دیرہ اسماعیل خان . دیرہ پھُلاں دا سہرا

پہلی عالمی کانفرنس دے موقع تے اساں بھارت ڳئے تاں نویں دلی وچ ہک ہندوستانی بھرا کتاب ݙتی ، کتاب انگریزی وچ ہئی تے اوندا ناں سرائیکی ’’ دیرہ پھُلاں دا سہرا ‘‘ ہئی کتاب ݙیکھ تے ݙاڈھی خوشی تھئی ، ہک ٻئے ہندوستانی سرائیکی دوست اعتراض کیتا جو انہاں کتاب دے ناں دی نقل ماری ہے ۔ در اصل کتاب دیرہ پھُلاں دا سہرا فلاں صاحب دی ہے ، پر او دیرہ اسماعیل خان دے بارے اچ کائنی بلکہ دیرہ غازی خان دے بارے ہے ۔ پہلے صاحب جو میکوں تُساں کتاب دے ناں دا طعنہ نہ ݙیو ، در اصل تُساں دیرہ غازی خان دے لوکیں اساݙے شہر دیرہ اسماعیل خان دے لقب ’’ دیرہ پھُلاں دا سہرا ‘‘ چوری کیتا ہوئے ، تُساں دیرہ غازی خان دے لوک ’’ایں تے اوں ‘‘ ہیوے ، دیرہ غازی خان والے بندے آکھیا ’’ ووئے کاکا ‘‘ توں میݙے دیرہ غازی خان دے بارے کوئی گُتھا الا نہ الاویں نہ تاں ’’ کجھ دا کجھ تھی پوسے ‘‘ ۔ میں ڳالھ اچ مداخلت کیتی تے آکھیا میاں چھڑا نہ لاؤ ، ݙوہیں دیرے اساݙے اکھیں دا نور اِن تے اللہ سئیں ݙوہاں کوں شاد رکھے ، دیرہ اسماعیل خان دا دوست جیڑھا ݙاڈھا چِڑیا کھڑا اوں آکھیا نہ سئیں نہ ، دیرہ پھُلاں دا سہرا صرف دیرہ اسماعیل خان اے تے ٻیا کوئی کینھی ، دیرہ غازی خان دے لوک ݙاڈھے کراڑے تے تعصبی اِن ۔ اے لوک صرف تے صرف اپݨے آپ کوں ’’ ڈیجیرن ‘‘ سمجھدن تے ٻئے کہیں سرائیکی بھرا کوں کجھ نی سمجھدے ۔ انہاندے نظریں وچ دیرہ غازی خان دی ذری وی پہاڑ اے تے ٻاہر دا پہاڑ وی ذری شمار نی تھیندا، دیرہ غازی خان دے دوست ولدی ݙتی جو اساں نی بلکہ تُساں دیرہ اسماعیل خان دے لوک کڑاڑے پتھر ہیوے ، پٹھاݨیں نال رہ ہر تے تہاݙیاں عادتاں بدل ڳن ۔ اساں دیرے وال سچے دے کھرے لوک ہیسے ، اپݨی ماء ٻولی تے ماء دھرتی نال سچی محبت کریندوں ۔ اساں وچ کھوٹ تے ملاوٹ کینھی ، ڳالھ کجھ ٻئی تکھاج وچ آوے ہا پر مداخلت کریندے ہوئے ݙوہیں دے اڳوں ہتھ جوڑی کیتی تے آکھیا بس کرو یار ،اساں اتنے پرے کنوں آیوں ، آؤ پیار محبت دیاں ڳالھیں کروں ، میݙے ٻاہیں ٻدھے ݙیکھ تے ݙوہیں کراڑیں ہتھیار سٹ چھوڑے تے ہتھ جوڑ تے آکھیا جو سئیں بس ، اساݙی خطا معاف کرو ،میکوں سرائیکی کراڑیں دی عاجزی والی ادا ݙاڈھی بھاݨی تے میں دل وچ آکھیا جو خوجے فرید سئیں فرمائے جو ’’ عجز نیاز اساݙی مُڑی ‘‘ پر ایں مڑی تے میراث دا وافر بھانگا سرائیکی کراڑ گھن آئن ، اساں انہاں نال ڳالھیں شروع کیتیاں پر میݙے ذہن دے کمپیوٹر اے ڳالھ ولا ولا پھیرا مارے جو اے لوک اپݨا گھر ٻار تے ملخ مربعے تے وطن وسیب چھوڑ آئن ، انہاندا کیا ، انہاندے نسلیں دا وی دیرہ اسماعیل خان یا دیرہ غازی خان نال تعلق کینھی پر لوک اپݨے اپݨے شہر تے اپݨے اپݨے علاقے دی محبت وچ ایویں لڑدے پئے ہن جیویں کشمیر دی جنگ وچ ہندوستان تے پاکستان لڑدے پئے ہوون ، ایندی کیا وجہ ہے ؟ ایندی وجہ اپݨی مٹی تے اپݨی ماء ٻولی نال محبت ؟ کاش ایہا محبت اتھاں رہݨ آلے اساں عقل دے اندھیں سرائیکیں وچ پیدا تھی ونجٖے ( آمین ) ۔

ہندوستان دا واقعے دا ذکر تاں بر سبیل تذکرہ اچ آ ڳئے ،میں در اصل تہاکوں ’’ دیرہ پھُلاں دا سہرا ‘‘ سرائیکی وسیب دے عظیم خطہ تے عظیم دھرتی ، دیرہ اسماعیل کان بارے جٖاݨ سنجٖاݨ کراوݨ چاہنداں ، دیرے بارے خورشید ربانی لکھدن ۔ 

’’ دریائے سندھ دے کنارے آباد دیرہ اسماعیل خان شہر دے زمین دی سطح تے ظارہ تھیوݨ توں پہلے اتھاں یونانیاں ، تاتاریاں تے ہندواں دی حکومنت رہی ، اتھاں مختلف تہذیب دی پرورش تھئی ، جنہاں دے آثار وی گرہ رحمان ، گرہ شاد ، مندرہ کلاں تے کافر کوٹ ( بلو) تے میاں نور اچ موجود ہن ، کھنڈرات دی کھدائی کرݨ آلے ماہرین دا آکھݨ ہا جو انہاں شہراں دی تہذیب ہڑپہ تے موہنجودڑو دی تہذیب نال ملدی اے ، ماہرین آہدن جو اتاھں انسان دی آباد کاری دی وجہ دریائے گومل ہے ، جیڑھا مغربی پہاڑاں وچوں نکل تے دامان تک آندے ۔ لوک ایں پاݨی کوں پیوݨ دے علاوہ ایندے نال کھیتی باڑی وی کریندن ۔ تاریخ دیاں کتاباں توں معلوم تھیندے جو دریائے گومل دے پاݨی دا کم تھیوݨ ، علاقے دے قحط تے افغان حکمراناں دے خوف دی وجہ نال اتھاں موجود تہذیب ہولے ہولے مِٹدی ڳئی اے ، پہلے پہل دریائے سندھ دے کنارے ٻہوں گھٹ لوک آباد ہن ، جیندی اکثریت ملا حال تے مشتمل ہئی ۔ جیڑھے تجارتی سامان ہک کنارے توں ݙوجھے کنارے تئیں گھن ویندے ہن ، ایویں اے شہر ہولے ہولے تجارتی منڈی بݨ ڳئے ۔ بمبئی ، کلکتہ ، دہلی تے لاہور دے تاجر اپݨا سامان افغانستان بھجٖیندے ہن تے اُتھوں دے تاجر اپݨی ضرورت دا سامان اِتھوں گھن ویندے ہن ، اوں ویلھے اے علاوہ ملتان دے گورنر دے کنٹرول اچ ہئی ، جیڑھا قندھار دے ماتحت ہئی ، قندھار دے اوںویلھے دے حکمران شاہ مرزا ایں علاقے توں ملݨ آلی آمدنی تے ٹیکس لاوݨ دی غرض نال بلوچ سردار سہراب خان کوں ہک پلٹون دے نال ایں علاقے دا حکمران بݨا کے بھیجٖا ۔ سہراب خان اتھاں اپݨے سپاہیاں واسطے کوارٹر بݨائے تاں آسوں پاسوں دے لوک ہولے ہولے اتھاں آباد تھیوݨ لڳ ڳئے تے ہک شہر بݨ ڳیا جیکوں ’’ سہراب گھاٹ یا سہراب گھوٹ ‘‘ آہدے ہن ، ایں ناں کوں سہراب خان دے پُتریں دیرہ اسماعیل کان دے ناں نال بدل ݙتا ڳئے ، تاریخ آہدی اے جو اے ناں 1469ء اچ رکھیا ڳیا ہئی ،ایہو شہر دی بنیاد دا سال ہے ‘‘۔

تاریخی اعتبار نال دیرہ اسماعیل خان دا تعلق ہمیشہ ملتان دی سلطنت نال رہ ڳئے، ملتان دی عظیم سلطنت کوں جݙاں حملہ آور برباد کریندے ہن تاں اوندی زد وچ دیرہ اسماعیل خان وی امدا رہ ڳئے ۔ دیرہ اسماعیل خان دی زبان ، لباس تے عادات اطوار اڄ وی ملتان دی اصل آبادی متلان نال اڄ وی ملدے جلدے ہن ، جیویں جو سرائیکی خطہ بنیادی طور تے دریاواں دی سر زمین ہے ، ایں وجہ توں اینکوں کائنات دے عظیم ترین تہذیب ہووݨ دا شرف وی حاصل ہے ۔ دریا جتھاں آبادیاں ݙیندن اتھاں بربادیاں وی کریندن ۔

1884 ء اچ اے شہر دریا دے ہتھوں برباد تھیا تے دریا برد تھی ڳیا ۔ حاکم وقت ایں تباہ شدہ شہر کوں 1825ء اچ دوبارہ تعمیر کیتا ۔شہر دے چاروں پاسے گول دارئے دی شکل دی سڑک بݨائی ڳئی تے ایں دائرے اچ جمع دے نشان وانگوں بازار بݨائے ڳئے ۔  دیرہ دی زمین کون اے فخر وی حاصل ہے جو اتھاں سلطان محمود غزنوی ، سلطان محمد غوری ،امیر تیمور تے چنگیز خان جئیں وݙے لوک آئے ہن ۔ اُتھاں کئی سال تئیں رنجیت سنگھ دی حکومت وی رہی اے ۔ ایہ دیرہ اسماعیل خان دے غیور لوکیں انہاں حملہ آوریں کوں کݙاہیں نہ سمجھیا ۔ 1848ء اچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے کنٹرول اچ آوݨ سانگے اتھاں ترقیاتی کم شروع تھئے ۔ کمپنی دے مقرر تھئے ہوئے کمشنر نے عوامی خوشحالی دے اے جئیں کم کیتے جہڑے اڄ تئیں سراہے ویندن ۔ انہاں دے دور اچ بنوں ، دیرہ روڈ پکا کیتا ڳیا ۔ ڈاکخانے تے ٹیلی فون دے محکمے کھولے ڳئے ۔ دامان دے ندی نالاں تے پُل تیبند بݨائے ڳئے ۔ امن عامہ دی خاطر پُلس تھاݨے تے چوکیاں بݨایاں ڳیاں ۔ 1862ء اچ سنٹرل جیل بݨائی ڳئی ۔ 1864ء اچ دیرہ ٹانک روڈ پکا کیتا ڳیا ۔ کلاچی دابن ، بلوٹ تے دیرہ غازی خان تئیں کچیاںسڑکاں بݨائیاں ڳیاں ۔ چھوکرے تے چوکھریاں دے سکول کھولے ڳئے ۔ ہک ڈگری کالج تے استادیں کیتے ٹریننگ کالج قائم کیتا ڳیا ۔ 12 جون 1851ء اچ مریضاں دے علاج دی خاطر سول ہسپتال قائم تھای ۔ 1866ء اچ مشن ہسپتال زنانہ تے مردانہ کھولے ڳئے ۔ اڄ وی انہاں ہسپتالاں اچ نویں دور دیاں ساریاں سہولتاں موجود ہن ۔ دیرہ چھاونی نویں سر کن تعمیر کیتی ڳئی ۔ رودکوہی نظام کوں بہتر بݨایا ڳیا ۔ 1915ء پہاڑ پور نہر چلائی ڳئی جیندے نال دیرے دے ہک لکھ ایکڑ رقبے دی سیرابی تھیندی اے ۔ اے ساریاں خوبیاں اڄ دے دیرہ اسماعیل خان اچ زیادہ چنڳے رنگ نال موجود ہن پر انگریز دے بعد ایں علاقے کون نظر انداز کیتا ڳئے تے پاکستان تے سر والیاں اینکوں سرائیکی ہووݨ دی سزا ݙتی اے ۔ 

ݙو ڈگری کالج مردانہ تے ݙو ڈگری کالج زنامہ موجود ہن ، استاداں دی ٹریننگ دے کالج ( زنانہ ، مردانہ ) موجود ہن ، اٹھ ہائیر سکینڈری سکول مردانہ تے ݙو ہائیر سیکنڈری سکول زنانہ وی ہن ۔ گومل یونیورسٹی جیڑھی 1975 اچ سئیں نوابزادہ اللہ نواز خان سدوزئی دی عطا کردہ زمین نال بݨی ہئی ، دیرے دی تعلیمی ترقی دا وݙا مرکز ہے ۔ علی خان وائس چانسلر دے دور اچ ایں یونیورسٹی کوں ترقی دی راہ ملی ۔ ٻہوں سارے فیدے دے کم علی خان شروع کیتے ہن ، اے یونیورسٹی ہر سال تقریباً 2500 گریجویٹ تے ہزار ماسٹر ڈگریاں آلے نینگر ملک کوں ݙیندی ہے ۔ گومل یونیورسٹی دی ترقی اپݨی جاہ تے ہک مثبت عمل اے پر ٻہوں ارمان تے زیادتی دی ڳالھ اے جو ایں یونیورسٹی اچ سرائیکی شعبہ کینھی ، حالانکہ ہر یونیورسٹی دے قیام دا بنیادی مقصد علاقے اچ علم دے ݙیوے ٻالݨ دے نال نال علاقے دی زبان ، ثقافت تے سماجی شعور کوں پروموٹ کرݨ ہوندے پر گومل یونیورسٹی اڄ تئیں خطے دی اصل زبان سرائیکی دی طرف توجہ کائنی ݙتی ، سرائیکی شعبہ اپݨی جاہ رہ ڳیا ، پرائیوٹ گریجویشن تے ماسٹر ڈگیراں واسطے بی اے تے ، ایم اے سرائیکی دا سلیبس منظور کائنی کیتا ڳیا ۔ اساں ارداس کریندوں جو یونیوسٹی ایں پاسے توجہ کرے ۔ 

دیرے دی زمین زرعی ہے ، کل رقبہ 22 لکھ ایکڑ ہے ، جیندے وچوں 18 لکھ زراعت دے قابل ہے ۔ کݨک ، چاول ، ڳنا اتھاں کثرت نال تھیندے ۔ ٻہوں سارا رقبہ اجٖاں وی غیر آباد ہے ۔ جیندے کیتے گومل زام ڈیم دی تعمیر شروع ہے تے امید ہے جو اے ڈیم دیرے کوں رنگ لا ݙیسے ، مزید ہک لکھ ایکڑ سیراب تھی ویسی ۔ دیرے اچ صنعتی ادارے وی ہن ، جیڑھے ٻہوں سارے لوکاں دے روزگار دا سبب ہن ۔ دیرہ ائیر پورٹ جیڑھا شہر توں 11 کلومیٹر ٻاہر شور کوٹ دے قصبے اچ واقع ہے ۔ دیرے دے ملک دے اہم شہراں نال رابطے تے سفر اچ اہم کردار ادا کریندا پے ۔ دیرے شہر کوں ریڈیو پاکستان جئیں اہم نشریاتی ادارے دی نعمت وی حاصل اے ۔ اے اسٹیشن 1981ء اچ قائم تھیا ہئی ۔ریڈیوا سٹیشن ٻہوں چنڳے پروگرام پیش کریندے پر سرائیکی زبان کوں ٻہوں تھوڑا ویلھا ݙتا ویندے ۔ دیرے شہر کوں ٹاؤن ہال لائبریری تے ٻہوں فخر ہے ، جو اے شہر دیرہ ادبی حوالے نلا وی ملکی سطح تے جٖاݨا سنجٖاݨا ویندے ، دیرہ لائبریری وچ سرائیکی کتاباں دی کمی کوں پورا کرݨ نال اے شہر اپݨے اصل وسیب نال رل سڳدے ۔  سرائیکی دے شاعر تے ادیب جنہاں اچ عبداللہ یزدانی ، نصیر سرمد، سعید اختر سیال ، مخمور قلندری ، مظہر تابش، طاہر شیرازی ، شہباز صفدر ، ابرار عقیل ، محمد شاہ ، خوشحال ناظر، یونس لونی ، کاشف رحمان کاشف ، الٰہی بخش سودائی، اخلق احمد، غفار بابر تے سعید احمد اختر جئیں معتبر لکھاری موجود ہن ۔ 

سئیں خورشید ربانی دے مطابق ’’ سئیں غلام محمد قاصر مرحوم دیرے دا ماݨ ہئی ۔ انہاں دی شاعری اپݨا تعارف آپ ہے ۔ خاور احمد، طارق احمد نواز تے الطاف صفدر دا ناں ملکی سطح تے عزت نال گھدا ویندا اے ۔ ایندے علاوہ طالب حسین اشرف ، عذرا بخاری، ناہید غزل تے پروفیسر نذیر اشک وی وݙے شاعر تے ادیب ہن ۔ محمد سعید دا ناں تاریخی ناول لکھن آلے ادیباں اچ شمل ہے تے محمد سعید تے تحقیقی کم ( ایم فل ) دا وی شاہجہاں صاحب کریندے پین‘‘ ۔

دیرے دی مشہور سوغات سوہن حلوہ ہے جیڑھا پوری دنیا اچ شوق نال کھادا ویندے ۔ اتھاں فرنیچر دا سامان وی کافی مہرات نال تیار کیتا ویندے تے ایں حوالے نال وی دیرے دی ٻہوں شہرت اے ۔ دیرے کوں پھُلاں دا سہرا وی آکھݨ دی وجہ اے ہے ، مدتاں توں اتھاں ہر شام تے دیگر پھُلاں دے ہار ویچݨ آلے شہر تے ہر بازار تے اݙے تے موجود ہوندن ۔ دیرے شہر دی دامانی زمین ( امان ) بارش دے پاݨی دی منتظر راہندی ہے ۔ چشمہ رائٹ بنک کینال کاشت کاری دی ضرورت پوری کرݨ دا ہک اہم ذریعہ ہے ، اے ساڈھے ترائے لکھ ایکڑ کوں سیراب کریندی ہے ۔ سئیں اظہار الحق دا آکھݨ ہے جو ’’ سندھ دے کناراں تے پئی ریت اچ ٻہوں سارا سونا موجود ہے ‘‘۔ پر اے سونا اجٖاں پارکھ دا منتظر ہے ۔ 

دیرہ اسماعیل خان جیڑھا جو سرائیکی وسیب دا ہک زرخیز خطہ ہووݨ دے نال نال ہک مردم خیز علاقہ وی ہے ۔ اینکوں 1901ء انگریزاں صوبہ سرحد نال شامل کر تے ٻہوں وݙی زیادتی کیتی ۔ دیرہ اسماعیل خان دے محرومیں دا اصل حل اے ہے جو دیرہ اسماعیل خان سمیت اصل سرائیکی خطے تے مشتمل سرائیکی صوبہ قائم کیتا ونجٖے ۔ نہ تاں جیویں اساݙے کول اساں قیدی تخت لاہور دے ایویں دیرہ اسماعیل خان وچ ااں قیدی تخت پشور دے نعرے لڳدے راہسن ۔

دیرہ اسماعیل خان دیاں خوبیاں بے شمار ہن ، اتھاں دے لوک ݙاڈھے پیارے ،سادے مرادے تے عاجزی انکساری دی علامت ہن ، دیرہ اسماعیل خان جیڑھا جو خالص سرائیکی علاوہ ہے ، اتھاں ضیا دور اچ افغان پناہ گیر اِن جو پنج لکھ والی دوکان پندرہ لکھ وچ خرید کر گھندن تے پناہ ݙیوݨ والئیں کوں کُٹیندن ۔ 

پونم دے پہلے اجلاس ’’ سندھ باد ہوٹل ملتان ‘‘ وچ بزرگ پشتون رہنما اجمل خٹک توں مطالبہ کیتا ہئی جو سرائیکی خطے دا پنجاب وݙا غاصب تے تُساں چھوٹے غاصب ہیوے ، تُساںاڄ دیرہ اسماعیل خان توں دستبرداری دا اعلان کرو ۔ انہاں میݙی تجویز منی تے آکھیا جو جݙاں سرائیکستان بݨسے ، دیرہ اسماعیل خان اوندے وچ شامل ہوسے ۔

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ