نانی ، ݙاݙی

شفیع عقیل اپݨی کتاب ’’پنجاب کی لوک داستانیں‘‘ دے دیباچے وچ لکھدن جو 

’’شہروں سے لیکر دیہاتوں تک ، عالی شان بنگلوں سے لے کر گھاس پھوس کی جھونپڑیوں تک، غریب سے لیکر امیر تک ، اور بچوں سے لیکر عورتوں اور بوڑھوں تک لوک کہانیاں ایک سی دلچسپی سے سنی سنائی جاتی ہیں ۔ ان پڑھ سے اَن پڑھ اور تعلیم یافتہ سے تعلیم یافتہ کوئی شخص یہ دعویٰ نہیں کر سکتا کہ اس نے کبھی کوئی لوک کہانی سنی یا پڑھی نہیں ۔آج بھی جب ہم اپنی کسی نانی اماں یا دادی اماں کاذکر کرتے ہیں تو یہی کہتے ہیں۔

’’وہ ہمیں مزیدار کہانیاں سنایا کرتی تھیں۔‘‘ 

جینویں اساں ٻالیں دے حصے وچ لکھ آئے  ہیں جو او کہاݨیاں سُݨدے سُݨدے خود کہاݨی دا حصہ بݨ ویندن ۔ بھل ٻہوں ساریاں کہاݨیاں وچ ٻال خود ہیرو دے طور تے نشابر تھیندن ۔ اینویں اِی نانیاں ، ݙاݙیاں وی قصّے کریندیاں کریندیاں خود وی کہاݨی دی ہیروئن یا وِلن بݨ ویندن۔ جیویں قصہ ’’نانی ٻڈھڑی دا پُھلا‘‘ وچ نانی ٻڈھڑی دی حق کیتے مہم جوئی نوبل انعام یافتہ ناول(1954ء The Old man & the Sea) وچ ہک ٻڈھڑے Santiago دی کُنڈی وچ ہک ٻہوں وݙی مچھی پھس پوندی ہے تے او مچھی ٻڈھڑے کوں کشتی سݨے گھن تے سمندر وچ اَڳوں تے اَڳوں نکل ویندی ہے تے ست ݙینہ تے ست راتیں او مچھی دے پچھوں گھلیندا راہندے تے اَنت او مچھی کوں پکڑ تے گھر گھن آندے ۔ ایں کہاݨی وچ ٻڈھڑا تے مچھی توں انج ہک ٻیا کردار طوطا ہے جیڑھا پتہ نیں کتھوں آ تے ٻڈھڑے دی مچھیاں آلی ݙور تے کجھ دیر ٻاہندے تے وَل اُݙر ویندے ۔ ارنسٹ ہیمنگوئے دے ایں ناول وچ ہک ٻڈھڑے دی جہدِ مسلسل ، عزم مسومصمم اَتے مہم جوئی دی کہاݨی بیان کیتی ڳئی ہے ۔ 

پر سرائیکی لوک کہاݨیاں وچ ایں کنوں وی وݙی مہم جوئی ایندے کنوں وی ڈھیر جہدِ مسلسل اَتے ایندے کنوں ڈھیر اُچا تے سُچا عزم مصمم اَتے Commitmentنظردی ہے تے او وی ہک ٻڈھڑی دے روپ وچ جیڑھی کاں کنوں اپݨا پُھلا( حق)  ولاوݨ کیتے مہم جوئی کریندی ہے ۔ مسٹر سینٹگیو تاں اپݨی مہم جوئی وچ ہک مچھی نال لڑدے پر نانی ٻڈھڑی کوں ݙیکھو جیڑھی کاں ، وَݨ ، درکھاݨ ، لوہار ، کٹوال ، بادشاہ ، ملکہ ، چوہے ، ٻلیاں ، کتے ،ݙانگاں ، بھاہ، پاݨی ، ہانتھی تئیں دے نال لڑدی ہے تے اَنت سبھے اوندے اَڳوں ہتھ ٻدھ تے کھڑے ہوندن تے اپݨیاں اپݨیاں خدمات پیش کریندن ۔ کہاݨی دا اختتام ݙیکھو تے نانی ٻڈھڑی دی ہمت ، پندھ تے جہد مسلسل اَتے Commitmentوی ݙیکھو:

’’شینہہ ماسی دی ڳالھ سُݨ کے ݙاڈھااَرمانی تھیا۔ اوں آکھیا ’’میں ایں بے درد  ہاتھی کوں ہُݨیں کھاناں‘‘۔

بُکھا شینہہ ہانتھی کوں کھاوݨ لڳا تاں ہانتھی ہتھ چا جوڑے تے آکھیا :

’’میکوں نہ کھا ، ’’میں پاݨی پیناں‘‘

پاݨی آکھیا : ’’میکوں نہ پی ، میں بھا کوں مسمیناں‘‘

بھا آکھیا ’’میکوں نا مسما‘ میں ݙانگ کوں سڑیندی ہاں‘‘

ݙانگ آکھیا : ’’میکوں نہ ساڑ ، میں کتے کوں مریندی ہاں‘‘

کُتے آکھیا : ’’میکوں نہ مار ، میں ٻلی کوں کھاناں‘‘

ٻلی آکھیا : میکوں نہ کھا ، میں چوہے کوں کھانی ہاں‘‘

چوہے آکھیا: ’’میکوں نہ کھا ، میں راݨی دا دَٻلا ٹُک ݙینداں‘‘

راݨی آکھیا : ’’میݙا دَٻلا نہ ٹُک ، میں بادشاہ نال رُسدی ہاں‘‘

بادشاہ آکھیا : ’’میݙے نال نہ رُس ، میں کٹوال کوں شہر نکالی ݙینداں۔‘‘

کٹوال آکھیا: ’’میکوں نہ ٻدھو ، میں اَڳوں تے درکھاݨ کوں سَندھر نہ بݨا ݙیساں‘‘

درکھاݨ آکھیا : ’’میکوں سندھر بݨا ݙیوائے میں وَݨ کوں ہُݨیں کَپ سٹینداں‘‘

وَݨ آکھیا : ’’میکوں ٹنگڑیاں سودا نہ کپو میں ٹِنگڑیاں ہَلا ہلَا کے کاں کوں اُݙا ݙیناں‘‘

ایہا ڳالھ آکھ کے وَݨ نے ٹنِگڑیاں جو ہلائیاں تاں کاں آکھیا:

’’میکوں نہ اُݙائو میں پُھلا وَلا ݙینداں‘‘۔

کاں ٻڈھڑی کوں اوندا پُھلا امنی امان ولا ݙتا ۔ ٻڈھڑی خوش تے نہال تھی ڳئی۔ اوندے ہاں اِچ ٹھاڈل پئے ڳئی ۔ اونیں او پُھلاّ اپݨی چنگیر اِچ اُتے اُتے رکھیا ، چنگیر سِر تے چاتی اَتے اپݨی جھوپڑی کن ٹُر پئی۔‘‘ 

شینہہ آلا ورژن شوکت مغل دا ہے کہاݨی دا اصل اَنت مچھر تے تھیندے جیڑھا ٻڈھڑی دی مدد کریندے تے ہانتھی دے کن وچ زانکݨ دی آمناں کریندے کیوں جو نانیاں ، ݙاڈیاں اِی ٻالیں کوں کہاݨیاں سُݨیندیاں ہِن تہوں انہاں اپݨے آپ کوں قصے دی ہیروئن بݨا تے پیش کیتا ۔ بھل ٻالیں کوں ایہ سبق ݙیوݨ دی کوشش وی کیتی جو جے ٻڈھڑی اپݨا حق گھنݨ کیتے اتناپندھ کر سڳدی ہے اَتے اتنیاں شئیں نال لڑ سڳدی ہے تے تساں کیوں نئیں کر سڳدے تے ݙوجھی ڳالھ ایہ جو بندے کوں اپݨے حق کیتے کتھائیں وی ہمت نئیں ہارݨی چاہیدی بھانویں اوندے مقابلے وچ بادشاہ ، ہاتھی جیہے وݙے لوک ، بھاہ تے پاݨی جیہی تباہ کن شئیں اتے کُتے ٻلیاں تے چوہاں جیہے تکھیاں تے موذی شئیں نال وی لڑݨا پووے تاں وی بندے کوں ہمت نئیں ہارݨی چاہیدی تے اللہ کنوں مایوس نئیں تھیوݨاں چاہیدا کیوں جو کݙاہیں چھوٹی کنوں چھوٹی شے وی تہاݙے کم آ سڳدی ہے تے کہیں وی شئے کوں فضول کمزور تے ہیݨانہ سمجھو شے دی اہمیت اوندے کم نال ہوندی ہے ۔ بُت نال نئیں ۔

محمد بشیر احمد ظامی بہاولپوری لکھدن جو:

’’نکے ٻالیں دیاں کہاݨیاں وچ عام طور تے ’’مئی ٻڈھڑی‘‘ اُنہاں دی ہیروئن ہوندی ہے ۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو نانیاں ݙاݙیاں وݙی عمر پاروں کمزور تے ٻڈھیاں تھی ویندیاں ہِن تے گھر دے کم کار انہاں دے ٻاجھوں دھیاںتے نونہاں گھن گھندیاں ہِن ۔ تہوں ایں ویہل وچ اللہ اللہ کریندیاں ہِن اَتے چھوٹے ٻالیں کوں سنبھلیندیاں ہِن ۔ ٻال وی ہر ویلے انہاں دی جھولی وچ راہݨ دی وجہ توں انہاں دی ہیت کریندن ۔ تہوں قصے کہاݨیاں وچ انہاں (نانیاں ، ݙاݙیاں) دا ہیرو ہیروئن بݨݨ ٻالیں کیتے چسولا تے سمجھ آوݨ والاہوندے۔ ‘‘(38)

کتھائیں کتھائیں ایہ ٻڈھڑیاں ولن تے ݙئیݨ جیہا کردار وی ادا کریندیاں نظردیاں ہِن ۔ جینویں گنجولیلے دی کہاݨی وچ ہک مئی ٻڈھڑی اونکوں وِلا وِلا تے ٻیری کنوں تلے سٹ گھندی ہے تے وَل کانبے وچ گھت تے گھر گھن ویندی ہے تے اپݨی ݙوہتری کوں ونڄ ݙیندی ہے جو توں ایندا خیال کر تے میں بزار وچوں لُوݨ مرچاں گھدی آواں تے وَل اینکوں کوہسوں ۔ کہاݨی دے واقعات ݙیکھو:

’’ٻڈھڑی وَل اوں کوں تلے چھک گھدا تے کانبے وچ پا تے گھر دو ٹُر پئی ۔ گھر ونڄ تے اوں کوں ہک کمرے وچ ڈھک ڈتس ۔ ٻڈھڑی دی ہک پنجاں چھیہاں سالاں دی ݙوہتری ہئی ۔ اوں کوں آکھیُس گنجولیلے دا خیال رکھیں۔ میں بزاروں لُوݨ مرچاں گھدی آنواں وَل آ تے آپاں اینکوں کوہ تے ایندی ٻوٹی چڑھیسوں۔‘‘(39)

نانیاں ، ݙاݙیاں تے ٻڈھڑیاں مئیاں ٻلپݨ دے اکثر قصیاں دے اہم کردار ہِن تے او اپݨی چلاکی تے دانشمندی نال اپݨی تے اپݨے مال دی حفاظت کریندن جیندے نال ٻالیں وچ ہمت دا جذبہ تے دانش دی فکر گھنݨ دا درس ملدے جینویں ’’آ میاں گِدڑ آٻیر پک ڳئے ہِن‘‘ وچ ہک نانی ٻڈھڑی عادی چورگِدڑکوںاوندی چوری دی سزا ݙیندی ہے۔

نانیاں ، ݙاݙیاں درحقیقت اساݙی قدیم تہذیب و ثقافت دا استعارہ ہِن جیڑھیاں لوک قصیاں وچ یا اُنہاں دے ذریعے اڳلی نسل کوں پشت در پشت ٹُریاں آوݨ آلیاں روایات کوں اڳونہاں کریندن ۔ اَتے اپݨے نینگرپ دے اَکھیں ݙٹھے حال کوں وی ٻالیں کوں ݙسا تے سرائیکی وسیب دی قدیمی صورتحال کوں وی نویں نسل تئیں پُڄیندیاں پیاں ہِن تے گلوبل ویلج دیاں زبانیں دی ایں چڑھ مار وچ جتھاں نظامِ درس انگلش ، اُردو اَتے عربی زبان وچ تھیا کھڑے اُتھاں ٻالیں کوں سرائیکی تے اپݨی ماء ٻولی دے ٹھیٹھ الفاظ اَتے زبان کوں وی ہتھیکا کر تے نویں نسل کوں ݙیندیاں پیاں ہِن۔ اساݙی تکھے تکھے بدلدی تہذیب و ثقافت کوں اپݨے تݨ تئیں بن لاوݨ آلیاں چھڑا ایہا نانیاں ݙاݙیاں تاں رہ ڳن۔

 حوالہ 
سرائیکی لوک قصیاں دے کردار، مصنف : شہزاد اسد خان لغاری ، ناشر: جھوک پرنٹرز ‘ ملتان