امتیاز فریدی دی غزل

اُردو اِچ غزل دا مطلب ’’تریمتیں نال گاٖلھیں کرݨ‘‘ ہے ، لغت اِچ اینکوں شاعری دی صنف وی آکھیا ڳے ، ہک اُستاد غزل بارے پڑھیندا کھڑا ہا ، شاگرد پُچھیا ، اُستاد جی غزل کہو جہی صنف اے جیندے ہر شعر دا مطبل آپو واݨاں ہے تے مفہوم اِچ کوئی شعر کہیں نال نی رَلدا ، اُستاد آکھیا ، پُتر ! تیکوں پتہ کائنی تریمتیں دیاں گاٖلھیں ایویں ہوندین ۔ اے تاں ہک کھل ہَس تے ٹوک مذاق آلی گاٖل ہئی ، اَحٖ اساں ہک ایجھے شاعر دی گاٖل کریندوں جئیں کافی ، ݙوہڑے تے قطعے وی لکھین پر اوندی شاعری دااصل میدان غزل ہے اوں شخص دا ناں ہے امتیاز فریدی۔

امتیاز فریدی دا تعلق ڄام پور دی وستی رسول پور نال ہا ، بہشتی اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت کرݨ آلا آدمی ہا ، اُستاد وی ہا تے شاگردوی ، سرائیکی وچ ایم اے تے ایم فل کرݨ دے بعد علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی توں سرائیکی اِچ ڈاکٹریٹ کریندا پیا ہا پر ’موت آوے سُنڄی موت کوں ‘اَزل توں جانی جدوا کریندی اَمدی اے ، امتیاز فریدی جوانی اِچ جھوک لݙا تے ایجھے پاسے ڳے پیا جتھوں ونڄ تے کوئی نی آیا۔ او رسولپور دے احمداݨی قبیلے نال تعلق رکھدا ہا ، ایں خاندان دے سئیں اسماعیل احمداݨی ، سئیں اسلم رسول پوری ،سئیں جمشید کمتر تے ٻے ٻہوں سارے لکھاریں دے سرائیکی اِچ وݙے ناں ہِن ، سرائیکی اِچ رسولپور دا دیاں ٻہوںخدمات ہِن ، کجھ لوک رسولپور تے تونسہ کوں یونان آکھدن ، میں اختلاف کرینداں جو ہر علاقے دی اپݨی سُنڄاݨ ہوندی اے ، تھی سڳدے اِتھاں یونان توں وی ودھ سیاݨے لوک وَسدے ہووِن ، کجھ سنگتی دھریجہ نگر کوں سئیں جی ایم سید دی وستی ’’سن‘‘ وانگے آکھدن ، میں ایں گاٖلھ نال وی اختلاف کرینداں جو اساں تے اسیݙا وسیب جو کجھ ہے اپݨی سُنڄاݨ آپ اے ، اسیکوں کہیں ٻے دی ’’پُر سانگ ‘‘نال قد ودھاوݨ دی لوڑ کائنی ، خیر ! اپݨی گاٖل آلے پاسے اَئوں۔

جیویں میں پہلے آکھ آیاں غزل دا مطبل تریمتیں دی آپت دی گاٖل مہاڑ ہے ،پر غزل کوں صرف تریمتیں دے مسائل دی شاعری نہ سمجھا ونڄے ، ہا ! اساں اینکوں محبت دی شاعری آکھ سڳدوں ، پر غزل ء ِچ محبت دے علاوہ وسیب دے ڈُٖکھیں دی گاٖل وی اَئی اے ، اساں اینکوں نویں تجربے آکھ سڳدوں، امتیاز فریدی دا شعر ݙیکھو    ؎

میں باغی ہم تئیں میݙے تھوݙ سِیتن

میݙی تحریر کولوں وی ݙریا کر

ایں شعر اِچ امتیاز فریدی بغاوت دی گاٖل کیتی اے تے جابر کوں آکھیّے تئیں میݙے تھوݙ سی تے میݙی زبان بندی کیتی اے پر میݙے قلم دی زبان کون بند کریسے ؟ تیکوں میݙی لکھت توں وی ݙرݨا پَمسے۔

تھی سڳدے میݙی ہینڑیںلکھت اِچ امتیاز فریدی دی شاعری دی گاٖل گھٹ تے ایݙے اوݙے دیاں گاٖلھیں ڈھیرہوون پر اسیکوں چُپ مار ڳی اے ، جیویں ݙا آوے اساں اَلائوں ، اَلاوݨ دا ناں حیاتی تے چُپ دا ناں موت اے ،میں غزل دی گاٖل کریندا پیا ہم جو کوئی وی صنف ہووے اوندے وچ نویں سوچ تے نویں خیال اَمدے رہ ویندن ، ہر صنف وچ نویں تجربے وی تھیندے رہندن ، ایویں شاعری دے وَنکیں دے نال غزل وچ وی تبدیلیاں تھیندیاں رہ ویندین ، سرائیکی دے ٻہوں سارے شاعریں غزل اِچ نویں تجربے کیتن تے غزل اِچ ایجھے ایجھے موضوع تے خیال گھن آئن جو دنیا حیران اے ،مہاندرے سرائیکی شاعر سئیں قیس فریدی ہک غزل لکھی ،اوندا مُکھڑا ایویں ہاجو ’’تانا دھیرے تانا دھیرے یار، اَکھیاں توں لانویں ناں پریرے دیرے یار‘‘ جݙاں غزل دا اے شعر میںدلی اِچ سئیں ڈاکٹرگوپی چند نارنگ کوں سُݨایا ہے تاں خوش تھی اُنہاں آکھیا ، واہ واہ سرائیکی اتنی ترقی کر ڳی اے ؟ اے تاں شاعری دی شاعری اے تے موسیقی دی موسیقی، اُردو لغت ݙیکھوں تاںغزل دے نال ہک لوظ غزال اَمدے ، ایندا مطلب ہرݨ دا ٻچہ ، ہک لوظ غزالہ وی ہے ، ایندا مطبل ہرݨ دی ٻچی ، ہک لوظ غزوہ وی ہے ، ایندا مطلب او جہادہے۔

سرائیکی وسیب صدیں توں جیرھے عذابیں دا شکار اے اسیکوں غزل کوں غزوہ بݨاوݨ دی ضرورت اے ۔ امتیاز فریدی آکھدے    ؎

میں غلامی دا منکر ہاں منکر ، تہوں علاقہ چھوڑݨے

ہر بشر نظریے میکوں بے جان تیݙے شہر دا

تہوں علاقہ چھوڑݨے بارے ہک گاٖل عرض کریساں جو بھاویں جو کجھ تھیوے اساں اپݨی دھرتی نہ چھوڑوں ، اسیݙے وݙیں صدئیں توں روہی تے تھل اِچ ڈُٖکھ ،بُکھ ، تریہہ نبھائی اے، نانگ ، وِچھوں تے ٻے بلائیں دا مقابلہ کیتے ، اَحٖ اژدھے انسانیں دے روپ اِچ آ ڳن تے اساکوں آکھدن تساں اپݨیاں جھوکاں پٹو ، تہاݙے ݙہر ، ٹکاݨے ، ٹوبھے تاݙے تے لئی لاݨے تے تہاݙی ساری بھوئیںاسیݙے ’’چک ‘‘اِچ آ ڳی اے ، میݙی صلاء اے ہے جو مر ونڄوں اپݨی بھوئیں نہ چھوڑوں۔اے نانگ تے اژدھے اسیکوں پے مارن ، اساں مرسوں تاں اپݨی بھوئیں تے پوریسوں تاں اپݨی بھوئیں اِچ ، اساں مر مر تے ولا جیسوں تے سنگ چوڑ نانگیں دی نسلیں کوں نِت ٹکرسوں ، گاٖل تھولی جذباتی تھی ڳی اے ، ماء دھرتی میݙی ڈُٖکھدی رَگ اے ، جے ڈُٖکھدی رَڳ تے ہتھ آوے تاں معاملہ جذباتی تھی ویندے،ہُݨ ہک واری ولا امتیاز فریدی آلے پاسے اَمدوں۔

جھوک تے سنگتیں نال امتیاز فریدی دے مزاحمتی شعریں دی گاٖل کریندے ٻیٹھے ہاسے میں آکھیا شاعر گاٖل کریندے پر سیاستدان گونگے ٻاتے ہِن حالانکہ حق سچ دی گاٖل آوے تاں اَݨ ٻول پتھر وی ٻول پَمدن ، میں آکھیا ٻال پیدا تھیندے غوں غوں کریندے ، کجھ وݙا تھیندے طوطلا اَلیندے ، ولا صاف اَلیندے تے جئیں ویلے اونکوں وانجھ دی سُدھ پَمدی اے او تقریر کریندے تے سِدھیاں سُݨیندے پر جیرھے جاگیردار نی اَلیندے اُنہائیں کوں مصر دے اہرام آکھوں ، فرعون آکھوں یا ٻیا کوئی ناں ݙیوں؟ امتیاز فریدی دا فرعون کوں وی ہکل ݙے تے آکھدے:

اوں ڄہاڑے تُرٹ ویسن سلاخاں جیل دیاں

جئیں ڄہاڑے دار تے کئی جھوٹدا سر ݙیکھسو

سر اوندے قدمیں تے ہوسی فرعون دا

بر سر ممبر جݙاں کوئی پیمبر ݙیکھسو

میݙے سنگتی آکھیّے امتیاز فریدی غزل چنڳی لکھدے پر اُردو لوظ ڈھیر ہوندن ، میں آکھیے اے مسئلہ غزل لکھݨ آلے سارے شاعریں دا ہے ، ہک گاٖل میں ٻئی کرݨ چہنداں جو غزل اِچ اُردو یا ٻے زبانیں دے لوظیں دی ملاوٹ توں بچݨ سانگے اپݨی زبان دے لوظیں دا ذخیرہ ہووݨ ضروری اے ، لوظیں دے ذخیرے دے بغیر بِناںسمل لمبے پندھ تے ٹُرݨ یا وَل اَݨ تارے تھی تے تاری ترݨ وانگے ہے ،میݙا تجربہ ہے جو نثر لکھݨ آلا کہیں اَݨ پڑھ وانگے رو پِٹ تے اپݨی گاٖل سُݨا ویسے تے ہمدردی وی حاصل کر ویسے پر شاعر کوں اپݨی گاٖل ٻے دے دِل اِچ ٻلہاوݨ سانگے لوظ چہیدن تے او وی اپݨی ماء ٻولی دے ، کیوں جو اے دنیا لوظیں دی دنیا ہے ، جے لوظ نہ ہوون ہا تاں دنیا گونگی ٻاتی ہووے ہا تے کوئی کہیں دی نہ سُݨے ہا ، بہرحال اے ہک توجہ طلب گاٖل ضرور اے ، میں اے گاٖل وی کیتی جو اُردو لوظیں دی رَلت دی وجہ نال امتیاز فریدی دے ہک ݙو نمبر گھٹا ݙیو پر سو دا سو تاں چٹ نہ کرو۔

وستی دی وساخ تے گاٖل اِچوں گاٖل چل پئی اے ، لوظ پہلے تے دنیا بعد اِچ آئی اے ، ٻی گاٖل وی ݙسی ونڄاں جو شاعر تے خطیب ساریں توں پہلے ہے ، او کیویں بھئی ؟ میݙے پُچھݨ تے میݙی وستی دا سچل آکھدے ، ݙیکھ ناں یار ! ’’کُن‘‘ پہلے آکھیا ڳے تے دنیا بعد اِچ بݨی اے تے جئیں ’’کُن‘‘ آکھیّے او شاعر تے خطیب تاں ہے ۔ میں بے سُدھ تھی تے گاٖل سوچݨ پئے ڳیم ، او میݙے مونڈھے کوں اپݨے ہتھ نال دھندول تے آکھدے ، گاٖل دی سُدھ پی اے ؟ میں اَکھ بھال تے سچل کوں آکھداں جیا سئیں جیا سئیں سُدھ پئے ڳی اے۔ سُدھ پئے ڳی اے چنگاں وَل امتیاز فریدی دے کجھ شعر سُݨائو    ؎

جے توݨیں جسم تے ساہ دی یاری رہسی

ہر کوئی سوچ دے ست ماڑ اُساری رہسی

میں ایں دنیا دے اندر جِیندا پندھیڑو وانگوں

سُدھ نئیں کے تئیں میݙا پندھ اے جاری رہسی

توݨیں جو میں آپ سرائیکی دے خالص لوظیں دی لکھت نی لکھ سڳدا پر مِلݨ آلے ہر سنگتی کوں اَرداس کریندا رہ وینداں جو اساں اپݨی زبان کوں آپ بچائوں ، اپݨے شعری ترکے کافی ، ݙوہڑے تے ماہیئے کوں نہ مرݨ ݙیوں ۔تھی سڳدے میݙی گاٖل ٹھیک نہ ہووے ، پر میݙا اپݨا خیال اے جو غزل سرائیکی صنف کائنی ، اے ٹھیک اے جو سرائیکی دے ٻہوں وݙے تے مہاندرے شاعریں ٻہوں چنڳیاں غزلاں لکھین تے سرائیکی اِچ غزل دی صنف کوں وقار ݙتے پر اے وی تاں حقیقت اے جو غزل فارسی توں اُردو اِچ اَئی تاں اوندے وچ فارسی لوظیں دی بھر مار ہوندی ہئی تے اُردو توں غزل سرائیکی اِچ اَئی اے تاں اُردو لوظ زوریں نال وڑ آئن ، اے ٹھیک اے جو کہیں وی زبان دی شاعری اِچ جتنے زیادہ اپݨے لوظ ہوسن اوشاعری اتنی زیادہ چنگی تے زیادہ طاقتور ہوسے پرایں حقیقت توں وی انکار کائنی جو شعری ضرورت موجب لوظ شامل تھیندے رہندن نال اے وی آکھساں جو ایں گاٖل کوں وݙا مسئلہ بݨاوݨ دی ضرورت کائنی جو زباناں بذات خود انسانی کنبے تے قبیلے وانگوں ہوندین ، رشتیں آلی کار ، او ہک ٻے کوں لوظ ݙیندین گھندین ، وَل اُنہائیں دیاں شادیاں تھیندین انہائیں وچوں نویں لوظ ڄمدن ، ولا اُنہائیں دیاں شادیاں تے اولاداں وی تھیندین ، کجھ لوظ مر ویندن جنہائیں کوں متروک لوظ آکھیا ویندے۔

زبان دا تعلق زمین نال ہوندے ، ہر بندے دی ماء ٻولی او ہوندی اے جتھ او رہندے ، میں ہک گاٖل کریندا راہنداں جو کائنات دی ہر شئے دا اصل مٹی تے دھرتی اے ، ہر شئے مٹی اِچوں ڄمدی اے ، ولا مِٹی اِچ مِٹی تھیندی اے ، ولا اوہا مٹی کوئی ٻی شئے دی شکل اِچ ڄم تے دنیا دے سامھے آ ویندی اے ، ہِیں سانگے دھرتی کوں اساں ہر شئے دی ماء آکھدوں ، دھرتی بندے دی ماء اے تے بندہ جیرھی ٻولی ٻولیندے اونکوں ماء ٻولی آکھیا ویندے ، امتیاز فریدی دا شعر ݙیکھو    ؎

ٻال اساں ہَیں ایندے ، دھرتی ہے ساݙی پاک ماء

ماء کیوں اوکھی ہے ؟ ایہو پیٹ دے ڄئیں سوچݨے

امتیاز فریدی اپݨے مصرعے وچ دھرتی کوں پاک ماء تے آپ کوں اوندا ٻال آکھیّے ، ݙوجھے مصرعے اِچ اُنہاں آپ نال آپ سوال کیتے جو ماء اوکھی کیوں اے؟ ایہو پیٹ دے ڄئیں یعنی ماء دھرتی دے پُتریں سوچݨے ۔ اَحٖ اساں اپݨی ماء دھرتی دے ڈُٖکھ ݙیکھدوں تاں اسیکوں دھرتی تے جیرھا شر تے فساد نظر اَمدے ، اے وی ماء دھرتی دا ڈُٖکھ اے ، دھرتی تے جیرھی دھرتی دی لُٹ مار ، وانجھ تے قبضہ گیری ، اے ساریاں ماء دھرتی سانگے ڈُٖکھ تے اوکھ آلیاں گاٖلھیں اِن ، امتیاز فریدی ایں اوکھ تے وانجھ بارے سوچݨ دی گاٖل کر تے غیرت دا ٻہوں وݙا پیغام ݙتے ایں سنیہے تے ایں پیغام دا ایہو مطلب اے جو اساں ماء دھرتی دی لڄ بچائوں بھاویں جان ݙیوݨی پووے۔

 حوالہ 
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ