’’گھاݨی وات‘‘ بندہ ہے

’’گھاݨی وات‘‘ بندہ ہے تے ٹُردا پے ۔ اکھیں تے کھوپے ہِن ، سفر ہے تھیندا پے پر مُکدا نئیں ۔ منزل ہے مِلدی نئیں ۔ بندہ عذاب کوں پر مُکدا نئیں ۔ عذاب ہِن ودھدے پئن ، کُھٹدے نئیں ۔ سکون ہوندا ہئی ، مُک ڳئے ، مِلدا نئیں ۔ ایں سکون دی تلاش تہاکوں ’’گھاݨی وات‘‘ اِچ مِلسی ۔ کیجھا سکون۔؟ پُر سکون دیہی زندگی ہِک خابویں جاء جو اَکھ کُھلݨ تے شہر دے عذاب وات آ ڳئی ہے۔ سرمایہ دارانہ نظام نے ہُݨ دیہاتیں کوں وی شہر بݨا ݙتے ۔ ایں دور وچ گیجٹس شہراں تئیں محدود نئیں رہ ڳئے ۔ بھل اوہ دیہی زندگی دا حصہ بݨ ڳن ۔ کسان ہووے یا مزدور اونکوں اپݨی کرت دی اُجرت پوری نئیں مِلدی ۔ مُلخ دا نظام ہے جو غریب کوں غریب کریندا ویندے ۔ ادارے ہِن ٻس برائے ناں ۔ ڈاکٹر مسیحا نئیں قصائی ۔ سماجی گراوٹ اُتھاں پُجٖ چکی ہے جو غریب ہی غریب کوں لُٹی پے ۔ ٻس جیندا داء نی لڳدا ، اوہ حاجی !۔ ایں گھاݨی دا شکار ہے بس پرولتاریہ ۔ اِنہیں موضوعات دی پڑھت گھاݨی وات وِچ جاء جاء نظر آندی اے۔

افسانہ اَݨ سونہاں نمبر سادہ لوح لوکیں دی کہاݨی ہے ۔ شک ہِک اینجھی بیماری ہے ، جیڑھی جُھڳے اُجٖاڑ ݙیندی اے ۔ میاں بیوی دا رشتہ خالصتاً اعتماد ، سانجھ اَتے سلوک تے استوار ہوندے ۔ ایندے وِچ تھولا جیہاں وی شک ایں رشتے کوں گُھݨ وانگوں چَٹ ویندے ۔ گھاݨی وات دا پہلا افسانہ ہی تریمتیں دا ݙکھ ہے ۔ جیڑھا جو اَڄ وی معاشرہ دا ٻہوں وݙا المیہ ہے ۔ ایں افسانہ اَݨ سونہاں نمبر وِچ نہ صرف شوہر بلکہ کتھائیں اوندے پیکے وی ذمہ دار ہِن۔ جیڑھے دھی کوں پرایا دھن سمجھدے ہِن۔

ٻہوں رانجھݨ رانجھݨ نام ہُلیا

اَڄ ہیر وی ساݙی دھی دا ناں

افسانہ ’’بے وسی دا کشکول‘‘ لوک فنکاریں دا مرثیہ ہے ۔ افسانہ نگار نے دیہی علاقے وِچ لڳݨ آلے میلیاں ٹھیلیاں دے حوالے نال اِنہاں لوک فنکاریں دی گزران بارے کہاݨی کوں اڳونہاں کیتے ۔ اَتے سرکاری سرپرستی نہ ہووݨ تے ایہ لوک کیویں در بدر تھی ویندن۔ ریاست اگر ماں دا درجہ رکھدی اے تاں اِنہاں فنکاریں نال ظلم کیویں تھیندے ۔ ڈیجیٹلائزیشن توں پہلے تفریحات دا ذریعہ میلے ٹھیلے ہوندے ہَن ۔ بندہ کلہیپ دا شکار نہ ہوندا ہا ۔ وَل دہشت گردی نے ایں ثقافت کوں متاثر کیتا تے ڈیجیٹلائزیشن دا دور شروع تھیا ۔ افسانہ دا موضوع جتھاں لوک فنکاریں دی گزراݨ بارے ݙسیندے۔ اوندے نال نال ثقافتیں دا دہشتگردی نال متاثر تھیوݨ وی نشابر کریندے۔

افسانہ من بھاوݨاں خواب بچپن دی یادیں وِچ گم ہے ۔ پُرسکون زندگی نشابر ہے ۔ لوک کھیݙاں دے ٻول ، ماسٹراں دی پڑھائی دے طریقے ، پہاڑے یاد کرݨ دے ٻول تے ٻالیں دی گھر وِچ تربیت دا لوک اہتمام ’’قصہ‘‘ ایں افسانہ اِچ نشابر ہِن۔ افسانہ نگار بندے دے ڈیجیٹلائزیشن دے شکار تھیوݨ دے نال ݙکھی اے ۔ اونکوں احساس ہے جو ایں سرمایہ دارانہ ڈیجیٹلائزیشن نے جتھاں بندے کوں معاشی طور تے کمزور کیتے ۔ اُتھائیں اوں بندے دا کلہیپ ودھا کے اونکوں نفسیاتی بیماریاں دا شکار کیتے۔ گزریل ویلھے اِچ بندہ بندے دا سونہاں ہئی ۔ میل ملاقات عام ہئی ، اے ملاقاتاں بندے دا کتھارسس ہَن ۔ ٻٹ کڑاک دیاں محفلاں تھیندیاں ہَن ۔ جو کتھائیں ہُݨ کھسیج ڳئی اے۔ایں سماجی المیہ دا شکار ٻال وی تھئے ۔ سکول دا نظام اوپرا ، ٻولی اوپری جئیں ٻال دی شخصیت کوں متاثر کیتے۔

افسانہ ’’اَݨ سونہاں نمبر‘‘ آلی کار افسانہ ’’نویں کپڑیاں وچ سوڳ‘‘ ، تریمتائی‘‘ نشابر کریندے ۔ مرد کینویں اپݨی عزت تے جھوٹی اَنا دی بھینٹ اپݨی دھی ، بھیݨ کوں چڑھا ݙیندے۔ اُستاد نذیر فیض مگی دی نظم ’’کاروکاری‘‘ ایں افسانے کوں پڑھ کے یاد آندی ہے ۔ جیندے وِچ نذیر فیض مگی ساݙی معاشرت دے اذیت ناک پہلو کوں چھیڑے ۔ اینویں ہی تریمت کوں گِھن کے مشتاق احمد دے افسانیاں وِچ تریمت دے جذبات اَتے مرداویں ظلم نشابر ہِن۔

افسانہ ’’منگ لدھا‘‘ افسانہ نگار وچ اعلیٰ ظرفی دی مثال پیش کریندے ۔ جیندے وِچ افسانہ نگار اُتلے طبقے دے بندے دی بجائے عام طبقے دے بندے کوں اپݨے افسانے دا ہیرو بݨائے ۔ ’’منگ لدھا‘‘ خالصتاً وسیبی کردار ہے ۔ ایجھے کردار وسیبی وسوں وِچ نظردِن ، جیڑھے جو اپݨی سرائیکی جُھمر نال عشق کریندن ۔ جُھمر اُنہاں دی لُوں لُوں اِچ ڳندھی ہوئی اے ۔ اپݨی زمین نال جُڑت دی وجہ توں نشابر ہوندِن۔

افسانہ ’’وٹہ سٹہ‘‘ اِچ افسانہ نگار اپݨے معاشرے دی بُتھی رسماں کوں موضوع بݨیندے ۔ وٹہ سٹہ دی شادی اکثر ہی لڑائی تے جھیڑے دا باعث بݨدی اے ۔ ہک اُجٖڑا گھر نال وسدے ٻئے گھر کوں اپݨے نال گِھن ٻڈدے۔

’’گھاݨی وات‘‘ دا ستواں افسانہ ’’سرکاراں رنگ لایا‘‘ وِچ ہِک غریب گھر دی گزراݨ نشابر ہے ۔ ایں افسانے دی اہم ڳالھ اپݨی غربت دے باوجود دھی کوں تعلیم نال آراستہ کرݨ ہے ۔ بُکھ تس دے باوجود ایں غریب گھراپݨی دھی دے مستقبل دے روشن خواب ݙٹھن تے اپݨی ساری دھن دولت اوندے توں وتا ݙتی اے ۔ جتھاں مہر مشتاق دے افسانیاں وِچ عورت نال ظلم کوں نشابر کیتا ڳئے ۔ اُتھائیں عورت کیتے قربانیاں دا ذکر نال نال چلدا پئے۔

’’اَت خدا نال ویر ہوندے‘‘ ایں مجموعے دا اَٹھواں افسانہ اے ۔ ایہ وی ہِک اہم مسئلے کوں نشابر کریندے ۔ اَت خدا نال ویر ہوندے ہِک چلاک ،چلتر تے مکار عورت دی کہاݨی ہے ۔ جیڑھی جو اپݨی مکاری نال سادہ لوکیں کوں لُٹ گھندی ہے ۔ خدا دی لاٹھی بے آواز ہے جݙاں پوندی ہے تاں مت آ ویندی ہے۔

ایں کتاب دا ناواں افسانہ ’’گھاݨی وات‘‘ مہر مشتاق دا شاہکار افسانہ ہے ۔ جیندے وِچ افسانہ نگار جبر و ظلم تے استحصال دے خلاف ہِک نویں اَتے ترقی پسندانہ سوچ نال لڑائی لڑدے ۔ ڈاکٹر مسیحا ہوندن!!! کیا ایجھے ڈاکٹر مُلخ عظیم اِچ موجود ہِن ؟ افسانہ گھاݨی وات ایں مُلخ دے نظام وِچ پسدیں ہوئیں غریب بندے دی حیاتی دا پندھ اے۔

پرولتاری ، بوروژوا دی اے جنگ ازلیں تُوں جاری ہے تے جاری رہسی ۔ کتنے ہی انقلاب مختلف مُلخیں وِچ رونما تھئے مگر غریب دی حالت زار ایویں دی ایویں ہے ۔ ’’گھاݨی وات ‘‘اِچ غریب نال تھیوݨ آلے ظلم نشابر ہِن ۔ غریب اگر کہیں مسئلے دا شکار تھی ونجٖے تاں اُتلا طبقے دے نال نال خود اوندے طبقے دے لوک وی لُٹیندن ۔ افسانے دا کردار گلزار جݙاں ہسپتال پُجٖدے تاں وار ڈبوائے اوندا استحصال شروع کر ݙیندے ۔ گلزار دے مرݨ دے بعد وی مسیحا اپݨی جیب بھرݨ کیتے اوندا علاج جاری رکھیندے ۔ اے غیر انسانی رویہ معاشرے دے منہ اُتے تھپڑ اے ۔ افسانہ نگار اپݨی تخلیق نال سماج کوں سوچݨ تے مجبور کریندے۔

ایں کتاب دا ݙاہواں افسانہ ’’پنݨ دی چس بُری اے‘‘ پپو فقیر دی کہاݨی اُوندے ضمیر دا افسانہ اے ۔ آہدن ’’عادت سِر نال ویندی اے‘‘ ۔ پپو پِنݨ چھوڑ کراہیں حق حلال دی روٹی کماوݨ چاہندے ۔ اوہ ہُنر ہتھیکا کر تے ایں مقصد اِچ کامیاب رہندے ۔ اپݨی کمائی نال خاندان دا پیٹ پلیندے ۔ اوندی شادی اوندے اپݨے پِنݨ آلے خاندان نال تھیندی اے ۔ کجھ چِر بعد اُوندی ذال رُس پوندی ہے جو پِن کھویسیں تاں جُھڳا وَس پوسی ۔ پپو خود کماوݨ کوں ترجیح ݙیندے تے ذال کوں چھوڑ ݙیندے۔(الکاسبُ حبیب اللہ)

’’لاہی چاڑھی دا پندھ‘‘ایں کتاب دا یارہواں افسانہ ہے ۔ افسانہ سِدھی سادھی تے چسولی زبان وِچ ہے ۔ ’’لاہی چاڑھی دا پندھ‘‘حیاتی دا پندھ ہے جیندے وِچ حق ہمسائے اَتے اپݨے شریک لوکیں دے حسد کوں نشابر کیتا ڳئے ۔ محنت دا صلہ خدا ݙیندے ۔ غلام مصطفیٰ پیئو دی پڳ دی لاج رکھیندے ۔ اوہ محنت تے ماء دی دُعاواں نال کامیاب راہندے ۔ افسانہ اپݨی زمین نال جُڑت دے مضبوط رشتے کوں نشابر کریندے۔

’’مُکدی چس رَس‘‘ ایں کتاب دا ٻارہواں افسانہ ہے ۔ افسانہ نگار ایں افسانے اِچ دیہی تے شہری زندگی دیہات دی پُر سکون اَتے شہر دی تیز رفتار واہند دا منظر نامہ پیش کریندے ۔ سرائیکی وسوں دا بندہ دیہات اِچ سکون لبھدے ۔ ویلا اڳونہاں ٹُر ڳئے ہُݨ دیہات وی شہر جٖاپدن ۔ دیہات اِچ پکھی پرندے اپݨا مُہاڑ موڑ ڳئین ۔دیہات دے سارے مناظر ، سوہݨپ تے روݨقاں مُکدیاں ویندن ۔ دیہات دا ذکر ہِک خابویں جاہ جٖاپدے۔ اے خواب ہی رہ ویسی جو تبدیلیاں تیزی نال رونما تھیندیاں پئین۔

کرونا وائرس ایں کتاب دا تیرھواںافسانہ ہے ۔ وہم ایجھی بیماری ہے جیندا علاج کائنی ۔ مُرشد فیصل عباس ہاشمی اکثر آہدِن ! ’’وہمی دی کُنی ہمیش سڑدی اے‘‘ ۔ کرونا کیا ہے؟ کیوں ہے؟ کیویں ہے؟ کتھاں جٖمیے؟؟ کتھاں راہندے؟ کتھاں آندے؟ کِتھاں ویندے؟ ۔ ہے وی کیا کوئنی ؟۔

اِنہاں ڳالھیں دی ڳول تھیندی پئی اے تے تھیندی راہسی ۔ ایں نامراد وائرس فی الحال دنیا تے خاص کر غریبیں کوں عذاب اِچ پاتے۔ افسانہ جتھاں وائرس بارے وضاحت کریندے اُتھائیں چسولے انداز نال اپݨا پندھ کریندا ختم تھیندے ۔ ہِک نِکی جئی غلطی کیویں بندے کوں عذاب اِچ مبتلا کر سڳدی اے ایندا ادراک تھیندے۔

’’چم دا سِکہ‘‘ ایں کتاب دا چوݙہواں افسانہ اے ۔ ایں افسانے اِچ ملک رحیم بخش تے جنت دے کردار اوپرے کائنی ۔ ایجھی کہاݨیاں وسیب اِچ موجود ہِن ۔ افسانہ نگار خوبصورتی نال اِنہیں کرداریں دے ذریعے جاگیرداریں دی ہوس کوں نشابر کیتے ۔ افسانہ نگار جتھاں عورت تے ظلم دی ڳالھ کریندے اُتھائیں ایں افسانہ اِچ عورت دی بیوفائی دا اظہار وی ہے ۔ کیویں عورت دی بیوفائی مرد کوں کھوکھلا کریندی ہے ؟۔ حُسن ہمیش نی راہندا، نہ جوانی ،رشتے ناطے ساتھ نبھیندن۔

’’ایوارڈ‘‘ایں کتاب دا پندھرواں افسانہ ہے ۔ افسانہ پڑھ کے 2012-2014ء دی کلاس پوری یاد آئی ۔ افسانے دے ترائے کردار میݙے سُنجٖاپو ہِن ۔ زاہد دا تعلق ٻیٹ نال ہئی تے اوہ دریا آلی کار گم تھی ڳیا ۔ افسانہ نگار ایں افسانے وِچ ادبی دنیا دے ہِک معاملے کوں اُجاگر کیتے ۔ جو ہر زبان دی اپݨی ہِک خوبصورتی تے مِٹھاس ہوندی اے ۔ ایویں اِی ݙوجھی زباناں دی طرح سرائیکی زبان دی اپݨی خوبصورتی تے مِٹھاس اے ۔ ایں دھرتی تے کئی مہان شاعر ہِن تے کئی گمنامی دی زندگی گزار ڳئے ۔ اے شاعر وی مُلخ دا فخر ہِن ۔ مقامی شاعراں دی حوصلہ افزائی کرݨا وی ریاست دی ذمہ داری ہے ۔ لیکن اے ہک ٻہوں وݙا المیہ ہے جو مقامی شاعراں نال سیاسی دکانداری کیتی ویندی اے ۔ مہر مشتاق اپݨے افسانے اِچ اینجھے مہان تے گمنام شاعراں دی غربت ، دھرتی نال جُڑت کوں واضح کیتے ۔ وݙے شاعر دی جُڑت اپݨی بھوئیں نال ہوندی اے ۔ اوہ اپݨی وسوں دی تݙ تے شاعری کریندے ۔ اوہ لوکیں دے مسائل دی ڳالھ کریندے ۔ اوہ سرکار دا ٻدھل نئیں ہوندا ۔ اونکوں سرکاری ایوارڈ بھانویں نہ وی مِلے تاں اونکوں ایندی پرواہ نئیں ہوندی ۔ اینجھے شاعر دا ایوارڈ اوندے معاشرے دے لوکیں دی حوصلہ افزائی ہوندی اے۔

’’تتیاں چھانواںدا سیک‘‘ ایں کتاب دا سولہواں تے آخری افسانہ اے ۔ ’’تتیاں چھانواں دا سیک‘‘ وی چم دا سِکہ نال مِلدی جُلدی کہاݨی اے ۔ گھر تُرٹ پووے تاں اولاد رُل ویندی ہے ۔ ایں افسانے دا کردار غلام قادر وی اینویں ہی ماء دی پیئو نال بے وفائی دی بھینٹ چڑھ ویندے۔

المختصر مشتاق احمد جتھاں سماجی موضوعات تے قلم چاتے اُتھاں خواتین دے طبقہ دی نمائندگی کیتی ۔ ’’وٹہ سٹہ‘‘ ، اَݨ سونہاں نمبر، نویں کپڑیاں اِچ سوڳ ، تریمتائی طبقہ دے نمائندہ افسانہ ہن ۔ کجھ افسانیاں وِچ تانیثیت اَتے کجھ افسانیاں وِچ عورت کوں مکار تے بے وفا وی ݙکھایا ڳئے ۔ جو لکھاری اپݨے قوتِ مشاہدہ نال سماج وِچ محسوس کیتے اونکوں اونویں سوہݨے لفظیں اِچ بیان کیتے ۔ افسانہ نگار کہیں ہِک جنس دی طرفداری نئیں کریندا بَھل اوہ اپݨے کرداریں نال حقیقت کوں اڳونہاں کریندے۔

مشتاق احمد دا اندازِ بیان چسولا ہے ۔ جملیاں دی بݨت تے لوظیں دی چوݨ اعلیٰ ہے ۔ واقعات کوں اَکھاݨیں نال نشابر کریندے ۔ جاہ جاہ تے اَکھاݨیں دا استعمال عام اے ۔ افسانیاں دی پڑھت رواں ہے ۔ جملے چھوٹے تے بھانویں وݙے بحر رواں ہے ۔ واقعات ہک مِک ہِن وحدت دا تاثر مشتاق احمد دے افسانیاں دی خوبی اے ۔

سرائیکی نثر آلے پاسے نوجوان لکھاریاں دیاں کاوشاں خوش آئند ہِن ۔ اِنہاں کاوشاں اِچ ’’گھاݨی وات‘‘ قابل ستائش ہے ۔ دُعا ہے جو سرائیکی افسانوی ادب اِچ مشتاق احمد دا گھاݨی وات اپݨی جاہ بݨیسی۔

اختر بخاری     

صدر شعبہ سرائیکی      

گورنمنٹ کالج سول لائنز ملتان

 حوالہ 
کتاب: گھاݨی وات، مصنف: مہر مشتاق احمد ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2020ء