جاوید نال ڳالھ مُہاڑ

نویں نسل کوں پیغام 
ایں طرح ڳالھیں کرݨ لا حاصل اے

دِل دے وِچوں ڳالھ نکلے مشکل اے

بھانویں سَو نکلتے مَیں آکھئیں بے حجاب

نکتہ ہم باقی جو چَیندی نھیں کتاب

ٻیا اُلجھ وَیسی جو آکھساں بَر ملا

حرف تے آواز گھنسِن چا سُکا

ٻس نگاہ میݙی توں اِیندا سوز گھن

میݙی دَھمِیں دی فغاں دلدوز گھن

ما ݙتوہی درس پہلا بے مثال

غنچہ تیݙا کُھلیا اِنھ دی ہیل نال

ہِیل اِنھ دی رنگ و بُو کیتو عطا

اِنھ ݙتی تیکوں متاع اے بے بہا

سانبھیو ایندا خزانہ بے بہا

ایندیاں ہونٹوں توں سِکھّیوں لا اِلہٰ

پُترہُݨ ذوق نگاہ ، آ میں توں گھن

لا اِلٰہ دا سوز وی چا میں تُوں گھن

لا اِلٰہ آگھو،تاں آکھو رُوح نال

تاں جو جسم اِی تھی وَنڄے رُوح دی مثال

لا اِلٰہ دا سوز مہر و ماہ وِچ

لا اِلٰہ دا سوز کوہ و کاہ وِچ

لا اِلٰہ دے حرف ݙو اشعار نِھیں

لا اِلٰہ تلوار ہے گفتار نھیں

جیوݨ ایندے سوز وِچ قہاری اے

لااِلٰہ ہک ضرب اے ، ضرب اِی کاری اے

ہووے مومن ! رَکھّے ٻے دا آسرا؟

یا بݨے غدّار ، پِنڑاں ، دوغلا؟

دین و ملّت کَوݙی وَٹّوں ڳالیُس

گھر کوں ساڑیُس گھر دی مݙی ساڑیُس

لا اِلٰہ ایندی نماز اِچ نِھیں رِیہا

ناز دی ایندی نیاز اِچ نِھیں ریہا

نُور توں وانڄے ہنس صوم و صلوٰت

جَلویاں توں خالی ہسّی کائنات

جیندا ہک اللہ ہا مال و منال

فتنہ اُوندا موت دا ݙر ، حُبِ مال

ٹُرڳئے نِس ذوق و مستی تے سرُور

دِیں کتاب اِچ ہِس تے آپ اندر قبور

عصرِ حاضر نال یاری لا گھدُس 

دِین ݙو پیغمبراں تُوں چا گھدُس

ہک ہا ایرانی تے ٻیا ہندی نژاد

اُوں مُکا چھوڑی اے حجؔ ، تے ایں جہادؔ

جے نہیں حج تے جہاد اِی ’’واجبات‘‘

رُوح توں وَت خالی ان صوم و صلوٰۃ

رُوح توں خالی صلوٰۃ اے ٻیا صیام

فرد ، ناہموار اے مِلّت، بے نظام

سینے خالی گرمیٔ قرآن تُوں

کیا ُمیداں ایجھیں انساں تے رکھوں

ڳئی مسلماں دی خودی ہُݨ اے خضر

ہتھ پکڑ گھن ، پاݨی ڳئے سِر توں گزر

ایجھاں سجدہ ، جو کنبا ݙیوے زمیں

چَن تے سِجھ کُوں پھیرے چا جیندا یقیں

ایجھاں سجدہ جیڑھے پتھر تے پیا

دُھونہہ بݨ کے پتھر او ، اُݙ پُݙ ڳیا

سِر نِنواوَݨ رہ ڳیا ، سجدہ کیہاں

اے تاں ہے ٻس ضعفِ پیری دا نشاں

رَبّیَ الْاَ عْلیٰ دا کتھاں ہے شکوہ

ہے گناہ اُوندا ، یا ہے اسّاں تے ݙوہ

اَپݨی اَپݨی رَہ تے بھڄ پے کُل سوار

ساݙی ݙاچی بد کُݙ کِڑیں ، بے مُہار

صاحبِ قرآں ، تے بے ذوق طلب

کیا ہے حیرت دا مقام ! اے للعجب

چا خُدا ݙیوی نظر جے آپڑیں

ݙیکھ کیجھیں وقت پَے آندے ہئیں

عقل تھی ویسی نڈر ، دِل بے گداز

تھیسن اَکھیں بے حیا ، غرق مجاز

عِلم و فن ، دِین و سیاست ، عقل و دِل

ٹولی ٹولی تھی ڳلُیسن آب و گِل

ایشیا دی دھرتی اے سُورج نگر

آپ تُوں پردہ ! رکھے ٻے تے نظر

واردات اِی ننویں دل وِچ ناں اُٹھس

کوݙی وَٹّوں کوئی حاصل ناں گھٹس

اِیں پُراݨے بُتکدیدے ݙینہہ رات

ٹَھڈے یَخ چُپ چاپ ، بے زوق حیات

بادشاہاں دا ، تے مُلاّں دا شکار

ایندیاں سوچاں دا ہَرن لنگڑا تے زار

اِیندی دانش ، عقل ، دِیں تے ننگ نام

سَب فرنگیت دے بݨ ڳئے ہِن غلام

ݙیکھ ٻیٹھاں اِیندے سَب افکار کوں

فاش کیتُم ایندے کُل اسرار کوں

سینے وِچ دِل رَتّو رَت ہِم تھی ڳیا

تاں جہان اِیندا تھیا ہے ٻیا داٻیا

عہد اَپݨے کُوں سکھائے ہِم حرف ݙو

ݙو سمندر بند کیتن ظرف ݙو

حرف ہک پیچیدہ ہے ٻیا نوکدار

عقل و دِل مَرداں دے پے تھیسن شکار

حَرف ٻئے دی طرز ہے افرنگ دی

ہے نَا مستانہ تارِ چنگ دی

اصل اے ایندی ذکر اُوندی  اصل ، فکر

شالا ورثے وِچ ملی اے فکر و ذِکر

ندّی آں ݙوبھراں نال اِم جوڑدی

میݙا سنگھم جوڑ وی ہے ، تور وی

عصرِ حاضر دا مزاج اے ٻیا تھیا

دِل دے وِچ ہنگامہ ٻیا اُٹھی پیا

نوجواں ہِن تشنہ لب ، خالی ایاغ

دھوتا مُنہ ، تے کالا دِل ، روشن دماغ

نا اُمید اِن کم نظر ہر شئے کنوں

ݙیدھے نھیں دُنیا دی کہیں وی چیز کوں

اَپݨے مُنکر ، بے عمل ، تے بے یقیں

خاک اِنھاں دی اگر جے دی ونڄ سِلھ سِنڑی

مدرسہ ہے قرض توں آگاہ کِتھ؟

اپݨے دِل دے جذب تک ہس راہ کِتھ؟

نُورِ فطری دھو ݙتا ہِس جان تُوں

ہک گُل رعنا نہ ݙتُس شاخ کُوں

راج اَساݙا پہلی سِلھ ݙنگی رکھے

شاہیں ٻچہ چال بطخاں دی سِکھے

عِلم کوں جے سوز ناں ݙیوے حیات

دِل کوں وی لذّت نہ ݙینون واردات

تیݙے امکانات دی تشریح ، علم

تیݙیاں آیات دی توضیح ، علم

آپ کوں احساس دی بھاہ اِچ لویڑ

اَپݨی چاندی کُوں ترامیں توں نکھیڑ

حق دا علم ، اوّل حَواس اے وَت حضور

پا نِھیں سڳدا ایندے اوڑک کوں شعور

تیکوں ݙیندِن سَو سبق اہل نظر

او سبق چنگاں ، جو ݙے وی چا نظر

جو وی ہے جام نظر دا مَے گُسار

ہے عجب انداز دا اُوندا خمار

شمع کوں ݙیوے ٻجھا بادِ سحر

جام گُل کوں ݙیوے مَے دے نال بَھر

گھٹ اَلا ، کھا ، سَم ، تے گھٹ کر پَے سوانگ

اَپݨے گرد اِی پھردا رہ پر کار وانگ

حق دا مُنکر نزد مَلا کافر اے

اِتھّوں وَݙا کافر اَپݨاں مُنکر اے

مُنکر مستی کوں آدھے ہِن ’’عجول‘‘

اے عجول اے تے ظلوم ، اے ، تے’’ جہول‘‘

رکھ ݙے توں اخلاص تے پکّی اساس

دِل تُوں کڈھ ݙے شُہ تے حاکم دا ہراس

ڄاݨ کے یا کاوِڑ اِچ ناں عدل چھوڑ

سچ توں وی فقر و غِنا اِچ مُنہ نہ موڑ

’’حُکم‘‘ اَوکھا ہے تاں کر تاویل نہ

دِل مُتوں ٻئی ڳول کئی قندیل نہ

حفظِ جاں ہے ، ذکر و فکر بے حساب

حفظِ تن ہے ضبطِ نفس اندر شباب

حاکمی دی ایں جہان اِچ بالیقیں

جان و تن دے حفظ مُتّوں کجھ نہیں

سَیر دی لذّت ہے مقصودِ سفر

تُوں نہ اُݙ ، جے آلھڑیں تے ٻی نظر

چَن دی گردش دا وی مققصد ہے مقام

آدمی کیتے مقامِ اَصلُوں حرام

صرف اُذِّنُ دا مزا ہے زندگی

آلھڑیں گھتّݨ تاں ہے شرمندگی

قبراں وِچوں رِزق ڳولِن کاں تے ڳجھ

باز کیتے رزق وی حَد چَن تے سِجھ

سِرّ دین اے سچ اَلا تے کھا حلال

خلوت اِچ ، تے جَلوت اِچ لُطف جمال

راہِ دین اِچ سخت مثل الماس تھی

حق تے دِل چوٻنھ تے بے وسواں تھی

دِین دا ہک راز مَیں تیکوں ݙساں

سُݨ مظفر شاہ دی ہک داستاں

او ، ہا اخلاص عمل دا سربراہ

بایزیدی فقر دا ہا بادشاہ

پُتراں وانگوں گھوڑا ہَس ہک بھانوڑاں

تَند جنگ اِچ ، تیز ، سختی چانوڑاں

سدے رنگ دا خاص ہا نسل عرب

با وَفا ، بہے عیب ، تے عالیِ نسب

مردِ مومن کوں عزیز ایمان ہے

گھوڑا ، تے تلوار ، تے قرآن ہے

کیا کراں مَیں وصف گھوڑے دے بیاں

او ، بیاباں وِچ ہَوا وانگوں رَواں

جنگ دے ݙینہہ ہا نظر توں تیز تر

دُھوڑ کر ڈپیندا پہاڑاں دا سفر

مظفر ، گجرات دے بادشاہاں اِچوں ہک بادشاہ

اُوندی  دَوڑ اِچ ہک قیامت بے پناہ

ٹوٹے ٹوٹے سُنبھاں ہیٹھ ہَن سنگِ راہ

ہک ݙینہہ گھوڑا ݙاڈھا لاغر تھی ڳیا

سخت سُول اِچ تھی ڳیا او میتلا

ہک سلوتری چا پلایُس مَئے دا مَٹ

دُورتھی ڳئے اُوندے سارے پیچ وَٹ

وَت نہ کیتا شاہ گھوڑے کوں طلب

واہ تقوے تے شریعت دا اَدب

تیکوں وی اللہ ݙیوے دِل جگر

کر مسلماں دی اطاعت تے نظر

دین کیا ہے ؟ سَڑ وَنڄݨ اندر طلب

انتہا ہے عشق آغاز اے ادب

آبرُو پُھل دی ہے ایندا رنگ و بُو

بے اَدب ، بے رنگ و بُو ، بے آبرُو

نوجواں کوئی جو ݙسِم بے ادب

ݙینہہ اندھارا تھی ڳیُم وَت سب دا سب

یاد آندے میکوں دَورِ مصطفیٰ

سینے دی وَدھ ویندی اے میݙی صَفا

ایں زمانے توں پشیماں تھی وَنڄاں

عہدِ ماضی وِچ میں پنہاں تھی وَنڄاں

پردہ عورت دا ہے خاوند ، یا لَحَد

مَرد کیتے ہے تباہی یارِ بَد

لب تے بھیڑا لفظ آوے ،ہے خطا

کافر و مومن سبھے خلقِ خدا

دوست ہے تاں آدمی ہے آدمی

فخر آدم ربط و ضبط باہمی

دوست بندے دا خُدا ہے خود رفیق

جیڑھا ہے کافر تے مومن تے شفیق

دِل دی وسعت وِچ رکھو چا کفر و دیں

دِل کنوں دِل بھڄ وَنڄے ممکن نہیں

بھانویں دِل کیتے ہے زنداں آب و گِل

سارے اے آفاق ، ہِن آفاقِ دِل

دِہ دا مالک! بھانویں ہیں سَردار توں

اَپݨے ہَتھّوں ݙے نہ اَصلُوں فقر کوں

اِیندا سوز اے تیݙی رُوح اِچ محوِ خواب

تیݙے وَݙکے پیندے ہَن اِیھا شراب

دردِ دِل دے ٻاجھ ساماں تُوں نہ منگ

حق ، تُوں نعمت مَنگ سُلطاں تُوں نہ منگ

کتنے حق اندیش بندے رَہ ڳئے

مال و زر دی کثرت اِچ اَندھے تھئے

زر دی کثرت کڈھ سَٹے دِل توں گداز

ناز گھن آوے ونڄا ݙیوے نیاز!

مُدّ تاں تئیں جڳ دے وِچ پھردا رِیہاں

اہلِ زر دی اَکھ دے وِچ نَم ہے کتھاں؟

وانگ درویشاں گزار اِتھ زندگی

کے تئیں ہے رَب کنوں بے گانگی

اَڄ مسلماناں دا کِتھّے ذوق شوق

او یقیں ، اورنگ ویُو ، او شوق ذوق

عِلم قرآں تُوں ہِن عالم بے نیاز

صوفی ہِن خونی نَہرَ، زُلفاں دا راز

خانقاہ اِچ بھانویں ڈھیر اے ہُوتے ہا

کِتھ ڳیا ، او مردِ صاف و بے رِیا

ٻلے مسلماں ݙیکھ افسرنگی مآب

چشمہ کوثر دا ڳلیندِن وِچ سَراب

رازِ دیں تُوں بے خبر ہِن اے سَبھے

اہلِ کِیں ، تے اہلِ شَر تِیں اے سَبھے

خیر و خُوبی ہے وَݙیریاں تے حَرام

وارث صِدق و صفا شودے عوام

اہلِ دِیں تے اہلِ کِیں اِچ رکھ تمیز!

ہمنشیں ، جو حق دا ہے ، رکھ او عزیز

جَون پَٹ ڳجھّاں دا آئِیں ، چیز ٻئی

سطوت پروازِ شاہیں ، چیز ٻئی

مردِ حق ڈَھہندے فلک توں مثل برق

اِیندا پالݨ شہر و دشتِ غرب و شرق

اَسّاں ہَیں اندر ظِلام کائنات

او شریکِ اہتمام کائنات

او کلیم اے ، او مسیح اے ، او خلیل

او محمدّ ، اوکتاب ،او جبرئیل

اہلِ دِل دے آسماں دا سِجھ تے چَن

اہلِ دِل دی زندگی، اُوندی کِرِن

پہلے تیکوں اَپݨی بھاہ اِچ ساڑ کے

وَت اے تیکوں رامِ سُلطانی ݙسے

اُوندے سوز اِچ اَساں سَب ہیں اہل دِل

نِھیں تاں کُوڑا نقش اے ساݙا آب و گِل

تُوں ہِیں ڄمیّا جیڑھے عہد اِچ اے پِسر!

اے ہے تن وِچ غرق ، رُوح تٰں بے خبر

رُوح دے قحط اِچ ہے بدن ارزاق تھیا

اپݨے آپ اِچ مردِ حق پنہاں تھیا!

لَبھ نہ سنگسی اُوکوں تیݙی جستجو

بھانویں تیݙے رُک وَنڄن کم کار سب

حق دا بندہ ہے نِوھی مِل سڳدا ہُݨ

اَپݨے پیئو ݙاݙے دے قصّے مَیں توں سُݨ

پیر رُومی کُوں بݨایا راہبر!

تاں جو ݙیوے رَب تیکوں سوز و شرر

رُومی آدھے مغز معز اے پوست پوست

کیوں جو ہے ثابت قدم دَر کُوئے دوست

اِیکوں سَٹ کے جو شرح لکھدن پئے

مطلب اِچ وانگے ہَرن گُم تھی ڳئے

مثنوی تُوں رقص تن پیٹھے سِکھِن

رقص جاں تے اَپݨی اَکھ نُوٹی رَکھن!

رقص تن تاں گردش اے ایں خاک دی

رقص جاں ہے سَٹ پلٹ افلاک دی!

عِلم و حُکم اے رقص جاں قابو کرے

اے زمیں اے آسماں قابو کرے

بخش ݙیوے فرد کُوں جذب کلیم

قوم کوں ݙیوے چا اے مُلک عظیم

رقص جاں دا درس ، درس فکر ہے

غیر حق کوں ساڑ ݙینؤ شٹر ذِکر ہے

حرص و غم دی بھاہ وِچ سَڑسیں اگر

رُوح نہ آسی رقص دے وِچ اے پسر!

ضُعف ایماں دا ، تے دلگیری ہے غم

نوجوان ااں ! ’’نیمہ پیری ہے غم!‘‘

ڄاݨ گھن جو حرص مفقر حاضر اے

او ہے حاکم آپ تے جو قاہر اے

توں ہِیں میݙی جان مضطر دا سکُوں

رقص جاں چا منگ اپݨے رَب کنوں

مَیں ݙسانواں رامِ دینِ مصطفیٰ

قبر وِچ وی پیا کراں تیکوں دُعا

’’نیمہ پیری‘‘۔ مشہور حدیث اللّٰھم نصف الھرام دی تلمیح ‘‘۔ ’فقرِحاضر‘‘ حدیث ایّاکم والطٰمع فانہ الضقرالحادوض دی تلمیح۔

 حوالہ 
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان