مہرڳڑھ

مہر ڳڑھ
مہر ڳڑھ ہِک نیولیتھک (نویں پتھر ویلھے دا) آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے، جیڑھا پاکستان دے بلوچستان صوبہ دے کچھی میدان تے واقع ہے۔ ایہ بولان درّہ دے کول، دریائے سندھ دے  تے کوئٹہ، قلات تے سیوی دے درمیان واقع ہے۔ ایہ ٹھیڑھ 1974 وچ فرانسیسی آثار قدیمہ مشن  دریافت کیتا، جیندے اڳواݨ فرانسیسی آثار قدیمہ دان ژاں فرانسوا جریج تے کیتھرین جریج ہن۔ مہر ڳڑھ دی کھدائی 1974 توں 1986 تک تے ول 1997 توں 2000 تک کیتی ڳئی۔ آثار قدیمہ دے مواد کوں چھی ٹٻیاں وچوں کھوجیا ڳیا ہے تے تقریباً 32,000 نوادرات ایں ٹھیڑھ توں جمع کیتے ڳئین۔ مہر ڳڑھ دی پہلی آبادی، جیڑھی 495 ایکڑ (2.00 مربع کلومیٹر) دے ٹھیڑھ دے اُبھے پوادھی پاسوں واقع ہئی، ہِک چھوٹا جیہی رڑھ راہکی والی وستی ہئی جیڑھی 7000 قبل مسیح توں 5500 قبل مسیح دے درمیان دی ہئی۔  

تاریخ 
مہر ڳڑھ لمبے ایشیا دے اُنہاں قدیم ترین ٹھیڑھاں وچوں ہِک ہے جیڑھا کھیتی باڑی تے مالھ ڈھڳی پالݨ دا ثبوت ݙیندے۔ ایہ نیئر ایسٹ دی نیولیتھک ثقافت توں متاثر ہئی، جیندے وچ کݨک دیاں ونکیاں، کھیتی باڑی دے ابتدائی دور، مٹی دے برتن، ٻئے آثار قدیمہ دے نوادرات، کجھ ہتھ رادھ پودے تے جانوراں دے درمیان مماثلتاں ہن۔ پارپولا دے مطابق، ایہ ثقافت سندھ وادی وچ منتقل تھئی تے کانسی دے دور دی سندھ وادی تہذیب بݨ ڳئی۔  

ژاں فرانسوا جریج مہر ڳڑھ دی خودمختار ابتدا دے حق وچ دلیل ݙیندے۔ جریج دا آکھݨ ہے جو ایہ فرض کرݨ جو کھیتی باڑی دی معیشت نیئر ایسٹ توں لمے ایشیا وچ پوری طرح متعارف کرائی ڳئی ہئی، تے پوادھی میسوپوٹیمیا تے پچادھی پاسوںی سندھ وادی دے نیولیتھک ٹھیڑھاں دے درمیان مماثلتاں، جیڑھیاں انہاں ٹھیڑھاں دے درمیان ثقافتی تسلسل دے ثبوت ہن۔ البتہ، مہر ڳڑھ دی اصل دے پیش نظر، جریج ایہ نتیجہ کڈھدے جو مہر ڳڑھ دا ہِک تل وطنی پس منظر ہئی تے ایہ نیئر ایسٹ دی نیولیتھک ثقافت دا "پِچھوکڑ" کائنی۔  

مہر ڳڑھ دا ٹھیڑھ 
لوکاس تے ہیمفِل مہر ڳڑھ دی تل وطنی ودھک دے حق وچ دلیل ݙیندے، جیندے وچ ثقافتی ترقی دا تسلسل ہئی پر آبادی وچ تبدیلی آئی۔ لوکاس تے ہیمفِل دے مطابق، جݙݨ جو مہر ڳڑھ دی نیولیتھک تے کیلکولیتھک ثقافت دے درمیان مضبوط تسلسل ہئی، ݙنداں دے ثبوت ݙسیندن ہن جو کیلکولیتھک آبادی مہر ڳڑھ دی نیولیتھک آبادی توں نئیں اتری، جیڑھا "جین دے بہاؤ دی معتدل سطح دی نشاندہی کریندے۔" اُنہاں لکھیا جو "مہر ڳڑھ دے نیولیتھک وسنیکاں دی نسل دی اولاد مہر ڳڑھ، پاکستان دے لمے پوادھی پاسوں، اُبھے پچادھی پاسوں بھارت تے دکن دے پلیٹو دے پچادھی پاسوں کنارے تے ملدی ہے، جیندے وچ نیولیتھک مہر ڳڑھ کیلکولیتھک مہر ڳڑھ دے مقابلے وچ کیلکولیتھک انام وسندی نال زیادہ قربت ݙکھیندے۔  

گیلیگو رومیرو وغیرہ دا آکھݨ ہے جو بھارت وچ لییکٹوز دی برداشت تے اُنہاں دی تحقیق ݙسیندی ہے جو "پچادھی پاسوں یوریشیائی جینیاتی حصہ، جیڑھا رائخ وغیرہ شناخت کیتا، بنیادی طور تے پاکستان، ایران تے مشرق وسطیٰ توں جین دی واہیند کوں ظاہر کریندے۔ گیلیگو رومیرو دا آکھݨ ہے جو بھارتی جیڑھے لییکٹوز برداشت کر سڳدن، اُنہاں دے جینیاتی پیٹرن وچ ایہ برداشت عام یورپی میوٹیشن دی خاصیت رکھیندی ہے۔ رومیرو دے مطابق، ایہ ݙسیندی ہے جو لییکٹوز برداشت دی سب توں عام میوٹیشن مشرق وسطیٰ توں ٻہوں پہلے ݙو طرفہ ہجرت کیتی۔ جݙݨ جو ایہ میوٹیشن یورپ وچ پھیلی، ہِک ٻیا مہم جو ایہ میوٹیشن پوادھی پاسوں بھارت گھِن آیا ہوسی۔ ممکنہ طور تے فارسی خلیج دے ساحل دے نال نال سفر کریندا ہویا، جتھاں ایہو جئیے میوٹیشن دے ٻئے پاکٹ ملے ہن۔ اُنہاں دا ایہ وی آکھݨ ہے جو لمے ایشیا وچ مال ڈھڳی پالݨ دا سب توں قدیم ثبوت سندھ وادی دے ٹھیڑھ مہر ڳڑھ توں مِلدے تے ایہ 7,000 سال پہلے دا ہے۔

آبادکاری دے دور  
آثار قدیمہ دان ٹھیڑھ تے آبادکاری کوں اَٹھ دوراں وچ تقسیم کریندے ہن۔  

مہر ڳڑھ پہلا دور (7000–5500 قبل مسیح)
مہر ڳڑھ پہلا دور (7000–5500 قبل مسیح) نیولیتھک تے ٻئے مٹی دے برتن والا دور ہئی۔ ایں علاقے وچ کھیتی باڑی نیم خانہ بدوش لوکاں ترقی کیتی، جیڑھے کݨک تے جو جیہے پودے تے بھیݙ، ٻکری تے ڳئوں جیہے جانور پلیندے ہن۔ آبادی کچیاں سلھاں دے بݨے ہوئے مکاناں نال قائم کیتی ڳئی ہئی تے زیادہ تر مکاناں وچ چار طراں دی اندرونی ونڈ ہئی۔ ٻہوں سارے دفن تھیوݨ والے ٹھیڑھ ملے ہن، جنہاں وچ ٻہوں سارے سامان جیویں ٹوکریاں، پتھر تے ہݙی دے اوزار، موتی، چوڑیاں، لٹکݨ والے زیورات، تے جانوراں دی قربانی دے نشانات ہن، تے مرداں دے دفن دے نال زیادہ سامان مِلیا ہے۔ سمندری سپیاں، پتھر، فیروزہ، لاجورد تے ریت دے پتھر دے زیورات ملے ہن، نال ہی عورتاں تے جانوراں دیاں سادہ مورتیاں وی ملیاں ہن۔ دور دراز سمندری کنارے توں سمندری سپیاں تے موجودہ بدخشاں توں لاجورد، اُنہاں علاقیاں نال چنڳاں ڳانڈھا ݙکھیندے ہن۔ ہِک پتھر دا کہاڑا ہِک قبر وچ مِلیا ہے۔ ایہ پتھر دے کہاڑے لمے ایشیا وچ ہِک طبقہ بند سیاق و سباق توں ملݨ والے سب توں قدیم ہن۔  

پہلے ݙوجھے تے تریجھے دور کوں ہِک ٻئے ٹھیڑھ کلی گل محمد دا سینگا سمجھیا ویندے۔ ایں علاقے وچ ٻئے مٹی دے برتناں والا نیولیتھک دور اصل وچ کلی گل محمد دور آکھیا ویندا ہئی۔ جݙݨ جو کلی گل محمد دا ٹھیڑھ خود تقریباً 5500 قبل مسیح وچ شروع تھیا، بعد دیاں دریافتاں ایں ٻئے مٹی دے برتن والے نیولیتھک دور کوں 7000–5000 قبل مسیح دے درمیان متعارف کرایا۔  

2001 وچ، آثار قدیمہ دے ماہرین مہر ڳڑھ دے نوں مُردیاں دیاں بچرانداں دا مطالعہ کیتا تے ڄاتا جو ایں تہذیب دے لوک پروٹو-ڈینٹسٹری (ابتدائی دندان سازی) ڄاݨدے ہن۔ اپریل 2006 وچ، سائنسی جریدے نیچر وچ اعلان کیتا ڳیا جو زندہ انسان دے ݙند وچ سوراخ کرݨ دا سب توں قدیم (تے پہلا ابتدائی نیولیتھک) ثبوت مہر ڳڑھ وچ مِلیا ہے۔ ایہ دریافتاں ایں علاقے دی ابتدائی کھیتی باڑی دی ثقافت وچ پروٹو-ڈینٹسٹری دی ہِک روایت دی نشاندہی کریندیاں ہن۔ نیولیتھک قبرستان وچوں یارہاں سوراخ کیتے ڳئے ݙند جیڑھے 7,500 توں 9,000 سال پہلے دے ہن ملئے ہن۔ ایہ دریافتاں ابتدائی کھیتی باڑی دی ثقافت وچ ہِک قسم دی پروٹو-ڈینٹسٹری دی ہِک لمبی روایت دا ثبوت ݙیندیاں ہن۔  

مہر ڳڑھ ݙوجھا دور (5500–4800 قبل مسیح) تے تریجھا دور (4800–3500 قبل مسیح)  
مہر ڳڑھ ݙوجھا دور (5500–4800 قبل مسیح) تے مہر ڳڑھ تریجھا دور (4800–3500 قبل مسیح) مٹی دے برتن والے نیولیتھک دور ہن، تے بعد وچ کیلکولیتھک دور ہئی۔ ݙوجھا دور ٹھیڑھ MR4 تے تریجھا دور ٹھیڑھ MR2 تے ہئی۔ ٻہوں سارے مینوفیکچرنگ دیاں سرگرمیاں دے ثبوت ملے ہن تے زیادہ ترقی یافتہ ٹیکنالوجی استعمال کیتی ڳئی ہئی۔ چمکدار فائنس دے موتی تیار کیتے ڳئے ہن تے مٹی دیاں مورتیاں زیادہ سوگھڑیمے نال بݨایاں ڳیاں ہن۔ عورتاں دیاں مورتیاں رنگ نال سجائیاں ڳئیاں ہن تے اُنہاں دے ڳاہݨے تے والیاں دے مختلف ہنوکھڑے ڈیزان ہن۔ ݙوجھے دور دیاں قبراں ملیاں ہن۔ قبراں دے سامان دی تعداد وقت دے نال گھٹ ڳئی، تے زیورات تک محدود تھی ڳئی تے عورتاں دیاں قبراں وچ زیادہ سامان مِلیا۔ پہلی بٹن مہر مٹی تے ہݙی نال تیار کیتی ڳئی ہئی تے اُنہاں تے ہندسی ڈیزائن ہن۔ ٹیکنالوجی وچ پتھر تے تانبے دے ڈرل، اپ ڈرافٹ کِل، وݙے کھݙے، تے تانبے پگھارݨ دے برتن شامل ہن۔ ݙوجھے دور وچ لمبی دوری دی تجارت دے ٻئے ثبوت وی ملے ہن: ایندے ثبوت دے طور تے لاجورد دے کجھ موتی مِلیے ہن، جیڑھے بدخشاں توں ہن۔ مہر ڳڑھ ݙوجھے تے تریجھے دور وچ لمے ایشیا دے پچادھی پاسوں کنارے دے سرحدی علاقیاں دی آبادی دے پھیلاؤ دے نال ہمعصر ہن، جنہاں وچ رانا گھنڈائی، شیری خان تراکئی، سرائے کلا، جلیل پور، تے غالی گئی جیہاں آبادیاں دا قیام شامل ہئی۔  

تریجھے دور کوں زیادہ کھوجیا نئیں ڳیا، پر ایہ ڄاتا ڳیا جو توگاؤ دور (تقریباً 4000–3500 قبل مسیح تئیں) ایں سطح دا حصہ ہئی، جیڑھا تقریباً 100 ہیکٹر تے پھیلا ہویا ہئی تے MR.2، MR.4، MR.5 تے MR.6 دے علاقیاں وچ کھنڈرات، قبراں تے گند کوڄال دے ڈھیر شامل ہن، پر آثار قدیمہ دان ژاں فرانسوا جریج  ایہ نتیجہ کڈھیا جو ایہو جیہے وسیع پھیلاؤ سینگی آبادی دی وجہ نئیں ہئی، بھل کئی وستی یا آبادیاں دی وقت دے نال نال لݙ پٹاݨ تے جزوی طور تے ہِک ٻئے تے چڑھاوݨ دی وجہ نال ہئی۔  

توگاؤ دور  
مہر ڳڑھ تریجھے دور دے شروع وچ، توگاؤ مٹی دے برتن ایں ٹھیڑھ تے ظاہر تھئے۔ توگاؤ مٹی دے برتن کوں پہلی وار بیٹرس ڈی کارڈی  1948 وچ بیان کیتا۔ توگاؤ سراوان دی چھپر وادی وچ ہِک وݙا ٹٻا ہے، جیڑھا قلات توں 12 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں واقع ہے۔ ایں ونکی دے مٹی دے برتن بلوچستان تے پوادھی افغانستان وچ ٻہوں سارے ٹھیڑھاں توں ملدن، جیویں موندیگاک، شیری خان تراکئی، تے پیریانو گھنڈائی۔  

توگاؤ مٹی دے برتن ہندسی ڈیزائن نال سجائے ڳئین ہن تے اُنہاں کوں پہلے کنبھار دے چک تے بݨایا ویندا ہئی۔  

مہر ڳڑھ تریجھا دور، چوتھی ہزاری قبل مسیح دی ݙوجھی آدھل وچ، اہم نویاں ترقیاں دی نشاندہی کریندے۔ کوئٹہ وادی، سوراب علاقہ، کچھی میدان تے ایں علاقے دے ٻئے حصیاں وچ آبادیاں دی تعداد وچ وݙا وادھا تھیا۔ کلی گل محمد (ݙوجھا۔تریجھا) دے مٹی دے برتن توگاؤ مٹی دے برتناں نال ملدے ہن۔  

چوتھا، پنجواں تے چھیواں مہر ڳڑھ دور (3500–3000 قبل مسیح تئیں)  
چوتھا دور  3500–3250 قبل مسیح، پنجواں دور 3250–3000 قبل مسیح، تے چھیواں دور تقریباً 3000 قبل مسیح دا ہئی۔ چوتھے دور توں ستویں دور تے مشتمل ٹھیڑھ کوں MR1 دے ناں نال ڄاتا ویندے۔  

مہر ڳڑھ ستواں دور (2600–2000 قبل مسیح تئیں)  
2600 قبل مسیح تے 2000 قبل مسیح دے درمیان کہیں وقت، شہر کوں ترک کر ݙتا ڳیا تے اِتھوں 5 میل دے فاصلے تے واقع وݙے قلعہ بند شہر نوشہرو کوں ترجیح ݙتی ڳئی، جݙݨ جو سندھ وادی تہذیب اپݨے ترقی دے درمیانی دور وچ ہئی۔ مورخ مائیکل ووڈ دا آکھݨ ہے جو ایہ تقریباً 2500 قبل مسیح وچ تھیا۔

آثار قدیمہ دے ماہر ماسیمو وڈیل دا آکھݨ ہے جو مہر ڳڑھ وچ ہِک عمارت وچ مِلیاں ادھ ستوناں دی ہِک سیریز، جیڑھی فرانسیسی مشن دے مطابق تقریباً 2500 قبل مسیح دی ہئی، شہرِ سوختہ دے چوتھے دور وچ مِلیاں ادھ ستوناں نال ٻہوں ملدی جلدی ہے۔   

مہر ڳڑھ اٹھواں دور
آخری دور سیبڑی قبرستان وچ مِلیا ہے، جیڑھا مہر ڳڑھ توں تقریباً 8 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔

طرزِ زندگی تے ٹیکنالوجی  
ابتدائی مہر ڳڑھ دے رہائشی کچیاں سلھاں دے مکاناں وچ رہندے ہن، اپݨا اناج گوداماں وچ رکھیندے ہن، تل وطنی لوک تانبے دی دھات توں اوزار بݨیندے ہن، تے برتناں تے لیکے مریندے ہن۔ اُنہاں  جو، کݨک، ٻیر تے کھجور دی کاشت کیتی، تے بھیݙ، ٻکریاں تے ڳئوں پالی ہئی۔ بعد دے دور (5500 قبل مسیح توں 2600 قبل مسیح) دے رہائشیاں  دستکاری تے ٻہوں محنت کیتی، جنہاں وچ چقماق ، چمڑا تیار کرݨ، موتی بݨاوݨ، تے دھات دا کم شامل ہئی۔ مہر ڳڑھ لمے ایشیا وچ کھیتی باڑی دا سب توں قدیم مرکز ہے۔ 

لاوسٹ-واکس ٹیکنالوجی دی سب توں قدیم مثال مہر ڳڑھ وچوں ہِک 6,000 سال پراݨا پھیتے وانگوں تانبے دا تعویذ ہے۔ ایہ تعویذ غیر ملاوٹ شدہ تانبے توں بݨایا ڳیا ہئی، ہِک غیر معمولی ایجاد جیڑھی بعد وچ ترک کر ݙتی ڳئی۔ 

نوادرات
انسانی مورتیاں  
لمے ایشیا دیاں سب توں قدیم مٹی دیاں مورتیاں وی مہر ڳڑھ وچ مِلیاں ہن۔ ایہ مورتیاں آبادی دے تمام دوراں وچ ملدیاں ہن تے مٹی دے برتن دے ظاہر تھیوݨ توں پہلے ای عام ہن۔ ابتدائی مورتیاں ٻہوں سادہ ہن تے اُنہاں وچ تفصیلی خصوصیات نہ ہن۔ البتہ، وقت دے نال اُنہاں وچ ترقی تھئی تے 4000 قبل مسیح تک اُنہاں دیاں خاص والیاں دے انداز تے نمایاں چھاتی ظاہر تھئی۔ ایں دور تک تمام مورتیاں عورتاں دیاں ہن۔ مرداں دیاں مورتیاں صرف ستویں دور وچ ظاہر تھئیاں ہن تے آہستہ آہستہ زیادہ تعداد وچ ملدین۔ ٻہوں ساریاں عورتاں دیاں مورتیاں ٻالاں کوں چاتا ہویا ہے، تے اُنہاں کوں دیوی ماء دے طور تے بیان کیتا ڳیا ہے۔ البتہ، اِنہاں مورتیاں کوں دیوی ماء دے نال واضح طور تے شناخت کرݨ وچ کجھ مشکلات دی وجہ توں، کجھ ماہرین ممکنہ طور تے مذہبی اہمیت رکھݨ والیاں عورتاں دیاں مورتیاں دی اصطلاح استعمال کرݨ کوں ترجیح ݙیندے ہن۔  

مٹی دے برتن  
مٹی دے برتناں دے ثبوت ݙوجھے دور وچ شروع تھیندے ہن۔ تریجھے دور وچ دریافتاں زیادہ وافر ہن تے کنبھار دے چک دی آمد نال اُنہاں وچ زیادہ پیچیدہ ڈیزائن تے جانوراں دے نمونے وی شامل ہن۔ خاص کر عورتاں دیاں مورتیاں چوتھے دور وچ ظاہر تھئیاں ہن تے دریافتاں زیادہ پیچیدہ ڈیزائن تے نفاست ݙکھیندیاں ہن۔ پِپل دے پتے دے ڈیزائن چھیویں دور وچ سجاوٹ وچ استعمال تھئے۔ چھیویں تے ستویں دور وچ کجھ پیچیدہ بھاء ٻالݨ دی ٹیکنالوجی استعمال کیتی ڳئی ہئی تے مٹی دے برتن دی صنعت کیتے مخصوص علاقہ ٹٻا MR1 وچ مِلیا ہے۔ البتہ، اٹھویں دور تک، ڈیزائن دی کوالٹی تے پیچیدگی وچ کمی آ ڳئی ہئی، تے کانسی تے تانبے دے برتناں وچ ودھدی دلچسپی دی وجہ نال۔  

قبرستان
مہر ڳڑھ دے ٹھیڑھ تے ݙو قسم دے قبرستان ہن۔ انفرادی قبرستان ہن جیندے وچ ہِک ڄݨے کوں تنگ مٹی دیاں دیواراں وچ بند کیتا ڳیا ہئی تے اجتماعی قبرستان ہن جیندے وچ پتلیاں کچیاں سلھاں دیاں دیواراں دے اندر چھی ڄݨیاں دے ڈھانچے مِلیے ہن۔ اجتماعی قبرستان وچ ڈھانچے پچادھ پوادھ رکھئے ڳئے ہن۔ ٻالاں دیاں ہݙیاں وݙے مرتباناں یا کوزے وچ دفن (4000–3300 قبل مسیح) وچ مِلیاں ہن۔  

دھات کاری 
دھات دے ثبوت IIB دور وچ مِلیے ہن، جیندے وچ کجھ تانبے دیاں شئیں شامل ہن۔