خواجہ فرید تے روہی

خواجہ غلام فریدؒ عوام نال سانگا جوڑ تے شاعری کیتی ۔ انہاں جیڑھی چیزاں تے مقامات کوں علامت دے طور تے استعمال کیتا ہے انہاں دا تعلق عام لوکاں ، عام زندگی تے ایں سر زمین نال ہے ۔ روہی دا نا ں گھنوں تاں ایں علاقے دی تصویر نظر دے سامݨے اُبھردی ہے ۔ جیڑھی سابق ریاست بہاول پور تے موجودہ بہاول پور ڈویژن دے جنوب مشرق وچ واقع صحرا ہے جینکوں چولستان وی آکھیا ویندا ہے ۔روہ دے معنی پہاڑ ہِن تے روہی روہ نال مشتق ہے ۔ ایں علاقے وچ ریت دے پہاڑاں دا ہک وݙا سلسلہ موجودہے ۔ ایں علاقے دے رہݨ والیاں کوں روہیلے وی آکھیا ویندے ۔ اپݨی شاعری وچ خواجہ سئیںؒ جاہ جاہ روہی دا ذکر کیتا ہے ۔ اِتھاں دے رہݨ سہݨ ، کھاوݨ پیوݨ ، کم کاج ، کپڑے ، کاشتکاری ، باربرداری ، شادی غمی دی رسوم موسم دی خنکیاں تے سختیاں تے پاݨی دی اہمیت کوں اپݨی شاعری دا موضوع بنٓیا ۔ انہاں دے نیڑے سنبل و ریحان وچ اوہ حسن کائنی جیڑھا کہ کِرڑ کنڈا تے ٻوئی لاݨے وچ ہے۔

انہاں اپݨی زندگی دے اٹھاراں سال وقفے وقفے نال روہی وچ بسر کیتے تے ہک گپھا تیار کرایا تے ریاضت و عبادت وچ مصروف ریہے ۔ ایں دوران انہاں دا رشتہ چاچڑاں تے کوٹ مٹھݨ نال وی قائم ریہا لیکن انہاں دا زیادہ وقت روہی وچ گزردا ہا ۔ روہی توں واپسی تھئی تاں انہاں دی جُدائی وچ شعر آکھدے ہَن۔ لکھدے ہِن:

روہی لڳڑی ہے ساوݨی

تُرت ولا ہوت مہاراں

کِھمݨیاں کِھمّݨ رنگیلڑیاں

رِم جھم بارش باراں

ݙسدا یار پروبھڑا

ٻیٹھی کانگ اُݙاراں

روہی خواجہ سئیںؒ کوں ایں کیتے وی پسند ہئی جو اُتھاں خلوت میسر ہئی تے شور شرابہ ناں دی کوئی چیز نہ ہئی تے ماحول ریاضت تے عبادت کیتے سازگار ہا ۔ انہاں دا قلب محبت نال سرشار ہا ۔ اُنہاں کوں ریت دے ذریاں وچ روشنی نظر آندی ہئی ۔ صحرائی جھاڑیاں تے ٻوٹیاں وچ حُسن نظر آندا ہا ۔ فرمیندے ہِن:

اِتھ درد منداں دے دیرے

جِتھ کِرڑ کنڈا ٻوئی ڈھیرے

اپݨے فن تے جذبے دے زور تے خواجہ سئیںؒ روہی کوں گمنامی توں کڈھ تے زمانے توں روشناس تے واقف کرایا۔ جیڑھا وی خواجہ سئیںت دی کافی سُݨدا ہے تے ایندے وچ روہی دا ذکر ہووے تاں ایندے نال دِل روہی ݙیکھݨ کیتے بے چین تھی ویندا ہے ۔ روہی دا ایہ پُرسکون ماحول اُنہیں کوں ٻہوں پسند ہا ۔ فرمیندے ہِن:

پُر وحشت سُنجٖڑی روہی

اے دِل دیوانی موہی

تھی راہی بَر ݙو جُٖلساں

وَل راہوں مُول نہ وَلساں

خواجہ سئیں دے کلام وچ جتھاں تصّوف تے صوفیانہ مسلک دا اظہار ملدا ہے اُتھاں عشق اور محبت دی واردات وی مِلدی ہے ۔ کلام دے ایں حصے کوں رنگِ مجاز وی آکھیا ویندا ہے ۔ اوہ گہرے احساس دے مالک ہَن تے اوہ وی ہک عام انسان دی طرح جذبات دی مختلف حالتاں توں گزردے ۔ روہی وچ خواجہ سئیںؒدا رومان ہک حقیقت ہے ۔ اپݨے محبوب کوں پا گھدا ۔ ایہ لاڑ ذات دی ہک دوشیزہ ہئی تے آپؒ سئیں ایندے نال نکاح کیتا تے ایندا ناں جان بی بی ہا تے ایں سلسلے وچ 1887ء وچ ہک دستاویز وی تحریر کیتی ۔ جیندے تے نواب صادق محمد خاں عباسی وی دستخط کیتے ۔ جان بی بی جمعہ لاڑ دی دھی ہئی ۔ ایں زوجہ توں خواجہ سئیںؒ دی کوئی اولاد نہ ہئی ۔ خواجہ سئیںؒ دی وفات دے سٹھ سال بعد تک زندہ رہی۔ ایں رومان دا ذکر کہیں طرح انہاں دی شخصیت کوں متاثر نئیں کریندا بلکہ اُنہاندی شخصیت زیادہ پُر نور تے دلکش صورت وچ اساݙے سامݨے آندی ہے ۔

کلامِ فریدؒ وچ جتھاں اساں روہی دی جھاڑیاں ، کیڑے ، مکوڑیاں ، پرندیاں ، جانوراں دا ذکر ملدا ہے ۔ اُتھاں رسم و رواج ، لباس ، زیورات تے آرائش دے سامان دا ذکر وی موجود ہے۔

روہی وچ ڳوٹھ تے وستیاں کائنی ۔ وَݨ تے چھاں وی کائنی ۔ گوپے اِی روہی والیاں دی ماڑیاں ہِن ۔ لوک مویشی پالیندے ہِن روہی دی آبادی ، اقوام مڑل ، لاڑ ، مہر ، فقیر ، کٹوال ، کلر ، ٹانوری ، میتلا ، پتافی ، اُونڑ وغیرہ تے مشتمل ہے ۔ ایہ لوک ریت دے ٹٻیاں تے خوش رہندے ہِن ۔کثیر آبادی دا روحانی تعلق خواجہ سئیںؒ دے خاندان نال ہے ۔ انہاں دی گاٖئیںٻہوں سوہݨی تے کھیر ݙیوݨ والی ہوندی ہِن ۔ روہی دی لسّی دے بارے وچ خواجہ سئیںؒ فرمیندے ہِن:

روہی یار مِلاوڑی اے شالا ہردم رَہوے ساوڑی اے

وَنجٖ پِیسوں لسڑی گاٖوڑی اے ، گھن اپݨے سوہݨے سئیں کنوں

روہی تے روہیلیاں نال خواجہ سئیںؒ دی محبت فطری گاٖلھ ہے ۔ ایں سلسلے وچ روہی وچ مقیم ݙو قبائل ݙاہا تے لاڑ دا ذکر وی کریندے ہِن ۔ فرمیندے ہِن جو روہی ونجٖ تے دینو لاڑ تے پھلو ݙاہا کوں ممنونِ احسان بݨیسوں۔ چنانچہ فرمیندے ہِن:

ٹوبھا کھٹا ݙے پکاّ تڑ تاڑ تے

سِندھڑوں دُور اتاڑ تے

روہی واس سَبھّے لݙ آئوسِن

اپݨیاں جھوکاں ساڑ تے

پُھلّو ݙہے تے مِنّت لیسُوں

تھورا چڑھیسوں دِینے لاڑ تے

چولستان دے بارے وچ خواجہ سئیںؒ فرمیندے ہِن جو ایہ مقامِ وحشت تے سودا ہے میکوں اگرچہ ہر قسم دے ویرانیاں تے بیاباناں نال محبت ہے ۔ لیکن میں چولستان کوں کوہستان تے ترجیح ݙیندا ہاں ایندی وجہ اے ہے جو پہاڑاں توں ہیبت تے خوف وسدا ہے لیکن چولستان سراسر فرحت تے انبساط دا نا ںہے ۔

روہی ہے دشت اس کو گلشن بنا دِکھایا

روہی کا باغبان ہے خواجہ فریدؒ سائیں

(اسلمؔ)

 حوالہ 
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان