فریدؒ بحیثیت نثر نگار

خواجہ فریدؒ دا بنیادی تعارف ہک شاعر دا ہے ۔ انہاں دا شعری سرمایہ اساکوں سرائیکی ، اُردو ، ہندی ، فارسی ، عربی ، سندھی تے پوربی زباناں وچ ملدا ہے ۔ فارسی زبان کوں ایہ امتیاز حاصل ہے جو ایندے وچ اساکوں خواجہ فریدؒ دا نثری سرمایہ ملدا ہے ۔ خواجہ دے زمانے وچ دفتری زبان فارسی ہئی ۔ انہاں خط و کتابت وی فارسی وچ کیتی ۔ ارشادات اور ملفوظات کیتے وی ایں زبان دا انتخاب کیتا ڳیا ۔ انہاں دے نثری سرمائے دے مطالعہ دے بعد اساں ایں نتیجے تے پُجٖے ہئیں جو انہاں کوں فارسی زبان تے ٻہوں قدرت حاصل ہئی۔

’’فوائدِ فریدیہ‘‘ دے ناں نال انہاں ہک کتاب لکھی ہے ۔ ایں کتاب دے شروع وچ لکھدے ہِن جو ایہ رسالہ ہیچ مداں دی تصنیف ہے تے ایہ لوکاں کوں ضرور پسند آسے ۔ جئیں طرحاں شاعری وچ تصوف دے موضوع تے کافی مواد ملدا ہے ۔ ایں طرحاں نثر اِچ وی انہاں اسلامی تے مذہبی موضوعات تے خاصہ فرسائی کرتے اہلِ اسلام دی رہنمائی کیتی ہے ۔ انہاں تقریباً ستر عنواناں دے تحت مسائل بیان کیتے ہِن ۔ اہم موضوعات جیندے وچ قلم چاتا ہے ایندے وچ توحید ،رسالت ، تخلیقِ کائنات ، عالمِ ارواح ، دوزخ ، بہشت ، رسُولِ اکرامؐ ، بیانِ صحابہؓ ، عشرہ مبشرہ ، ازواج مطہرات ، دختران ، فرزندان ، تابعین ، مجتہدین ، شانِ ولایت ، مشائخ دے سلسلے ، بیانِ عشق ، بیانِ سماع ، بیانِ سرود، بیانِ فقہ ، منکر نکیر دا بیان ، علاماتِ قیامت ، دلائلِ وحدت الوجود ، دلائلِ قرآن ، احادیثِ قدسی ، احادیثِ نبوی ، اقوالِ اصحاب الرسول وغیرہ شامل ہِن۔

’’مناقبِ محبوبیہ‘‘ دے ناں نال ہک کتاب فارسی وچ تحریر کیتی جیندے وچ انہاں دے والد صاحب خواجہ خدابخشؒ دے حالات زندگی تحریر کیتے ڳئے ہن ۔ ایندا سال تصنیف 1280ھ ہے ۔پر ایندے بارے وچ کجھ اہل علم دی تحقیق ایہ ہے جو کتاب خواجہ سئیںؒ دی تصنیف کائنی۔ واللہ اعلم

انہاں دی نثری تحریر ہک دستاویز دی شکل وچ موجود ہے جیڑھی انہاں بحق زوجہ خودورد خود جان بی بی دختر جمعہ لاڑ دے حق وچ اُردو وچ تحریر کیتی جیندے تے صادق محمد خاں دے دستخط وی موجود ہِن ۔ دستاویز دا عکس شامل کتاب ہے۔

خطوط نویسی وی ادب دا ہک اہم حصہ سمجھا ڳیا ہے ۔ خواجہ سئیںؒ خطوط وی تحریر کیتے ہن ۔ انہاں دا ہک خط درج ذیل مضمون دے نال ملدا ہے۔ 

’’کاردار صاحب خان پور

از فقیر غلام فرید بعد سلام اینکہ سید میر شاہ صاحب احتیاج چنداں سفارش نیست کہ پیش بندگان اسلام سیادت ذریعہ اوشاں کافی است۔ یک صد روپیہ ارسال و دیگر صدا را فقیر ذمہ وار است ۔ شاہ صاحب راچگونہ تکلیف نہ دہید۔ والسلام۔‘‘

خواجہ سئیںؒ کجھ خطوط مخدوم اللہ بچایا دی خاطر حکام بہاول پور دے ناں تحریر کیتے ہَن جیڑھے درج ذیل ہِن۔

پہلا خط:

’’ھوالقادر۔ وزیر صاحب والا مراتب عالی مناقب والموہب زاد ر تبتہ از فقیر غلام فرید ۔بعد اسلمہ مسنونہ و دعوات ترقی مطالب صوری و معنوی واضح رائے عالی باد کہ برائے کار ہا مخدوم صاحب سید اللہ بچایا شاہ منشی احمد یار معتبر خود را در خدمت فرستادہ فائر گشتہ مبین حالات خواہد شد ۔ چونکہ مخدوم ممدوح مظلوم و حقدار است بحالش لطف فرمایند و کار بار شان حسب مدعا و استحقاق توانند فرمودکہ اجر عظیم تواندش ۔ دستخط غلام فرید ازل ملتان۔‘‘

ݙوجھا خط:

’’ھوالقادر ۔ مرزا صاہب والا مرتبت عالی مناقب مال مشیر زاد رتبتہ از فقیر غلام فرید بعد اسلمہ مسنونہ و دعوات ترقی مدارج دینی و دنیاوی واضح رائے عالی باد کہ برائے مخدوم صاحب سید اللہ بچایا شاہ منشی احمد یار معتبر خود را در خدمت فرستادہ مفصل بیان خواہد سیاحت ، چونکہ مخدوم صاحب موصوف حقدار است ۔ نہایت مظلوم است ۔ رعایت شان حسب الحق از حد تو ابہائے عظیم است ۔ ضرور بحال شان لطف فرمود کار بار شان المدعا سرانجام خواہند فرموکہ از دوستان ایں فقیر اند ۔ فقر برائے کار بار شان آن والا شان را ذمہ داری سازد ۔ ضرور خواہند فرمودہ والدعا فقیر غلام فرید‘‘

تیسرا خط:

’’ھوالقادر۔قاضی صاحب والا قدر مہربان دوستان قاضی صاحب میاں سرور دین سلمہ ربہ ۔ از فقیر غلام فرید۔ بعد اسلمہ مسنونہ و دعوات و افیات آنکہ برائے کار بار مخدوم صاحب سید اللہ بشایا منشی احمد یار را در خدمت مشیر مال صاحب فرستادہ ۔ چونکہ مخدوم صاحب مظلوم و حقدار است ۔ از دست تطاول زبردست اور را امان دہندہ راہند ولز مال مشیر صاحب کار بار شاں حسب مدعا سر انجام ضرور ضرور ۔ والسلام دستخط غلام فرید‘‘۔

خواجہ غلام فرید دی لکھت تا حال دستیاب اُنہاندی قلمی تحریر دی صورت موجود کائنا ہئی ۔ صرف خطوط دستیاب ہِن ۔ پر انہاں تے خواجہ سئیں دے صرف دستخط ہِن ۔ تھلہ شریف (احمد پور لمہ) دے خواجہ نصیر الدین محمود دے کول خواجہ غلام فریدؒ دی قلمی کتاب موجود ہے جیڑھی اُنہاں سال 1279ھ وچ لکھی ہئی ۔ ایہ مولانا جامی دی کتاب ہے۔

 حوالہ 
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان