سرائیکی اکھاݨ ۔ صدیاں دی لوک دانش دا نچوڑ

اکھاݨ صدیاں دی لوک دانش دا نچوڑ ہوندن ۔ اکھاݨ کہیں وی خطے دا ایجھا تہذیبی ثقافتی تے تاریخی حوالہ ہوندن ۔ جینکوں کہیں لحاظ نال رد نی کیتا ونڄ سڳدا۔ اکھاݨ اپݨے وقت دی تریخ وی ہوندے تے تاریخی شہادت وی ۔ سرائیکی اتنا وݙا سماج اے جو ایندے وچ سب توں زیادہ اکھاݨ آکھئے ڳن ۔ پروفیسر شوکت مغل دیاں سرائیکی اکھاݨیں دیاں ترائے جلداں شائع تھی ڳن ، ہر جلد وچ پنج ہزار اکھاݨ ہِن۔ چوتھی جلد تے کم تھیندا پے ۔ ویہہ ہزار دے لڳ بھڳ اکھاݨ تاں کٹھے تھی ڳن ۔ اڳوں تے ودھ ودھ تھیون ڈھیر آلیاں دعائیں ہر پاسوں مِلدیاں پِن۔ کجھ اکھاݨ تاریخی حوالے نال ݙیکھسو :۔

 لکھ مرے لکھ پال نہ مرے:۔ 
موسیٰ جیوݨا ہک دلیر ،بہادر پر ہمدرد تے غمگسار انسان ہا ۔ خانپور دے ہک بزرگ ݙسیندن جو انگریز تاں اونکوں ڈاکو سݙیندے ہن پر غریب پرور ایجھا ہا جو انگریزیں دا مال ریل ڳاݙیں اچوں لُٹ تے وسیب دے غریبیں وچ ونڈ ݙیندا ہا۔ اوندی ایں سخاوت توں لکھاں فیضیاب تھئے۔ ایں سانگے اوندا ناں موسیٰ لکھ پال پئے ڳیا ۔ ہک ٻی اکھاݨ اے وی ہے جو ’’ آیا موسیٰ لکھی ، اساں پِن منگ ڈاڑھی مکھی ‘‘۔

 ساہ ونڄے وِساہ نہ ونڄے :۔ 
اے اکھاݨ سرائیکی وسیب دے لوکیں دی پت تے ایمانداری دی نشانی اے جو ہک بندہ آکھدے جند بھاویں چلی ونڄے پر ساکھ تے حرف نہ آوے ۔ 

 جئیں نہ ݙٹھا ملتان ، نہ او ہندو نہ مسلمان :۔ 
ملتان دی عظمت کوں ہندو مسلمان سارے منیندن ۔ ایں سانگے اے اکھاݨ بݨیا اے۔ اکھاݨ لاہوریں  دے اوں اکھاݨ توں زیادہ معتبر اے جیندے ءِ چ جیندے وچ آکھیا ڳے ’’ جئیں لہور نہ ویکھیا او جمیا ای نی ‘‘۔ ایویں ملتان دی عظمت بارے ہک ہندی اکھاݨ جو ’’ آگرہ اگر، دلی مگر، ملتان سب کا پدر ‘‘ ۔

 مر ویسوں ، مر ویسوں ، سندھ نہ ݙیسوں :۔ 
اے سرائیکی اکھاݨ 1849ء ءِ چ انگریزیں دے خلاف جنگ لڑدے ہوئے سرائیکی حریت پسند ہوشو شیدی سرائیکی ریاست حیدر آباد دے دفاع ویلے انگریزیں دے خلاف آکھی ۔ اے اکھاݨ اڄ وی سندھ دا وݙا نعرہ ہے۔ واضح راہوے جو سندھ سرائیکستان دی اصل زبان سرائیکی ہے تے سرائیکی سندھ دی وی مقامی زبان رہ ڳئی اے ۔ 

 عاشقیں ٻدھیاں کمراں تے تھئی دلی ڈھائی کوہ اے :۔ 
سرائیکی شاعری دے بے تاج بادشاہ خواجہ فرید سئیں وی ایں اکھاݨ کوں اپݨی شاعری وچ ورتیے ۔ ایں اکھاݨ دا مطلب اے ہے جو انسان جݙاں کہیں کم دا پکا ارادہ کر گھنے تاں اوکھے توں اوکھا کم وی سوکھا تھی ویندے تے عاشقیں دے ارادے دے سامھے ڈھائی ہزار میلیں دا پندھ وی ڈھائی میل بݨ ویندے ۔ بھاویں جو دلی ونڄݨا ہووے ، ول وی دلی منزل بݨ تے اڳوں آ پمدی اے ۔سرائیکی دا سوہݨا اکھاݨ وسیب دے نینگر کوں آکھدے ’’ ہتھ تے ہتھ رکھ تے نہ ٻہہ ، اُٹھی ٹر تاں سہی، ݙیکھ تیکوں اپݨے وطن وسیب دی آزادی دی منزل کیویں نی ملدی ۔‘‘

 کھادا پتیا لا ہے دا ۔ باقی احمد شاہے دا: 
پشتون حملہ آور احمد شاہ ابدالی 1748ء ءِ چ ہندوستان تے حملے شروع کیتے تے 20 سال حملے کر تے لُٹ مار کریندا رہ ڳیا ۔ لوک جو کجھ کھا پی گھندے ہن ، بچدا سب کجھ احمد شاہ ابدالی دے پٹھاݨ ݙاکو ، لٹیرے چا ویندے ہن۔ ایں سانگے اے اکھاݨ بݨی ہئی جو ’’ کھادا پیتا لاہے دا، باقی احمد شاہے دا۔‘‘

 جیندا ملتان مضبوط اوندا دلی مضبوط : 
اے اکھاݨ ملتان دی سیاسی ، سماجی تے جغرافیائی اہمیت بارے ہے۔ آکھیا ویندے جو دلی دا تخت اوں حکمران دا مضبوط تے تکڑا تھی سڳدا ہا جیندا پایہ تخت ملتان مضبوط ہووے ہا۔

 اُبھے دی گݙا وی کڄی جو آتھر چا تے بھڄی:۔ 
اُبھے دی ڳڈا وی کڄی جو آتھر چا تے بھڄی ۔ اے اکھاݨ پنجاب بارے ہے۔ مثال اے ݙتی ڳئی اے جو اُبھے یعنے پنجاب دے بندے تاں بندے گݙاں وی چنڳی کائنی جو آتھر چا تے بھڄ ویندی اے۔ 

 آمد حاجی شریف نہ ربیع نہ خریف :۔ 
1767ء ءِ چ افغان حاکم احمد شاہ ابدالی حاجی شریف ناں دے ہک شخص کوں ملتان دا حاکم بݨایا ۔ او ایجھا بیمان تے لٹیرا ہا جو سب کجھ چا ویندا ہا۔ ایں سانگے اکھاݨ وجود ءِ چ آئی جو ’’ آمد حاجی شریف ، نہ ربیع نہ خریف ‘‘ ۔ ایں اکھاݨ توں اے وی پتہ لڳدے جو وسیب دے لوک ہمیشہ توں بکھیں دے بھوڳ بھڳیندے امدن پر وسیب دا نینگر اڄ تکڑا تھیوے تے وسیب کوں لٹیجݨ توں بچاوے ۔ 

تھیواں صدقے پاک خدائے ۔ میݙا سندھو دُل دریائے:۔

اے اکھاݨ سرائیکی وسیب دے سب توں وݙے سندھ دریا دی شان ءِ چ ہے۔ اللہ سئیں دی حمد تے شکر ادا کر تے آکھیا ڳے جو ’’ تھیواں صدقے پاک خدائے ، میݙا سندھو ول دریائے۔‘‘

ہاکڑہ ول وی واہسی ندیاں وہسن پور

 نہ ڄایا نہ ڄمسی سوڈھا راؤ امیر 
ایں اکھاݨ وچ ݙو ڳالھیں ءِ چ ، ہک تاں صدیاں توں او آس اے جو ہاکڑہ دریا ول واہسی تے ݙوجھی ڳالھ وسیب دے اوں انصاف پسند بادشاہ دی ہے جیندا ناں سوڈھا ہا۔

 کابل کُناں چڑھیا ، بھا لڳی ملتان ۔ دلی پھوک ماری سڑ ڳیا ہندوستان:۔ 
اے اکھاݨ کابل دے قدیم کرتوتیں دی گواہی ݙیندی اے جو کابل والے نت فساد دے بھانبھڑ ٻالی رکھیندے ہَن۔ ایندا اثر ملتان تے تھیندا ہا تے دلی آلے پھوکے مار تے بھا بَکھاوِن ہا تاں سارا ملخ عذابیں وات آ ویندا ہا۔

 حوالے 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ