قلعہ ڄام گڑھ

قلعہ جام گڑھ دے چارے کنڈیاں تے برجیاں ہن ، قلعے دے تہہ خانیاں کوں ونڄݨ آلے سارے رستے تے برجیاں مٹی توں پر تھی تے بند تھی چکئے ہن ، تاہم مٹی توں ٻاہر موجود آرچ دے نشان ظاہر کریندے ہن جو ایہ تہہ خانے دے رستے رہے ہن ۔ ٻاہرلے دروازے توں اندر ونڄو تاں مٹی اچ دفن ’’ قوسی دروازاں ‘‘ دے آثار ݙکھائی ݙیندن ،قلعے دے اندر تے ٻاہروں لوک سلھیں چا ڳن ۔ ایہ قلعہ چھوٹا ہے ۔ ایں دی وجہ ایہ وی ہے جو قلعہ دے چاریں پاسے وسیع رقبے تے مشتمل آبادی معدوم تھی چکی ہے ۔ البتہ موجودہ صورتحال اچ سڑک اچ لہہ تے لمے دے پاسے قلعے کوں ونڄو تاں سلھیں پکاوݨ آلیاں بھٹیاں دے آثار معلوم تھیندے ہن تاہم باقاعدہ بھٹیاں ݙکھائی نی ݙیندیاں ۔ البتہ مختلف مقامات تے کھنگر سلھیں دے ٹکڑے ملدے ہن ،قلعے دی تعمیر اچ استعمال تھیوݨ آلی سلھیں دا حجم اوہو ہے جیڑھا قلعہ مروٹ دے سلھیں دا ہے ۔ تاہم سلھیں دی لمبائی ، چوڑائی اچ کتھائیں زیادہ ہک ادھ انچ دا فرق ہے ۔ قلعے دے برجاں اچ پرے تئیں ݙٹھے ونڄݨ کیتے لمبائی دے رخ سوراخ ہن ، جنہاں دی چوڑائی تقریباً ترائے انچ تے لمبائی 1.5 فٹ ہے دے نیڑے ہے ۔ 1203 ہجری بمطابق 1785 ء اچ جام خان معروفانی ایں سوہݨے قلعے کوں بہاولپور توں 30 میل پوادھ تے بیکانیر دے سرحد دی طرفوں تعمیر کروایا ۔ ایہ قلعہ مروٹ تے میر گڑھ دے درمیان چک نمبر 303/HR  دے برابر واقع ہے ۔ایں چھوٹے قلعے دی فصیل تے دمدمیاں دی ٻاہرلے پاسے سلھیں دی چݨائی ہئی ۔قلعے دے چاریں میناراں تے کمرے بݨائے ڳئے ہن جیرھے ہُݨ مسمار تھی چکئے ہن ، ہک وݙا برج قلعے دے اندر ہا لیکن ٻاہرلے پاسے کچا برج معدوم تھی چکیا ہے ۔ ایں دا پختہ دروازہ ہُݨ غائب ہے، قلعے دی تعمیر اچ لکڑی دا استعمال کائنی تھیا ، پاݨی کوڑا تے ناقابل استعمال ہے ۔ایہ قلعہ مروٹ تے میر گڑھ دے درمیان واقعہ ہے ۔ میر گڑھ توں ایں دا فاصلہ غربی پاسے چار میل ہے ۔ قلعہ موج گڑھ اچ کھوہ دا مٹھا پاݨی درجہ 13 دا ہا جݙاں جو قلعہ مروٹ اچ ݙو پراݨے کھوہ ہن جنہاں دی نسبت مشہور ہا جو انہاں دا بنیادی پتھر تلونگ ( تانبے ) دے بݨئے ہوئے ہن ، ایہ کھوہ گہرائی اچ گھٹ توں گھٹ 150 فٹ ہے ۔ قلعہ مروٹ دی حیثیت کیونجو چھاوݨی وانگے ہئی تاں کھوہ مٹھے پاݨی دے ہوسن ۔ لیکن قلعہ موج گڑھ توں تقریباً  20 یا 25 کلومیٹر پرے ایں سیدھ اچ قلعہ مروٹ توں تقریباً 10 کلومیٹر پرے قلعہ جام گڑھ تے پاݨی کوڑا تے ناقابل استعمال ہے ۔ جام گڑھ توں اٹھ ، ݙاہ کلومیٹر پرے قلعہ میر گڑھ اچ مِٹھے پاݨی دے پختہ کھوہ دا ذکر ملدا ہے ۔ 

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء