خواجہ فریدؒ دی فارسی شاعری

ایں گاٖلھ توں کہیں کوں اختلاف کائنی جو خواجہ سئیںؒ فارسی وچ شاعری کیتی مگر انہاں دا فارسی دیوان دستیاب نہ ہووݨ دی وجہ نال ہُݨ تک عوام تے خواص انہاں دی فارسی شاعری توں فیض یاب کائنی تھی سڳیے ۔علامہ طالوت اُنہاں دے اُردو سرائیکی تے فارسی دیوانیں دے بارے وچ لکھیا ہے ۔ لیکن ہُݨ تئیں کہیں کتب خانے وچ ایندی نشاندہی کائنی تھی سڳی۔

جیکر اُنہاندے سرائیکی کلام وچ وافر مقدار وچ فارسی دے مصرعے ملدے ہِن مگر مکمل فارسی کلام دی صورت وچ صرف چند غزلاں ملدیاں ہِن:    ؎   

رونق شور فزاید غم پنہائی من

حُسن را زیب دہد چشم خدا دانائی من

شبِ فرقت چو سحر شد رمقے باقی بود

سنگ را آب کند سخت گراں جانی من

کیونجو خواجہ سئیںؒ دے ہاں خط و کتابت وچ فارسی دا استعمال عام ہا تے او کتب ’’فوائد ِ فریدیہ‘‘ تے ’’مناقب محبوبیہ‘‘ وی انہاں فارسی وچ لکھیاں ۔ ایں کیتے فارسی وچ طبع آزمائی نہ کرݨ دی گاٖلھ سمجھ توں نئیں آندی۔

خاص طور تے جݙاں اُنہاندے برادرِ بزرگ خواجہ فخر جہاںؒ (اوحدیؔ)‘ وی فارسی وچ خوب شاعری کیتی ہے۔

میں اُنہاندے فارسی کلام دی ہک عرصہ توں ڳول وچ سرگرداں ریہاں تے بفضل خدا ایندے وچ ہک حد تک کامیابی دی صورت بݨ ڳئی ہے ۔ خواجہ سئیںؒ دے اتالیق تے اُستاد میاں برخوردار ہَن ۔ جنہاں توں آپ نظم دی کتاباں پڑھیاں ہِن۔ اُنہاندے پوترے مولوی غلام محمد(بعمر95سال) سے بمقام چاچڑاں ملاقات تھئی تاں اُنہاندی دی ہک بیاض وچ خواجہ سئیںؒ دا فارسی کلام دستیاب تھی ڳیا جیڑھا ہک نعت ، ہک قصیدہ (مدح بہاول خاں) تے پندھراں غزلاں تے مشتمل ہے جیندی فوٹو سٹیٹ حاصل کر گھدی ڳئی ہے۔

باقی رہی ایہ گاٖلھ جو ایندی کیا سند ہے جو ایہ خواجہ سئیںؒ اِی دا فارسی کلام ہے ۔ ایں سلسلے وچ میں مولوی غلام محمد دے خاندان دا فریدؒ نال تعلق تے مولوی غلام محمد دا اپݨا علمی مقام و مرتبہ اساݙے کیتے ایں گاٖلھ دے تعین وچ مدد کریندے ہن ۔ مولوی غلام محمد خود وی فارسی دے شاعر ہن ۔ علاوہ ازیں قرآن مجید دا سرائیکی زبان وچ انہاں ترجمہ کیتا ہے ۔ مزید برآں ’’دیوانِ فرید‘‘ دی شرح قرآنی حوالیاں نال لکھی ہے ۔ انہاندی ایہ تصنیفات تا حال غیر مطبوعہ ہن جنہاندی فوٹ سٹیٹ راقم الحروف دے کول موجود ہِن ۔ مولوی صاحب دے بقول ایہ کلام انہاندی خاندانی کتاباں نال اُنہاں کوں ملیا ہے۔

گاٖلھ جیکر اِتھائیں تک ہوندی تاں شاید یہ سطور نہ لکھی ویندیں مگر جݙاں حقیقت کھلݨ تے آندی ہے تاں اسباب خود بخود پیدا تھی ویندے ہِن ۔ میاں احمد کوریجہ (بمعر75سال) ساکن چاچڑاں توں منشی محمد علی دی معیت وچ ملاقات تھئی تاں ایہو تذکرہ آیا جیندے تے انہاں فرمایا جو انہاں دے کول خواجہ فریدؒ دا ایجھا مطبوعہ سرائیکی دیوان ہے جیندے وچ کجھ کلام فارسی وی بھی ہے ۔چنانچہ او دیوان منگوا تے ݙٹھا تاں ایندے وچ ݙو غزلاں تے ݙو نعتاں (مولود شریف) موجود ہِن ۔ مگر صورتحال کجھ واضح ایں طرحاں تھئی جو ہک ٻئے کتاب ’’مقابیس المجالس‘‘ جیڑھا ایں جلد وچ ایں دیوان دے نال مجلد ہئی جیندا سال اشاعت1928ء ہا۔ایں طرحاں ایں حد تک گاٖلھ ثابت تھی ڳئی جو دیوانِ فریدؒ سرائیکی مطبوعہ قبل از سال 1968ء ہے تے ایہ دیوان موسوم بہ اسرار فریدی بزبان ملتانی خضر مجتبائی پریس کیتے ملتان الیکٹرک پریس توں چھپیا ہے۔

قلمی کلام فارسی تے مطبوعہ کلام دستیاب شدہ دا موازنہ کیتا ڳیا تاں ہک غزل تے ہک نعت ݙوہیں اِچ مشترک ہئی ۔ ایں طرحاں ایہ ثابت تھی ڳیا جو گھٹ توں گھٹ اسرار فریدی(1928ء) تک خواجہ سئیںؒ دا فارسی کلام دستیاب ہا ۔ موازنہ دے بعد غزل تے نعت مشترک پئی ڳئی ہَن۔

نعت:

دِل ہست بدل والہ و شیدائے محمدؐ

جان ہست بہ جان محو تماشا محمدؐ

غزل:

در دیدہ چو تصویر رخش جلوگری کرد

جاں را زِ سر آروزئے حور بری کرد

بعد ازاں فوائد فریدیہ دا اُردو ترجمہ جیڑھا فقیر معین الدین شاہجمالی کیتا ہے ݙٹھا تاں ایندے چھیکڑ وچ ہک قصیدہ در مدح خواجہ فخر جہاںؒ شامل کیتا ڳیا ہے ۔

ہر کہ دست خویش در دست آں مسیحا دادہ است

گشت جانش فارغ از امراض کبرو بغض کیں

چوں نیم لائق غلام آں شاہ باشم اے فرید

چو ہزاراں کاملاں سایند برپایش جبیں

 حوالہ 
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان