ملتانی تے سرائیکی قاعدے

1893ء قاضی فخر الدین راضیؔ: 
سئیں پروفیسر شوکت مغل اپݨی کتاب سرائیکی رسم الخط تے آوازاں دی کہانی اچ لکھدن جو جیوکس پہلا دانشور ہے جئیں سرائیکی زبان دیاں خاص آوازاں کیتے مخصوص حرف وضع کیتے اَتے انہاں کوںپہلی واری 1888ء اِچ انجیل مقدس دے ترجمے اچ استعمال وی کیتا ۔ جیوکس دے بعد جہڑے پہلے سرائیکی دانشور تے ماہرِ لسانیات نے سرائیکی دیاں مخصوص آوازاں کیتے علامتاں آلے حرف عوام کیتے وضع کیتے او قاضی فخر الدین راضیؔ ہے۔ قاضی راضیؔ نے سرائیکی کوں تدریسی زبان بݨاوݨ سانگے ۔ سرائیکی قاعدہ ترتیب ݙتا۔ انھاں ایں مقصد واسطے ݙو قاعدے لکھیے: 

1۔ ملتانی ٻولی دا قیدا … ………بنڑیا ہویا قاضی فخر الدین سُنی حنفی قادری ، آلے دیرہ غازی خان (کل صفحے :16، تدریسی صفحے :11)۔

2۔ ملتانیں ٻولی دی کتاب قاضی دی ،ملتانیں قاعدہ ، جو مطابق 1893ء دے بنڑیے … بنڑیا ہویا قاضی فخر الدین سُنیں حنفی قادری دا (کل صفحے : 40، تدریسی صفحے :38۔ 

پہلے قاعدے دے مشمولات ڳنتری اچ گھٹ ، مونڈھی تے ابتدائی ہن ۔ مثالاں تھولیاں تے مشق گھٹ ہے ۔ ݙوجھے قاعدے اچ زیادہ مثالاں ، زیادہ مشق کنوں علاوہ تلویں اے موضوعات وی شامل ہن :۔ 

نثر دا سلسلہ ، مثالاں (اکھاݨ) ، نظم دا سلسلہ (ٻالاں کیتے نظماں)، پُڄ ڳیااشتہار (آخری عنوان ہیٹھ قاضی نے 8.5صفحیاں اُتے ماء ٻولی اچ پڑھاوݨ دی اہمیت مثالاں نال ݙسی ہے ) ۔ اینویں نظردے جو قاضی راضی نے پہلے چھوٹا قاعدہ لکھئے جہڑا کچی پہلی جماعت کیتے ہے تے بعد پکی پہلی جماعت کیتے وݙا قاعدہ لکھئے۔ قاضی راضیؔ دے پوترے قاضی فضل الرحمن ہوریں آہدن جو اے ݙونہیں قاعدے منڈھ لاء کنوں ساݙے کول چلے آندن اَتے اے ݙونہیں انہاں آپ کئی واری چھپوائے ہن ۔ وݙا قاعدہ آخری واری 1978ء اچ تے نکا قاعدہ 1990ء اچ چھپے ۔ ݙونہیں قاعدے خطِ نستعلیق اچ لکھے ڳئین ۔ قاضی راضی اوں ویلے دی ملتانی تے اجوکی سرائیکی اچ ٻالاں کوں مونڈھی تعلیم ݙیوݨ کیتے لکھدن:

’’جیندے کولھوں اے کتاب پڄے اوندے اُتے واجب ہے جو اینکوں آپ وی پڑھے اَتے ٻنہیں کوں وی پڑھاوے ، خاصہ زالیں کوں ، اتے ایں کم دے چلاوݨ کیتیں چندہ کٹھا کرے‘‘ 

’’ ہر شخص تے واجب ہے جو ایں قاعدے کوں پڑھے اَتے ایں علاقے وچ ایں کوں مشہور کر ݙیوے تاں جو ملتانی ٻولی دا رواج تھی ونجے ۔ اَتے ایں ٻولی وچ کتاباں بݨاوے اَتے ایںکم دے چلاوݨ کیتیں چندہ ݙیوے تاں جو ٻیاں کتاباں وی چھپوا کے کھنڈایاں ونڄن اَتے مدرسے جاری کیتے ونڄن‘‘۔ 

سئیں دلشاد کلانچوی لکھدن: ’’انھاں اپݨے ، ملتانی قاعدہ وچ عام اردو حروف تہجی کنوں علاوہ چھی حرفاں دا ودھارا کیتے تے مخلوط حرفاں وچ وھ، ہھ، یھ کوںوی شامل کیتے ‘‘۔ 

قاضی راضی ہک پڑھیا لکھیا بندہ ہا او ہک سرکاری ملازم ریہا ہا ۔ اوندے تجویز کیتے ہوئے خاص آوازاں آلے سرائیکی حرفاں کنوں معلوم تھیندے جو سندھی زبان دے مخصوص حرف اوندے سامھݨے ہن جنہاں دے مطابق اونیں سرائیکی کیتے خاص آوازاں آلے حرف وضع کیتے ۔ واضح رہوے جو 1853ء اچ سندھ دے کمشنر سرمارٹن فریرئر دے آکھݨ اُتے سندھی عالماں تے دانشوراں نے سندھی رسم الخط اوندیاں خاص آوازاں آلے حرف تے انہاں دیاں علامتاں تجویز کیتیاں ہن ۔ ہݨ سندھی اچ مقرر کیتے خصوصی حرفاں تے قاضی ، راضی ؔ دے حرفاں دا مقابلہ کرو۔ 

مولوی عزیز الرحمن (1871ء ۔ 1943ء ) 1942ء اچ نے خواجہ فریدؒ دے دیوان کوں مرتب کرݨ کنوں پہلے ہک کمیٹی بݨائی تاں جو سرائیکی دیاں خاص آوازاں کیتے وادھو حرفاں دا تعین کیتا ونڄے ۔ ایں کمیٹی اچ ست ممبر ہن ۔ 

1۔                                    مولانا نصیر الدین خرم بہاولپور                                                                                           (بہاولپور) 

2۔                                  علامہ عبدالرشید نسیم طالوت                                                                                          (ملتان ) 

3۔                                  مولانا نور احمد خان فریدی                                                                                                           (ملتان ) 

4۔                                  مولوی فیض محمد ریٹائرڈ ڈسٹرکٹ جج                                                                    (بہاولپور) 

5۔                                   پروفیسر شیخ محمد معین الدین                                                                                                (بہاولپور) 

6۔                                 پروفیسر دلشاد کلانچوی                                                                                                                       (بہاولپور) 

7۔                                  منشی واحد بخش خان بلوچ                                                                                                       (بہاولپور) 

بقول مولانا نور احمد فریدی :’’ کمیٹی نے متفقہ طور تے اردو حروفِ تہجی وچ درج ذیل چھی حرفاں دا اضافہ کیتا۔ 

1۔ ٻ (ٻیر)                                             2۔ ڄ (ڄالھ)                                             3۔ ڄ (ڄُل )                                          

4۔ ݙ (ݙوایا)                                              5۔ ڳ (ڳالھ)                                           6۔ ݨ (کݨ مݨ)

قاضی راضیؔ دے تجویز کیتے ہوئے وادھو نقطیاں آلے حرفاں دے سامھݨے آوݨ دے تقریبا50 سال اَتے جیوکس دے ترجمہ کیتیاں ہوئیاں انجیلاں چھپݨ دے 45 سال بعد 1943ء اچ جمعیت الانصار دین پور شریف خان پور کٹورہ ( ریاست بہاولپور) دی طرفوں چار صفحیاں دا ہک قاعدہ چھپیا جیندا سِر نانواں ہا، ’’ریاستی مادری زبان دا قاعدہ‘‘۔ 

آکھیا ویندے جو اے قاعدہ حضرت مولانا عبید اللہ سندھیؒ ہوریں (1944-1872) آپ مرتب کر تے جمعیت الانصار دے پلیٹ فارم توں چھپوایا ہا ایں قاعدے وچ اردو دے حرفاں کو پڑھݨ کیتے وی علامتاں ورتیاں ڳئین اَتے لکھت کیتے خط نسخ ورتیا ڳے ۔ سرائیکی دیاں خاص آوازاں کیتے اے علامتاں ݙتیاں ڳئین ۔ 

1۔                                    ٻ                                 (ٻے)                                                               ٻکری 

2۔                                  ڄ                                      (ڄے)                                                               ڄُل 

3۔                                  ج                                      (جے)                                                               کنجر

4۔                                  ذ                                            (ذال )                                                               ذولا

5۔                                  ڳ                                     (گاٖف)                                                           ڳیرا

6۔                                  گ                                     (نگ)                                                              (ایندے کیتے قاعدے وچ کئی لوظ کوئنیں) 

7۔                                  ںْ                                      (نڑوں)                                                            لونڑ

اے سارے خاص حرف او ہن جہڑے سندھی زبان وچ مشتمل ہَن۔ ایں لحاظ نال ایندے وچ سرائیکی دے خاص حرفاں بارے کُئی نویں گاٖلھ کوئنیں ۔ تہوں اختر وحید انصاری ٹھیک لکھئے: 

’’1943ء وچ مولانا عبید اللہ سندھی دے پیرو کاراں جمعیت الانصار دین پور شریف وچ قاعدہ الموسوم بہ ’’ریاستی ماروی زبان دا قاعدہ ‘‘شائع کیتا جئیں وچ ملتانی حرفاں کوں سندھی حرفاں دا روپ ݙے تے خطِ نسخ وچ لکھیا ڳیا۔ اساکوں ایں امر تے حیرانی تھی جو مولانا موصوف نے فخر الدین راضی اَتے علامہ عزیز الرحمن دی وپرٹ نال کوئی فائدہ نہ چاتا‘‘

 1951ء خرم بہاولپور ی 
خرم بہاولپوری (1951-54ء ) مولوی عزیز الرحمن آلی اوں رسم الخط کمیٹی دے ممبر ہن جئیں دیوان فرید دی املا کیتے حرف متعین کیتے ہن پر نور احمد سیال نے اپݨے قاعدے وچ خرم دے تجویز کیتے ہوئے تلویں حرف تے علامتاں ݙتیاں ہن ۔ اتھوں پتہ لڳدے جو انہاں ݙ، ڄ کیتے کئیں ہک علامت دی جاء تے ݙو ݙو علامتاں ورتِن البتہ تجویز کیتے ہوئے حرفاں وی دی ڳنتری  ہکار رکھی ہے۔ 

 1955ء ظامی بہاولپور ی 
1955ء اچ پروفیسر دلشاد کلانچوی تے ظامی بہاولپوری نے مل کے ہک قاعدہ بݨایا جیندا ناں ہئی ’بہاولپور دی زبان وی بسم اللہ ‘اے قاعدہ چار صفحیاں دا ہے۔ 

1۔                                    پہلا صفحہ ٹائٹل ہے۔ 

2۔                                  ݙوجھے صفحے اُتے پاکستان دے نقشے اُتے سرائیکی زبان دے علاقے ظاہر کیتے ڳین ۔ 

3۔                                  تریجھے صفحے اُتے سرائیکی دے خاص آوازاں آلے اَٹھ حرف لکھئے ڳئین جنہاں دا عنوان ہے ’’تحفہ‘‘۔ 

4۔                                  آخری صفحے اُتے سرائیکی دے سارے تہجی حرف لکھے ڳئین ۔ چوتھے صفحے دا عنوان ہے : ’’بہاولپوری زبان (سرائیکی) دی الف بے ‘‘۔

ایں لحاظ نال ملتانی زبان کیتے سرائیکی دا لوظ پہلی واری تدریسی نکتۂ نظر نال 1955ء اچ ورتیا ڳے ۔ (مبارک اردو لائبریری صادق آباد اچ موجود ہے)۔

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء