الفاظ دا ذخیرہ

سرائیکی زبان وچ لفظاں دا ٻہوں وݙا ذخیرہ موجود ہے ۔ عربی زبان دی طرح ایں زبان وچ ہک ہک لفظ دے کئی کئی متبادل ملدن۔ 

اردو زبان وچ ہک لفظ ندی ہے ۔ سرائیکی وچ اینکوں نالا ‘ واٹر ‘ کسی ‘ لینگھا ‘ اڈ ‘ مائنر ‘ڄاݨے کتنے ناں سݙئیے ویندن۔ 

کھجور واسطے سرائیکی زبان وچ پنڈ۔ وݨ ۔ ݙوکا ۔ چغل ۔ ڳندوڑا ۔ ڈینڈا ۔ قتل۔ چیرنویں ۔ لوݨی۔ سوک۔خسی جئیں ٻہوں سارے ناں ملدن۔ زبان دی ہِیں وسعت کوں ݙیکھ تے اے گلاسری آف دی ملتانی لینگوئج اِچ اوبرائن آہدے میں 26لفظ کجھور واسطے کٹھے کیتن لیکن ہن میں کئی ٻئے لفظ وچ معلوم کیتی ٻیٹھاں ایں زبان وچ خاص طور تے زراعت نال متعلق ہر عمل کیتے انج دا انج ناں ہن۔(14)

کھوہ دے ہک ہک حصے کوں انج انج ناں نال سݙیا ویندے۔ اساں اردو وچ صرف رہٹ استعمال کریندوں ۔ ایندے مختلف حصیاں واسطے کوئی الڳ ناں کینی مگر سرائیکی زبان وچ چکل ۔ ڳادھی ۔ ڈھینڈا ۔ نسار ۔ پاڑچھا ۔ کانجݨ ۔ ٹھاکݨ ۔ چکلی ۔ مال ۔ لوٹیاں وغیرہ جیڑھے حصے کوں ݙیکھو اپݨا انج ناں رکھدے۔

ایں زبان دی ہک ٻئی خوبی اے ہے کہ اے ݙوجھی زباناں دے الفاظ کوں اپݨا بݨاوݨ دی ٻہوں صلاحیت رکھدی ہے ۔ ہک وݙی زبان دی طرح ایندے وچ دخیل الفاظ دا چنگا چوکھا ذخیرہ ہے ۔ ݙوجھی زباناں دے لفظ ایندے پیٹے وچ آ تے خود ہیندے اپݨے مزاج نال رل مل ویندن۔ فارسی لفظ عرضداشت کوں ایں نے ’’ارداس‘‘بݨا تے اپݨے لفظی ٹٻروچ کیݙا سوہݨا اضافہ کیتے۔ اینویں افتابہ ‘ (استاوہ) ماشاء اللہ (شالا) وغیرہ۔

ایں زبان وچ ایجھے بے شمار لفظ پاتے ویندن جنھاں تے صرف زَبر زیر پیش لاوݨ نال اُنھاں دے مفہوم بدل ویندن

                       اینویں بے شمار مصادر وی زبان وچ موجود ہن ۔ جنہاں دا زیر زبر‘ پیش نال مطلب بدل ویندے۔ ایندے علاوہ ٻہوں سارے ایں زبان وچ ایجھے لفظ ہن جنھاں دے کئی کئی معنی نکلدن مثلاً:

وٹ ((دڳ)

وٹ :(بتی)

وٹ(آمدنی)

وٹ (ول پھیر)

ول (ول پھیر)

ول (اجڑ)

وَل(واپس آ)

وَل (دوبارہ)(16)

ایں ہک لفظ دے کئی کئی معنی کڈھݨ تے انھاں کوں شعراں وچ ٻدھݨ دا وی ایں زبان دے شعری ادب وچ ٻہوں رواج ہے ۔ شاعر لفظاں دی ایں سانجھ نال شعری حسن پیدا کریندن۔ سرائیکی زبان دے مشہور شاعر خوشدل دا ہک ݙوہڑہ ملاخطہ کرو:

میں وی بدلاں یار کولوں بھیڑی دِلڑی مول نہ بدلے

یار میݙے دے ݙیکھݨ کیتے بݨ بݨ آوݨ بدلے

گھول گھتاں جگ سارے کوں ہک تیں دلبر دے بدلے

خوشدل او کیا خاک جیسن یار جنہاں توں بدلے  (17)

ایں ݙوہڑے وچ بدلے دے لفظ کوں چار مختلف معنی وچ استعمال کیتا ڳے ۔ (بدل ونڄݨ ‘ بادل ‘ متبادل تے ناراض)۔

اینویں ہک ٻیا ݙوہڑہ ݙیکھو:

دلبر لائی جھوک پرے میکوں ماریس ہجر دے سانگے

ماہی کارن کملی ہویم کرکے جوڳن سانگے

سب ݙیکھ دور قبولیم آپے دل مٹھڑی دے سانگے

سید  مبارک رب کریسم  یار  ملنے دے  سانگے   (18)  

………

بٹھ پئے سانگے سانگ کُسانگے سانگ پیوم کہیں سانگے

بَھر بَھر مانگھے گزریا مانگھے اُڄڑی سُرخی مانگھے

ٹانگے تے چڑھ ٹوراں ٹانگے ٹانگ تکاں تک ٹانگے

بحر برہوں دے لنگھساں لانگھے نبھ کمراں کڈھ لانگھے

مہجور  فریدی  روز ازل  دی  بانگ سُݨایم  بانگے(19)

اینویں ہک ٻیا ݙوہڑہ:

رنج نہ تھیویں عرض کراں جے گھنیں سوہݨاں من توں

عزت والی پٰھلکی چنگی بے عزتی دے من توں

نور حضور تے شک نہ کر اے ڳالھ بُھلا ݙے من توں

خضر  جتھ کے  منکر  ݙیکھیں دور ر ہیں بے من توں    (20)   

ایں ݙوہڑے وچ من چار مختلف معنیاں وچ ورتیا ڳے ‘ پوری سرائیکی شاعری ایں قسم دی لفظی تے معنوی تکرار نال بھری پئی اے ۔ ہک ہک مصرعے وچ ہک لفظ کوں کئی کئی اندازنال وی استعمال کیتا ویندے۔

ہاسے تاں جگ وَسدے ہاسے اَڄ لوک کریندے ہاسے

پاسے پسلیاں تروڑ سٹے جیڑھا ویندا عشق دے پاسے (21)

ایں شعر وچ ہاسے تے پاسے دے ہک توں زیادہ معنی ٻدھے ڳن۔ اے لفظاں دی کھیݙ اوں ویلے ممکن تھی سڳدی ہے جیڑھے زبان وچ ٻہوں زیادہ وسعت ہووے۔ الفاظ دا ٻہوں وݙا ذخیرہ ہووے تے ہک ہک لفظ دی جا تے کئی کئی لفظ ٻانہہ ٻدھی کھڑے ہوون۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان