عہد ساز سرائیکی شاعر اقبال سوکڑی

عہد ساز سرائیکی شاعر اقبال سوکڑی 

 لکھت:  :فیضؔ بلوچ 

 ہک حقیقت:۔ 
ایہ ہک حقیقت ہے جو ہر وݙے شاعر دی پہچاݨ اوندی شاعری ہوندی ہے تے مقام دا تعین وی اوندی شاعری کریندی ہے۔ایں ڳال توں انکار قطا ًنئیں کیتا ونڄ سڳدا جو اڄوکے دور دے سرائیکی شعراء اچ سئیں اقبال سوکڑی دا مقام تے مرتبہ ٻہوں بلند ہے۔جیویں جو اوہ خود فرمیندن۔
                ع۔اساں کہیں سوچ دے روہ دی اُچّی چوٹی دے واسی ہیں 
 بے شک انہاں دے سوچاں دی پرواز اُچّے کنوں اُچّے پہاڑاں دیاں چوٹیاں وی سر کر ڳئی ہے۔ایہ کون ڄاݨدا ہا جو سنگھڑ دی خشک دھرتی تے ہک ایہو جھیاں پھُل کھلسی جیندی خوشبو تونسے توں ٻاہر نکل کے جڳ جہان کوں معطر کریسی۔

 اقبال سوکڑی دی شاعری دا آغاز:۔ 
خوش نصیب تے بختور ہے تونسے دی دھرتی جئیں اے خوشبودار پھُل اقبال سوکڑی جھئیں انقلابی شاعر دی صورت اچ پیدا کیتا‘جئیں 1955ء کنوں اپݨی شعری خوشبو ونڈاوݨ دا آغاز کیتا۔جیندا عرصہ مشق ِ سخن 61سالاں تے محیط ہے تے اے سفر ماشا اللہ اڄ وی جاری و ساری ہے۔اقبال سوکڑی کہیں ہک شخص دا ناں نہیں بلکہ ہک عہد دا ناں ہے‘ہک تحریک تے عہد ساز شخصیت دا ناں ہے۔اللہ تعالیٰ آپکوں زبر دست شعری قوت عطا فرمائی 
ہے‘تے اوہ اپݨی شعری آمد دے حوالے نال خود فرمیندن۔
                   ؎  خبر نئیں ذہن دی  دھرتی توں کتنے زلزلے گزرین 
                    نہ خینس آئی خیالیں کوں نہ تھئی ہے سوچ شل میݙی

 سوکڑی صاحب دی شاعری دیاں دھماں:۔ 
سئیں اقبال سوکڑی اپݨے ہم عصر شعراء اچوں سب توں زیادہ پڑھئے ونڄݨ آلے خوش نصیب شاعر ہن۔1960ء تے 70دے ݙہاکے وچ آپدی شاعری دیاں پورے سرائیکی وسیب اچ دھماں مچ ڳیاں ہن تے آپدیاں ابتدائی کتاباں ”ہنجوں دے ہار“ تے ”ݙکھ دی جنڄ“ ہتھو ہتھ وکݨ لڳیاں تے ہر پاسوں آپ کو ں مشاعریاں دے دعوت نامے آوݨ لڳے۔جݙاں جو اقبال سوکڑی دا ناں مشاعریاں دی سند بݨ ڳیا۔جئیں مشاعرے وچ آپ شامل نہ ہوون ہا تاں اوہ مشاعرہ ناکام سمجھا ویندا ہا۔ 

 سوکڑی صاحب دی مقبولیت دا ہک واقعہ:۔ 
آپدی مقبولیت دا ہک اکھیں ݙٹھا منظر یاد آندا پئے غالبا ً1975-76ء دی ڳال ہے جو دائرہ دین پناہ اچ ہک کل پاکستان مشاعرہ پیا تھیندا ہا جیندے وچ ڈاکٹر عاصی کرنالی تے خیال امروہوی جھئیں وݙے وݙے شعراء حضرات موجود ہن لیکن سوکڑی صاحب کہیں مجبوری امر مشاعرے وچ شامل نہ تھی سڳئے۔جݙاں جو مشاعرے وچ آپدے حاضر نہ ہووݨ دی کمی سامعین کوں ایویں محسوس تھیندی پئی ہئی جیویں کہیں جنڄ دا گھوٹ ڳل ڳیا ہووے۔پرہ باکھ ویلے مشاعرہ ختم تھیا تاں لوک مایوسی دے عالم وچ ہک ٻئے کوں آکھݨ لڳے یار!اڄ اقبال سوکڑی نہیں آیا مشاعرے دی چس نہیں آئی۔ 

 سئیں اقبال سوکڑی عوامی امنگاں دے شاعر:۔ 
سئیں اقبال سوکڑی عوامی امنگاں دے شاعر ہن تے سرائیکی ادب دا فخر تے ماݨ ہن تے آپدی شاعری ساݙا قیمتی سرمایہ ہے۔اتے شخصیت دے حوالے نال وی آپ ہک خوش اخلاق‘ ہنس مکھ‘ ملݨسار‘پیت پال‘وفا شعار تے یاریں دے یار ٻیلی ہن۔درویش صفت‘شیشہ دل اقبال سوکڑی کوں کہیں کنوں کوئی نفرت نہیں‘کہیں نال کوئی شکوہ‘ کوئی گلہ نہیں۔بھلے دا وی بھلا تے برے دا وی بھلا۔ایہا ای وجہ ہے جو لوگ آپکوں عزت تے احترام دی نگاہ نال ݙہدن۔
تصنیفات:۔
شاعری دے حوالے نال آپ ست کتاباں دے مصنف ہن تے ہک ݙوہڑہ جات دا مجموعہ انہاں توں علاوہ ہے۔آپ تمام مروّجہ اصناف اچ طبع آزمائی کر چکے ہن۔ 

 سوکڑی صاحب دی پہلی پہچاݨ ݙوہڑہ:۔ 
شاعری دا آغاز انہاں ݙوہڑے تو ں کیتا تے شروع اچ ای کمال درجے دے ݙوہڑے تخلیق کیتے بلکہ سب توں پہلے ݙوہڑہ ای انہاں دی پہچاݨ بݨیا۔ جݙاں جو غزل دے حوالے نال تاں بعد اچ انہاں کوں شہرت ملی۔نمونے دے طور تے آپ دا 
ہک ݙوہڑہ ملاحظہ تھیوے۔ 
            ؎کیا  ہیݨیں دی فریا د سݨن ٻس  ݙاڈھیں کول  ݙڈھپ تھیندے 
             سکھ ساڑ تے  آخر سرت  لدھم  ہر سوہݨاں قسمت کپ تھیندے 
             سہہ سول مسائیں جے ساہ گھنداں وت ظلم ٻیا کوئی زپ تھیندے 
             اقبال  امید  دا  سجھ  اکثرچیں کڈھدے روہ اچ خپ تھیندے

 سوکڑی صاحب دیاں یاد گار نظماں:۔ 
ݙوہڑے دے نال نال انہاں کافیاں‘قطعے تے بے شمار پابند نظماں وی تخلیق کیتیاں جنہاں اچ اپیل‘عشق‘سیاݨاں‘پنݨی‘مزدور‘پاڳل‘غریب‘سوچ دیاں لہراں‘سوال‘خبر لہندا نہیں کوئی‘قومی سالمیت‘ملاپ‘ایہ دنیاں دنیاں داریں دی‘قلم‘تے شاعر وغیرہ آپدیاں یاد گار نظماں ہن۔نظم قلم 
دا ہک بند ملاحظہ تھیوے۔
           ؎قلم  کاتب ِ  لوح ِ تقدیر وی  ہے      قلم  تیز  خنجر ہے  شمشیر وی ہے 
           قلم اپݨی عظمت دی تصویر وی ہے       قلم  برق  بر چھی  قلم  تیر وی ہے 
                           امن  دا  پیمبر وی  ہے  جنگجو وی 
                          قلم  اپݨے خالق دی ہے آبرو  وی 
پابند نظم توں بعد آپ آزاد نظم آلے پاسے آ ڳئے تے ایندے وچ وی انہاں شعری حسن پیدا کر کے اپݨاں فنی کمال ݙکھایا تے آزاد نظم کوں دلچسپ تے مؤثر بݨا ݙتا۔آپدی ایوارڈ یافتہ کتاب ”لیرو لیر پچھانواں“”ورقہ ورقہ زخمی“ تے ”اٹھواں آسمان“اچ خوبصورت آزاد نظماں موجود ہن۔

 سوکڑی صاحب دی کافی:۔ 
خواجہ صاحب توں بعد خصوصا ًاڄکل دے شعراء نے کافی لکھݨ توں منہ موڑ گھدے (ماسوائے رفعت عباس یا چند شعراء دے)کیوں جو خواجہ صاحب کافی کوں اوں مقام تے ونڄ کھڑائے جتھاں کوئی ٻیا اڄ تئیں نہیں پہنچ سڳیا شاید ایہا ای وجہ ہے جو اڄکل کافی تقریبا ًمتروک تھی چکی ہے لیکن سوکڑی صاحب ٻہوں ساریاں کافیاں وی تخلیق کیتیاں ہن۔آپدی ہک کافی دا بند ݙیکھو۔
               ؎قاصد بھیڄ کے آپ  سݙایس       اپݨی  ڳلی   مار  مکایس 
                چھیکڑ تے اے ظلم  کمایس        در تے آکے جھاتی پایس 
                میݙی  لا ش  نظر جو  آیس       ممو  مچلا  تھی  فرمایس
                                اے وت مردہ کیندا پئے؟

 آپ دا ہک قطعہ:۔ 
ݙوجھیاں صنفاں دے نال نال انہاں بے شمار قطعے وی لکھئے ہن۔آپدا ہک قطعہ پیش خدمت ہے۔
    ؎نہ غربت دے ڳل پئے ڳلاویں تو ں ݙرداں     نہ  میں  آسمانی  بلاویں  توں  ݙرداں 
    میکوں اڄ دے انسان توں خوف آندے      میں تہوں اکثر اپݨے پچھانویں توں ݙر داں 

 سوکڑی صاحب دی غزل دا احاطہ:۔ 
غزل دے حوالے نال آپدی فنی وسعت دا احاطہ تاں نہیں کیتا ونڄ سڳدا لیکن میں کوشش کریساں جو آپدی غزل تے کجھ تبصرہ کر سڳاں۔غزل سئیں اقبال سوکڑی ہوراں دی محبوب صنف سخن ہے تے سرائیکی غزل تے انہاں کوں ملکہ حاصل ہے۔آپ نے بانبڑے پوندی سرائیکی غزل کوں جگر دا خون پلاکے پروان چڑھایا تے لطیف شعری پیرائے وچ پروکے دلچسپ تے پرکشش بݨایا تے سرائیکی غزل دا معیار قائم کیتا۔فنی تے فکری اعتبار نال آپدی غزل اچ ہک جہان آباد ہے‘الفاظ تے تخیلات دا ہک سمندر ٹھاٹھاں مریندا نظر آندے‘انہاں غزل اچ چونکا ݙیوݨ آلے مضامین پیش کیتے ہن‘آپدی غزل نویں زمانے دی نویں روشنی دی عکاس ہے تے قدامت پسندی کنوں اوہ خود 
بغاوت دا اعلان کریندن تے آہدن۔
                  ؎میݙے باغی قلم کافی ہے سئیں اتناں تاں کر چھوڑیئے
                  خدا کوں سوچݨاں پئے ڳئے جو میں کیجھاں خدا منگداں 
آپدی غزل علامات‘تشبیہات‘تے تمثیلات نال مزین ہے تے غزل دا ہر شعر بلند آہنگ تے فلسفیانہ طرز ِ بیان دا حامل ہے۔اوہ غزل اچ حسن و عشق تے محبوب دے لب و رخسار دی ڳال وی ضرور کریندن جیڑھی جو غزل دی اصل روح ہے لیکن انہاں اپݨی غزل اچ اخلاقی مضامین وی نہایت مؤثر انداز اچ پیش کیتے ہن‘غزل اچ انہاں دا فلسفہ‘نظریہ تے شعری اسلوب ݙوجھے سرائیکی شعراء توں منفرد نظر آندے‘تے ایں حوالے نال اوہ خود وی اپݨی غزل تے فخر محسوس 
کریندن تے آہدن۔
                         ؎  ہے  جدا  ا نداز  اپݨی  فکر دا 
                          کون اپݨا ں ہم نوا ہے دوستو!
غزل دے حوالے نال سئیں اقبال سوکڑی ہک زمانے کوں متاثر کیتے تے وݙے وݙے شعراء حضرات اقبال سوکڑی دے رنگ اچ غزل لکھݨ دی کوشش کیتی لیکن جو مقام سئیں اقبال سوکڑی کوں نصیب تھئے اوہ شاید کہیں ٻئے کوں نصیب ہووے۔حضرت مشکور قطب پوری (مرحوم)جھئیں استاد شعراء آپدے فنی کمال دا اعتراف کریندیں ہوئیں اپݨاں نذرانہ عقیدت کجھ  
 ایں طرح پیش کریندن۔
                ؎  سوکھڑی  سوکڑ  دی  پیاری  پیا را  ناں  ہے  سوکڑی
                  دھاڑ ہے دھرتی تے ہک لفظیں دی دھاں ہے سوکڑی
                   جیکوں خود  ݙیندن  سمندر لفظیں دے  موتی خراج
                   او  سکندر   وقت   د ا  اقبال  خاں  ہے  سوکڑی!

 سوکڑی صاحب دی شخصیت تے فن تے ہک کتاب:۔ 
سئیں اقبال سوکڑی اوہ خوش نصیب شاعر و ادیب ہن جنہاں دی شخصیت تے فن بارے انہاں دی زندگی اچ ای ہک ضخیم کتاب لکھیج کے چھپ چکی ہے (جیندے مصنف سئیں جسارت خیالی ہن) 

 سوکڑی صاحب دے ضرب المثل اشعار:۔ 
سئیں اقبال سوکڑی واقعی ہک فنکار ہن‘جیڑھے اپݨی غزل اچ انسانی جذبات و احساسات دا شاعرانہ اظہار کریندن تے خوبصورت قافئے ردیف ٻدھݨاں انہاں دی خاص خوبی ہے۔آپدے بے شمار اشعار ضرب الامثال دا درجہ حاصل کر چکے ہن نمونے دے طور تے آپدے کجھ غزلیہ اشعار 
جیڑھے زبان زد ِعام ہن
             ؎  ا یں  محابے  کیا  خبر  کوئی پیمبر آونڄے
               تیݙی وستی وچ ابو جہلیں دا گھر ہووے پیا 
                                       ؎وت کوئی منکر ہے رب دی ذات دا 
                                       وت  غزل  کعبے تے ٹنگݨی پئے ڳئی 
ایں شعر اچ ذرا لفظیں دی خوبصورت تکرار ݙیکھو!
                    ؎کیا  تھیا  اقبال  جے پرلا کنارا  دور  ہے
                      تر کے مر‘مر مر کے تر‘تر تر کے مر تے پار تھی
آپ اپݨے ہر شعر اچ نویں ڳال تے نواں فلسفہ پیش کریندن‘آپدے شعری آہنگ تے ندرت ِ خیال دا اچھوتا پن ذرا ایں شعر اچ ملاحظہ فرماؤ۔
                 ؎کیوں منیندے نئیں خود اپݨے ناتواں جسمیں دا سوڳ 
                   چوّ نہیں  سڳدا  جے  سوئی  دا  بار  دریاویں کنوں 

 سرائیکی ادب اچ اقبال سوکڑی دی غزل:۔ 
سرائیکی ادب آپدی غزل تے بجا طور تے فخر تے ماݨ کر سڳدے‘کیوں جو آپ نے سرائیکی غزل دے حوالے نال ادب دی تاریخ اچ ہک نواں باب رقم کیتے تے آپدی غزل کہیں وی زبان دے معیاری ادب دے مقابلے وچ رکھی ونڄ سڳدی ہے۔حضرت اقبال سوکڑی اپݨے شعری تجربے‘مشاہدے تے وسیع مطالعے دی بݨیاد تے سرائیکی غزل کوں لانویں لتھی سنگری پُنگری کنوار بݨا کے سرائیکی ادب دی جھولی اچ پا چھوڑیئے‘ جیندی رنگین مہندی دی رنگݨ آوݨ آلیاں نسلاں کوں رنگیندی رہسی تے آپدی غزل سرائیکی ادب دے گلستان اچ ہمیشہ پھُلاں وانگ مہکدی تے خوشبو ونڈیندی رہسی۔انشاء اللہ۔

 حوالہ جات:۔ 
فیضؔ بلوچ دی کتاب سانجھ سلوک

 پورھیت:۔ 
واجد تھلوی

سرائیکی کمپوزنگ سنٹر (تھل)نور شاہ کوٹ ادو