ہاکڑہ دریا دا تاریخی کتاباں اچ ذکر

دریائے ہاکڑہ سرائیکی وسیب دی ٻہوں وݙی تاریخ تے ٻہوں وݙی تہذیب دا ناں اے ۔ اڄ دریا سُک ڳئے تاں ہر طرف ویرانی تے بربادی نظر امدی اے نہ تاں کجھ سو سال پہلے اتھاں شہر ، وستیاں تے آبادیں ہن ۔ باغ باغیچے تے گل گلزار ہن ، جݙاں دریائے ہاکڑہ نراض تھی ڳے تے وسیب توں منہ لُکا ڳے اوں ݙینھ توں روہی وچ ویرانی دیرہ لا گھدے پر دھرتی نال محبت کرݨ آلے خواجہ غلام فریدؒ روہی دے ٹٻڑیں کوں کوہ طور نال تشبیہ ݙے تے روہی کوں محبت دا مرکز بݨا ݙتے ۔وادی ہاکڑہ جیڑھی اساݙی تہذیب سنجٖاݨ وی ہے تے تاریخی حوالہ وی اوندے بارے محققین صدیق طاہر، احمد غزائی تے ریسرچ سکالر ڈاکٹر رفیق مغل تے ابن حنیف ہوراں ٻہوں تحقیقی مواد جمع کیتے ۔ ایندے علاوہ تاریخی کتاباں وچ وی وادی ہاکڑہ دا ذکر کیتے ۔

دریائے ہاکڑہ دے بارے اچ کئی کہاݨیاں ہن ہندوواں اچ اے کہانی مشہور ہے جو زمانہ قدیم اچ دریائے جمنا دے منبع دے نیڑے ہک ٻہوں وݙا اژدھا راہندا ہا ۔ دیوتا تا واں نے اینکوں حکم ݙتا جو مندر اچ چلا ونجٖے ، ایں سناگے اینکوں سمندر تک پُجٖݨ کیتے رستہ ایں طرح مہیا کیتا ڳیا جو دریائے جمنا کوں حکم ملیا جو او اپݨی ہک شاخ جانب مغرب بھیجٖے چنانچہ موجودہ ہاکڑہ دریا در اصل جمنا دی شاخ تے اژدھا دے ونجٖݨ دا دڳ ہے جتھوں گزر تے او سمندر اچ پُجٖدے ۔ 

ہک ٻئی کہاݨی دے مطابق شاہ گستاسپ دی عظیم سلطنت اچ اے علاقہ شامل ہا جو اوں اپݨی دھی دے جہیز اچ ݙے ݙتا ہا ، ایندی سیرابی کیتے اوں نے نہر کڈھوائی تے اے دریائے ہاکڑہ دی موجودہ گزر گاہ در اصل ایں نہر دی ای گزر گاہ ہے ، دریاواں دے دیوتا دی ہک کہاݨی ایں دریا دے کنارے عظیم پتن منارا دے غرق تھیوݨ دے بارے اچ وی مشہور اے ۔

حقیقت اے ہے جو زبان و عوام کہاݨیاں کوں وی تریخ دا ہک ماخذ شمار کیتا ویندا ہے ، چنانچہ بعض محققین باقاعدہ طور تے ایں نظریہ دے حامی ہن جو دریائے ہاکڑہ ، دریائے جمنا ہے جو پہلے مغرب دی جانب واہندا ہا تے صحرائے چولستان توں گزر تے دریائے سندھ وچ شام تھی ویندا ہا ۔ ایں طرح کجھ علمی حلقے ایں خیال دے حامی رہے ہن جو دریائے ہاکڑہ دریائے جمنا ہے جو پہلے مغرب دی جانب واہندا  ہا تے صحرائے چولستان توں گزر تے دریائے سندھ اچ شامل تھی ویندا ، ایں طرح کجھ علمی حلقے ایں خیال دے حامی رہے ہن جو دریائے ہاکڑہ دریائے جمنا ہے جو پہلے مغرب دی جانب واہندا ہا تے صحرائے چولستان توں لنگھ تے دریائے سندھ اچ شامل تھی ویندا ہا ، ایں طرح کجھ علمی حلقے ایں خیال دے حامی ہن جو اے دریا واقعی قدیم زمانہ دا کوئی غیرمعمولی نہری سسٹم تھی سڳدے ۔

ہک ٻیا دریا’’ بہاطل ‘‘ ہے جو راہسبوب ( راجپوت ) دے علاقے اچ تھی تے سندھ دیاں پہاڑیاں اچ پُجٖدا ہے ، ایں علاقہ دے باشاہاں دا ناں مجموعی طور تے ’’ رائے ‘‘ تھیندا ہے ۔ اے ڳالھ قابل ذکر ہے جو عرب مورخین راجپوتانہ کوں بھئیاں دا علاقہ آکھیندے ہن ، انہاں نے ایں علاقہ کوں جئیں اچ بہاولپور وی شامل ہے ، بھٹیاں دی وجہ نال ‘‘ بہاطیہ ‘‘ دا ناں ݙتا ہے ۔ 

سر جن میجر سی ایف اولدھم نے اے خیال پیش کیتا جو دریائے ہاکڑہ ، دریائے ستلج دی پراݨی گزر گاہ ہے ہک ٻئے خیال اے پیش کیتا ویندا ہے جو اے دریا کہیں الگ تے علیحدہ دریا دی حیثیت کینھی رکھیندا ، بلکہ اینکوں دریائے جمنا تے دریائے ستلج ݙوہیں پاݨی فراہم کریندے ہن ، ایں نظریہ دی وکالت کریندے ہوئے ۔ Nearchus دے ناں نال کلکتہ ریویو 1875ء اچ شائع تھیوݨ آلے مقالہ اچ اے دلیل ݙتی ڳئی ہے جو دریائے ہاکڑہ دی موجودہ گزر گاہ ایں قدر تنگ تے چھوٹی ہے تے پاݨی دی مقدار ایں قدر محدود ہے جو اینکوں الگ دریا کینھی ، آکھیا ونجٖ سڳدا ، ایہو نی بلکہ ایندی گزر گاہ موجودہ دریائے ستلج دی سطح توں تریہہ فٹ بلند ہے ۔

کرنل منچ جو ٻہوں عرصہ سابق ریاست بہاولپور دے پولٹیکل ایجنٹ رہے ہن ایں نظریہ دے حامی ہن جو چولستان اچ دریائے ہاکڑہ دی گزر گاہ در اصل دریائے جمنا دی قدیم گزر گاہ در اصل دریائے جمنا دی قدیم گزر گاہ ہے ۔ جو قدیم زمانہ اچ اپݨے منبع توں جانب مشرق وچ واہݨ دی بجائے جانب مغرب واہندا ہا ۔ آنجہانی کرنل منچن دی رائے انہاں دے الفاظ ݙیکھو ۔

صحرائی علاقہ دے درمیان ہک نشیب جو دریائے ہاکڑہ دی گزر گاہ اکھویندا ہے ، گزردا ہے لیکن ریاست بہاولپور دے جنوبی علاقہ اچ صحرائے راجپوتانہ دی ریت دے ٹٻیاں دی سبقت نے ایں دریا دے نشانات مٹا ݙتے ہن ۔ 

جولائی 1874 ء دے شمارہ کلکتہ ریویو اچ ایہ ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جو اے دریا قدیم زمانہ اچ ستلج دی گزرگاہ رہا ہے ۔ میݙی رائے اچ دریائے ستلج اپݨے دڳ توں وہندا ہا تے ایندے ݙوہیں پاسوں اُچیاں زمیناں موجود ہن ، ایں سانگے ہاکڑہ دی گزر گاہ ستلج دا رستہ کینھی تھی سڳدی ، کرنل ٹاڈ وقائع بیکانیر اچ رقم طراز ہن ، روایات توں پتہ چلدے جو اے علاقہ ہمیشہ توں خشک تے بے آب وگیاہ کائنا ہا ، بلکہ اے حالات دریائے ہاکڑہ دے خشک تھی ونجٖݨ دی وجہ نال تھئے جو پنجاب توں ویہہ تے آندا ہا تے علاقہ دے وسط توں گزرݨ دے بعد روہزی ، بھکر تے اوچ دے درمیان دریائے سندھ اچ ڈھہہ ویندا ہا ۔ 

ستلج تے جمنا دے درمیان سر ہند دا علاقہ گنگا تے سندھ دیاں وادیاں دا منبع ہے مگر مغربی سرہند دیاں ندیاں دے نکاس دے ذریعہ دریائے گھاگھرا ہے ۔

اے ڳالھ خارج از امکان کائنی جو قدیم زمانہ اچ پہاڑاں کوں چھوڑیندے ویلھے دریائے جمنا مشرق دی بجائے مغرب دے سمت وہندا ہووے تے ایں طرح دریائے سندھ اچ ونجٖ ڈھہندا ہووے ، مغربی جمنا نہر فیروز شاہ تغلق دے عہد اچ 1360ء تے 1370 دے دوران تعمیر کیتی ڳئی ہئی ، جیویں جو تمام نہراں دریاواں دی پراݨی گزر گاہاں اچ کھٹی ڳئی ہن ، گمان غالب ہے جو اے نہر دریائے جمنا دی پراݨی گزر گاہ ہن یا کم از کم ایندی گزر گاہ دے ہک حصہ اچ کھٹی ڳئی ۔ مقامی طور تے ݙسایا ہے جو ہانسی برانچ نہر اچ وی دریائے چترانگ دی گزر گاہ اچ کھٹی ڳئی ہئی ۔

ایں ڳالھ دا وی امکان ہے جو سرہند تے ہریانہ دے علاقہ اچ بتدریج ارضیاتی تبدیلیاں تھیاں ہوون تے دریائے جمنا دا رفع وادی گنگا دی طرف موڑ ݙتاتے ول سرہند دیاں ندیاں اچ پاݨی گھٹ تھیندا ڳیا ہووے ، ہُݨ اے ندیاں خشک پیاں ہن تے صرف پہاڑاں تے بارش دے بعد ویہہ آندیاں ہن تے دریائے گھاگرا دا پاݨی ہُݨ بمشکل بیکانیر دے سرحد تے پُجٖ ویندے ، جݙݨ جو ماضی اچ انہاں ندیاں اچ پاݨی مستقل طور تے واہندا رہندا ہا ۔ 

دریائے گھاگرا یا ہاکڑہ دے کناریاں تے قدیم شہراں تے انسانی آبادی دے کھنڈرات تے مردہ ٹھیٹراں دا ہک سلسلہ ہے ۔ ضلع سرسہ اچ ایجھے کجھ ٹھیڑاں دی کھدائی کیتی ڳئی ہے جتھوں سنگ مر مر تے ݙوجھے پترھ دی تراشیدہ ٻہوں چیزاں برآمد تھیاں ہن جو نہایت دی وجہ معیاری ہن تے ایہ ڳالھ وی تقریباً یقینی ہے جو فیروز شاہ تے سرسہ تے فتح آباد اچ اپݨے محلات تہہ خانیاں تے زیر زمین راستیاں کوں انہی مدفون شہراںدی باقیات توں برآمد تھیوݨ دا تراشیدہ آرائشی پتھراں نال سجایا ہوسے۔

1886 ء اچ ہک دفعہ ول جیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ڈپٹی سپرنٹنڈںٹ مسٹر ڈی اولدھم دریائے ہاکڑہ دے بارے اچ اپݨے مشاہدات ریکارڈ کیتے ۔ انہاں دی رائے اچ دریائے ستلج دی پراݨی گزر گاہ خواہ اینکوں دریائے جمنا دی ہک شاخ وی پاݨی مہیا کریندی رہی ہووے ، ایں ویھلے خشک تھی ڳئی جڈݨ درایئے ستلج باین اچ شامل تھیوݨ کیتے مغرب دی طرف مُڑ ڳیا ، ایندی ایں رائے دے پِچھوں سائنسی استدلال ہے تے دریا دی گزر گاہ اچ مقامی مٹی دے رنگ وی سلٹ بھری ہوئی ہے ۔ البتہ ݙوجھی دریائے خصوصیت سندھ تے گنگا دیاں وادیاں دی طرح ہے ، مسٹر جے ڈبلیو ، برنز نے جیڑھے سابق ریاست بہاولپور دے ناظم آبپاشی رہے ہن ، جیوگرافیکل سوسائٹی دے جنرل 1873ء اچ اپݨے مقالہ اچ ڳالھ دی شہات ݙتی ہے جو انہاں دے مشاہدات تے تحقیقات توں ثابت تھیا ہے جو دریائے ہاکڑہ دے کنارے معدوم آبادیاں اچ باقاعدہ زرات تے کھیتی باڑی دے شواہد ملے ہن ۔

علاقہ تے چھوٹے نشیب دا نگال

حاصل ساڑھو…… بگاں والی                                       میکلوڈ گنج …… ترواہنا

منچن آباد…… کالی بھٹی                           شہرفرید ، مہار شریف …… ہریاری ، گھڑاواں

حاصل پور …… نچال یا نچالہ                                         ٹبہ رائیکا …… جملانہ

شیخ واہن …… چڈکانہ                                  طلبانی ……پھاٹ 

خیر پور …… گاگرا                                                  در پور، کھٹا … …گارنگ 

سنجر ……جراٹ                                                  دیرہ بُکھا …… کللی

بہاولپور …… وہنہ                                                                    مئو مبارک …… کالا

رحیم یارخان …… گڑھیلا                               گڑھی بیگر …… وہندیا تکہ

اوچ، چوہدری تے گڑھی اختیار خان …… ترکڑی 

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ