امیر حیدر میرݨ

سید امیر حیدر میرݨ سرائیکی زبان دے ہک مہاندرے شاعر گزرین۔ آپ بخاری سید ہن۔ انہاندے بزرگ ہندوستان توں ہجرت کرکے مظفر ڳڑھ سکونت اختیار کیتی۔ کوٹ ادو دے نیڑے وستی کرݨا وچ اَڄاں تائیں انھاندا خاندان آباد ہے امیر حیدر چھوٹی عمر وچ اِی مظفر ڳڑھ توں بہاول پور آ ڳئے ۔ اتھاں محلہ سادات وچ ٹکانہ کر تے رہن لڳ پے۔اتھاہیں ہک مشہور بزرگ سید جلال الدین شاہ دی مریدی اختیار کیتی تے ول بعد وچ انھاندی دختر نیک اختر نال نکاح وی کیتا۔ عزیز نشتر غوری آہدن امیر حیدر ہک سوہݨے اُچے قد کاٹھ دے نینگر ہن۔ آپ ہک بہادر جوان‘ فوجی سپاہی‘ تکڑے پہلوان ‘کامل طبیب تے نامور شاعر ہن۔ پہلوانی وچ آپ دا ٻہوں ہوکا سکہ ہئی۔ آپ نواب فتح محمد خان عباسی تے محمد بہاول خان عباسی رابع دے دور وچ وی ملازمت اختیار کیتی۔ آپ خوش پوش ‘ خوش خوراک تے خوش اخلاق انسان ہن۔ 90سال دی عمر وچ کجھ عرصہ بیمار رہن دے بعد 12ربیع الاول 1318ہجری کوں آپ وفات پاتی۔(71)۔ سید امیر حیدر میرݨ سرائیکی کلام یادگار چھوڑئیے تے انھاں کوں ہک صاحبِ طرز شاعر تے من موہݨے لکھاری دے طور تے ہمیشہ زندہ رکھیا ویسی۔ انھاندے کلام دا ویورا کریجے تاں او بنیادی طور تے سی حرفی دے وݙے شاعر ہن۔ انھاندیاں سی حرفیاں وچ روانی سلاست ‘ خیال آفرینی تے الفاظ بنتر ٻہوں چھکویں ہے۔ امیر حیدر ہک مختصر قصہ ہیر رانجھا لکھیا ہئی ایں توں علاوہ آتش عشق ‘ قصہ کالی گوری ‘ سی حرفیاں ‘ نعتاں ‘ ݙوہڑے ‘ کافیاں لکھن۔ انھاں دیاں نظماں وچ رمضان شریف ‘ عید سوبھ قدر ‘ پٹواری نامہ ‘ روہی تے کشتی دے 360پیچاں والیاں نظماں کافی مشہور ہن۔

انھاندی شاعری دا بالکل ہک نویکلا رنگ ہے ۔ او اشعار وچ صوتی ہم آہنگی تے موسیقیت نال زور پیدا کریندن۔ نمونہ کلام ملاحظہ فرمائو۔

رانجھݨ دا شان سوایا او سونا میں سکہ ما

باندی گھول گھماندی رہساں ماݨ نہ تھیسم جھکا ما

چاون توڑ نبھاوݨ چنگا کون تھیوے دل پھکا ما

میرݨ مرساں مول نہ ٹرساں توں سُݨ میݙی ہکا ما

د   دلاسے ݙے نہ میکوں کُوڑے سٹ بکھیڑے ما

رانجھے نال رلیندی کملی سنج دُھوتے کھیڑے ما

نت متام جنھاں دے گھر وچ چھوڑ نہ ونڄے جھیڑے ما

میرݨ واسطہ من اللہ دا ݙے رانجھݨ سر سہرے ما

س  سُکھ ڳیا مُک ݙکھ ڳیا لُک مُکھ ڳیا سوہݨے یار والا

کار کم ڳیا مار دم ڳیا ساڑ غم ڳیا غمخوار والا

کالی رات آہی کھڑی پچھاںراہی رب میلے ماہی ماہ انوار والا

میرݨ مار چکے سب لوک اُکے دل درد کُوکے دلدار والا

س سہاگ نہ بھاوے میکوں کھیڑیاں بھیڑیاں والا ما

طول وہاݨے بھاݨے ٻاݨے کھاݨے زہر کشالا ما

زیور بیور تریور سُوہے گھولاں پٹ دوشالا ما

میرݨ  شاہ پیارا  میکوں  ݙیکھ غریبی  جالا   ما

سید امیر حیدر میرݨ دی شاعری اگرچہ عاشقانہ ہے لیکن معرفت دا رنگ گھدی ہوئی ہے خاص طور تے آپ دیاں سی حرفیاں عشقیہ جذبات دے اظہار وچ انھاں دی ساری شاعری توں اڳوں ہن۔ مجاز تے حقیقت دی سنگت کلام وچ گہرائی ‘ اثر آفرینی تے سوز و گداز پیدا کر ݙیندی ہے ۔ امیر حیدر میرݨ دے چھلّے ‘ݙوہڑے ‘ہیر تے سی حرفیاں سرائیکی زبان دی رومانوی تے عشقیہ شاعری وچ ہک مل مہانگا اضافہ ہن۔ میرݨ غم کوں زندگی دی سب توں وݙی ڳوجھی سمجھدن۔ امیر حیدر میرݨ دا ہک ݙوہڑہ:

غم الم سہم کنوں مکھ موڑ نہ بندہ کیویں جو دم جیویں

سردی گرمی سختی نرمی ݙیکھ نہ مول مونجھیویں جو دم جیویں

تلخی ترشی تنگی سختی نال سدا خوش تھیویں جو دم جیویں

صبر دا جام حقیقی میرݨ شہد شکر کر پیویں جو دم جیویں  (87)

امیر حیدر دیاں سی حرفیاں کوں اہلِ درد وظیفے دے طور تے پڑھدے ݙٹھن۔ انھاں وچ اتنا درد تے اثر ہے ۔

الف آ ویڑے من بھا میرے میرا ٻاجھ تیݙے دل سکدا اے

کرو انگݨ پھیرا ‘ اکھیں وچ دیرہ تیݙے راہ میرا جی دکدا اے

کٹھی کاری نیناں مارن بھائی بھیݨاں میں چایا مہݨاں سر ہکدا اے

میرݨ سولاں گھیری لہن وارے ویری ݙکھی کانگ میݙی کون لکھدا اے

ج جل ڳئی جل ٻل ڳئی میݙی کل ڳئی زلفاں کالیاں توں

تیݙے نین کالے کالیاں نوکاں والے مرن کئی انھاں متوالیاں توں

پری ھور سبھو نا منطور سبھو چنچل چور سبھو بندے چالیاں توں

میرݨ مٹھی ٻولی ٻولے نال لولی ونڄاں اولی گھولی مٹھیاں ڳالہیاں توں

امیر حیدر میرݨ ہک قصہ ہیر رانجھا تے ݙوں سی حرفیاں ہیر تے اوندی ماء دیاں سوالی جوابی لکھین۔ ہیر رانجھے دا قصہ 330اشعار تے مشتمل ہے ۔ امیر حیدر قصے دی ترتیب کوں کتھاہیں وی برقرار نی رکھیا۔ بلکہ تروڑک تروڑک بنداں وچ مختلف حصے رلا ملا تے منظوم کیتن۔ رانجھے دے گھروں روانہ تھیوݨ دی کوئی وجہ نہیں ݙسائی ڳئی۔ بلکہ اوہیر دے عشق دیاں سر مستیاں گھن تے ہی گھروں روانہ تھیندے۔ قصے وچ تسلسل اصلوں کائنی پر قصے دی زبان ٻہوں نتھری ہوئی ہے ۔ بحر رواں تے کلام وچ شعریت رَج رَج تے بھری ہوئی ہے۔ ایں مختصر جہیں قصے کوں میرݨ کہیں بزرگ دی فرمائش تے تحریر کیتا ۔(102)او لکھدن:

امیر حیدر کراں طبع آزمائی

کراں دلدار دی وعدہ وفائی

متاں دلدار دا دل شاد تھیوے

میݙا دل غم کنوں آزاد تھیوے

جݙاں دلدار دی خواہش ݙٹھوسے

تݙاں ہک داستان ایہا اکھیوسے

اے سارا قصہ امیر حیدر صرف ترائے عنوانات دے تحت تحریر کیتے۔ انھاں قصے دے عنوان ایں ٻدھن۔

(1)             روانہ ہونامیاں رانجھے دا اپݨے گھر توں رنگ پور دی طرف

(2)            پُڄݨا رانجھے دا ہیر دے گھر تے سوال جواب کرݨا

(3)            تعریف سراپائے حسن ہیر بے نظیر عجیب و غریب

قصّے دا آغاز رانجھے دی گھروں روانگی توں تھیندے۔ امیر حیدر شروع توں ہی رانجھے کوں جوڳیا نہ ویس اِچ ہیر دے وطن روانہ کریندے۔

ہزارے کوں رانجھٹیا چھوڑ ڄلیا

سلیٹی ہیر والے عشق رُلیا

تݙاں بھگوا جوگی دا ویس پایس

متھے مل کر بھبھوت اتے بین چایُس

اٹھی ڄلیا رنجھیٹا راہ گھن کر

کریندا قوت اپݨا ٹکڑے پِن کر

ابتدائی بند دے بعد اِی ہیر کوں کھیڑیاں دے گھر مونجھ ملال دی کیفیت اِچ ݙکھایا ڳے۔ اوݙوں رانجھا وی فراق دی بھا اِچ سڑدا رنگ پور پُڄدے۔

لڳیُس دل وچ برہوں دی چاٹ کاری

جو سڄݨاں ٻاجھ جیوݨ جگ خواری

کھاوݨ پیوݨ سمہݨ جیوݨ نہ بھاویُس

سڄݨ دی تانگھ من وچ سانگ لاویس

کرے رو رو تے دل وچ ایہو ڳال

کیویں گزری نماݨی ہیر دے نال

میݙے کارن ہوئی بدنام بے کس

وچالے دشمناں دی قید بے وس

اوندے پیو دی ݙتی بݨ کھیڑیاں نال

کیویں اس دی گزردی ویریاں نال

کوئی محرم نہ واقف حال اس دا

تے ہک ہک پل گزردا سال اس دا

رنجھیٹے دی اسے نوں تانگھ ہوسی

ݙینہاں راتیں اُݙیندی کانگ ہوسی

رنگ پور پُڄ تے رانجھا گھر گھر پنݨ شروع کر ݙیندے۔ ہک ݙینہ موقعہ ݙیکھ تے ہیر توں خیرات منگدے۔ ہیر خیرات جوگی دی جھولی پیندی ہے تاں او ڄاݨ ٻجھ تے زمین تے داݨے زمین تے ویٹ ݙیندے۔ اینویں چُݨدے ٻیٹھا تے ول وٹیندے ٻیٹھا۔ ایں منظر کشی اِچ ہیر تے جوگی دی ڳال مہاڑ ٻہوں سوادی تے شعری حسن رکھدی ہے۔

گھدس خیرات ݙتس وِیٹ فی الحال

پچھے ٻیٹھا چݨے داݨے مکر نال

جݙاں چݨ چݨ تے ول کٹھے کتونس

مکر دے نال ول اس جا وٹیونس

اینویں چݨدا اینویں چُݨ چُݨ وِٹیندا

طرف اس ہیر دے ول ول تکیندا

ݙٹھی جاں ہیر اس دی حیلہ سازی

اَلایُس غصہ ہو کر بے نیازی

توں ہوندیں کون وے جوگی سنیاسی

توں ہیں ٹھڳ باز تے مکری لباسی

آکھیا رانجھے تلافی نال ول کر

فقیراں نال کجھ ٻولو سنبھل کر

فقیراں دے جو ہن کپڑے پُراݨے

وٹیندے ہن تݙاں ول ول اے داݨے

مثنوی دا چھیکڑی طویل حصہ ہیر دے کھیڑیاں دے گھر پرنیج کے آوݨ ۔ اوندے حسن سنگار دی تعریف ‘ کنوار دی منہ ݙکھلائی تے ہیر دی رانجھے دے فراق وچ بے قراری دا بیان ہے۔ میرݨ ہیر دے حسن دی تعریف اِچ حد مُکا چھوڑی ہے۔ اوندے ہک ہک لنگ بُت دے سُوہݨپ کوں بیان کیتا ڳے۔ ایں حصے دا آغاز انھاں اشعار توں تھیندے اتھوں ہک ٻیا قیاس وی اُبھردے کہ میرݨ اپݨا عشق ہیر رانجھے دے قصے وچ بیان کیتے۔

لکھاں میں شعر اس تدبیر دے وچ

لُکاواں یار پردے ہیر دے وچ

سلیٹی ہیر جو مہتاب ہوئی

سیالیں ݙیکھ سب بے تاب ہوئی

سلیٹھی ہوئی ولیکن نور ہوئی

پری ہوئی سراسر حور ہوئی

سوہݨی صورت تے سوہݨا قدقامت

قیامت ہے قیامت ہے قیامت

امیر حیدر میرݨ دیاں سی حرفیاں وچ ہیر رانجھے دے قصے کوں عارفانہ انداز اِچ پیش کیتا ڳے ۔ اتھاں رانجھا محبوبِ حقیقی دی علامت دے طور تے ورتیا ڳے۔ ہیر روح دی صورت اِچ اپݨے محبوب دے وصال کیتے بے قرار ہے ۔ ما پیئو خویش قبیلے ‘ سنگ رت ‘ نام نموس کجھ وی اوندی راہ نی روک سڳیا۔ ہیر دی ماء دھی کوں سمجھیندی ہے کہ اساݙے وسیب وچ رشتے خاندان دی برابری ݙیکھ تے کریندن۔ نوکراں نال دھیاں پرناوݨ دا اتھاں کوئی تصور کائنی۔ ذات پات تے طبقاتی امتیاز کوں میرݨ ایں بیان کریندن۔

ذ۔ ذات اساݙی دیوچ چاک بݨاوا رلے دھی

ݙکرے مار کڈیسوں اتھوں روندا گھر کوں چلے دھی

  نوکر نال منگاون دھیاں جھنگ دے مالک بھلے دھی

میرݨ سونا سکہ کیویں ہک کٹھالی ڈھلے دھی

ر۔ رانجھݨ دا شان سوایا او سونا میں سکہ ما

باندی گھول گھماندی رہساں ماݨ نہ تھیسم جھکا ما

لاوݨ توڑ نبھاوݨ چنگا کون تھیوے ول پھکا ما

میرݨ مرساں مول نہ مُڑساں سُݨ بیٹھی توںہکا ما

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان