ریاض رحمانی دی شاعری

لکھت: ڈاکٹر نوازکاوش 

                       سرائیکی شاعری دے ݙوں دبستان ہن، ہک وچ لہجہ تے گھن گرج کوں ٻہوں دخل حاصل ہے۔ ݙوجھے دبستان دے تخلیق کار لفظاں، فنی باریکیاں تے فکری اساس دے ایریاں تے تعمیر کریندن، لفظاں دے زیر وبم نال شاعری کرݨ والے دراصل مشاعریاں دی روائیت کوں اڳوں ودھاوݨ والے شاعر ہن تے انہاں سرائیکی شاعری کوں ہک تشخص عطا کیتے پر اساں ݙیہدے ہیں جو ایجھی شاعری دی حیاتی گھٹ ہے۔ اگر ایں طبقہ فکر دے تخلیق کار ادب وچ زندہ ہن تاں اوندی وجہ انہاں دا منفرد مشاہدہ تے تجربہ ہے جیندی وجہ نال او شعری ادب وچ آپݨا انڄ مقام رکھیندن۔ فنی پختگی، تخیلاتی اپچ، خیالات دی ندرت تے نویں امیجز لفظاں وچ پیش کرݨ ہک مشکل تے عرق ریزی دا تقاضا کریندے، ادب وچ اینجھے لوگ امر تھیندن جنہاں سوچاں دے دھنک رنگ زاویئے تے اظہار دے انڄ رستے اختیار کیتے ہوون۔ 

                       موضوعات کوں شعر و اقالب عطا کرنا بظاہر تاں سوکھا کم ہے پر موضوعات نال انصاف کرݨ ٻہوں مشکل کم ہے۔ سئیں ریاضؔ رحمانی سرائیکی زبان دے ہک مہاندرے شاعر ہن، انہاں دی شاعری پُھلاں دے اوں گلدستے وانگوں ہے جیندا ہر رنگ مختلف جذباتی سطح دی نمائندگی کریندے تے ہر پُھل دی خشبو ہک نویں احساس دا در کُھلیندی ہے۔ ریاض رحمانی شاعری وچ روایت تے جدیدیت دے امتزاج نال ہک ایجھا دگ اختیار کیتے جیندے وچ انہاں دا اسلوب دلکش بݨ ڳے۔ اونویں دور دے تقاضے سامݨے رکھ تے وسیب دا منظر نامہ پیش کریندن۔ انہاں سماجی تے سیاسی اونچ نیچ کوں غور نال ݙٹھے تے وسیب دی اکھ وانگوں ہر منظر کو شعر وچ محفوظ کر گھدے۔ شروع حیاتی وچ چونکہ رحمانی سئیں شعلہ بیان مقرر، بہترین واعظ تے بلند پایہ خطیب رہے ہن لہٰذا انہاں کوں لفظاں دے صحیح استعمال دا بخوبی علم ہے او لفظاں دی صوتیات، زیر و بم تے جملیاں دی ترتیب نال ہک ایجھاخیال سݨݨ والے دے سامݨے پیش کریندن جو انہاں دا سحر سر چڑھ تے ٻولیندے۔ ٻہوں گھٹ سرائیکی شاعراں کول ایہ فنی قدرت ملدی جیندی وچ او لفظاں تے انہاں دے مفہوم کوں ایں طرح اظہار دا وسیلہ بݨیندن جو ہک ہک لفظ قلب و نظر وچ جا بݨا گھندے۔ 

                       ریاضؔ رحمانی دا ایہ شعری مجموعہ موضوعات دی او چنگیر ہے جیندے وچ ہر رنگ نویں احساسات دی ترجمانی کریندے۔ نعت آکھݨ مشکل کم اے ایں ڳالھوں جو جݙاں تک شاعر دلی وابستگی، والہانہ پن تے جذب مستی ذاتی کیفیات کوں واضح نہ کرے شعراں وچ مٹھاس پیدا نی تھیندی، سئیں ریاض رحمانی نعت وچ عقیدت دیاں انتہائی منزلاں کوں اظہار دا چولا پوائے تے انہاں دی نعت دا ہک ہک شعر دلی محبت و عقیدت دا شاہکار ݙسدے، 

؎ لفظ ڳنڈھ ڳنڈھ تے ودا سیندا ہاں تیݙا پیراہن 

کتھ میݙیاں سوچاںدا میچا کتھ تیݙا نوری بدن 

                       حیاتی دے اوکھے سفر وچ سماجی احساس کوں الاوݨ دا ہنر عطا کرݨ ہر کہیں دے وس دی ڳالھ نی، اساݙے اردگرد نا انصافی، ناہمواری تے بے اصولی دی کھنڈی ہوئی مٹی پیراں کوں لہو لہو کر ݙیندی ہے۔ پر اساں لہو رنگ رستیاں تے کھنڈے ہوئے ݙر کوں محسوس تاں کریندے ہیں اوکوں بے نقاب نی کریندے۔ ریاضؔ رحمانی آپݨے عہد دا او فنکار ہے جئیں ترقی پسندی دے اوکھے پندھ، کشالے تے کشٹ کٹ تے سرائیکی شاعری وچ نویں امیجز اُبھارن۔ 

چورا ہے وچ سُولی تے ایہہ لاش خبر ہئی کیندی اے

کمی تھی تے ایں ڳالھے برمیچا اے سردار دے نال 

                       غزل لطیف تے نرم و نازک جذبیاں دا بے مثل اظہار ہے ایندے وچ سراپا نگاری، حسن دی تعریف تے محبوب کوں نویں زاویئے نال پیش کر تے شاعر دراصل آپݨے جذبے لفظاں نال ایں جوڑیندے جو شاعری حقیقت دا رنگ اختیار کر کے اظہار کوں سوہݨا بݨا ݙیندی ہے۔

؎ جسم تیݙے کوں رنڳیئے رب نے پھل غلاب دی رنگݨ وچ 

چوݙویں دے چن وانڳیں چہرہ لیکیا ہس پرکار دے نال 

                       خود اعتمادی انہاں دے فن کوں اڄ دے دور وچ ہک نواں آہنگ عطا کر ݙتے تے انہاںکوں ایں ڳالھ دا احساس ہے۔ جو جیڑھا اسلوب انہاں غزل وچ اختیار کیتے او انہاں دی شناخت ہے ویسے وی اساں ݙیہدے ہیں جو سرائیکی غزل آپݨے سفر وچ حالی او جا نی بݨائی جیڑھی ہݨ تک ایندا تقاضا کریندی ہے۔ لیکن ریاض رحمانی نے غزل دے اسلوب وچ فکر و فن دے او ݙیوے ٻالن جیندی روشنی ہمیشہ قائم رہسی۔ 

اُکریندا پیا ہاں وقت دے پتھر تے لفظ لفظ 

اندھے وی پڑھ گھنسن میݙے اکھرٹٹول تے 

                       ہر شاعر مخصوص استعارے، علامتاں تے تشبیہات ترتیب ݙیندے ترکیباں وضع کریندے۔ ریاضؔ رحمانی وی کجھ استعارے خاص مفاہم سامݨے رکھ تے پیش کیتن۔ 

                       مثلاً ریت دا استعارا انہاں دے فکری کینوس دی وسعت دا خوبصورت اظہار ہے۔ 

ریت دی کندھ ہے سڄݨ تیݙی وفا دی اُمید 

ڈھاندی ویندی اے مگر وَل دی اساری ویندوں 

                       کتھائیں کتھائیں او ویلے کنوں شاکی نظر آندن پر مایوسی کوں نال نی آوݨ ݙیندے، بلکہ رجائیت دے نویں در کھلیندے نظر آندن۔ مثلاً 

عشق اوں شخص دا پاݨی وی مندھاݨی ہے ریاضؔ 

رڑکی ویندوں تے نتارے وی نتاری ویندوں 

                       اڄ دے دور دا فن کار حقیقت شناس تے سچائی دا علمبردار ہے او کتھائیں وی کوڑی ریا کاری نال سمجھوتہ نی کریندا بلکہ منافقت دے چہرے توں نقاب لہا تے سچ کوں ظاہر کریندے بھانویں ایندے واسطے اوکوں کتنا زخمی ہی کیوں نہ تھیوݨا پووے۔

؎ بے عقلو کجھ ہولے ٻولو شودے سئیں سُتے ہن 

کچی نندروں ناں پٹو قانون دے پہریداراں کوں 

                       رشتے ناطے ہک ایجھی سچائی ہن جنہاں کنوں انکار ممکن کینی پر انہاں وچ کھوٹ تے ریاکاری دے زہر گھول ݙتے ونڄن تاں رشتے ایجھے درد دا احساس بݨ ویندن جیندا مداوا کئینی۔ 

؎ وقت ہا جو دوستیں دے باجھ دل لڳدا نہ ہا 

ہݨ تاں ݙر ویندا ہاں کہیں سنڳتی دا سایہ ݙیکھ تے  

؎ صورتاں عنوان ہن کردار دی تحریر دیاں 

میں دلاں دے حال پڑھ گھندا ہاں چہرہ ݙیکھ تے 

                       بے یقینی دے اندھارے چارے پاسے کھنڈ ونڄن تے پیار دی کرن، ݙکھ دے بدلاں وچ لک ونڄے تاں اَݨ ݙٹھے خوف ولیٹھ گھندن، ساہ متجھیج ویندن تے ہک ہک پل عذاباں دے ݙکھ، سوچاں دے درختاں کوں لوط وانگوں چمبڑ ویندن۔ 

؎ چمن دو وھدیاں تاں ہر پھل دا ہے جگر زخمی 

ڈہِن جے خون دے تریڑے تاں کیا غزل آکھاں 

                       ریاضؔ رحمانی مصور شاعر ہن، لفظاں دے برش نال ایجھیاں تصویراں بݨیندن جو ایویں لڳدے جو انہاں دا ہک ہک رنگ ٻولیندا کھڑے۔ آہدن: 

؎ ریاضؔ ایں دور وچ فن دے تقدس دا ہاں قائل میں 

کݙاہیں جھکساں نہ بھانویں سامݨے کوئی تاجور ہووے 

                       سرائیکی غزل کوں معیار تے فکری اساس نال مالا مال کرݨ وچ ریاضؔ رحمانی آپݨا ثانی نی رکھیندے، اڄ دے پروپیگنڈے تے لابی دے دور وچ سب کنوں الگ تھلگ تھی کراہیں فن دی خدمت کوں شعار بݨا تے کہیں صلے کنوں بے نیاز ریاضؔ رحمانی ایں سانگے غزل وچ زندہ رہسی جو اوں سرائیکی غزل دی ہک زبان ترتیب ݙتی ہے۔ او مخصوص تے فرسودہ خیالات دی بجائے نویں استعارے ترکیباں تے علامتاں نال آپݨا رستہ خود بݨیندے۔ غزل دے اشعار وچ موضوعات نال انصاف کرݨ مشکل کم ہے۔ لیکن ایں مشکل کم کوں سادہ تے پُر کشش اسلوب نال انہاں لفظاں تے سوچاں نال ایں طرح سڄائے جو ہک ہک لفظ خشبو بݨ تے دلاں وچ اثر کریندا محسوس تھیندے۔ اساں انہاں دیاں غزلاں پڑھ تے بجا طور تے آکھ سڳدے ہیں جو سرائیکی غزل کوں ریاضؔ رحمانی ہک وقار تے تمکنت عطا کر ݙتی ہے تے ایہا فنی ریاضت لفظاں دا انتخاب، تخیلاتی انفرادیت تے زبان دی ندرت انہاں کوں ممتاز کریندی ہے۔ 

 حوالہ 
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی) (ناشر: جھوک پبلشرز ملتان)