میاں علی حیدر ملتانی

1101ھ توں1199ھ؍1689ء توں1784ء

میاں علی حیدر ملتانی سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙے شاعر تے ٻہوں وݙے صوفی منش انسان ہَن۔ آپ حضرت خواجہ فخر الدین دھلوی دے دستِ بیعت تے حضور فخر جہاں دے سب توں پہلے خلیفہ ہن۔ حضرت خواجہ نور محمد مہاروی ‘ حضرت حافظ جمال اللہ جیہاں شخصیتاں آپ دا احترام کریندیاں ہن۔ میاں علی حیدر ملتانی اپݨی صوفیانہ شاعری دے ذریعے اللہ دی مخلوق کوں حقیقتاں تے صداقتاں دا سونہاں کیتا۔ آپ دے کلام وچ عشقِ خدا تے عشقِ رسولؐ اُتے سب توں زیادہ بند ملدن۔(53)

ل لبھ لیا ڈھولن ماہی کوں جے غیر کنوں دل دور کیتا

نال مظہر لام نفی دے بھن بتاں کوں چورو چور کیتا

ٻاجھ خدا الِہٰ نہ کوئی اوسے سب ظہور کیتا

دل میݙے کوں روشنی دے حیدر پاک رسول دے نور کیتا

حضرت معروف ؒکرخی دا قول ہے کہ رب دی حقیقت کوں حاصل کرݨ تے دنیا دے مال متاع توں بے نیاز تھی ونڄݨ تصوف ہے۔ صوفیا صرف رب دے موجود کوں حق منیندن باقی سب وجود اعتباری ہن۔ ہِیں مسئلہ وحدت الوجود نے کئی صوفیاء توں جان دے نذرانے منگیئے ۔ علی حیدر ملتانی دی جان ݙے ݙیوݨ دی ایجھی سک وچ آہدے پن۔

م محبت یار دی شالا وئو ہم پل پل جیوندیاں نوں

زکریا یار دا درد کماوے آرے ہیٹھ چریندیاں نوں

منصور وی مارے سو سو نعرے سولی پکڑ چڑھیندیاں نوں

تیکوں شرم نہ آوے او حیدرا عاشقاں وچ ڳݨیندیاں نوں

علی حیدر ملتانی دے کلام وچ عشق کوں مرکزی حیثیت حاصل ہے ۔ ہر جا تے او ایندی تفسیر کریندے ݙسدن۔ 

ع   عشق دی منزل اوکھی ہے متاں سوکھی ݙیکھ تے بھل پوویں

  اڳوں سئے کوہاں دے پینڈے ہن متاں پیر پیادہ ڄل پوویں

اینویں سی حرفی دے ہک ٻئے بند اِچ آہدن ’’عشق شراب دی چڑھی مستی کھیݙاں بھلدیاں بھلدیاں بُھل ڳیاں‘‘ علی حیدر عشق کوں نیکی تے چنگائی دا معیار قرار ݙیندن۔ ’’ہا جنھاں عشق دی رمز نہ لدھی او حیدرا فرعون یزید پلید ہوے۔‘‘

آپ ہک صوفی مشرب بزرگ ہن۔ اپݨے مذہبی عقائد بارے خالص صوفیانہ رنگ اِچ اظہار خیال کریندن۔ 

م  مذہب کیا پُچھدیں قاضی میݙا رانجھݨ رکن ایمان دا اے

عشق امام نماز محبت مرلی حرف قرآن دا اے

سمجھ وقت رکوع سجود اِچ رہندے ایہہ سجدہ رب رحمان دا اے

علی حیدر ہیر رانجھے دی آہی اینویں کوڑا وہم جہان دا اے

ہِیں دور دے ݙوجھے صوفی شعراء وچ لہہ تے حضرت شاہ حبیب ‘صادق آباد دے پیارا شہید ، حضرت شیخ عبداللہ ملتانی‘ جھنگ دے صدیق لالی تے بہاول پور دے حضرت محکم الدین سیرانی قابل ذکر ہن۔ حضرت شاہ حبیب ‘ حضرت سلطان باہو دے مرشد تے استاد ہن۔ او محبوب دے وصل کوں عشق دی معراج سمجھدن۔

ملن حبیب متراں دا جیوݨ ٻئی سب کوڑ کہاݨی

آپ زندگی دے عیش آرام دی بجائے مجاہدہ ریاضت تے تکالیف سہن توں مطلوب دے قرب دا وسیلہ جاندن کیونکہ ایندے نال نفس دا تزکیہ تھیندے۔

سیئو میکوں سکھ کولوں ݙکھ بھاوے    

میں قربان حبیب ݙکھاں توں جو ݙکھ دوست ملائے(54) 

حضرت شیخ عبداللہ ملتانی ہک منے ہوئے صوفی عالم تے درویش ہن۔ آپ دی ہک مشہور نظم’’ جندڑی پردیسی ‘‘ملدی ہے ایں نظم وچ دنیا دی عارضی زندگی کوں سنگارݨ سنوارݨ دی بجائے اڳلی دنیا دے سفر دی تیاری دے سامان جوڑݨ دی تلقین ‘ سچے عمل دی لوڑ ‘ من دی صفائی تے ایمان دی سلامتی دا وسواس ݙیوایا ڳے۔

ص صفائی رکھ وچ سینے

چھڈ دنیا دے سارے کینے

ٻاجھ صفائی کل نابینے

سچا عمل تریسیا

سمجھ بندہ توں نال فکر دے جندڑی پردیسیا(55)  

صدیق لالی یوسف زلیخا دا قصہ لکھ تے صوفیانہ مسائل تے عقائد کوں ایں قرآنی قصے دے رنگ وچ پیش کیتے۔ پیارا شہید‘ سہروردی سلسلے دے صوفی منش انسان ہن۔ آپ دے کلام کوں تصوف دی پان لگی ہوئی ہئی۔ آپ دے ٻہوں سارے عارفانہ تے صوفیانہ ݙوہڑے ملدن۔

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان