پکھی واس ، سرائیکی افسانے

یَکاّ سَمّل 
اَڄ تُوں 22سال پہلے میݙا ملتان وچ مکان اُسردا پیا ہا جیندی یکّی ذمہّ داری سئیں فیض بلوچ تے ہئی۔ اِینہی دوران اگست 1990ء وچ میں مجلس سرائیکی مُصنّفین پاکستان ۔ مظفرگڑھ دی طرفوں اِنہیں دا سرائیکی شعری مجموعہ ’’غم دیاں غاشاں‘‘ چھاپیا ۔ اَتے وَت انہاں دا مجموعہ ’’تھل دی تس‘‘ دے ناں نال وی ساہمݨے آیا ۔ اگرچہ ایں دوران اِنہاں دیاں ݙو تالیف تے ترتیب تھیاں کتاباں ’’سرائیکی شاعری وچ غزل گوئی‘‘ اَتے ’’سرائیکی شاعری اِچ طنز و مزاح ‘‘ وی چھپیاں۔ پر اِینہی دوران سرائیکی وچ اُنہاں دے افسانیاں دا پہلا مجموعہ ’’وَلدی ڈھلدی چھاں‘‘ 2005ء وچ چھپ کراہیں آ ڳیا اَتے ہُݨ ݙوجھا مجموعہ ’’ پکھی واس‘‘ دے ناں نال 2012ء وچ ساہمݨے آندا پے ۔ ’’ پکھی واس‘‘ دا یکا سمل اَٹھارہاں افسانے ہِن جیہڑھے گھٹ ودھ ݙڈھ سو (150)صفحیاں تے دِگھرے ہوئے ہن ۔ آئو پہلوں اِنہاں کوں وِرلی وِرلی کرتے ݙیہدے ہیں:

=(1)گستاخ: پہلا افسانہ اے جیندا مُنڈھ منظر نگاری دے ہک سوہݨے نمونے نال تھیندے ۔ اظہر دا پُولیس مقابلے وِچ بچݨ یا ݙوہائیں ڄنگھیں تُوں معذور تھی ونڄݨ بظاہر فلمی جیہاں ڄاپدے پر کہانی دراصل مَقصدی ادب دے معیار تے پوری لاہندی اے تے اَپݨے سر نانویں ’’گستاخ‘‘ دے انجام یعنی ’’بے ادب نامراد‘‘ دا سوہݨا اظہار ہے۔

=(2)ماء : اِیں کہانی وچ ٻالیں کیتے فکر مَند ہک ’’ماء‘‘ تاں ݙکھائی ڳئی اے‘ جیہڑھی ٻالیں دی خاطر آپݨاں خود کشی کرݨ دا فیصلہ وی وَلا گھندی اے ۔ پر کہاݨی دا پاند کوئی نتیجہ کڈھݨ وچ کامیاب نی ݙسدا ۔ 

=(3)قاتل:ایہہ ہک سِدّھی سادی کہانی اے ‘ جیندے وچ ایہہ اخلاقی سبق لُکّیا ہویا اے جو بے وجہ تے جذبات وِچ آ تے قتل جیہاں جُرم نی کرݨا چاہیدا۔

=(4)پَھتّو پیر: سرائیکی وسیب دے پسماندہ علاقے وچ نقلی پیریں دی ٹھڳی دیاں کہاݨیاں کئی کہاݨی کار لکھ چُکّن پر ایں کہانی وچ ڳوُڑھے مشاہدے دے نال زبان تے بیان دی چس رَس کجھ چوکھی اے ‘ بلکہ کئی جہیں تے ڳالھ ٻٹ مخول دے دائرے وچ وی آوڑدی اے جیویں جو صدّو دا کردار جیکوں پھتو پیر کالو ہیجڑا یعنی عیدو بٹھارے دے لَݙدا ڳڈّھا ںآہدے ‘ پیر دے موٹر سائیکل تے شاپر وِچ ٹنگیا ترائے کلو جِتّی گوشت کُتّا کھا ویندے تاں صَدّو نال پیر دا مکالمہ اَتے چھیکڑ وِچ ݙتو دے ہتھوں نقلی پیر دی آتھر چَھنڈ۔

=(5)سَوری: ہک نوّیں ایجاد موبائل نے جیہڑھا کلچر متعارف کرائے اُوندے نال کئی مسئلے مسائل وی پیدا تھئین۔ ایہو جہیں ہک مسئلے دی نشاندہی کیتی ڳئی اے تے سبق ݙتا ڳئے جو موبائل نمبر ݙیکھ بھال تے لکھیاونڄے اَتے ایویں کہیں غلط فہمی وچ ٻئے تے الزام نہ لاتا ونڄے۔

=(6) پکھی واس: ایہہ ٹائیٹل کہانی اے اَتے کجھ ٻنہیں کہانیاں دی کار اِیکوں پڑھݨ آلے کوں اِیویں ڄاپدے جیویں جو یکّے واقعات اُوندے اَکھیں دے اڳوں پیش آندے پئین۔ ایہہ پکھی واسیں یعنی خانہ بدوش لوکیں دی گزر گزران بارے ہک سوہݨی کہانی اے ۔ عام لوک تاں اِنہاں لوکاں دی روز ݙیہاڑی دی حیاتی وِچ پیش آوݨ والے مسئلے مسائل دے سُونہے نی ہوندے ‘ پر لکھاری نے ایں کہانی وچ اَندھاری ‘ مینھ تے پاݨی دی تریہہ جہیں بݨیادی مسئلیاں توں گھن تے اِنہاندیاں سوہݨیاں تے جوان تریمتیں کوں ہوس دا شکار بݨاوݨ تک دے واقعے ‘سب لکھ چھوڑن اَتے کہانی دے چھیکڑ وچ اِنہاں انساناں دی اہمیت محض ووٹاں دی ڳݨتری ݙسا تے انسانی حقوق دے ٹھیکیداریں دیاں اَکھیں کھولݨ دا آہر کیتے۔

=(7)بدمزاج بدرو: مولوی نذیر احمد دہلوی دی ’’مِراۃ العروس‘‘ دے اصغری ‘اکبری دے کرداریں وانگ ایں کہانی وچ لکھاری بدرو تے شرمو ݙو کردار چنڳائی تے مندائی دی علامت دے طور تے بیان کیتن تے جِت تاں ہمیش چنڳائی دی اِی ہوندی اے۔

=(8)لوبھی ٹھیکیدار:ہر لکھاری آپݨی روز ݙیہاڑی دی حیاتی دے مشاہدے تے تجربیاں دے زور تے آپݨی لکھت وچ حقیقت نگاری تے جُذئیات نگاری جیہاں خوبیاں گھن آندے ۔ فیض بلوچ وی کیوں جو سِلھ گارے دی اُساری وچ راجگیری توں ٹھیکیداری تائیں دا وسیع تجربہ رکھدن تہوں ایں کہانی وچ جذئیات نگاری تے اِصطلاحواں دے بیان دی خوبی وی موجود اے ۔ ٹھیکیداریں دیاں مزدوراں نال وَدھیکیاں تے اُنہاندے مسئلے مسائل دا خیال ناں کرݨ جہیں کَوڑے سچ وی بیان کیتے ڳئین۔

=(9)ایہہ ٻال کیندا ہے۔؟: عالمی ادارے تے ٻالیں دے حقوق دیاںتنظیماں نِکّی عمر دے ٻالیں کنوں محنت مزدوری کراوݨ دی بجائے اُنہیں کوں تعلیم ݙیوݨ دی صلاح ݙیندن ۔ حکومتاں وی ایں کیتے کئی قدم چَیندیاں رہ ویندن ۔ پر جے توݨی اُنہاں وجوہات کوں ناں مُکایا ویسی ‘ جیندے نتیجے وچ ایہہ کم سِن ٻال تعلیمی اداریاں وِچ تعلیم حاصل کرݨ دی بجائے ہوٹلاں ‘ ورکشاپاں تے ٻنہیں کم دیاںجاہیں تے پُڄ ویندن ‘ اوہ توݨی ایہہ سلسلہ چلدا راہسی ۔ اِنہاں وجوہات وِچوّں اِنہیں ٻالیں دے وَݙکیں دا نشہ کرݨ وی اے ۔ اِیں ‘ ایہہ کہانی کلہے اخترؔ دی نی بلکہ ہر اُوں ٻال دی اے جیندا پیئو آپ نشہ کر تے ٻال دی کمائی تے اَکھ رکھدے۔

=(10)لاوارثی: ایہہ کہانی دراصل ہک بیوہ ٻڈھڑی ماء دا المیہّ اے ‘ جیکوں اوندی جوان تے مالدار اولاد جہان تے لاوارثا چھوڑ ݙیندی اے ۔ نینگریپے وِچ رَنڈڑ تھئی کرموؔ نے ٻیا نکاح ناں کیتا تے چھی مہینے دی دھی تے ترائے سال دے پُتر کوں کُشالے کَٹ ‘ پال پوس وݙا کر ‘ پڑھا لکھا ڈاکٹر بݨایا پر اوہ اوکوں اَݨ پڑھ سمجھ تے اُوں توں الگ تھی ڳئے ۔ چھیکڑ تے اوہ لاوارثی مَر سُمدی اے ۔ کلائیمکس ٻہوں جاندار اے‘ ݙیکھو:

’’ہک ݙیہاڑے سویر تھئی تاں وستی دے لوک کرمو دے گھر کٹھے تھی کے اوندی لاش دا عبرتناک منظر ݙیہدے کھڑے ہَن ‘ شئیت اوہ اپݨی دھی تے پُتر دے آوݨ دی تانگھ اِچ اَکھّیں بھالی پئی ہئی تے اُنہاں کوں ہاں نال لا کے مِلݨ دی سِک اِچ اُوندیاں ٻاہواں وی کُھلیاں پیاں ہَن ‘ تے اوں بچاری دا وات شئیت ایں واسطے پَٹیا پیا ہا جو اوندی کھاݙی ٻدّھݨ آلا کوئی نہ ہا‘‘۔

=(11)ملتان دی ویگن: ایہہ کہانی دلاورفگار دی نظم ’’کراچی کی بس‘‘ المعروف ’’لوکل بس‘‘ دا سرائیکی نثری ویس اے۔ طنزیہ تے مزاحیہ انداز دے نال نال منظر کشی دی خوبی نے ٻی چس وی پیدا کر ݙتّی اے ۔ لکھاری دا مُشاہدہ وی ڳوڑھا اے پر جے فِکشن دے مخصوص ڈِکشن دے لوڑھاں وی پُوریاں تھی ویندیاں تاں کیا ہی بات ہئی۔

=(12)انصاف: اُردو افسانوی ادب وچ سید رفیق حسین دے مجموعے ’’گوری ہو گوری‘‘ (مطبوعہ1952ء) کنوں جیہڑی روایت ٹُری اَتے شفیع عقیل دی ’’پنجابی لوک داستانیں‘‘ (پنجاب کی لوک کہانیوں کا اُردو ترجمہ مطبوعہ نیشنل بک فائونڈیشن) دی کہانی ’’دوستی کا پھل‘‘ توݨی پُڄی۔ انہیں یکنائیں دے اثرات ایں سرائیکی کہانی وچ جھاتیاں مریندے ݙسدن ۔ بغیر کہیں شک شبہے دے ایہہ کہانی سرائیکی وِچ ہک نوّاں تے سوہݨاں تجربہ اے ۔ مختلف واقعات نال دلچسپی دے عنصر کوں وی قائم رکھیا ڳئے۔

=(13)درویش بابا: ایں کتاب وچ نقلی پیریں دے خلاف لکھی ڳئی ایہہ ݙوجھی کہانی اے جو جن کڈھݨ آلے پیر مریض کوں ڈاکٹر کول نی ونڄݨ ݙیندے تے ایں کہانی کار ایں کہانی دے پڑھݨ آلیاں کوں کئی سبق ݙیندے ۔ درویش بابا بارے لکھئے ڳئے ایہہ جُملے خود لکھاری اُتّے ٹھیک ڄاپدن:

’’بابے دا اصل مِشن سادہ لوح دیہاتی لوکاں کوں پیراں دے رُوپ وِچ ٹھگݨ آلے نقلی پیراں  تے ٹھڳ باز مداریاں تُوں بچاوݨ اَتے اُنہاں بھولے بھالے بے شعور لوکاں کوں شعور ݙیوݨ ہا۔‘‘

=(14)پاڳل : بُرائی دا انجام بُرا ہوندے ‘ سچ اے ‘غریبیں تے مظلومیں دی آہ نی چاوݨی چاہیدی ۔ پہلی کہانی ’’گستاخ‘‘ دی کار ایں کہانی وچ وی گیس دے سلنڈر دے پھٹݨ نال دھماکہ تھیوݨ تے ترائے منزلہ عمارت بھوئیں تے بِھڑ تھی ونڄݨ تے سردار دے سارے ٻال ٻچے تے خویش قبیلے دا تَلّے آوݨ فلمی تے غیر حقیقی جیہاں لڳدے ‘ پر مقصدی ادب دی تخلیق وچ مقصد دے حاصل کرݨ سانگے جِتھ مثالی کردار تخلیق کیتے ویندن اُتھاں اینجھی صورتِ حال دا بیان وی ضروری تھی ویندے۔

=(15)سردار بے مُروّت: ایندا مُنڈھ ہک ہلکی پُھلکی لکھّت دے طور تے ساہمݨے آندے اَتے ایں کہانی وچ وی کئی اینجھے اشارے ہِن ‘ جیہڑے ایکوں افسانے دی بجائے کہیں سچی کہانی دے نیڑے پُڄا ݙیندن ۔ جیویں مجموعے دے کجھ ٻے مُجرم کرداراں دی کار جُرم توں بعد مجرماں دا ’’کوہ سلیمان‘ ‘ دے پہاڑاں وچ ونڄ لُکّݨ۔ایویں ای لکھاری دا ملکی سیاست دے حوالے نال اِی سہی پر سرائیکی وسیب دے کجھ ڄاݨو سیاستداناں دے رَویّاں دا وی ڄاݨو لڳݨ وغیرہ

=(16)ݙاج دا لوبھ: ایہہ ہک کامیاب کہانی اے ‘ جیندے وچ ٻنہیں کہانیاں دی کار اخلاقی سبق تاں موجود اے پر کہانی دے کلائمکس (مُنتہیٰ) توݨی سسپنس (تجسّس) وچ کوئی گھاٹ نی تھیندی۔

=(17)جنجال : ایہہ کہانی خاندانی منصوبہ بندی دی اہمیّت کوں نشابر کریندی اے ۔ قومیں دی ترقی دا راز اَبادی دے کنٹرول وچ اے ‘ کیوں جو آمدݨ گھٹ تے خرچے وَدھ ہووِن تاں انجام بدحالی اِی ہوندے۔

=(18)سیاݨی نینگر: ایہہ شمعوؔ ناں دی ہک پرنی پتری نینگر دی کہانی اے ۔ سراپا نگاری دی خوبی ݙیکھو:

’’اللہ تعالیٰ اوکوں ٻہوں سوہݨی شکل و صورت دان کیتی ہئی ‘ سوہݨے نین نقش ‘ کالے وِنگرے وال ‘ پتلے لال گلابی ہوٹھ ‘ کجلیاں چیرویاں اَکھّیں ‘ اَکھّیں تے خوبصورت پپلیں دی جھالر‘ سوہݨا سِدھا سَروں قد…‘‘

آئو ہُݨ کتاب دا عمومی مطالعہ کریندوں ۔ اِینہہ کتاب وِچ سرائیکی وسیب دے وَنکو وَنک دے مسئلیاں دی نشاندہی کر تے اُنہاندا حل سمجھایا ڳئے ۔ زیادہ تر غریبویں طبقے دے ݙکھ تے مسئلیاں کوں موضوع بݨایا ڳئے ۔ جیویں جو سرائیکی تریمت ٻہوں مظلوم اے ۔ ’’ماء۔ قاتل ‘‘تے’’لاوارثی‘‘ ایہو جہیں کجھ کہانیاں ہِن۔ سرائیکی وسیب وِچ جہالت وی ٻہوں اے تے کجھ ٹھڳ نقلی پیر بݨ تے بھولے بھالے لوکیں دی ضیعف الاعتقادی دا ناجائز فیدا چیندن۔

لکھاری ایں موضوع تے وی ’’پھتّو پیر‘‘ تے ’’درویش بابا‘‘ جہیں کہانیاں وچ مسئلے کوں خوبصورتی نال بیان کیتے ۔ ایویں اِی نشہ وی ہک وݙی لعنت اے ۔ کئی کہانیاں وچ نشائی کرداراں دی مُورت گَھڑ تے ݙکھائی ڳئی اے تے اِنہیں پاروں کئی گھر تے خاندان دے ٻنہیں لوکیں کوں پیش آوݨ آلے مسئلیاں کوں پیش کیتا ڳئے ۔ ایویں اِی ݙاج ‘ رسّہ گیری ‘ منصوبہ بندی ‘ جنسی بے راہ روی ‘ غُربت ‘جہالت تے احساس کمتری جہیں موضوعات تے وی کہانیاں لکھیّاں ڳئین۔

کہانیاں دے کرداراں اَتے جاہیں دے ناں زیادہ تر اینجھے وَرتے ڳئین ‘ جیہڑھے خالص سرائیکی ثقافت دا ݙس ݙیندن ۔ کہانیاں وچ جاہ جاہ تے سرائیکی دناوت دے اَکھاݨ ‘ کہاوتاں تے شعراں دے حوالے نال ڳالھ سمجھاوݨ دی کوشت کیتی ڳئی اے ۔ ’’سیاݨی نینگر‘‘ وچ تاں صوفی تبسم دے اُردو شعر دا منظوم سرائیکی ترجمہ کر تے حوالہ وی ݙتا ڳئے ۔ البتہ شاکر شجاع آبادی دے ہک مشہور شعر بارے لکھیا ڳئے جو ’’کہیں شاعر نے کیا خوب آکھیئے‘‘ (سردار بے مُروّت)

مجموعی طور تے ایہہ مجموعہ سرائیکی دے افسانوی ادب وچ ہک چنگاں وادھا اے ۔ ہک بزرگ لکھاری نے جتھ آپݨی حیاتی دے تجربیاں کوں لکھتی شکل وچ پیش کیتے ۔اُتھ ہک شاعر نے نثر کوں شعری رنگ وچ رنگݨ دی کوشت وی کیتی اے ۔ مقصدی ادب دے سلسلے دی ایں کتاب کوں پڑھ تے جے ایندے وچ ݙتے ڳئے سبقاں اُتے عمل وی کیتا ڳیاتاں ایہہ وسیب دے سُدھار تے لکھاری دے چُھٹکارے دا موجب وی بݨسی۔

 ڈاکٹر سجاد حیدر پرویزؔ 
معتمد(اعزازی) مرکز تعلیم و تحقیق برائے زبان و ادب (رجسٹرڈ)

متصل گورنمنٹ پوسٹ گریجویٹ کالج ۔ مظفرگڑھ

 حوالہ 
کتاب:  پکھی واس (سرائیکی افسانے) فیض بلوچ ، چھاپہ خانہ ، جھوک پبلشرز، ملتان