بینظیر بھٹو

بینظیر بھٹو  پاکستان اتے مسلم دنیا دی پہلی زنانی وزیراعظم ہَن۔ او ایشیا وچ وی زنانیاں دی رہنما دے طور تے پاکستان دی سُنڄاݨ ہَن۔ پاکستان دے پہلے انقلابی رہنما ذوالفقار علی بھٹو دی دھی ہووَݨ پاروں، اُنھاں دی زندگی سیاست دے اُتار چَڑھاواں وچ گُزری۔ جیندے پاروں اُنھاں کوں پاکستانی سیاست وچ وݙا مقام حاصل ہئی۔

بے نظیر بھٹو ݙو واری وزیراعظم پاکستان دے عُہدے تے فائز رہیاں، پر مُدت پوری نہ کر سڳیاں۔ 2007 وچ اُنھاں دی اچانک موت نے  پاکستان دے سیاسی حالات کوں بدل تے رکھ ݙِتا۔

آپݨی حیاتی دے جوانی دے ݙینہاں وچ ای اُنہاں اپݨے پیو دے سیاسی دُشمناں دی طرفوں انتقامی کاروائیاں دا سامݨا کیتا۔ بھوڳاں اتے تکلیفاں برداشت کیتیاں۔ اُنہاں دے پیو ذوالفقار علی بھٹو دی موت اتے اُنہاں دے عوام دوست رویاں دی وجہ توں پاکستان پیپلز پارٹی عروج تے پُڄ ڳئی۔ پر اُنہاں دی وفات دے بعد پارٹی دی قیادت کوں اُنہاں دے گھر آلے مشکوک طریقے نال آپݨے ہتھ وچ گھِن گِھدا۔
 حالاتِ زندگی

 ابتدائی حالات

ذوالفقار علی بھٹو دی وݙی دھی، سابق وزیراعظم بے نظیر بھٹو 21 جون 1953ء وچ سندھ دے مشہور سیاسی بھٹو ٹَبر وچ ڄمی ہن۔

تعلیم

بے نظیر بھٹو ابتدائی تعلیم لیڈی جیننگز نرسری اسکول اَتے کونونٹ آف جیسز اینڈ میری کراچی وچ حاصل کیتی۔ اِیندے بعد ݙو سال راولپنڈی پریزنٹیشن کونونٹ وچ وی تعلیم حاصل کیتی، جݙاں جو اُنھاں کوں بعد وچ مری دے جیسس اینڈ میری وچ داخلہ ݙیوایا ڳیا۔ اُنھاں 15 سال دی عمر وچ او لیول دا امتحان پاس کیتا۔ اپریل 1969ء وچ اُنھاں ہارورڈ یونیورسٹی دے ریڈکلف کالج وچ داخلہ گھدا۔ بے نظیر بھٹو نے ہارورڈ یونیورسٹی توں 1973ء وچ پولیٹیکل سائنس وچ گریجوایشن کیتی۔ اِیندے بعد اُنھاں آکسفورڈ یونیورسٹی وچ داخلہ گھدا جِتھوں اُنھاں فلسفہ، معاشیات اَتے سیاسیات وچ ایم اے کیتا۔ او آکسفورڈ یونیورسٹی وچ ٻئے طلباء دے وچ کافی مقبول رہیاں۔
 عملی زندگی

بے نظیر برطانیہ توں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد جون 1977ء وچ ایں ارادے نال وطن واپس آئی ہَن جو او ملک دے خارجہ امور وچ خدمتاں سر انجام ݙیسن۔ پر اُنہاں دے پاکستان پُڄݨ دے ݙو ہفتے بعد حالات دی خرابی دی وجہ توں حکومت دا تختہ الٹ ݙتا ڳیا۔ جنرل ضیاء الباطل نے  ذوالفقار علی بھٹو کوں جیل بھیڄݨ دے نال نال ملک وچ مارشل لاء نافذ کر ݙتا۔ اتے نال ای بے نظیر بھٹو کوں وی گھر دے اندر  بند کر ݙتا ڳیا۔ اپریل 1979ء وچ سپریم کورٹ آف پاکستان نے ذوالفقار علی بھٹو کوں قتل دے ہک متنازع کیس وچ پھانسی دی سزا سُݨا ݙتی ڳئی ۔

سیاست وچ آمد

1981ء وچ بے نظیر بھٹو کوں نظر بند کر ݙتا ڳیا سکھر جیل وچ، جتھاں اُنہاں حیاتی دے مشکل ترین ݙینہہ گزارے۔

1981ء وچ مارشل لاء دے خاتمے اتے جمہوریت دی بحالی کیتے ایم آر ڈی دے ناں توں اتحاد بݨایا ڳیا۔ جیندے وچ آمریت دے خلاف 14 اگست، 1983ء توں بھر پور جدوجہد شروع کیتی ڳئی، تحریک دی قیادت کرݨ والے غلام مصطفیٰ نے دسمبر 1983ء وچ تحریک ختم کرݨ دا اعلان کیتا، پر عوام نے جدوجہد جاری رکھی۔ 1984ء وچ بے نظیر کوں جیل توں رہائی ملی، جیندے بعد اُنھاں ݙو سال تک برطانیہ وچ جلا وطنی دی زندگی گزاری۔ اِیں دوران پیپلز پارٹی دے رہنماواں نے اُنھاں کوں پارٹی دا سربراہ بݨا ݙتا۔ مُلک توں مارشل لاء چُکائے ونڄݨ دے بعد جݙاں اپریل 1986ء وچ بے نظیر وطن واپس لَوٹیاں تاں لاہور ائیرپورٹ تے اُنھاں دا فقید المثال استقبال کیتا ڳیا۔ بے نظیر بھٹو نے لاہور وچ مینارِ پاکستان دے میدان وچ ہک جلسہ عام نال خطاب کیتا اوں ویلے اہل لاہور دا اینجھا جمِ غفیر ہا جو داتا دربار چوک توں مینارِ پاکستان دی محض ہک کلومیٹر توں وی گھٹ دا رستہ طے کرݨ کیتے ساڑھے ترے گھنٹے دا وقت لڳیا۔ بے نظیر بھٹو 1987ء وچ نواب شاہ دی اہم شخصیت حاکم علی زرداری دے پُتر آصف علی زرداری نال رشتہ ازواجیہ وچ منسلک تھی ڳیاں۔ پر اِیندے نال نال اپݨی سیاسی جدوجہد دا دامن وی نئیں چھوڑیا۔

17 اگست، 1988ء وچ ضیاء الباطل طیارے دے دھماکے وچ مارے ڳئے تاں ملک دے اندر سیاسی تبدیلی دا دروازہ کُھل ڳیا۔ سینیٹ دے چئیرمین غلام اسحاق کوں قائم مقام صدر بݨا ݙتا ڳیا۔ جہیں نویں  ݙینہہ دے اندر انتخابات کرواوݨ دا اعلان کیتا۔ 16 نومبر، 1988ء وچ ملک وچ عام انتخابات تھئے، جیندے وچ قومی اسمبلی وچ سب توں زیادہ نشستاں پیپلز پارٹی نے حاصل کیتیاں۔ اتے بے نظیر بھٹو نے 2 دسمبر 1988ء وچ 35 سال دی عمر وچ مُلک اَتے اسلامی دنیا دی پہلی خاتون  وزیراعظم  دے طور تے حلف چاتا۔ 6 اگست، 1990ء وچ ویہہ مہینے دے بعد صدر اسحاق خان نے بے نظیر دی حکومت کوں بے پناہ بدعنوانی اتے کرپشن دی وجہ توں برطرف کر ݙتا۔ 2 اکتوبر 1990ء کوں ملک وچ نویں انتخابات تھئے جیندے وچ نواز گروپ اتے بے نظیر حکومت دی مخالف جماعتاں نے اسلامی جمہوری اتحاد دے ناں توں الائنس بݨایا۔ جینکوں انتخابات وچ اکثریت حاصل تھئی۔ انھاں انتخابات دے نتیجے وچ اسلامی جمہوری اتحاد دے عطائی پلیٹ فارم توں نواز شریف وزیر اعظم بݨ ڳئے۔ جݙاں جو بے نظیر قائد حزب اختلاف بݨ ڳئی۔ 1993ء وچ اوں ویلے دے صدر غلام اسحاق خان نے نواز شریف دی حکومت کوں وی بدعنوانی دے الزام وچ برطرف کر ݙتا۔ جیندے بعد اکتوبر 1993ء وچ عام انتخابات تھئے۔ جیندے وچ پیپلز پارٹی اتے اِیندے حلیف جماعتاں معمولی اکثریت نال کامیاب تھیاں اتے بے نظیر ہک مرتبہ ول وزیرِاعظم بݨ ڳئی۔ پیپلز پارٹی دے اپݨے صدر فاروق احمد خان لغاری نے 1996ء وچ بے امنی اتے بدعنوانی، کرپشن اتے ماورائے عدالت قتل دے اقدامات دے باعث بے نظیر دی حکومت کوں برطرف کر ݙتا۔
 بدعنوانی اَتے ٻئے الزام

بے نظیر اپݨے پہلے دور وِچ پاکستان دے ایٹمی پروگرام کوں امریکہ دے آکھݨ تے رول بیک کرݨ کِیتے تیار تھی ڳئی ہن، پر فوج دے دباؤ دی وجہ کنوں نہ کر سڳی۔ اِیں ڳالھ کوں بے نظیر دی پاکستان دُشمنی تصّور کِیتا ڳیا۔ تُساں اَتے تہا ݙے خاوند آصف علی زرداری تے مالی بدعنوانی دے ٻہوں سارے الزام ہِن، اَتے اِیں سلسلے وِچ دُنیا دے مختلف مُلکاں وِچ مُقدمے قائم ہِن۔  اکتوبر 2007ء وِچ بینظیر، امریکی امداد نال پرویز مُشرف دی حکومت نال ساز باز کر کے، اپݨے خلاف مالی بدعنوانی دے سارے مُقدمے مُکواوݨ وِچ کامیاب تھی ڳئی۔ قومی مُفاہمت فرمان دے مُتعلّق مُقدمے دی سماعت دے دوران قومی احتساب دفتر نے عدالت کوں ݙَسایا جو آصف علی زرداری نے بینظیر دی حکومت دے زمانے وِچ ٻہوں  بلین ڈالر دے ناجائز اثاثے حاصل کیتے ہَن۔

فوجی تاخت 2007ء

بینظیر نے فوجی آمر پرویز مُشرف دی طرفوں 3 نومبر 2007ء کوں ہنگامی حالات دے نفاذ اَتے منصف اعظم پاکستان افتخار محمد چودھری کوں ہٹاوݨ دی پِچھّوں پَردہ حمایت کِیتی۔ تاہم بیان بازی دی حد تائیں بینظیر نے اِیں فوجی اقدام تے کُجھ چر تنقید کِیتی، پر بعد وِچ کھُلّی حمایت کِیتی۔
قتل توں پہلے

بے نظیر اپݨے بھرا مرتضیٰ دے قتل اَتے اپݨی حکومت دے مُکݨ دے کُجھ عرصے بعد ہی جلاوطنی اختیار کر کے متحدہ عرب امارات وِچ دبئی وِچ قیام کِیتا۔ اِیندے دوران بے نظیر، نواز شریف اَتے ٻئی پارٹیاں دے سربراہان نال مِل تے لندن وِچ "اے آر ڈی" دی بُنیاد رکھی۔ اَتے مُلک وِچ جنرل پرویز مُشرف دی حکومت دے خلاف بھرپور مزاحمت دا اعلان کِیتا۔ اُنہاں دی خود ساختہ جلاوطنی دے دوران ہِک اہم پیش رفت اُوں ویلے تھئی۔ جݙاں 14 مئی 2006ء وِچ لندن وِچ نواز شریف اَتے بے نظیر دے درمیان میثاقِ جمہوریت تے دستخط کر کے جمہوریت کوں بحال کرݨ اَتے ہِک ٻئے دے خلاف استعمال نہ تھیوݨ دا فیصلہ کِیتا۔ ݙوجھی پیش قدمی اُوں ویلے تھئی جݙاں 28 جولائی 2007ء کوں ابوظہبی وِچ جنرل مُشرف اَتے بے نظیر دے درمیان ہِک اہم مُلاقات تھئی جیندے بعد پیپلز پارٹی دی چیئر پرسن تقریباً ساڑھے اٹھ سال دی جلاوطنی مُکا کے 18 اکتوبر کوں وطن واپس آئی تاں اُنہاں دا کراچی ایئرپورٹ تے فقید المثال استقبال کِیتا ڳیا۔ بے نظیر دا کارواں شاہراہِ فیصل تے مزارِ قائد دی طرف ودھدا پیا ہا جو اچانک زوردار دھماکے تھئے جیندے نتیجے وِچ 150 لوک موت دی نندر سُم ڳئے۔ جݙاں جو سینکڑاں زخمی تھئے۔ قیامت صغریٰ دے اِیں منظر دے دوران بے نظیر کوں بحفاظت بلاول ہاؤس پُہنچا ݙِتا ڳیا۔

پیپلز پارٹی دی چیئرپرسن جݙاں اپݨے ٻالاں (بلاول، بختاور اَتے آصفہ) نال مِلݨ دوبارہ دبئی ڳئی تاں مُلک دے اندر جنرل مُشرف نے 3 نومبر کوں ایمرجنسی نافذ کر ݙِتی۔ اِیہ خبر سُݨدے ہی بے نظیر دبئی توں واپس وطن لوٹ آئی۔ ایمرجنسی مُکاوݨ، ٹی وی چینلز توں پابندی ہٹاوݨ اَتے سپریم کورٹ دے ججز دی بحالی دا مطالبہ کریندے ہوئے حکومت دے خلاف تحریک چلاوݨ دا اعلان کِیتا۔ اِیں ویلے تئیں مُلک وِچ نگران حکومت بݨ چُکی ہئی اَتے مختلف پارٹیاں انتخابات وِچ حصّہ گھِنݨ دے معاملے وِچ وَنڈی ہوئی نظر آندی پئی ہَن۔ اِیں صورتحال وِچ پیپلز پارٹی نے میدان خالی نہ چھوڑݨ دی حکمت عملی دے تحت تمام حلقیاں وِچ اُمیدوار کھڑے کِیتے اَتے کاغذاتِ نامزدگی جمع کروائے۔
 متنازع بیانات

بے نظیر نے لال مسجد آپریشن دی کھُل تے حمایت کِیتی۔

ہِک انٹرویو وِچ اُنھاں نے اِیں عزم دا اظہار کِیتا جو بر سر اقتدار آوݨ دے بعد او امریکی فوج کوں پاکستانی سرزمین تے کارروائی دی اجازت ݙے ݙیسِن۔ جیندے بعد اُنہاں کوں پاکستان دے وجود کِیتے ہِک خطرہ ڳݨیا ونڄݨ لڳیا۔

ہِک ٻئے موقع تے اُنہاں نے آکھیا جو بر سر اقتدار آوݨ دے بعد او ملک دے عظیم ایٹمی سائنسدان ڈاکٹر عبد القدیر خان کوں پُچھ ڳچھ کِیتے امریکہ دے حوالے کر ݙیسِن۔

محترمہ دے اِنھاں بیاناں پاکستانی قوم وِچ ٻہوں زیادہ بے چینی پیدا کر ݙِتی۔ قوم اِیہ سوچݨ تے مجبور تھی ڳئی جو کُرسی دے حصول کِیتے امریکہ اَتے مغرب کوں خُوش کرݨ دی خاطر محترمہ کِہیں حد تئیں ونڄ سڳدی ہِن۔
 آخری ایّام

زندگی دے آخری ݙینہاں وِچ او انتخابات وِچ حصّہ گِھنݨ کِیتے پاکستان آئی ہن۔

پہلا قاتلانہ حملہ (سانحہ کارساز)

18 اکتوبر 2007ء کوں جݙاں او پاکستان واپس آئی تاں کراچی ایئر پورٹ توں ٻاہر شارہۂ فیصل تے اُنھاں دے قافلے تے حملہ تھیا تاہم او بچ ڳئی ہن۔

قتل

27 دسمبر 2007ء کوں جݙاں بے نظیر لیاقت باغ وِچ عوامی جلسے نال خطاب کرݨ دے بعد اپݨی ڳَݙی وِچ ٻہہ تے اسلام آباد آندی پئی ہن جو لیاقت باغ دے مرکزی دروازے تے پیپلز یوتھ آرگنائزیشن دے کارکن بے نظیر بھٹو دے حق وِچ نعریبازی کریندے پئے ہَن۔ اِیندے دوران جݙاں او پارٹی کارکنان دے نال اظہار یکجہتی کِیتے ڳݙی دی چَھت توں ٻاہر نِکلدی پئی ہن جو نامعلوم شخص نے اُنھاں تے فائرنگ کر ݙِتی۔ اِیندے بعد بے نظیر دی ڳݙی توں کُجھ پندھ تے ہِک زوردار دھماکہ تھیا جیندے وِچ ہِک خودکش حملہ آور جئیں دھماکہ خیز مواد نال پُری ہوئی بیلٹ پاتی ہوئی ہئی، آپ کوں دھماکے نال اُݙا ݙِتا۔ اِیں دھماکے وِچ بینظیر بھٹو جئیں ڳݙی وِچ سوار ہن، اِینکوں وی ٻہوں نقصان پُہنچا پر ڳݙی دا ڈرائیور اِیں حالت وِچ ڳݙی کوں بھڄا تے راولپنڈی جنرل ہسپتال گھن ڳیا جِتھاں او زخمیاں دی تاب نہ سہندے ہوئے مر ڳئی۔  بے نظیر دی وصیت دے مُطابق پیپلز پارٹی دی قیادت اُنہاں دے 19 سالہ پُتر بلاول بھٹو دے سپرد کر ݙِتی ڳئی۔  اِیں ویلے اِیہ اعلان وی کِیتا ڳیا جو آئندہ توں بلاول زرداری دا ناں بلاول بھٹو زرداری ہوسی۔ اَتے اِیہ سب اِیں کِیتے کِیتا ڳیا جو عوام کِیتے سیاست اَتے جدوجہد دا نشان و علامت بھٹو ہے اگر اِیندے ناں دے نال بھٹو نہ ہویا تاں لوک اِیں دی قیادت کوں تسلیم نہ کریسِن۔ پاکستان دی تاریخ وِچ اِیہ پہلا موقع ہے جو کہیں شخصیت نے اپݨے پیو دے نال نال ماء دے قبیلے کوں وی ناں دا حِصّہ بݨایا ہئی۔ اِیندے توں پہلے اِیں طرح دا کوئی عمل سامݨے نئیں آیا ہئی۔ مخالفین نے اِیندے تے ٻہوں تنقید کِیتی اَتے اِیکوں سیاسی شعبدہ بازی اَتے سیاسی چال قرار ݙِتا۔

2 نومبر 2007ء کوں ڈیوڈ فراسٹ نال ڳالھ مُہاڑ وِچ بے نظیر نے دعویٰ کِیتا ہا جو اسامہ بن لادن کوں عمر شیخ نے قتل کر ݙِتا ہئی۔  عمر شیخ کوں پرویز مُشرف نے اپݨی کتاب وِچ برطانوی خفیہ ایجنسی MI5 دا ایجنٹ ݙَسایا ہئی۔
قتل دیاں تحقیقات

پیپلز پارٹی نے حکومت بݨاوݨ دے بعد بے نظیر دے قتل دیاں تحقیقات اپݨے پُراݨے مطالبے دے مُطابق اقوام متحدہ توں کرواوݨ کِیتے درخواست ݙِتی جہیں کوں اُوں قبول کر گِھدا۔ آصف علی زرداری نے بے نظیر دے قتل دی پہلی برسی تے دعویٰ کِیتا جو اُنہاں کوں پتا ہے جو قاتل کون ہَن۔ البتہ صدر مملکت بݨ ونڄݨ دے بعد قتل دی ݙوجھی برسی تے اپݨی تقریر وِچ اِیں بارے کُجھ نہ ݙَس سڳے۔ اِیں تقریر کوں مُبصرین نے گھٹیا درجے دی ݙَسائی۔

سابق رئیس عسکریہ مرزا اسلم بیگ نے دعویٰ کِیتا جو بے نظیر کوں بلیک واٹر نے قتل کِیتا ہئی۔کُجھ حِلقیاں وِچ اِیہ تاثر عام ہے جو قتل ڈک چینی دے حُکم تے تھیا لیکن اکثر آہدن جو اِیہ کوڑ ہے اِیندے قتل نال سَب توں زیادہ نقصان امریکہ کوں تھیا کیوں جو اُوں کُجھ اِیں طرح دیاں امریکی خدمات سر انجام ݙیوݨ دا وعدہ کِیتا ہئی جیندے نال امریکہ کوں پاکستان دے اندر اپݨے مفادات حاصل کرݨ ٻِلکل آسان تھی ونڄݨا ہئی۔
حوالہ جات
 بنام: Benazir Bhutto — اخذ شدہ بتاریخ: 25 اپریل 2022
 بنام: Benazir Bhutto
 ربط: https://d-nb.info/gnd/118852477 — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اپریل 2014 — اجازت نامہ: CC0
^ ا ب پ مصنف: فرانس کا قومی کتب خانہ — عنوان : اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم — بی این ایف - آئی ڈی: https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb121195680 — اخذ شدہ بتاریخ: 10 اکتوبر 2015 — اجازت نامہ: آزاد اجازت نامہ
^ ا ب عنوان : Encyclopædia Britannica — دائرۃ المعارف بریطانیکا آن لائن آئی ڈی: https://www.britannica.com/biography/Benazir-Bhutto — بنام: Benazir Bhutto — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017
 فائنڈ اے گریو میموریل شناخت کنندہ: https://www.findagrave.com/memorial/23574601 — بنام: Benazir Bhutto — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017
 Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/bhutto-benazir — بنام: Benazir Bhutto — اخذ شدہ بتاریخ: 9 اکتوبر 2017
 Babelio author ID: https://www.babelio.com/auteur/wd/163340 — بنام: Benazir Bhutto
^ ا ب عنوان : Hrvatska enciklopedija — Hrvatska enciklopedija ID: https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=7420 — بنام: Benazir Bhutto
 عنوان : Encyclopædia Britannica — دائرۃ المعارف بریطانیکا آن لائن آئی ڈی: https://www.britannica.com/biography/Benazir-Bhutto — اخذ شدہ بتاریخ: 26 مئی 2024
 https://web.archive.org/web/20080209132427/http://www.time.com:80/time/world/article/0,8599,1698466,00.html — سے آرکائیو اصل
 ربط: https://d-nb.info/gnd/118852477 — اخذ شدہ بتاریخ: 30 دسمبر 2014 — اجازت نامہ: CC0
 تاریخ اشاعت: 13 نومبر 2012 — Libris-URI: https://libris.kb.se/katalogisering/wt7bgv2f0vphhtw — اخذ شدہ بتاریخ: 24 اگست 2018
 کونر آئی ڈی: https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/conor/135798371
 ریاض سہیل (26 مئ 2023)۔ "بینظیر بھٹو کے سکھر جیل میں قید کے دن کیسے تھے؟"۔ بی بی سی اردو
 روزنامہ دا ایج، آسٹریلیا، 31 دسمبر 2007ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ business.theage.com.au (Error: unknown archive URL) "Corruption shadow casts Bhutto in a different light"
 روزنامہ نیشن، 11 اکتوبر 2007ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ nation.com.pk (Error: unknown archive URL) "Benazir to escape Swiss court trial"
 انڈیپینڈنٹ، 8 اکتوبر 2007ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ news.independent.co.uk (Error: unknown archive URL) "Britain and US in 'safe return' deal for Bhutto"
 آسٹریلین، 18 دسمبر 2009ء، "Asif Ali Zardari on shaky ground after amnesty overturned "
 دی آسٹریلین 10 دسمبر 2009ء، "Watchdog claims Zardari reaped $1.7bn during Bhutto's rule "
 روزنامہ نیشن، 4 نومبر 2007ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ nation.com.pk (Error: unknown archive URL) "'Phone call' that led to emergency"
 روزنامہ ڈان، "کامران شافی:Boycott, that’s what "
 وفیات پاکستانی اہل قلم خواتین از خالد مصطفی صفحہ 53
 روزنامہ نیشن، 28 دسمبر 2007ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ nation.com.pk (Error: unknown archive URL) "Nation outraged at Benazir's assassination"
 انڈیپنڈنٹ، 31 دسمبر 2007ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ comment.independent.co.uk (Error: unknown archive URL) "Tariq Ali: My heart bleeds for Pakistan. It deserves better than this grotesque feudal charade"
 یو ٹیوب یوٹیوب پر
 روزنامہ نیشن، 28 دسمبر 2009ء، آرکائیو شدہ (Date missing) بذریعہ nation.com.pk (Error: unknown archive URL) "President's threat perception"
 "بینظیر بھٹو کو امریکہ نے بلیک واٹر کے ذریعے قتل کرایا: جنرل (ر) اسلم بیگ"۔ نوائے وقت۔ 29 دسمبر 2009ء : اس حوالہ میں نامعلوم یا خالی پیرامیٹر موجود ہے: |pmd= (معاونت) والوسيط غير المعروف |seperator= تم تجاهله (معاونت)