سرائیکی وسیب دی سن٘ڄاݨ۔ سرائیکی اجرک

اساں یار سرائیکی لوک ہیسے ، اساݙی سنڄاݨ ہے سرائیکی اجرک

کوئی پُچھے اے کتھوں ملسی ، آکھو ملتان ہے سرائیکی اجرک

اے شانی وݙی مُد کولوں ، ٻہوں مہان ہے سرائیکی اجرک

ایندے بارے سچ تاں اے ہے جو سرائیکستان ہے سرائیکی اجرک

جاوید شانی      

 سرائیکی اجرک 
سندھی اجرک بسم اللہ ! پر وسیب دی سنڄاݨ اسیݙی اپݨی ہووے ، نت فکر رہندی ہئی۔ سرائیکی اجرک دا خیال میکوں ہِک مُد کنوں ہا۔ میں فریدی رومال کوں عام کرݨ دے نال اینکوں اجرک ءِ چ تبدیل کرݨ بارے وی کوشش کیتی ۔ ایں سلسلے اچ میں کراچی ڳیا ، کپڑے دی وݙی مارکیٹ ءِ چ انہائیں وپاریں کوں ملیا جیرھے فریدی رومال تھوک تے ویچیندن۔ میں انہائیں کوں آکھیا جو فریدی رومال کوں وݙا کر تے ایندی اجرک بݨوا ݙیو۔ انہاں آکھیا کوئی مسئلہ کائنی پر کم از کم تُساں ہک ہزار چوکڑی دا آرڈر ݙیو ۔ میں سنگتیں تے دوستیں نال صلاء کیتی ، میکوں سارے آکھن ٹھیک اے ، اسیݙی اپݨی سنڄاݨ ہووے ، پر میکوں ہک ڳالھ دا وپرا ہا جو فریدی رومال کوں آیا ݙوجھے مسلک آلے قبول کریسن یا نہ کریسن ؟ جیکر نہ کیتا تاں اے سرائیکی دی قومی سنڄاݨ نہ بݨ سڳسے ۔ میکوں جیرھا وِپرا تے وسواس ہا او 21 فروری 2012ء کوں جناح ہال خانپور ماء ٻولی دے کٹھ اچ سامھے آیا۔ سئیں نور تھہیم سٹیج تے آوݨ آلے سارے مزمانیں کیتے فریدی رومالیں دا اہتمام کیتا۔ بسم اللہ تھئی۔ تلاوت کرݨ آلے دے ڳل وچ فریدی رومال پوایا ڳیا، اوں لہا چھوڑیا، ولا پوایا ڳیا، اوں ولا لہا چھوڑیا ۔ تقریب مُکݨ تے میں اوں توں پُچھیا تاں مولوی صیب جواب ݙتا جو اے بریلویں دی نشانی اے ، میں دیو بندی آں۔ میکوں ڳالھ دی سمجھ آ ڳی ۔ میں سوچ گھدا جو فریدی رومال کوں اجرک بݨاوݨ آلا منصوبہ کامیاب نہ تھیسے ۔کیونجو اساں ایہو جہی نشانی چہندوں جیندا تعلق دھرتی تے ثقافت نال ہووے تے اینکوں سارے فرقے تاں کیا وسیب ءِ چ رہݨ آلے ہندو ، مسلم ،عیسائی سب خوشی نال پاون تے خوشی نال ٹھمکاون ۔ میں فیصلہ کیتا جو سرائیکی اجرک بݨوائی ونڄے تے ایندے واسطے کم شروع کیتا ونڄے ۔ سرائیکی اجرک سانگے ڈیزائن شروع کر ݙتے ڳے۔ کمپیوٹر تے کجھ ڈیزائن بݨائے ڳے تے انہائیں کوں فیس بک تے وی لاتا ڳیا۔ دوستیں پسند کیتا تے کجھ تجویزاں آیاں۔

 سرائیکی اجرک دا پندھ :۔ 
کمپیوٹر تے اساں جیرھے ڈیزائن بݨائے او ٹھپے آلئیں کول چا ڳیوسے ۔انہاں آکھیا جو حالی فی الحال نویں ٹھپے نہ بݨواؤ جیرھے ٹھپے اسیݙے کول ہِن انہاں کوں اساں لا ݙیندوں ۔ تُساں انہائیں کوں ݙیکھو، پسند آون تاں ولا جیویں آکھسو۔ سب توں پہلے ہک قدیمی ٹھپے آلے جیرھے جو ملتان کینٹ آلے پاسے ہک مسیت دے نال ٻیٹھن ، کوں کپڑا گھنا ݙتا، انہاں رقم وی اڑھا ساری گھن گھدی پر کم نہ بݨیا۔ ولا حسین آگاہی تے ڳلی کمنگراں آلئیں کول ڳئے ، اتھاں وی چس نہ آئی۔ اندرون دلی گیٹ ڳے۔ ہر کوئی نویاں صلائیں ݙیوے ، کجھ لوک اے آکھن جو پنج ݙاہ لکھ ہووے ، فیصل آباد ونڄو تے اُتھوں کپڑا پرنٹ کراؤ ، پر اتھاں تھولا کپڑا نہ بݨسے ڈھیر سارا ہووے ۔ اتنی رقم کتھوں آوے ؟ میکوں شوکت مغل صیب آکھیا کرافٹ بزار آلئیں نال صلاء کروں۔ 

 استاد امیر بخش آف کہروڑ پکا:۔ 
اساں کرافٹ بزار ملتان ڳئے ،ملتان دے عالمی شہرت یافتہ نقاش ملک عبدالرحمان کوں ملیوسے ۔ کرافٹ بزار دے ٻے سارے سنگتی وی ملئے ۔اساں اپݨا مدعا بیان کیتا۔ قذرتوں استاد امیر بخش آف کہروڑ پکا اِتھاں پہلے توں آئے ٻیٹھے ہَن۔ ملک صیب انہاں نال ملوایا ، اساݙا تعارف کرا تے آکھیا جو ملک امیر بخش صیب تہاݙا مسئلہ اے حل کر سڳدن ۔ ڳالھ بات تھئی۔ انہاں آکھیا جو تُساں کہروڑ پکا آؤ۔ میں کہروڑ پکا ڳیا ۔ رقم ݙے آیا تے انہاں کوں ݙسیا جو 7 مارچ 2014ء کوں سرائیکی فیسٹیول اے ۔ تُساں اساݙی لاحٖ رکھݨی اے ۔ انہاں مہربانی کیتی ، سرائیکی اجرک تیار کیتی ۔ سندھی اجرک والے گہرے رنگ تاں نہ ہن پر بسم اللہ تھی ڳئی۔ ولا استاد امیر بخش صاحب نال رابطہ رہ ڳیا تے ٻیاں اجرکاں وی بݨوایاں پر اصل رنگیں آلی سِک تے آس  باقی ہئی ۔ 

 سندھ دا دورہ :۔ 
سرائیکی اجرک دے سلسلے ءِ چ میں سندھ دے شہر ڄام شورو ڳیا، پُچھ ڳچھ کیتی ، اپݨا مقصد بیان کیتا۔ کجھ نہ ݙسیا ڳیا۔ شئت سندھی دانشور دوستیں ڳالھ کوں اولا ݙتا ہووے۔ کیوں جو انہائیں کوں ’’سرائیکی اجرک‘‘ دا لوظ وی چنڳا نہ پیا لڳدا ہا۔ ایں دورے تے میݙے مرحوم دوست، بھرا تے سنگتی غلام مصطفی خان تے جیوݨ جوڳے محمد علی خان وی ہَن۔ انہاں آکھیا جدید دور اے ، ٹھپے مپے چھوڑو، کراچی ونڄ تے کہیں کوں آکھدوں ، اجرکاں تیار کرا ݙیسن۔ میں ولا کراچی ڳیا ۔ انہاں آکھیا ’’ بڑا آرڈر دو اور رقم ایڈوانس جمع کراؤ‘‘ ۔ وݙے آرڈر دی نہ ایڈوانس رقم ہئی ے نہ جمع کرائی ۔ہک واری ول میں حیدر آباد سرائیکی قوم پرست دوست سئیں ذوالفقار کھونہارا کوں تکلیف ݙتی ۔ انہاں بھڄ دھرک کیتی ، اوڑک ہک جاہ توں او کامیاب تھی ڳئے۔ انہاں میکوں حیدر آباد سݙیا ۔ میں حیدر آباد ڳیا تے اجرکیں دا آرڈر ݙتا۔ ولا اساں حیدر آباد دے انہائیں دوکانداریں کول ڳے ، جنہاں دا کروڑاں روپے دا کاروبار سندھی اجرک دا ہے۔ او اپݨے دوکانیں تے کوئی ٻیا کپڑا رکھدے ای نی صرف سندھی اجرک رکھیندن ۔ اساں انہائیں کوں سرائیکی اجرکاں بݨواوݨ تے انہاں کوں بطور کاروبار چلاوݨ دی ارداس کیتی تے آکھیا جو اے اجرکاں تُساں سرائیکی وسیب دے دکانداریں کوں بھیڄو ، ٻہوں وِکسن پر انہاں نہ منی ۔ 

سرائیکی اجرکاں بݨ آیاں:۔

حیدر آباد ءِ چوں سرائیکی اجرکاں بݨ آیاں ۔ٹوٹل رقم انہائیں ایڈوانس گھدی ۔ بنڈل آئے تاں کجھ اجرکاں ٹھیک نہ ہن ۔کپڑا پھاڑیا ہویا ہا ۔میں شکایت کیتی تاں او نراض وی نال تھی ڳے۔ میں کجھ عرصہ بعد نویں آرڈردا آکھیا تاں انہاں آکھیا فی الحال رُک ونڄو ۔ نہراں بند تھی ڳن، ایں سانگے مال تیار نی پیا تھیندا۔ میں پُچھ ڳچھ کیتی تاں میکوں ݙسیا ڳیا جو واقعی اجرکیں دا تعلق نہریں دے پاݨی نال ہوندے ۔ چپ کر ڳیوسے ۔ کجھ عرصہ بعد حیدر آباد ڳیا ۔ ڄام ذوالفقار کھونہارا سئیں میݙے نال سارا ݙینھ بھڄدے رہ ڳے پر کم نہ بݨیا۔ ڄام ذوالفقار کھونہارا ایں ڳالھ تے رنج تھئے تے ارمان کیتونے جو رقم وی ݙیندوں ، منتاں وی کریندوں ، پر کم نی بݨدا ۔ میں آکھیا مونجھے نہ تھیوو، اے نہ بݨاون پر کے توݨیں ؟ جیکر اساں سرائیکی اجرک دے کم کوں چائے تاں اینکوں توڑ پُڄیسوں ۔اللہ دے فضل نال ہک ݙینھ او آؤسے جو سرائیکی اجرک عام تھیسے ۔سندھی اجرک آلی کار ہر جاہ تے ہردوکان تے ملسے۔ ایں اجرک کوں ہُݨ کوئی نہ روک سڳسے جو اے سرائیکی قومی شناخت دا سوال اے ۔ 

 سرائیکی اجرک دی سوکھڑی:۔ 
سرائیکی شناخت دے سلسلے اچ اساں فریدی رومال کوں تحریک دی شکل ءِ چ ہر جاہ تے پُڄائے ۔ سڄݨیں کوں تحفے ݙتن تے ہر کٹھ میل اچ پنجاہ پنجاہ ، سو سو فریدی رومال وی دوستیں کوں گفٹ کیتن ۔ دوست سڄݨ سرائیکی اجرک دی وی اونویں خواہش کریندن ۔ فرق اے ہے جو فریدی رومال سستا ہا، سرائیکی اجرک اوں توں ترائے گنا تے وݙی اجرک اوں توں وی مہانگی اے ۔ تھولے سنگتی ایجھے ہِن جیرھے مُل گھندن ، باقی سارے سنگتی تحفے دی سِک رکھدن ۔میکوں تاں لکھ وار خوشی اے پر کے تئیں ؟ ہک سنگتی تاں ایجھا کاوڑیا جو میکوں آکھݨ لڳا جو تہاݙی سرائیکی اجرک دی مشہوری کریندوں ، سوہن حلوے دا ݙٻہ وی نال ݙیو۔ میں اونکوں سمجھایا تاں اوں آکھیا ٹھیک اے سئیں جے مُل گھنݨی اے تاں ول اساں سندھی اجرک گھنسوں ۔ہک بے نصیبہ سرائیکی نینگر جیرھا جنرل مشرف دی جھولی ءِ چ سرائیکی سرائیکی کھیݙدے ، موبائل تے ایس ایم ایس چلایس جو اساں سرائیکی اجرک کوں بھاہ لیسوں ۔ اونکوں وسیب دے نینگریں ولدا ݙتا جو سرائیکی اجرک سرائیکی دا قومی پرچم اے ۔ جے توں سرائیکی جھنڈے کوں بھاہ لیسیں تاں کیا اساں تیکوں چھوڑ ݙیسوں ، ول او چھؤ مار ڳیا۔ میݙا عرض کرݨ دا مطلب اے ہے جو مسائل ہِن پر انشاء اللہ تُساں اساں پِچھوں نی ہٹݨاں ۔ سرائیکی اجرک کامیاب کر تے رہسوں ۔ 

 پنجاب لوک سجاک:۔ 
پنجاب لوک سجاک ہک این جی او اے ۔ اوں اجرکیں دی ڈیمانڈ کیتی تے آکھیا جو ایندے اُتے پنجاب لوک سُجاک لکھیا ہویا ہووے ۔ میں معذرت کیتی ۔ ایں سانگے جو میکوں ایں ڳالھ دا ݙر ہے جو جیویں اسیݙی بھوئیں تے سنڄاݨ دے نال نال پنجاب اسیݙی ہر شئے تے قبضہ کیتی کھڑے ۔ ایویں سرائیکی اجرک کوں وی پنجابی اجرک آکھ ݙتا ویسے۔ انہائیںدا آکھݨ اے ہا جو نویں سال دے شروع ءِ چ پنجاب لوک سجاک دے ڈھیر سارے پروگرام سرائیکی علاقیں اچ تھیسن ،ہزاراں اجرکاں اساں گھنسوں ۔ تہاکوں ایندے وچ چنڳاں منافع تھی ویسے ۔ میں آکھئے میکوں نہ تاں ایجھا منافع چہیدے تے نہ ایجھی دولت۔ سرائیکی اجرک ہے ،انشاء اللہ سرائیکی اجرک رہسے ۔ 

 سرائیکی اجرک پنج ہزار سال قدیم:۔ 
ملتانی کاشی پوری دنیا وچ مشہور اے ۔تُساں سندھ ونڄو تے بھانویں بلوچستان ۔ تریخی عمارتیں تے تہاکوں ملتانی کاشی گری دے نقش نگار نظر آؤسن ۔ ڳال صرف پاکستان یا ہندوستان دی نی ، ایران ،عراق، شام، مشرق وسطیٰ تے بھانویں بلخ بخارا تے کاشغر تئیں پے ونڄو ۔ تہاکوں ملتانی کاشی گری دے رنگ فیروزی تے نیلانظر آؤسن۔ سرائیکی اجرک دے رنگ وی ایہے ہِن ۔ انہائیں رنگیں تے انہائیں رنگیں دے پھُل ٻوٹیں دی تریخ پنج ہزار سال اے ۔ انہائیں رنگیں وچ سرائیکی اجرک متعارف کرا تے اساں اپݨی پنج ہزار سال دی تریخ کوں زندہ کیتے۔ اے صرف سرائیکی اجرک نی سرائیکی قوم دی پنج ہزار سال بعد ہک نویں زندگی تے نواں ڄمݨا ں ہے۔

 سرائیکی اجرک دا رنگ:۔ 
سرائیکی اجرک دے رنگیں کوں ہر جاہ تے ݙاڈھا پسند کیتا ڳے۔ سرائیکی اجرک دے رنگ اکھیں کوں ٹھاڈل ݙیندن ۔سرائیکی اجرک دے رنگ فیروزی تے اسمانی اسیݙے وسبے دے قدیم رنگ اِن ۔ انہائیں رنگیں دی ہزار سالیں دی تریخ اے ۔ سرائیکی وسیب وچ جاہ جاہ تے نیلے رنگ کوں پسند کیتا ویندے ۔ مخدوم جاوید ہاشمی سرائیکی اجرک کوں ݙیکھ تے آکھیا سندھی اجرک توں وی سوہݨی اے ۔سرائیکی فیسٹیول تے مخدوم سید یوسف رضا گیلانی آکھیا سرائیکی اجرک کوں ݙیکھ تے اکھیں دے نال ہاں وی ٹھردے۔ سرائیکی اڳواݨ تاں سرائیکی سڄݨیں کوں تحفے ݙیندے کھڑن۔

 سرائیکی اجرک دی تریخ:۔ 
اَجرک سرائیکی خطے دی صدیاں پراݨی ثقافتی علامت ہے ۔ازرق دا لوظ عربی اِچوں آئے۔ اجرک دا لوظ’’ ازرق‘‘ توں تبدیل تھی تے اجرک بݨ ڳے۔ ایندا مطلب تھیندے ’’نیلا ‘‘، تاریخی واقعہ ایویں ہے جو عرب فوجاں محمد بن قاسم دی سربراہی اِچ سلطنت ملتان تے حملہ آور تھیاں تاں ڈھیر سارے لوکاں اپݨے مونڈھے تے’’ لوکاراںتے چادراں ‘‘زیب تن کیتیاں ہویاںہن جیرھیاں ملتانی کاشی دے نیلے رنگ نال رنگیاں ہویاں ہن۔ جݙاں عربیں ݙٹھا تاںانہاندے منہ اِچوں خوشی تے کن حیرانی نال لوظ ’’ ازرق ازرق‘‘ یعنی ’’ نیلا نیلا ‘‘ نکلیا۔ بعد وچ ایں چادر تے لوکار دا ناں اجرک تھی ڳیا۔ کیوں جو کجھ مقامی لوک ’’ ز‘‘ کوں ’’ ج ‘‘ کر تے الیندے ہن۔ 

 سرائیکی اجرک گمشدہ میراث:۔ 
انہاں توں پہلے تے انہاں توں بعد دی حملہ آور ی دی وجہ توں سرائیکی قوم تے سرائیکی خطے نال جو بݨی او ہِک الگ تاریخ تے الگ درد ناک داستان اے، سرائیکی وطن توں بے وطن تھئے، سرائیکی وچوں سندھی ، پنجابی ، اردو‘ پوٹھوہاری ہند کو تے ٻیاں زباناں پیدا تھیاں پر سرائیکی دی تہذیبی ثقافتی تے جغرافیائی شناخت مٹا ݙتی ڳئی۔ سندھی بھرانویں کوں شناخت تے صوبہ مل ڳیا تے اجرک دے رنگ تبدیل تھی تے سندھی اجرک بݨ ڳئی اے وی ݙسی ونڄاں جو سرائیکی اَجرک سندھی اَجرک دے مقابلے اِچ نی بلکہ اوندے متبادل ہے۔ خوشی دی گاٖلھ ہے۔ا حٖ دے تاریخی  موقعے تے سرائیکی قوم اپݨی صدیاں پراݨی اجرک کوں اوندے اصل رنگاں وچ جڳجہان دے سامھے گھن اَئی اے تے اپݨی گمشدہ میراث کوں اونویں زندہ کیتے جیویں سرائیکی زبان تے سرائیکی ثقافت کوں زندہ کیتا ڳے۔

نکی جہی گاٖل اے وی کیتی ونڄاں جو سرائیکی اَجرک دا رنگ نیلا ہے تے نیلے رنگ نال سرائیکی وسیب دا وݙاڳانڈھا ہے ۔ ہک تاں پوری دنیا وچ نیل دی کاشت تے ٻاہرلے ملکاں کوں برآمد دا وݙا علاقہ سرائیکی رہ ڳئے ۔ ݙوجھا اے جو اساݙے سندھ دریا دا ناں ’’نیلاب‘‘ وی ہے ۔ ٻیا اے جو نیلے رنگ دے ویس کوں سرائیکی وسیب دا صوفیانہ لباس وی آکھیا ویندے ۔ اساݙیاں تریمتیں کپڑے دھووݨ ویلے چٹے کپڑئیں کوں نیل ضرور ݙیندئین ، تاں جو کپڑے کوں سوبھ مِل ونڄے تے او صاف تے چمکیلا بݨ ونڄے۔ نیل دے خواص وچوں ہک میل کپݨ وی ہے ۔ اسیݙے وسیب وچ پڳکوں نیل ݙیوݨ ضروری سمجھا ویندا ہا تے نیل آلا پٹکا ٻدھݨ آلے کوں سرائیکی وسیب اِچ معزز سمجھا ویندے ۔ ایہا وجہ ہے جو ہک اَکھاݨ ’’گدڑ نیل دی حوض  اِچ ونڄ پووے تاں مہاندرا نی بݨ ویندا‘‘۔ عام ورتیا ویندے ایں بارے ہک کہانی وی ہے بہرحال سرائیکی وچ نیل کوٹ ، نیل واہ ، نیل گڑھ تے ایہو جہے ٻہوں سارے ناں نیل دی عظمت دی نشانی ہن تے نیلے رنگ دی سرائیکی اَجرک سونے تے سہاڳہ ہے ۔ تاریخی حقیقت اے وی ہے جو پوری دنیا اچ نیل دی پیداوار دا سب توں وݙا مرکز سرائیکی وسیب رہ ڳے۔ احٖ جینکوں ٹھٹھہ صادق آباد آکھدن ، ایندا اصل ناں ٹھٹھہ پاولیاں ہے۔ ایں سارے علاقے وچ نیل دی پیداوار تے اوندی تریخ بھری پی اے ۔ ایں سانگے اساں آکھدوں جو کہیں جاہ دا ناں نہ وٹاؤ، ناں وٹاوݨ دا مطلب اوندی تاریخ کوں قتل کرݨ ہوندے۔وقت ویلہا تیزی نال بدلدا پے ۔ اسں اپݨے نیلاب تے اپݨے آپ کوں ولا ڳول گھدے۔ رفعت عباس سچ تاں آکھئے:

اساں تاں نیلیاں سلھاں اُتے پُھل بݨاوݨ آلے

ہُݨ جے نوبت وحٖ پئی اے تاں ویس وٹَیندے پئے ہیں

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی اجرک) وچوں چوݨ