سرائیکی مزاحیہ شاعری

سرائیکی زبان دی شاعری دا وݙا حصہ مذہبی ‘ صوفیانہ تے عشقیہ ہے مگر ڳول پھرول نال پتہ لڳدے جو شاعراں طنز و مزاح کوں وی اکثر اپݨی شاعری دا موضوع بݨائے۔ اوں تاں سرائیکی لوک شاعری وچ مزاحیہ رنگ ٻہوں ملدے ‘ کجھ اصناف تاں بالکل طنز و مزاح کیتے اِی مخصوص ہن۔ جیویں جو ہک صنف ہے’’ ساوݨ ماکھوں یا لڑھائو ‘‘ایں صنف وچ ہمیشہ مزاحیہ تے ہزلیہ شاعری کیتی ویندی ہے۔

ساوݨ ماکھوں ساوݨ ماکھوں لڑھدے اَئے نی اک

چا گھناں میں ݙاتری کپ گِھناہیں نک

ساون ماکھوں ساوݨ ماکھوں لڑھدئے اَئے نی ونگے

ٻڈھڑا  ٻڈھڑا یار  لدھوسے  دٖر تے  ٻیٹھا  کھنگے 

لوک شاعری دی ہک ٻئی مقبول صنف چھلا ہے ایں وچ گھٹ ودھ ٻول سنجیدہ ہوندن۔ زیادہ تر گیت مزاحیہ تے طنزیہ ملدن ۔ ایندی وݙی وجہ اے ہے کہ اے اصناف خوشی دے موقع تے ڳائیاں ویندن۔ منگڑاں یا ڄمنڑاں ہووے تاں کچاریاں وچ انھاں مزاحیہ ٻولاں نال خوشیاں پوریاں کیتیاں ویندن۔ مزاحیہ لوک چھلے دے ٻول ݙیکھو:

چھلا کھودی ونگڑی

بھڄی پیئو دی جنگھڑی

شالا تھیوی سنگھڑی

چھلا کھودے کھاݙے

مرنیں پیئو دے ݙاݙے

جیون جوان اساݙے

چھلا اولوں گھولوں

پئے ٻڈھا بھولوں

نینگر نواں گھولوں

اگر مرد جھمر اِچ چھلا ڳاوِن تاں اکثرلڑاکی زال کوں چھلے دا موضوع بݨیندن:

چھلا نیلی تھگڑی                رن ٻیٹھی  وڳڑی

                                               جیویں چھتی گدڑی

جھمر دے ٻولاں وچ اکثر طنز تے مزاح ہوندے

میݙا چن مساتا اینویں نیں کریندا

ٹھلی ٹھلی ٻیڑی وچ موہری دی دال اے

تیݙے گھر نی آندی میں تیݙی لڑاکی زال اے

ٹھلی ٹھلی ٻیڑی وچ ساوے دھاڳے

گھر نی آندی تیݙے  کتے  بھاڳے 

ٻکر والیں دے کئی گیت ‘ پہاکے ‘ سہرے مزاحیہ طنزیہ تے ہزلیہ ‘ شاعری تے مبنی ہوندن۔ انھاں دا مقصد کھل ہس تے ہک ٻئے دا دل پرچاوݨ ہوندے۔ پہاکے تاں صرف زلانویں مزاحیہ شاعری واسطے اِی مخصوص تھی ڳن۔ جئیں وچ شادی بیاہ دے موقع تے زنانیاں خچ ٻٹاک اِچ ہک ٻئے کوں ون ون دے اُلانبھے ݙیندین ۔ ٻکر والیں دے گیت دا ہک ٹوٹا ݙیکھو ۔ ایں وچ بکر وال مال چریندیں ہوئیں وقت گزارن کیتے ہک ٻئے کول مزاحیہ جوابی ٻول سُݨیندن۔

لولی ہو           ……         کھودا پٹیلا

                                               تے صدقے تھیواں تیکوں کتیاں چا گھیلیا

لولی ہو           ……         کوئی لُنڈی نسار اے

                                               تے گوݙیاں تیں گھگھری رن پیکیں تیار اے 

مزاحیہ لوک شاعری دے علاوہ سرائیکی زبان دے کئی شعراء مزاحیہ تے طنزیہ شاعری کوں اختیار کیتے ۔ انھاں وچ اکثر ایجھے شعراء ہن جنھاں عشقیہ شاعری وچ وی وݙی شہرت حاصل کیتی ہے۔ کجھ شاعر ایجھے وی ہن جنھاں دا بنیادی شعری اظہار مزاحیہ کینی پر کتھاہیں کتھاہیں ایجھے اشعار ضرور ملدن جتھوں طنز و مزاح نکلدے۔مولانا لطف علی وانگے جنھاں دے قصے سیف الملوک وچ زنگانی عورت دے رنگ روپ‘ ڈیل ݙول دا نقشہ چھکیندیں ہوئیں ٻہوں تکھے طنز تے مزاح توں کم گھدے ۔ او آہدن کہ اوں حسینہ دا منہ کنالی کنوں وݙا ہئی۔ ناساں کٹھالی تے ݙین ݙکھالی ݙیندی ہئی پر شہزادے دے وصال کیتے کتنی اُٻالھی ہئی۔

ہئی بدحال ہتھاݨی کاݨی زنگاݨی منہ کالی

سر بد ݙول قداور کُناں وات عظیم کنالی

بینی گرم دوکان ݙسے ہس ہر ہک ناس کٹھالی

ݙیکھ ݙراکل ݙند اوندے خود تھیوے خجل ݙندالی

من وسلاں دا ہار ڳلے وچ ݙیوے ݙائن ݙکھالی

ہر ڳاہنے تے زیور ٻاجھوں پھردی کونتل خالی

تھی عاشق شہزادے تے ٻہہ ٻہوں کرے ذوالحالی

اوجھی کوجھی کملی  کالی کاݨ وصال  اُٻالھی 

لطف علی دے علاوہ مخدوم محمد بخش وی اپݨی شاہ سیفل وچ ایں زنگاݨی دے رنگ روپ دے وݙے کھلواوݨے نقشے ٻدھن۔ حمل خان لغاری عاشقانہ تے صوفیانہ شاعری وچ ٻہو ںاُچا مقام رکھدن۔ حمل خان دے کلام دا ہک حصہ طنزیہ تے مزاحیہ وی ہے ۔ انھاں اپݨے کلام وچ بے عمل مولویاں ‘ بے کار نینگراں ‘ جھگڑالو لوکاں دے علاوہ خود اپݨی ذات کوں وی طنز و مزاح دا نشانہ بݨائے۔ ایں طنزیہ شاعری وچ اوں دور دے معاشرتی اقدار تے تضادات دی عکاسی ملدی ہے ۔ حمل خان لغاری ہک واری اپݨے ہک سنگتی ݙویرے میر شاہنواز دے گھر ہن ۔ نوکراں انھاں دے گھوڑے کوں رات دا گھا پٹھانہ سٹیا ۔ سویرے میزبان مہمان دی خیریت پُچھی تاں حمل خان لغاری فی البدیہ اے شعر پڑھیا:

کوٹ وچ جو کوڑ ݙٹھوسے سو ݙینہ کنوں وی ݙوڑا

اڳوں لاتے کوئی اُٹھ انیسوں نہ تے لنگھِن مرسی گھوڑا 

ہک چنگے مزاح نگار دی سب توں وݙی سُنڄاݨ اے ہے کہ او اپݨی ذات دیاں کمزوریاں تے کھل تے طنز کریندے۔ اپݨے آپ کوں مزاج دا موضوع بݨیندے۔ خود اپݨی ذات دے ٻاہروں نکل تے خود تے کھلݨ ٻہوں اوکھا ہے ۔ حمل خان اپݨے عشق کوں وی نیں بخشیندے۔ راتیں کوں وصال دی تانگھ وچ کتے بھنکواوݨ دا بیان ݙیکھو:

درد فراق فکر کر فوجاں جان جگر وچ جُتّے

ساری رات کھڑا سُڑکاں دلبر دے در اُتے

ݙیکھ میکوں دروازے اُتے کھڑے کُوکارِن کُتیّ

تنھاں کتیاں توں قربان حمل جنھاں دوست جڳائے سُتّے

کجھ لوکاں دی عادت ہوندی ہے کہ ہر ویلے منہ تے تریڈھیاں پاتی رہندن۔ حق ہمسائے نال ہروں بھروں لڑن انھاں دا شیوہ ہوندے۔ حمل خان ایجھے لوکاں کوں اپݨے طنز دا موضوع بݨیندے۔

ہک ہکڑیاں دی عادت ایہ جو ٻیٹھاں ٻوتھ سُڄائی

آڑے پاڑے نال عداوت ٻیٹھاں جنگ جُپائی

کم کار ونڄن بازار ݙہوں ول آون رات دھمائی

ہے جو حمل آکھے انھاں لوٹھیاں لڄ ونڄائی

حمل خان لغاری ایجھے مولویاں کوں وی طنز و مزاح دا نشانہ بݨیندن جیڑھے صرف خلقِ خدا کوں مذہب دے ناں تے اپݨی طمے دی خاطر لٹیندن۔ او صرف دنیا دی لالچ دے لوبھی تے کردار توں زیادہ گفتار دے غازی ہوندن۔

کرکر مسلے ملک مٹھونی کوڑاں دا تھیوں قاضی

مچھاں مچھ مکر دے کیتے جوڑ ٻیٹھوں بم بازی

نہ کوئی تیکوں عشق اللہ دا نہ کوئی موج مجازی

قلب کیتوئی نال کفر دے منہ وچ نیک نمازی

جوانی ہک پچھانویں آلی کار ہے جیڑھی سُدھ ݙتیں بغیر ڈھل ویندی ہے۔ حمل خان اپݨے نینگرپ کوں مخاطب کرتے آہدن جو ہے وے جوبن آں پراݨی سنگت لحظے وچ چھوڑ ڳیئوں۔ ہݙ ماس ‘ ݙند وال سب کجھ اساکوں چھوڑ ڳن۔ ہن تاں سڄݨ دی چاچا ماما سݙ تے الویندن۔

ہے وے جوبن جاڑ کتوئی چھورا کرتیں چھوڑ ڳیئوں

ڄاتم ڄلسیں توڑ توݨیں پر یار پراݨی توڑ ڳیئوں

صورت سوہن سموری نیتوئی ݙاٹھاں ݙند الوڑ ڳیئوں

کالے کڈھ کلور کیتوئی اچھے وال وکوڑ ڳیئوں

ہر کوئی آکھے چاچا ماما جُٹ اہابھی جوڑ ڳیئوں

حمل خان لغاری دی آوارے نینگراں تے آکھی ہوئی نظم طنز و مزاح دا بہترین نمونہ ہے ۔ ایجھے نوجوان جو ڈنڳے پٹکے پاتے ‘ ٹول بݨائی بے مقصد بزاریں وچ پھردے رہندن۔ اکڑ جھلیجن وچ نیں آندی۔ تریڑ ڈھیر تے کھیسے خالی ہوندن۔ ایجھے نینگراں کوں اکثر گھر پولے پوندن۔ ایجھے بے کار نینگریں کوں حمل خان دے طنز دی سانگ تے چڑھیا ݙیکھو۔ کجھ مصرعے پیش ہن۔

ݙنگی ٹور تے ݙنگا پٹکا ‘ ہتھیں پنج چھی چھلے

اکڑ شاکڑ نال شہر وچ ٹور کرݨ کر ٹلے

سارا ݙینہ گھٹیاں وچ گھمدے ول ول ݙیون ولے

لکھ روپے لوڑ کرن تے گھر وچ ٹھکر ٹھلے

گھم گھم تے گھرآوݨ سانجھی پیسہ مول نہ پلے

اڳوں آکھݨ کیا کھٹ آیو واری وات نہ ولے

زالاں اڳوں زور ‘ سے ݙاڈھیاں کھونڈ مریندیاں کھلے

منتاں کر کر ما چھڑیندی اُگھ اُگھ اکھیاں ملے

گھر وچ کھلا بُجا ٻاہر شیر بہادر بلے

حمل جنھاں گھر حال اہو ہو آکھ کیویں گھر ہل 

1857ء دی جنگ آزادی دے بعد انھاں علاقیاں وچ انگریزی تہذیب دے اثرات پھیلن شروع تھی ڳے ہن ۔ نویں نسل ذرا جلدی فرنگی تہذیب توں متاثر تھیوݨ لڳی تاں اقدار دی ایں تبدیلی روایت پسند لوکاں کوں کاوڑ ݙوائی ۔ ہِیں کیتے اوں دور دی طنزیہ مزاحیہ شاعری دا موضوع اکثر اے ایجھے نینگر ہن جیڑھے پُراݨیاں قدراں توں واقف کینی۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان