نبی بخش بلوچ

ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ، جنہاں کوں ڈاکٹر این اے بلوچ دے ناں نال وی ڄاݨیا ویندے پاکستان وچ ڄمݨ آلے مورخ، ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ لوک ادب، ماہرِ لطیفیات، ماہرِ تعلیم، بانی وائس چانسلر بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی، وائس چانسلر سندھ یونیورسٹی، پروفیسر ایمریطس، مشیر قومی ہجرہ کونسل تے بانی چیئرمین سندھی زبان دا بااختیار ادارہ (Sindhi Language Authority) ہن۔

 حالات زندگی 

 پیدائش تے ابتدائی تعلیم 
ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ گوٹھ جعفر خان لغاری، ضلع سانگھڑ، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ 16 دسمبر 1917ء کوں ڄمیے۔ انہاں دے پیو دا ناں علی محمد خان ہئی، لیکن نبی بخش دی پیدائش دے صرف چھی مہینے بعد پیو دا انتقال تھی ڳیا۔ پیو نے آخری وقت وچ وصیت کیتی کہ میݙے ٻال کوں پڑھاوݨ، جیہڑی انہیں دے چاچا ولی محمد خان نے پوری کیتی۔ اوں ویلے گوٹھ جعفر خان لغاری وچ کوئی باقاعدہ سکول کائنا ہئی، ایں واسطے چاچا نے انہاں کوں دیہات دے ہندو استاد سومل دے کول ابتدائی تعلیم دے واسطے بھیڄیا جتھاں نبی بخش نے ابتدائی حروف تہجی تے اعداد سکھیے۔ ایندے بعد 1924ء وچ گوٹھ پلیو خان لغاری دے پرائمری سکول وچ داخل تھئے۔ مارچ 1929ء وچ بلوچ صاحب مزید تعلیم دے واسطے نوشہرو فیروز دے مدرسہ تے ہائی اسکول وچ داخل تھئے۔ ایندے بعد نبی بخش نے ڈی جے کالج کراچی وچ داخلہ ڳھدا، لیکن مالی مشکلات دی وجہ نال اتھاں تعلیم جاری نہ رکھ سڳیے، ایں واسطے نبی بخش جوناگڑھ پہنچیے جتھاں بہاء الدین کالج وچ داخلہ ڳھدا۔ اتھاں نبی بخش کوں کہیں قسم دی مالی مشکلات دا سامݨا کائنا ہئی۔ بہاء الدین کالج جوناگڑھ وچ بلوچ صاحب دا قیام 1937ء توں 1941ء تک رہیا، جتھاں نبی بخش نے بی اے آنرز وچ پہلی پوزیشن حاصل کیتی۔ انہاں کوں ہک سو روپے ماہوار مہابت فیلو شپ وظیفہ (نواب مہابت خان والئی ریاست جوناگڑھ دے ناں تے) ملیا۔

 اعلیٰ تعلیم 
ڈاکٹر نبی بخش بلوچ 1941ء توں 1945ء تک علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے طالب علم رہے جتھاں انہاں نے ایل ایل بی تے بعد وچ ایم اے (عربی) فرسٹ کلاس فرسٹ ڈویژن وچ پاس کیتا۔ صدر شعبۂ عربی پروفیسر علامہ عبدالعزیز میمن دی رہنمائی تے مسلسل محنت دے نتیجے وچ انہاں نے اُموی دور دے آخر دے ہک باغی قائد منصور بن جمہور دے سندھ تے تسلط تے اپݨا پہلا تحقیقی مقالہ لکھیا جیہڑا حیدرآباد دکن دے معروف علمی تے تحقیقی رسالے Islamic Culture وچ شائع تھیا جیندے واسطے شعبۂ تاریخ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے پروفیسر شیخ عبد الرشید نے معاونت کیتی۔

1945ء وچ برطانوی حکومت نے مرکزی سطح تے برِ صغیر وچ ڈاکٹریٹ دے واسطے سکالرشپ دا اعلان کیتا۔ بلوچ صاحب نے آل انڈیا سطح تے ایں مقابلے وچ کامیابی حاصل کیتی تے 16 اگست، 1946ء کوں بمبئی توں امریکا روانہ تھئے جتھاں کولمبیا یونیورسٹی نیویارک وچ A Programme of Teacher Education for the New State of Pakistan دے ناں نال تحقیقی مقالے دا آغاز کیتا تے 1949ء وچ ڈاکٹریٹ دا مقالہ تحریر کر کے تعلیم دے شعبے وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری حاصل کر کے واپس پاکستان پہنچے۔

 ملازمت 

 سندھ مسلم کالج 
پیر الٰہی بخش تے ڈاکٹر امیر حسن صدیقی دے اصرار تے بلوچ صاحب علی گڑھ چھوڑ کے سندھ مسلم کالج کراچی وچ لکچرار بݨ ڳئے۔

 وزارت اطلاعات و نشریات 
1950ء وچ وزارت اطلاعات و نشریات پاکستان وچ افسر بکار خاص (Officer on Special Duty) دی حیثیت نال تے بعد وچ ایں وزارت وچ بیرونی نشریات دے شعبے وچ قدرت اللہ شہاب دے ماتحت خدمات انجام ݙتی۔ 1951ء وچ بلوچ صاحب کوں انہاں دی اعلیٰ تعلیم تے صلاحیت دی بنیاد تے دمشق وچ پاکستانی سفارتخانے وچ پریس اتاشی مقرر کیتا ڳیا۔

 سندھ یونیورسٹی 
ستمبر 1951ء وچ علامہ آئی آئی قاضی دی ترغیب نال بلوچ صاحب نے سندھ یونیورسٹی دے شعبۂ تعلیم وچ پروفیسر دی حیثیت نال خدمات دا آغاز کیتا۔ دسمبر 1973ء وچ نبی بخش بلوچ کوں سندھ یونیورسٹی دا وائس چانسلر بݨݨ دا اعزاز حاصل تھیا تے ایں سال انہاں(National Merit Professor) دا درجہ وی ݙتا ڳیا۔ نبی بخش بلوچ نے دسمبر 1973ء توں جنوری 1976ء تک سندھ یونیورسٹی دے وائس چانسلر دے طور تے خدمات انجام ݙتی۔ نبی بخش بلوچ نے سندھ یونیورسٹی وچ سندھی شعبے دا آغاز وی کیتا تے سندھ یونیورسٹی دے بین الاقوامی شہرت یافتہ انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی دے بانی وی نبی بخش بلوچ ہن۔

 وزارتِ تعلیم 
جنوری 1976ء وچ نبی بخش بلوچ کوں وفاقی وزارت تعلیم حکومت پاکستان وچ افسرِ بکارِ خاص (OSD) مقرر کیتا ڳیا جیندا عہدہ وفاقی سیکریٹری دے برابر ݙتا ڳیا۔ ایں دوران وچ بلوچ صاحب Federal Pay Commission دے رکن وی رہے۔

 بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی 
نومبر 1980ء وچ نبی بخش بلوچ کوں اسلام آباد وچ ناویں قائم تھیوݨ آلی بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی دا پہلا وائس چانسلر مقرر کیتا ڳیا۔ ایہ عہدہ نبی بخش بلوچ نے اے کے بروہی دی ایماء تے قبول کیتا جیہڑے ایں یونیورسٹی دے پہلے ریکٹر مقرر کیتے ڳئے ہن۔ بلوچ صاحب نے 3 جنوری، 1981ء کوں شاہ فیصل مسجد کمپلیکس دے ہک کمرے وچ 81-1980ء دے تعلیمی سال دا آغاز اے کے بروہی صاحب نال کروایا۔ ایندے بعد شب و روز محنت کر کے اکتوبر 1981ء تک تمام ذیلی ادارے قائم کر ݙتے جنہاں وچ بورڈ آف اسٹڈیز، سلیکشن بورڈ، اکیڈمک کونسل، فنانس کمیٹی وغیرہ شامل ہن۔ ایندے علاوہ تعلیمی شعبے تے انہاں دے واسطے اساتذہ دا انتخاب کیتا۔ طلبہ دے واسطے ہاسٹل تے یونیورسٹی دے عملے دے واسطے رہائش دا انتظام کیتا۔ شعبۂ قانون دے واسطے علاحدہ انسٹی ٹیوٹ قائم کیتا، ایں ادارے وچ ججاں تے اعلیٰ پولیس افسراں دی تربیت دا آغاز کیتا۔ اگست 1982ء وچ بلوچ صاحب وائس چانسلر دے عہدے توں ہٹا ݙتے ڳئے۔

 مشیر قومی ہجرہ کونسل اسلام آباد 
نبی بخش بلوچ نے اے کے بروہی دے ایما تے قومی ہجرہ کونسل وچ مشیر دا عہدہ قبول کیتا۔ ایں علمی منصوبے دے بارے وچ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ فرمیندن،

"گزشتہ 1400 سالیں دے دوران وچ مسلمانیں نے علم دے ہر شعبے وچ خدمات انجام ݙتی۔ انہاں دی علمی تے تحقیقی کتابیں وچوں ٻہوں ساریاں فنا تھی چکیاں ہن۔ اساں فیصلہ کیتا کہ جیہڑیاں کتاباں بچ ڳئے ہن انہاں وچوں 100 کتابیں دا عمدہ انتخاب کیتا ونڄے، ولا انہاں کتابیں دے معیاری انگریزی تراجم شائع کیتے ونڄن تے 100 کتابیں دی ایہ اسلامی لائبریری دنیا دے سامݨے پیش کیتی ونڄے جیندے نال دنیا کوں اندازہ تھیوے کہ مسلماناں نے کیہڑے کیہڑے شعبیاں وچ کارہائے نمایاں انجام ݙتے۔ ابتداء وچ منصوبے وچ جان ݙیوݨ دے واسطے 100 عظیم کتاباں دا انتخاب کرݨا ہئی۔ ایہ ہک نازک تے مشکل مرحلہ ہئی جیندے واسطے دنیا بھر دے محققین تے عالماں نال مشورے کیتے ڳئے۔ انہاں کتاباں دے انتخاب دے واسطے ڈاکٹر محمد حمید اللہ مرحوم مقیم پیرس نے ساݙی وݙی مدد کیتی۔ ایں منصوبے دے تحت چار کتاباں وچ شائع کروائیاں تے ناؤں کتاباں تے کم مکمل کروایا ہئی، ایندے نال ہی چار مزید کتاباں شروع تھیوݨ آلیاں ہن کہ ایں ادارے توں ہٹا ݙتا ڳیا۔"

انہاں 100 عظیم کتاباں دے تعارف دے واسطے نبی بخش بلوچ نے انگریزی وچ ہک کتاب Books of Islamic Civilization (اسلامی تہذیب دی عظیم کتاباں) دے ناں نال لکھی جیہڑی قومی ہجرہ کونسل نے 1989ء وچ شائع کیتی۔ بلوچ صاحب نے انہاں 100 عظیم کتاباں دے مخطوطات دے حصول دے واسطے جنہاں کتب خانیں توں معاونت حاصل کیتی انہاں وچ سلیمانیہ کتب خانہ استنبول، ظاہری کتب خانہ دمشق تے شاہی کتب خانہ رباط شامل ہن۔ انہاں 100 عظیم کتاباں وچ عالمِ اسلام دے جنہاں محققین، حکماء، سائنس دان، ریاضی دان تے علما دی بہترین کتابیں دا انتخاب کیتا ڳیا ہئی انہاں وچ شاہ ولی اللہ، الخوارزمی، ابو ریحان البیرونی، ابن سینا، یعقوب ابن اسحاق الکندی، ابن نفیس، ابن رشد، المقدسی، اصطخری، الفارابی، عمر خیام، محمد ابن زکریا الرازی شامل ہن۔ 1989ء وچ نبی بخش بلوچ نے سبکدوشی حاصل کیتی۔

 ادبی خدمات 

 لغات کی تالیف 

 سندھی-اُردو لغت (بہ اشتراک ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان)
 اُردو-سندھی لغت (بہ اشتراک ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان)
 جامع سندھی لغات (پانچ جلدیں)
 یک جلدی سندھی لغت

 لوک ادب 

 A Survey of Traditional Culture of and the Impact of Modern Development on Cultural Tradition: A Filed Study prepared for UNESCO 1956
 سندھی لوک ادب (42 جلدیں) بحیثیت ڈائریکٹر و ایڈیٹر سندھی لوک ادب پروجیکٹ سندھی ادبی بورڈ، حیدرآبادڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد،، 2007، ص33ڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد، 2007، ص 29ڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد،، 2007، ص 25ڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد،، 2007، ص 24ڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد، ،2007، ص 28ڈاکٹر محمد منیر احمد سلیچ، بجھتے چلے جاتے ہیں چراغ، قلم فاؤنڈیشن انٹرنیشنل لاہور، 2018ء، ص 418

 دائرۃ المعارف کے مقالات 

 دائرۃ المعارف بریطانیکا کے لیے بلوچستان اور سندھ پر مضامین۔
 دائرۃ المعارف الاسلامیہ کے لیے کندابل بلوچستان میں گندھارا پر مضمون۔

 انگریزی کتب 
انگریزی ناںسرائیکی ناںسال اشاعت/ناشرAdvent of Islam in Indonesiaانڈونیشیا میں اسلام دی آمد1980ء / قومی کمیشن برائے تحقیق تاریخ و ثقافت، ا سلام آبادGreat Books of Islamic Civilizationاسلامی تہذیب دیاں عظیم کتاباں1989ء / قومی ہجرہ کونسلAl-Beruni's Geodical Experiment at Nandana Fortالبیرونی تے اوندے نندانہ قلعہ اچ جغرافیہ دےتجربات1983ءReflection on Evolution (Allama I.I. Kazi's Thought)1992ءVotes for Women, Religion and Secular Dichotomy (Allama I.I. Kazi's Thought)تریمت دے ووٹ: دینی و لادینی نکتۂ نظر (علامہ آئی آئی قاضی دےنظریات)1999ء / علامہ آئی آئی قاضی میموریل سوسائٹی، سندھ یونیورسٹیSINDH: Studies Cultural, Pakistan Study Centreسندھ: ثقافتی مطالعہ2004ء / انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی جامشوروSINDH: Studies Historical, Pakistan Study Centreسندھ: تاریخی مطالعہ2004ء / انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجیMusical Instruments of Sindhسندھ دے آلاتِ موسیقی1967ء / مہران آرٹس کونسل، حیدرآبادDevelopment of Music in Sindhسندھ اچ موسیقی کا ارتقا1973ء / سندھ یونیورسٹی پریسMuslim Luminariesمسلم مشاہیر1989ء / قومی ہجرہ کونسلLands of Pakistan: Perspectives, historical and culturalپاکستانی سرزمین: تاریخٰ و ثقافتی تناظر میں1999ء / المشرقی فاؤنڈیشنWorld of Work: Predicament of a Scholor2007ء / انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی

 فارسی کتب (تدوین و حواشی) 

 فتح نامۂ سندھ، قومی کمیشن برائے تحقیق تاریخ و ثقافت، اسلام آباد، 1982ء
 بیگلار نامہ، سندھی ادبی بورڈ،حیدرآباد، 1982ء
 تاریخِ طاہری، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1964ء
 لبِ تاریخِ سندھ، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1959ء
 تکملتہ التکملہ

 اُردو کتب 
link=https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%84:%D8%AE%D8%B7%D9%88%D8%B7%D9%90_%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1_%D9%86%D8%A8%DB%8C_%D8%A8%D8%AE%D8%B4_%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86.jpg|thumb|123x123px|خطوطِ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ

 طلبہ و تعلیم (قائد اعظم کے بیانات)، وزارتِ تعلیم، اسلام آباد، 1976ء
 سندھ میں اُردو شاعری، مجلس ترقی ادب، لاہور، 1977ء
 دیوانِ صابر (تدوین وحواشی)، مرکزی اُردو بورڈ، لاہور، 1984ء
 مولانا آزاد سبحانی، ریسرچ سوسائٹی آف پاکستان، جامعہ پنجاب،لاہور، 1989ء
 دیوانِ ماتم (تدوین وحواشی)، سندھی ادبی بورڈ جامشورو، 1990ء
 خطو ط ڈاکٹر نبی بخش بلو چ مرتب محمد راشد شیخ، محکمہ ثقافت حکومتِ سندھ
 ایام گذشتہ کے چند اوراق (علمی اسفار کی یاداشتیں)، ترتیب، حواشی و تعلیقات ڈاکٹر محمد ادریس سومرو، محکمہ ثقافت حکومتِ سندھ، 2014ءڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد، 2007، ص51ڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد، 2007، ص46

 عربی کتب 

 نتف من شعر ابی عطاء السندی (تحقیق و تدوین)، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1961ء
 غرۃ الزیجات (تحقیق و تدوین و حواشی) علمِ فلکیات پر البیرونی کی کتاب، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1973ء
 جامع الکلام فی منافع الانام (خطوط) (تحقیق و تصحیح) سندھی ادبی بورڈ، حیدرآبادڈاکٹر نبی بخش بلوچ: شخصیت و فن، محمد راشد شیخ، اکادمی ادبیات پاکستان اسلام آباد، 2007، ص 60

 سندھی کتب 

 سندھی لوک ادب (42 جلدیں) سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد
 شاہ جو رسالو (تحقیق، ترتیب، حواشی) 10 جلدیں، محکمۂ ثقافت و سیاحت، کراچی
 شاہ لطف اللہ قادری جو کلام، انسٹی ٹیوٹ آف سندھالوجی، جامشورو، 1968ء
 شاہ عنایت جو کلام، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1963
 خلیفی صاحب کا رسالہ (خلیفہ نبی بخش کا کلام) سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1966ء
 کلیاتِ حمل، سندھی ادبی بورڈ، حیدرآباد، 1953
 سندھی موسیقی جی مختصر تاریخ ( سندھی موسیقی کی مختصر تاریخ)، شاہ عبد اللطیف ثقافتی مرکز بھٹ شاہ، 1978ء
 سندھی صورتخطی اور خطاطی،سندھی لینگویج اتھارٹی، حیدرآباد، 1992ء
 سندھی زبان کا اوائلی منظم زخیرہ، سندھی لینگویج اتھارٹی، حیدرآباد، 1993ء
 سندھی زبان و ادب کی تاریخ، پاکستان اسٹڈی سینٹر، سندھ یونیورسٹی جامشورو، 1999ءڈاکٹر نبی بخش بلوچ کا انتقال، ڈیلی ڈان کراچی، 6 اپریل 2011ءمحقق و ادیب ڈاکٹر نبی بخش بلوچ انتقال کر گئے، رپورٹ عمیر ریاض، اردو وائس آف امریکا، 6 اپریل 2011ءڈاکٹر محمد منیر احمد سلیچ، بجھتے چلے جاتے ہیں چراغ، قلم فاؤنڈیشن انٹرنیشنل لاہور، 2018ء، ص 418

 حوالہ