عرب سیاحواں دی آمد

سرائیکی علاقے دا مرکزی قدیم شہر ملتان ہے۔ ایں ملتان دی تاریخ سینکڑاں صدیاں تئیں کھنڈی ہوئی ہے ۔ ملتان تے عرباں نے پہلی صدی ہجری وچ قبضہ کیتا تے اے علاقہ اسلام دے سوجھلے نال منور تھی ڳیا۔132ھ (50۔749ء) تئیں ملتان دا تعلق بنی اُمیہ نال ریہا۔ اموی حکومت دے خاتمے دے بعد اے بنو عباس دے کول آ ڳیا ۔ 151ھ وچ حاکم منصورہ ہشام بن عمر تفلی نے ملتان کوں فتح کر گھدا مگر تریجھی صدی ہجری دے وسط اِچ ملتان سندھ توں انج تھی تے ہک خود مختیار سلطنت بݨ ڳیا تے اِتھاں بنو سامہ دی حکومت قائم تھی ڳئی ۔(2)اے بنو سامہ خالص عربی النسل ہن تے اپݨے آپ کوں سامہ بن لوئی قریشی دی اولاد ݙسݙویندے ہن۔ بنو سامہ دی ملتان تے حکومت بارے پہلی تریخی شہادت 290ھ ؍902-3ء اِچ ابن رستہ دی کتاب الاعلاق النفیہ وچوں ملدی اے او لکھدے ’’ملتان وچ ہک خاندان وَسدے جیندا گمان ہے کہ او سامہ بن لوئی دی شاخ بنومبہ توں ہے اڄکل ایہو خاندان ملتان تے حکمران ہے ۔ اے خلیفہ عباسیہ بغداد دے ناں دا خطبہ پڑھدے۔(3)

ابن رستہ دے بعد مسعودی 303ھ وچ ملتان اَمدے تاں اوں ویلے وی اتھاں حکومت سامہ بن لولی دے خاندان دی ہئی۔ اُوں ویلے اِتھاں جو شخص حاکم ہئی اُوندا ناں ابواللباب منبہ بن اسد قریشی سامی ہا تے ملتان اوں ویلے ٻہوں سرسبز شاداب ملک ہئی۔ ہر جا گائوں تے شہر آباد ہن جیندی تعداد ہک لکھ بیس ہزار ہئی۔(4)

عرب سیاح اسحاق اصطخری مسعودی دے چالیہ سال بعد340ھ (52۔951ء) اِچ ملتان اَئے اوندا بیان اے۔

’’ملتان دا ناں بیت الذہب وی ہے۔ ملتان توں ڈیڑھ میل تے ہک ٻیا شہر آباد ہے جینکوں جندر اَہدن ۔ اے درحقیقت امیرِ ملتان دی چھائوݨی ہے ۔ او ہِیں جا تے رہندے تے صرف جمعہ دی نماز پڑھݨ، ہاتھی تے سوار تھی تے ملتان ویندے۔ اے امیر قریشی ہے جو سامہ بن لوئی دے خاندان توں ہے ۔ اے امیر خود مختیار ہے البتہ خلیفہ بغداد دا ناں خطبے وچ پڑھدے۔‘‘(5)

اصطخری اپݨے سفر نامے المسالک والممالک اِچ ملتان تے اسماعیلی حکومت دے قبضے بارے ݙسیندے ’’چوتھی صدی دے آخر وچ جیڑھے اسماعیلیاں دا قبضہ ملتان تے تھی ڳیا تاں اتھاں ہک ٻیا سکہ رائج تھیا جینکوں ’’قاہریہ‘‘ اَہدن ۔ اے مصر دے فاطمی ائمہ دے ناں توں قاہرہ وچ بنڑایا ویندے اے عراق دے 5درہم دے برابر ہے۔‘‘

ابن حوقل بغدادی 367ھ وچ ملتان آندے تاں اِتھوں دے امیر کوں لوئی خاندان دا فرد ݙسیندے جیڑھا خطبہ اِچ خلیفہ بنی عباس دا ناں پڑھدا ہئی۔ مشہور عرب سیاح بشاری مقدسی 375ھ اِچ ملتان پُڄدے اوندا اکھاݨ ہے۔

’’ملتان دا بادشاہ مصر دے فاطمی خلیفہ دا خطبہ پڑھدا ہے تے کوئی کم مصری فاطمہ خلفاء دی اجازت دے بغیر نہیں کیتا ویندا اَتے ہمیشہ ملتان دا بادشاہ انھاں کوں ہدیے تے تحفے بھجیندے ۔ ملتان وچ فاطمی خلفاء دے حکم نال اِی والی مقرر کیتے ویندن۔ انھاں دی اجازت دے بغیر کوئی والی نیں تھی سڳدا۔ ملتان والے شیعہ ہن‘ اَذان وچ حی علیٰ خیرالعمل تے امامت وچ کلمات کوں ݙو مرتبہ اَہدن۔ ملتان دے سکے خلفائے فاطمیہ (مصر) دے نمونے تے ہن. 

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان