مٹاتھل

میٹاتھل
میٹاتھل ہریانہ، بھارت دے ضلع بھوانی دی تحصیل بھوانی وچ ہک وستی تے سندھ وادی دی تہذیب  دے آثار قدیمہ دا ہک ٹھیڑھ ہے۔ حصار ڈویژن دا حصہ ہے ایہ ٹھیڑھ ضلعی ہیڈکوارٹر بھوانی توں 12 کلومیٹر اُبھے پاسوں تے راجگڑھ چندی گڑھ توں 249 کلومیٹر  دے فاصلے تے واقع ہے۔ 2011 دی ہندوستانی مردم شماری دے مطابق، وستی وچ 1,448 گھر ہن جیندے وچ کل آبادی 7,434 ہے، جیندے وچ 4,002 مرد تے 3,432 عورتاں ہن۔

آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ 
میٹاتھل چوتنگ تے یمنا دریاواں دے درمیان ہک وہیرے دے نیڑے ہک زرخیز میدان تے واقع ہے تے کالیانہ تے توشام دے پہاڑی علاقیاں توں 25 توں 30 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے، جیڑھے کوارٹزائٹ تے میٹا-وولکینک چٹاناں دے حوالے نال مشہور ہن۔ ایہ ٹھیڑھ نويں دہلی توں تقریباً 120 کلومیٹر اُبھے پچادھی پاسوں، بھیوانی ضلعی ہیڈکوارٹر توں 10 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں تے میٹاتھل وستی توں 1.5 کلومیٹر اُبھے پوادھی پاسوں واقع ہے۔

ایہ آثار قدیمہ دا ٹھیڑھ سندھ وادی دی تہذیب دے سوتھی-سیسوال مرحلے نال تعلق رکھیندا ہے۔ ایہ 1968 وچ آثار قدیمہ دے ماہر سورج بھان دے ذریعے کھٹیا ڳیا ہئی۔  

سوتھی مرحلے کوں حالیہ دور وچ 4600 ق م دے طور تے تاریخ بݨایا ڳیا ہے، جݙاں جو سیسوال 3800 ق م وچ شروع تھیندا ہے۔

ٹھیڑھ دے ابتدائی دور I-A دی خاصیت ایہ ہے کہ ایندے وچ مقامی کالکولیتھک مٹی دے برتن (سوتھی-سیسوال) تے کلاسیکی ہڑپہ مٹی دے برتن دونوں ملدن۔ مقامی مٹی دے برتن زیادہ ہن۔ ایہ چک تے بغیر چک دے طریقے نال بݨائے ڳئے ہن۔ مختلف سائز دے برتن، مرتبان تے پیالے ملدن۔ مٹی دے برتناں وچ سوتھی-سیسوال دی مکمل ترقی یافتہ خصوصیات نظر آندیاں ہن۔

تاریخی اہمیت
میٹاتھل سکالرز کیتے ہک اہم ٹھیڑھ ہے جیڑھے پوسہل دے مطابق سندھ وادی یا ہڑپہ تہذیب دے "پوادھی ڈومین" دی تحقیقات کریندے پئے ہن۔

حالیہ پڑھ ڳڑھ ایں قدیم وستی تے ایندے آس پاس دے علاقے دے بارے وچ نویاں معلومات فراہم کیتیاں ہن، خاص طور تے سندھ وادی دی تہذیب دے پختہ ہڑپہ دور (تقریباً 2600-1900 ق م) دے آخری حصے دے دوران۔

دور بندی 
ابتدائی ہڑپہ – کالی بنگن-I دور - 3200-2800 ق م  
کلاسیکی ہڑپہ  
پہلا دور - تقریباً 2000-1900 ق م  
ݙوجھا دور - تقریباً 1900-1500 ق م  

ٹھیڑھ تے تحقیق  
1968 وچ کوروکشیترا یونیورسٹی دے ذریعے سورج بھان دی نگرانی وچ کھدائی توں پہلے، میٹاتھل وچ تانبے دے اوزار، ہڑپہ طرز دے مٹی دے برتن، موتی تے فایینس دیاں چوڑیاں دریافت تھیاں ہن۔

بھان دی کھدائی، چھوٹے پیمانے تے ہووݨ دے باوجود، ٹھیڑھ تے علاقے دے بارے وچ ڄاݨکاری فراہم کیتی۔ انہاں پختہ ہڑپہ توں پہلے دے ہک مرحلے دی نشاندہی کیتی جیڑھا کالی بنگن پہلے دور نال تعلق رکھیندا ہے۔ انہاں ٹھیڑھ دے ابتدائی مرحلے دی وی نشاندہی کیتی، جیڑھا 'دفاع توں پہلے' یا 'کوٹ ݙجی مرحلے' دے طور تے ڄاتا ویندا ہے۔ ایہ ہریانہ وچ 'لیٹ سیسوال کلچر' دے طور تے وی ڄاتا ویندا ہے۔

ایندے بعد ہک مسلسل سلسلہ آیا جیڑھا لیٹ ہڑپہ مرحلے توں گزریا۔ بھان ہوریں بعد دے پہلے دور تے ݙوجھے دور کوں تقریباً 2000-1900 ق م تے 1900-1500 ق م دے طور تے بیان کیتا۔

کلاسیکی مرحلہ  
سندھ وادی دی تہذیب (پختہ ہڑپہ) دے کلاسیکی مرحلے دی نشاندہی ٹھیڑھ تے اچھی طرح منصوبہ بند مٹی دیاں سلھاں دیاں بݨتراں، کارنیلین، فایینس، سٹیٹائٹ تے ٹیراکوٹا دے موتی، کھیݙوݨے گاݙیاں دے پھیتے، غلول، ماربل تے ٹیراکوٹا دے تکون کیک، تے پتھر دیاں چیزاں جیویں گینداں، پتھر دے ہتھوڑے ، سینڈل کوارن تے ملر، تے کیوبیکل پتھر دے وزن دی موجودگی نال تھئی۔

سب توں اوپری سطح (IIB) کوں "میٹاتھل" کلچر (لیٹ ہڑپہ) دے طور تے نامزد کیتا ڳیا ہے۔ کجھ سیسوال/کالی بنگن سرامیک روایات برقرار رہیاں تے ایں مرحلے دیاں اہم دریافتاں وچ ہک کلٹ، ہک پاراسو یا کہاڑی، تانبے دا ہارپون تے تانبے دی انگوٹھی شامل ہن، جیڑھے تانبے دے ذخائر دے طور تے ڄاتے ویندے ہن۔

بھان ہوریں تجویز پیش کیتی کہ سندھ وادی دی تہذیب اوکر کلرڈ پوٹری کلچر وچ تبدیل تھئی تے اشارہ کیتا کہ کلرڈ پوٹری کلچر دا ممکنہ آغاز سیسوال مرحلے وچ تھی سڳدا ہے۔

میٹاتھل دے جاڑے ٹٻے کوں سورج بھان 1 تے 2 دا ناں ݙتا۔ انہاں ٹٻہ 1 کوں 150 x 130 میٹر دے رقبے تے 5 میٹر دی بلندی تے ریکارڈ کیتا، جݙاں جو ٹٻہ 2 300 ضرب  175 میٹر دے رقبے تے 3 میٹر دی بلندی تے کھیتاں توں اوتے ہئی۔ ایہ ݙوہیں ٹٻے جنہاں دے اُبھلے کنارے کوں ہک جدید نہر (ڈانگ مائنر) نال نشان زد کیتا ڳیا ہئی، 10 میٹر دے فاصلے تے ہن۔

حالیہ تحقیق 
حالیہ سروے ݙکھیندے ہن کہ ٹٻے دے وݙے حصے زرعی سرگرمیاں دی وجہ توں تباہ تھی ڳئے ہن۔ ٹٻہ 1 لمے تے اُبھے پاسوں گھٹ تھی ڳیا ہے۔

لمے پاسوں ٹٻے کوں تقریباً 130 فٹ تک برابر کر ݙتا ڳیا ہے تے تقریباً 3 فٹ 3 انچ دا ہک حصہ کھلا ہویا ہے۔ ٹٻہ 2 وی وسیع پیمانے تے نقصان دا شکار تھیا ہے۔ ایندے پوادھی پاسوں تقریباً 160 فٹ مربع دا ہک وݙا حصہ صرف کجھ سالاں وچ کھٹیج ڳیا ہے۔ بھانویں جو ایہ جاری تباہی افسوسناک ہے، پر ایہ پرتاں دیاں تحقیقات کیتے آثار قدیمہ دے مواد دی ہک وݙی مقدار فراہم کریندی ہے۔

فائینس دی تیاری
ٹھیڑھ دی پرت تے نیلے-ساوے فائینس دیاں چوڑیاں دے ٹکڑے وݙی تعداد وچ ملدن، زیادہ تر ٻہوں زیادہ ٹکڑے ٹکڑے ہن۔ کجھ چوڑیاں دیاں ونکیاں دے متوازی ہڑپہ فیز (دور 3) دے سطحاں تے ہڑپہ وچ ملدن۔

ٹھیڑھ دے اُبھے پچادھی تے پوادھی کنارے تے کافی سائز دے کیری دے کھݙے تے بٹھیاں ݙٹھیاں ڳئیاں ہن۔ انہاں وچوں ہک سانجھی خصوصیت ہئی جیڑھی فائینس دیاں بٹھیاں دے سلسلے دے طور تے مشتبہ ہے۔ انہاں دی بٹھی دیاں دیواراں وچ انتہائی زیادہ درجہ حرارت دی دستکاری دی سرگرمیاں دی نشاندہی کرݨ والی شیشے دی ساخت نظر آندی ہے۔

سندھ وادی دی فائینس دی تیاری دے بارے وچ اپݨی بحث وچ، کینوئیر ہڑپہ ٹھیڑھ تے سفید پتھریلی کوارٹز دی دریافت دا ذکر کریندا ہے، جیڑھا شئیت سلیکا پاؤڈر بݨاوݨ کیتے پیٹھا ڳیا ہوسی۔ ایہ بٹھیاں دے نال ملدا ہے۔ ایہ، تے فائینس دیاں چیزاں دی غیر معمولی وݙی تعداد، ایہ تجویز کریندی ہے کہ میٹاتھل فائینس دی تیاری دا ہک وݙا مرکز ہووݨ دا امکان ہے۔

سطح تے عام ملݨ والیاں چیزاں وچ تانبے دے چھوٹے ٹکڑے تے کجھ تانبے دے مرکب چیزاں جیویں چوڑیاں دے ٹکڑے شامل ہن۔
ترٹے ہوئے ٹکڑے تے کجھ مکمل مثالاں پتھر دے کوارن تے ملر دی وی وافر مقدار وچ موجود ہن۔ انہاں پتھریلیاں چیزاں دی وݙی تعداد ہک سرخ رنگ دے کوارٹزائٹ دی بݨی ہوئی ہئی جیندے وچ پتلیاں کالیاں رڳاں ہن۔

ہڑپہ مہر
2010 وچ پختہ ہڑپہ دور دی ہک ترٹی ہوئی سٹیٹائٹ مہر ایں ٹھیڑھ تے دریافت تھئی۔ بھانویں جو ہک ہڑپہ مہر پہلے راکھی گڑھی دی سطح توں جمع کیتی ڳئی ہئی، پر میٹاتھل وچ کوئی مہر یا مہر بندی نہیں ملی۔
برآمد تھیوݨ والی مہر مستطیل دی شکل، ٹریپیزائیڈل سیکشن تے ہک طرف کندہ کاری والی ہے۔ بچا ہویا حصہ 15.50 ضرب 14.51 ملی میٹر ناپیندا ہے۔ اوپری تے تلویں حصے دا سیکشن ݙکھیندا ہے کہ ایہ، جݙاں مکمل ہئی، چوڑائی وچ ہک سوراخ والی محدب پشت والی ہئی۔ ایں قسم دیاں مہراں ہڑپہ ٹھیڑھ تے صرف تریجھے دور دے دوران استعمال تھیندیاں ہن تے ایہ سطح تقریباً 2100-1900 ق م یا سندھ وادی دی تہذیب دے پختہ ہڑپہ دور دے آخری حصے نال تاریخ بݨائی ڳئی ہے۔