دریائے ہاکرہ بارے کرنل منچن دا نظریہ

کرنل منچن جیڑھا ٻہوں عرصہ سابق ریاست بہاولپور دے پولیٹکل ایجنٹ ریہے ہن، ایں نظریہ دے حامی ہن جو چولستان اچ دریائے ہاکڑہ دی گزر گاہ در اصل دریائے جمنا دی قدیم گزر گاہ ہے ۔ جو قدیم زمانہ اچ اپݨے منبع توں پوادھی پاسے واہݨ دی بجائے پچادھی پاسے واہندا ہا۔ آنجہانی کرنل منچن دی رائے ݙیکھو:۔ ’’ صحرائی علاقے دے درمیان اچوں ہک جھِکا جیڑھا جو دریائے ہاکڑہ دی گزر گاہ اکھویندا ہے لنگھدا ہے لیکن ریاست بہاولپور دے اُبھے دے علاقے اچ صحرائے راجپوتانہ دی ریت دے ٹیلیاں دی سبقت ایں دریا دے نشان مٹا ݙتے‘‘۔

جولائی 1874ء دے شمارہ کلکتہ ریویو اچ ایہ ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے جو ایہ دریا قدیمی زمانہ اچ دریائے ستلج دی گزر گاہ ریہا ہے ۔ روایات توں پتہ چلدا ہے جو ایہ علاقہ ہمیشہ توں سُکا تے بے آب کائنا ہا بلکہ ایہ حالات دریائے ہاکڑہ دے سُکݨ دے بعد تھئے جیڑھا ایں علاقے دے ادھ اچوں لنگھݨ دے بعد روہڑی ، بھکر تے اوچ دے درمیان دریائے سندھ اچ ڈھہہ ویندا ہا۔ ستلج تے جمنا دے درمیان سر ہند دا علاقہ گنگا تے سندھ دی وادیاں دا منبع ہے۔ مگر پِچادھی سر ہند دی  نہراں دے نکاس دا ذریعہ دریائے گھاگھرا ہے۔

ایں ڳالھ دا وی امکان ہے جو سرہند تے ہریانہ دے علاقیاں اچ بتدریج ارضیاتی تبدیلیاں تھیاں ہوون تے دریائے جمنا دا رخ وادی گنگا دے پاسے موڑ ݙتا ڳیا تے ول سر ہند دی نہراں اچ پاݨی گھٹ تھیندا ڳیا، ہُݨ ایہہ نہراں سُکیاں پیاں ہن تے صرف پہاڑاں تے بارش دے بعد واہندیاں ہن تے دریائے گھاگھرا دا پاݨی ہُݨ اوکھا بیکانیر دی سرحد تے پُڄدا ہے جݙاں جو ماضی اچ انہاں نہراں اچ پاݨی مستقل طور تے واہندا راہندا ۔

دریائے گھاگھرا یا ہاکڑہ دے کناریاں تے قدیم شہراں تے انسانی آبادیاں دے کھنڈرات تے مردہ ٹھیٹراں دا سلسلہ ہے۔ ضلع سرسہ اچ ایجھے کجھ ٹھیٹراں دی کھٹائی کیتی ڳئی ہے جتھوں سنگ مر مر تے ݙوجھے پتھر دی تراشیدہ ٻہوں ساری اشیاء برآمد تھیاں ہن۔ جیڑھی نہایت درجہ معیاری ہن تے یہ ڳالھ وی تقریباً یقینی ہے جو فیروز شاہ سرسہ فتح آباد اچ اپݨے محلات تہ خانیاں تے زیر زمین رستیاں کوں انہاں مدفون شہراں دی باقیات توں برآمد تھیوݨ آلے تراشیدہ آرائشی پتھراں نال سجایا ہوسے۔

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء