سنڳ

وستی ہوندے ہاسے تاں  ہک ٻے دے ناں گھٹ تے سنگ زیادہ سݙیندے ہاسے ،جیویں  چاچا، ماماں ، مُلیر، مسات ،سوتر ہیں  سنگ سارے سنگ یاد کھڑن ، شہریں  کوں  سنگیں  دی سُنڄاݨ گھٹ ء ِ ۔

پیو دے پیو کوں  ݙاݙا آکھدن ، پر ݙاݙ ا ، جھرݙاݙا ، کھڑ ݙاݙا ،ایہے سنڳ ،ݙاݙا ݙاݙی ، نانا نانی دے وی ہِن،پیو دا بھرا چاچا ، ماء دا بھرا ماماں  ، مامے دی ذال کوں  مامی ، ماء دی بھیݨ کوں  ماسی ، ماسی دے پئے کوں  ماسڑ ، پیئو دی بھیݨ بُواتے اوندے گھر آلا پھپھڑ، چاچے دا پُتر سوتر ، بوا دا پُتر پھپھیر ، مامے دا پُتر مُلیر ، تے ماسی دا پُتر مسات۔ اے وی ݙسی ونڄاں  جو سرائیکی ایجھی وݙی زبان اے جو ہر سنڳ دا پتہ لڳ ویندے ۔ جݙاں  جو انگریز ، اُردو ءِچ اے خوبی کائنی ، انگریزی اِچ ملیر ، مسات ، سوتر کوں  صرف کزن آکھدن۔بھرا دے پُتر کوں  بھتریجا ، بھیݨ دے پُتر کوں  بھنڑیجا ، بھرا دی دھی کوں  بھتریجی ، بھیݨ دی دھی کوں  بھنڑیجی ، بھیݨ دا پئے بھݨویا ، پُتر دا پُترپوترا ، پُتر دی دھی پوتری ، دھی دا پُتر ݙوہترا ، دھی دی دھی ݙوہتری ، ذال دے پئے دی ماء تے اوندی ذال دی ماء سس،ذال دے پئے دا پیو تے اوندی ذال دا پیو سوہرا،پئے دی ذال دا بھرا سالا، پئے دی ذال دی بھیݨ سالی ، دھی دا پئے ڄوانترا ، سوہرے دے گھر رہݨ آلا گھرڄوائی ، عورت دے پئے دا بھرا ݙیر، عورت دے پئے دی ذال ݙیراݨی ، پُتر دی ذال نونہہ ، عورت دے پئے دی بھیݨ نناݨ ، بھرا دی ذال بھڄائی ،سکے بھیݨیں  دے اَنج اَنج پئے آپت ءِچ سانڈھو سݙیندن۔ عورت دی پہلے گھر آلی اولاد کوں  سکتر سݙیندے تے سکتر دے ݙوجھے پیئو کو پتندر اَکھیندن۔ ہک شخص دیاں  ݙو ذالیں  پہاجاں  سݙیندن۔عورت دے پہلے ٻال کوں  پلیٹھی دا تے چھیکڑی کوں  پیٹ گھروڑی دا اَکھیندن ۔پرنی ہوئی عورت دا پیئو تے پیئو دے سکے پیکے اَکھویندن ۔ ہکو جیݙے بندے ہووِن تاں  ہُناں  کوں  سینگے اَکھیندن ۔ منگݨی تھی ونڄے تاں  او ہک ٻے دی منگ تے منگیتر سݙیندن ۔ ہمسائے کوں  ہمسایہ تے پڑیچہ وی اَکھیندن ۔ ہک سکی ماء ہوندی ہے ،ابا ٻی شادی کرے تاں  او مترائی ماء ہوندی ہے ۔ مر داپݨے یار کوں  سنگتی تے عورت اپݨی دوست کوں  سنگتاݨی تے سہیلی اکھیندی ء ِ ، یار ہک ٻے دے ٻیلی وی سݙیندن تے ٻانہہ ٻیلی وی ۔ میانوالی ءِچ یار کوں  شناں  وی اَکھیندن۔ منگیتر کوں  وَر وی سݙیا ویندے ۔

اساݙے زمانے کوں  زیادہ عرصہ نی گذریا ،صدییں  دی ڳال وی کائنی ، اَدھ صدی دا قصہ ہوسے اُوں  ویلے زبان ڈھیر خالص ہئی ،وقت گذرݨ دے نال نال زبان وچ ٻے لوظ شامل تھیندے ویندن، ہُݨ کہیں  ڈبل ایم اے کنوں  پچُھو جو نِماݨے دا کیا مطلب اے او نی ݙسیندا،اسیݙے کنیں  ء ِچ جیہڑے لوظ پمدے ہن تاں  اُوندے معنے دا وی پتہ لڳ ویندا ہا جیویں  جو جیرھا کم نہ کرے اونکوں  نکما اَکھیندن ، جینکوں  کہیں  شئے دا ݙا نہ اَمدا ہووے اونکوں  نکارہ اَکھیندن ، اَݨ پھر کوں بے پھروی اَکھیندن ۔ بے آس کوں  بے آسا تے نمراسا اَکھیا ویندے ،صاف ستھرے کوں  نرمل آکھدن ،چھوٹے قد آلے کوں  ٻڈا تے وݙے قد آلے کوں  لمبو آکھدن ،جیندا گھر نہ ہووے اونکوں  بے تِڑا اَکھیندن،جن کھݙاوݨ آلے کوں  بھوپا اَکھیندن ،تے ثالث کوں  تریاکل اَکھیندن ، نکے اَکھیں  آلے کوں  چُندھا ، جیندیاں  ٻلی وانگ اَکھیں  ہوون اونکوں  جھریا اَکھدن ۔جیرھا پسند نہ ہووے اونکوں  اَݨ بھانوݨاں  اَکھیندن ، نہ ڄاݨݨ آلے کوں  اَݨ سونہاں ، جوان کوں  ڳبھرو ،بزرگ کوں  ٻڈھڑا ، بے مُراد کوں  چندرا ، بے گھر کوں  پکھی واس، کھِل ہس کوں  ٻٹ کڑاک،گھٹ اَلاوݨ آلے کوں  چُپ غڑپ، پلوتے ݙیوݨ آلے کوں  کال واتیا، نازک کوں  ملوک، گھاٹیساوے کوں  ساوا کچوچ ،گھاٹے کالے کوں  کالا کٹھ،گھاٹے رَتے کوں  رَتا لال اَکھیندن۔سرائیکی  اچ پتنگ کوں  نعڑ اکھیندن۔مقامی قصیں  ء ِچ سسی پُنوں ، راول سمی، ہیر رانجھا، مرزا صاحباں ،مراد تے سیتی، سوہݨی مہینوال پنجاب دا قصہ ہے۔مومل میندرا تے عمر ماروی سندھ دے قصے ہن ۔ہانی تے شاہ مرید ، مست توکلی تے سمو ں  بلوچستان دے قصے ہن۔سرائیکی مہینیں  دے ناں  چیتر، وِساکھ، ہاڑ، ساوݨ، بدرا، اَسوں ، کتی ، منگھر، پوہ، ماگھ تے پھگݨ۔ سرائیکی مہینیں  ء ِچ چیتر پہلاتے پھڳݨ چھیکڑی مہینہ ہوندے۔چیتر بہار رُت دامہینہ ہے تے پھڳݨ ء ِچ پالا نکھڑدا پیا ہوندے تے سرائیکی ء ِچ اکھیندے سے پھڳݨ تے کندھی لڳݨ۔

 حوالہ 
کتاب: مُہاڳ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان