خواجہ فریدؒ تے علامہ اقبال

ضروری نی ہوندا جو ہر ڳالھ کوں ربڑ والی کار چھک تے اپݨے مطلب دی طرف گھن آندا ونجٖے ، جیرھی شئے جتھاں ہے اُتھائیں چنگی تے سوہݨی لڳدی اے ، میں ایں حیرانی جو خواجہ فریدؒ (1901ء ۔1845ء) اَتے علامہ اقبال (1938ء ۔ 1877ء) دا کتھائیں رابطہ یا ٹاکرا کیوں نہ تھیا حالانکہ خواجہ سئیں دے وصال توں پہلے علامہ اقبال دا کلام اوں ویلے دے اخباریں ’’زبان دہلی‘‘ تے’’ پیسہ ‘‘اخبار وغیرہ وچ چھپݨ شروع تھی ڳیا ہا تے اوں ویلے علامہ اقبال 24سال دے ڳبھرو نینگر ہَن حیرانی والے ایں سوال کوں میں اپݨے سینے وچ لُکائی ودا ہم جو ہک ݙینھ جھوک خان پور وچ خبر اَئی جیندا متن اے ہا۔

’’شاعرِ مشرق علامہ اقبال دے پُتر تے ہائیکورٹ دے وݙے جج سئیں ڈاکٹر جاوید اقبال سرائیکی زبان دے عظیم شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے مزار تے کوٹ مٹھن تشریف گھن اَئے انہاں فاتحہ خوانی کیتی تے خواجہ سئیں دے درجات دی بلندی واسطے دُعا کیتی ، ایں موقعے تے ڳالھ مہاڑ کریندے ہوئے ڈاکٹر جاویداقبال آکھیا جو خواجہ فرید ٻہوں وݙے صوفی شاعر ہن انہاں اپݨی شاعری دے ذریعے انسانیت کوں پیار محبت دا درس ݙتا انہاں آکھیا جو میݙے والد علامہ اقبال اپݨی چھیکڑی عمر وچ دیوان فرید دا مطالعہ وݙی محبت نال کریندے ہن تے چھیکڑ عمر وچ خواجہ فرید دا دیوان پڑھدے تے روندے رہندے ہَن ، جسٹس ڈاکٹر جاوید اقبال مزید آکھیا جو بزرگیں دے کلام کوں ودھ توں ودھ اَڳوں تے پجٖاوݨ دی ضرورت اے ایندے نال انسان تے انسانیت کوں ٻہوں فیدہ تھیسے۔‘‘

جھوک دی اے خبر پڑھ تے میݙی حیرانی خوشی وچ بدل ڳئی ، کیوں جو ہک ایجھے شخص دے مونہوں میں اے لفظ سُݨے جیرھا ٻہوں وݙا انسان اے ، وݙا انسان ، ایں وجہ توں نی جو او علامہ اقبال دا پُتر اے ، بلکہ ایں وجہ توں جو او ہک ’’صاف گو‘‘ انسان اے۔

ڈاکٹر جاوید اقبال کوں میں ملیا تاں کینھی پر انہاندیاں ڳالھیں پڑھ تے میں پہلے توں اُنہاندا مداح تے پرستار آں ، ڈاکٹرجاوید اقبال وی ایں ڳالھ توں انہاں میاں محبت سوا تھی ڳئی اے۔

’’بعد وچ اساں علامہ اقبال تے خواجہ فریدؒ دے ڳانڈھے دی کھوج لاوݨ دی کوشش کیتی تاں پتہ لڳا جو صوفی غلام مصطفیٰ تبسم تے ٻئے اہل علم حضرات دی موجودگی وچ علامہ اقبال آکھیا ۔ خواجہ فریدؒ چاچڑاں والے ٻہوں وݙے شاعر ہن ، انہاندا کلام گہرے مطالعے دا محتاج ہے پر ارمان ایں ڳالھ دا ہے جو انہاندا کلام ہک علاقے تک محدود تھی تے رہ ڳے۔‘‘

ہک ٻئی جاہ سید نذیر نیازی اپنی کتاب وچ لکھے جو افلاک دی سیاحت تے ستاریں دے ذکر تے علامہ اقبال سئیں فرمایا جو بزرگ چاچڑاں شریف والے حضرت خواجہ فرید دا ہک رسالہ سیاحت افلاک ہے جیندے وچ انہاں لکھے جو انہاندا گذر بعض سیاریاں وچ کیویں تھیا ۔ اِتھوں پتہ لڳدے جو علامہ اقبال خواجہ فریدؒ دے رسالے دا مطالعہ کیتا ہا ، اے رسالے دا ترجمہ فوائد فرید دے ناں نال تھی ڳے۔

خواجہ فریدؒ تے علامہ اقبالؒ دے موضوع تے ڳالھ کرݨ دا اے مطلب نی جو خواجہ فریدؒ دی شخصیت کوں ودھاوݨ کیتے علامہ اقبال دی تصدیق دی ضرورت اے اَتے نہ ولت علامہ اقبال احترام ان تے مشوری دے اَسمان تے پُجٖا کھڑن ۔ اُنہاں ڳالھیں دے ذکر دا مطلب اے ہے جو اے ڳالھیں ہک تاریخی حوالہ ہن اَتیانہاں کوں تاریخ دے طالبعلمیں دے حوالے تھیوݨا چہیدے ، خواجہ فریدؒ تے علامہ اقبالؒ دے کلام دا تقابلی جائزہ‘‘ اے ہک الڳ موضوع اے تے ایندے اُتے کم تھیوݨ دی ضرورت ٻہوں زیادہ ہے ، علامہ اقبال فلسفی شاعر ہن تے خواجہ فرید صوفی ، فلسفی اپݨی ہر ڳالھ اپݨی دلیل اَتے اپݨے فلسفے نال منواوݨ دی کوشش کریندے ، صوفی کول تاں بس صرف پیار تے عاجزی ہوندی اے ، اے ہک دلچسپ بحث تے علمی موضوع اے ایں موضوع تے کم تھیوݨا چہیدے ، تقابلی جائزے دی تحقیق نال ادب دے طالبعلمیں کوں نویاں ڳالھیں تے نویں خزانے مِلسِن۔

خواجہ فرید تے علامہ اقبال دے بعض عقیدت مند کلام دے تقابلی جائزے دے نال انہاں ݙوہاں حضرات کوں فرشتہ بݨاوݨ دی کوشش کریندن ، ایں کوشش وچ اقبال دے سرکاری وظیفہ خوار اَتے فرید دی سجادگی دے دکاندار شامل ہوندن ، حالانکہ ڳالھ ایویں نی کہیں کوں فرشتہ آکھ تے اوندی شان کوں اُچا کر ݙتا ویندے بلکہ ایجھے عمل نال شان گھٹ ویندی اے ۔ اے حقیقت اے جو خواجہ فریدؒ تے علامہ اقبال فرشتے نی ، انسان ہن ، یاد رکھݨا چہیدے جو غلطیاں کرݨ والے انسان دی عظمت غلطیاں نہ کرݨ والے فرشتے توں زیادہ ہے۔ انسان کوں اشرف المخلوق آکھیا ڳے ، خواجہ فرید اپݨے علم ، حلم ، اپݨی سخاوت تے معرفت دے حوالے نال ٻہوں وݙا روحانی پیشوا ہا اَتے علامہ اقبال اپݨے فکر تے فلسفے نال ساری دنیا وچ مشہور تھئے ، ݙوہاں واسطے اے ٻہوں وݙی ڳالھ اے ، مقام تے مرتبے کوں ودھاوݨ کیتے غیر ضروری چِھک پُک دی لوڑ کینھی۔

٭٭٭

 حوالہ 
کتاب: علامہ اقبال تے سرائیکی وسیب ،مصنف : ظہور دھریجہ، ناشر: جھوک پبلشرز ملتان