سرائیکی تے بلوچی

بلوچی وی پاکستان دی ہک قدیم زبان ہے ۔ انج صوتیات تے حرف و نحو دے نویکلے قواعد ‘ٻنہاں زباناں توں اینکوں ہک وکھری زبان ثابت کریندن۔ ڈھیر سارے ماہرین دا اے خیال ہے کہ اے زبان قدیم فارسی یعنی پہلوی دی ہک شاخ ہے ۔ کجھ دا خیال اے ہے کہ اے اوندی شاخ نہیں بلکہ سینگی ایجھی زبان ہے جیڑھی اوستا کنوں وی پہلے دی موجود ہئی۔ یونانی مورخ ہیرو ڈوئس اپݨی تاریخ وچ بلوچی زبان کوں بکوئی تے مکرانی بلوچی کوں میکنس آکھیئے ۔ (81) جارج گریرسن اَہدے:

’’اے ہک قبیلے دا طرز گفتگو ہے جیڑھا اپݨے طور تے ودھدا پھلدا رہیا ۔ اے زبان دورِ قدیم توں موجود ہے تے صحیح حروف دے نظام دے اعتبار نال بلوچی زبان بلحاظ لسانی ارتقاء ہک ایجھے مرحلے دی نشاندہی کریندی ہے جتھاں فارسی اونکوں کوئی1500سال گزرئیے چھوڑ ݙتا ہئی۔‘‘(82)

بلوچی زبان کوں اوندے لہجے دے اعتبار نال ݙوں حصیاں وچ تقسیم کیتا ونڄ سڳدے ہک مشرقی بلوچی تے ݙوجھی مغربی بلوچی۔ مشرقی بلوچی کوئٹہ ڈویژن ‘ ڈیرہ غازی خان تے ڈیرہ اسماعیل خان دے سرحدی علاقیاں وچ ٻولی ویندی ہے ۔ مغربی بلوچی مکران ‘ قلات ‘ جھالاوان ‘ فاران ‘ لسبیلہ تے کوئٹہ ڈویژن دے چاغی ضلع وچ ٻولیندی ہے۔ پروفیسر عبدالحمید میمن آہدن:

’’مشرقی علاقے دی زبان تے فارسی دی بجائے ہمسایہ زباناں سندھی تے سرائیکی دا اثر ہے۔ایندے علاوہ مشرقی بلوچی وچ کتھائیں ’’گ‘‘ دی جا تے سندھی تے سرائیکی صوتیہ ’’گ‘‘ استعمال تھیندے۔ بلوچی وچ ’’ن ‘ ط‘ دا صوتیہ دی مستعمل ہے جو سندھی سرائیکی دے زیر اثر آندے‘‘۔(83)

سرائیکی زبان دا بلوچی نال ایں سانگوں وی گھاٹا رشتہ بݨدے جو ماضی وچ بے شمار بلوچ قبائل نقل مکانی کرتے سرائیکی علاقے وچ آن آباد تھئے۔ بلوچستان دے قدیم باشندے اَڄ سرائیکی ٻولیندن۔ انویں ای بہاول پور ‘ ڈیرہ غازی خان ‘ ڈیرہ اسماعیل خان ‘ ملتان تے ساہیوال وچ لکھاں دی تعداد وچ بلوچ آباد ہن۔ صوبہ بلوچستان دیاں سرحداں تے وَسݨ والے سارے لوک سرائیکی تے بلوچی ݙوہیں زباناں ٻولیندن جیندی وجہ توں انجو انج زباناں دے خاندان دا ہووݨ دے باوجود اتھاں ݙوں زباناں وچ ٻہوں اشتراک پاتا ویندے۔

تقابلی مطالعے دے ایں حصے کوں اساں ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل دے ہک مضمون دے حوالے نال توڑ پُڄیندے ہَیں۔ انھاں اپݨے مضمون ’’تاریخی سطح اُتے زباناں دا تقابلی مطالعہ اتے سرائیکی ‘‘ وچ ایں موضوع تے ٻہوں اہم سوالات دے جواب ݙیوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔ مثلاً سرائیکی کتنی پُراݨی زبان ہے ؟ کیا سرائیکی پنجابی دی ما ہے؟ کیا سرائیکی پاکستان دی سب توں پراݨی زبان ہے؟ سرائیکی دی اصل نسل کیا ہے؟ ڈاکٹر ہوریں ایں حوالے نال کجھ لسانی اصولی بحثاں وی چھیڑن‘ اردو پنجابی‘ سندھی تے سرائیکی دے تال میل کوں وی بیان کیتے۔ سرائیکی لسانی تحقیقات وچ رکاوٹاں تے اوکھائیاں دا ذکر وی کیتے‘ تقابلی مطالعے دے سلسلے وچ کجھ مشترکہ لفظاں کوں وݙی محنت نال خاکے بݨا تے پیش کیتے۔ مگر او وی تسلیم کریندن کہ ایں کوشش دے رشتے وچ اَڄاں کافی مشکلاں ہن۔(85)

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان