صالح محمد مسکین

صالح محمد مسکین دا تعلق ملتان ضلع دے قصبے باگڑ سرگانہ نال ہے تے او ذات دے کھوکھر ہن۔ اتنی معلومات انھاں دے کلام وچوں ملدی ہے۔ باقی حالات نامعلوم ہن۔ انھاں قصہ سسی پنوں لکھیا تے ہک منظوم رسالہ ’’نیم ملاں خطرئہ ایمان‘‘ دے ناں نال تحریر کیتا۔ انھاں ݙوہاں تصنیفات کوں کافی مقبولیت تے شہرت حاصل تھئی۔ تے اے ݙوہیں کتاباں ول ول شائع تھیاں۔ صالح محمد مسکین اپݨی مثنوی سسی پنوں 1285ھ بمطابق 1868ء وچ مکمل کیتی۔ ایندے 899اشعار ہن۔ او خود مثنوی دے شروع وچ ݙسیندن کہ میں توں پہلے صالح محمد ہک بزرگ گزرئیے ۔ جئیں سسی پنوں دا قصہ لکھیئے لہٰذا میں اپݨے ناں دے نال مسکین تخلص اختیار کیتے۔

سسی آکھیا راہ سڄݨ دا چھوڑ کیویں میں آنواں

خاک مبارک پیراں دلبر سرمے وانگوں پانواں

پینڈا سخت کٹیساں جلدی گیت سڄݨ دے ڳانواں

بکھ وسیلے شوق پنوں میں رڄ ہمیشہ جانواں

شوق زنجیر صدیق میرے گل رشتہ ریت رساواں

مسکین جیڑھیاں راہ یار ٹرن گھت رکھے کون ولانواں

مسکین دے ایں قصے وچ نہ زبان و بیان دا زیادہ سواد اے تے نہ اِی فنی طور تے اے کوئی وݙی مثنوی ہے ۔ صالح محمد مسکین دی ݙوجھی تصنیف ’’نیم ملاں خطرہ ایمان‘‘ ہے۔ ایندا آغاز او حمد و نعت دے بعد علماء دی شان تے تعظیم توں کریندن تے اڳوں ونڄ تے نیم مولویاں دے عیب و ثواب ڳݨویندن۔ ایں رسالے دے آغاز دا بند:

اول صفت اللہ نوں آکھاں لائق جسنوں پاکی

باد درود محمد نوں جس سیر کیتا افلاکی

پھیر درود اصحاباں تائیں دین شرمدے دیوے

شاہ مردان نوں پھیر شریعت ساقی حوض منیوے

صفت کراں علماواں دی خادم آہاں انہاندا

جنہاں کولوں دین نبیؐ دا روشن نام تنہاندا

جاہل لوک کی ڄاݨن اونہاںجنہاں فیض خدائی

خاص حدیث پیغمبردی وچ حق انھاں دے آئی

صالح محمد مسکین اپݨی مثنوی سسی پنوں 1285ھ وچ مکمل کیتی۔ایں مثنوی دے کل 899مصرعے ہن۔ مسکین ذات دا کھوکھر ملواݨا تے ملتان ضلع دے قصبہ باگڑ سرگانہ دا رہݨ والا ہک گمنام شاعر ہئی۔ او خود لکھدے کہ میں توں پہلے ہک مشہور شاعر صالح محمد تھی گزرئیے جیں سسی پنوں دا شاندار قصہ لکھیے۔ ہیں کیتے میں اپݨا تخلص مسکین رکھیے تانجو نانواں دا امتیاز تھی سڳے۔ قصے دے شروع وچ او اپݨے ناں نسب ‘ جا ٹکاݨہ تے مثنوی دے سن تصنیف بارے آہدن۔

جوڑ تیار کیتا شش ماہی وچ باگڑ سرگاݨاں

اٹھ سو ننانوے مصرعے وچ کتاب سماݨان

ختم پنجاسی ٻارھاں وچ ہجری اے سن میں ڄاݨاں

مسکین تخلص رسم مصنف صالح نام نماݨاں

باگڑ جا سکونت میری ہاں کھوکھر ملواݨاں

کوہ بعید کنارے راوی طرف جنوب ٹکاݨاں

سدھی نیں مشہور جہاں وچ جانے بزرگ ایاݨاں

شاعر وچ زمانے سابق صالح مرد سیاݨاں

اڳے اس اے قصہ جوڑیا پوتا درد ایاݨاں

ایس سبب مسکین میں عاجز  اپݨا نام  الاݨاں   (114)

صالح محمد مسکین دے ایں قصے وچ سسی دے پیئو دا ناں بہرم شاہ ہے ۔ او سسی دے عشق دی بنیاد اوندے خواب وچ پنوں دی ملاقات کوں بݨیندے۔ ایں قصے وچ ہک نواں کردار سسی دی وزیر سہیلی بادل کوں وی شامل کیتا ڳے جیڑھی اوندی ہمراز تے وفادار ہے۔ پنوں سسی کول آندے تاں او اونکوں صلاح ݙیندی ہے کہ توں میݙے پیئو کول مزدور کھڑ ونڄ ۔ ایں طرح ہک عرصے تئیں پنوں دھوبی دے کُھنب چڑھیندا رہ ویندے۔ ایں داستان وچ ٻکروال دا کردار ٻناں تمام قصیاں توں مختلف ہے ۔ ایندے وچ ٻکروال نیک ‘ شریف النفس تے ہک ہمدرد انسان ہے جیڑھا سسی دی دلجوئی کریندے۔ اوندی خاطر پاݨی گھنݨ ویندے تاں پچھوں او ساہ ݙے ݙیندی ہے۔ صالح محمد قصے دے شروع وچ ٻکروال دے نیک ہووݨ دا ݙس ݙیندے اتے انھاں شاعراں نال اختلاف کریندے جنھاں ٻکروال دے کردار کوں وِڳاڑ تے پیش کیتے۔

قصہ شروع سسی دا کیتم نال گواہی شاعراں

اکثر شعر حسن دے وچوں کجھ دلیلاں غیراں

تہمت حسن عیال نہ ݙتی ملیا سسی ویراں

ہے جو شاعراں تہمت آکھی اس توں دل ہے حیراں(115)    

مسکین دا باقی سارا قصہ ساگی اکبر شاہ دے قصے دی کار ہے ۔ بلکہ مسکین اکبر شاہ توں بے حد متاثر لڳدے۔ سسی دے باغ دی تیاری ‘ اوندی رونق ‘ سسی کوں سہیلیاں دا سمجھاوݨ ‘ سسی پنوں دی شادی ‘ کیچ دے بلوچاں دے لباس تے زیور وغیرہ ہر جا تے اینویں لڳدے جیویں مسکین سید اکبر شاہ دا قصہ سامݨے رکھ تے بند نال بند ملاوݨ دی کوشش کیتی ہووے۔مسکین ݙوجھیاں داستاناں وچوں ہیر رانجھا تے یوسف زلیخا توں وی متاثر لڳدن۔ اپݨے قصے وچ جا جا تے یوسف زلیخا دے حوالے ݙیندن۔ او سسی دی محبت کوں زلیخا دی محبت تے پنوں دے پیئو دے فراق کوں حضرت یعقوب دی جدائی دے حوالے نال پیش کریندن۔ اینویں پنوں دا دھوبی دے گھر مزدوری کرݨ تے نوکر کھڑݨ ‘ رانجھے دا ہیر دیاں منجھیاں چراوݨ دی یاد ݙویندے۔ سسی دے نینگرپ تے حسن دیاں دھماں جیݙے کیݙے پیاں۔ مسکین ایں جا تے سسی دے حسن دی تعریف وݙے زور دار انداز اِچ کریندے ۔ اوں تشبیہات دے استعمال تے لفظاں دے ورتارے وچ مُل مہانگے موتی پروتن۔

چشماں خون کتے دل پررزے زلفاں دام بݨائے

مژگاں تیر تفنگ ظلم دے خونی رنگ حنائے

ابرو قوس کمان کیانی مژگوں تیر چلائے

گردن طول کولنگ وانگوں رفتار کبک دی پائے

کمر باریک نہایت سسی حسنوں بہت سوائے

نازک دست حنائی انگلے سانگ تلولیاں لائے

ٻولا جھول لباں تے الٹے نوش کرے نرمائے

دہن باریک دولڑیاں اندر دُر پیوند بݨائے

نازک گوش جھولے زر پائون زیور جان پھسائے

سرمہ ناز اکھیں وچ سہندا سانگ لباس رسائے

زیور نہ شمار آوݨ دل وچ حیرت دے آئے

مسکین ݙیکھاں کیا نال سسی دے فلک کرے آزمائے 

سسی نندروں اُٹھی تاں پنل کول کینا ہس۔ سکدے لُہندے سڄݨ کوں ہک رات دی پرنی سسی ونڄا ٻیٹھی تاں اوں پِٹکے گھت ݙتے۔ ایں جا تے مسکین دا زورِ قلم ݙیکھو:

ویری تے گھر آوے جاوے روندی زلف پَٹیندی

کیتس رنگ حنائی رُخ وچ ہو بے ہوش پٹیندی

زیور سٹے چوڑیاں بھنے بوچھݨ چیر سٹیندی

کُوکاں تے کُرلاٹ کرے نہ جھٹ ݙند کھیر وتیندی

یار ڳئے کر عمل لکھیے تے لکھیا کیویں مٹیندی

مسکین ونڄیندی ہوت کیویں جے بیٹھیں رات  کُٹیندی 

ایں مثنوی وچ کوئی ایجھی ڳالھ نہیں کیتی ڳئی جیکوں عقل نہ منیندی ہووے۔ سسی دی موت وی وݙے فطری تے حقیقی انداز اِچ بیان کیتی ڳئی۔ ٻکروال پاݨی گھن تے واپس ولیا تاں سسی ٻیٹھیں ٻیٹھیں رب کوں پیاری تھی چکی ہئی۔ سسی دی موت دا ذکر وی صالح محمد مسکین وݙے وکھرے انداز اِچ کریندے جو ٻکروال واپس آیا تاں  لوہار یعنی روح نے اے فسادی دکان چھوڑ تے اڳلے گھر روانگی پکڑی:

بعد پہر عیال پاݨی لے پہنچا کول شہزادی

خالی سرد دکان ݙٹھس ٹر شہروں ڳیا منادی

چھوڑ لوہار دکان ڳیا ٹھک ٹھاکا ٹھوک زیادتی

کہلاں دہوندا کر ڳیا پوری کار آزادی

ڳیا لوہار مکان دوئیتے چھوڑ مکان منادی

مسکین نیکاں کوں خوش ونڄیندی بریاں مول نہ شادی

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان