خواجہ فریدؒ سئیں دے کلام اِچ تیر مستانویں رُوپ

لکھت: ڈاکٹر مہر عبدالحق 
حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ اللہ علیہ دی آفاقی شاعری کوں جہڑیاں خاص صفتاں ٻنہاں شاعراں دے کلام کنوں وکھرا تے نویکلا بݨیندن اُنھاں وچوں ہک اے وی ہے جو خواجہ سئیں آپݨے وسیب دے معاشرے کوں وݙے غور نال اَتے نزدیک ترین زاویے کنوں ݙیہدن ۔ اُنھاں دے زمانے دی چھوہیر اَݨ پڑھ ہئی۔ وہم پرست اَتے فالاں ، شگوناں ، جوتشیاں دیاں گاٖلھیں تے پُھلاں تعویذاں تے یقین رکھݨ والی ہئی۔ رَسماں رواجاں دی پابندی کوں ضروری سمجھدی ہئی اَتے روایات کوں تروڑݨ دا تصور وی نہ کر سڳدی ہئی۔اُنہاں کمزوریاں دے باوجود جسمانی تے روحانی طور تے ݙاڈھی مضبوط ہئی ، نڈر ، دلیر اَتے ہر خطرے دا ڈٹ کے مقابلہ کرݨ والی ہئی ۔ جنگلاں وچ یا تھل دیاں سنسان پٹیاں وچ کلہی اَجڑ گھن کے ودّی اے تاں اونکوں آپݨے اُتے پورا بھروسا ہے ۔ محنتی ہے ، گھر دی نِک سُک کوں پوری ذمہ داری نال سنبھال سڳدی ہے ۔ فریدؒ سئیں ایکوں روہی ، چولستان دے ٹِٻیاں وچ ، روہ راوے دیاں سنگلاخ پٹیاں وچ اَتے ٻیٹ دے جھر جنگل وچ بھیݙاں ، ٻکریاں تے لیلے، گابے چریندا ݙٹھے ۔ اسحور ویلے مٹیاں گُھٻکیندی دا مشاہدہ کیتے ۔ ہک ویلے سہیلیاں نال ٹوبھے توں پاݨی بھر کے آندی پئی اے تاں ٻے ویلے چرکھا اَݙکے آتݨ وچ ہاسے مخول سُر کتیندی ٻیٹھی اے ۔ ہُنالے دیاں تتیاں ݙوپہراں کوں پیلھوں چُݨویندیاں پئین ۔ رات دی ٹھڈی چاندݨی وچ دَھروکڑیاں لڳدیاں پئین یا وَل ساوݨ دیاں برساتاں وچ کپڑیاں سُودھا دھویندا پے۔

چاندڑیاں راتیں بِرہوں براتیں

سیاں کھیݙݨ ڳیاں

رُت ساوݨ دی مینہ برساتیں

رَل مِل دھاوِن پیاں

فریدؒ سئیں دے ایں معاشرے وچ ضروری ہے جو تیرہ چوݙہاں سال دی عمراں تئیں ہر چھوہیر آپݨے گھر والی تھی ونڄے ۔ چھوہیر آپݨے گھر والا چُݨݨ وچ آزاد نھیں ہوندی ۔ جیکراہیں کوئی دِل بھاندا ایندے مَن وچ ہووے تاں آپݨیاں سہیلیاں دے ذریعے ماء پیئو توݨیں گاٖلھ پُڄ ویسی ، ماء پیئو جائزہ گھنسِن، تھی سڳیا تاں چھوہیر دی خواہش پوری کریسن نہیں تاں جیڑھا گھر والا چُݨسِن چھوہیر کوں منظور ہوسی ۔ شادی دے بعد او ایں ہک دی بݨ کے رہسی تے پوری وفادار رہسی ۔ وفا داری دے ݙو طرفہ عہدو پیمان دی گواہ ’’عروسی سِجھ‘‘ ہوندی ہے جیندے تقدس کوں سارا معاشرہ سمجھدے ۔ خواجہ سئیں دے البم وچ ݙو قسم دیاں سیجھاں دی تصویر مِلدی ہے ۔ ہک خوشیاں تے اُمیداں دی تصویر ہے تے ݙوجھی ’’یار‘‘ دے وِچھڑ ونڄݨ دے بعد مونجھاں دی تصویر ہے ۔ پہلی تصویر دا رنگ:

رانجھݨ ماہی تخت ہزاروں میں کارݨ اِتھ آیا

سوہی سیجھ تے سانول سہجوں سِکدی کوں ڳل لائے

سہجوں لُٹیے تول نہالیں ، سانول ٻاجھ سراندی ݙے کر

سیج سہاوِم ٻیلی ، سِکدی ٻانھ چوڑیلی

ݙوجھی تصویر دا نمونہ :

پار نہ پاواں ، پئی کُرلاواں

سوہی سیج نوں بھا بھڑکاوں

ٻٹ ٻٹ رو رو بار اُٹھاواں

ویݨ کراں ، روہ ݙالاں

خواجہ سئیں دے کلام وچ ݙوجھا تریمتانواں روپ پیلو چُݨݨ دے کٹھ وچ مِلدے جتھاں پیلو چُݨݨ دے حرص دی گرمی ، موسم دی تپش رومانوی فضا دی حرارت ، اَتے سینگیاں مرتباں دے ٹھٹھے مخول تے طعنیاں تشنیاں دی تیزی تھل مارو دے سناٹیاں کوں وی زندگی بخش ݙیندی اے۔

آ چُݨوں رَل یار

پیلھوں پکیاں نی وے

حوراں پریاں ٹوٹے ٹوٹے

حُسن دیاں ہیلاں بِرہوں دے جھولے

راتیں ٹھڈیاں ٹھار

نویں پرنیئے جوڑے گھر وسا گھدے ۔ تریمتانویاں خواہشاں ، مطالبیاں دی شکل وچ ڳبھرو دے سامݨے آندئین۔

چوڑا اَنا ݙے جیسلمیر دا

سوہا رنگا ݙے خاص اجمیر دا

یا

ٹوبھا ٻݨوا ݙے پکا تِڑتاڑ کے

سِدھڑوں دور اُتاڑ تے

صبح سحوریں گھٻکِن مٹیاں

جوہ پڑ دے اڳواڑ تے

روہی راوے روہیں دھماں

ہوک پووے ونڄ ماڑ تے

کنوار دا گھر والا روزی کماوݨ پردیس لگاٖ ڳئے ۔ کنوار ایں وِچھوڑے اِچ بے چین ہے ۔ ݙینہ رات دا قرار ختم تھی ڳئے ۔ تریمت دا فریادی روپ دِلاں کوں ہِلا ݙیندے۔ ساوݨ دیاں خوشیاں یاد ݙیوا کے ’’یار‘‘ کوں پیغام بھیڄئے ویندے پئین جو محبوبا! وَل آ ۔

روہی لڳی ہے ساوݨی

تُرت ولا ہوت مہاراں

کھمڑیاں کھمن رنگیلڑیاں

رم جھم بارش باراں

===========

ساوݨ مینگھ ملہاراں

ترس پووی پُنل آ موڑ مہاراں

ہنجڑوں ہاراں واٹ نہاراں

ٻیٹھی کانگ اُݙاراں

===========

سُنڄڑیاں راتیں پاواں فالاں

ݙینہاں ڈھالے ماراں

توں بِن کیچ شہر دا والی

اوکھی عمر گزاراں

===========

آ مِل مارو ماڑو 

تھل وچ کردیاں دھانہاں

ماراں ہکلاں کوکڑیاں

کر کر لمبڑیاں ٻانہاں

===========

مولا جھوکاں پھیر وسیسی

سارا روڳ اندر دا ویسی

یار فریدؒ آنگن پوں پیسی

ݙیسم ٻاجھ سراندی

’’یار‘‘ نہیں آیا ۔ سینگی سہیلی حال پُچھݨ آئی اے ۔ وِچھڑی ہوئی ٹھڈا ساہ بھر کے جواب ݙیندی اے۔

کیا حال سُݨانواں دِل دا

کوئی محرم راز نہ مِلدا

مونھ دھوڑ مِٹی سر پایم

سارا ننگ نموز ونڄایُم

کوئی پُچھݨ نہ ویڑھے آیُم

ہتھوں اُلٹا عالم کِھلدا

سہیلیاں نال حال ونڈا کے دِل دی بھڑاس کجھ نِکل ڳئی۔ لیکن فراق دا سوز ایہو جیہاں سوکھا نھیں جو جلدی چھوڑ ونڄے ۔ خاص طور تے چار ݙیہاڑے رَل وُٹھے دیاںیاداں زخماں کوں ہر دم تازہ کیتی رہندئین ۔ سہیلیاں وی فارغ کوئینی جو اَٹھے ویلے سامھݨے ٻیٹھیاں ترسلے ݙتی رہن ۔ کوئی نویں گاٖلھ تاں ہوندی کوئنی ، وِچھوڑا ، وِچھوڑے دی شدت ، غم درد ، ݙکھ ، بے قراری ، اوہے نِت دیاں کہاݨیاں ۔ کون کے توݨیں سُݨ تے ݙاڈھا گھاٹا ہمدرد وی سُݨ سُݨ کے تھک ویندے ۔ غم دا اظہار نہ تھیوے تاں ہاں ݙلدے ، سینہ سڑ بھڄ ویندے ۔ دماغ پھٹدے ،حضرت خواجہ سئیںؒ ایں کیفیت کوں ڄاݨدن ۔ دِل دے اندر جیڑھے آرے چلدے پئین اوندی چِڑاٹ کوں وی سُنڄاݨدن۔ اُنھاں دی فراقیہ شاعری ہک طرح دی خود کلامی ہے ۔ تاہم ’’فن شاعری‘‘ دے لحاظ نال ’’منہ مہاکریاں‘‘ ادب عالیہ وچ اتنا اُچا مقام رکھیندئین جو اُنھاں دی مثال ٻہوں گھٹ مِل سڳدی ہے ۔ مثلاً 

رنگ رو رو کہم کر ٻہل

بٹھ ݙکھ سُکھ رَڄ بُکھ دی ڳل

دم جیندیں توݨیں گھیہل

جتھ جوہ جتن دی تھوہ ہے

===========

کیا ݙکھڑا نینھ لیوسے 

ݙکھ ٻاجھ پلے نہ پیوسے

مونجھ منجھاری درد وِچھوڑا

لکھیا باب تتی دے ݙوڑا

یار فریدؒ خرید نہ کیتا 

رو رو خلق روویوسے

===========

سسی کرہوں قطار

کیچ ݙہوں ہَݨ ہَݨ وے

جھاڳ جبل تھل بار

نال پُنل بݨ تݨ وے

تریمت دی نفسیات کوں اتنی باریکی تئیں سمجھݨ خواجہ سئیں دے مہارت دا کمال اے ۔ وِچھوڑے دی ماری کنوار منہ مہاکڑیاں گاٖلھیں کرکے وی اندر دی تریہہ نہیں کڈھ سڳدی ۔ ہُݨ ہک فرضی سہیلی کوں سامھݨے چا ٻلھیندی ہے تے خود کلامی دے ذریعے نصیحت ݙیندی اے۔

سُݨ ’’سہیلی سُگھڑ سیاݨی

برہوں دے پندھڑے سخت بعید

ناں کل میکوں تیغ قضا دی

ناں تقدیر دے تیر دغا دی

کیتم دوست دی دید شہید

اَخیر تھک ہار کے فرضی قاصداں دے ذریعے ’’یار‘‘ کوں پیغام بھڄویندی ہے۔

ویندیں وَل کیچ ݙو

پُنل کیندے کاݨ

===========

ونڄ آکھیں قاصد بھلڑا

ہے ساوݨ سخت سولڑا

مل یار تھلاں وچ کلھڑا

ہئی قسم خدا دی دروہی

===========

من من منتاں پیر مناواں

مُلاں ڳول تویذ لکھاواں

سݙ سݙ جوسی پھالاں پاواں

کردی سوّݨ ہزاراں

خواجے پیر دے ݙیساں چھنے

ایہے ݙینہ اِتھائیں بھنے

جیندیاں سب دِل کیتیاں منے

وسم سدا گھر باراں

===========

ݙٹھڑی یار بھلائی 

ہک تِل ترس نہ آیو

یا ڳلواڑی سنڑوں

ویندیں نہ مُکلایو

سہجوں کول ٻلھا کے

کیوں جانی دِل چایو

ہے ہے یار بروچل

کیں میں توں بھر ماریو

اُنھاں ساریاں مایوسیاں دے بعد دِل اندھارے کوں ہک موہوم جھئیںاُمید دی کرن سوجھلے دو گھن آندی ہے ۔ خواجہ سئیں ’’رجائیت‘‘ دا شاعر ہے۔

اَڄ کل اَکھ پُھرکاندی ہے

کئی خبر وصال دی آندی ہے

اَڄ رنگ رُخ تے ولیا ہے

متاں ماہی ماݨھوں گھلیاں ہے

اُمیداں کوں موہوم اساں ایں کیتے آکھیئے جو کݙانہہ مایوسی وت سر پٹ آندی ہے اَتے وِچھوڑے دی ماری کوں اُداس وی کر ݙیندی ہے ۔ خواجہ سئیں دا مشاہدہ کینا لطیف ، گہرا تے معنی خیز ہے۔

مُساڳ ملیندی دا گزر ڳیا ݙینہ سارا

سنگھار کریندی دا گزر ڳیا ݙینہ سارا

کجلا پائم سُرْی لائم کیتم یار وِسارا

کانگ اُݙیندی عمر وہاݨی آیا نہ یار پیارا

ہجر فریدؒ لنبی لائی جل ڳیُئم مفت وچارا

لیکن مایوسی دیاں اِنھاں چک چونڈھیاں دے باوجود فریدؒدی رجائیت غالب آ ویندی ہے اَتے وِچھوڑے دی نینگر یقین نال آکھ ݙیندی اے۔

ہُݨ تھی فریداؒ شاد وَل

ݙکھڑیں کوں نہ کر یاد وَل

جھوکاں تھیسن آباد وَل

اے نَیں نہ وہندی ہک منڑیں

٭٭٭٭

 حوالہ 
کتاب: سلک سلوک فریدی