قدیم دور دے تذکرہ ہائے واقعاتِ کربلا

(1)۔مولانا عبداللہ لاہوری ملکہ ہانس ضلع ساہیوال دے رہݨ والے ہن بعد وچ ملکہ ہانس توں منتقل تھی تے لاہور چلے ڳے۔ اپݨی 40سالہ حیاتی وچ انھاں فقہ دے 12رسالے لکھیے جنھاں کوں ’’باراں انواع ‘‘نال شہرت ملی۔ پنجابی زبان دے ہک منے پرمنے قدیم شاعر ہن پر مولانا عبداللہ دی زبان تے سرائیکی دا ٻہوں سارااثر ہے بلکہ بیشتر انھاں دا کلام سرائیکی مزاج دا لڳدے۔ تھی سڳدے ملکہ ہانس دے وسوں واݨ ہووݨ پاروں انھاں دی مادری زبان سرائیکی ہووے۔ بعد وچ لاہور منتقلی دی وجہ تو ںانھاں سرائیکی آمیز پنجابی وچ شاعری کیتی ہووے۔ ایہو وجہ ہے کہ ڈاکٹر مہر عبدالحق تے کیفی جام پوری نے مولانا عبداللہ لاہوری دے کلام کوں سرائیکی زبان دے قدیم ادب اِچ شامل کیتے ۔(16)مولانا عبداللہ لاہوری نے رسالہ حصار الایمان وچ امیر معاویہ دا ذکر کریندیں ‘ تقریباً 51/50شعراں اِچ واقعہ کربلا بیان کریندن۔ اگرچہ اے فقہ دی کتاب اے حوالے دے طور دا حضرت حسنؓ دی شہادت تے کربلا دا ذکر آندے۔

یزید ہویا سلطان خود لشکر نوں فرما

مال خزانے ویساں جے ایہنا کرو فنا

نائوں آہا تسی بی بی زینب نسبتی ٻڈھی آ

تہہ تے خصم کریندا سوکن دارو ایہہ پیا

دارو آہا زہر دا شربت اندر پا

دتس حضرت حسنؓ اسنوں تلخی آ

اس حضرت دیکھ حسینؓ حقیقت حکم ایہو فرما

پکڑانوایوسی ٻڈھی تائیں کیجئے او فنا

خبراں حضرت حسنؓ نوں ٻڈھی نہ سدا

جے کجھ ٻڈھی تائیں مینوں نہ دل بھا

وت حضرت ٻجھ حسینؓ نوں لشکر گھیر لیا

ایہہ بھی تھیا شہید وت وچ ارادت آ

ہک لعنت کین یزید نوں ہک منع ڳئے فرما

(2)۔ سولہویں صدی عیسوی وچ اساکوں سرائیکی مرثیے دا کوئی نمونہ نیں ملدا۔ ملتان ‘ اوچ دے تاریخی حالات دے جائزے توں اے ڳال یقینی تھی ویندی ہے کہ اتھاں ٻہوں پہلے توں مرثیہ گوئی دا رواج ہوسے ۔ پر ہُݨ تئیں اساݙے ہتھیں تک کوئی شے نیں اپڑی۔

(3)۔شیخ فریدالدین ابراہیم فرید ثانی دے کجھ شعر ایجھے ملدن جئیں اِچ مرثیہ دے مضمون تے ویݨ دا انداز ہے۔ عبدالغفور قریشی نے پنجابی ادب دی کہاݨی وچ ابراہیم فرید ثانی 1450ء توں 1575ء دے ہک نصیحت نامے دا ذکر کیتے ۔ جیندا قلمی نسخہ پنجاب یونیورسٹی وچ محفوظ اے۔ (18)ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ ہوراں پنجابی ادب دی مختصر تاریخ وچ ہک نصیحت نامہ درج کیتے(19)۔ جیندے پہلے تے چھیکڑی شعراں وچ فرید دا ناں آندے ۔ہِیں کیتے ڈاکٹر شہباز ملک ایں نصیحت کوں فرید ثانی دی تخلیق قیاس کریندن۔ ایں نصیحت نامے وچ وݙے وݙے پیغمبراں دے قدرت ولوں امتحان دا ذکر کریندیں ہوئیں کجھ شعراں اِچ ‘ کربلا وچ شہداء دی شہادت دا تذکرہ ویݨ دے انداز وچ کیتا ڳے۔

حضرت دا داماد سی کڑیا اتھ علیؓ

اوئوں سُٹی بار وچ کر دی ذکر علیؓ

موسیٰ نٹھا موت تے ڈھونڈھے کائی ڳلی

چارے کُنڈاں ڈھونڈھیاں اڳے موت کھلی

رووے بی بی فاطمہ بیٹے دوویں نیں

میں کی پھڑیا رب دا میری جوڑی خاکی رُلی (20)    

18شعراں دے ایں نصیحت نامے دے خاص طور تے 9شعر اں اِچ خالص مرثیے دا رنگ اے۔ حضرت بی بی فاطمہ ؓ رو کے فریاد کریندین کہ اللہ سئیں دا کیا قصور کیتا کہ میݙے پُتراں دی جوڑی خاک وچ رُل ڳئی۔ اساں پہلے واضح کر چکے ہیں کہ ایں دور وچ شعراء نے اپݨے کلام وچ کتھاہیں کتھاہیں واقعاتِ کربلا اور شہدائے کربلا دا ضمناً حوالہ ݙتے۔ 

(4)۔حضرت سلطان باہوؒ1039ھ؍1629ء تا 1102ھ؍1691ء اپݨے ہک ݙوہڑے اِچ سانحہ کربلا دا ذکر کریندن۔ ایں بند اِچ حضرت امام حسینؑ دے سر مبارک کوں نیزے تے چڑھاوݨ ۔ اہل بیت دے تنبو ساڑݨ ‘ سادات تے پاݨی بند کرݨ تے شہداء کربلا دی دینِ حق دی خاطر عظیم قربانی دا بیان اے۔ ایں طرح ݙوہڑے دے 5مصرعیاں وچ حضرت سلطان باہوؒ نے ہک مکمل مرثیہ قلم بند کر ݙتے۔

ج جے کر دین علم وچ ہوندا تاں سر نیزے کیوں چڑھدے ہُو

اٹھارہ ہزار جو عالم آہا اوہ اڳے حسینؑ دے مردے ہُو

جے کجھ ملا حظہ سرور دا کردے تاں خیمے تنبو کیوں سڑدے ہُو

جے کر مندے بیعت رسولی تاں پاݨی کیوں بند کردے ہُو

پر صادق دین تنہاں دا باہو جو سر قربانی کردے ہُو(21) 

(5)۔سندھی شعراء دے سرتاج حضرت شاہ عبداللطیف بھٹائی 1101ھ 1689)ء) نے سندھی دے علاوہ سرائیکی زبان وچ شاعری فرمائی ہے ۔ بھٹائی گھوٹ نے وی سرائیکی زبان وچ مرثیہ لکھیئے ۔ ایندا مکھڑا ہے۔

میندی لاوݨ ݙے جیویں شاہ میندی لاوݨ ݙے

شاہ قاسم سیج وِچھاون ݙے میندی لاوݨ ݙے

میندی تیݙی رنگ رنگیلی…………

ما پیئو ݙتا اے سہرا ‘ خیر نہالی دے نال …

میندی لاوݨ ݙے … … … … …(22)    

(6)۔ تھوڑا جیہاں اڳوں ٹُریجے تاں سرائیکی زبان دے عظیم شاعر مولوی لطف علی 1129ھ؍ 1716ء توں1207ھ؍ 1794ء نے اپݨی منظوم داستان سیف الملوک وچ جیڑھی اُنھاں 1195ھ وچ مکمل کیتی ہے ۔ اوندے شروع وچ حمد ‘ نعت ‘ منقبت ‘ چہار یاردہ امام معصومین صلوۃ اللہ علیم دے عنوان نال اہل بیت عظام دی تعریف بیان کریندن تے حضرت امام حسینؑ دی کربلا دے میدان وچ شہادت دا ذکر کیتے۔

حسنؑ حسینؑ امام ݙوہیں من توں رُتبہ ہر ہر دا

ہک خشنود تھیا جیں ویلے پیتُس جام زہر دا

ݙوجھا شاکر تھیا جݙاں جاں چکھیُس گھا خنجر دا

در دستار نبوت ہر اِک شان رکھے کر فردا

کر تعریف ہمیش انھاندی شام صبح تھی بردا (23)   

لطف علی حضرت مخدوم جہانیاں دا قصیدہ لکھدیں ہوئیں فرمیندن:

گُل گوہر دلبند سلطان دا

توں فرزند حسینؑ شہید جوان دا

ایں طرح دے اشعار سرائیکی زبان دے ابتدائی دور دے شعراء وچ ٻہوں ملدن۔ پر مرثیہ نگاری دی مکمل روایت ساݙے سامنڑیں کُھل تے نی آئی۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان