جھوک سرائیکی دا پَندھ

تیݙی چوگٖاں چُڳ اُݙراک تھئے

تیݙے چوڳ دے پَلے لوک ہیسے

نہ چھوڑیں ساحر موئیں جیندیں

تیݙی جھوک دے جھلے لوک ہیسے

ساحر رنگ پوری                                          

 جھوک دی تریخ 
میکوں سنگتی ساتھی نت آکھیندن جو جھوک دی تریخ لکھو، میں آکھداں جو جھوک ہک لکھی لکھائی تریخ اے ۔ تریخ دے پرکھ پرچول تحقیقی ادارے تے یونیورسٹیاں کریسن ۔ ہا، اے میں آکھداں جو جھوک دے شروع تھیوݨ توں اڄ تئیں جھوک دا ہک ہک ݙینھ تے ہک ہک لحظہ سرائیکی دی ایجھی تریخ اے جیندے اُتے سرائیکی قوم فخر کر سگٖدی اے ۔جھوک کوں اے شرف تے اعزاز حاصل اے جو اوں سرائیکی دا سب توں زائد کم کیتے تے اپݨی مدد آپ نال کیتے۔ جھوک دا فیض وطن وسیب دے حوالے نال بٖاہرلے ملخیں ءِ چ رہݨ آلے سرائیکیں تک وی پُجٖائے ۔ جھوک سرائیکی دا مقدمہ جئیں بہادری تے دلیری نال لڑیے ایندی من منا سرائیکی قوم دے نال نال ݙوجھے قومیں وی کیتی ۔ جڳ مشہور سرائیکی لکھاری سئیں سید انیس شا ہ جیلانی اپݨی کتاب دا انتساب جھوک دے ناں لیندے ہوئیں لکھیا جو جھوک دی اشاعت ہک معجزہ ہے۔

 خیال کیویں آیا؟ 
اسیݙی سندھ ءِ چ رشتے داری اے ، شادی غمی تے سکھر ونجٖوں ہا تاں روہڑی ریلوے اسٹیشن تے لہہ تے پہلا کم ریلوے بک سٹال تے ونجٖݨ ہوندا ہا۔ اِتھاں سندھی اخبار تے سندھی رسالے نال نال سندھی کتاباں نظر امدیاں ہَن۔ دل ءِ چوں حسرت بھری ہوک اُٹھدی ہئی جو سرائیکی اخبار وی ہووے ۔ 24 مارچ 1985ء کوں ملک دے وزیراعظم محمد خان جونیجو بݨئے ۔ انہائیں چنگٖاں کم اے کیتا جو 1963ء دا پریس اینڈ پبلی کیشنز آرڈیننس منسوخ کر ݙتا تے اخبار دی منظور ءِ چ سوکھ کر ݙتی ۔ میں اپݨے بھرا منیر احمد دھریجہ مرحوم دے نال پہلے سرائیکی نیوز پیپر دے ڈیکلریشن سانگے درخواست ݙتی ۔ اخبار دا ناں عظیم سرائیکی شاعر سئیں قیس فریدی ’’ جھوک سرائیکی ‘‘ تجویز کیتا۔ اخبار دے ڈیکلریشن دی منظوری تھی گٖئی۔ جڳ مشہور سرائیکی ادیب سئیں صدیق طاہر، خانپور دے مہاندرے قانون دان سئیں خواجہ محمد ادریس تے بزم فرید دے صدر سئیں ڈاکٹر عبدالغفور مرحوم اسیݙے رلے ڈی سی آفس گٖے تے ڈپٹی کمشنر توں منظوری دی دستاویز حاصل کیتی ۔

 مخالفت:۔ 
اساں اخبار دے بارے کہیں کوں نہ ݙسیا ، ایں سانگوں جو مخالفت نہ تھیوے تے اے نہ ہووے جو منظوری توں پہلے کم وگٖڑ ونجٖے ۔جݙاں منظوری مل گٖی اساں سنگتیں کوں ایندا ذکر کیتا تے ݙسیا جو بٖہوں جلدی سرائیکی اخبار جھوک شائع کریسوں ۔ ڈھیر سارے لوک اے سُݨ تے خوش تھئے پر کجھ لوکیں اینکوں دیوانیں دا خاب آکھیا تے اسیکوں صلاء ݙتی جو تُساں اپݨے پریس دے ذریعے سرائیکی دی جیرھی خذمت کریندے کھڑو ،ایں توں وی ویندے راہسو ، اخبار آلا خیال چھوڑ ݙیو۔ مخالفت کرݨ آلئیں ءِ چ کجھ او لوک وی شامل ہَن جیرھے اسیݙے رلے سرائیکی صوبے دی تحریک دے کم کریندے ہَن۔ دھریجہ پریس توں اساں انہائیں کوں لٹریچر چھاپ ݙیندے ہاسے او اسیݙے کول رہندے ہن تے اساں ہر طرح دی اتاوالی کریندے ہاسے ۔ اساں جھوک نہ چھاپݨ دا ارادہ کیویں چھوڑ سگٖدے ہاسے۔ اساں اپݨے ارادے کوں پکا کر تے اشتہار چھپوا ݙتے ، ہر پاسے ہوکے پھیر ݙتے جو سرائیکی دا پہلا اخبار بٖہوں جلد امدا پے ، ہر پاسوں مبارکبادیاں تے نمائندگی دیاں درخواستاں آوݨ پے گٖیاں۔

 11 جون 1990ء :۔ 
11 جون 1990ء سرائیکی قوم سانگے تریخی ݙینھ اے جو ایں جٖہاڑے سرائیکی دا پہلا اخبار جھوک خانپوروں شائع تھیا۔ پہلے شمارے اچ وسیب دے وݙے وݙے لوکیں اسیݙے نال کم کیتا تے اخبار دی تیاری ءِ چ اسیݙے نال تھئے۔ انہائیں اچ سئیں قیس فریدی ، سئیں میاں انیس دین پوری، سئیں مسعود اشعر صدیقی ،سئیں راز جتوئی، سئیں منیر احمد دھریجہ، سئیں عطا اللہ طارق، سئیں محمد نواز دھریجہ، سئیں خورشید احمد دھریجہ تے بٖئے بٖہوں سارے لوکاں دے ناں شامل ءِ ن ۔ پہلے پہلے اخبار دا مُل ہک روپیہ رکھیا ہاسے ۔ ایں سانگے پہلے ݙینھ اخبار بٖہوں وکیا تے خانپور دے نیوز ایجنٹ چوہدری فقیر محمد جنہاں اسیکوں 10ا خبار بھیجٖݨ دا آکھیا۔ ݙینھ وچ ترائے واری اخبار منگائے ۔ ݙوجھے ݙینہ انہائیں دی ڈیمانڈ 2 سو ہئی۔ جھوک دا پہلا ݙینھ ہک بٖہوں وݙے انقلاب توں گھٹ نہ ہا۔ ݙوجھے ݙینھ لوکاں دی چاہت تے محبت دی اے حالت ہئی جو دفتر ءِ چ پیر پاوݨ دی جاہ کائنا ہئی۔ چو پاسوں لوک مبارخاں ݙیوݨ سانگے ایویں آئے جیویں میلہ ہووے ۔ 

 جھوک معلم:۔ 
پہلا سرائیکی اخبار جتھاں سرائیکی صوبے تے سرائیکی وسیب دے حقوق دا علمبردار بݨیا ، اُتھاں جھوک استاد ، ہک ٹیچر تے ہک سرائیکی معلم دی حیثیت نال وی ہر گھر ءِ چ گٖیا۔ سرائیکی وسیب دے لوک نہ کݙاہیں سرائیکی پڑھی تے نہ کݙاہیں لکھی ۔ پہلا موقع ہا جو سرائیکی اخبار تے سرائیکی لوظیں دے لوک سونہے تھیندے پے ہن ۔ جھوک دے آوݨ نال سرائیکی لکھݨ آلا ہک بٖہوں وݙا طبقہ پیدا تھیوݨ شروع تھی گٖیا ۔ جھوک اپݨے وس وسیب ءِ چ اتنا اثر پاتا جو اساں تحریراں چھاپ نہ سگٖدے ہاسے ۔ جھوک اچ اتنیاں تحریراں تے ݙاک امدی ہئی جو ݙاکیا آکھدا ہا جو میݙے سارے علاقے دی ݙاک ہک پاسے تے کلہے جھوک دی ݙاک ہک پاسے۔ جھوک دے آوݨ نال ترقی تعلیم کالج خانپور تے ہائی سکولاں دے طالب علم اسیݙے نال رل آئے۔ پروفیسریں تے ٹیچریں اسیݙا ساتھ ݙتا تے اسیکوں تحریراں بھیجٖݨ شروع کیتیاں ۔ شاعر، ادیب تے لکھاری تاں جھوک تے ایویں آئے جیویں ماکھی مانھے تے امدی اے ۔ اکثر سرائیکی شاعریں دا کلام جھوک دی امدݨ تے مولودیں دی شکل ءِ چ ہوندا ہا۔ 

 سرائیکی نثر:۔ 
جھوک دی آمد توں پہلے سرائیکی شاعری تاں زور دی تھیندی پی ہئی پر نثر نہ ہئی۔ تھولا بوتا ، تھتھ مِتھ کجھ لوک سرائیکی رسالے، سرائیکی ادب سانگے لکھدے ہَن پر بٖہوں تھولا۔ جھوک دے آوݨ نال سرائیکی نثر لکھیجٖݨ پے گٖی۔ کیونجو درمیانے سائز دی ہک کتاب دا مواد روزانہ جھوک اچ شائع تھیندا ہا۔ سرائیکی لکھاریں دی خوشی دی حالت اے ہئی جو ہر روز جھوک دے سٹاف کوں دعوتاں ہوندیاں ہَن ۔ اساں پورے نہ ول سگٖدے ہاسے تے سنگتیں توں معذرت کریندے ہاسے جو ݙو ءِ چوں ہک کم تھی سگٖدا ہا یا تاں دعوتاں کھاؤں ہا یا ول اخبار چھاپوں ۔ البتہ جمعے کوں چھٹی کریندے ہاسے تے ہر جمعے کہیں نہ کہیں سنگتی دی دعوت تے ویندے ہاسے ۔ پر او وی طعام توں ودھ سرائیکی دی گٖالھ کرݨ سانگے تے سرائیکی دی سانجھ بݨاوݨ سانگے ۔ ہر جاہ تے نویں لوک مِلدے ہَن تے اسیݙی ہر جاہ تے قیل قال سرائیکی تے بس سرائیکی ہوندی ہئی۔

 سرائیکی صحافت:۔ 
جھوک اخبار توں ودھ میݙی کوشش اے ہئی جو انگریزی، اردو تے سندھی صحافت دی طرح سرائیکی صحافت دا وجو دءِ چ آوے ۔ ایں سانگے سرائیکی ءِ چ شائع تھیوݨ آلے ہر رسالے تے ہر میگزین دے اساں بٖانہہ بٖیلی تھیندے ہاسے ۔ ہک واری اساں سرائیکی رسالے مفت شائع کرݨ دا ہوکا شائع کیتا۔ احمد پوروں ملک ممتاز عاصم، اپنا رسالہ سمل ، تونسہ شریف وچوں استاد فدا حسین گاݙی ، تریمتیں دا رسالہ تریمت چھپواوݨ آئے۔ جھوک دی ݙیکھا ݙیکھی ءِ چ سرائیکی اخبار سُجٖاک دا ڈیکلریشن ارشاد امین، سانجھ دا نذر بلو، جاڳ دا اقبال چوغطہ ،سانول دا طفیل عرشی، اوتا دا احسان چنگٖواݨی گھدا۔ اے سارے روزنامے ہَن ۔ کجھ لوکیں ہفتہ وار ڈیکلریشن وی گھدے ۔ایویں سندھ اچ ظہور ملک کوک ، غفور ملک روہی دے ڈیکلریشن گھدے پر ارمان ایں گٖالھ دا ہے جو اے سارے بند تھی گٖن۔ وجہ مالی مشکلات دے نال نال وسیب دی بے حسی وی ہے۔ میݙا سرائیکی صحافت وجود آوݨ دا خاب ادھورا ہے ۔ اللہ کرے اے خواب جلد پورا تھیوے ۔ 

 جھوک دے اگٖلے قدم:۔ 
خانپوراسیݙے تے اللہ دی رحمت ہئی جو اساں جھوک شائع کریندے ہاسے ۔ کاروبار اتنا چنگٖا ہا جو اخبار تے بٖہوں خرچ کریندے ہاسے پر کݙاہیں محسوس نہ کیتا ہاسے ۔ خانپور ءِ چ ہک گٖالھ اے سامھے آئی جو خانپوروں اخبار دی برابر ترسیل نہ تھی سگٖدی ہئی، اخبار دی ڈیمانڈ دیرہ غازی خان ڈویژن، ملتان ڈویژن ، دیرہ اسماعیل خان ڈویژن تے سرگودھا ڈویژن دے میانوالی ، بھکر تے فیصل آباد ڈویژن دے جھنگ تئیں ہئی۔ پر خانپوروں روزانہ اخبار نہ پُجٖایا ونڄ سگٖدا ہا۔ اے کم ملتانوں ممکن ہا۔ ول اساں ملتانوں وی اخبار شائع کرݨ دا فیصلہ کیتا۔

 17 نومبر 1994ء ۔ ملتانوں اشاعت:۔ 
17 نومبر 1994ء کوں اساں ملتانوں اخبار شروع کیتا۔ سابق گورنر پنجاب مخدوم سجاد قریشی سجادہ نشین درگاہ بہاؤ الدین زکریا ملتانی اخبار دا افتتاح کیتا۔ خانپور تاں ہک پاسے بیٹھے ہاسے پر وݙے مرکز ملتان آ تے اساں سبھ دے نظریں ءِ چ آ گٖیوسے جیویں حکومت، ایجنسیاں ۔ اِتھاں آ تے مشکلاں شروع تھی گٖیاں۔ اخراجات ودھ گٖے ۔ آمدݨی تے کاروبار ختم تھی گٖیا۔ حکومت ہک دم مخالفت اچ آ گٖی ۔ پہلے اشتہار بند کیتے ، ولا اخبار بند کیتا تے میݙے خلاف پرچہ درج کرا ݙتا۔ اساں سیشن کورٹ تے ہائیکورٹ تئیں لڑدے بھِڑدے ریہے ۔ اے کہاݨی بٖہوں لمبی اے ، ول کہیں بٖے ویلے۔ملتان اچ جھوک کوں اے اعزاز حاصل اے جو غلام یٰسین فخری، مسیح اللہ خان جامپوری، ملک منیر احمد بھٹہ، عمر علی خان بلوچ جہے وݙے صحافی جھوک اچ کم کریندے ریہے۔

 دیرہ اسماعیل خان اچوں اشاعت:۔ 
ملتان آوݨ دے نال اے تھیا جو مظفر گڑھ ، لیہ ، بھکر، میانوالی تے دیرہ اسماعیل خان آ ونڄ تھی گٖیا۔ ایں دوران میں سب توں زیادہ مظلوم ٹانک تے دیرہ اسماعیل خان دے سرائیکی بھرانویں کوں پاتا۔ میں ݙٹھا جو لوک اِتھائیں دے ظلمیں توں تنگ تھی تے نقل مکانی کیتی ویندے ہَن۔ طالبان بݨ تے افغانی دیرے دے لوکیں تے حملے کریندے کھڑے ہَن۔ دیرے دی تریخ اچ اساں ݙٹھا جو مجلس تے بم ماریا گٖیا، زخمی ہسپتال گٖے، اُتھاں بٖیا بم مار ݙتا گٖیا ، بٖئے ݙینھ جنازہ ہا تاں اُتھاں وی بم ماریا گٖیا۔ میں آکھیا جو وسیب دے لوکیں کوں دیرے تے ٹانک دے سرائیکی بھرانویں نال رلݨا چہیدے۔ میں فیصلہ کیتا جو دیرے وچوں جھوک شروع کروں ،ڈیکلریشن گھن تے اساں جھوک دیرے وچوں شروع کیتا، اِتھاں لوکیں پہلی واری اپݨی ماء بٖولی اچ اپݨے ہووݨ دی گٖالھ پڑھی ، انہائیں کوں حوصلہ ملیا۔ اساں سخت ترین دہشت گردی دے دور ءِ چ دیرے دے سرائیکی بھرانویں دا ساتھ ݙتاتے گولئیں دی ترڑ ، ترڑ وچ سرائیکی اخبار وی چھاپیا تے سرائیکی ثقافتی تے سرائیکی صوبے دے سیاسی پروگرام وی کرائے۔

 عالمی اثرات:۔ 
جھوک اخبار دے وطن وسیب دے نال نال عالمی سطح تے اثرات مرتب تھئے۔ 1992ء دی ہندوستان دی پہلی عالمی کانفرنس دے موقع تے ڈاکٹر گوپی چند نارنگ تے بیرسٹر جگدیش بترا اپݨے اپݨے خطبہ استقبالیہ اچ واضح طور تے آکھیا جو پروفیسر سلیم احسن میانوالی توں اسیݙے سانگے سرائیکی اخبار جھوک دے کجھ شمارے چا تے آئے تاں اساں خوشی توں اُچھل پیوسے تے اخبار دے فوٹو سٹیٹ کرا تے ہر جاہ تے بھیجٖے جو اسیݙے ماء بٖولی اچ ݙینھ وار اخبار آ گٖے۔ انہائیں ݙسیا جو جھوک کوں ݙیکھ تے اساں سرائیکی بیادری دا کٹھ سݙیا تے فیصلہ کیتا جو 

1:۔ سرائیکی ساہتیہ سنگم بݨائی ونجٖے۔

2:۔ انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس کرائی ونجٖے۔

3 :۔ سرائیکی انٹرنیشنل میگزین شائع کیتا ونجٖے۔

اساں فیصلے تے عمل کیتے تے اڄ انٹرنیشنل کٹھ جھوک دے نانویں ہے۔

ایویں لندن اچ حاجی رب نواز پہوڑ سرائیکی انٹرنیشنل کانفرنس جھوک دے نانویں لئی۔ دبئی ،سعودی عرب تے مشرق وسطیٰ دے کئی ملکاں وچ سرائیکی کانفرنساں وچ جھوک کوں خراج عقیدت پیش کیتا گٖیا ۔ بٖاہر راہݨ آلے اسیݙے سرائیکی بھراء جھوک کوں سوغات دے طور تے بٖاہرلے ملک چا ویندن۔

 جھوک میلے تے کانفرنساں :۔ 
ݙینھ وار جھوک سرائیکی دا سب توں وݙا کم جھوک میلے ، سرائیکی کانفرنساں ، سرائیکی سیمینار ، سرائیکی فیسٹیول ، سرائیکی مشاعرے تے سرائیکی کلچرل پروگرامیں دا انعقاد وی ہے۔ عرصہ 25 سال توں جھوک دے زیر اہتمام اسلام آباد، لاہور، ملتان، دیرہ غازی خان، خانپور، دھریجہ نگر، دیرہ اسماعیل خان ،کراچی تے وسیب دی ہر چُنڈ وچ سارا سال سرائیکی پروگرامیں دا سلسلہ جاری رہ ویندے۔ سرائیکی دا کوئی ایجھا شاعر، ادیب ، دانشور تے سیاسی اگٖواݨ کینھی جئیں جھوک دے پروگرامیں ءِ چ شرکت نہ کیتی ہووے ۔ ہُݨ تئیں وݙے وݙے سینکڑاں تے نکے نکے رلا تے ہزاراں سرائیکی پروگرام تھی چکین۔ انہاں پروگراماں دا مقصد وسیب دے لوکیں کوں ہک بٖے دے نیڑے کرݨ تے اپݨی دھرتی، اپݨی مٹی تے اپݨی زبان دی اگٖونہی دے سوا کجھ کائنی ۔ 

 سرائیکی کتاباں:۔ 
اساں فیصلہ کیتا ہا جو اساں سرائیکی کوں علمی زبان دے طور تے منویسوں ۔ اے کم سرائیکی کتابیں دے اشاعت دے بغیر ممکن کائنا ہا۔ اساں جھوک دے پلیٹ فارم توں سرائیکی کتاباں چھاپݨ دا سلسلہ شروع کیتا۔ پہلے پہلے اساں دھریجہ ادبی اکیڈمی دے ناں تے خانپوروں کتاباں چھپیندے ہاسے ۔ ولا جھوک پبلشرز دے ناں تے کتاباں دی اشاعت دا بٖیڑہ چاتا ۔ الحمد للہ! ایں ویلھے جھوک کوں نہ صرف سب توں زیادہ بلکہ سرائیکی دے سارے اداریں دیاں کتاباں رلا تے وی کلہے جھوک کوں سب توں ودھ کتاباں چھاپݨ دا اعزاز حاصل تھئے ۔ چھوٹیاں ، وݙیاں کتاباں رَلا تے ایں ویلھے تئیں جھوک دیاں کتاباں ہزار توں ودھ ءِ ن ۔ جھوک دے پلیٹ فارم توں اساں بہاؤ الدین زکریا یونیورسٹی اچ سرائیکی ڈیپارٹمنٹ تے اوندی عمارت عدالت دے ذریعے حاصل کیتی ۔ جھوک دے ذریعے اسلامیہ یونیورسٹی دے سرائیکی شعبے کوں سابق صدر فاروق لغاری توں پکا کرایا۔ عدالت دے ذریعے سرائیکی لیکچرر دیاں پوسٹاں گھدیاں۔ عرض کرݨ دا مقصد اے ہے جو جھوک دے بٖہوں کم ءِ ن پر اساں ول وی آکھدوں جو اساں ماء دھرتی دا پورا حق ادا نی کر سگٖئے، بٖہوں کم کرݨ دی اجٖاں وی لوڑھ باقی ہے۔

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ