بناولی

بناولی ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا سن٘دھ وادی دی تہذیب دے دور نال تعلق رکھدے، ایہ فتح آباد ضلع، ہریانہ، ہن٘دوستان وچ واقع ہے تے کالی بن٘گن توں تقریباً 120 کلومیٹر اُبھے پوادھ اتے فتح آباد توں 16 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔ بناولی، جین٘کوں پہلے وَناولی آکھیا وین٘دا ہا، سُک ستے سرسوتی دریا دے کھٻے کنارے تے واقع ہے۔

کھاٹی
ایں ٹھیڑھ دی کھاٹی آر ایس بِشٹ (R.S. Bisht) 1974 وچ کیتی ہئی۔ کھاٹی وچ ثقافتاں دا ہیٹھ درج سلسلہ سامݨے آیا:

پہلا جُڳ: ہڑپہ توں پہلے (کالی بن٘گن) (تقریباً 2500-2300 قبل مسیح)
پہلا جڳ 1: دفاعی مرحلے توں پہلے
پہلا جُڳ 2: دفاعی مرحلہ
پہلا جُڳ 3: عبوری مرحلہ (پروٹو ہڑپائی)
ݙوجھا جُڳ: پختہ ہڑپائی (تقریباً 2300-1700 قبل مسیح)
تریجھا جُڳ: ہڑپہ توں بعد (بناوِلی-بارا) (تقریباً 1700-1500/1450 قبل مسیح)

پہلا جُڳ (تقریباً 2500-2300 قبل مسیح)
چن٘ڳی طران٘ویں ڳݨ من٘ج نال بݨئے گھر جنہاں کوں بھٹیاں وچ پکیاں تے کالب وچ ڈھلیاں سلھاں نال بݨایا ڳیا ہئی۔ گلدان اتے مرتبان مٹی دے تھان٘واں کوں عام بݨتر دے مطابق ݙو گروپاں وچ تقسیم کیتا ڳیا ہے۔ مٹی دے برتن کالی بن٘گن پہلے جُڳ دے برتناں نال رلدے ملدے ہن۔

ݙوجھا جُڳ (تقریباً 2300-1700 قبل مسیح)
ایں ٹھیڑھ تے 105 میٹر توں ودھ لمبی، 4.5 میٹر اُچی، 6 میٹر چوڑی دفاعی دیوار مِلی ہے۔ ایں جُڳ وچ 200 میٹر ضرب 500 میٹر دا چن٘ڳی طراں منصوبہ بن٘دی دے نال ہڑپائی طرز دا شطرن٘ج بورڈ وان٘گ قلعہ بن٘د شہر قائم کیتا ڳیا ہئی۔ ایں قلعہ بن٘د وسن٘دی وچ ݙو ڳن٘ڈھوڑ علاقے شامل ہن، ہِک حکمران طبقے کیتے اتے ݙوجھا عام لوکائی کیتے سمجھیا وین٘دا ہئی۔ عام لوکائی کیتے بݨائے ڳئے علاقے وچ، گھریں دی تن٘دیر اُبھے لمے  تے پچادھ پوادھ دے رستیاں والے چوکاں نال بݨیئے ہوئے ہن۔ جیڑھے ڳلیاں دی شہری بݨتر کوں ظاہر کرین٘دے ہن۔ ڳلیاں دے ݙوہیں پاسے بݨائے ڳئے گھردے پکی مٹی دے فرش، مٹی نال لیپیاں دیواراں، کمرے، چلھاݨہ، غسل خانہ والے ہن۔ گھراں وچ ذخیرہ کرݨ دیاں سہولتاں وی موجود ہن، جیڑھیاں کنتاسی وچ مِلݨ والے مضبوط کمریاں وان٘گوں ہن۔

تریجھا جُڳ (تقریباً 1700-1500/1450 قبل مسیح)
ایہ جُڳ بارا ثقافت دی ݙیکھ ݙین٘دا ہے، جین٘کوں ہڑپہ توں بعد یا ہڑپہ دی سین٘گی ثقافت وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ 

بݨتر
آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا ایں ٹھیڑھ تے کھاٹی کیتی، جین٘دے وچ ہڑپہ دور دے بݨئے قلعہ بن٘د شہر دے کھولے ملیے ہن جیڑھے ہڑپہ توں پہلے دے جُڳ دی ہک وݙی پروٹو شہری وستی دی  طرز تے بݨئے ہوئے ہَن۔ ہک دفاعی دیوار وی مِلی ہے جیڑھی 4.5 میٹر اچی اتے 6 میٹر چوڑی ہئی، جین٘کوں 105 میٹر دے فاصلے تئیں ڳولیا ڳیا ہا۔
پکی مٹی دے فرش والے گھر چن٘ڳی طراں منصوبہ بن٘دی نال کمریاں اتے غسل خانیاں دے نال بݨائے ڳئے ہن، اتے گھر ڳلیاں اتے رستیاں دے ݙوہیں پاسے بݨائے ڳئے ہن۔

قلعہ بن٘دی دے لمے پوادھی علاقے دے نیڑے، تلویں شہر توں دڑے تک ون٘ڄݨ کیتے پوڑیاں ملیئن۔ تلویں شہر دی پوڑی ہک برز وان٘گوں نظر آوݨ والی عمارت دے نیڑے ہے۔

گھر
ہِک بہوں کمریاں آلے گھر وچ جین٘دے وچ چُلھاݨہ اتے غسل خانہ وی ہئی، کئی مُہراں اتے ترکڑی دے وٹے ملے ہن، جتھوں ڄاپدے جو گھر دا مالک شئیت ہک سوداگر ہوسی۔  ہِک وݙے گھر توں سونے دے ہار، لاجورد، عقیق، چھوٹے ترکڑی وٹے اتے سونے دیاں لکیراں والی کسوٹی وان٘گوں پتھر ملیا، جین٘دے توں پتہ لڳدے جو گھر ہک سنارے دا ہوسی۔ بناولی وچ کئی گھراں وچ بھاء دیاں قربان گاہواں دے ثبوت مِلے ہن، جیڑھییاں رسومات دے مقصد کیتے وی استعمال تھین٘دیاں ہن۔

لبھݨ والیاں لبھتاں
ان٘گریزی اکھر ایس دی شکل دے مرتبان، کُنیاں، اوون، تنور، مٹی دے رن٘گیل برتن وغیرہ۔ رن٘گیل مور، پیپل دے پتے، درخت، ہرݨ، تارہ، مچھی، پھل، آپس وچ مِلݨ والے دائرے، چیکر بورڈ دے نمونے، ماکھی دے مانے دے نمونے شامل ہن۔ گین٘ڈے، جن٘گلی ٻکری، آئی بیکس، یک سن٘گی جانور، شیر دیاں بھان٘داں ݙین٘دے زناور دیاں تصویراں والیاں ہڑپائی مُہراں، سونا، پیتل، جَس دے ٹکڑے، سونے دے ہار، پتل، لاجورد، سپیاں دیاں چوڑیاں وغیرہ۔ مِلݨ والے مٹی دے برتن اپݨی نفاست دے لحاظ نال ہڑپائی مٹی دے برتناں نال رلدے ملدے ہن اتے مٹی دے برتناں دی بݨترکالی بن٘گن دے برتناں دی بݨتر نال ٻہوں ملدی جلدی ہے۔ 

اہمیت
1987-88 دے دوران ݙو اہم لبھتاں وچوں
ہِک گہر خاکی رنگ دا مٹی دا برتن ہے جین٘دے تے ݙو بُقرانی نقش بݨے ہوئے ہن، جیڑھا کوٹ ݙیجی، کالی بن٘گن وغیرہ توں مِلݨ والے ہڑپہ توں پہلے دے برتناں تے بݨے ہوئے زناوراں دے سراں نال ملدا جُلدا ہے۔
ݙوجھا، ہک کچی مٹی دا مجسمہ ہے جین٘دے پچھوں اتے گردن دے ہِک پاسے ترچھے کٹ لڳے ہوئے ہن، ایں طراں ایہ گھوڑے دیاں بھان٘داں ݙین٘دا ہے، کیوں جو پچھلا حصہ کاٹھی اتے گردن والا حصہ گردن دیاں جاداں وان٘گوں لڳدا ہے۔
ٻیاں لبھتاں وچ ہاتھی ݙن٘د دی کن٘گھی، مٹی دا ہک دوٻا جین٘دے اُتے کݙاھ اُکریا ہویا ہے، مرد تے زنانی ݙوہیں دیاں انسانی مورتیاں، کچھوں دی سیپی وغیرہ شامل ہن۔ سونے چان٘دی دیاں کئی چیزاں وی ملئین۔

زوال
بناولی اتے کالی بن٘گن وچ شہری زن٘دگی دا زوال اچݨ چیت تھین٘دا نظر آن٘دا ہے۔ 

ٻئے ݙکھالے
بناولی وچ پہلے سلھاں کالی بن٘گن دے 3:2:1 دے تناسب نال ہون٘دیاں ہَن، پر بعد دیاں سلھاں 4:2:1 دے تناسب نال بݨیاں ہن۔ ہک ترکڑی دا وٹہ ملیا ہے جیہڑا 87.855 گرام دا ہئی، تقریباً 100 گُݨا 0.857 گرام (ہڑپہ وچ ہِک زیادہ عام وٹہ) ہئی۔ ایں ٹھیڑھ دے چودھاروں دیوار شئیت سرسوتی دریا دے لوڑھ دا مقابلہ کرݨ کیتے بݨائی ڳئی ہئی، اتے دیوار پاݨی دے نقصان دی وجہ نال ڈھہہ ڳئی ہوسی۔ سمن٘دری سپیاں بناولی دے نال نال ہڑپہ، کالی بن٘گن وچ وی ملئین، جیڑھے سمن٘در دے کنارے توں ٻہوں دور ہن، اتے ایں طراں دیاں لبھتاں سن٘دھ وادی دے موہری دور وچ علاقیاں دے وچکار آپسی وپار کوں ظاہر کرین٘دیاں ہن۔ مُہراں صرف تلویں شہر وچ ملیاں ہن، اتے کئی چھوٹے پتھر دے وزن وٹے اتے مٹی دا ہل وی ملیا ہئی۔ ایں ٹھیڑھ تے تریمتیں دیاں مورتیاں وݙی تعداد وچ ملیاں ہن جیویں جو موئنجودڑو، ہڑپہ وچ وی ملیاں ہن۔ سونے دیاں لکیراں والی ہِک کسوٹی وی ملی ہے، جیڑی شئیت سونے کوں جان٘چݨ کیتے استعمال تھین٘دی ہوسی۔