صوفیانہ شاعری

تصوف نفس کوں کوجھیاں خواہشاں توں پاک کرݨ تے کائنات دی ہر شے کوں حق دا شیشہ سمجھݨ تے جاچݨ دا ناں ہے۔ اے انسان دی روحانی زندگی دی ایجھی دھیر دا ناں ہے جیڑھی دنیا دے میل کچیل توں کوری تے عشق حقیقی دیاں لذتاں دی متوالی ہووے۔ صوفی سڄل ڄائے ٻال والی کار دنیا دی چھک توں پرے ۔ عبادت تے بندگی دا رسیا ۔ مخلوق دی محبت دا مُل وکائو ‘ روح دا کُٹھا ‘ اپݨے نفس دا حاکم تے اللہ تے اوندے حبیبؐ دا ٻانہہ ٻدھا غلام ہوندے۔ اوندی دید تے فکر اللہ دے سُوہݨپ اِچ سچے حسن دے علاوہ ٻئے کہیں جلوے کوں قبول نیں کریندیاں۔ تصوف دے دڳ تے ٹُرݨ والے لوک معرفت تے طریقت ݙوہیں کوں اپݨا مرشد بݨیندن تے روح کوں ریاضت دے وکیڑ نال پاک صاف کریندن۔ صوفی اپݨے اندر تے ٻاہر دے درمیان اُسریاں کندھاں میٹ ݙیندے۔ اوندا ظاہر تے باطن ہک مک تھی ویندن۔دنیا اوندی نظراں وچ پاݨی دے ٻوٹے والی کار وقتی تے عارضی شے ہوندی ہے ۔ بس اوندی سک دا مطلوب او ذاتِ واحد ہوندی ہے جیندی کل کائنات ہک پچھانواں ہے۔ اوندا وصال صوفی کوں حیاتی تے موت دے بکھیڑیاں توں بے نیاز کر ݙیندے۔ او اپݨے عمل ‘ عشق تے ریاضت نال سلوک دیاں منزلاں طے کریندا‘ برداشت ‘ صبر ‘ فقر ‘ استغفار ‘ سوز و گداز ‘ ذکر فکر تے حیرت دے مقام توں گزردا رسالت تے توحید دے بے کنار سمندر اِچ داخل تھی ویندے۔(45)۔حضرت ذوالنون مصری فرمیندن ’’صوفی او ہے جیڑھا سب کوں چھوڑ تے ہک رب دا تھی ونڄے‘‘۔ ایہو ڳالھ حضرت جنید بغدادی آہدن۔ ’’تصوف اے ہے کہ انسان اللہ دے سوا کہیں نال تعلق نہ رکھے۔‘‘ تصوف دیاں تعلیمات قرآن تے حدیث دیاں تابع ہن اوں توں انج کینی۔ تصوف دا منبع حضرت نبی کریم صلعم دا اسوئہ حسنہ تے روحانی زندگی عملی تربیت ہے ول آپ دے صحابہ کرامؓ ایں سوہݨی سیرت دی پیروی کیتی۔ لوکاں دے ݙکھ سُکھ ونڈاوݨ ‘ اپݨی ذات دی نفی ‘ اپݨے نفس دی خوشی تے اللہ دی رضا کوں ترجیح ݙیوݨ دا حصہ بݨ ڳیا۔ خصوصاً اصحابہ صُفہ دا وتیرہ صوفیا دے روحانی مدارج دی تکمیل دا سب توں وݙا نصاب ݙسدے۔ اصحاب صفہ جیویں خود کوں تمام دنیاوی کماں کاراں توں انج کر تے عبادت واسطے وقف کیتا ہویا ہئی ‘ اینویں صوفی دی زندگی اللہ دی رضا ‘ اوندی منشاء تے اوندی جستجو دی ٻدھّل ہوندی ہے۔ علماء دے نزدیک تصوف دے سلسلے دا آغاز حضرت علی کرم اللہ وجہہ توں تھیندے۔ حضرت علیؓ براہ راست اے فیض نبی کریم صلعم توں حاصل کیتا تے ول اِتھوں تصوف دے سارے سلسلے چلیئے۔ تریجھی صدی توں گھن تے پنجویں صدی تئیں اسلامی دنیا وچ تصوف دی جوت جڳاوݨ والے بزرگاں وچوں حضرت ذوالنون مصریؒ ‘ حضرت ابراہیم اوھم ؒ‘ حضرت جنید بغدادیؒ‘ حضرت حسین بن منصورؒ ‘ حضرت شیخ شہاب الدین سہروردیؒ ‘ حضرت بایزید بسطامیؒ‘ حضرت معروف کرخیؒ‘ حضرت ابوبکر شبلی خراسانیؒ‘ حضرت امام غزالی ؒ تے شیخ الاکبر محی الدین ابن عربی دے ناں قابل ذکر ہن۔ تصوف دے چار وݙے سلسلے ہن۔ سلسلہء چشتیہ ‘ سلسلہء نقشبندیہ ‘ سلسلہء سہروردیہ تے سلسلہء قادریہ ۔

 سلسلہء چشتیہ 
برصغیر پاک و ہند وچ ایں سلسلے دے مہاندرے بزرگ حضرت خواجہ معین الدین چشتیؒ‘ حضرت خواجہ قطب الدین بختیار کاکیؒ ‘ حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ ‘ حضرت محبوب الٰہیؒ ‘ خواجہ نظام الدین اولیاءؒ ‘ حضرت خواجہ فخر الدین فخر جہاں خاص طور قابل ذکر ہن۔

 سلسلہ سہروردیہ 
اے سلسلہ حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی دے ناں نال روشن تھیا۔ ایں خانوادے وچ حضرت قاضی حمید الدین ناگوریؒ‘ مخدوم نوح بکھریؒ تے شیخ الاسلام حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی  ؒ دے نام گرامی اندن۔

 سلسلہ نقشبندیہ 
ایں سلسلے دے سرتاج بزرگاں وچ حضرت شیخ احمد مجدد الف ثانی ‘ حضرت شاہ ولی اللہ تے حضرت شاہ عبدالعزیز شامل ہن۔

 سلسلہ قادریہ 
اے خانوادہ حضرت غوث الاعظم شیخ عبدالقادر جیلانی  ؒ دی ذات نال منسوب ہے ۔ برصغیر پاک و ہند وچ ایں سلسلہ تصوف دا وݙا اثر و رسوخ ریہے۔(46)

تصوف سرائیکی علاقے دی گھٹی وچ پیا ہویا ہے۔ سرائیکی علاقہ شروع توں اِی بزرگان دین تے صوفیائے کرام دی خاص توجہ دا مرکز ریہے ۔ مسلماناں دی سندھ تے ملتان دی فتح دے بعد اے علاقہ اسلام دے سوجھلے نال لسکݨ لڳا تاں بزرگان دین تے اولیاء کرام دین دی تبلیغ تے وادھے کیتے اِتھاں آوݨ شروع کیتا تے حقیقی معنی وچ اِتھوں دے رہݨ والے لوکاں دے دل فتح کر تے اِتھاں اسلام دی برکت پھیلائی ۔ سرائیکی علاقے وچ اوچ تے ملتان کوں ہمیشہ علمی مرکز ہووݨ دی عزت حاصل رہی ہے۔ اوچ شریف وچ سب توں پہلے صوفی بزرگ حضرت صفی الدین گاذرونی چوتھی صدی ہجری وچ تشریف گھن آئے۔ آپ اِتھاں باقاعدہ ہک دینی مدرسہ قائم کرکے ایں علاقے وچ تصوف دی شمع ٻالی۔(47)۔ چھیویں صدی ہجری وچ ملتان تے اوچ دی سرزمین تے صوفیاء کرام دی چھاں تھی ڳئی۔ ملتان وچ حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی  ؒ ‘ رحیم یار خان وچ حضرت شیخ حمید الدین حاکم  ؒ ‘ پاکپتن وچ حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒتے اوچ وچ حضرت مخدوم سید جلال الدین سُرخ بخاریؒ دے فیض جاری تھی ڳئے۔ انھاں صو فیاء کرام نہ صرف لکھاں لوکاں کوں مسلمان کیتا بلکہ اپݨے روحانی کرم نال بے شمار لوکاں دے نصیب جڳائے۔ انھاں بزرگاں دا ہر قول تے فعل طریقت تے شریعت دے مطابق ہوندا ہئی۔ انھاں انسان دوستی‘ سوہݨے عمل ‘ خلقِ خدا دی خدمت‘ حسنِ سلوک ‘ روح دی صفائی ستھرائی ‘چنگے اخلاق‘ بھائی چارے ‘ رواداری ‘ ایثار ‘ علم ‘ تقویٰ تے چنڳیاں قدراں تے زور ݙتا ۔ علم تے عرفان دے چشمے جاری تھے تاں الخوں ملخوں علم تے معرفت دے پیاسے اتھاں کٹھے تھیوݨ لڳ پے۔ حضرت خواجہ معین الدین چشتی ‘ حضرت امیر خسرو ‘ حضرت عراقی جیہاں شخصیتاں ملتان وچ آیاں تے اِتھوں علم تے معرفت دیاں جھولیاں بھریاں۔ سرائیکی علاقے وچ تصوف دی جڑ پاڑ لاوݨ والے ݙوجھے بزرگاں وچ حضرت جہانیاں جہانگشت (اوچ) ‘ حضرت خواجہ سلمان تونسوی (تونسہ شریف) ‘ حضرت رکن عالمؒ  (ملتان) ‘ حضرت خواجہ نور محمد مہاروی(چشتیاںمنڈی) ‘ حضرت خواجہ خدا بخش (خیر پور ٹامیوالی)‘ سید صدر الدین راجن قتال (اوچ) ‘ خواجہ محکم الدین سیرانی (خانقاہ شریف) ‘ حضرت حافظ جمال اللہ (ملتان) ‘ حضرت قاضی محمد عاقل تے انھاں دے پوترے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ناں اُتے اُتے آندن۔ انھاں بزرگاں دے ول اڳوں روحانی سلسلے سرائیکی علاقے دی ہک چُنڈ توں ٻئی چنڈ تئیں پھیلے ہوئے ہن۔ اے صوفیا کرام تصوف دے چاراں وݙے سلسلیاں نال تعلق رکھدن۔ سرائیکی علاقے دے لوک شروع توں اِی دین دار ‘ اسلامی قدراں دے متوالے تے اولیائے کرام دے عقیدت مند ہن۔ ایں علاقے وچ اتنے وݙے وݙے بزرگاں دی موجودگی نے تصوف کیتے ہک خاص فضا سازگار کر ݙتی۔ صو فیا دا اپݨا ہک وتیرہ تے انسان دوستی دا خاص چج ہوندے۔ انھاں دا ہر کم اللہ دی خوشی تے لوکاں دی بھلائی واسطے ہوندے۔ انھاں بزرگاں ہندو مسلم سب کوں اپݨے سینے نال لاتا۔ اپݨی شفقت دے کڄ بخشے ۔ سوہݨے خلق ‘ چنگے عمل تے مذہبی رواداری غیر مسلماناں کوں ٻہوں متاثر کیتا تے او بھڄ بھڄ کے اسلام دی آم شام وچ آندے ڳے۔ دین دی تبلیغ‘ واعظ نصیحت واسطے عوام دی زبان دا سہارا اوندے تہذیبی ثقافتی مزاج دا سہارا گھدا ڳیا۔ لوکاں کوں علم و حکمت سمجھاوݨ کیتے سنڄاپو حوالے ‘وسیبی کرداراں تے شعر و شاعری کوں ذریعہ بݨایا ڳیا۔ سرائیکی زبان اُتے صوفیاء دے ایں عمل ݙوں وݙے اثر سٹیے۔ ہک تاں زبان دے اندر ڈھیر سارے عربی ‘ فارسی الفاظ شامل تھی ڳے تے سرائیکی زبان اسلامی روح نال بھریج ڳئی ۔ ݙوجھا تصوف دے عقائد اوندیاں رمزاں ‘ بھید ‘ اصطلاحاں زبان اِچ داخل تھیاں تاں سرائیکی شاعری دا مزاج صوفیانہ رنگ وچ رنگیج ڳیا۔ سی حرفیاں ‘ ݙوہڑے ‘ کافیاں ‘ بارہ ماسے ‘ نظماں تے منظوم عشقیہ داستاناں اسلامی عقائد تے صوفیانہ مسلک دے اظہار دا وسیلہ بݨ ڳیاں۔ایندے علاوہ شاعری وچ سچے تے پاک جذبیاں دا بیان جا پاوݨ لڳا۔ خارجی شاعری دی جا تے داخلیت آ ڳئی ۔ انسان دا درد بھریا دل شاعری وچ دھڑکݨ لڳا تاں درد مندی ‘ سوزو گداز ‘رکھ رکھائو ‘ روحانیت ‘ جذب و مستی ‘ عشق تے مٹھاس زبان و ادب دی بنیاد بݨ ڳئے۔ سرائیکی شاعری وچ تصوف معرفت تے عرفان دے خزانے کھل ڳئے۔ ایں طرح نہ صرف سرائیکی زبان رَڄ رَڄ تے اپݨے جوہر ݙکھائے بلکہ صوفیاء خیالات دے اظہار دا ہک ٻہوں وݙاذریعہ بݨ ڳئی ۔ سرائیکی شاعری دی تمام اصنافِ سخن وچ تصوف دے مضامین پیش کیتے ویندے رہن۔ انھاں وچ لوک شاعری کیتے مخصوص اصناف مثلاً چرخے نامے ‘ طوطے نامے ‘ جوگی نامے وغیرہ وی شامل ہن۔ سرائیکی زبان دے تمام وݙے وݙے شعراء تصوف کوں جا جا تے اپݨی شاعری دا موضوع بݨائے۔ صوفیانہ شاعری دا اے سلسلہ عہد قدیم توں عہد جدید تئیں پھیلیا ہویا ملدے۔ صوفیانہ قدیم شاعری دے نمونے اتنے زیادہ نیں ملدے ول وی حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دے صوفیانہ کلام توں سرائیکی شاعری وچ تصوف دے فکری ارتقاء دا آغاز تھیندے۔ صوفی شعراء ہمیشہ انسان تے اوندے وسیبی ورتاویاں دے حوالے نال سدھے سادھے لفظاں وچ لُکیاں حقیقتاں اُتوں گھنڈ چاتن۔ ایں صوفیانہ شاعری وچ وݙی آسانی نال سرائیکی علاقے دا وسیبی عکس ڳولیا ونڄ سڳدے۔ سوچ دی ہِیں ریت صوفیا دے کلام کوں عام لوکیں وچ مقبول بݨایا تے ایندی مقناطیسی چھک لکھاں روحاں برما گھدیاں۔ عشقیہ لوک داستاناں دے کرداراں کوں وی محبوبِ حقیقی دے ویس پوا تے شاعری وچ پیش کیتا ڳیا۔رانجھݨ ‘ پنل ‘ جوگی ‘ ماہی ‘ ڈھولا ‘ مارو ‘ ہوت ‘ حق دی سُنڄاݨ بݨے تے کھیڑے‘چوچک ‘ کیدو ‘ پنوں دے پیکے ‘ نفس بکھیڑے اڳلی دنیا کوں ساہورے گھر دی مثال آکھیا ڳیا۔ جتھاں پرنیج تے ونڄݨ والیاں سہاڳݨیں کیتے امتحان دیاں سیجاں وِچھیاں ہن تے گھرو الڑا سخت مریلڑا ہے۔ ’’علی حیدر پیکیں ولݨ نہ ݙیسن تے گھر والڑا سخت مریلڑا ہے‘‘ ۔ چرکھا کتن ۔ چکی پیہݨ ‘ ٻالݨ چݨݨ ‘ سگھڑاپے دیاں علامتاں چنگے عملاں دے استعارے ہن۔ ایاݨی دھی تے نونہہ ‘ انسانی بوتے وچ روح دی ڳالھ اے۔ شوکدا دریا ‘ حیاتی دا پینڈا تے اُوں وچوں مُولھ سلامت گھن ونڄݨ دی آس ۔ زندگی تے بندگی دا سب توں وݙا مقصد۔ اینویں نینہہ ہاری ‘ جھڑ مینہ ‘ اندھار ‘ غبار ‘ دنیاوی خجالتاں تے اَݨ تارا ہووݨ وی مونجھ اپݨے کوجھے اعمال دے اندیشے ‘ نفس لوبھی لندھا تے غیر ہے او دنیا داری دا بکھا ہے ۔ اونکوں مار مکاوݨ ہک خالص صوفیانہ عمل ہے جینویں مُنڄ کُٹیندی ہے اینویں ’’میں‘‘ کوں مارݨ دے ݙس ملدن۔

میں کوں مار تے مُنڄ کر مُنڄ کوں نکا کُٹ

بھرئیے خزانے رب دے پچھیں جو چاہیں سو لُٹ

ایندے علاوہ کھیر کوں جاگ لاوݨ ‘ کھیر ولوڑݨ تے مکھݨ کڈھݨ او عام وسیبی حوالے ہن جنھاں کوں صوفی شعراء وݙے گُنجے مسئلیاں دیاں ڳنڈھیں کھولݨ کیتے استعمال وچ گھن آندا تے ہِیں سببوں فلسفے تے حکمت دے وݙے وݙے مشکل موضوع عام لوکاں کوں سمجھاوݨ وچ ٻہوں مدد ملی۔ سرائیکی زبان دے مہاندرے صوفی شعراء اے ہن۔

حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج شکرؒ ‘ حضرت سلطان باہوؒ‘ حضرت شاہ حبیبؒ‘ میاں علی حیدر ملتانی ‘ شیخ عبداللہ ملتانی‘ صدیق لالی‘ حضرت حافظ جمال اللہؒ ‘ حضرت سچل سرمستؒ ‘ روحل فقیر ‘ حمل خان فقیر ‘ بیدل سندھی ‘ مخدوم الملک شمس الدینؒ‘ حضرت محکم الدین سیرانی  ؒ‘ امیر حیدرمیرݨ ‘ دیوان خوشدل ‘ حضرت خواجہ غلام فرید  ؒ‘ خواجہ عاقل جوگیؒ‘ سید محمد مجروح شاہ  ؒ‘ سید ولایت شاہ ‘ احمد یار‘ محمد یار بلبل‘ حضرت خیر شاہ۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان