مخدوم محمد بخش

مخدوم محمدبخش بخشؔ مئو مبارک تحصیل رحیم یار خان دے رہݨ والے ہَن۔آپ حضرت مخدوم حمید الدین حاکم دی اولاد وچوں ہَن۔ مولوی لطف علی کوں انھاں دے بزرگاں نال ݙاڈھی عقیدت ہئی۔ پر مخدوم محمدبخش نے لطفؔ علی دے تتبع وچ مثنوی سیف الملوک لکھی۔او آہدن کہ میں خواب وچ لطف علی توں باقاعدہ ایندی اجازت گھدی ہے۔ انھاں دی منظوری ‘ خواہش تے خوشی دی خاطر میں اتنے مہاندرے شاعر دے سامݨے قلم چیندا پیاں۔(138)۔ مخدوم محمد بخش لطف علی دے قصے کوں سامݨے رکھ تے ہو ٻہو ہر بند دے مقابل ہک بند تحریر کیتے تے سارا قصہ ہوں بحر تے بالکل ہوں مضمون نال لکھیے بلکہ اکثر جہیں تے قافیہ ردیف وی ہکو اختیار کیتے۔ مخدوم محمد بخش دی مثنوی دا فنی جائزہ گھنیجیتاں ایں گمنام شاعر دے فنی کمال کوں داد ݙیوݨی پوندی اے۔انھاں کوں زبان اتے وݙی قدرت حاصل ہئی۔ کئی بحر ایجھے ہن جتھاں لطف علی اظہار دے رستے بند کر ڳئے ہن۔ مگر محمد بخش اوں جا تے وی اپݨا ہک وکھرا رنگ ڄمائے۔ حقی ڳالھ اے ہے کہ کجھ جہیں ایجھاں وی آئین جتھاں بخش دا قلم لطف علی توں اڳوںنکل ویندے۔ مگر مجموعی طور تے اے مثنوی لطف علی دے بعد ایں موضوع تے ݙوجھی وݙی مثنوی ہے۔ اگر مخدوم محمد بخش ایندے بحر بحر دا تے ہر مضمون دا تبتع کرݨ دی بجائے صرف قصے کوں گھن تے اپݨے انداز وچ مثنوی مکمل کریندے تاں تنقیدی نقطہ نگاہ نال ٻہوں اعلیٰ مقام حاصل کر سڳدے ہن۔ مخدوم محمد بخش دی زبان وچ لطف علی دی طرح عربی ‘ فارسی الفاظ دی چنگی چوکھی آمیزش ہے ۔ انھاں ݙوہاں مثنویاں وچ کم و بیش ݙڈھ صدی دے زمانی فرق دے باوجود زبان ہک ٻئے نال ملدی جُلدی ہے ۔ مخدوم صاحب کیونجو ہر بحر دی ساگی نقل کیتی ہے ہِیں کیتے اساں تقابلی مطالعے واسطے ݙوہیں شعراء دے کجھ بحر پیش کریندے ہیں۔

حمد باری تعالیٰ

مولوی لطف علی

مخدوم محمد بخش

آکھ ادا کر بندہ ہر دم صفت ثناء سبحانے

حمد حمید مزید مزین کر توں ذکر زمانے

صدق سیتی کر صاف صدر کریاد ذکر یزدانے

دل تمہید توحید مجیدے کر تائید بیانے

فاذکرونی اَذکر اے دل سمجھ رموز ربانے

صدقوں صاف صدر کر سینہ صفت ثنا سبحانے

رب غیور یگانہ ہکو واحد ہے لاثانے

ذات کریم قدیم حکیم رب رحیم رحمانے

ہے ہر شے تے حاضر ناظر ہن حاضر ہر آنے

ہے بے عیب مثال مثل وچ لازوال زیانے

رکھے شاہ شمار اندر کل ذرہ ریگستانے

کیا تعریف کراں میں عاجز نال لباں دہانے

جن انسان دلوں دا ور  دا آکھن ذکر زبانے

شان بیان عیاں کراں کیا زائد از امکانے

(ص51:)                                                                                                (ص15:)                       

تاب کنوں بے تاب تھیا شاہ ݙیکھ حسن دا شعلہ

ہائی تصویر پری دی تس تے نازک نیک نشانی

خوبی طور رخسار اتے ہا خونی تلک تلولہ

شعلہ شکل شمع شرمندی شمس قمر تابانی

ݙٹھا شاہ چمن دا یا وت ڳل چورنگ چٻولہ

مژگاں تیر ونڄن تن چیری ابرو قوس کمانی

تھی گولہ اس گل دا گل تے ہویا اولہ گھولہ

مست ہویا وچ مست دے خوش ݙیکھ صورت مستانی

ماریس جوڑ جمال جگر وچ زہری سخت سنگولہ

اٹک چٹک چٹ چشماں ہوئیاں تیر چھٹے چشمانی

کیتی برہوں جسا ول تس تے درد آیا کر ٹولہ

سیفل کوں تسخیر کیتا تصویر پری ذیشانی

چوطرفوں جڑ بھا لڳی تھیا جان جگر جل کولہ

گردش گرد اندر سب کھاوݨ شاہ گدا گردانی

عشق آرام تمام ونڄایا ہویا نصیبہ رولا

تھیا حیران ہراساں سیفل حاصل ہوئی حیرانی

لطف علی ڳل پاتا شوقوں شاہ پرم دا چولہ

بخش پیا آ پیچ پری دے پیش آئی پریشانی

(ص126:)                                                                                           (ص46:)

لطف علی دی شاہ سیفل دا ہک مشہور بند زنگانی دی بد صورتی دا نقشہ ہے۔ مخدوم محمد بخش وی اے نقشہ ٻدھیے۔

ہئی بد چال بُری اس خر دی دختر زشت خصالے

سیفل کوں پا نظر کتونے تحفے طور سنبھالے

شکل قبیح قباحت قیامت قامت فیل مثالے

انجن وانگ مریندی کوکاں کردی قیل مکالے

لکھ لکھ دہن للہوراں للّواں گیگاں ڳند کپالے

سہنس مکھیاں دے مکھ تے ٻہندے نالے گجیاں پالے

انگ انگ زنگاݨیں کانی مثل ہتھاݨی کالے

سرپا گوش برابر کوجھی ݙند ہن مثل ݙندالے

لطف علی دی طرح مخدوم محمد بخش دی رعایت لفظی ۔ تکرار تے الفاظ دی تجنیس تے خاص توجہ ݙیندن۔ بخش دی بحر اِچ اوہو روانی ‘ زور تے تخیل دی گہرائی ملدی ہے۔ شاہ سیفل کُن کپر دے پندھ کریندا بدیع البانو دی ڳول اِچ روندا رڑدا ٹُریا ویندے۔ ایں مضمون کوں محمد بخش ایں پیش کریندن۔

سیفل ترت نکھیڑے نکھتا ٹُریا طرف اتردے

سمیں ہزاراں غاراں نظرن راوے روہ ݙونگردے

فکر فراق ہلاک کیتس غم ناک فراق جگر دے

پیر پݙن سے پپوں پٻ وچ پیتل پندھ پتھر دے

پلٹ تلٹ پا ہوئے پیہلوں چُبھدے خار ککردے

چھک چھک چھل چھلکن چھالے سخت عذاب قہر دے

سیفل مار ٹکر کوں ٹکراں ٹکرے نال ٹکر دے

جان کندن دی تلخی وانگوں ذائقے سخت سقر دے

قسموں قسم بلائیں ݙیکھے سیفل وچ اس جھر دے

ہر سو ہونڳن ہونگاں چیتے خونی شیر ببر دے

باندر بوز بلائیں بدوں بھیل بھولوں لڑبھڑدے

لڈھ لنگور ہزاراں جر کھاں بد تر ابتر پھردے

(ص:71)

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان