سرائیکی زبان ، اوندا رسم الخط تے آوازاں

سرائیکی وچ زبان بارے ٻہوں گھٹ لکھیا ڳے ۔ سچ پُچھو تاں اساکوں ہُݨ وی زبان تے اوندی اہمیت دی پوری سُدھ کائنی ۔ سئیں اسلم رسول پوری دی ایں کتاب دا پہلا ایڈیشن 1980ء وچ شائع تھیا ۔ اپݨی ایں کتاب اچ لکھدن ’’ سرائیکی لوکیں کوں اپݨی سیاسی تے اقتصادی جدوجہد دے دوران زبان کوں پوری اہمیت ݙیوݨی چہیدی اے کیونجو زبان ای استحصال دے خلاف ہک چٹان ثابت تھی سڳدی اے ۔ ’’واحد زبان دا مسئلہ ‘‘ سرمایہ دارایں دا مسئلہ ہوندے تے ایں کوں اپݨا استحصال جاری رکھݨ وچ مدد ݙیندے ۔ سئیں اسلم رسول پوری ایہ وی لکھدن جو ہِک علاقے وچوں ٻئے علاقے ݙو لوکیں دی ہجرت قومی شہریں دی شکل بدل ݙیندی اے ۔ ہک زمانے وچ ’’ ریگا ‘‘ جرمن شہر ہا لیکن او ہُݨ ’’ لیّت ‘‘ قوم دا شہر اے ۔ کجھ عرصہ پہلے ہنگری دے سارے شہر جرمن ہَن تے ہُݨ تقریباً منگیار قوم دے شہر ہِن ۔ پاکستان بݨݨ توں پہلے تے ہُݨ دے شہریں کوں ݙٹھا ونڄے تاں ایہ فرق واضح ہے ۔ کراچی ، حیدر آباد، سکھر تے ملتان دے علاوہ کئی ٻنہاں شہریں دا ناں وی گھدا ونڄ سڳدے ۔ ‘‘ صاحب کتاب دیاں اے ڳالھیں پلے ٻدھݨ تے اکھیں کھول ݙیوݨ آلیاں ہِن۔سئیں اسلم رسول پوری اپݨی ایں کتاب وچ سرائیکی زبان ، اوندا رسم الخط تے آوازاں دے نال نال زبان دے سیاسی اثرات بارے وی اساکوں آگاہ کیتے سچی ڳال تاں اے ہے جو جیرھی ڳالھ یا جیرھے خطریاں توں احٖ توں 37سال پہلے سئیں اسلم رسول پوری اساکوں آگاہ کیتا ، او سارے عذاب اساݙے ڳل پئے ڳن پر اساکوں احٖ وی سمجھ نی آئی ۔

سئیں اسلم رسول پوری دی کتاب دے نمایاں عنوانیں تے دید بھنوائوں تاں سرائیکی زبان دا ارتقاء، سرائیکی دے اضافی حروف، وادی سندھ تے اسوری ، عبرانی تے سرائیکی ، سنسکرت تے سرائیکی ، وادی سندھ اچ عربیں دی آمد، سرائیکی دی موجودہ صورت ، سرائیکی دا پراݨاں رسم الخط ، سرائیکی دیاں آوازاں ، سرائیکی دی علاقائی ونڈتے ایں طرح دے ٻئے ٻہوں سارے موضوع اپݨی جاہ تے الگ الگ باب ہن ، ٻیا اے جو سئیں اسلم رسول پوری منڈاری دے شمال مغربی گروہ دا جیڑھا نقشہ بݨائے ایندے وچ لہندا ، ملتانی دے ناں شامل ہِن ۔ ایہو کجھ ہند آریائی پراکرتیں وچ شامل ہے ۔ سئیں اسلم رسول پوری اپݨی کتاب دے وچ سرائیکی دی ٻئے زبانیں دے نال مماثلت دے جیرھے چارٹ بݨائن ، انہاں وچ منڈاری ، دراوڑی ، عبرانی ، سنسکرت ، پالی ، مرہٹی ، دردی ، چینی ، سندھی ، عربی ، فارسی ، پشتو، بلوچی ، زبانیں دے حوالے وی شامل ہِن جیرھے جو اپݨے موضوع دے اعتبار نال اہم ہووݨ دے نال نال زبان دے طالب علمیں واسطے اہم حوالہ تے ٻہوں وݙا ترکہ ہن۔

ہِک نقشہ وادی سندھ دی تہذیب دے مرکز دا ہے ۔ ایہ نقشہ دریائے سندھ دے مُنڈھ توں گھن تے پاند تئیں دا ہے جو کہ سارے دا سارا سرائیکی علاقہ ہے ۔ ایں ڳالھ دی تصدیق بی بی سی دے پروڈیوسر رضا علی عابدی اپݨی کتاب شیر دریا اچ ایہ آکھ تے کیتا جو جݙاں میں دریائے سندھ دے مُنڈھ توں گھن تے پاند تئیں دا سفر کیتا تاں سندھ دریا دے سڄے کھٻے سرائیکی الاوݨ آلے ملیے ۔

کتاب اچ ڈھیر سارے نقشے وی شامل ہِن جیرھے جو اینکوں معتبر بݨیندن ۔ انہاں نقشیاں وچ ہک نقشہ وادیٔ سندھ دی تہذیب دے مرکز 200 ق م ، ہِک ٻیا نقشہ سلطنتِ اشوک اعظم 269 ق م ، ہِک نقشہ سکندر دا رستہ 326 ق م ، ٻیا نقشہ سکندر دی واپسی دا وی ہے ۔ ہِک نقشہ اسلام کنوں پہلے سندھ دا ہے ، ہِک ٻیا نقشہ فتوحاتِ سندھ محمد بن قاسم 711ء 712 ء ، ہِک نقشہ سندھ موافق بشاری مقدسی 985ء دا ہے ۔ ہِک نقشہ پاک و ہند دا ہے جیرھا 1030ء دا ہے جیندے وچ محمود غزنوی دے حملیں دی نشاندہی کیتی ڳئی اے ۔ کجھ نقشے ایہو جہے ہِن جیندے وچ سرائیکی زبان دیاں حداں ݙسیاں ڳن ۔ کتاب ا چ جمشید کمتر دا نقشہ وی ہے، ایں نقشے وچ نہ ڄاݨے کیوں ٹانک ، بنوں ، دیرہ اسماعیل خان تے ساہیوال وغیرہ شامل کائنی ۔ ایویں اختر وحید دے نقشے وچ جھنگ ، دیرہ اسماعیل خان نقشے دے ٻاہروں ݙکھائے ڳن ۔ ظامی بہاولپوری دے نقشے وچ ٻہوں سارے علاقے ݙکھائے ڳن پر ایندے وچ وی جھنگ ساہیوال شامل کائنی ۔ سئیں اسلم رسول پوری ٻہوں چنڳا کیتے جو آپوں کوئی ڳالھ شامل نی کیتی بلکہ جیندے جو نقشے ہَن انہاں کوں انویں دا انویں کتاب اچ شامل کر تے ہِک دیانتدار محقق دا ثبوت ݙتے ۔

جے تئیں کتاب دی ڳالھ اے تاں کتاب مختصر پر جامع ہے تے ایں لیکھے وی کتاب دا سوبھ ودھ ویندے جو اے کتاب اوں ویلھے لکھی ڳی جئیں ویلھے ایں موضوع تے سرائیکی اِچ کتاباں ݙیکھݨ کوں نہ ملدیاں ہن، سئیں اسلم رسولپوری سرائیکی رسم الخط بارے ݙسیے جو پہلے پہل لکھت دی کیا شکل ہوندی ہئی ، رسم الخط دی تاریخ پڑھوں تاں آکھیا ویندے جو ہتھ نال مورتاں تے شکلاں وی بݨایاں ویندیاں ہن، لکیراں لاتیاں ویندیاں ہن تے ایویں ترقی تھئی تے حرف وجود آئے ا چ دنیا آپو واݨیں رسم الخط ایجاد کیتے ، کجھ رسم الخط ایجھے ہِن جیرھے سڄے ہتھ نال لکھیے ویندن، زیادہ تر کھٻے ہتھ آلے ہن جنہائیں کوں اساں کھٻیڑ آکھدوں، اردو ، پنجابی سندھی، پشتو ، بلوچی تے ٻی زبانیں آنگے سرائیکی رسم الخط وی مانگوا ہے، ایں بارے سئیں اسلم رسولپوری تفصیلی ڳال کیتی اے پر سرائیکی دیاں ضرورتاں اوندا اپݨاں رسم الخط پوریاں کر سڳدے۔ اللہ سئیں وطن وسیب کوں آزاد کرویسے ، وسیب دے لوکیں دا اپݨاں صوبہ تے اپݨی ریاست ہوسے تے ول او کچی توں سولہویں تئیں اپݨے ٻالیں کوں اپݨی زبان ، اپݨے رسم الخط ا چ پڑھاوݨ جوڳے ہوسن۔

 حوالہ 
·        معروف سرائیکی دانشور سئیں ظہور دھریجہ دی کتاب سرائیکی قلم قبلیہ وچوں چوݨ