خواجہ امیر خسرو

1253ء۔1325ء

آپ دا پورا ناں ابوالحسن یمن الدین تے تخلص خسرو ہئی۔ آپ کوں قدرت ولوں بے شمار صلاحیتاں نصیب تھیاں ہن۔ شاعری تے موسیقی ݙوں آپ دے خاص میدان ہن۔ آپ نے کئی ساز تے کئی راڳ وی ایجاد کیتے۔ اَڄاں آپ دی عمر ٻہوں چھوٹی ہئی کہ آپ دے علم تے مطالعہ دا چرچا جیݙے کیݙے تھیوݨ لڳ پیا۔ امیر خسرو عربی ‘ فارسی ‘ ہندی ‘ سنسکرت ‘ گجراتی تے ٻیاں کئی زباناں توں واقف ہن۔امیر ادبی دنیا دا ہک ایجھا سِجھ ہے جیڑھا ہمیشہ ادب وچ سوجھلے کھنݙیندا ریہے۔ امیر خسرو دے زمانے وچ ملتان ہک ٻہوں وݙا علمی مرکز ہا۔ پورے ہندوستان تے جنوبی ایشیاء توں اہلِ علم ‘ علم و ادب دے ایں گہوارے دا رَڄ کریندے ہن۔ امیر خسرو وی 1280ء وچ بلبن دے پتر خان شہید دی ملازمت وچ ملتان پُہنچے تے اتھاں آ تے سرائیکی زبان وچ مہارت حاصل کیتی۔ ڈاکٹر فقیر محمد فقیر آہدن ’’گمان غالب ہے کہ ملتان دے پنج سالہ قیام وچ اُنھاں مقامی ٻولی جیڑھی اوں وقت دی ملتانی سݙویندی ہئی دستگاہ حاصل کر گھدی ہوسے۔ اے ڳالھ ایں کیتے صحیح معلوم تھیندی ہے کہ تمام بزرگان دین جنھاں ایں برصغیر وچ اسلام دی اشاعت کیتی پہلے مقامی ٻولی سکھدے ہن تے ول اُوندے وچ وعظ فرمیندے ہن۔(68)تاریخی شو اہد توں اے پک لڳدے کہ امیر خسرو نے ہندی زبان وچ شعر آکھیے تے غالباً قیامِ ملتان دے دوران اِی انھاں اے سب کجھ تخلیق کیتا۔ امیر خسرو دیاں ٻجھارتاں ٻہوں مشہور ہن۔ لطف دی ڳالھ اے ہے کہ انھاں دیاں اے ٻجھارتاں اَڄ وی ہو ٻہو سرائیکی علاقے وچ موجود ہن۔ مثلاً :

(1)             اُچے ٹِٻے تے ماسی وسے ۔ میں ونڄاں  تے کھڑ کھڑ ہسے  (کپاہ)

(2)            ݙوں کبوتر کولو کولی کھنب انھاں دے کالے

                       چال انھاں دا اٹکوں مٹکوں رب انھاں کوں پالے                   (اَکھیں)

(3)            اک  جنوء ر اصلی ناں اوہدی ہݙی ناں اوہدی پسلی

امیر خسرو دی ہک ٻئی ٻجھارت ݙیکھو ایں ویلے جھنگ دے کہیں جنگل دا ذکر ہے۔

                       جھنگ ٻیلے چور وڑیا نین راجے تاڑیا ۔ ہت راجے پکڑ آندا۔

                       لت راجے ماریا

                       پاروں آئے ݙو ملنگ ۔ ساویاں ٹوپیاں اودے رنگ

                       اے ٻجھارت سرائیکی علاقے وچ ایں رائج ہے۔

                       پار دے پاروں آئے ݙوں ملنگ ۔ ساویاںٹوپیاں پیلے رنگ ۔(69)

حضرت امیر خسرو اُوں وقت دی سرائیکی ٻولی جیکوں ملتانی آہدے ہن وچ شعر و شاعری کیتی۔ ٻجھارتاں بݨایاںتے اونکوں اپݨے فکری اظہار دا وسیلہ بݨایا۔ آپ دیاں انھاں ٻجھارتاں کوں وݙی علمی حیثیت حاصل ہے۔ امیر خسرو دیاں ٻجھارتاں اشعار تے بیتاںدے علاوہ درسی نصاب دی ہک منظوم لغت خالق باری وی انھاں دے ناں نال منسوب ہے۔ خالق باری ہک منظوم لغت ہے جیندے وچ سرائیکی تے فارسی الفاظ موتیاں والی کار جڑئیے ہوئے ݙسدن۔ خالق باری دے آخری شعر وچ خسرو دا ناں وی موجود ہے:

دو جگ وچ رہیا خسرو نام

خالق باری ہوئی تمام

’’پنجاب میں اردو‘‘ وچ حافظ محمود شیرانی خالق باری دے اُتے کافی تفصیلی بحث کیتی ہے تے مولوی محمد امین چڑیا کوٹی دے ایں دعوے دی تردید کیتی ہے کہ خالق باری حضرت امیر خسرو دی تخلیق ہے ۔ او آہدن جیکر خالق باری امیر خسرو دی تخلیق ہوندی تاں صورت حال مختلف ہوندی تے اوں عہد توں گھن تے اَڄ تئیں سینکڑاں کتاباں ایندی تقلید وچ لکھیاں ونڄ چکیاں ہوندیاں تے اے ہک سندی ماخذ بݨ ویندی۔(70)خالق باری کوں امیر خسرو دی تصنیف دی بجائے اگر عہد فیروز شاہی دے کہیں ٻئے مصنف دی تصنیف من گھدا ونڄے تاں وی اے 752 ھ تا 790ھ دی ہک اہم کتاب ہے ۔ جیندے وچ پنجاہ فیصد توں زائد الفاظ سرائیکی دے ہن۔

دیگ ہانڈی ‘ کفچہ ݙوئی بے خطا

تابہ و کزگان ست کڑاہی و توا

مس ہے تانبہ روئیں کانسہ آہن لوہ

تیشہ بسولا ‘ تبر کلہاڑا بھیڑ انبوہ

کاہ و ہیزم گھاس کاٹھی ڄاݨیے

اینٹ ‘ ماٹی ‘ خشت و گل بہچائیے

سرگیں گوبر اوپلا ہے پھوسی

کدال کلند جو کہے کسی اے

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان