سرائیکی غزل دا ہک لافانی شاعر ۔ قیس فریدی

لکھت: ڈاکٹر شکیل پتافی

 سرائیکی غزل دا ہک لافانی شاعر ۔ قیس فریدی 
                        سرائیکی زبان اچ ادب دی تمام اصناف کوں ورتاوݨ دی بھر پور صلاحیت موجود ہے۔ ٻہوں گھٹ زباناں ہن جنہاں دا موضوعاتی اتے تاثراتی مزاج اتنا پختہ تے کینوس اتنا وسیع ہے جنہاں وچ ہر قسم دے موضوعی، صنفی اتے ہیتی تجربے کرݨ دی گنجائش پاتی ویندی اے۔ سرائیکی زبان انہاں وچوں ہک ہے۔

                       سرائیکی زبان دا قدیم شعری سرمایہ ݙوہڑے، کافی اتے بحراں تک محدود ہا، ایندے اچ زبان دی تنگ دامنی کوں کئی دخل نئیں بلکہ ایہ اوں دور دے شعری تقاضے اتے ادبی ضرورتیں دے مطابق ہئی۔ جوں جوں وقت گزردا ڳیا، شعری تقاضے بدلدے ڳئے، ادبی ضرورتیں اچ ودھارا تھیندا ڳیا تاں سرائیکی ادب دا دامن خود بخود وسیع تھیندا ڳیا۔ نویاں صنفاں، نویں سانچے، نویں تلازمے اتے ول انہاں دے نال نال نویں خیال، نویاں ترکیباں، نویاں بندشاں اتے نویں عروضی تجربے سرائیکی شاعری دا سرمایہ بݨ ڳئے۔ 

                       سرائیکی غزل اگرچہ ٻہوں پہلے شاعری اچ داخل تھی ڳئی ہئی۔ خود خواجہ فریدؒ وی آپݨے سرائیکی دیوان اچ ڈھیر ساریاں کافیاں غزل دی ہیئت اچ آکھن لیکن چونکہ او بنیادی طور تے کافی دے شاعر ہن اتے انہاں دے مزاج اچ کافی دا رنگ غالب ہا ایں سانگے خواجہ فریدؒ دی غزل اچ غزل دا اسلوب قدرے کم نظر آندے۔ ایندے باوجود دیوانِ فرید دیاں غزلاں آپݨے دور دے موضوعاتی تنوع اتے حسن و عشق دے اظہار دا ٻہوں وݙا وسیلہ ہن۔ خواجہ فریدؒ دی اردو شاعری ساݙے سامݨے ہے۔ اُنہاں دے اردو دیوان اچ ساریاں غزلاں تے کافی دا رنگ واضح نظر آندے۔ 

                       سرائیکی غزل کوں ایں عہد دے جیڑھے شاعر ایندے حقیقی مزاج اتے اصلی اسلوب دے مطابق ورتئے او سئیں قیسؔ فریدی ہن۔ انہاں غزل دی ایمائیت اتے ایندی رمز و علامت کوں خوب سمجھے اتے لسانی مشکلات تے قابو پا تے آپݨے وکھرے اتے نویکلے لہجے نال غزل کوں آبرو مندانہ شکل و صورت ݙتی ہے۔ قیس فریدی شاعر ہووݨ دے نال نال ہک ماہر لسانیات وی ہن، سرائیکی زبان تے انہاں دا ڈھیر سارا کم ساݙے سامݨے ہے پیا۔ ایں حوالے نال انہاں  آپݨی غزل اِچ الفاظ دی صحت، معنوی ساخت، صوتی خوبصورتی اتے حسنِ ترتیب دا خاص خیال رکھیے۔ ایہا وجہ ہے جو انہاں ہک لمبے عرصے تک زندہ رہݨ والی شاعری کیتی اے۔ قیسؔ دے نزدیک شعر دے حسن دے پچھوں شاعر دا تخلیقی فن پوری طرح کارفرما ہوندے اتے فن واسطے زبان و بیان دا علم ہووݨ ٻہوں ضروری ہے ورنہ شاعری محض تک بندی تاں تھی سڳدی اے اوندے اچ آفاقیت پیدا نئیں تھی سڳدی۔ ایں سانگے قیسؔ اڄ دے کم علم اتے جاہل لکھاریاں توں شاکی نظر آندن۔ 

ہݨ آہدیں کئیں ادب کوں بزاری بݨا ݙتے 

تئیں خود تاں جاہلیں کوں لکھاری بݨا ݙتے 

………

ادب کوں پوڑی بݨا تے جو پہنتے فلکیں تے 

کیویں نہ مارے او فلکاں اگر مگر نہ کرے 

                       قیسؔ فریدی دی شاعری دا بنیادی وصف ایہ ہے جو انہاں آپݨی غزل اچ آپݨی دھرتی اتے آپݨے وسیب دے ݙکھ کوں آپݨا موضوع بݨائے۔ سرائیکی وسیب دی بکھ، تس اتے ایندیاں ساریاں محرومیاں کوں نشابر کریندے ہوئیں وسیب دی طبقاتی کشمکش کوں بڑی خوبصورتی دے نال بیان کیتے۔ قیسؔ دے نزدیک ایں دھرتی ماء کوں ݙکھ ݙیوݨ والے او دھرتی ڄئے ہن جنہاں آپݨے زور اتے ݙڈھپ دے ذریعے اتھوں تے لوکاں کوں غلام بݨائے اتے ݙینہہ رات انہاں دی رت تے پلدے پئین۔ ایں ساری طبقاتی کشمکش کوں انہاں نے ایں انداز اچ بے نقاب کیتے۔ 

کیڑھے کیڑھے دی ایویں روز لہیسیں پٹکی 

کہیں کوں تاں چھوڑ عزت دار سݙاوݨ جوگا 

……… 

میں کیوں نہ ایہو جے دریا کوں بے مہاب آکھاں 

جو آپݨے تسدے کناریں دے لب وی تر نہ کرے 

……… 

توں مفلس دا حامی بݨ تے اوندی رت تے پلدا پئیں 

میں مفلس دا حامی بݨ تے وٹڄیئے درد کشالے ہن 

جیلے توں کرسی تے ٻہندیں میں مٹی تے ٻہنداں 

کیا کیا قصے چِھڑدے آپݨی گھاٹی یاری والے ہن 

……… 

میں محتاج تے توں لکھ ݙاتا 

کیوں نہ تئیں توں منگاں تیکوں 

……… 

بلبلیں کوں نہ جتھاں حکم الاوݨ دا ہا 

میلے کانویں دے اُتھاں شام سویرے لڳدن 

رات تھیندی ہے تاں خونخوار سبھے بݨ ویندن 

ݙینہہ سارا جو ایہہ کجھ لوک بھلیرے لڳدن 

او جو باغی ہا اوہو شیت قتل تھی ڳیا ہے 

اڄ ٻہوں خوش میݙی وستی دے وݙیرے لڳدن 

……… 

                       انہاں اشعار دے وچ وݙیرہ شاہی دے ظلم اتے جبر دا پورا نقشہ سامݨے آ ڳے۔ یعنی جتھاں حق پرست لوکاں کوں باغی آکھ تے قتل کر ݙتا ونڄے، جتھاں رات دے اندھارے اچ لوک خونخوار بݨ ونڄن، جتھاں ہک انسان محتاج تے ݙوجھا لکھ داتا بݨ ڳیا ہووے، جتھاں روز کہیں شریف آدمی دی پٹکی لہائی ونڄے، اوں دھرتی تے ایں کنوں وݙا عذاب ٻیا کیا اوسے۔ قیس فریدی ایں سارے منظر کوں وݙی جرأت اتے وݙے حوصلے نال بیان کیتے۔ اُنہاں دے نزدیک ایہ دھرتی کݙاہیں سکھ دا ساہ نئیں گھن سڳدی کیوں جو اتھوں دے گگ دام لوکاں انصاف وی انہاں ظالماں توں منگے جنہاں خود آپݨے ہتھیں انہاں تے ظلم دے پہاڑ رکھ ݙتن۔ جئیں ویلھے ایہ صورت پیدا تھی ونڄے جو ظالم کوں انصاف دی کرسی تے ٻلہا ݙتا ڳیا ہووے تاں اوں ویلھے گھر گھر قتلِ عام، بد امنی، لُٹ پُھر اتے تشدد جہیں واقعات رونما تھیسن۔ ایں معاشرتی عذاب کوں قیسؔ ایں طرح بیان کیتے: 

ایہ زمانہ وی اساکوں ݙیکھݨا ہا دوستو 

قتل وی اوہو کرے، نروار وی اوہو کرے 

……… 

جیندے ہتھ تلوار ہے ٻچڑا 

اتھ اوہو سردار ہے ٻچڑا 

دھاں وی اونکوں ݙیوݨی پئی اے 

ݙاڈھ جیندا نروار ہے ٻچڑا 

ایہ وستی کیوں اڄڑ ڳئی ہے 

اِتھ وی کئی سردار ہے ٻچڑا 

……… 

میݙے اللہ میں کتھاں آ ڳیاں جتھاں دے واسی 

آپ خود نانگ اتے آپ سپیرے لڳدن 

……… 

جگ بے ارام کیوں اے 

گھر گھر متام کیوں اے 

اے اَمن تے پیمبر 

ایہ قتلِ عام کیوں اے 

                       انہاں اشعار توں پتہ لڳدے جو سارا وسیب دوغلے اخلاق دی زد اِچ بُری طرح جکڑیا ہویا اے۔ لیکن ایں مقام تے قیسؔ فریدی جیڑھی جرأت دا مظاہرہ کیتے اتھوں اُنہاں دی وسیب نال سچی محبت اتے دلی ہمدردی دا ثبوت ملدے اتے نال ای انہاں دی غزل سچائی تے صداقت دا حسین مرقع بݨ ویندی اے جیندی وجہ توں اُنہاں دے آفاقی شاعر ہووݨ دا ثبوت ملدے۔ قیسؔ آپݨی دھرتی دے محروم تے مظلوم لوکاں دی ارداس سݨ تے اتھوں دے ظالم اتے زردار وݙیرے دی اکھ اِچ اکھ پا تے ڳال کرݨ دا بھر پور حوصلہ رکھدن: 

میں تیکوں سبھ آریں پاریں ڄاݨداں 

گو تیݙے چہرے تے پردہ زر دا ہے 

……… 

زہر پلوا تے میکوں توں گھن چکیں سچ دا ثبوت 

ہݨ میکوں جُھٹلا تے آپݨے آپ کوں جوٹھا نہ کر 

                       قیسؔ آپݨی دھرتی کوں گلزار بݨاوݨ دا خواب وی ݙیکھدن۔ او ڄاݨدن جو ہک دور ہا جݙاں ایہ دھرتی امن دا گہوارا ہئی۔ ایں دھرتی دے ٻیلے، ٻیٹ اتھوں دیاں بہاراں ہن۔ گلزار موسمیں دی خوشبو اچ سڳن سہاڳ دیاں رسماں ریتاں پلدیاں اتے ودھدیاں رہندیاں ہن۔ چارے پاسوں امن، محبت اتے خلوص دی خوشبو آندی ہئی۔ سارے وسیبی کھلدے ہسدے اتے کٹھے جیندے مردے ہن۔ قیسؔ وسیب دی خوشحالی دا ایہ سارا نقشہ ایں طرح پیش کیتے۔ 

او ویلہا کر یاد جݙاں جو 

کٹھے جیندے مردے ہاسے 

جوبن دے دریا وچ کیا کیا 

پُٹھیاں تاریاں تردے ہاسے 

ہر موسم ہا آپݨا موسم 

شڳنے نال سنگردے ہاسے 

نوکیں ٹوکیں دے جنگل توں 

تھی بے خوف گزردے ہاسے 

                       اتنے خوبصورت اتے جنت نظیر ماحول اچ رہݨ والا شخص بالآخر اے آکھݨ تے مجبور کر ݙتا ڳے: 

آس دی رڑھ پلہرے تاں کیویں 

محرومیں دی جھار ہے ٻچڑا 

نندراں کیا آون، ہر پاسوں 

چوریں دا دڑگار ہے ٻچڑا 

                       یعنی جیڑھے ماحول اچ لوک کٹھے جیندے مردے ہن، جھر جنگلاں توں بے خوف تھی گزردے ہن، اڄ اوں دھرتی تے خوف، ہراس، بد امنی، لُٹ پُھر، خون خرابہ، فساد، قتلِ عام اتے چوری ݙاکے ہن تے کئی وی شخص امن دا جھٹ نئیں گزرا سڳدا۔ قیسؔ صاحب ہک ذہین تے سمجھدار شاعر ہن۔ او صرف آپݨے وسیب دی مخدوش حالت کوں ساݙے سامݨے پیش نئیں کریندے بلکہ ایں عذاب کنوں ٻاہر نکلݨ دا رستہ وی ݙکھلیندن۔ او آپݨے لوکاں دے ݙکھ توں ارمانی ضرور ہن لیکن انہاں دی ترقی تے کامیابی کنوں مایوس کینی۔ ایں طرح قیسؔ دی غزل اچ قنوطیت اتے مایوسی دی بجائے رجائیت اتے اُمید پاتی ویندی اے۔ ایں مقام تے او امید و انقلاب دا ہک پیامبر بݨ تے ساݙے سامݨے آندن۔ او ایں اُڄڑی پڄڑی ویران دھرتی کوں سر سبز و شادات ݙیکھݨ دی آرزو رکھدن اتے ݙکھ کوں سکھ اچ تبدیل کر ݙیوݨ دا عزم رکھدے ہوئیں ہک جاہ تے آکھدن: 

کئی تاں سجھدی ڳال چلاوے 

ݙکھ دی کالی رات وِہاوے 

ذہن دے درمݨ کھیت اچ کئی تاں 

ساوی سوچ دا باغ رہاوے 

                       قیسؔ دے شاعرانہ فلسفے دے مطابق زمین دی زرخیزی دا تعلق ذہن دی زرخیزی نال ہے۔ ایں حوالے نال او انقلاب واسطے پہلے ذہنی تبدیلی دے خواہش مند ہن۔ ایندے بعد او لوکاں کوں انقلاب گھن آوݨ دا درس ݙیندے ہوئیں صرف آپݨے وسائل تے بھروسہ کرݨ دی تلقین کریندن اتے کہیں قسم دے خوف خطرے کنوں وی نئیں گھبریندے۔ آکھدن: 

اڄ تاں مٹی وچ ملا ݙیوو تَتی دُھپ دا غرور 

اڄ تاں آپݨی ریشمی زلفیں دی چھاں روشن کرو 

جے تساں چہندو قدر یارو کھلے ماحول دی 

خود کوں زنجیراں پواؤ، آزادیاں روشن کرو 

قیس ہݨ اوں شخص توں کئی حق نہ جیوݨ دا منگو 

آپݨے من کوں مار تے دنیا تے ناں پیدا کرو 

                       اقبالؔ وی آپݨے من وچ ٻݙ تے زندگی دے سراغ کوں پا گھنݨ دا درس ݙتا ہا۔ تاں قیس فریدی وی انقلاب واسطے آپݨے من کوں مارݨ دی تلقین کیتی اے۔ سب توں اہم ڳال ایہ ہے جو قیسؔ صاحب صرف انقلاب دی دعوت نئیں ݙیندے بلکہ خود وی ایں کارِ ثواب اچ شامل ہن۔ کہیں وی سچے انقلابی دی ایہ خاصیت ہوندی اے جو او خود کوں پہلی پہلی صف اچ شامل کر تے آپݨی سچی ہمدردی اتے بھر پور سچائی دا ثبوت ݙیندے۔ قیس صاحب وی امن دی ایں جنگ اچ شامل ہن تے ذہنیں تے تعصب دے زنگ کوں کُھرچݨ دا عزم رکھدن: 

اڄ دے نویں انسان دی ہے سوچ پراݨی 

ذہنیں تے تعصب دا ہے او زنگ اڄݨ تئیں 

میں قیسؔ فقط امن دی خاطر ودا لڑداں 

ہیں خاطر اے جا جا تے یکی جنگ اڄݨ تئیں 

                       قیسؔ فریدی دی آپݨے وسیب نال محبت تے ہمدردی دا سچا تصور انہاں دے شعراں اچ موجود ہے۔ او وسیب دے ݙکھ کوں آپݨی ذات دا ݙکھ سمجھدن اتے ایندا اظہار وی کریندن: 

جݙاں وی قیسؔ لکھیں آپݨی ذات دا ݙکھڑا 

وسیب سارے دا سارا نگاہ وچ رکھݨا 

                       قیسؔ فریدی دی غزل اچ زندگی دا گہرا فلسفہ پاتا ویندے۔ او زندگی گزارݨ دے بڑے رہنما اصول سمجھیندن۔ انہاں دی نظر اچ زندگی محض کھاوݨ پیوݨ دا ناں نئیں بلکہ انسانیت دیاں قدراں حاصل کر گھنݨ دا ناں زندگی ہے۔ قیسؔ فریدی چونکہ ڈھیر سارے لوکاں کوں مجبور تے مقہور حالت اچ ݙٹھے ایں سانگے ردِ عمل دے طور تے اُنہاں دے لا شعور اچ اَنا پرستی دا تصور راسخ تھی ڳئے، جیڑھا قدم قدم تے اُنہاں دیں غزلاں اچ محسوس کیتا ونڄ سڳدے۔ ایہ اُنہاں دی انا پرستی دا کمال ہے جو او بکھ کنوں مر ونڄݨ کوں ترجیح ݙیندن لیکن کہیں دے اڳوں ہتھ نئیں پھیلیندے۔ ایویں بعض اوقات خدا کوں وی سجدہ کرݨ اچ آپݨی اَنا کوں مجروح نئیں تھیوݨ ݙیندے: 

میں بکھ توں مر ڳیاں مگر پَن نئیں وݨ دا کھادا کوئی 

کہیں کوں پیٹ دی خاطر ستاوݨا جو نہ ہا 

……… 

جیکر توں ہیں خدا تاں میݙی اتنی ڳال من 

یا سجدے نہ کرا یا خیالِ اَنا نہ ݙے 

……… 

میں قیسؔ آپݨی موت وی منگی ہے رب تو بیکھ 

حیران ہاں جو میݙی اَنا گھن ڳیا ہے کون 

                       قیس صاحب سمجھدن جو ایہا انا ہے جیندی وجہ توں انسان آپݨی شناخت کوں قائم رکھ سڳدے۔ ہر آدمی چاہندے جو معاشرے وچ اوندا کئی مقام ہووے، لوک اوکوں ڄاݨݨ، سنڄاݨݨ اتے او آپݨی ڄاݨ سنڄاݨ واسطے مختلف کارنامے سر انجام ݙیندا رہ ویندے۔ قیس صاحب دی سنڄاݨ اوندا ݙکھ، اوندی خود داری اتے اوندی اَنا ہے۔ 

پُچھیتاں ول ٻہہ تے ساݙا شجرہ لکھ 

ساکوں حسبی نسبی بکھا ننگا لکھ 

……… 

میں آپݨے وجود کوں ثابت کرݨ کیتے 

خود کوں شکار تیکوں شکاری بݨا ݙتے 

……… 

عجب مزاج زمانے بݨا ݙتے دل دا 

خوشی تے نِیر وہندے غمی تے کھلدا ہے 

……… 

لوک توݨے جو کریندا ہے چٻولے سَے سَے 

میکوں پر قیسؔ ایہ کانوے دے کنویرے لڳدن 

                       عشق و محبت دا اظہار غزل دی بنیادی خصوصیت ہے۔ قیسؔ دی غزل وی ایں لافانی جذبے نال مزّین ہے۔ قیس جتھاں عمومی زندگی اچ انا پرست نظر آندن اُتھاں او محبوب دے اڳوں وِچھ وِچھ ونڄݨ اچ فخر محسوس کریندن کیوں جو او سمجھدن کہ محبوب کوں احترام ݙیوݨ اتے اوکوں بلند مرتبے تے ݙیکھݨ دراصل ہک سچے عاشق دی معراج ہوندی اے۔ ایہ جذبہ اوں ویلھے پیدا تھیندے جݙاں عاشق حسن پرستی کوں عین عبادت سمجھدا ہووے۔ اگر محبت اچ ہوس پرستی دا جذبہ غالب آ ونڄے تاں ول ایں لافانی جذبے دیاں سچیاں قدراں پامال تھی ویندن۔ ایہا وجہ ہے جو قیس دی غزل اچ محبت دی پاکیزگی اتے محبوب دا تقدس نمایاں نظر آندے، ایں سانگے اُنہاں دے عشقیہ اشعار اچ ساکوں ہک عزت دارا تے قابلِ صد احترام دا نین نقشہ نظر آندے۔ کجھ شعر ملاحظہ فرماؤ: 

جئیں ݙینہہ وی میݙی جھونپڑی تے سئیں کرم کیتے 

پلکیں کوں میں وِچھا تے پتھاری بݨا ݙتے 

……… 

اے کئیں تیݙیں اکھیں دی ولا ڳال چھیڑ تے 

تھل دی ہوا کوں بادِ بہاری بݨا ݙتے 

……… 

تیکوں بے وفا کیوں سݙیندی ہے دنیا 

ایہو سوچ تے میں تیݙا یار بݨ ڳیا 

……… 

تساں ایہ تیر میکوں ݙیو میں آپݨے آپ کوں ماراں 

تساں نازک ہو تھک پوسو نشانہ قیسؔ دا چُٹ چُٹ 

……… 

او جتنے تیر مریندا ریہا میں کنڈ نہ ݙتی 

میں آپݨے دُھر دے سڄݨ کوں رنجاوݨا جو نہ ہا 

……… 

میں جے تئیں جاڳداں مہتاب ݙیہداں 

جݙاں سُمداں تہاݙے خواب ݙیہداں 

اکھیں چہرے تے ابرو اللہ اللہ 

چراغ و مسجد و محراب ݙیہداں 

                       قیس دے نزدک محبوب دا وجود محبت دیں سچیں قدریں کوں زندہ رکھݨ واسطے ہک ضروری شئے ہے۔ ایں سانگے او محبوب کوں رسوا نئیں تھیوݨ ݙیندے بلکہ اوندی بے وفائی تے وی پردہ پاوݨ دی کوشش کریندن۔ قیسؔ دے انداز دا ایہ وکھرپ اُنہاں دی غزل کوں امر کر ݙیندے۔ او بعض اوقات محبوب کوں خدا دے روپ اِچ ݙیکھدن اتے آپݨے والہانہ جذبے کوں محبوب دی پوجا کرݨ تے مجبور تھیندا ݙیکھدن ایں طرح جتھاں اُنہاں دے پاکیزہ جذبے دے نشاندہی تھیندی اے اتھاں محبوب دی اہمیت اتے قدر دا وی اندازہ تھی ویندے۔ چند شعر ݙیکھو: 

بُت بݨ تے میݙے سامݨے آ ٻہندے او سدا 

میکوں تاں ہیں ادا نے پجاری بݨا ݙتے 

……… 

او خدا کیوں نہ بݨ ٻہے یارو 

میں جو ہر دم خدا کنوں ݙرداں 

……… 

میں محبت کوں عقیدت نئیں بݨایا ہرگز 

لیکن او شخص میکوں لڳدا خدا وانگے ہے 

……… 

خدا جو ہے تاں تساݙا خدا ہے میݙا نہیں 

میݙا چھڑا ایہہ صنم ہے میݙا صنم نہ کھسو 

                       قیسؔ جتھاں پورے وسیب دے ݙکھ کوں آپݨی شاعری دا موضوع بݨائے۔ اُتھاں اُنہاں آپݨی ذاتی زندگی دا اظہار وی آپݨے اشعار وچ کیتے۔ ایندے اچ کئی شک نئیں جو انہاں دی زندگی دا ہک ہک لمحہ ݙکھ دی ہک مکمل داستان پیش کریندے۔ اوائل عمر اچ شادی، ول بیوی دا مر ونڄݨ، بھرانواں دیاں شکر رنجیاں، بے اولادی اتے مجرد زندگی… ایہ سارے عذاب قیس دی زندگی دا ہک جزو لاینفک بݨ ڳئے تے انہاں کوں دربدر تھی ونڄݨ تے مجبور کر ݙتا۔ بالکل اوہے حالات جیڑھے میر تقی میرؔ کوں زندگی اچ پیش آئے ہن تے اوکوں دہلی کنوں ہجرت تے مجبور کر ݙتا، اوہا کیفیت سئیں قیس فریدی نال وی پیش آئی۔ جݙاں او میاں والی شیخاں کنوں خان پور تشریف گھن آئے تاں میکوں ہک خط اچ ایندی اطلاع ݙیندے ہوئیں لکھیونے جو ایہ میݙی زندگی دی ’’ستارہویں ہجرت‘‘ ہے۔ ایہ اڄ توں پندراں سال پہلے دی ڳال ہے۔ ایندے بعد ݙاہ ہجرتاں مزید تھئین۔ اڄ کل قیس صاحب رحیم یار خان دا پلاٹ ویچ تے مئو مبارک اچ قیام پذیر ہن۔ بہر حال انہاں دی ذاتی زندگی اچ جتنے ݙکھ دی اَئین لیکن کمال اے انہاں دا جو اڄ تک اُنہاں ݙکھ دے مقابلے اچ سر نئیں جھکایا بلکہ انہاں آپݨے ݙکھ دا علاج ݙکھ دے نال ای کیتے۔ فرمیندن۔ 

ہمیشہ ݙکھ دا تدارک میں ݙکھ دے نال کیتے 

میں آپݨے سکھ دی طلب کوں ݙکھاوݨا جو نہ ہا 

او میکوں قتل کریندا ریہا میݙے سامݨے 

بچو کراں ہا کیویں، ہتھ گݙاوݨا جو نہ ہا 

……… 

ݙکھ دے سوا اسماں توں 

ملدا ہے کیا اسمان توں 

دھرتی دا مجرم ہاں تاں کیوں 

پاواں سزا اسمان توں 

……… 

خود آپ آپݨی تباہی تے وی میں کھلدا ریہاں 

میݙے مزاج نے میکوں رواوݨا جو نہ ہا 

                       فنی اعتبار نال وی قیسؔ دیاں غزلاں ہک مکمل ادب پارے دا درجہ رکھدن، چھوٹی اتے لمبی بحراں دا استعمال انہاں کوں بھر پور انداز اچ آندا ہا۔ تکرار لفظی نال انہاں اشعار کوں نکھار چھوڑیے۔ 

چھوڑ چھوڑ دشمنیں دی ڳال چھوڑ 

خار خار دوستیں دا حال ݙے 

دُھوڑ دُھوڑ قافلے کتھاں ڳئے 

چُور چُور سنگتیں دا حال ݙے 

                       قیس سدھے سادے، مختصر، نرم و ملائم لفظاں اچ آپݨے اچھوتے احساسات کوں بڑی صفائی، درد انگیزی اتے جامعیت نال بیان کیتے۔ محاورات دے استعمال تے اُنہاں کوں خاصا عبور حاصل ہے۔ انہاں محاورے دے حسن کوں جیڑھے انداز اچ اجاگر کیتے اوندے نال اُنہاں دے ہک پُر گو اتے مشاق شاعر ہووݨ دا ثبوت ملدے۔ محاورہ بندی دیاں کجھ مثالاں ݙیکھو: 

کیوں دھاٻے دھوڑے کھمدا ودے کالی رات وچ 

سجھ توں او سوجھلے دی قبا گھن ڳیا ہے کون 

………

ساݙی رت وچ آپݨے ہاں دی 

بھا مارو، ہاں ٹھارو یارو 

……… 

کل دی کل نئیں پمدی جیکر 

اڄ دا ݙکھ نہ تھورا لاوے 

                       محاورات دے نال نال خوبصورت تشبیہات تے استعاریاں دا ورتارا قیس کوں ٻہوں زیادہ مرغوب ریہے۔ جئیں ویلھے نہایت نازک اتے لطیف جذبیںکوں الفاظ دا ساتھ نئیں مل سڳدا تاں شاعر حضرات ایں موقع تے استعارے تے تشبیہ کنوں کم گھندن۔ اگر تشبیہ اچ ندرت، جدت اتے حسن ہووے تاں شاعری امر تھی ویندی اے۔ قیسؔ دے فن دا نمایاں وصف انہاں دیاں خوبصورت تشبیہاں ہن، جیڑھیاں آپݨے آپݨے موقع تے مندری اچ نگ وانگے خوبصورتی نال جڑیا ہویاں محسوس تھیندن۔ مثلاً: 

جذبیں دے سیتے ہوٹھیں تے ہے چپ دا شور کیوں 

دل دی لہولہان صدا گھن ڳیا ہے کون؟ 

……… 

یاریں دے پھٹ لڳے ہوئے 

ساݙی پشاک تھی ڳن 

……… 

میݙی آواز جے صحرا دی صدا وانگے ہے 

میݙی خاموشی تاں ہاتف دی ندا وانگے ہے 

زخم کچکول ذرا بھر ݙے نمک بیکھ دے نال 

میݙی وستی دا ہر اک شخص گدا وانگے ہے 

                       المختصر سئیں قیسؔ فریدی دی غزل آپݨے نویکلے اسلوب اتے وکھرے لب و لہجے دی وجہ توں سرائیکی ادب دا قیمتی سرمایہ ہے۔ انہاں دا استدلالی اندازِ بیان، خیال دی بلندی اتے فکر دی گہرائی کوں ظاہر کریندے۔ کتھائیں کتھائیں مرزا غالبؔ وانگے معنوی پہلو داری وی پاتی ویندی اے۔ زندگی دیں تلخ حقیقتیں کوں انہاں رمز و ایمائیت نال بیان کر تے غزل کوں جدید لہجے نال ہم کنار کر ݙتے۔ لطافتِ خیال ہووے یا نکتہ آفرینی، قیس فریدی دی غزل زندگی دے حقیقت پسندانہ تصورات کنوں مالا مال ہے۔ کتھائیں کتھائیں طنزیہ لہجہ اختیار کر تے او معاشرے دی کہیں خامی کوں بڑے شگفتہ انداز اچ بیان کریندن۔ انہاں دی غزل اچ تصویری پیکر کہیں جیندے جاڳدے معاشرے دی جھلک ݙکھلیندن تے ایویں محسوس تھیندے جو انہاں دا کلام خوبصورت تصویریں اتے حسین پیکریں دا ہک نگار خانہ ہے۔ الفاظ دا صوتی آہنگ اتے جدت ادا قیسؔ دی غزل دے او اوصاف ہن جنہاں دے نال سرائیکی غزل دا دامن وسیع تھی ویندے۔ 

                       ’’ارداس‘‘، ’’توں سورج میں سورج مکھی‘‘ اتے ’’آمشام‘‘ دیاں غزلاں قیسؔ فریدی دے فنکارانہ مزاج اتے بلند پایہ تخیل دیاں غماض ہن۔ قیسؔ آپݨی غزل دے ذریعے ساکوں سچ ٻولݨ سکھائے۔ انہاں دی غزل اچ اصلیت دا عنصر، دھیما دھیما ترنم، مہذب بذلہ سنجی، عشق دا پاکیزہ معیار، جذبات دا انضباط، خود دارانہ اَنا، فنکارانہ شوخی، اَتے جدت طرازی دے سارے عوامل بڑی فنکارانہ مہارت نال موجود ہن۔ ایہے خصوصیات ہن جنہاں دی وجہ توں انہاں کوں سرائیکی غزل دا لافانی شاعر آکھیا ونڄ سڳدے۔ 

٭٭٭

 حوالہ 
(کتاب : جدید سرائیکی شاعری ، مرتب : ڈاکٹر خالد اقبال، عبدالباسط بھٹی)