دھولاویرا

دھولاویرا ہن٘دوستان دی ریاست گجرات دے ضلع کچھ دے بھچاؤ تعلقہ دے کھدیر ٻیٹ وچ واقع ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے۔ ایہ ٹھیڑھ رادھن پور کنوں 165 کلو میٹر پروبھرا ہے۔ ایں جاہ تے سن٘دھ وادی دی قدیم تہذیب دے ہک شہر دے کھن٘ڈر موجود ہن۔ دھولا ویرا کئی واری بھوئیں ان٘ب نال متاثر تھیا۔ جین٘دے وچ 2600 قبل مسیح دے نیڑے دا شدید زلزلہ وی شامل ہے۔

جاہ
دھولاویرا ہڑپہ دے پن٘ج وݙے مقامات کنوں ہک ہے تے سن٘دھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھݨ والے ہن٘دوستان دے آثار قدیمہ دے ٹھیڑھاں وچوں سبھ توں نشابر ہے۔ دھولا ویرا 120 ایکڑ دا چو چن٘ڈالا شہر ہے جین٘دے ݙوہیں پاسوں موسمی ندیاں ہن۔ اُبھے پاسوں مانسر تے لمے پاسوں منہر۔ 

دریافت
ایں ٹھیڑھ کوں ابتدائی طور تے 1960 دے ݙہاکے دی موہر وچ دھولاویرا وستی دے رہائشی شمبھوڈن گدھوی دریافت کیتا ہا۔ ایں ٹھیڑھ کوں سرکاری طور تے 1967-68 وچ آرکیالوجیکل سروے آف ان٘ڈیا دے جے پی جوشی دریافت کیتا ہا۔ دھولاویرا ہڑپہ دے اٹھ وݙے ٹھیڑھاں وچوں پن٘جواں ہے۔ ہڑپہ دے ٻئے اہم ٹھیڑھ ہڑپہ، موئنجو دڑو، ڳن٘ویری والا، راکھی گڑھی، کالی بن٘گن، روپ نگر تے لوتھل شامل ہن۔

کھاٹیاں
پہلی کھاٹی 1989 وچ آرکیالوجیکل سروے آف ان٘ڈیا کیتا ہا۔ 1990 تئیں 2005 دے درمیان 13 کھاٹیاں تھیاں۔ کھاٹی نال شہری منصوبہ بن٘دی تے بݨتر کوں واضح کیتا تے زناوراں دیاں ہݙیاں، سونا، چان٘دی، پک مٹی دے ڳاہݨے، مٹی دے برتن تے جَس دے برتن دی وݙی تعداد لبھی ہے۔ ماہرین آثار قدیمہ دا خیال ہے جو دھولا ویرا لمے گجرات، سن٘دھ تے پن٘جاب تے پچادھی ایشیا دیاں وسن٘دیاں دے وچال وݨج وپار دا ہک اہم مرکز ہا۔

بݨتر
دھولاویرا لوتھل دے بن٘درگاہی شہر کنوں زیادہ پراݨے ہووݨ دا ان٘دازہ لاتا ڳیا ہے۔ ہڑپہ تے موئنجو دڑو دے اُپٹھ دھولاویرا کوں پہلے کنوں موجود ہن٘دسی منصوبے دے مطابق بݨایا ڳیا ہا۔ جین٘دے وچ قلعہ، ادھلا شہر تے تلواں شہر۔ ایکروپولیس شہر دا سبھ توں زیادہ مضبوط تے ݙن٘گ ول والا علاقہ ہے جین٘دے وچ لمے پوادھی پاسوں ہک وݙا حصہ ہے۔ اوچا قلعہ تے دفاع دی دوہری دیوار، این٘دے اڳوں ہک جاہ ہے ٻیلی آکھیا وین٘دا ہے جتھاں اہم کارن٘دے رہن٘دے ہن۔ دیواریں کنوں پروبھری ہک ٻئی وستی ملی ہے۔ دھولاویرا شہر دی سبھ توں نشابر خوبی ایہ ہے جو این٘دیاں تمام عمارتاں پتھر نال بݨیاں ہویاں ہن۔ جݙاں جو ہڑپہ تے مئنجودڑو وچ  پک سلھیاں دیواراں ہن۔

ذخائر
 آکھیا وین٘دا ہے جو  دھولاویرا وچ پاݨی دی سان٘بھ تے نکاسی دا نظام موجود ہا۔ 

دھولا ویرا دی ہک ہنوکھڑی خوبی ایہ ہے جو اتھاں پاݨی دی سان٘بھ دا دنیا دا سبھ توں قدیم نظام موجود ہے تے پاݨی دا ایہ ذخیرہ دنیا دا سبھ توں قدیمی نظام ہے۔ جیڑھا جو مکمل طور تے پتھریں نال بݨیا ہویا ہے۔ این٘جھے ترائے وݙے تلاء لبھئے ہن انہاں دا استعمال مین٘ہ وسران٘د دے پاݨی کوں ذخیرہ کرݨ کیتے تھین٘دا ہا۔ تے ݙوجھا موسمی ندی کنوں پاݨی لوڑھ تے ذخیرہ کیتا وین٘دا ہا تاں کُر سالی دے دوران پاݨی کم لاتا ون٘ڄے۔  

دھولاویرا دے وسنیکاں تریجھے مرحلے دے دوران مختلف سائز دے 16 کنوں زائد تلاء بݨائے ہن۔ اُچ جھک دا فائدہ چین٘دیں ہوئیں اُبھے پوادھ کنوں اُبھے پچادھی پاسے 43 فٹ دا ہک گول تلاء بݨایا ڳیا ہا۔ ایہ تلاء پتھراں نال بݨائے ڳئے ہن تے قلعہ دے نال اُچی جاہ تے دھاوݨ کیتے حمام بݨائے ڳئے ہن۔ اکتوبر 2014 وچ ہک 241 فٹ لمبے تے 96 فٹ چوڑے تے 33 فٹ جھکے کھوہ دی کھاٹی تھئی ہئی۔ ایہ کھوہ موئنجودڑو دے کھوہ کنوں ترائے گنا وݙا ہے۔

مہراں
دھولاویرا کنوں ملݨ والیاں کجھ مہراں تریجھے جُڳ دیاں ہن۔ انہاں موہراں تے زناور اُکریئے ہوئے ہن۔ انہاں تے کہیں قسم دی لکھت کائنی۔ خیال ہے جو ایہ سن٘دھ وادی وچ مہراں بݨاوݨ دی موہری کوشش ہوسس۔

پوادھی دروازہ
خیال ہے جو ایں جاہ تے ہک وݙا سارا گول یادگار دا ڈھان٘چہ ہے۔ اتھاں ہک ڳٹیاں کنوں تلے پیر تے سر کٹیا ہویا مجسمہ وی ملیا ہے۔ مٹی دے برتناں دیاں ٹھیکریاں، پک مٹی دیاں مہراں، چوڑیاں، من٘دریاں تے موتیاں دے ہار وی ملئے ہن۔

ادھ گولائی دیاں بݨتراں
دھولاویرا وچ ست ادھ گولائی دیاں بݨتراں ملیاں ہن جنہاں وچوں ݙو دی کھاٹی کیتی ڳئی ہے۔ ہک ڈھان٘چہ پھیتے شکل وچ بݨایا ڳیا ہا۔ اتھوں ہک کرن٘گا تے ہک پتل دا شیشہ ملیا ہا۔ سونے دیاں چوڑیاں تے موتیاں دا ہار وی ملیا ہا۔ 

اُبھلا دروازہ
رنگ روغن والے سن٘دھ وادی دے برتن، چوکور مہراں، ان٘ڈس رسم الخط دے بغیر مہراں، ہک 9.8 فٹ دا سائن بورڈ جین٘دے وچ ان٘ڈس رسم الخط دے ݙاہ اکھر ہن۔ ہک مرد دا مجسمہ جیڑھا ہڑپہ دے مجسمیاں دیاں بھان٘داں ݙین٘دا ہے۔ اتھوں جَس دا ہک ہتھوڑا، ہک چھیݨی، جس دا ہک شیشہ، سونے دی ہک تار، سونے دی ہک کن دی والی، چوڑیاں، ہک گول مہر، پتھر دیاں دن٘وریاں تے پتھر دے وزن کرݨ والے وٹے وی ملئے ہن۔ 

ساحلی راستہ
خیال کیتا وین٘دے جو لوتھل تے دھولاویرا کوں سوتکاگن نال جوڑݨ والا ساحلی رستہ موجود ہا۔

زبان رسم الخط
ہڑپہ تہذیب دے زبان تے انہاں دی اکھر تختی کوں حالی تئیں نئیں سمجھا ڳیا۔ خیال ہے جو ایں اکھر تختی وچ تقریبا 400 علامتاں ہن۔ جیڑھیاں الفاظ تے گرائمر ݙوہیں کیتے تھی سڳدیاں ہن۔ تحریر دا رخ عموما سڄے کنوں کھٻے پاسے ہون٘دا ہا۔ زیادہ تر لکھتاں مہراں تے ہن۔ کجھ لکھتاں پتل دیاں تختیاں، جَس ، پک مٹی، پتھر نال بݨیاں چیزاں تے موجود ہن۔ مہراں وݨج وپار تے انتظامی کماں واسطے استعمال تھین٘دیاں ہن۔ موئنجودڑو تے سن٘دھ وادی دے ٻنہاں ٹھیڑھاں کوں ٻہوں سارا اُکریئے اکھراں دا مواد ملیا ہے۔ 
دھولاویرا وچ سبھ توں اہم لبھت اتھاں اُبھلے دروازے دے نال ہک سائن بورڈ دا ملݨ ہے۔ سائن بورڈ دے اکھر ٻہوں نشابر تے وݙے سارے ہن ایں سائن بورڈ کوں انڈس رسم الخط دی سبھ توں وݙی لکھت منیا وین٘دے، جین٘دے وچ ہک علامت کوں چار واری ورتیا ڳئے۔