کلامِ فریدؒ تے صنفِ قصیدہ

سرائیکی ہک قدیم زبان ہے جیڑھی برصغیر دے شمال مغربی خطے وچ ٻولی ویندی ہے ۔ برصغیر توں ٻاہروں جتنے حملے تھئے اوہ مغرب تے شمال دی طرفوں تھیندے ریہے سارے حملہ آور سرائیکی علاقے توں گزر تے اِی باقی ہندوستان تے حملہ آور تھیندے ریہے ۔ مقامی زبان تے حملہ آوراں دی زباناں دے اثرات مرتب ہووݨ فطری ہا ۔ موجودہ سرائیکی زبان تے عربی تے فارسی زباناں دا اثر واضح طور تے نظر آندا ہے ۔ سرائیکی دے ذخیرہ الفاظ وچ اضافہ اُنہاں زباناں دی وجہ نال اِی ہے ۔ کہیں وی زبان دے ادب وچ نظم تے نثر وچ مختلف اصناف ہوندی ہے ۔ شاعری وچ غزل ، رُباعی ، مرثیہ ، قطعہ ، مثنوی ساری اصناف دی موجودگی دا مطلب ذوق دے مختلف تقاضیاں کوں پورا کرݨا ہے۔

قصیدہ فارسی تے عربی ادب دی قدیم صنف ہے تے سرائیکی وچ ایہ صنف انہاں زباناں دی وجہ نال متعارف تھئی ہے ۔ قصیدے دا لفظ قصد توں نکلدا ہے جیندا مطلب ارادہ ہے لفظی مفہوم دا کجھ نہ کجھ اثر اصطلاحی مفہوم تے ہوندا ہے تہوں ایہ آکھیا ڳیا ہے جو قصیدہ ایجھی صنف ہے جیندے وچ آورد زیادہ تے آمد گھٹ ہوندی ہے ۔ قصیدے دی ݙو وݙی اقسام ہِن ۔ تمہیدیہ تے خطابیہ ۔ انہاں وچ فرق ایہ ہوندا ہے جو خطابیہ وچ تعریف یا مدح پہلے اِی شعر نال شروع تھی ویندی ہے ۔ قصیدے دے چار حصے ہوندے ہِن۔

(1)                             تشبیب ۔ عشقیہ تمہید دے نال قصیدہ شروع کرݨا

(2)                           گریز ۔ تشبیب تے مدح دے درمیانی اشعار

(3)                           مدح ۔ ممدوح دی تعریف کیتی ویندی ہے

(4)                           دُعا ۔ ممدوح دی درازی عمر تے بلندی اقبال دی دُعا

                                               تے مقطع وچ حُسنِ طلب وی ہوندی ہے۔

عام طور تے قصیدے دا موضوع شان رسالت بیان کرݨ صحابہ کرامؓ تے اولیاء کرام تے رئوسا دی تعریف ریہا ہے ۔ تعریف وچ ایں گاٖلھ تے ٻہوں زور ݙتا ویندا ریہا ہے جو پیغمبر تے بزرگانِ دین دی تعریف وچ کہیں ایجھی گاٖلھ دا ذکر نہ کیتا ونجٖے جیڑھا کہیں طرحاں وی انہاں دے مقام تے مرتبے کوں متاثر کرے ۔ ایں طرحاں معمولی رئوسا دی اتنی تعریف نہ ہووے ۔ رئوسا تے بادشاہاں کیتے عاشقانہ تے رندانہ تشبیہات استعمال تھیندی ہِن جݙاں جو بزرگانِ دین کیتے ایہ انداز گستاخی سمجھا ڳیا ہے۔

خواجہ فریدؒ دا کلام کافیاں تے مشتمل ہے پر اُنہاں وچ کجھ کافیاں کوں قصیدہ دی صنف وچ شامل کیتا ونجٖ سڳدا ہے ۔ خواجہ سئیںؒ عاشقِ رسُول ہَن تے اُنہاں اپݨی محبت دا اظہار اپݨے کلام وچ کیتا ہے ۔ اپݨے محبوب دی یاد وچ اپݨے جذبات دا اظہار ایں طرحاں کیتا ہے۔

اِتھاں میں مُٹھڑی نِت جاں بلب

او تاں خوش وَسدا وِچ ملک عرب

تَتی تِھی جوڳݨ چَودھار پھراں

ہِند سِندھ پنجاب تے ماڑ پھراں

سُنجٖ بَر تے شہر بزار پھراں

متاں یار مِلم کہیں سانگ سبب

وہ سوہݨا ڈھولݨ یار سجٖݨ

واہ سانول ہوت حجاز وطن

آ ݙیکھ فریدؔ دا بیت حزن

ہِم روز اَزل دی تانگھ طلب

ملک عرب محمد عربی دا مسکن ہے تے ایں سر زمین دا ہر حصہ ناز آفریں تے پُر کیف نظر آندا ہے تے ایندے تے لکھاں دفعہ قربان تھیوݨ کوں دِل چاہندا ہے ، گھر ٻار دی محبت بُھل ویندی ہے۔

عرب شریف ہے سوہݨی ساری

نازک ناز و تے متواری

تِھیواں واری لکھ لکھ واری

دلدار نبی مختار دی ہے

محبوب دی سر زمین تے پُنجٖݨ تے ایجھی خوشی تھئی ہے جو تصدیق تھیوݨ دی خواہش اُبھر آندی ہے ، سُکھ دی سیج ویندی ہے تے پُراݨے ݙکھڑے بُھل ویندے ہن۔

وَنجٖ ݙٹھم مدینہ عالی

جِتھ کون مکاں دا والی

ہے دھرتی عیبوں خالی

پیار نور رسالت چَھکّے

سال1879ء وچ جݙاں صبح صادق خاں امیر بہاول پور کوں مکمل اختیارات واپس ملے تاں خواجہ سئیںؒ قصیدہ لکھیا ۔ اِتھاں ایہ واضح کرݨا ضروری معلوم تھیندا ہے جو امیر کوں خواجہ سئیںؒ نال وݙی عقیدت ہئی ۔ ایہو وجہ ہے جو جتھاں تعریف کیتی ڳئی ہے اُتھاں نصیحت دا رنگ وی موجود ہے تے سب کجھ اوندے کیتے ہے جو خواجہ سئیںؒ اپݨے مقام تے مرتبے دی وجہ نال ایویں کر سڳدے ہَن ۔

صبح صادق صاحبی مانڑیں

بخت تے تخت کوں جوڑ چَگا توں

پاک سہرے گاٖنے گاٖنڑھیں

اپݨے ملک کو ںآپ وسا تُوں

پَٹ انگریزی تھاݨے، گاٖہݨے ماݨے

خواجہ عاقل محمدؒ خواجہ غلام فرید دے پر داد ہَن تے اوندی بیعت خواجہ نور محمد مہارویؒ نال ہئی ۔ خواجہ غلام فریدؒ دی والدہ دی بیعت وی خواجہ نور محمدؒ نال ہئی ۔ چشتیاں دے مہاروی خانوادے نال ایں روحانی عقیدت دا نتیجہ ایہ قصیدہ ہے:                                         

ساݙا دوست دلیں دا نور محمد خواجہ

ڈھولا یار چہیندا نور محمد خواجہ

عرب وی تیݙی عجم وی تیݙی

سِندھ پنجاب دا راجہ

ظاہری ݙکھاوے دے لحاظ نال اُردو تے فارسی وچ قصیدہ تے غزل ہِک اِی شکل وچ ملدی ہِن بلکہ غزل تشبیب دی شکل وچ قصیدہ وچ عام طور تے موجود ہوندی ہے ۔ غزل دے اشعار وچ تسلسل کائنی ہوندا تے قصیدے وچ خیال دے تسلسل کوں ضروری سمجھا ڳیا ہے۔

عام طور تے کلامِ فریدؒ وچ قصائد دی نوعیت خطابیہ ہے کیونجو کلام وچ وی ممدوح دی تعریف تھیندی ہے ۔ تشبیب زیادہ کائنی البتہ دُعا داعصر موجود ہے۔

 حوالہ 
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان