فریدیات۔ خواجہ فرید

رتھ دِھمیں دِھمیں ٹور

میݙا دستہ نرم کرور دا

متاں وَنگیں لڳم ٹکور

رَتھ تے ٻہندی دڑک نہ سہندی

ہم طبع کمزور

روز ازل دی پاتم ڳل وچ

بِرہوں تیݙے دی ݙور

شالا مولھ سلامت نیواں

راہ وچ لَڑدِن چور

جیکر رَتھ ٻیٹھیں تھک پوساں

گھوڑا گِھنساں بور

سَوکھا، تیز نرم لغام دا کولا

نہ اوکھا سِر زور

رانجھݨ تے میں جوڑ کوں جوڑوں

جوڑ جڑیندا جوڑ

سِک تے طلب ملݨ دی سینے

روز نواں ہِم شور

پندھ اڑانگے دلڑی تانگھے

جلد پُڄاویں توڑ

میں تے یار فرید مݨیسوں 

رل مِل شہر بھنبھور

از اسرار فریدی 1320 ھ 

طبع شدہ ، زیر سرپرستی و حسب اجازت

خواجہ محمد بخش صاحب سلہم اللہ

خلیفہ الرشید و سجادہ نشین حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ اللہ علیہ

 ماء دھرتی دا قومی شاعر 
اوندے وچ کوئی شک نی جو خواجہ فرید ماء دھرتی دا قومی شاعر اے ۔ سندھ اچ جیرھا مقام شاہ لطیف بھٹائی کوں ہے اوہو مقام سرائیکی وسیب وچ خواجہ فرید سئیں کوں حاصل اے پر اڄ کل تخت لہور دے حامی کوڑے تے زٹلی ایجھے وی آ ڳن جیرھے آکھدن جو خواجہ فرید چھڑا وسیب دے ’’ کرڑ کنڈے ، شمشاد صنوبر ‘‘ نی آکھدا او آکھدے ’’ میں تے یار فرید مݨیسوں رل مل تخت لہور ‘‘ حالانکہ اے سارا کوڑ اے ۔ خواجہ فرید تاں فرمائے ’’ میں تے یار فرید مݨیسوں ، رل مل شہر بھنبھو ر‘‘ تخت لہور دے خوشامتی تے چمچے خواجہ فرید سئیں دے فرمان کوں میس تے تخت لہور دے سامھے سیس آپ نواوݨ چہندن تے ناں خواجہ سئیں دا لیندن ۔ میں تہاکوں ݙساں جو لہور کوں کوں تخت لہور رنجیت سنگھ بݨایا۔ اے وی ݙساں جو بد بخت ڈاکو تے قاتل سکھیں دے ظلم توں تنگ تھی تے خواجہ فرید دے بزرگیں کوٹ مٹھݨ توں تنگ تھی تے چاچڑاں شریف ہجرت کیتی جو چاچڑاں شریف ریاست بہاولپور دا حصہ ہئی تے ریاست بہاولپور ظالم سکھیں دے ظلمیں توں بچی پی ہئی۔ تُساں آپ سوچو جیرھے ’’ تخت لہور ‘‘ دا خواجہ فرید سئیں دا خاندان آپ شکار تھیا ہووے ۔ خواجہ فرید سئیں اوں تخت لہور دی تعریف کریسن ؟ کݙاہیں نی تھی سڳدا ۔ سرائیکی قوم دے قومی شاعر خواجہ فرید سئیں جتنی تعریف فرمائی اے اپݨی مٹی تے اپݨی دھرتی دی فرمائی اے ۔ میں کجھ نمونے تہاݙی خذمت ءِ چ پیش کرینداں ، تُساں آپ اندازہ لیسو جو خواجہ سئیں کوں اپݨی مٹی، اپݨی دھرتی، اپݨے وسیب تے اپݨے لوکیں نال کتنی محبت ہئی۔ وسیب دے بھراؤ اُشاک تھیوو ۔ کجھ تہاݙے اساݙے اپݨے وچوں ایجھے غردار ہِن ۔ سرائیکی دشمن رنجیت سنگھ دی آل توں اسیݙے ودھ دشمن ہِن۔ او ابوجہل لڑی دے جاگیردار وی ہِن تے انہائیں دے پُچھ لڳ وی ہِن ۔ انہائیں دے سامھے تھیوݨ دی لوڑھ اے ۔ اسیکوں گھاݨی وات ݙیوائی کھڑن ۔ 

اساں قیدی تخت لہور دے نی 

ساکوں اپݨیں گھاݨی وات ݙتے

خواجہ فرید کوں اپݨی مٹی ، اپݨی دھرتی نال کتنی محبت ہئی؟ ایندا ثبوت خواجہ فریدؒ دے کلام اچ جاہ جاہ ملدے۔ گل و گلزار نال تاں سارے محبت کریندے ہِن پر خواجہ فرید ؒ دا کمال ایہ ہے جو انہاں اپݨے وسیب دے ویرانے نال محبت کیتی تے صحرائے چولستان دی ریت دے علاوہ کرڑ ، کنڈا ، لائی لاݨے ، کانہہ ، کرینہہ دے علاوہ اتھاں دے کنڈیاں نال وی پیار کیتے۔ میݙے خیال اچ ایہ محبت دا نقطہ عروج ہے۔ ایں توں ودھ تے اپݨی دھرتی نال محبت نی تھی سڳدی تے اگر تھی سڳدی ہے تاں کوئی ݙسے ۔ خواجہ فرید ؒ اپݨے وسیب دے گرد و غبار تے کرڑ کنڈ تے  خار دے بارے کیا فرمیندن ۔ آپ خود ملاحظہ کرو:

ہر ہر قطرہ آب ہے کوثر

گرد غبار ہے مشک تے عنبر

کرڑ کنڈا شمشاد صنوبر

خار دی شکل بہار دی ہے

سرائیکی خطہ جتھاں ست دریاواں دی سرزمین ہے ، اتھاں ݙو عظیم صحرا ایں دا خاص حوالہ ہِن ۔ ہک صحرا چولستان ہے جیرھا بہاولنگر، بہاولپور تے رحیم یارخان دے اضلاع تے مشتمل ہے تے ݙوجھا تھل ہے جیرھا سرائیکی وسیب دے اضلاع مظفر گڑھ ، لیہ ، بھکر، میانوالی ،سرگودھا، جھنگ تے خوشاب دے علاقہ جات تے مشتمل ہے۔ چولستان آنگے تھل اچ وی پہاڑ نما ریت دے ٹٻے موجود ہِن ۔جݙاں پہاڑاں دا ذکر آندے تاں کوہ طور آندے۔ تواریخ مذاہب اچ ’’ کوہ طور ‘‘ کوں خاص اہمیت تے مقام و مرتبہ ایں سانگے حاصل ہے جو پیارے نبی حضرت موسیٰ کلیم اللہ کوں کوہ طور تے ا للہ نال ہمکلامی دا شرف حاصل تھیا۔ خواجہ فرید کوں اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی نال محبت دا اندازہ ملاحظہ فرماؤ جوانہاں تھل دی ریت دے ٹٻیاں کوں ’’ کوہ طور ‘‘ بݨا ݙتا تے ݙو ٹٻیاں اچ جیرھی وِتھی ہوندی اے اینکوں وادی دا ناں ݙے تے اینکوں وادی ایمن نال تشبیہ ݙتی ، کیا خوب فرمائے:۔

وادی ایمن تھل دے چارے

جتھاں بروچل کرہوں قطارے

ککڑے ٹٻڑے ہِن کوہ طور

خواجہ فریدؒ کوں اپݨی دھرتی دی ہک ہک چیز نال پیار ہِے ۔ خواجہ فرید ؒ دھرتی دے انسانیں کوں ای کائنا بلکہ دھرتی دے جمادات تے نباتات دے نال دھرتی دے چرند پرند نال وی پیار کیتے تے پیار دی انتہا ملاحظہ فرماؤ جو آپ فرمیندے ہِن ’’ پاہ ہنباہ اڳار گائیں دی ، میں لیکھے اکسیر ‘‘ ایں توں ودھ تے محبت کیا تھی سڳدی ہے جو ڳئوں دی پھوسی کوں وی اپݨے سانگے شفاء بخش قرار ݙیندے پن تے ڳالھ اِتھائیں نی مُکدی ، ہک جاہ تے فرمیندن:۔

پاہ ہنباہ تے دھوڑ مِہیں دی

ݙسدا نور اکھیں دا

خواجہ فرید سئیں اپݨی دھرتی دے مویشیاں دے ہنباہ کوں خاک پا کوں اکھیں دا سرمہ آکھݨ دے نال نال ہک جاہ اینکوں ’’ اکسیر ‘‘ دا ناں وی ݙتا تے ایہ وی ݙیکھو جو اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب دے متحمل مزاج ، صابر ،شاکر تے عظیم بردبار بردار جانور اُٹھ کوں جیویں دعا ݙتی ہے ، ایجھی دعا اردو، عربی ،فارسی یا کہیں ٻئی انگریزی ادب اچ کتھائیں ݙیکھݨ کوں نی ملدی ۔ دعائیہ رنگ ݙیکھو :۔

ناز جمل جمیل وطن دے

راہی راہندے راہ سڄݨ دے

شالا ہوون نال امن دے

گوشے ساݙے ہاں دے ہِن

روہی دی ہک ٻوٹھی دا ناں ’ ’ قطرݨ ‘‘ ہے ، ایہ ٻوٹی ٻہوں خوشبو دار ہے تے اینکوں خواجہ فریدؒ ’’ خوش قطرݨ عطروں بھنڑیں ‘‘ آکھیا تے چولستان دے کرڑ کنڈا تے ٻوئی کوں ’’ اِتھ درد منداں دے دیرے ، جتھ کرڑ کنڈا ٻوئی ڈھیرے ‘‘ جیہا لافانی شعر آکھ تے امر کر ݙتا پر لاݨے تے پھوڳ کوں کیویں خراج عقیدت پیش کیتا، ملاحظہ فرماؤ:۔

لاݨے پھوڳ فرید دے 

درد دِلیں دے در مل

مختصر ایہ جو خواجہ فرید دھرتی دا شاعر اے تے انہاںدے جملہ کلام دا محور تے مرکز دھرتی ، مٹی تے ایں تے وسݨ آلی مخلوق ہے ، تصوف سمیت آپدی شاعری دے سارے موضوعات دھرتی تے دھرتی نشیناں دی محبت توں کہیں صورت انج کائنی۔ ہک خاص تے قابل ذکر ڳالھ ایہ عرض کرݨ چہنداں جو خواجہ فریدؒ دی عمر جݙاں 12 سال ہئی تاں جنگ آزادی شروع تھی ڳی۔ انگریز پوری دنیا اچ چھا ڳئے ہَن۔ ہندوستان دے مختلف علاقیاں اچ انگریزاں اپݨے اقتدار دے استحکام کیتے خوشامتاں کریندے پئے ہَن پر سرائیکی دے قومی شاعر حضرت خواجہ غلام فرید اوں ویلھے وی تخت دلی تے تخت لہور دے بدیسی انگریز سامراج دے خلاف علم بغاوت اُچا کر تے آکھیا ’’ اپݨی نگر ی آپ وسا توں ، پٹ انگریزی تھاݨے ‘‘۔

 خواجہ فرید ؒ ۔ ہک معلم تے ہک استاد 
خواجہ فرید سئیں اپݨے مریدیں ، عقیدت مندیں تے شاگردیں کوں درس ݙیندے رہندے ہَن ۔ باقاعدہ شاگردیں توں علاوہ وی کجھ لوک سوال کریندے رہندے ہَن ۔ کجھ سوال سمجھݨ سانگے تے کجھ امتحان بارے ڄاݨݨ سانگے جو پتہ تاں کروں جو جیرھے پیر دا گاݙیاں ناں نی چیندیاں اونکوں کجھ امدا ویندا وی ہے یا ایویں دھڄ بݨائی ٻیٹھے۔ ہک شخص کچاری آ تے پُچھیا سئیں اے ݙسو ، دوزخ ءِ چ کیڑھی شئے گھن ویسے ۔ وݙے وݙے لوک عالم تے پیر وی ٻیٹھے ہن۔ سید ولایت شاہ ، خواجہ فضل حق منگھروی تے ٻے وی وݙے وݙے لوک ٻیٹھے ہن ۔ خواجہ سئیں فرمایا ’’ بابا فزریں آویں ‘‘ بندہ ٻئے ڄہاڑے آیا۔ آپ پچھیونے کل کئیں سوال کیتا ہا ،اوہو شخص اُٹھی کھڑا تے آکھیا ’’ میں ‘‘ ۔

خواجہ سئیں فرمایا ’’ بابا ایہا میں دوزخ گھن ویسے ۔‘‘ 

خواجہ فرید ٻہوں وݙے صوفی تے ٻہوں وݙے شاعر ہووݨ دے نال نال ٻہوں وݙے استاد وی ہَن۔ انہائیں دی شاعری وسیب دے لوکیں سانگے سبق آنگے ہے ۔ آپ ایویں شعر اکھیندن جیویں ہک استاد اپݨے شاگرد کوں سبق پڑھیندا ہووے ۔ توݨیں جو خواجہ سئیں ہندی ،سندھی، فارسی، اردو، مارواڑی تے عربی وچ شعر آکھین پر انہائیں دی سنڄاݨ سرائیکی ہے تے جتنا زور آپ دے سرائیکی شعریں وچ ہے ۔ ݙوجھی جاہ طاقت کائنی۔ خواجہ سئیں دی شاعری بنیادی طور تے اپݨی دھرتی ، اپݨی مٹی تے اپݨے وسیب نال محبت دی شاعری اے ۔ پر انہاں تصوف تے معرفت دی زبان ءِ چ انسان کوں اپݨے آپ کوں سنڄاݨݨ تے انسانیں نال محبت دے درس وی ݙتن :

فاش فرید اے وعظ سݨا توں

عالم ،جاہل ،شاہ ،گدا کوں

جے کوئی چاہے فقر فنا کوں

اپݨے آپ کوں ڳولے

خواجہ فرید دی سرائیکی شاعری دل نال پڑھوں تاں او ہر جاہ استاد نظردن تے انہائیں دیاں دل آلیاں ڳالھیں دل کوں لڳدین۔ ڳالھ بھاویں یاری دی ہووے ، رشتے داری دی ہووے یا ذال پئے دی ہووئے ۔ آپت ءِ چ ٹھہا کائنی تاں ول نبھانی تھندا، ول ایجھے نبھا کوں بے نبھائی بھلی اے ۔نال ای خواجہ سئیں اپݨے محبوب تے اپݨے یار کوںاکھیندن ، بے ٹھاہی دی گذران بھلی کائنی، وفا یاد رکھیں ، توڑ چاڑھیں ، راہ وچ نہ رولیں ۔ نمونہ ݙیکھو:

بے ٹھاہی گذران نہ بھلی ، بٹھ پیا کوڑ نبھا

چاڑھیں توڑ نہ راہ وچ رولیں ، رکھݨا یاد وفا

خواجہ فریدسئیں ہمیش رل وسݨ دی تعلیم تے پیار محبت دا درس ݙتے۔ اڄ دے ہاؤ ٻلکے تے ہٻلا دور ءِ چ ہر کوئی آپ ݙو تݨدے ۔ کتھائیں کوئی شئے ہووے تاں ، لک لک تے چیندا ودا ہوندے ۔اوندا دل آکھدے ٻے کوں پتہ نہ لڳے تے میں پہلے جھٹی مار گھناں ، پر خواجہ فرید سئیں فرمائے :

 آ چݨوں رل یار۔ پیلھوں پکیاں نی وے 
ایویں جے مد سہانی ہووے ، چیتر دی باغ بہاری ہووے تاں خواجہ سئیں فرمیندے ’’ رل یار ہمیشہ ماݨوں ، موسم چیتر بہار ‘‘ اڄ اساں رل وسݨ چھوڑ ݙتے تاں کان وکان تھی تے کٹیندے ودوں ۔ خواجہ فرید سئیں ’’ رل مل ‘‘ دا جیرھا سبق ݙتے او سرائیکی قوم کوں کان وکان تھیوݨ توں بچاوݨ تے قوم بݨݨ دا ہے۔

جے تُساں چنڳے کم آلے پاسے ٹر پیو تاں ول اڳوں تے ٹرو ، کنڈ ولا تے پِچھوں نہ ݙیکھو ۔جتھاں اے ڳالھ جو خواجہ فرید سئیں آکھئے ’’ ایں راہ تے ݙو آویں نہ ہا ‘‘ اے آکھݨ ‘روکݨ نی ، پیار آلی گالھ اے ۔ کوئی وی رہبر یا رہنما ہمیش پیار دی ڳالھ پیاری دھر نال کریندے۔

ایں راہ ݙو آویں نہ ہا۔ جے آئیں قدم ݙینھ و ݙینھ ودھا

پچھوں تے نہ ݙیکھیں کنڈ ولا۔ حیلہ کریں سر تئیں تݨیں

کہیں وی قوم دا اڳواݨ کݙاہیں مایوسی دی ڳالھ نی کریندا۔ ہمیشہ آس ، امید تے حوصلے دی ڳالھ کریندے ۔ توݨیں جو سب کجھ لٹیج تے مریج ڳیا ہووے ۔ ول وی او قوم دے حوصلے کوں مرݨ نی ݙیندا۔

ہُݨ تھی فریدا شاد ول ۔ مونجھاں کوں نہ کر یاد ول 

جھوکاں تھیسن آباد ول۔ اے نئیں نہ وہسی ہک مݨیں

سرائیکی وسیب ست دریاویں دی سر دھرتی اے ۔ چھل تے سیلاب اِتھ نت امدن ، ملخ مربعے ، باغ بہشت ،فصل فصلاݨے ، دریا اکھیں دے سامھے چا ویندے۔ بندے کول مونجھ دے سوا باقی کیا بچدے؟ ایجھے موقع تے سرائیکی رہبر مونجھے ماندے بندے دے ہاں تے ہتھ رکھیندے تے اونکوں آکھدے مونجھیں کوں ول یاد نہ کر، دریا ہک مݨ نی وہندے ۔ اڄ سب کجھ چا ڳے تاں کل ٻے پاسے ونڄ تے ایہو سارا کجھ تیکوں ولا ݙیسے ۔

دنیا دی بے ثباتی کوں جئیں طرح خواجہ سئیں بیان فرمائے ، ایویں کوئی ڳالھ کر ݙکھاوے تاں منوں ۔ عمراں بھانویں سو سال تھی ونڄے ، ول وی ݙو ڈھائی ݙینھ وانگے لڳدی اے۔  ہِیں  ڳالھ کوں مثال بݨا تے خواجہ سئیں اڳلی ڳال کیتی اے جو فخر غرور ، تکبر تے وݙائی چھوڑ ۔ 

جیوݨ دے ݙینھ ڈھائی وو یار

سٹ گھت فخر وݙائی وو یار

جے ڳالھ سمجھ نہ آئی ہووے تاں سرائیکی قوم دا معلم ڳالھ کوں نکھیڑ نکھیڑ تے ولا ولا سمجھیندے، رنگ گُل پھل تے ملخ مربعے متاں تیکوں فرعون بݨا ݙیون تے سدھے راہ توں ہٹا ݙیون ۔ سیاݨا تھی :

رنگ گل پھل ݙیکھ تے بھل نہ ٻہیں

سدھے راہوں سالک رُل نہ ٻہیں

ایںجڳ دی جڳ مڳ سمجھ بہانہ

اساں ݙیکھدوں جو ایں جڳ دی جڳمڳ کوں پتہ نی اساں کیا تے کیا سمجھی ودوں ۔ حرس‘ حوص تے دھن دولت پِچھوں چریے تھی ودوں ، ہتھ کوں ہتھ نی سجھدا ، اسیکوں پیسے دی چمک ایجھا اندھا تے ٻوا کر ݙتے جو رشتیں دی سنڄاݨ وی ویندی ریہی اے ۔ ایجھے موقع تے ٻہوں وݙے سرائیکی معلم سئیں خواجہ فرید ہکل مار تے بندے کوں آکھدے ’’ ایں جڳ دی جڳمڳ سمجھ بہانہ ‘‘۔

خواجہ سئیں دے فرمان تے ہنائیں دی تعلیم سرائیکی اکھاݨ بݨ ڳیا:

کیا تھیا جو تیݙی نہ بݨی

تھیسی اوہا جیرھی رب ڳݨی

ہک اے اکھاݨ وی ݙیکھو:

تھل مارو دا پینڈا سارا ۔ تھیسم ہک ٻلہانگ

خواجہ سئیں دا پیام تے پیغام انہائیں سانگے ہے جیرھے دل بھنی کیتی ٻیٹھے ہوندن۔ منزل بھانویں دڑی دے پاروں چار وتھ تے کیوں نہ ہووے ، انہائیں کوں پہاڑ لڳدے ۔ ایجھے موقع تے سرائیکی دے قومی شاعر خواجہ فرید سئیں فرمیندن ’’ تھل مارو دا پینڈا سارا تھیسم ہک ٻلہانگ‘‘ دل ٻدھاوݨ دی ڳالھ کریندن ۔ ہمت جرأت تے حوصلے دی ڳالھ کریندن ۔ وسیب دے ڄیڑھے لوک منزل دے پندھ کوں جہان سمجھی ٻیٹھن در اصل او ہک ٻلہانگ اے۔

خواجہ سئیں آپ ٻہوں وݙے صوفی شاعر ہووݨ دے نال نال پیر تے مولوی وی ہَن پر انہاں عالم دے اولے ءِ چ ݙٹکو تے ݙٹ باز ملاں کوں ہر جاہ کوڑا کیتے تے نال اے ݙسائے جو اساݙا دین ایمان کیا ہے؟

ملواݨے وعظ نہ اصلوں بھاݨے

بے شک ساݙا دین ایمانے

ابن العربی دے دستور

مُلاں ویری سخت ݙسیندے، اے ڳالھ خواجہ سئیں کیوں فرمائی اے ۔ ہِیں سانگے جو ݙنڈکے بازمُلاں ، آپ تاں اصلوں بے عمل اِن پر ٻنہائیں دے پِچھوں ݙانگاں چائی ودے ہوندن، جے ݙانڳ چیسو تاں ول ویری کیوں نہ سݙیسو ؟

مُلاں ویری سخت ݙسیندے

بے شک ہِن استاد دلیندے

ابن العربی دے دستور

خواجہ سئیں سرائیکی زبان وچ تصوف دے جیرھے درس تے سبق ݙیندن او اساکوں کہیں ٻی زبان ءِ چ گھٹ ملدین:

نیت فرید نماز شہودی

ہر شئے ہے رمز وجودی

سٹ ملواݨے جو مذکور

کوئی بندے آکھدن جو خواجہ سئیں مولویں کوں نت رڳڑا لائے ۔ یار ڳالھ رڳڑے دی شیوے دی اے سُݨو:

مُلاں نہیں کہیں کار دے ۔ شیوے نہ ڄاݨن یار دے

سمجھن نہ بھید اسرار دے ۔ ونڄ کنڈ دے بھرݨے تھے دنڑیں

ہُݨ جینکوں یار دا شیوہ نہ ہووے ، اوندے سانگے تاں حق بݨدے جو انہائیں کوں مُلاں نہیں کہیں کار دے آکھیا ونڄے۔

اڄ ہر پاسے کوڑی دھڄ بݨاوݨ آلے ݙسدن ۔ کوئی آپ کوں آپ تولہ ماسہ نی اکھویندا ، ہر کوئی پا تے سیر اے ۔ ہر کوئی حاتو ، پھنے خان تے راݨی خان دا سالہ بݨیا ودے ۔ خواجہ سئیں فرمیندن جو وݙا اوہو ہے جیرھا نوڑت تے جھک نوائی کرے ۔ وݙے وݙے لوک اپݨی وݙائی اپݨے مونہوں آپ نی الیندے پر انہائیں دا کم تے کردار اتنا وݙا ہوندے جو ہر ہک کوں مینار وانگے نظردے:

توݨیں جو دریا نوش ہِن ۔ پُر جوش تھی خاموش ہِن

اسرار دے سرپوش ہِن۔ صامت رہن مارن نہ ہک

خواجہ سئیں آدمی کوں اپݨے ہووݨ دی جئیں طرح تعلیم ݙتی اے ، ایویں میکوں کوئی ٻیا معلم نظر نی آیا ۔ آپ انسان کوں خطاب فرمیندے ہوئے آکھدن جو توں کلہا نی توں سب کجھ ہِیں ۔ باغ وی تیݙا اے ، بہشت وی تیݙی اے ،گل وی تے بلبل وی توں آپ ہِیں۔ ہر پیامی شاعر جیرھی زبان ءِ چ ڳالھ کریندے اوندا پہلا مخاطب اوندی قوم ہوندی اے ۔ خواجہ سئیں دا سرائیکی سنیہا سرائیکی قوم سانگے سمجھو۔ آپ فرمیندن:

کیوں توں فرد تے جز سݙانویں ،توں کلی توں کل

باغ بہشت دا توں ہِیں مالک، خود بلبل خود گل

عرش وی تیݙا فرش وی تیݙا توں مالی اݨ مُل

روح مثال شہادت توں ہِیں سمجھ سنڄاݨ نہ بھُل

دنیا عقبیٰ برزخ اندر ناہیں تیݙڑا مُل

کھ لوک دولت دے پِچھوں ایویں ویڑے تھئے ودے ہوندن جو انہائیں کوں جڳ جہان دا کوئی ہوش نی ہوندا۔ ایجھے لوکیں کوں سرائیکی مرشد کیویں خطاب فرمیندن:

دولت کوں چوچی لا آڑا۔ ٹھڳ باز دا ݙٹکو نہ کھا

آزاد تھی صفاً صفا۔ چݨ گھن سنڄائی دی اݨیں

فانی جہان دی کوڑی دھڄ تے اپݨے آرام تے آسائش سانگے جیرھے لوک انسان تاں کیا انسانیت کوں داپھی تے لتاڑی ویندن اوجھے لوکیں سانگے سرائیکی متارو کیا مت ݙیندے ؟

دھڄ وڄ دی جڳ مڳ تروڑ ݙے

ݙورے تے ململ چھوڑ ݙے

ہے ݙلھ پتھر دی بھور وے

تئیں کاݨ ہیری دی کنی

’’ ہے ݙلھ پتھر دی بھورے ، تئیں کاݨ ہیرے دی کنی ‘‘ اے ڳالھ جتھاں ݙلھ سلھ دا سراݨا بݨاوݨ آلی ڳالھ اے اُتھاں ماء دھرتی دے ݙلھ پتھر کوں ہیرے دی کنی آکھ تے اسکیوں ایندی شان توں آگاہ کیتا ڳے۔

’’ یاری لاوݨ توڑ نبھاوݨ ساکوں پیر فرید دی ݙس اے ‘‘ ۔ اے یاری تے یار کیا ہے ؟ اے ڳالھ کوئی خواجہ فرید کنوں پُچھے ۔ خواجہ سئیں اپݨی قوم سانگے ہمیش یار دی ڳالھ کیتی اے ۔ مجاز ءِ چ جینکوں سامھے رکھو پر اصل یار اوہو ہک ہے ۔ ایں سانگے تاں سرائیکی معلم ٻئی ڳالھ سُݨݨ وی نی چاہندا:

خاموش فرید اسرار کنوں ۔ چپ بے ہودہ گفتار کنوں

پر غافل نہ تھی یار کنوں۔ ایہو لاریبی فرمان آیا

سندھ دے سرائیکی صوفی شاعر سچل سرمست فرمیندن جو ’’ سوئی کم کریجے، اللہ آ پ بݨیجے‘‘ٻئی جاہ فرمائے ’’ انت بہے دی خبر نہ کائی، رنگی رنگ بݨایا ، اللہ آدمی بݨ آیا‘‘خواجہ سئیں فرمائے ’’ ہک اے ہک ہک ہک اے، ہک دی دم دم سک اے ‘‘ بلھے شاہ سئیں فرمائے ’’ ہُݨ میں رانجھݨ ہوئی ، ریہا فرق نہ کوئی ‘‘ ۔ حدیث قدسی وی ایویں ہے ، اللہ سئیں فرمیندے جو ’’ جݙاںکوئی میݙا بݨ ویندے ، میں اوندی زبان بݨ وینداں ، او میݙی زبان الیندے ، میں اوندے ہتھ ، پیر بݨ وینداں، او میݙے پیریں نال ٹردے ۔ ‘‘ خواجہ سئیں دی ڳالھ ہوں یار دی ڳالھ اے ۔ 

خواجہ فرید سئیں دی حیاتی دا مطالعہ کروں تاں پتہ لڳدے جو خواجہ سئیں ایویں استاد نی بݨ ڳے۔ او پڑھدے وی رہ ڳن ، سب توں پہلے انہاں اپݨے وݙے بھرا تے اپݨے مرشد خواجہفخر جہاںسئیں کوں استاد منیا :

فخر جہاں قبول کیتوسے ۔ واقف کل اسرار تھیوسے

ہر جاہ نور جمال ݙٹھوسے۔ مخفی راز تھئے اظہار

بشیر اختر اللہ آبادی ، وسیب نال محبت کرݨ آلے ݙاڈھے چنڳے انسان ہَن ۔ دیو بند مولوی ہووݨ دے باوجود انہاں ءِ چ کُراڑ تے سختی اصلوں کائنا ہئی۔ انسانیں نال محبت وی ݙاڈھی کریندے ہن ، خواجہ فرید سئیں دے عقیدت مند ہن۔ انہاں اپݨی کتاب ’’ فقر فرید ‘‘ وچ لکھئے جو خواجہ سئیں ٻہوں وݙے عالم ہَن ۔ انہاندے مطالعے وچ مشہور زمانہ کتاباں ’’ موارف المعارف ، احیائے علوم ، جامع العلوم، کشکول حکمی تے ٻیاں علمی کتاباں رہندیاں ہن ۔‘‘

خواجہ سئیں ہمیش دوئی دے فرق کوں مٹاوݨ دی ڳالھ کیتی اے تے ہک یار دی ڳالھ کیتی اے ۔ او لوک جیرھے وحدت دے علمبردار بݨدن تے ٻنہائیں کوں مشرک آکھدن او ڳالھ سمجھن جو خواجہ فرید دی تعلیم کیا ہے ؟

ہک اے ہک ہک اے۔ ہک دی دم دم سِک اے

ہک اے ظاہر ہک اے باطن۔ ٻیا سب کجھ ہالک اے

ہک کوں جیرھا ݙو کرڄاݨے۔ اوکافر مشرک اے 

سرائیکی قومی شاعر تے سرائیکی رہبر اپݨی سوچ تے اپݨے نظرئیے تے زور ݙے تے قوم نال مخاطب ہِن:

بٹھ وہم خطرے دی ادا۔ ݙو جھانوہی ہے ہک خدا

اندر تے باہر سدا۔ موجود حق موجود حق

اے سنیہا تے پیغام کہیں ہک عقیدے تے مذہب آلئیں سانگے نی ، ساریں سانگے ہے تے ہر ہمیش سانگے ہے۔

خواجہ فرید سئیں انگریز راج ءِ چ ، وقت دے بادشاہ ، نواب آف بہاولپور کوں خطاب فرمائے :

اپݨی نگری آپ وسا توں ۔ پٹ انگریزی تھاݨے

خواجہ فرید سئیں دی اے ڳالھ اوں ویلھے دی ہے ۔ جݙاں مسلم لیگ وجود ءِ چ نہ آئی ہئی۔ اے ڳالھ اوں ویلے دی ہئی جݙاں وݙے وݙے سردار ، تمندار تے جاگیردار انگریزیں توں ’’سر‘‘ دے خطاب گھندے پے ہن۔ جݙاں وݙے جرنیل تے سول بیورو کریٹ انگریزیں کوں ’’سلوٹ‘‘ مارݨ کوں اپݨی وݙائی سمجھدے ہَن۔ ایجھے موقع تے سرائیکی قومی رہنما دا خطاب ، کیا اونکوں پاکستان قومی شاعر نی بݨیندا ؟ کیا پاکستان دا قومی شاعر اوہو ہے جئیں انگریز سامراج توں سر دا خطاب گھدے یا او ہے جئیں آکھئے ’’ اپݨی نگری آپ وسا توں پٹ انگریزی تھاݨے‘‘۔

خواجہ فرید جتھاں ٻنہائیں کوں چنڳائی دی تعلیم تے برائی توں بچݨ دی ڳالھ کریندن ، جتھاں جڳ جہان نال ونکون دیاں متاں ݙیندن، اُتھاں آپ کوں آپ نال وی خطاب کریندن۔

سارے جڳ تے حکم چلاویں

پا شاہی منصب

تاں وی کیا تھی پیا

غوثی قطبی رتبہ پاتو

تھیو شیخ ، شیوخ لقب

تاں وی کیا تھی پیا

تھئی تابع خلقت سب

تاں وی کیا تھی پیا

ہئی گم تھیوݨ مطلب

اساں سارے جڳ جہان دے شاعر ݙٹھن، پیر استاد وی ݙٹھن ، علم علوم آلے مولوی تے فلسفی وی ݙٹھن، ادیب ، نقیب، خطیب ، سب ݙٹھن پر میکوں اڄ تئیں کہیں زبان دا ایجھا استاد تے ایجھا مقرر نظر نی آیا۔ جیرھا زیر ، زبر ، پیش وچ کائنات دا فلسفہ بیان کر ݙیوے۔ جݙاں سرائیکی قوم فکری قید اچوں چھٹسے تے اونکوں کم کرݨ دی آزادی دا اختیار ملسے تاں ول پتہ لڳسے جو سرائیکی کتنا وݙا سماج اے تے اوندے ءِ چ رہݨ آلے کتنے وݙے لوک ہِن ۔ خواجہ سئیں وقت دے بادشاہ کوں مخاطب اِن ۔ جیرھا وطن دے ہک واسی نال نراض اے تے اونکوں دیس نکالی ݙتی ٻیٹھے۔ خواجہ فرید سئیں فرمیندن:

صادق!

زیر تھی ، زبر نہ بݨ

مَتاں پیش پووی

میݙے سارے جڳ جہان دے ادیبیں ، خطیبیں تے سوجھواݨیں توں سوال اے جو کیا اتنا وݙا خطاب انہائیں کوں کتھائیں ٻی جاہ تے نظر آئے ،جے آئے تاں آگاہ کریسو ، مہربانی۔

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ