تیرے نیناں تیر چلایا

شاعر: حضرت خواجہ غلام فریدؒ

کافی نمبر: 5

مصرعے:28

الفاظ:108

راگ:تلنگ
کافی
تیرے نَیناں تیر چَلایا

تیری رَمزاں شور مَچایا

اَلمَست ہزار مَرایا

لکھ عاشق مار گَنوایا

ابراھیم ؑ اَڑاہ اڑایو

بار بِرھُوں سر چایا

صابر ؑ دے تَن کیڑے بَچھیے

موسی ؑ طُور جلایا

زکریا ؑ کَلوتر چِرایو 

یَحییٰ ؑ گھوٹ کُنہایا

یونس ؑ پیٹ مَچھی دے پایو

نوح ؑ طوفان لُڑھایا

شاہ حسن ؑ نُوں شَہر مدینے

زہر دا جام پِلایا

کَرب بلا میں تیغ چلا کر

ایڑھا کِیس کرایا

شمسُ الحق ؓ دی کَھل لَھوایو

سرمد سِر کَپوایا

شاہ مَنصور ؓ چَڑھایو سُولی

مستی سانگ رَسایا

مجنوں کارݨ لیلیٰ ہو کر 

سو سو ناز ݙِکھایا

خُسرو تے فرہاد دے کارݨ

شِیریں نام دھرایا

درد دا بار اٹھایا ہر ہک

اپݨاں وقت نِبھایا

کر قربان فرید ؔ سر اپݨا

تیݙرا وَارا آیا

اَوکھے لفظاں دے معانی

•نیناں:اکھیاں

•رمزاں: اشارے،انداز

•گنوایا: ضائع کر ݙتا

•اڑاہ:چخہ،الاؤ

•برھوں:عشق

•بچھیے:مشتعل تھئے

•کلوتر: آرا

•کنہایا:ذبح کرایا

•لڑھایا:غرقاب کروا ݙتا

•تیغ:تلوار،تیر

•ایڑھا:ایݙا،ایݙا زیادہ

•کیس: انتہا،ٻہوں زیادہ 

•کھل:چمڑی

•سانگ:روپ

•رسایا:رچایا

•کارݨ: کیتے،سانگے

•دھرایا:اختیار کیتا

•تیݙرا:تیݙا

اوکھے لفظاں دے تلفظ
•نیناں:نَے نَاں

•کلوتر: کل وتر

•کنہایا:کُ ں ہایا

•کِیس:کی س

مختصر وضاحت
•تیرے نَیناں تیر چلایا

تیری رَمزاں شور مچایا

وضاحت:ایں کافی وچ خواجہ سئیں سنیہا ݙیندن جو ہر بندا آپݨے آپݨے حصے دیاں تکلیفاں جھلیندے
۔اِیں بند وچ خواجہ سئیں فرمیندن جو تیݙیاں اکھیاں نے تیر چَلائے  اَتے تیݙیاں اداواں نے شور مچایا۔

•اَلمَست ہزار مَرایا

لکھ عاشق مار گَنوایا

وضاحت:ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو تَیں ہزار مستانے مروائے اَتے لکھ عاشقاں کوں قتل کروا ݙتا۔ اِیں شعر وچ خواجہ سئیں ایہ وی ظاہر کریندن جو ایہ دنیا فانی ہے اتھاں لکھ مستانے اَتے عاشق آندن لیکن اوہ آپݨیاں تکلیفاں جھل تے اَتے آپݨیاں ذمہ داریاں پوریاں کر تے رخصت تھی ویندن۔ اصل دنیا تاں آخرت دی ہے۔

•ابراھیم ؑ اَڑاہ اڑایو

بار بِرھُوں سر چایا

وضاحت: اللّٰه تعالیٰ نے حضرت ابراہیم ؑ دا امتحان کرݨ کیتے اُنہاں کوں لکڑیاں دے ہک ڈھیر وچ سٹوا ݙتا ہا جتھاں قہر دی بھا ٻلدی پئی ہئی لیکن اوہ بھا اُنہاں تے اثر نہ کر سڳی آپ اوں واقعے دی طرف اشارہ کریندے پئے ہِن جو ابراہیم ؑ بھا دے وچ چلا ڳیا اَتے اوں عشق دا بوجھ سر تے چا گھدا۔

•صابر ؑ دے تَن کیڑے بَچھیے

موسی ؑ طُور جلایا

وضاحت: اِیں شعر وچ آپ ݙو تاریخی واقعات دا ذکر کریندن پہلے آپ فرمیندن جو صابر ؑ(حضرت ایوب ؑ دا لقب) دے جسم دے وچ کیڑے پے ڳئے۔ اَتے موسی ؑ کوں دیدار کرواوݨ سانگے کوہِ طور کوں جلا ݙتا۔ ایندے توں اَساکوں سبق ملدے جو ہر بندے تے اَوکھے ویلے آندن اَساکوں ہر ویلے رب دا شکر ادا کرݨا چاہیدا ہے۔

•زکریا ؑ کَلوتر چِرایو

یَحییٰ ؑ گھوٹ کُنہایا

وضاحت:ایندے وچ وی آپ ݙو نبیاں تے آوݨ آلیاں مشکلات دا ذکر کریندن جو تَیں زکریا ؑ کوں آرے دے نال کٹوا ݙتا اَتے یَحییٰ ؑ جَہیں گھوٹ(دُلہے) کوں ذبح کروا ݙتا۔ ایہ شعر وی دنیا دے فانی ہووݨ دا ثبوت ہے۔

•یونس ؑ پیٹ مَچھی دے پایو

نوح ؑ طوفان لُڑھایا

وضاحت:ایں شعر وچ آپ یونس تے نوح دے واقعے دا ذکر کریندن جو تَیں یونس ؑ کوں مچھی دے ڈھݙ وچ گھت ݙتا اَتے نوح ؑ کوں سیلاب و طوفان دی نظر کر ݙتا۔ ایہ شعر وی ایہو سنیہا ݙیندے جو ہر بندے کوں تکلیفاں ݙیکھݨیاں پوندیاں ہِن اساکوں صبر نال کم گھنݨا چاہیدا ہے۔

•شاہ حسن ؑ نُوں شَہر مدینے

زہر دا جام پِلایا

وضاحت:ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو تیں شاہ حسین ؑ کوں مدینے دے شہر وچ  زہر دا جام پلوایا۔ ایہ اشعار اللّٰہ دی قدرت کوں وی ظاہر کریندن جو اللّٰہ جو کجھ چاہوے کر سڳدے پر برے لوکاں کوں اُنہاں دیاں برائیاں دی سزا اَتے اچھے لوکاں کوں انہاں دیاں اچھائیاں دی جزا ضرور ملسے۔

•کَرب بلا میں تیغ چلا کر

ایڑھا کِیس کرایا

وضاحت:اِیں شعر وچ آپ کربلا دے تاریخ سانحہ دا ذکر کریندن جو تَیں کربلا دے وچ تلوار و تیر چلا تے ٻہوں زیادہ انتہا کر ݙتی۔ اوہ ݙینہ یکے مسلماناں کیتے غم دا ݙینہ ہے۔

•شمسُ الحق ؓ دی کَھل لَھوایو

سرمد ؓ سِر کَپوایا

وضاحت:ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو تَیں شمس الحق ؓ دی چمڑی لہوا ݙتی اَتے سرمد ؓ دا سر کپوا ݙتا۔ پر ایہ ڳالھ ظاہر ہے جو اللّٰه کہیں تے اوندی برداشت کنوں زیادہ تکلیف نیں ݙیندا جیویں جو قرآن وچ وی آیا ہے۔
لا یکلف اللّٰه نفسا الا وسعھا
مفہوم: اساں کہیں تے اوندی وسعت توں زیادی ذمہ داری نہیں ݙیندے۔

•شاہ مَنصور ؓ چَڑھایو سُولی

مستی سانگ رَسایا

وضاحت:ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو شاہ منصور ؓ کوں پھاسی ݙتی  تے مستی نے روپ رچا گھدا ۔ ایہ شعر وچ گزریل معانی واضح کریندے۔

•مجنوں کارݨ لیلیٰ ہو کر

سو سو ناز ݙِکھایا

وضاحت:  ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو مجنوں دی خاطر لیلیٰ بݨ تے سو سو ناز ݙکھایا۔

•خُسرو تے فرہاد دے کارݨ

شِیریں نام دھرایا

وضاحت: ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو خسرو اَتے فرہاد دی خاطر شیریں ناں اختیار کر گھدا۔

•درد دا بار اٹھایا ہر ہک

اپݨاں وقت نِبھایا

وضاحت: ایں شعر وچ آپ ٻہوں اہم ڳالھ کریندن کہ درد دا بوجھ ہر  کہیں چاتا تے ہر کہیں نے آپݨا آپݨا وقت لنگھایا تے دنیا توں رخصت تھی ڳئے۔ ہر بندہ آپݨے حصے دا وقت لازمی نبھیندے۔

•کر قربان فرید ؔ سر اپݨا

تیݙرا وَارا آیا

وضاحت: ایں شعر وچ آپ فرمیندن جو ہر کہیں آپݨیاں تکلیفاں جھلیاں تے موت دا مزا چکھیا جیویں جو قرآن وچ اللّٰہ سئیں فرمیندن جو ہر جان نے موت دا مزا چکھݨے۔ آپ آپݨے آپ کوں مخاطب کر تے آہدن جو فرید ہݨ توں وہ آپݨا سر قربان کر ہݨ تیݙی واری وی آ ڳئی ہے۔ ایہ شعر ایہ سنیہا وی ݙیندے جو اساکوں ہر ویلے آپݨی موت کوں یاد رکھݨا چاہیدے۔

نتارا
خواجہ سئیں دی ایہ کافی ایہ سنیہا ݙیندی ہے کہ اوکھے ویلے تے تکلیفاں ہر بندے تے آندیاں ہِن انسان کوں انہاں کیتے تیار رہوݨا چاہیدے اَتے آپݨی موت کوں یاد رکھݨا چاہیدے۔ آپ نے ایندے تے ٻہوں ساریاں مثالاں وی ݙتیاں کہ کینویں اللّٰه دے عزیز لوکاں نے وی تکلیفاں ݙیکھیاں۔ اَساکوں ہر ویلے اللّٰہ دا شکر ادا کرݨا چاہیدے۔

ٻیا ݙیکھو
•تھئی تابع خلقت سب

•بݨ دلبر شکل جہان آیا

•انہد مرلی شور مچایا

•اَساݙے ایں کَم دے بارے وچ ڄاݨݨ سانگے ایہ مضمون ݙیکھو:

•وکیپیڈیا تے کلام فرید

حوالہ
•دیوان فرید بالتحقیق،مجاہد جتوئی
ونکی:دیوان فرید