ملتانی(سرائیکی) تے اوندیاں ہمسائیاں زباناں

ایہ ہک عام ڳالھ ہے جو ملتانی (سرائیکی) دا تعلق پنجابی نال وی ہے تے لہندا نال وی ۔ ایویں پشتو نال وی ہے تے ݙوجھیاں دردیٔ زباناں نال وی ، پر ایندا گھاٹا سنگ یا خون دا رشتہ سندھی تے بلوچی نال ہے ، بلکہ سندھی تے ملتانی(سرائیکی) وچ ٻہوں تھوڑا فرق ہے ، کیو ںجو بلوچی ہک پاسوں ملتانی کنوں متاثر ہے ، تے ݙوجھے پاسوں فارسی کنوں ۔ انھاں سانگیاں بھانگیاں کوں ݙیکھدوں تاں خیال آندے جو انھاں دا ذرا مقابلہ کر تے وی ݙٹھیا ونڄے۔

 ملتانی تے سندھی دا اشتراک: 
انھاں دے باہمی اشتراک دیاں نشانیاں:

1۔                  ݙوہائیں زباناں دے ذخیرئہ الفاظ وچ 90فیصد لفظ ہکو جیہے ہن ۔ مثلاً اَدّا ، سوتر ، چھیلا وغیرہ

2۔                 ݙوہائیں زباناں دے حروف تہجی دیاں آوازاں ہِکو جیہاں ہن ۔ سندھی حرفاں دیاں شکلاں کجھ بدلا ݙتیاں ڳئین۔

3۔                ݙوہائیں دا زباناں عربی ، فارسی تے بلوچی نال بہ نسبتاً ݙوجھیاں زباناں دے زیادہ اشتراک ہے۔

4۔                ݙوہائیں زباناں دے افعال تے مصادر ہِک جیہے ہِن۔

5۔                ݙوہائیں زباناں وچ مخلوط ’’ہ‘‘ موجود ہے پر سندھی وچ ایجھے کجھ حرف بدلا گھدّے ڳئین ۔1854ء کنوں۔

6۔                ضمائر شخصی دی جمع ݙوہائیں زباناں وچ ہکو جہی بݨائی ویندی ہے۔

7۔                 فعل مجہول دی بݨاوٹ وی ہک ٻئی نال ملدی ہے ، وغیرہ وغیرہ

 باہمی اختلاف: 
1۔                  ملتانی دے اسماء دے آخر وچ الف آندے ، سندھی اسماء دے آخر وچ ’’و‘‘ آندی ہے۔

2۔                ݙوہائیں زباناں دے زمانیاں دیاں گرداناں مختلف تھیندئن ۔ ویندو ہوندو ، ویندا ہوسی ۔

3۔                فعل حال تے فعل ماضی ہکو جیہے کائنی ، ملتانی وچ ’’الف ‘‘تے سندھی وچ آخر وچ ’’و‘‘ ورتی ویندی ہے ۔

4۔                سندھی دا ہر لفظ حرف علت یعنی الف تے ’’و‘‘ اُتے مُکدے ، ملتانی وچ ایویں کائنی۔

 بلوچی تے ملتانی وچ اشتراک: 
                       انھاں دیاں باہمی اشتراک دیاں نشانیاں:

1۔                  ݙوہائیں زباناں دے ذخیرہ الفاظ وچ اشتراک ہے ۔ ادّا ، آلسی ، بھولو ، پار ، تریڑ وغیرہ

2۔                حرف استثنیٰ ’’ٻاجھ‘‘ ݙوہائیں زباناں وچ ورتیا ویندے۔

3۔                اسماء دے جمع بݨاوݨ دے طریقے ہکو جیہے ہِن۔

4۔                کجھ افعال تے مصادر وچ وی اشتراک ہے ۔ گتیہ ، گھدا ، چٹیتہ، چٹیا، پتکیہ ،، پکا وغیرہ

5۔                کجھ دلچسپ الفاظ دا اشتراک وی ہے ، مثلاً کُدالی ، کݙاں ، ہُݨی ، ہُݨ وغیرہ

                       انھاںمشترکہ ڳالھیں دے باوجود اختلاف ݙوہائیں زباناں وچ پاتا ویندے ۔ مثال دے طور تے : بلوچی ایرانی نسل دی زبان ہے تے فارسی گریمر نال اشتراک ہے ، پرملتانی سرائیکی وچ ایہ ڳالھیں کائنی ، ملتانی دراوڑی نسل دی ہے ، فارسی نال گھٹ اشتراک ہے ۔ آیا گریتہ ، او رُنّاں۔

 ملتانی تے لہندا دا اشتراک: 
                       اشتراک دے نشان:

1۔                  ذخیرئہ الفاظ ݙوہائیں زباناں دے کافی طور تے مشترک ہِن۔

2۔                زبان دے قواعد تے اصول وی ہکو جیہے ہن۔

3۔                تلفّظ ݙوہائیں زباناں دے لفظاں دا ہکو جیہا ہے۔

 اختلاف: 
1۔                  ملتانی زبان دی سَکوَت لہندا دے مقابلے وچ سندھی نال گھاٹی ہے۔

2۔                حروف تہجی وچ وی فرق ہے ۔ ٻ ، ڄ ، ݙ ، ڳ دا اشتراک کائنی۔

3۔                لہندا دا مزاج پنجابی ہے تے ملتانی دی طبیعت سندھی والی ہے۔

 ملتانی تے پنجابی دا اشتراک: 
                       پنجابی زبان ہک ہک ضلع وچ بدل ویندی ہے ، ملتانی نھیں بدلدی، ایندے باوجود اشتراک موجود ہے۔

1۔                  ݙوہائیں زباناں دے اسماء جنھاں دے آخر وچ الف آندے ، مذکر سݙیندن جیسے گھوڑا ، کھوتا۔

2۔                حرف جار ’’دا‘‘ ݙوہائیں زباناں وچ ورتیا ویندے۔

3۔                ضمائر شخصی مثلاً اساں ، تُساں ، اَساݙا ، تساݙا وغیرہ ہکو جیہے ہن۔

4۔                ملتانی زبان دے فعل مجہول وچ ’’ایج‘‘ دا لاحقہ ہوندے مثلاب کتاب پڑھیج ڳئی۔

5۔                ذخیرئہ الفاظ دا اشتراک وی کجھ حد تئیں ہے۔

 اختلاف: 
1:                   ݙوہائیں دیاں صوتیات ہِکو جیہاں کائنی ، لاہور دی ’’ۃ‘‘ دا ادا کرݨ اساݙے کیتے مشکل ہے۔

2:                  ݙوہائیں زباناں دی حدِ فاصل ’’سی‘‘ ہے ۔ آیا سی ، بمقابلہ آسی۔

3:                  پنجابی وچ ’’فاعلی حالت وچ‘‘ نے‘‘ ورتیا ویندے ، ملتانی وچ کائنی۔

4۔                پنجابی زبان ہر ضلعے وچ بدل ویندی ، ملتانی وچ ایہ ڳالھ کائنی۔

5:                  ملتانی زبان پنجابی دی شاخ اصلوں کائنی۔

                       پنجابی کوں ترقی کرݨ دے موقعے ملدے رِیہن ، ادب پیدا کیتا ڳئے ، سِکھاں دی مذہبی زبان بݨݨ وچ ٻہوں ترقی کیتی ہِس۔ یونیورسٹی پنجابی کوں ہک مضمون دے طور تے رکھ ݙتا ہا ۔ پریس دیاں سہولتاں لائیویا کوں مِلدیاں ریہن ، غیر ملکی ماہرین لسانیات دا رجحان وی پنجابی دو ریہے۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی لسانیات۔ مصنف: دلشادؔ کلانچوی. ترتیب و پیشکش: ظہور احمد دھریجہ.چھاپہ خانہ جھوک پبلشرزملتان 2019ء