خادم مکھݨ ٻیلوی

اللہ بخش خادم انھاں شعراء وچ ڳنڑیندن جنھاں دا کلام اَڄ وی انویں چہیندا پے ۔ آپ دے کلام وچ ٻہوں سوز و گداز ہے ۔ خادم دے ڈھولے کوں وݙی شہرت حاصل تھئی اے۔ آپ دیاں کافیاں وچ حسن تے عشق دیاں چارھیاں چسولیاں ڳالھیں لبھدین۔

اینویں یار دی خادم رہاں

درسن کراں قدمیں ڈھہاں

ناں غم جدائی دے سہاں

سانگے بݨن وارے ولن

خادم دے ڈھولے وچوں ہک بند:

زار روایا تیݙے نین اویڑے

چایو سینگیاں سیاں کردیاں روز بکھیڑے

لایم پیت سُکھاں توں اُلٹا پئے مل جھیڑے

تئیں بِن کہیں در ونڄن میں جہیں خادم بھیڑے  

حاجی اللہ بخش خادم مکھݨ ٻیلوی قصہ ہیر رانجھا بنڈہ اسحاق دے زمیندار محمد حسین چھجڑہ دی فرمائش تے لکھیا۔ اے سرائیکی زبان دا سب توں پہلا ضخیم ہیر رانجھے دا قصہ ہے۔ ایندے صفحات دی تعداد پورے ݙو سو صفحات ہے اے قصہ خادم ذوالحجہ 1342ھ کوں مکمل کیتااو لکھدن :

القصہ تھی فیصل قصہ آیا وچ تحریراں

تیرہ سو بتالی ہجری برکت پنجتن پیراں

عید الاضحی ذی الحجہ مبارک ختم تھیاں تقریراں

بس تاکید مزید کیتی ہر طرفوں خان امیراں

ایں قصے وچ لطف علی دی سیف الملوک والی بحر استعمال کیتی ڳئی ہے۔ ایندی زبان وچ فارسی عربی الفاظ دی آمیزش زیادہ ہے۔ اے قصہ عالمانہ انداز وچ لکھیا ڳے۔ حمد و نعت دے بعد نواب محمد صادق عباسی امیر بہاول پور تے نوابزادہ سیف اللہ خان رئیس خان ڳڑھ دی شان وچ قصیدے تے اوندے بعد اصلی داستان دا آغازتھیندے۔ اے ہک سدھی سادھی عشقیہ داستان ہے۔ جیں وچ کوئی تمثیلی یا علامتی انداز اختیار نی کیتا ڳیا۔ نور الدین مسکین دی طرح خادم دی ہیر وچ وی رانجھے کوں جھنگ دے ہک شخص کنوں ہیر دے سُوہݨپ دیاں ڳالھیں سُݨ تے عشق لڳدے تے او اپݨے پیئو دی وفات دے بعد جھنگ ݙے راہی تھی پوندے۔ ایں قصے دا انجام وی ہیر رانجھے دے ملاپ تے تھیندے۔ خادم کوں اپݨی ایں مثنوی تے ٻہوں ماݨ ہئی۔ اواینکوں فارسی دے اُچے کلام دے ہم پلہ قرار ݙیندے۔

گردش گر ذر بون زمانہ کرے ضرور زیانے

خادم منیندی نظم اساݙی مثل کلام ایرانے

رانجھݨ دی کچاری وچ جھنگ دے مسافر دے آوݨ دا مضمون ݙیکھو جیندیاں ڳالھیں سُݨ تے رانجھے کوں ہیر دے عشق دا دھک لڳا۔

شاعر شرح بیان دل مند عزم عنانے

ہک ݙینہ صبح سحور ویلھے خورشید فلک تابانے

ناگاہ مرد تھیاہک حاضر وچ مجلس دے آنے

شکل لطیف شریف طبع فرخندہ خوش عنوانے

طور عجیب ادیب مہذب خاص نجیب نشانے

آکھیُس حرف سلام علیکم فرحت خوش الحانے

صاحب بیان جوان دی جانب کیتا خان دھانے

رانجھݨ ݙیکھ شکل خوش اس دی فرمایا فرمانے

مرد منیر مبارک طالع ݙس خود وطن مکانے

ہے راہ رسم رواج طریقہ کر کوئی حال بیانے(108)

سرائیکی زبان وچ تقریباً ہر سی حرفی لکھݨ والے شاعر ہک نہ ہک سی حرفی ضرور ہیر رانجھے دے قصے اُتے لکھی ہے۔ ایندے علاوہ مکمل قصے وی ٻئے کئی شاعراں تحریر کیتن۔ جنھاں دی فہرست درج کیتی ویندی ہے۔

(1)             سید جلال حکیم                                           بدلی شریف رحیم یار خان

(2)            احمد بخش غافل بیرانی ٹوبا                       گورمانی            مظفر ڳڑھ

(3)            سوبھے خان                                                جلال پور پیر والا

(4)            نورن گدائی                          ملتان

(5)            غلام رسول انصاری                               چک114دس آر جہانیاں منڈی

(6)            محمد مِٹھا                                                         قطب پور ملتان

(7)            ملک غلام محمدجھمٹ پرویز                 میانوالی

(8)            حضرت مولانا عبیداللہ ملتانی                  ملتان

(9)            کریم بخش واصل                                      ملتان

(10)         روشن                                                            ملتان

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان