کافیاں دا پس منظر

کہیں وی شاعر یا تخلیق کار دی زندگی دے حالات و واقعات ایندی تخلیق تے ضرور اثر انداز تھیندے ہِن ۔ خواجہ فریدؒ ہک ہمہ پہلو شخصیت ہَن ۔ او بیک وقت صوفی ، عالِم دین ، شاعر تے روحانی مُرشد ہَن ایندے علاوہ سیاحت تے موسیقی نال وی دلچسپی ہئی ۔ انہاندی زندگی دے مطالعے توں میں اُنہاں دا کلام تے پیغام سمجھݨ وچ اساکوں مدد ملدی ہے ۔ کہیں وی شاعر دے سارے کلام دے بارے وچ شانِ ورود دے حوالے نال گاٖلھ نئیں کیتی ونجٖ سڳدی ۔ ایں طرح خواجہ سئیںؒ دے سارے کلام دے بارے وچ ایہ جٖاݨݨ جو ایہ کہیں ویلے تے کہیں موقعے تے لکھیا ڳیا ۔ ممکن کائنی جو کجھ کافیاں ایجھی ضرور ہِن جیندے بارے اِچ اساݙے اکابرین فریدیات تے کم کریندے ہوئے اشارے ضرور ݙتے ہِن جو مخصوص کافیاں دا پس منظر کیا ہے ۔ علامہ عبدالرشید نسیمؔ دیوان فریدؒ(مرتبہ مولانا عزیز الرحمن) دے مقدمے وچ ایں موضوع تے سیر حاصل بحث کیتی ہے ۔ لکھدے ہِن جو خواجہ سئیںؒ اہلِ حال اِچ ہَن اہل قال اِچ نہ ہَن ۔ اُنہاں تے جݙاں حال وارد ہوندا ہا تاں کجھ لکھدے ہَن جیکر نہ تاں کائنا لکھدے ہَن ۔ حافظ عبدالعزیز جیڑھے جو خواجہ سئیںؒ دا خادم خاص ہا دے حوالے نال ݙو کافیاں دی شانِ ورود بیان کیتی ڳئیہے۔ پہلی کافی دا تعلق مائی ہوتاں زوجہ خواجہ فریدؒنال ہے او ہے۔

جوڑا اَنا ݙے جیسلمیر دا

ݙوجھی کافی

خواجہ سئیںؒ اپݨے پڑ ݙاݙا قاضی عاقل محمد دے عرس تے ویندے پئے ہَن جݙاں دریا تے پُجٖے تاں فطرت دے دلرُبا مناظر ݙیکھ تے اَکھیں دے سامݨے مستی چھا ڳئی تاں قلم دوات دا تقاضا کیتا ۔ وݙی مشکل نال ہک دوات میسر اَئی تے قلم دا کم ہک تِیلے توں گھداڳیا تے صرف ݙاہ منٹ وچ کافی لکھی ڳئی تے اوں ویلے قوالاں دے حوالے کر ݙتی ڳئی ۔ کافی دے ٻول ہَن ۔

واہ واہ سوہݨے دا ورتارا

ہر صورت وچ کرے اُتارا

ایں طرحاں ہک ٻئی کافی جیندے 19مسدس بند ہِن اوہ روہی وچ لکھی ڳئی۔ عمر خان گوپانگ توں روایت کیتی ڳئی ہے جو ایہ صرف تیرہ منٹاں وچ لکھی ڳئی ۔ خواجہ سئیںؒ کجھ کافیاں دے ناں وی رکھ ݙتے ہَن ۔ ہک کافی جیندا ناں دردیلی رکھیا ڳیا دے ٻول کجھ ایں طرحاں ہِن:

پئی پیت دے پندھ پریرے

بُرے بِرہوں دے بار بَریرے

ہک کافی جیندا ناں ’’مستانی مطول‘‘ رکھیا ڳیا ، پنجوی بنداں تے مشتمل ہے تے ایندے وچ تصوف دے جملہ مضامین تے حقائق دے بارے وچ ݙسایا ڳیا ہے ۔ ہک دفعہ حکیم حسن علی ساکن احمد پور خواجہ سئیںؒ توں وظیفہ پُچھیا تاں خواجہ سئیںؒ فرمایا جو کافی ’’مستانی مطول‘‘ کوں چھی مہینے تک پڑھ گھن تاں فقیر بݨ ویسیں ۔ ایں کافی دا مطالعہ کیتا ونجٖے تاں علمِ تصوف توں واقفیت تھی ویندی ہے ۔

حافظ عبدالعزیز دی روایت ہے جو جݙاں خواجہ سئیں سفر حج دے دوران جدہ پُجٖے تاں انہد دی واردات بند تھی ڳئی ۔ کہیں اللہ والے کوں کیفیت بیان کیتی تاں اوں خواجہ سئیںؒ کوں ݙسایا جو جݙاں آپ مدینے توں واپس آسو تاں ایہ واردات وَل شروع تھی ویسی چنانچہ ایویں اِی تھیا ، کافی دے ٻول ہَن۔

اَنہد مُرلی شور مچایا

امیر صادق محمد خان رابع کم سن ہَن ایں کیتے انگریزی حکومت پولیٹیکل ایجنٹ دے ذریعے ریاست دا نظام چلایا تے امیر کوں سال1879ء اچ مکمل اختیارات مل ڳئے تاں ایں موقع تے قصیدہ دے رنگ وچ ہک کافی لکھی ڳئی۔

صبح صادق صاحبی ماݨیں پا سہرے گاٖنے ڳہݨے

اپݨے ملک کوں آپ وسا توں پَٹ انگریزی تھاݨے

1294ھ وچ سفر حج اختیار کیتا تے سر زمین عرب تے قدم رکھیا تاں فرمایا !

دیس عرب دا ملک طرب دا

سارا باغ بہار دا

ہک ٻئی کافی وچ فرمایا:

جِیندیں عرب شریف ݙٹھوسے

لُہندیں سِکدیں مَر نہ ڳیوسے

سوہݨے سانول یاد کیتوسے

ہار سنگھار سُہاندے ہِن

مکہ معظمہ پُجٖے تاں فرمایا:

آ پہنتم جِیندیں مکّے ، اِیں شہر مُبارک بَکّے

قبلہ توں جُدائی تے فرمایا !

اَڄ سانولڑے موکلایا ، سر بار غماں دا چایا

مدینہ شریف پُجٖݨ تے فرمایا!

تھیواں صدقے صدقے آیا شہر مدینہ

سُکھ دی سیجھ سُہایُم ، ڳیا ݙکھڑا دیرینہ

جدید تحقیق دے نتیجے وچ ایہ گاٖلھ ثابت تھی ڳئی ہے جو درج ذیل کافیاں جیندا ذکر کیتا ڳیا ہے سال 1884ء توں قبل لکھی ونجٖ چُکی ہَن۔

1:                                        انہد مُرلی شور مچایا

2:                                      آ پہنتم جِیندیں مَکّے

3:                                      صبح صادق صاحبی مانڑیں

کافی نمبر1: دیوانِ فریدی کافیاں مطبوعہ 1882ء مطبع قادری لاہور اِچ شامل ہے۔

کافی نمبر2:ایہ کافی وی دیوان فریدی مطبوعہ 1882ء مطبع قادری لاہور اِچ شامل ہے۔

کافی نمبر3: ایہ کافی وی مطبع قادری (1882ء) تے مثنوی معدِن عشق (دیوان فرید مطبوعہ (1882ء) مطبع گلزار محمدی پریس لکھنؤ اِچ شامل ہے۔

اِتھاں ایہ ذکر ضروری معلوم تھیندا ہے جو خواجہ سئیںؒ حج سال 1875ء اِچ ادا کیتا جݙاں جو نواب صادق خان رابع مکمل اختیارات سال 1879ء وچ حاصل کیتے۔

 حوالہ 
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان