ہاکڑہ تمدن

ڈاکٹر مغل1974ء توں گھن تے 1977ء دے موسم سرما تک چار واری چولستان دا سروے کیتا ۔ انہاں اُتھاں جیڑھیاں دریافتاں کیتن ، چولستان وچ دریائے ہاکڑہ (گھاگرا)  دی وادی وچ 424جیڑھیاں جو قدیم وستیاں لبھین ، اُنہاں دے نتیجے وچ پاکستان دے پراݨے تہذیبی ارتقاء دے سلسلے وچ انقلابی نوعیت تے اہمیت دے انکشافات تھئے ہن ۔ تحقیق دے نویں زاویے سامھے آ ڳئے ہن ، ایویں لڳدے جیویں وادی سندھ دی تہذیب دراصل چولستان دی وادی ہاکڑہ وچ جنم گھدا ہا کیوں جو اتھوں ’’قبل از ہڑپائی دور‘‘(۳۰۰۰۰؍۲۵۰۰ق ۔ م) یعنی ہاکڑہ دور (۳۰۰۰ ؍۳۵۰۰ ق ۔ م) ابتدائی ہڑپہ دور (۲۵۰۰؍۳۲۰۰ق ۔ م) ’’عروج یافتہ ہڑپائی دور‘‘ (۲۰۰۰؍ق ۔ م ) تے وَل ’’متاخر ہڑپائی دور‘‘(۱۸۰۰ ق ۔ م) دی وستیاں لبھیاں ڳن ۔ چولستان وچ وادی سندھ دی ہڑپائی تہذیب دے آغاز ، ایندے ارتقاء عروج تے وَل زوال دے شواہد دے امین قدیم آثار سامھے آ ڳن ۔ ایندا مطلب اے تھیا جو ’’ہڑپائی تہذیب‘‘ اتھاں پیدا تھی تے عروج کوں پُڄی تے وَل زوال آشنا وی تھئی ۔ ڈاکٹر مغل دے الفاظ وچ ’’چولستان دے سروے توں جیڑھے نتائج سامھے آئن او انتہائی حیران کن تے معلومات افزاء ہِن ۔ چولستان توں وݙی مقدار وچ تہذیبی و تمدنی باقیات ملیاں ہن ۔ انہاں باقیات دے تفصیلی تجزیے تے توضیح دا کم باقی ہے ۔ (وادی سندھ دی) ’’ہڑپائی تہذیب‘‘ دی ابتداء عروج تے زوال تے پاکستان دے میدانیں وچ اولین انسانی وستیاں دے بارے وچ بنیادی سوال کیتے ویندے ہن ۔ ہُݨ تک چولستان توں جیڑھیاں اثری باقیات ملین اُنہاں دی روشنی وچ  بنیادی سوالاں دے سلسلے وچ بعض ضروری نتائج اَخذ کیتے ونڄ سڳدن۔

ڈاکٹر مغل چولستان وچ دریائے ہاکڑہ (گھاگرا) دی گزرگاہ دے نال نال جیرھے424جاہیں دا پتہ لاتے انہاں وچوں 363ہڑپائی تہذیب دے چار مراحل یعنی ’’قبل از ہڑپائی تمدن‘‘،’’ عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب‘‘ تے ’’متاخرہڑپائی تہذیب‘‘ دے آئینہ دار ہن ۔ چولستان وچ اُنہاں دے ہڑپائی تہذیب دے ابتدائی دور توں وی پہلے یعنی ’’قبل از ہڑپائی دور‘‘ دی ودھانوے فیصد وستیاں دی نشاندہی کیتی اے ۔’’قبل از ہڑپائی دور‘‘ دے ایں تمدن کوں چولستان دی ’’ہاکڑہ وادی‘‘ دی نسبت نال ’’ہاکڑہ تمدن‘‘ دا علمی ناں ݙتا ڳے ۔ ایں ’’ہاکڑہ تمدن‘‘ دا تعلق چوتھی ہزاری قبل مسیح دے ݙوجھے نصف (۳۵۰۰ ق ۔ م) نال ہا تے اے جلیل پور دا ہم عصر اے۔ ہاکڑہ تمدن دے علاوہ چولستان وچ ’’کوٹ ڈیجی تمدن‘‘ یعنی ابتدائی ہڑپائی تمدن دی امین وستیاں وی ملین ۔ انہیں دی تعداد چالھی (40)اے ۔ پاکستان دے ݙوجھے علاقیاں وچ ابتدائی دور دی علم برادر وستیاں جلیل پور سرائے کھولا (پنجاب) تے کوٹ ڈیجی (سندھ) وغیرہ ہِن ۔ چالھی جاہیں کوں پاکستان وچ مِلݨ آلی (ہم عصر) وستیاں دی صف وچ رکھ تے ݙٹھا ونڄے تاں ہک ایجھے (ابتدائی ہڑپائی(ابتدائی شہری) تمدن دا پتہ لڳدے جیڑھا ہڑپہ تے موہنجودڑو جہے پراݨے شہراں دے ظہور توں پہلے وادی سندھ وچ تشکیل تھیندا پیا ہا۔ چولستان وچ جنہاں قدیم وستیاں دے عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب دے شواہد سامھے آئن ، انہاں دی تعداد ہک سو چوہتر(174)ہے ۔ چولستان وچ ڈاکٹر مغل دے اثریاتی سروے دی ہک ٻئی انتہائی اہم خصوصیت اے ہے جو ایندے نتیجے وچ اِتھاں ’’ہڑپائی تہذیب‘‘ دے ’’دور متاخر‘‘ دے تہذیبی آثار وی ملیے ہِن ۔ ایں تمدن دی حامل پراݨیاں وستیاں دی تعداد پنجاہ (50)اے۔

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء