ لوگ انہیں بڑے شوق سے سنتے سناتے ہیں۔‘‘(33)

 ڈاکٹر مہر عبدالحق:۔ 
’’لوک کہاݨیاں وچ او سبھ کجھ موجود ہے جیڑھا کہیں وی زبان دے لوک ادب وچ موجود ہوندے ۔ انہاں وچ طنز و مزاح وی ہے اَتے سنجیدہ تے فکر انگیز مضامین وی ہِن ۔ ڈرامائی اُچ جھک وی ہے اَتے زبان و بیان دی لطافت وی ‘ فطرت دی منظر نگاری وی ہے ‘ قہقہے وی ہِن اَتے ہنجوں وی ‘ وَل وی اُنہاں وچ جیڑھا امتیازی وصف نظردے او ’’مقامی رنگ‘‘ ہے ۔ مقامی رسم و رواج تے روایت دی رنگ آمیزی انہاں کوں ٻیا وی خوبصورت بݨا ݙیندی ہے۔‘‘(34)

 دلشاد کلانچوی :۔ 
’’سرائیکی لوک کہاݨیاں اساݙی دھرتی دیاں کہاݨیاں ہِن ۔ اساݙی طبیعت تے مزاج دیاں کہاݨیاں ہِن۔ اساݙی تہذیب ‘ ثقافت اَتے اساݙیاں ریتاں ‘ رسماں دیاں کہاݨیاں ہِن ۔ ایہ سرائیکی علاقے دیاں سچیاں ترجمان ہِن ۔ انہاں وچ حسن و عشق دیاں سچیاں تے فرضی داستاناں ہِن ۔ دنیادی بے ثباتی دیاں ڳالھیں ہِن ۔ بے وفائی تے جفا کشی دیاں تلخیاں ہِن ۔ محبت و شفقت دے قرینے ہِن جرأت و بہادری دے نمونے ہِن ۔ غیرت مِلی ‘ نویں کارنامے اَتے تاریخِ ملی دیاں جھلکیاں ہِن ۔ ہِیں سانگوں ایہ لوک کہاݨیاں اساݙے وسیب دیاں چنگیاں ڳالھیں کوں زندہ کیتی رکھیندن تے تعلیم و تربیت دا کم وی ݙتی رکھیندن اَتے اساݙے چنگے مستقبل دو رہنمائی کیتی رکھیندن۔‘‘(35)

انہاں تعریفاں کنوں ساکوں ایہ پتہ لڳدے جو قصے یا لوک کہاݨیاں دا تعلق ساݙے سُݨݨ سُݨاوݨ نال ہے ایہ اساݙے دِل کوں چس چویندن ‘ روح کوں سکون ݙیندن تے دماغ کوں علم ‘تفکر تے تدبیر ݙیندن ۔ ایندا طرزِ بیان اتنا چسولا ہوندے جو اساں عمر دے کہیں حصے وچ وی انہاں کوں پسند کریندے ہَیں ایہ اساکوں اُنہاں لوکیں دے جذبات و احساسات ‘ تہذیب و ثقافت ‘ تاریخ و معاشرت ‘ اخلاق و مذہب اَتے خیر و شر دا درس ݙیندن ۔ انہاں وچ ماضی دے بیان دی ٹیکنیک ‘ ورت تے مستقبل دا ݙس ݙیندن ۔ ایہ کہیں وی وسیب تے اوندے انسانی رویاں دی ترجمانی کریندن اَتے خوابیں طرحاں اَساݙیاں خواہشاں دی تکمیل کریندن تے حقیقت طرحاں ساکوں اپݨے مقاصد حاصل کرݨ کیتے جدوجہد دا درس ݙیندن تے دانشوریاں سکھیندن۔

مغربی ادب دے اصولاں دی روشنی وچ کہاݨیاں دی ونڈ اپݨی جاء تے مکمل ہے پر مشرقی ادب وچ ایہ قسماں بھانویں او اساطیری ہوون ‘ قصص المشاہیر ‘ حیوانی ‘ اخلاقی ‘ تمثیلی یا رومانی ہوون ساریاں کہاݨی اَتے داستان دی شکل اِچ کٹھیاں تھیندن۔ جمیل زبیری اپݨی کتاب ’’بلوچی ادب کی کہانیاں‘‘ دے دیباچے وچ لوک کہاݨیاں کوں ترائے حصیاں وچ ونڈئیے۔(1)۔نیم تاریخی یا روایتی کہاݨیاں (2)۔دیومالائی کہانیاں (3)۔ تفریحی کہانیاں۔ لوک کہانیاں دی ایہ ونڈ پورے مشرقی ادب واسطے کیتی ڳئی ہے ۔

 حوالہ 
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان