لوک قصیاں دا کردار بادشاہ

پروفیسر کلیم الدین احمد بادشاہ دے کردار بارے لکھدن

’’دوسری قسم کے افسانوں کی طرح داستان میں بھی ایک ہیرو ہوتا ہے جو واقعات کا مرکز ہوتاہے اور ایک ہیروئن ہوتی ہے ۔ یا ایک سے زیادہ مختلف واقعات میں جو ربط ہوتا ہے وہ ہیرو کی ذات کی وجہ سے ۔ یہ ہیرو عموماً کوئی بادشاہ یا شہزادہ اکثر کسی بادشاہ کا سب سے چھوٹا فرزند ہوتا ہے ۔ اس انتخاب کی وجہ سے داستان میں ذرا شان و شوکت پیدا ہو جاتی ہے ۔ اس کے علاوہ عام خیال یہ تھا اور ایک حد تک صحیح بھی تھا کہ بادشاہ کی زندگی میں رنگینی اور بوقلمونی زیادہ ہوتی ہے اور بادشاہوں کو رزم و بزم، غرض ہرقسم کے تجربات کے زیادہ مواقع ملتے ہیں اور ان کی زندگی میں گردش لیل و نہار کے زیادہ با اثر مرقعے ہاتھ آ سکتے ہیں۔ ہاں تو یہ شاہزادہ کمرِ ہمت کس کر مختلف مہمیں سَر کرتا ہے ۔ وہ جری بہادر ہوتا ہے ہمیشہ تائید ایزدی اس کے ساتھ رہتی ہے اس لئے وہ ہمیشہ آخر کار کامیاب ہوتا ہے لیکن اس کی زندگی کا صرف یہی ماحصل نہیں ہوتا ۔ وہ ایک عدیم المثال ہستی ہوتا ہے ۔ سارے انسانی محاسن اس میں کھینچ آتے ہیں ۔ حسن میں بھی کوئی اس سے ہم سری نہیں رکھتا ۔ اس کا نام بے نظیر ہوتا یا تاج الملوک یا جان عالم وہ ایک ذات میں کامل ہے ۔ جملہ عیبوب سے مبرا ۔ ایسی ہی ہستی جس کی مثال اس نا مکمل اور ناقص دنیا میں ممکن نہیں ۔ اس ذات کامل کو کوئی سمجھ دار شخص زندہ حقیقت تسلیم نہیں کرسکتا اور نہ اس کی انفرادی ہستی ہوتی ہے ۔ وہ تکمیل کا محض ایک نشان ہے اور داستان کی بنیاد واقعیت اور حقیقت کے بدلے مناسبت پر قائم ہوتی ہے۔‘‘(4)

سرائیکی وسیب ہمیش کنوں ہک زرعی علاقہ ریہے ۔ تہوں اِتھوںدے جاگیردار ،زمیندار تے ہک امیر طبقہ ہمیش کنوں علاقے دے ہولی سولی تے کرتے دھرتے وی ریہن ۔ زمیندارہ نظام وچ ہک ٹوٹے بھوئیں ، دی ملکیت ۔ اپݨے وسینکاں کوں اپݨی زمین تے جھگے بݨا تے رہائش پذیر کرݨ ۔ دیرہ داری نظام ، پرھیں پنچائیتں ، بھاݨے ، کھوہ ، دیرے دے نال مسیت اَتے مسیت وچ امام مسجد ، زمیندار دے گھر دے چودھار وسدا پورہیٹ طبقے جیڑھے ہر ویلے انہاں دی خدمت وچ حاضر راہندن اَتے زمیندار تے جاگیردار انہاں کوں ہر شادی غمی تے سب سّوب نال ݙیندا تے دان کریندا راہندا ہئی تہوں علاقے دے لوک اونکوں اپݨا وݙیرہ آہدے ہن تے اوندی عزت اپݨے بابے جتی کریندے ہن۔

وسیب دے کھنڈیاں بادشاہواں، وزیراں دیاں ایہ کہاݨیاں درحقیقت انہاں وݙیریاں ، زمینداراں اَتے جاگیرداراں دیاں ہِن جیڑھے ٹوٹے بھوئیں دے مالک ہوندے ہَن جیندے بارے وچ ہر قصہ گو ایں آہدے:

ہک ہا بادشاہ ، بادشاہ خود آپ اللہ ہے او ہک ٹوٹے بھوئیں دا بادشاہ ہا۔

اَتے قصے وچ ایں ٹوٹے بھوئیں دے قصّے بارے وی لکھیا ڳئے۔

’’مارکہ ! ہک ہا بادشاہ ، بادشاہ تاں آپ اللہ ہے ۔ پراوہ ہک ٹوٹے زمین دا بادشاہ ہا ، مارکہ ! اڳلے وقتاں وچ ٻارہاں ٻارہاں کوہاں دی بادشاہی ہوندی ہئی اَتے چوݙاں چوݙاں کوہاں تے ݙیوا ٻلدا ہا۔‘‘(5)

دنیا دے ہر ادب دیاں لوک کہاݨیاں درحقیقت اوں لوکیل (Locail) یا وسیب دیاں ہوندیاں ہن ۔ انہاں دے بادشاہ اوں وسیب دے صاحبِ اختیار لوک ہوندے ہن ۔ سرائیکی وسیب زرعی سماج ہووݨ دی وجہ توں اُتھّوں دا جاگیردار اِی اِتھوں دا وݙیرہ ہوندا ہئی اَتے ایہو وݙیرے اِی درحقیقت انہاں لوک کہاݨیاں دے ’’بادشاہ ‘‘ہَن تے انہاں دیاں ذالیں ’’ملکہ‘‘۔اوندی حویلی ’’محل‘‘ تے اوندا ’’دیرہ‘‘ دربار ہے ۔ دیرے تے ٻیٹھے اوندے ماتحت تے محکوم افراد اوندے وزیر تے ہرکار ہن ۔ اَتے اوندے نائی ، موچی ، پاولی ، درکھاݨ ، لوہار ، کمہار ، لکڑ ہار ا، ماچھی ،جھبیل ، آجڑی ، مراثی ،ڈھاڈھی اوندی رعیت ہے ۔ اَتے کݙاہیں کݙاہیں اُنہاں وچوں کجھ افراد ترقی کر تے اپݨی دناوت اَتے بخت نال وݙیرے یا بادشاہ دے مصاحب یا وزیر بݨ ویندن تاں اپݨے بادشاہ دی رعیت وچ اہم سرکاری کم کریندے نظردن۔ 

ڈاکٹر سعدیہ نسیم ’سرتاج‘لکھدن:

ترجمہ :           ’’بادشاہ اور وزیر ،شہزادے تے راݨیاں نسبتاً انسانی تاریخ دے ایں بالکل پچھلے 

                                               دور دے کردار ہن۔ جݙاں انساناں دے گروہ آبادیاں بݨا تے وستیاں بݨا تے 

                                               راہندے ہن ۔ ایندا سماجی نظام وستیاں دے دائرے توں زیادہ ٻاہر نکل ڳیا 

                                               تے ایندے وجود نال وزیر ، راݨیاں تے شہزادے وجود اِچ اَئے ۔ پر اندازاً پنج 

                                               ہزار سال گزریل دا دور ہے۔ ایندی ابتداء دی صحیح خبر کائنی۔‘‘(6)

سرائیکی وسیب دا بادشاہ یا وݙیرہ اَپݨیاں چنگائیاں دی وجہ توں اپݨی رعیت وچ ٻہوں مقبول تے من بھانوݨاں ہوندا ہا لوک اونکوں مِلݨ اَتے اوندے کیتے کم کرݨ کوں اَپݨے کیتے باعث شرف سمجھدے ہَن او اپݨے بادشاہ کیتے جان وی قربان کرݨ کوں تیار تھی ویندن تے جتھاں بادشاہ دیرے یا دربار لاوے تاں سبھے لوک اوندی زیارت کیتے وٹلی تھی ویندے ہن۔

’’حکم دی دیر ہئی سُنڄ بر وچ شاہی درٻار لڳ ڳیا ۔ بادشاہ دی سلامی کیتے مخلوق ڈُھکݨ پئے ڳئی ۔شکاری دی پُچھ گُچھ شروع تھی ڳئی۔‘‘(7)

سرائیکی وسیب دیاں لوک کہاݨیاں وچ ’’بادشاہ‘‘ دا کردار ٻہوں مثبت اَتے ہیرو آلی کار ہے ۔ اوندی وجہ ایہ ہے جو اِتھوں دا بادشاہ یا وݙیرہ لوکیں کوں دان کرݨ کیتے نئیں چُکدا او خوش تھی ونڄے تاں بھوئیں ، زناور ،یا خزانہ (فصل اناج) وغیرہ کوں وی دان کرݨ کنوں نہیں کھڑوندا ۔ اتنا اِی نئیں جیکراہیں کہیں گھر دا کوئی ہک فرد بادشاہ دا سپاہی یا خدمت گار ہے تاں بادشاہ یا وݙیرہ اوندے سارے گھر دی جان ، مال اَتے صحت دا محافظ ہے ۔ جے خدانخواستہ نوکر دا پیئو ماء یا بھیݨ بھراتے ذال ٻال وچوں کوئی وی بیمار تھی ویندے تاں اوندا علاج معالجہ وی وݙیرے دی ذمہ داری ہے اَتے اوندا ݙکھ سُکھ مناوݨ کیتے خرچہ وی وݙیرے دے ذمے ہوندے ۔ ملازم دی یا اوندی آل اولاد دی خوشی ، غمی ، پرنے مرݨے دا خرچ وی وݙیرے دے ذمے ہوندے ۔ اپݨے لوکیں دی جان ، مال تے عزت دی ذمہ داری وی وݙیرے دی ہوندی ہے ۔ رعیت کیتے وݙیرے دیاں ایہے خوبیاں تاں وسیب دے ہک وݙیرے کوں بادشاہ دا خطاب ݙیوا ݙیندیاں ہن۔

انہاں کہاݨیاں دے بادشاہ ہندوستان دے شہنشاہ یا بادشاہ آلی کار نئیں ہوندے تہوں تاں انہاں لوک کہاݨیاں دے بادشاہ کہیں ݙوجھے ملک تے حملہ آور نئیں تھیندے اَتے نہ اِی فوج کشی کریندن ۔ سرائیکی لوک کہاݨیاں دے بادشاہ تاں مہم جوئی کیتے وی خود ٹُر پوندن اَتے اپݨی رعیت کوں سُکھ ݙیوݨ کیتے اپݨے آپ کوں کشٹ تے اوکھ وچ پیندن ۔ بھل دیہہ جہیں طاقت نال وی لڑݨ کنوں نئیں ݙردے۔

آرٹ تے فن کوں ودھاوݨ کیتے اِتھوں دے وݙیرے ؍ بادشاہ ٻہوں کجھ خرچ کریندے ہن او فن کار دی ٻہوں عزت کریندے ہن تہوں تاں فنِ پہلوانی ڄاݨݨ آلے پہلون اوندے تنخواہ یافتہ ہن ۔ ماہر تیر انداز ، تلوار باز ، کشتی دان (جھبیل) شکاری ، کاشتکار اوندے ملازم اَتے راکھویں ہن ۔ وݙیرہ انہاں کوں کھوا پلوا اَتے دان کرتے ٻہوں خُش تھیندا ہئی انہاں لوکیں دے وظیفے یا تنخواہیں ٻدھیاں ہوندیاں ہن ۔تہوں تاں ایہ لوک وی اپݨے وݙیرے دا ناں اُچا کرݨ کیتے اپݨی جان تئیں دی بازی لا ݙیندے ہن جینویں طاہر غنی دے قصے ’’بلاں دے پھیرے‘‘ وچ نصرت پہلوان دا کردار ہے۔

سرائیکی وسیب دا بادشاہ سخی ، پیت پال ، جانباز ، خوفِ خدا رکھݨ آلا ، رحم دل اَتے مشاورت تے یقین رکھݨ آلا دانا شخص ہوندے او ڈھیر سارے معاملات وچ اپݨے زیرک وزیر نال مشورے کریندے تے وزیر دے آکھݨ مطابق عمل کریندے تے حکم جاری کریندے ۔ مشاورت دی اوندی ایں عادت کنوں سرائیکی لوک دانش وچ بادشاہ کوں بھولو تے وزیر کوں سیاݨا سمجھا ڳیا ہے ۔ تہوں تاں سرائیکی وسیب وچ ’’بھولے بادشاہ‘‘ آلا محاورہ مشہور ہے اَتے بادشاہواں کیتے ڈھیر سارے لوک اَکھاݨ وی مشہور ہن جیڑھے اوندیاں خصوصیات کوں نشابر کریندن۔ جیویں:

بادشاہواں تے دریاواں دا اَنت کہیں پاتا                                     (وݙے دِل آلے)

بادشاہ بُکھے نئیں مردا ، ݙکھے مردے۔                                                                (ݙکھ محسوس کرݨ آلا)

بادشاہواں دے ہاں وݙے ہوندن                                                 (سخی ہوندے)

بادشاہاں مال مستاں ، ماء غریباں حال مستاں

شاہاں دیاں ڳالھیں شاہ ڄاݨن  (8)         

اِتھاں ہک عام فکری مغالطے دی تصیح ضروری ہے جو سرائیکی وسیب دا جاگیردارانہ نظام ٻہوں چنگا اَتے اِتھوں دے وسنیکا کیتے قابل قبول ہئی ۔ ایندی مقبولیت دا اندازہ انہاں بادشاہاں (وݙیریاں) دیاں کہاݨیاں کنوں لا سڳدے ہیں جنہاں وچ اللہ اَتے بادشاہ (وݙیرے) دا ناں نال نال آندے۔

’’ہک ہا بادشاہ ، بادشاہ آپ اللہ ہے او ٹوٹے زمین دا بادشاہا ہا‘‘۔

اِتھوں دا وݙیرہ ہر کہیں دی خُشی غمی وچ خود کھڑا ہوندے ۔ درحقیقت جاگیردارانہ نظام دے خلاف سازش 1936ء وچ شروع تھئی جݙاں مارکسیت کنوں متاثر ترقی پسند تحریک برصغیر پاک و ہند وچ وڑی ہے ۔ ایہ تحریک دراصل سرمایہ دارانہ نظام اَتے انڈسٹری ازم دے خلاف ہئی ۔ ہندوستان وچ جݙاں ایہ تحریک داخل تھئی تاں اِتھاں انڈسٹری ٻہوں گھٹ ہئی اَتے سرمایہ دار بنیا ٻہوں سیاݨا ہئی ۔ ایہ تحریک تاں زکوٹا جن آلی کارجا جا تے اے اَکھیندی پُڄی ’’مجھے کام بتائو میں کیا کروں ؟ میں کس کو کھائوں‘‘ شدت پسندی تے غم و غصے نال بھری تحریک جݙاں اِتھاں پُڄدی ہے تاں اینکو ںاِتھوں دے منظم سرمایہ دار اَتے انڈسٹریل پرسن ہائی جیک کر گھندن تے ایندا منہ اپݨی بجائے جاگیرداراں دے خلاف موڑ ݙیندن جو ایہ ہک ظالم طبقہ ہے جیڑھا عام لوکیں دا استحصال کریندا پئے اتے انہاں دے حقوق غضب کریندا پئے تے اِتھوں دے لوکاں کوں جیوݨ دا حق بنیادی حق وی نئیں ݙیندا۔

سرمایہ دار تے انڈسٹریل پرسن دے رابطے بیرون ملک درآمدات تے برآمدات دی وجہ کنوں ڈھیر ہن ، انہاں دا بیرون ملک آوݨ ونڄݨ وی ڈھیر ہئی اَتے او اپݨے حقوق تے سرمایہ دے تحفظ کیتے وی ہک ٻئے نال کٹھے ہَن تہو ںانہاں کوں ترقی پسند تحریک دے اپݨے بارے مہلک عزائم دا پتہ ہئی ۔ جݙاں جو اِتھوں دا جاگیردار طبقہ غیر منظم ہئی ۔ ملکیت تے ونڈ دے خطرے وچ پیا ہویا ہئی ۔ انہاں دے آپس وچ وی کوئی وسیع تر باہمی دلچسپی تے مفادانہ تعلقات کائنا ہن اَتے نہ اِی انہاں دے بین الاقوامی رابطے ہن تہوں او شودے بھلیکھے ، لاعلمی تے جدید تحریکاں کنے ناواقفیت دی وجہ توں مارے ڳئے اَتے ظالم سرمایہ داراں ترقی پسندتحریک دے ہتھ وچ ݙنڈے سوٹے ݙتے اتے انہاں دے منہ وچ جاگیردارانہ نظام دے خلاف منہ پاتے انہاں زمینداراں دے پچھوں چھوڑ ݙتا اَتے آپ امن امانی سرمایہ جمع کریندے ریہے تہوں تاں ہندوستان دے ٻہوں سارے سرمایہ دار اَحٖ وی دنیا دے وݙے وݙے سرمایہ داراں دی تندیر وچ آندن اَتے ایں تندیر وچ کوئی وی زمیندار یا جاگیردار کائنی ۔ بھل ایجھے قوانین بݨوائے ڳئے اَتے ہُݨ تئیں بݨوائے ویندے ہِن جنہاں وچ سرمایہ دار اَتے انڈسٹریل پرسن کو ں فیدہ اَتے زمیندار کوں گھاٹا ہوندے۔

انہاں سرمایہ داراں ترقی پسند تحریک کوں مثال دے طور تے 1000صدی عیسوی کنوں 1500صدی عیسوی دے انگریزی جاگیردارانہ نظام دیاں مثالاں پیش کیتیاں تے انہاں مثالاں کوں وسیبی جاگیرداراں دے اقدامات قرار ݙتے حالانکہ انگریزی جاگیردارانہ نظام تاں ٻہوں ظالمانہ تے گھٹیا ہئی ۔ اوندے وچ تاں فیوڈل لارڈ پورے علاقے دا مالک ہئی ۔ اواِتھوں دی بھوئیں اَتے لوکیں دا وی مالک ہئی ۔ اوندے کول تاں سزائے موت دے اختیارات ہن ۔تختِ شاہی دے ظالمانہ قوانین اوندی مدد کریندے ہن اوندیاں فصلاں وچ کہیں دا کوئی زناور آ پووے ہا تاں او زناور اوندی ملکی تھی ویندا ہئی ۔ کیں دی دھی پرنیجے ہا تاں پہلی رات او جاگیردار دی بسترے تے گزریندی ہئی اَتے ٻئی رات او اپݨے پئے کول ویندی ہئی ۔ کساناں کوں کھیݙاں کھیݙݨ کیتے وی اسلحہ مثلاً تلوار، تیر کمان ، یا بندوق چاوݨ دا اختیار کائنا ہئی ۔انہاں دی معاشی حالت ٻہوں خراب ہئی ۔ او جاگیردار دی زمین وہیندے ہن تے فصل تے او ساری ٻار چا ویندا ہئی اَتے کساناں کوں کھاوݨ کیتے اُدھار تے جنس ݙیندا ہئی اَتے کسانیں کوں اپݨے ہر کم کیتے فیوڈل لارڈ کوں جرمانہ یا ٹیکس ادا کرݨا پوندا ہئی۔

The peasants (a) worked two or three days a week on their noble's land; (b) worked on their noble's land for two full weeks at  harvest and ploughing time: (c) Paided the nobels with Supplies: (d) worked for the  nobels by building walls and houses, and by running messages etc: (e) paid fines on many occasions e.g. at the birth of a son, when getting married or on becoming a monk. when peasant died the lord was allowed to take the most Valueable thing he 

owned which, in cases. was his ox.(9)                                

ترجمہ:

(الف)

کساناں کوں ہفتے دے ݙو ترائے ݙینہ جاگیردار دی زمیناں تے کم کرݨا پوندا ہا۔

(ب)

روݨی تے ہاڑی ویلے پورے ݙو ہفتے کساناں کوں جاگیردار دی زمین اِچ کم کرݨا پوندا ہئی۔

(ج)

جاگیرداراں کوں شئیں پہنچائیاں ویندیاں ہَن۔

(د)

انہاں کوں جاگیردار کیتے دیواراں تے گھر بݨاوݨ واسطے کم کرݨا پوندا ہئی تے اوہ پیغام رسانی دا وی کم کریندے ہَن۔

(ر)

ڈھیر ساریاں موقعیاں تے انہاں کوں جرمانہ ادا کرݨا پوندا ہئی ۔ مثلاً پُتر دے ڄمݨے تے ، پرنے تے یا پادری بݨ تے ۔ جݙاں کسان مرونڄے ہا تاں جاگیردار اوندی قیمتی شئیاں دا حق دار ہوندا ہئی ۔ جہڑا جو اکثر ݙاند دی صورت اِچ ہئی۔

وسیب وچ جاگیردارانہ نظام اتنا بد نہ ہئی جتنا بدنام کیتا ڳیا تہوں تاں ایہ اَکھاݨ مشہور تھیا:

’’شینہہ مر ڳیا جھر وچ مرہوں راج کرے‘‘

بندہ چنگائی تے مندائی دا مجموعہ ہے جیکراہیں چنگائی نتر تے سامݨے آ وے تاں بندہ چنگا تے جے مندائی نترے تاں بندہ مندا ۔ اینویں اِی سرائیکی وسیب وچ وی ایجھیاں کہاݨیاں وی مشہور ہِن جیندے وچ بادشاہ منفی تے وِلن داکردار ادا کریندے ، ایہ  کردار بالکل دھیہ آلی کار ہوندے ایجھے بادشاہ ظالم ، لوبھی ، غاصب تے حُسن پرست ہوندن ۔ پر لوک کہاݨیاں وچ ’’حق بہ حق دار رسید‘‘ آلی ڳالھ ہوندی ہے تہوں انہاں بادشاہواں کوں کہاݨی دے اَنت وچ سزا ݙتی ویندی ہے۔

’’ بدر منیر اڳوں اڳوں اِتھاں پہنتے جھیل پار کیتی تے جواہرات دیاں ٻوریاں بھر گھدونیں ۔ واپس آوݨ لڳے تاں بدر منیر ملاح کوں اَکھ ماری ۔ ملاح بادشاہ کوں آکھیا وجھ پھدو وجھ دا پھدݨ ہا ۔ بادشاہ کوں ٻیڑی نہ چھوڑیا سارے لوک ٻیڑی توں تلے لہہ ڳئے ، تے بادشاہ تُرتُر ݙیکھݨ لڳ ڳیا ۔ پر ہُݨ کیا تھی سڳدا ہئی ۔ بدر منیر تے نوکر چاکر واپس آ ڳئے ۔ تے بادشاہ اُتھائیں اپݨی نیت دے ٻنے تے ٻیٹھا ریہا۔‘‘(10)

دنیا بھر دیاں لوک کہاݨیاں درحقیقت چنگائی اَتے خیر کوں نشابر کریندن ۔ انہاں کہاݨیاں وچ شر دا حصہ ٻہوں تھولا ہوندے بھل غیر متحرک ہوندے ، شر دا ہک عمل تھیندے تے خیر اونکوں ٹھیک کرݨ سانگے کشٹ کرݨ دا ناں ہے ۔ جینویں شر دا عمل اے ہے جو ہک دھیہ ہک سوہݨی شہزادی کوں چا ویندے تے اونکوں ٻدھ تے قیدی بݨا گھندے تے ہک شہزادہ ٹُر دے اونکوں حاصل کرݨ سانگے تے ایں مہم وچ او طرح طرح دے کشٹ کٹیندے، اوکھتاں وچوں لنگھدے تے اَنت دھیہ کوں مار تے شہزادی کو ں حاصل کر گھندے۔لوک قصے درحقیقت خیر دے پندھ دا ناں ہِن۔بادشاہ دا کردار مثبت ہے تہوں او پندھ وی کریندا پئے تے ایں کردار دیاں کثرت نال کہاݨیاں وی ہن اَتے جتھاں بادشاہ دا کردار منفی ہے تاں اوندا اظہار وی ٻہوں گھٹ ہے تے اوندیاں کہاݨیاں وی گھٹ ہن۔

جینویں آہدن ’’رہے ناں اللہ دا‘‘تے اوندے بندیاں دا ۔ تہوں چنگے عملاں کوں چنگے بادشاہ نال منسوب کرتے پیش کیتا ویندے اَتے چنگے بادشاہواں دے چنگے کماں کوں کہاݨیاں بݨا تے پیش کیتا ویندے ۔ سیاݨے آہدن جو چنگائی پندھ کریندی ہے تہوں تاں چنگے بادشاہواں دیاں ڳالھیں تے کم لوک قصیاںوچ جیندے جاڳدے نظردن۔

 تحقیقی سروے نمبر1 
میں اپݨے تھیسز دے ریسرچ ورک کیتے دریائے راوی دے کنڈے وستی کنڈ ملکانی تحصیل کبیر والا وچ مہر ثمر عباس ہراج صاحب دے دیرے دا مشاہدہ کرݨ ڳیا تاں جو ایں ڳالھ دا پک لڳ سڳے جو ایہ زمیندار واقعی بادشاہ ہِن تے ہُݨ وی ساڳی نظام جاری رکھی کھڑے ہن جیڑھا اُتے بیان تھیا کھڑے ۔ تہاکوں سُݨ تے حیرانی تھیسی جو مہر صاحب دی ذاتی زمین تے ہک ٻہوں وݙی وستی بݨی ہوئی ہے ایہ ہک قدیم وستی ہے تے اتھاں رہݨ آلے ست پشتاں توں اِتھاں راہندے پن ۔ انہاں اپݨیاں کلیاں تے مربعیاں تیں زمیناں بݨا گھدیاں ہن پر او وستی چھوڑ تے نئیں ڳئے ۔ میݙے پُچھݨ تے انہاں ݙسایا جو ایہ مہر تے انہاں دے وݙیرے ٻہوں شریف لوک ہِن ساݙی جان ، مال تے عزت اتھاں محفوظ ہے تہوں ساݙے خاندان ست پشتاں توں اِتھاں راہندے ہن ۔ جے عزتاں محفوظ نہ ہوون ہا تاں اساں وی لݙ ونڄوں ہا ۔ مسجد دا نظام مہر صاحب سنبھالیا ہویا ہے ۔ مُلا تے مسجد دا خرچ خود چیندن ۔ اپݨی زمین ݙے تے انہاں اِتھاں سڑک تے سکول بݨوائے ۔انہاں دے والد مہر رب نواز صاحب بادشاہاں کلی دربار لائی ٻیٹھے ہوندن ۔ تے علاقے دے جھیڑے جھڳڑے بھندن تے پرہیں پنچائتاں بھڳتیندن تے ہُݨ انہاں اپݨے کلہے پُتر مہر ثمر عباس ہراج کوں وی نیاں تے فیصلے کرݨ تے لا ݙتے ۔ علاقے دی خوش حالی کیتے کم کریندن ۔ گھوڑیاں تے مال دے اصلیل بھرے ہوئے ہن انہاں دے مال ، زمیناں تے باغ دے کیتے کئی ملازم ہِن جنھاں دے گھر ٻاہر ، مرݨے پرنے تے بیماریاں ، تھاݨے تحصیلاں خود بھڳیندن ۔ او لڳ دا نظام حالی وی قائم ہے ۔ ٻہوں سارے پورھیت داݨے تے اَمب گھندن ۔ انہاں دے دیرے تے فنکار ، دانشور ، اَتے وسیبی اثر و رسوخ رکھݨ آلے آندے رہندن۔او آہدن ساݙے مہمان ساݙا بخت ہن تے کمی ساݙی رعیت ، جنھاں دے ݙکھ سُکھ ساݙی ذمہ داری ہے ۔ اُنہاں میݙے کیتے علاقے دے مسئلے تے قصولیاں کوں سݙوا تے ہک پوری رات قصے دی محفل سجوائی۔ بالکل ساڳی شاہی نظام تے دربار ہا ۔

 تحقیقی سروے نمبر2 
میں اپݨے تحقیقی سروے کیتے دریاواں دے کنڈے آباد ڈھیر سارے دیریاں دا پندھ کیتا جنہاں وچوں ہر ہک دریا دے کنارے دا ہک نمائندہ دیرے دا احوال اپݨے تحقیقی مقالے وچ شامل کیتے ۔ چنانہہ دی کندھی تے شہر ملتان دے نال آباد صالح مہے دی وستی (چاہ قیمے والا) اپݨے رَحٖ کڄ دے لحاظ نال پورے تل وچ مشہور ہے ۔ مہے برادری دا ملتان شہر تے ہٹھار دے تل وچ ٻہوں زیادہ سماجی ، ثقافتی ، معاشی ، اقتصادی تے سیاسی اثر و رسوخ ہے ۔ اتھاں ہر وݙے گھر دا اپݨا دیرہ تے دیرہ داری نظام ہے۔

میکوں ملک منظور حسین مہے صاحب دے دیرے تے ونڄݨ دا اتفاق تھئے ۔ اللہ انہاں دی نیک نیتی ، خدمت گزاری ،چنگے اخلاق تے مہمان نوازی پاروں ٻہوں رنگ لائے ۔ ہک محل کلی دیرہ جیندے سُوہݨپ دی دلیل ایہ ہے جو ڈرامیاں تے فلماں دی عکس بندی کیتے کمپنیاں اِتھاں آندن ۔ ملک صاحب دا ٻہوں ڈھیر سیاسی تے اخلاقی اثر و رسوخ ہے ۔ فجر شام ݙو وقت انہاں دا دربار (کچہری) لڳدی ہے ۔ جیندے وچ وسیب دے جھیڑے جھگڑے بھیندن تے سیاسی فیصلے تھیندن ۔ ضرورت مند تے غرض مند کݙاہیں انہاں دے دیرے توں خالی نئیں ویندے ۔ آپ ہک بادشاہ کلی فیصلے کریندن تے انہاں دے ݙو صاحب زادے ملک محمود مہے تے ملک منصور احمد مہے،فرمانبردار شہزادیاں کلی دربار (دیرہ) دا نظام سنبھلیندن ۔ نوکراں چاکراں کوں حکم احکام ایہے ݙیندن دیرے تے آئے لوکیں کوں جی جان نال جی آئیاں کوں آہدن ۔ مہمان نوازی انہاں دے پیو ݙاݙے دا وصف ہے ۔ جنہاں کو ںایہ ݙو شہزادے اڳوں تے ٹُریندے پن ۔ بھل مہمان نوازی انہاں دا ٻہوں وݙا شوق ہے ۔ کئی لوک ہر ویلے انہاں دے دیرے تے مہمان ہوندن بھل کجھ تاں کئی کئی ݙینہاں اَتے مہنیاں دے وی مہمان ہوندن ۔انہاںکول سالیں دے مہمان وی ݙٹھن جنہاں کوں او اپݨاں بخت آکھ تے انہاں دی عزت تے شان وچ ودھارا کیتی رکھدن تے انہاں کوں وی اُوپرپ تے مونجھ کنوں بچیندن ۔ لوکیں دے ڄمݨے ، پرنے ، مرݨے کیتے پیو دے نال نال ایہ شہزادے وی تن ، من ، دھن نال شریک تھیندن ۔ وݙا پُتر اعلیٰ تعلیم یافتہ تے چھوٹا اعلیٰ تہذیب یافتہ ہے ۔ ایں دیرے کوں ݙیکھ تے واقعی شاہی محل تے شاہی نظام دی عملی مثال سامݨے آندی ہے۔

 تحقیقی سروے نمبر3: 
میں اپݨے تحقیقی سروے کیتے سابق ریاست بہاول پوردی روہی وچ وی ڳیا ۔ اتھاں’’ گݙݨ خاندان ‘‘کنوں معلومات گھدیاں تے انہاں دے دیرہ داری نظام بارے وی کنیں سُݨیاں تے اَکھیں ݙٹھیاں معلومات حاصل کیتیاں۔ گݙن خاندان ’’ملک‘‘ اَکھیندے ایہ روہی دا قدیم خاندان ہے پر انہاں دے وݙیرے صدیاں پہلے روہی کنوں لݙ کراہیں دریائے ستلج دے نیڑے آباد آݨ تھئے ۔ انہاں دی وستی گݙݨ لال سوہانرا دے نیڑے مین بہاول پوربہاولنگر روڈ کنوں ہک کلو میٹر دور دریائے ستلج دے نیڑے اَتے روہی کنوں کوئی ݙڈھ کلو میٹر تے واقع ہے ۔ ایہ وستی خوب رڄی کڄی ہے تے گݙݨ خاندان اپݨی مالی تے سیاسی حیثیت کاݨ ضلع بہاولپور دا مشہور تے مقبول خاندان ہے ۔ اپݨی اعلیٰ خاندانی روایات تے مہمان نوازی پاروں ایہ خاندان پورے ملک وچ مشہور ہے ۔ ایہ وستی جنت سانویں آئیڈیل جغرافیے وچ آباد ہے ۔ حاصل پور ،بہاول پور روڈ دے بالکل نیڑے ، دریائے ستلج  دی کندھی تے آباد روہی چولستان دے ٻنے تے وَسݨ خوش بختی ہے جو بہاول کنال نک توݨی بھریج تے روہی دے کنارے کنارے واہندی پئی ہے ۔ جیڑھی علاقے دی روہیلی زمین کوں پیچ ݙیندی ہے ۔ مال ڈھانڈے کیتے ایہ علاقہ جنت ہے ۔ روہی دیاں قدرتی جڑی ٻوٹیاں تے دریا دے ٻیٹ دا قدرتی سبزہ تے گھاہ انہاں دی چسولی خوراک ہے ۔ لوکیں دا مال چولستان وچ وی چردے تے ٻیٹ وچ وی ، پاݨی دی آسانی ایں علاقے کوں رنگ لائی کھڑی ہے۔

میں ایں علاقے دے وݙے زمیندار ملک محمد اجمل گݙݨ دے دیرے تے مہمان تھیوم ۔ ملک اجمل صاحب واقعی ہک دردِ دل رکھݨ آلا بادشاہ ہے ۔ ایݙی وݙی جاگیر ،روہی تے پکے دے رقبے کنوں انج سینکڑاں دی تعداد وچ مال مویشی تے انہاں دی ݙکھ بھال تے چراوݨ کیتے کئی درجن ملازمین تے رعایا انہاں دی وستی تے جھوک وچ آباد ہن ۔ میں انہاں کول کجھ ݙینہ مہمان دے طور تے ٹِکیا انہاں ݙوجھے مہمانیں کلی میݙی ٻہوں ٹل سیوا کیتی تے علاقے دے قصولیاں کوں سݙوا تے قصے سݨوائے ۔ میکوں دریا، ٻیٹ تے چولستان دی سیر کروائی بھل انہاں چولستان دے وچ ہک ٻہوں وݙا دیرہ بݨایا ہویا ہے ۔ جتھاں پورے ملک کنوں آئے مہمانیں کیتے قدرتی ماحول تے شکار دی دعوت ݙیندن۔ ایہ علاقہ انہاں کیتے جنگل ، شکار گاہ تے چراگاہ دا کم ݙیندے۔

میں انہاں دے دیرہ داری دے نظام دا مطالعہ کیتا ۔ جتھاں بادشاہ کلی دربار (پنچائت) لڳدی ہے ۔ لوک اپݨے گھریلو ،و سیبی تے سیاسی مسائل آن تے پیش کریندن تے ملک اجمل صاحب کچہری لا تے انہاں دے فیصلے کریندن تے داد رسی کریندن۔ ایہ ہک ایجھا بادشاہ ہے جیندے تے ایندی رعایا وی خوش ہے تے ملازمین وی ۔ ملازمین کوں نال ٻلہا تے ٹُکر کھویندن تے ملازماں دے کماں وچ ٻانہہ ٻیلی وی تھیندن ۔ جݙاں تئیں ملازم اپݨا کم مُکا نہ گھنن اوں ویلے تئیں ایہ انہاں دے نال رہندن تے کہیں وی آئی مشکل کوں انہاں دے نال نبڑیندن ۔ ملازمین تے رعایا وچوں کوئی بیمار تھیوے تاں مالی امداد دے نال نال گاݙی موٹر تے انہاں کوں بہاول پور شہر گھن ویندن تے ڈاکٹر تے ہسپتال دے علاج دا سارا خرچ خود برداشت کریندن ۔ انہاں دے ڄمݨے ، پرݨے ، مرݨے وچ خود شریک تھیندن تے مالی امداد وی ݙیندن ۔ یاریں دوستیں دا ٻہوں خیال رکھیندن۔ انہاں دی آمد تے ٻہوں سیوا کریندن تے یاریں دے فون تے انہاں دا کم کریندے ٻیٹھے ہوندن ۔ ستلج دی مݨ تے روہی دا ایہ واقعی بے تاج بادشاہ ہے جیڑھا اپݨے ملازمین ، رعایا ، رَل وسدیاں اَتے یاریں دے دلاں تے حکومت کریندا ٻیٹھے۔

 حوالہ 
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان