کونال

کونال ہڑپہ توں پہلے دی سندھ وادی دی تہذیب دا ہک ٹھیر ہے، جیڑھا ہندوستان دی ہریانہ ریاست دے ضلع فتح آباد وچ فتح آباد شہر توں صرف 30 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ ݙوجھے سندھ وادی دے ٹھیڑھ جیویں جو راکھی ڳڑھی دے شہر تے کالی بنگن دیاں وسندیاں دے مقابلے وچ، کونال ہک وسندی ہئی۔ کونال دی کھاٹی توں سندھو دریا دے کنارے آباد ہڑپہ توں اڳاتری مقامی تہذیب دے ترائے ساندھوڑاندھ جُڳ دا پتہ لڳا ہے، جیڑھے کالی بنگن تے لوتھل نال تجارت وی کریندے ہن۔ کونال کوں اوندے سینگے ݙوجھے ٹھیڑھاں بھیرانہ تے راکھی ڳڑھی دے نال، سندھو-گھاگھرا دریا نظام تے، قدیم ترین ہڑپہ توں اڳاتری آبادکاری دے طور تے تسلیم کیتا گیا ہے، جیندے وچ کونال پاکستان دے رحمان ڈھیری دا قدیم ثقافتی موہری ہے، جیڑھا مستقبل دے عالمی ثقافتی ورثہ دی تندیر وچ شامل ہے۔

کونال رتیا توں 12 کلومیٹر لمے پوادھی پاسوں، بھونا توں 30 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں، فتح آباد توں 30 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں، حصار توں 70 کلومیٹر اُبھے پاسوں، چندی ڳڑھ توں 190 کلومیٹر لمے پچادھی پاسوں، تے دہلی توں 230 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں واقع ہے۔

ٹھیڑھ دا محل وقوع
ایہ ٹھیڑھ سندھ وادی دے ݙوجھے اہم ٹھیڑھاں دے نیڑے واقع ہے، جیویں جو بھیرانہ توں 18 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں، بناولی توں 45 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں، راکھی ڳڑھی توں 80 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں، ہریانہ دے بالو توں 85 کلومیٹر پچادھی پاسوں، تے جوگناکھیرا توں 150 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں۔ ایہ فتح آباد شہر توں 30 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں ہے۔ ایہ رتیا توں 12 کلومیٹر لمے پوادھی پاسوں تے بھونا توں 12 کلومیٹر اُ بھے پچادھی پاسوں بھونا-رتیا دی دیہاتی سڑک تے واقع ہے۔
ڈیگو-کونال سڑک توں، جتھوں ہک پیلے رنگ دے دھاتی بورڈ تے لال رنگ دے ہندی حروف وچ "ہڑپہ کالین ستھال" (ہڑپہ جُڳ دا ٹھیڑھ) لکھیا ہویا ہے تے اوندے تلے ہک لال رنگ دا تیر ٹھیڑھ دی سمت دو اشارہ کریندا ہے، ڈیگو-کونال سڑک دے پچادھی پاسوں 700 میٹر لمبی کچی دیہاتی ایں ایں ٹھیڑھ تک ویندی ہے۔

کھاٹی دی تاریخ
1986 وچ کونال دے سندھ وادی دے ٹھیڑھ دے طور تے دریافت تھیوݨ دے بعد، ایں دی کھاٹی 1992-93، 1996-97، 1998-99، 1999-2000، 2001-2002، 2002-2003، 2017-2021، تے 2023-24 وچ کیتی گئی ہے۔ 2023-24 دی کھاٹی 20 میٹر جھکی تھئی تاں جو تریہاں پرتاں دا جائزہ گھدا ونڄ سڳے، تے پہلی پرت 3 میٹر گہرائی تے ملی ہے۔

ایں ٹھیڑھ دی کھاٹی مختلف اداریاں دے ذریعے کیتی ڳئی ہے، جنہاں وچ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا، انڈین آرکیالوجیکل سوسائٹی، نیشنل میوزیم آف انڈیا، تے ہریانہ آرکیالوجیکل ڈیپارٹمنٹ شامل ہن۔ ایں ٹھیڑھ تے کھاٹی عام طور تے بے وسراند موسم وچ کیتی ویندی ہے۔

کونال تہذیب
ایں ٹھیڑھ تے ملݨ والے مٹی دے برتناں دی بنیاد تے، اینکوں ہک الگ آرکیالوجیکل تہذیب / ذیلی تہذیب دے طور تے درجہ بند کیتا ڳیا ہے۔

ایں تہذیب دا قدیم ترین مقام کونال (4000 قبل مسیح) ہے، جو ہریانہ وچ واقع ہے تے رحمان ڈھیری (3300 قبل مسیح) توں پہلے دا ہے۔ ایں قسم دی تہذیب دا پہلا کھاٹی والا ٹھیڑھ کوٹ ݙجی ہے۔ رحمان ڈھیری، جیڑھا ایں تہذیب دی قدیم ترین مثال سمجھیا ویندا ہئی، ہݨ کونال دی کھاٹی دے بعد ایں تہذیب دی ݙوجھی قدیم ترین مثال ہے، جیندے وچ رحمان ڈھیری دے مقابلے وچ قدیم ثقافتی نوادرات ملے ہن۔
کوٹ ݙجی تے امری ہک ݙوجھے دے نیڑے ہن، اتھاں پہلے مقامی تہذیب ترقی کیتی بعد وچ انہاں دا ہڑپہ تہذیب نال ڳانڈھا جڑیا تے او مکمل طور تے ہڑپہ تہذیب وچ ترقی کر ڳئے۔ ایں تہذیب نال تعلق رکھݨ والے نوادرات دی قدیم ترین مثال رحمان ڈھیری وچ ملی ہئی، پر بعد دیاں کھاٹیاں وچ ایں تہذیب دی قدیم ترین مثال کونال وچ ملی۔ ایہ ہڑپہ دے ٹھیڑھ دے ثقافتی اڳواݨ ہن۔ انہاں ٹھیڑھاں تے ہڑپہ تہذیب توں انج ہڑپہ دے اڳاترے جُڳ دیاں مقامی ثقافتی پرتاں ہن، ایہ بناولی (لیول I)، کوٹ ݙجی (لیول 3A)، امری (لیول II) تے ہن۔ رحمان ڈھیری وچ وی کوٹ ݙجی توں پہلے دا دور (RHD1 3300-2800 قبل مسیح) ہے، جیڑھا سندھ وادی دی تہذیب دا حصہ کائنی۔ کوٹ ݙجی دے ݙو بعد دے جُڳ ہن، جیڑھے بالغ ہڑپہ دور (RHDII تے RHDII 2500-2100 قبل مسیح) دے نال نال جاری رہے۔
کونال (5000/4000 قبل مسیح)، ہریانہ دے ضلع حصار وچ واقع ہے، ایہ قدیم ترین ٹھیڑھ ہے جیندے وچ 5000 قبل مسیح تے 4000 قبل مسیح دے پہلے جُڳ دی پرت ملدی ہے۔ ایں ٹھیڑھ دی تہذیب رحمان ڈھیری دے ہڑپہ دے اڳاترے جُڳ دے ٹھیڑھ دی قدیم ترین اڳواݨ ہے، جیڑھی 3300 قبل مسیح دی ہے۔ 1998-99 دی کھاٹی دے دوران آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعے کونال وچ ہک بٹن مہر دریافت تھئی۔ ایہ مہر رحمان ڈھیری دیاں مثالاں دے نال ملدی جلدی ہے۔ ایندے وچ ہک پاسوں ݙو ہرݨ تے ݙوجھے پاسوں ہک ہندسی نمونہ ہئی۔ رحمان ڈھیری دی ایں مہر کوں تقریباً 4000 قبل مسیح دا قرار ݙتا ڳیا ہے، جیڑھا کونال مقام کوں رحمان ڈھیری دا قدیم اڳواݨ بݨیندا ہے۔ کونال دے ݙوجھے جُڳ دا تعلق ہاکڑا تہذیب دے بعد دے دور (جینکوں ابتدائی ہڑپہ دور وی آکھیا ویندا ہے، تقریباً 3300-2800 قبل مسیح یا 5000-2800 قبل مسیح) نال وی ملدا ہے۔
کوٹ ݙجی (3300 قبل مسیح)، ایہ ٹھیڑھ سندھ وچ واقع ہے۔
امری (3600–3300 قبل مسیح)، ایندے وچ وی 6000 قبل مسیح توں 4000 قبل مسیح دے غیر ہڑپہ دور تے بعد وچ 1300 قبل مسیح تک ہڑپہ دور شامل ہن۔
کالی بنگن (3500 قبل مسیح – 2500 قبل مسیح)، اُبھے پچادھی راجستھان وچ گھاگھرا دریا تے واقع ہے۔
رحمان ڈھیری، 3300 قبل مسیح، ڈیرہ اسماعیل خان دے نیڑے تے دریائے ژوب وادی دے نیڑے خیبر پختونخواہ، پاکستان وچ واقع ہے۔

اہمیت
بھیرانہ ٹھیڑھ دی کاربن ڈیٹنگ توں پتہ لڳا ہے جو ایہ 7030 قبل مسیح (9000 سال پراݨا) دا ہے۔ کونال دی کھاٹی توں پتہ لڳے جو ایہ بھیرانہ مقام دے پری ہڑپہ دور دا سینگا ہے- سندھ وادی دی تہذیب دا قدیم ترین ٹھیڑھ جیڑھا کونال توں 18 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔ کونال وچ ملݨ والے نوادرات قدیم زمانے وچ دریائے سرسوتی دے کنارے رہݨ والے لوکاں دی طرز زندگی، سماجی و معاشی ماحول تے کھاوݨ پیوݨ دیاں عادتاں دے بارے وچ اہم معلومات مہیا کیتیاں ہن۔ کونال، بھیرانہ تے راکھی ڳڑھی سینگیاں رہائشی وسندیاں ہن۔ کونال وچ سونے دے موتی تے تانبے دیاں انگوٹھیاں دا ذخیرہ ترقی یافتہ دیہاتی رڑھ رادھ برادریاں دے تجارتی رابطیاں دی نشاندہی کریندا ہے، جیڑھے دُور دراز دے ملکاں توں دھات تے قیمتی پتھر درآمد کریندے ہن، جیڑھے ایں علاقے وچ کائنی ملدے۔ 1998-99 دی کھاٹی دے دوران آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعے ہک بٹن مہر دی دریافت توں پتہ لڳا ہے جو ایں ٹھیڑھ دی تہذیب رحمان ڈھیری دی قدیم ترین اڳواݨ ہے۔

کونال تہذیب  تے رحمان ڈھیری 
1998-99 دی کھاٹی دے دوران آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعے ہک بٹن مہر دی دریافت توں پتہ لڳا ہے جو ایں ٹھیڑھ دی تہذیب پری ہڑپہ رحمان ڈھیری دی قدیم ترین اڳواݨ ہے، جیڑھا 3300 قبل مسیح دا ٹھیڑھ ہے۔ کونال وچ ملݨ والی ایہ مہر، تقریباً 4000 قبل مسیح دی ہے، جیندے وچ ہک پاسوں ݙو ہرݨاں دی تصویر تے ݙوجھے پاسوں ہک ہندسی نمونہ ہئی، جیڑھا خیبر پختونخواہ دے ٹھیڑھ رحمان ڈھیری دی مثال دے نال ملدا جلدا ہے۔

قدیم ترین پری ہڑپہ ٹھیڑھ
ایہ ٹھیڑھ قدیم ترین پری ہڑپہ ٹھیڑھ دے طور تے تسلیم کیتا ڳیا ہے، جیندے وچ دریائے سرسوتی دے کنارے پری ہڑپہ دی مقامی تہذیب دے ترائے ساندھوڑاندھ جُڳ ہن، جیڑھے کالی بنگن تے لوتھل نال تجارت وی کریندے ہن۔ ایں ٹٻے توں کھاٹی دے دوران ملݨ والے شاہی سامان ہندوستان، وسطی ایشیا تے ایران وچ قدیم ترین ہن۔ دریافتاں وچ عورت دا مکمل لباس، قبائلی سردار دی پوشاک، تانبے دے نیزے، جیومیٹریکل نمونے والی سٹیٹائٹ مہراں (جیڑھیاں سندھ وادی دی تہذیب وچ مہر سازی دے آغاز دی نشاندہی کریندیاں ہن)، مٹی دے قدیم نوادرات، تیر دے سرے، مچھی پکڑݨ دیاں کنڈیاں، ݙو تاج، چوڑیاں، چاندی دے موتی، سونے دے ڳاہݨے تے نیلم سمیت نیم قیمتی پتھراں دے 12,000 توں زیادہ موتی شامل ہن۔

پہلا دور - 3 میٹر گہرا: ایہ 5000 سال پراݨی قدیم ترین رہائشی وسندی ہے، جیندے وچ 1.10 میٹر گہرائی تے 2 میٹر قطر دے وݙے رہائشی کھݙے ہن،اتھاں مچھی پکڑݨ دیاں کنڈیاں، مٹی دے برتناں دے چک، ہتھ رادھ پودے تے زناوراں دیاں بچرانداں ملیا ہن۔ ایں ٹھیڑھ دی پہلی پرت تے ہاکڑا برتن ملے ہن۔ مکانات مصنوعی طور تے اُچے تھلھے تے بݨائے ڳئے ہن۔ 2023-24 دی کھاٹی وچ وݙے پگھارݨ والے بٹھ ملے ہن، جتھوں مٹی دے برتن تے موتی بݨائے ویندے ہن، جیڑھے ٻیاں وسندیاں نال تجارتی نیٹ ورک دی نشاندہی کریندے ہن۔ رہائشی علاقے توں دور وݙے گہرے کھݙے ملئے ہن، جیڑھے گند کڄال سٹݨ کیتے استعمال تھیندے ہن، ایہ لوکاں دی صفائی دے بارے وچ شعور دی نشاندہی کریندے ہن۔

ݙوجھا دور: مکان قالب والیاں سلھاں نال بݨائے ڳئے ہن۔ ہاکڑا تہذیب دے بعد دے دور (جیڑھا ابتدائی ہڑپہ دور وی سݙیندا ہے، تقریباً 3300-2800 قبل مسیح یا 5000-2800 قبل مسیح) دا ہک ݙو میٹر قطر دا رہائشی علاقہ وی ملا ہے۔

تریجھا دور - 20 میٹر گہرائی: کھاٹی دا آخری مرحلا کاشتکاراں نال تعلق رکھدا ہے جنہاں پلوڑ جانوراں کوں پالیا تے گھر وچ رہندے ہن جنہاں وچ رہائشی کمرے، باورچی خانے، ٹوائلٹ، چوکور تے مستطیل کمرے شامل ہن جیڑھے معیاری لمبائی-چوڑائی-اوچائی دے تناسب دیاں سلھاں نال بݨائے ڳئے ہن۔

بݨتراں
مٹی دے برتناں تے ڈیزائن وچ پپل دے پتے (فیکس ریلیجیوسا) تے کونبھٹ والا ݙاند شامل ہن جو پختہ ہڑپہ دیاں مہراں تے اہم شانداں ہن۔ ہݙی دے اوزار، چالسڈونی دے مائیکرو بلیڈز، تانبے دیاں مچھی پکڑݨ دیاں کنڈیاں تے تیر دے سرے وی اتھاں ملے ہن۔ چھ سٹیٹائٹ مہراں تے ہک سپی دی مہر جیومیٹرک پیٹرن دے نال ملی ہے۔ ایہ چھ مہراں چوکور شکل دیاں ہن، سرمئی پتھر نال بݨیاں ہوئیاں ہن تے پختہ ہڑپہ دیاں مہراں نال مشابہت رکھدیاں ہن۔ اتھاں تانبے دیاں سلاخاں، انگوٹھیاں، چوڑیاں دے ٹکڑے، ٹیراکوٹا دیاں شئیں جیویں چوڑیاں، گینداں، جانوراں دیاں مورتیاں، وزن، کھیݙوݨا گاݙی دے فریم، پتھر دیاں گینداں، سپی دیاں چوڑیاں وغیرہ وی ملیاں ہن۔

خزانے
اتھوں زیورات دے وݙے خزانے ملئے ہن، جنہاں وچ ݙو چاندی دے تاج، سونے دے زیورات، نیم قیمتی پتھراں دے موتی وغیرہ شامل ہن۔ اتھاں ملݨ والے خزانے وچ چاندی دی چوڑی، تانبے دے اوزار وغیرہ شامل ہن۔

تانبے پگھارݨ
ٹٻے دے لمے پچادھی پاسوں کھاٹی وچ تانبے دے بٹھ ملئے ہن جنہاں وچ پگھارݨ والا مواد تے تانبے دے انگوٹ تے سلیگ وی ملے ہن۔

چاول
چاول کونل تے بالو، ݙوہیں ٹھیڑھاں توں ملئے ہن۔

محفوظ درجہ
کونال ٹھیڑھ کوں ہریانہ حکومت دی طرفوں محفوظ درجہ ݙتا ڳیا ہے تے ایں دی حفاظت کیتے ایں دے چودھار ہک دیوار وی بݨائی ڳئی ہے۔ ماہرین ایں ٹھیڑھ دے حد بںے دا تعین کرݨ کیتے گراؤنڈ پینیٹریٹنگ ریڈار دے نال سبھ توں وݙے علاقے دا سروے کرݨ کیتے مخصوص منصوبے دی مانگ کیتی ہے تے ایں دی حفاظت کیتے سرکاری زمین دے حصول دی تجویز ݙتی ہے۔