سخی سرور دا معجزہ دانی ڄٹی دے نال

(سخی سرور دا معجزہ دانی ڄٹی دے نال)

سَبھ توفیقاں سئیں سچّے

                                               جُملیاں دے رَب پردے کڄے

                                               جو کجھ چاہے سو اِی کردا

                                               لوڑے کون ہٹائیا؟

5                                          آپے ݙیندا آپے لیندا

                                               صاحب داتا سِکل جِیاں دا

                                               اِک لکھ کَئی چَوراسی جُوناں

                                               مولا رِزق پُچائیا

                                               پربت اندر سرور وسّے

10                                      فرزنداں دے دانِ بجیسے

                                               اَنّھے کوڑھی چنگے کردا

                                               لڳے درد گوائیا

                                               (اڳے) قوماں دے وچ ہَین سن ذاتاں

                                               سِکھّاں سیوکاں بنیاں نعتاں ؍ ناتاں

15                                      دھوروں درگاہوں ہوں دے آئے

                                               لوڑے کون ہٹائیا؟

                                               ٻارھاں ورھے وِہائے نوں گزرے

                                               دانی پیر منائیا

                                               دانی نوں رب بیٹا دِتّا

20                                    سیوا دار پیراں دا کیتا

                                               کُٹّے چُورما کرے تیاری

                                               دانی شیخ سݙائیا

                                               جد شیخ نے آ کے سولھے ڳائے ‘ تد دانی دے خاوند نوں ‘ جو گورو نانک دا سیوک سی ‘ باہر خون (کھوہ) اُتّے خورہوئی اُسے ویلے گھر نوں آئیا تے دانی اُتّے بہوت غُصّے ہوئیا ‘ تے ٻولیا:

                                               مُڑ کے اس دا ناں نہیں لینا

                                               دانی نوں سمجھائیا

25                                    دانی نوں پھڑ اندر ݙتّا

                                               ٻوہے وچ دھمکائیا

                                               اندر ݙتّی کرے آوازاں

                                               ’’سُݨ پِیرا میریاں فریاداں

                                               توں سامبھ پیاں دی رکھنا ہئی لڄائو‘‘

30                                    بھیروں چڑھیا سرور پیرا

                                               چیتے نال گُھلائیا

                                               بھیروں چڑھیا چیتے وڳے

                                               سُتّے آن جڳایا سبّھے

                                               دیور ‘ ڄیٹھ ‘ قبیلہ سارا

35                                    چھڑی پکڑ دبائیا

                                               دِن چڑھیا ‘ سب رات گُزری

                                               سبّھے ٻیٹھے لَے جو عُذری

                                               دِن چڑھدے نال کیتی تیاری

                                               گھیو ڳڑ تُرت منگائیا

40                                    پِنّیاں کرکے پائیاں پلّے

                                               دانی    ‘   کرماں         تِنّے       چَلّے                                              (تریجھا دھرماں ہا)

                                               ’’رَل کے تُسّاں پِیر بھائی جاناں‘‘

                                               قبیلے سمجھائیا

                                               وِدیا ہو گھراں تھیں چَلّے

45                                    خرچی کرکے پائی پَلّے

                                               شہر گورو دے ڈیرا ہوئیا

                                               کیتا سنگ اُتارا

                                               خیر کماوَن ‘ ٻولَن مِٹھّا

                                               دائم نور ’’نِگاہے‘‘ ݙتّا

50                                    دو دو لعل ملن سبھاں نوں

                                               سرور دے درباراں

                                               وَڄن ڈھول تے گھلّن دمامے

                                               سرور میرے دے شادیانے

                                               سنگ ٻہوتے جا مُلتانے

55                                    سرور دے درباراں

                                               جد ملتان پہنچے تد دانی نے ‘ جو اوہنیں وݙی وݙی چَنگی چھیٹ تے ہور چنگیاں چیزاں ویکھیاں ۔تد جی وچ کیہا ‘ کے 

’’جیکر تحفے وانگر اِنہاں وچوں کُجھ شئیں مُل لے کر میں اپنے وطن نوں لے جاواں تے اپنی سہیلیاں نوں دیواں تاں اوہناں دا دِل وݙا راضی ہووے گا۔

پر کی کِراں ؟ میرے کول سبھ اِکّی موہراں ہَین ۔ واسطے نیاز سخی سرور تے ضروری خرچ سفر دے ہَین ۔ اِک تدبیر ضرور ہو سکدی ہَے ‘ کے جیکر ‘ اینہاں اِکّی موہراں وچوں ‘ جو میں سخی سرور دے واسطے لے آئی ہاں ‘ اَدّھی موہراں اپنے کول رکھ لیاں ‘ تاں اپنے سہیلیاں تے سکیاں دے واسطے ڈھوئے مُل لے کے جاواں‘‘ 

اِس واسطے اوس نے ایہ بد نیتی کیتی تے سخی سرور نے اوہنوں بے ایمان سمجھیا:

                                               پیراں دا کُجھ اوڑک نہیں

                                               آپو اپنا سایہ

                                               غوث بہاء الدین ‘شاہ کُل عالم

                                               زیارت کردا سارا عالم

60                                   زیارت کرکے کراں رسوئی

                                               چھپریتی چھپّر لائیا

                                               تِرموں لنگھے سیدھ رجا دی

                                               سَنگاں اُتّے سرور راجی

                                               حاجی کھانیوں ڳئے وݙا وَڑے

65                                   ڈھونڈ پِیر منایا

                                               جد دانی تِرموں دریا دے پار لنگھی ‘ تد سخی سرور نے اَزماوݨ واسطے (اوہ دانی نوں پہلے وی جاندا سی‘ کے اِس نے ساڈے نیاز وچوں ادّھا رکھ لین دی نیّت کرکے بے ایمان ہو چُکی ہے) اپنے وزیر بھیروں جتّی نوں دانی دے کول برہمن دی صورت بنا کے گھلّیا تے اوس نے جا کے دانی دے کول کجھ خیرات دینے دی عرض کیتی ۔ پر دانی اوہنوں جُھنجھلا کے بولی کے میں:

’’سارے رستے وچ تہاݙے لوکاں دے سوالاں توں لُٹ ڳئی ہاں ‘کوئی برہمن بن کے آ وندا ہَے ‘ کوئی سیّد بن کے آوندا ہَے ‘ میں نہیں ڄاݨدی اینیں برہمن تے سیّد اِس بُکھّی زمین اُتّے کِتھوں آ ڳئے ہَین۔ہُݨ میں کسّی نوں اِک کَوݙی وی ناں دیاں گی‘‘۔

جیکر بھیروں جتّی بہوت خوشامد تے منّت کیتی پر دانی نے اوہنوں کُجھ ناں دِتّا تے موڑ دِتّا ۔ پھر سخی سرور آپ سیّد دی شکل بن کے دانی دے کول ڳئے ‘ اوہنوں وی اوہجہاں جواب مِلیا جیہو جِہا برہمن جتّی نوں ۔ اِیہناں باتاں توں ناراض ہو کے سخی سرور نے اوہدے لڑکے نوں جان توں مار دِتّا ۔ ایہدا ذکر اگلے گیت وچ آوے گا:

آیا ڈھوڈے دی چَوکاندی

جتھے سیوکاں شکر ونڈی

لا عدالت ڈھوڈا بہندا

لکھ دا وَڄوں سنوائیا

70                                    آیا رانے دیاں بیریں

                                               جتّھاں سرور ککّی پھیری

                                               اِکنے سُتّے ‘ اِکنے بیٹھے

                                               اِکنا رب ڈِھیائیا

                                               چھیہ گھڑیاں شبِ رات گُزری

75                                    مولا وحی گھلایا

                                               لڑکے نوں پکڑ وحی دباوے

                                               لڑکے جُثّے تلخی آوے

                                               اُٹھ کھلوتی ماں وِلا وے

                                               چھیتی دے نا ل اُٹھی دانی

80                                    لڑکا ممّے پائیا

                                               دائی دیاں دو دستاں وچوں

                                               لڑکا ہی کُنگرائیا

                                               جدوں ٹُر کے چشمے آوَن

                                               کر کر خُشیاں سیوک نھاوَن

85                                    پکڑ کنارے گوشے دانی

                                               لڑکا جا نھوائیا

جَد دانی نے ویکھ لیا کے لڑکا مر گیا ہے ‘ پھیر اُوس نے ایہ ڳل مشہور ناں کرݨی چاہی کیونکہ اوس نے خیال کیتا :

’’جیکر ایہ ڳل میرے گھر والے تے دوجھے ساکاں انگاں نوں معلوم ہووے گی ‘ تاں اوہ بہوت غُصّے ہوݨ گے تے میرا بُرا حال کرن گے ‘ کیونکہ اِسے لڑکے دے جمّن دی خُشی نال میںآئی تے ایڈی دور دا سفر کیتا تے آپݨے گھر والے تے ساکاں انگاں نوں نال لَے آئی ہاں ‘ تے ہُن ایہ لڑکا مر گیا ہَے ‘ ایہ گل ضرور ہَے ۔جدوں ایہ خَورَ میرا گھر والا تے ساک اَنگ سُنن گے ‘ تاں اوہ سفر دی تکلیف ناحق اُٹھانے دے سبب بہوت غصّے ہون گے ‘ تے سخی سرور نُوں جُوٹھا جانن گے تے مینوں بہوت احمق جان کے مارن گے ‘‘۔ 

اِس لئی دانی نے لڑکے دے مرن دی خَورَ کِسّی نوں ناں دِتّی تے آپ الگ اِک کونے وچ جا کے نھاتی تے لڑکے نوں دِکھاون واسطے نھوائیا تے اوس نوں کپڑے نال کج دِتّا ‘ جدوں نھا دھوکے ویلھی ہوئی تدوں اوہدے خاندان دے شیخ نے آ کے آکھیا:

’’میں مُدت توں تہاڈے خاندان دا آگوہاں تے میرے کول کوئی ڳانہ نہیں ہَے ‘ ایس کرکے میرے لڑکے بالے دُدھ ‘ دَہیں تے گھیئو نہیں پا سکدے ‘ میں بڑا لاچار ہاں ‘ ایس کرکے عرض کردا ہاں کے تُوں مینوں اِک ڳانہ بخش دے۔‘‘

تد دانی نے جواب دِتّا کے:

’’جدوں میری مُراد پوری ہو جائے گی ‘تدوں سوا ڳانہ دے تینوں مَہیں (منجھ) دیواں گی اِنعام کرکے ‘‘

تد شیخ نے آکھیا :

ہُݨ کِیہ مُراد تیری باقی ہَے ‘ رزق تہاڈے گھر ا گے ہَے ‘ تے لڑکا بھی جو تُوں منگیا سی ‘ اوہ سخی سرور نے تینوں بخشیا‘‘۔

ایہ سُن کے دانی چُپ ہو رہی کیونکہ اوہ ڈردی سی کے لڑکے دے مرن دی گل مونہوں ناں نکل جاوے ۔ تد دانی نے جا کے آکھیا :

روضے دی ایہ بھلی عمارت 

خلقت آوے تیری زیارت

اُس سیوک دا وجّوں لِکھاوے

جِس نے ایہ بنوائیا

90                                    سنگ جو جاندا پہلی واری

سرور بہندا ہو بپاری

ہیرے‘ موتی‘ لعل‘ جواہِر

پِیر بزار لگائیا

جد دربار وچ بہوت رات گزر گئی ‘ تد لوگ اپنے اپنے گھر نوں چلے گئے ۔ پر دانی دربار دے اِک کونے وچ چِھپ گئی تے مجاور ایہ جان کے ‘کے ہُن دربار وچ کوئی نہیں ‘ دروازہ دربار دا بند کرکے چلاّ گیا ‘ دانی نے جدوں ویکھیا کے ہُن دربار وچ کوئی نہیں تے دروازہ وی دربار دا بند ہَے ‘ تد دربار دے وچ آ کے بیٹھ گئی تے بولی:

لڑکے نوں پواندی پائے

95                   سرور    اگے    عرضی   لِکھائے

بڑے پَواڑے سرور جیتے

سُنے اندر پائیا

دانی:                                  توں سُن زین العابدین دے ڄائے

سِکھّاں دے گھر اَسی وِیا ہے

                 100سِکھ    ساورے    پُتّر   پرائے

دامن تیرا پھڑ کے آئے

ایتھے دے جواب کِھلو توں

اگے کون لنگھائیا ؟

سرور:                           اگے عمل لنگھاون چوکھے

105                کھریاں   نال   رَلدے کھوٹے

بیلا ہووے میں کٹ گَوانواں

موئیا کِیا جوائیا

دانی:     رہو پِیرا ! کیوں کروائے اَڑیاں؟

سُکھیاں باراں کروائے ہریاں

                 110پوہ     مہینے     مَہاں    سیالے

’’وَݨ‘‘ تاں میوا لائیا

سرور:  جتنے جنگل دے وسنیندے

رَل کے عرض کیتی پیراں دے

رب اوہناں دی سُن بِنتی

115                                                                                         وَݨ   تاں     میوا     لائیا

دانی:  دانی آکھے سُݨ اربیلے

فقراں کھادے اَیّڑ چھیلے

ثابت کر ماواں نوں میلے

سِریاں ‘ کُھریاں ‘ کَھلاّں اندر

120            کِن  سی  رُوح   پَوائیا   ؟

سرور:   تن سے سَٹھ ملنگ اللہ دا

اُتّھے نہیں سی قدم اساڈا

آن فقیراں کیتے نعرے

صاحب نے سُن پائیا

125     دانی:        سبھاں وڈے  ‘  تُوں  پِیر  چھوٹا

تیرے جِہا کوئی نہ کھوٹا

حِیلا بالا دس اَساں نُوں

لوڑے    کیوں    پرچھائیا  (تسلی ݙیندیں)

دانی بولی:     ناماں چھیمباں (دھوبی) جو اِک کمین ذات دا سی اوہدے کپڑیاں 

دی پنڈ دی ٹھوکر نال گانہ مر گئی سی تے اوس نے گانہ نوں پھیر زندہ کیتا ۔ دَھنّے ڄٹ دے پتّر (پتھر) وچوں ٹھاکر دا درشن کیتا ۔ کیا آپ ایہو جیہ آدمیاں دے برابر نہیں؟ 

تد سخی سرور نے جواب دِتّا:

                                                                                               ناماں چھیمباں بادشاہ پَھڑائیا

130                                                                                مارَن نوں اوہ باہر تُریا

                                                                                               دانہ پاݨی سی اوہدا رَلیا

                                                                                               گائو جَوائی ‘ تاں اوہ بچیا

                                                                                               نہیں سی درد وچ آئیا

                                                                                               دھنّے بھگت دی پاک کمائی

135                                                                                مُوئی نامے گئو جَوائی

                                                                                               پوہ  مہینے مہائوں سیالے

                                                                                               ستّر واری نھائیا

                                                                                               بادشاہ دے دروازے اگّے

                                                                                               وچھّا چَھڈ چُنگھائیا

                                               اِہناں کہہ کے حضرت نے اپنے وضو دے پاݨی دا چَھٹّا دانی اُتّے ماریا ‘ اوہ بے ہوش ہو گئی تے آپ سخی سرور صبح دی نماز وچ لگے۔

140                                                                                سرور دے من مِہر جو بھاݨی

                                                                                               پھیر گیا درگاہ ربّانی

                                                                                               اللہ اگے عرضائیں کردا

                                                                                               ’’تُوں ہِیں بخشن ہارا‘‘

                                               ایہ آیت پڑھی’’وتعِزّ مَݨ تشاء ‘ وتذلّ مَݨ تشاء‘‘ جیکر لڑکا ناں جیویاں تاں مینوں ذِلتّ ہووے گی تے جیکر جی پیا تاں میری عزّت ہووے گی۔

                                                                                               اللہ میرے دا فرمائیا

145                                                                                اوہ فرشتہ جَھب گھلّیا

                                                                                               لڑکے اندر جان جو پَینّدی

                                                                                               لڑکا کھیݙݨ ہارا

جد مجاور صبح سخی سرور دے دربار دا دروازہ کھولیا تاں دانی اپنی بے ہوشی توں ہوشیار ہوئی تے خوف دے مارے مجاور ایہنوں کہہ بیٹھے کے:

’’رات نوں دربار کیوں رہی سی؟ تے باہر کیوں ناں گئی ؟ چُپ چاپ دوجھے رستے توں باہر بھج گئی ۔ اوس نوں ایہ خَورَ ہوئی کے میرا لڑکا جی پیا ہے۔ جد مجاور اندر آئیا ‘ تاں اوس نے ویکھیا کے اِک بچہ کھیڈ ریہا ہَے اوس نوں گود وچ لیکے آواز دِتّی کے رات نوں کیدھا لڑکا دربار وچ ریہ گیا سی؟ دانی آواز سُن جَھٹ آئی تے بولی ’’میرا مُنڈا ہَے‘‘ 

تد مجاور نے آکھیا:

                                               مجاور:                           تُوں سُن بھولی تے دیوانی!

                                                                                               لڑکے دی کجھ دس نشانی!

150                                دانی:                           کنّیں  مندریں تے تیر  تراگی                                                                                               (کمر وچ تراگی)

                                                                                               کنّیں سونے والیاں

                                                                                               حُشی نال مُراداں دینا ہَین

                                                                                               تُوں پِیر نگاہے والیا

جد دانی نے اپنے  لڑکے دا پتہ نشان دِتّا تاں اوس نوں مجاور نے لڑکا دے دِتّا۔

                                                                                               دانی دے لوگ ہو اُدالے

155                                                                                دانی لوگ پُچھن والے

                                                                                               حال حقیقت دس اسانوں

                                                                                               کی ورتیا ورتائیا

                                               دانی:                           ’’جس دن ساں میں بیری آئی

                                                                                               رب حضور بُلائیا

160                                                                               خرچی دیندی ونڈ ‘ جی

                                                                                               سِر صدقہ فرزند جی

                                                                                               دھن کمائی سرور تیری

163                                                                               توں ماواں پُتر مِلائیا

                                               (میں ایں کہاݨی کوں ٹمپل دے مطابق ہو بہو لکھے ۔ متن (نظم +نثر) محض رسم الحظ دی تبدیلی ہے ۔ عبارت اصل ہے ۔ ش ۔ م)

                                               (حکایت نمبر2۔جلد اوّل)

٭٭٭

 حوالہ 
وسیبی قصے، ترجمہ /لکھت وٹاندرا :  شوکت مغل ، چھاپہ خانہ : جھوک پرنٹرز ‘ ملتان