سرواہی

سرائیکی وسیب دا قصبہ سرواہی ٻہوں قدیم ہے ۔ تحصیل صادق آباد اچ سنجر پور دے نیڑے ایہ تاریخی قلعہ ہے جیں کوں سرواہی ، سیوراہی، سوراہی دے ناں توں موسوم کیتا ویندے۔ چھیویں صدی اچ سندھ اچ رائے خاندان دے عہد اچ رائے ساہسی دوم جیڑھا قلعے تعمیر کرائے انہاں اچ ہک قلعہ سرواہی ہا، رائے ساہسی دوم اپݨی رعایا توں مالیہ دے عوض الور ،سیستان، مئو مبارک، اوچ، ماتھیلہ، سورائی دے چھ قلعے تعمیر کرائے۔ انہاں اچ اکثر قلعیاں دے آثار اڄݨ وی موجود ہن۔ تاریخ دے مختلف ادوار اچ سرواہی دا قلعہ فوجی اہمیت رکھیندا ہا، محمد بن قاسم دے سندھ اچ فاتحانہ داخلے دے بعد ایہ قلعہ اسلامی سلطنت دا اہم فوجی مرکز بݨ ڳیا تے بعد دے ادوار اچ کئی دفعہ عرب تے اسلامی لشکر اتھوں یلغار کریندے ہوئے لنگھئے۔ محمود غزنوی دا لشکر سومنات توں واپسی تے اتھوں لنگھیا ، اتھاں دے  ڄٹاں محمود غزنوی دی مزاحمت کیتی تے اوں انہاں دا قلع قمع کر ݙتا۔ ایہ قلعہ ہُݨ ہک ٹیلے دی شکل بݨ ڳے ۔

ہک روایت دے مطابق سیوراہی سوگڈیا دا محل ہا ، اتھاں دا رئیس مہندرا مومل نامی ہک شہزادی تے عاشق تھی ڳیا ۔ ایں رومانی داستان دا ذکر سرائیکی لوک کہانیاں اچ وی آندا ہے۔ سندھ اچ سمہ قوم دی عہد اچ 1413ء اچ جام سکندر شاہ سرواہی اچ پکی سلھاں دا کھوہ بݨوایا جیڑھا اڄݨ تئیں تجدید شدہ حالت اچ موجود ہے۔ سرواہی دے ٹیلے تے کھٹائی دے دوران سڑی ہوئی مٹی دے گولے برآمد تھئے۔ ابتدائی اسلامی عہد دے سکے ،منجنیق اچ استعمال تھیوݨ آلی پکی مٹی دے گولے وی برآمد تھئے۔ جیڑھے ایں ڳالھ دا ثبوت ہن جو ایہ قلعہ محمد بن قاسم دے عہد اچ اسلامی حکومت دا حصہ بݨ ڳئے ۔ سرواہی دے اُبھے اچ ترائے میل دے پندھ تے بسم اللہ پور دا قلعہ ہے جیڑھا ابتدائی اسلامی عہد دی یادگار ہے۔ سرواہی اچ شیخ تاج الدین شہید، شیخ عزیز خطیب تے سلطان محمد برکاتی دے مزارات ہن جیڑھے چھیویں صدی ہجری اچ حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی داچاچے دے پُتر حاجی محمد عراقی نال سندھ اچ آئے۔ شیخ عزیز خطیب دے علاوہ ترائے بزرگ سیوراج دے نال لڑائی اچ شہید تھی ڳئے۔ شیخ تاج الدین تے شیخ عزیز خطیب دے مقبرے شکستہ حالت اچ سرواہی دے ٹٻے تے واقع ہن، حاجی محمد عراقی دا مقبرہ پوادھی لَمے اچ تھوڑے جہے فاصلے تے واقع ہے۔ ٹبہ سرواہی دے پچادھی اُبھے اچ ہک قبہ والا مزار ہے ۔ جیڑھا حضرت پیر موسیٰ نواب دا ہے، جیڑھا جو خوار زم دے نواب دے پوترے تے حضرت شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے خلفاء اچوں ہن۔ پیر موسیٰ نواب آپ دے چاچے دے پُتر ہن۔ آپ دے مقبرے دے ہک پاسے آپ دے برادر عزیز حاجی محمد راول دریا تے ݙوجھے پاسے آپ دے بھتریجے محمد اسماعیل دا مزار ہے۔ آپ دے خاندان دے کجھ ٻئے بزرگ وی اتھاں مدفن ہن۔ 

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء