بھیرانہ

بھیرانہ ہک آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا ہن٘دوستان دی ریاست ہریانہ دے ضلع فتح آباد دی ہک چھوٹی جیہیں وستی اچ واقع ہے۔ بھیرانہ دے آثار قدیمہ دی سب توں پہلی پرت سندھ وادی دی تہذیب توں وی پہلے دی ہے، ایہ اٹھویں توں ستویں صدی قبل مسیح دے زمانے دی ہے۔ ایہ ٹھیڑھ موسمی گھاگھرا دریا دے کنارے تے موجود کئی جاہیں وچوں ہک ہے، جین٘کوں ہن٘دوستان دے ماہرین آثار قدیمہ 1500 قبل مسیح دے بعد دی ہڑپہ تہذیب تے رگ ویدک سرسوتی دریا دے طور تے ڄاتا ہے۔
ایہ ٹھیڑھ نویں دہلی توں اُبھے پچادھی پاسوں تقریباً 220 کلومیٹر پروبھرا نویں دہلی-فاضلکا قومی شاہراہ اتے ضلع ہیڈ کوارٹر توں تقریباً 14 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں بھونا روڈ تے فتح آباد ضلع اچ واقع ہے، بھیرانہ دے اُبھوں شیخوپور روڈ دے نال۔ ایہ ٹھیڑھ موسمی گھاگھرا دریا دے پراݨے کنارے دے نال موجود کئی ٹھیڑھاں وچوں ہک ہے جیڑھا جدید ہریانہ وچ نہان توں سرسا تک وہن٘دا ہے۔

ایہ ٹٻا اُبھے-لمے 190 میٹر (620 فٹ) تے پچادھ - پوادھ 240 میٹر (790 فٹ) کھن٘ڈیا پئے تے نیڑے تیڑے دے ایٹھے توں توں 5.5 میٹر (18 فٹ) اُچا ہے۔

تاریخ
بھیرانہ دی کھاٹی کرݨ والا دعویٰ کرین٘دے جو اون٘کوں اتھوں سب توں پراݨیاں پرتاں اچ ہاکڑا تھاں بھان٘ڈے ملئے ہن جیڑھے اٹھویں-ستویں صدی قبل مسیح دے ہن۔ او روایتی ہڑپہ دی تاریخ دے مقابلے اچ بھیرانہ کوں زیادہ قدیمی ڳݨین٘دے۔ ایں تجویز دی تائید ہن٘دوستان دی سرکار وی کیتی ہے۔ راؤ ہوریں پوسیہل دی تجویز تے ٻئے کئی جاہیں توں ریڈیو کاربن دیاں مختلف تاریخاں دا حوالہ وی ݙتا ہے، ڄاں جو پختہ ہڑپائی مرحلے دا اختتامی سال 800 قبل مسیح ݙین٘دے ہن۔ راؤ 2005 تے دکشت 2013 دے خلاصے دے مطابق ایہ روایتی تاریخاں تے شافر (دور) نال ہیٹھ درج بر میچ کریندے ہن۔

کھاٹی
بھارتی آثار قدیمہ سروے (اے ایس آئی) دی کھاٹی شاخ-1، ناگپور 2003-04، 2004-05 تے 2005-06 دے دوران ایں ٹھیڑھ دی کھاٹی کیتی۔

ثقافت
راؤ دے مطابق کھاٹی توں ایہ ثقافتی دور ظاہر تھئے ہن: دور IA: ہاکڑا ویئرز ثقافت، دور IB: موہری ہڑپائی ثقافت، دور IIA: موہری پختہ ہڑپائی ثقافت، تے دور IIB: پختہ ہڑپائی ثقافت۔ بھارتی آثار قدیمہ دے سروے دے مطابق، کھاٹی اچ ہڑپائی ثقافت دیاں بچران٘داں اپݨی موہری حالت توں، یعنی ہاکڑا ویئرز ثقافت (برصغیر اچ معلوم موہری ہڑپائی ثقافت توں وی پہلے، جین٘کوں کالی بن٘گن-I وی آکھیا وین٘دے) توں ہک مکمل ترقی یافتہ پختہ ہڑپائی شہر تک دے کھولے ظاہر تھئے ہن۔

دور IA: ہاکڑا ویئرز ثقافت
بھیرانہ دی کھاٹی توں پہلے، موہری ہڑپائی توں وی پہلے دی ہاکڑا ویئرز ثقافت کہیں وی بھارتی جاہ تے دریافت نہ تھئی ہئی۔ اے ایس آئی دے مطابق پہلی واری بھیرانہ اچ ایں ثقافت دے ایر ظاہر تھئے ہن۔ ایں ثقافت دی خاصیت زیر زمین رہائشی کھݙے ہن جیڑھے قدرتی مٹی اچ بݨے ہوئے ہن۔ انہاں کھݙیاں دیاں کن٘دھاں اتے فرش سرسوتی وادی دی زردی مائل مٹی نال لیپے ہوئے ہن۔ ایں دور دے آثار اچ تان٘بے دے کن٘ڳݨ، تان٘بے دا تیر دا نشان، پکی مٹی دیاں کݨڳݨیاں، لاجورد، لاپس لازولی اتے سٹیٹائٹ دے موتی، ہݙی دا نشان، پتھر دی پیڑھی اتے پتھر دی چکی شامل ہن۔ مٹی دے برتناں دا ذخیرہ ٻہوں وݙا ہے اتے ایں دور دے مخصوص برتݨاں اچ مڈ ایپلیک ویئر، انسیزڈ (گہری تے ہلکی)، ٹین/چاکلیٹ سلپڈ ویئرز، براؤن-آن-بف ویئرز، بائی کروم ویئرز (کالے تے چٹے رن٘گاں نال ٻاہرلے پاسوں رنگ دار)، بلیک آن ریڈ ویئر تے سادہ سرخ ویئرز شامل ہن۔

دور IB: موہری ہڑپائی ثقافت
ایں دور اچ پوری جاہ تے وستی ہئی۔ ایہ وستی کھلی ہئی اتھاں کوئی قلعہ بن٘دی کائنا ہئی۔ مکان 3:2:1 دے تناسب نال بھوری مٹی دیاں سلھاں دے بݨے ہوئے ہن۔ ایں دور دے مٹی دے برتن کالی بن٘گن-I دے سارے چھ فیبرکس دے نال نال پچھلے دور دے کئی ہاکڑا ویئرز وی ݙکھین٘دن۔ ایں دور دے آثار اچ سپیاں نال بݨی ہار دی شکل دی مُہر، تیر دے نشان، تان٘بے دیاں چوڑیاں تے من٘دریاں، ہار، جیسپر، لیپس لازولی، سٹیٹائٹ، سپیاں تے پکی مٹی دے مݨکے، ہݙیاں دیاں چیزاں، غلولی دے غلول، ماربل تے پتھر دے مولھے شامل ہن۔

دور IIA: موہری پختہ ہڑپائی ثقافت
ایں دور کوں شہر دے خاکے اچ تبدیلی نال نشابر کیتا وین٘دا ہے۔ پوری وستی کوں ہک قلعہ بن٘دی آلی کن٘دھ اچ شامل کیتا ڳیا ہئی۔ کچیاں سلھاں دے ڈھان٘چے بݨے ہوئے ہن۔ سڑکاں تے ڳلیاں وی ایں طرحاں بݨیاں ہوئیاں ہن۔ مٹی دے برتناں دا ذخیرہ موہری ہڑپائی تے پختہ ہڑپائی شکلاں دا ہک ملا جلا سیٹ ݙکھین٘دا ہے۔ ایں دور دے آثار اچ نیم قیمتی پتھراں دے موتی، تان٘بے، سپیاں، پکی مٹی دے کن٘ڳݨ، تان٘بے دی مچھی دی کن٘ڈی، چھین٘ی، تیر دا نشان، پکی مٹی دے زناوراں دیاں شکلاں اتے ٻہوں سارے ٻئے آثار شامل ہن۔

دور IIB: پختہ ہڑپائی ثقافت
ایں جاہ تے قبضے دا آخری دور پختہ ہڑپائی دور نال تعلق رکھدا ہے جیڑھا ہک ترقی یافتہ ہڑپائی شہر دیاں تمام خصوصیات رکھدا ہے۔ ایں دور دے اہم آثار اچ سٹیٹائٹ دیاں مہراں، تان٘بے، ٹیراکوٹا، فائیئنس تے سپیاں دے کن٘ڳݨ، تان٘بے دیاں اُکریاں سیلٹاں، ہݙیاں دیاں چیزاں، ٹیراکوٹا دے پھیتے، ٹیراکوٹا دے زناوراں دیاں شکلاں، کارنیلین، عقیق، فائیئنس، سٹیٹائٹ، ٹیراکوٹا تے پتھر دیاں چیزاں شامل ہن۔ موہنجوداڑو توں ملی مشہور "رقص کرݨ آلی چھوکری" دی نقل ہک مٹی دے ٹھیکرے تے اُکری ہوئی ملی ہے۔ شہر دی وݙی قلعہ بن٘دی آلی کن٘دھ کچ سلھی بݨی ہوئی ہئی۔ مکان وی کچ سلھے (دھپ اچ سُکیاں سلھاں) نال بݨے ہوئے ہن۔ درگھیاں سدھیاں سڑکاں مکاناں کوں ہک ٻئے توں جُدا کرین٘دیاں ݙسدیاں ہن۔ پکی ہوئی مٹی دا ہک گول ڈھان٘چہ ممکنہ طور تے تنور ہے- ہک سان٘جھا چلھاݨہ جیڑھا اَڄ وی دیہاتاں اچ ݙیکھݨ کوں ملدا ہے۔ پکیاں سلھاں دی موجودگی وی ݙٹھی ڳئی ہے جیڑھیاں مکاناں توں گن٘دے پاݨی کوں کڈھݨ کیتے استعمال کیتیاں ڳیاں ہن۔

رقص کرݨ آلی چھوکری
بھیرانہ وچ مٹی دے برتن تے اُکریاں پری دے نمونے تے رقص کرݨ والیاں چھوہریں ݙیکھݨ اچ آئیاں ہن۔ رقص کرݨ والیاں چھوہریں موئنجودڑو دی کانسی دی "رقص کرݨ آلی چھوکری" دی طراں ݙکھالی ݙین٘دیاں ہن۔ ماہر آثار قدیمہ ایل ایس راؤ دے مطابق "ایویں لڳدے جو بھیرانہ دے کاریگر کوں ݙاݙکیاں دے ہنر دا ݙس ہئی پیا۔" ایہ دیویاں یا رقص کرݨ والیاں چھوہریں اپسراں یا پاݨی دی پریاں دی نمائن٘دگی کرین٘دیاں تھی سڳدیاں ہن، جیڑھیاں سن٘دھ وادی دی تہذیب اچ عام پاݨی دیاں رسومات نال جُڑیاں ہوئیاں ہن۔

ٻیاں چیزاں
ٻیاں اہم لبھتاں اچ رن٘ڳئے ہوئے پکی مٹی دے پھیتے شامل ہن۔ لوک گارے نال لیپے ہوئے کھݙیاں اچ رہن٘دے ہن اتے کھݙیاں کوں صنعتی سرگرمیاں یا قربانیاں کیتے وی استعمال کیتا وین٘دا ہئی۔ ایں جاہ تے کئی کمریاں آلے مکان ݙیکھݨ اچ آئے ہن، ہک مکان اچ ݙاہ کمرے ہَن تے ہک ٻئے اچ ترائے کمرے ہَن۔ ہک ٻئے مکان اچ چلھاݨہ، اڳواڑ، چلھے دے نال سَڑئے ہوئے اناج وی ملے ہن۔

راؤ دے مطابق ایں جگہ تے سن٘دھ وادی دی تہذیب دے سارے مراحل موجود ہن۔