نہال چند لہوری دی شخصیت

نہال چند لہوری دی شخصیت دے گرد نامعلوم حقائق دا ہالہ ہے۔ سوائے ایندے کہ نہال چند لہوری دا مولد و مسکن میر امن دہلوی دی شہرۂ آفاق دلی ہے تے انہاں دے آباء و اجداد شاہ جہان آباد دے واسی ہن سب کجھ پردۂ اخفاء وچ ہے۔ نہ تاریخِ پیدائش ملدی ہے، نہ تاریخِ وفات تے نہ ہی شجرۂ نسب۔ آکھا ویندے کہ دلی دی طوائف الملوکی دے سیلاب وچ اوں عہد دے تمام بیش قیمتی حقائق لڑھ ڳئے۔ شرفائے شہر تے اہلِ علم کوں جݙݨ نویں جائے امان دی تلاش تھئی تاں نہال چند لہوری عروس البلاد لاہور دی پناہ وچ آڳئے تے اونہی نسبت نال لہوری سݙیجے۔ نہال چند لہوری دی تعلیم و تربیت کتھاں تھئی؟ کیہڑے ماحول وچ تھئی؟ افتادِ طبع کینجھی ہئی؟ کنہاں اساتذہ دے ہتھوں فارسی تے ریختہ وچ صیقل تھئے ہن، حالی تک وقت دی دھوڑ وچ گم ہن۔ نہال چند دے لاحقے ’لہوری‘ دی وی کوئی ٹھوس بنیاد نی ملدی۔ بذاتِ خود انھاں نے اپݨے سوانحی حالات وچ کہیں وی ’لہوری‘ دی وضاحت نی کیتی تے نہ ہی قیامِ لہور دی اطلاع ݙتی ہے۔ ممکن ہے ایہ بدعت انہاں دے تذکرہ نگاراں فی ہووے، جنھاں نے دلی دی طوائف الملوکی نال پیدا شدہ حالات وچ لکھنؤ، عظیم آباد تے دکن دی جانب اہلِ کمال دی مہاجرت دے پس منظر وچ ’لہوری‘لاحقے دی مناسبت نال احتمالاً اے نتیجہ کڈھیا ہووے کہ دلی دے بعد لہور اُنہاں دا ݙوجھا ٹھکاݨہ ہئی۔ البتہ اتنی ڳالھ تاں طے ہے کہ فکرِ معاش نے انھاں کوں ۱۸۰۲ء وچ کلکتہ پہنچایا تے تے ول اتھائیں ’مذہبِ عشق‘ دے ترجمے و تالیف دے سبب انھاں کوں شہرتِ دوام حاصل تھئی۔تحقیق، اسماعیل بھٹہ
حوالے