غلام حسن حیدراݨی(بے مثل افسانہ نگار)

غلام حسن خان حیدراݨی 
(بے مثل سرائیکی افسانہ نگار)

لکھت:   :فیضؔ بلوچ

سرائیکی افسانے دی تاریخ دا کھوج لاوݨ تے مطالعہ کرݨ آلے تمام محقیقین ایں ڳال تے متفق ہن جو سرائیکی افسانے دی ابتداء قیام پاکستان توں بعد شروع تھیندی ہے۔ مگر 70ء دے ݙہاکے وچ بحث ایہ چھڑ ڳئی جو سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار کون ہے؟ایں حوالے نال محقیقین دا ݙو طرح دا مؤ قف سامݨے آیا۔

 سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار کون 
(1) غلام حسن خان حیدراݨی سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار ہے (ایہ ٻئی ڳال ہے جو انہاں دا افسانوی مجموعہ انہاں دی وفات تو بعد منظر عام تے آئے)

(2)تحسین سبائے والوی سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار ہے جیندا افسانہ ”شہید“ رسالہ ”سرائیکی“ اچ جولائی 1967 ء کوں سب تو پہلے شائع تھیا۔ایں حوالے نال ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز اپݨی کتاب ”سرئیکی ادب دی مختصر تاریخ“وچ لکھدن ”جے پہلے دی ڳال ہے تاں وت اقبال سوکڑی دا افسانہ ”شاداں“ہفتہ وار ”اختر“ ملتان دے اکتوبر 66ء دے پرچے وچ چھپ چکیا ہا“ایں بحث توں ہٹ کے ݙوجھے پاسوں کجھ محقیقین دا مؤقف ہے جو سرائیکی افسانے دا آغاز قیام پاکستان توں فوراً بعد شروع تھی ڳیا ہا تے افسانہ ”جھاڑو دا تیلا“اتے ”دھروئی خدا دی“ وغیرہ مختلف رسائل وچ 1950ء کنو پہلے چھپ چکیے ہن۔مگر افسوس جو اوہ ریکارڈ ہُݨ ساکوں نہیں ملدا۔بہر حال ایں نظریے توں وی انکار نہیں کیتا ونڄ سڳدا‘ممکن ہے اے افسانے یا انہاں کنوں پہلے وی سرائیکی افسانے چھپیے ہوون‘مگر پاک و ہند دی تازہ تقسیم دی اُتھّل پُتھّل پاروں ایہ ریکارڈ ساݙے کولوں محفوظ نہ رہ سڳیا ہووے؟شائع شدہ ریکارڈ موجب کجھ محقیقین تحسین سبائے والوی کوں سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار ہووݨ دا اعزاز ݙیندے ہن لیکن اے وی تھی سڳدے جو حیدراݨی دا افسانہ ”کیری دی مٹھ“تحسین دے افسانے کنوں پہلے لکھیج چکا ہووے؟جیڑھا جو افسانہ ”شہید“کنوں محض ہک سال تے یارھاں مہینے بعد 1969ء کوں رسالہ ”اختر“ وچ شائع تھیا۔ایں حوالے نال نامور محقق ڈاکٹر طاہر تونسوی غالبا ً1994-95 ء کوں اخبارات اچ ہک اشتہار ݙتا ہا جو لکھاری حضرات اپݨی اپݨی رائے ݙیون جو سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار کون ہے؟تے ول انہاں اپݨی کتاب ”سرائیکی ادب‘ ریت تے روایت“ وچ حیدراݨی مرحوم کوں سرائیکی دا مونڈھی افسانہ نگار لکھئے‘ایویں ممتاز سرائیکی لکھاری اسلم رسول پوری وی اپݨے ہک مضمون اچ حیدراݨی مرحوم کوں سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار بلکہ سرائیکی افسانے دا ݙاݙا آدم قرار ݙتے‘تے ایویں ای معروف سرائیکی افسانہ نگار‘ناول نگار ظفر لاشاری وی اپݨے مضمون ”سرائیکی افسانے دا ارتقاء“ مطبوعہ ”سرائیکی ادب“ملتان جنوری 1980ء دے شمارے وچ حیدراݨی صاحب  دی افسانہ نگاری دی عظمت دا اعتراف کیتے۔لاشاری سئیں دے مضمون اچوں اقتباس حاضر ہے ”سرائیکی دھرتی اتے افسانے دے ایرے رکھݨ آلیاں وچوں سردار غلام حسن حیدراݨی دا ناں سبھ توں پہلے گھدا ویسی‘حیدراݨی سئیں ای سرائیکی دے اوہ مہاندرے افسانہ نگار ہن  جنہاں نہ صرف خود بہترین افسانے لکھئے بلکہ ݙوجھیاں کوں وی افسانہ نگاری دا شوق ݙیوایا“بہر حال ہر دانشور تے لکھاری دی رائے اپݨی اپݨی جاہ تے درست ہے تے سرائیکی افسانے دا کھوج لاوݨ تے تاریخ دا تعین کرݨ دی مخلصانہ کوشش ہے۔

 غلام حسن حیداݨی دی افسانہ نگاری 
جتھوں تک حضرت غلام حسن حیدراݨی دی افسانہ نگاری دا تعلق ہے۔حیدراݨی صاحب اوہ بالغ نظر لکھاری ہے جیکوں افسانہ نگاری دا پورا پورا ادراک ہے‘اوہ افسانے دے فن تے باریکیاں توں چنگی طرح واقف ہے تے زبان و بیان تے کمال درجے دی مہارت رکھدے‘اوندی تحریر دا رنگ ڈھنگ تے موضوعات افسانے دے تقاضے پورے کریندے نظر آندے ہن۔حیدراݨی دا طرز بیان‘ اسلوب‘ الفاظ دی ترکیب تے لکھݨ دا انداز اتنا منفرد تے پُر اثر ہے جو قاری کوں مکمل طور تے اپݨی گرفت اچ جکڑ گھندے تے اوہ حیدراݨی دے ہر فقرے تے ہر سطر تے داد ݙتے بغیر نہیں رہ سڳدا۔ایں بحث توں قطعہ نظر جو سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار کون ہے؟ مگر بلند مقام تے رتبہ حیدراݨی صاحب کوں حاصل ہے کیوں جو معیار دے اعتبار نال حیدراݨی دے افسانے ساکوں ݙوجھے افسانہ نگاراں دے مقابلے وچ فن دیاں بلندیاں تے نظر آندے ہن تے اوندے افسانے ای اوکوں ݙوجھے افسانہ نگاراں توں ممتاز بݨیندے تے اولیت ݙیندے ہن۔جݙاں جو افسانے دیاں تمام ترخوٻیاں‘تکنیک‘پلاٹ‘مکالمیں‘ محاورے تے ضرب الامثال دا سوہݨاں استعمال ساکوں حیدراݨی دے افسانیاں وچ ملدا ہے۔حیدراݨی ہک حساس دل‘سچ گو‘باریک بین تے گہری سوچ رکھݨ آلا افسانہ نگار ہے جیندا مشاہدہ ٻہوں تیز تے وجدانی کیفیت حیرت انگیز ہے۔

 ڄم پل غلام حسن حیداݨی 
سرائیکی دا اے مہان افسانہ نگار جنوری 1922ء کوں احمد خان حیدراݨی دے گھر شادن لُنڈ ضلع ڈیرہ غازیخان اچ پیدا تھیا۔آپدے بزرگاں اچوں میر غلام حیدر خان اپݨے زمانے دا ہک جرأت مند تے دلیر آدمی مشہور ہا۔تہوں حیدر خان دی اولاد اوندے ناں دی نسبت نال حیدراݨی سݙویندی ہے۔لہٰذا غلام حسن خان وی وݙے فخر نال اپݨے آپ کوں حیدراݨی سݙویندے ہن۔ حیدراݨی صاحب مڈل توں بعد 1949 ء وچ گورنمنٹ نارمل سکول مظفرڳڑھ توں جے-وی کیتی تے ول 14اکتوبر 1952ء کنوں ملتان شہر دے ہک سکول اچ پرائمری ٹیچر دی حیثیت نال اپݨی عملی زندگی دا آغاز کیتا۔تے ول 20سال ٻالیں کوں پڑھاوݨ توں بعد بوجہ علالت نوکری چھوڑ ݙتی۔جݙاں جو انہاں دی مدت ملازمت اڄاں 6-5سال باقی ہئی۔حیدراݨی صاحب اڄاں ٻہوں کجھ لکھݨا ہا جو موت دا قاصد وقت کنوں پہلے آڳیا۔بالآخر 20مئی1975ء کوں 53سال دی عمر اچ آپ رائٹرز کالونی ملتان اچ وفات پا ڳئے۔پچھوں ہک بیوہ‘ترائے پُتر تے ترائے دھیاں سوڳوار چھوڑ ڳئے۔وݙا پتر جان محمد خان حیدراݨی ملتان دے ہک سرکاری سکول اچ معلم ہے۔

 شخصیت غلام حسن حیداݨی 
حیدراݨی مرحوم دا حلیہ کجھ ایں طرح ہا‘گندمی رنگ‘متناسب جسامت‘چٹا چولا‘چٹی شلوار‘چٹا پٹکا‘خالص دیرے وال وضع قطع‘نکیاں نکیاں ٻلدیاں اکھیں‘سدھّی سامݨی سیندھ‘سوہݨیاں پتلیاں مچھاں‘ہنس مکھ‘ملنسار‘باغ و بہارشخصیت‘ٻٹ کڑاک تے ٹھٹھے مخول دے ماہر تے محفل دی جان ایہ ہن سئیں غلام حسن خان حیدراݨی۔نمود و نمائش توں پاک‘منافقت تے ریاکاری توں دور‘انتہا دے سادگی پسند‘انکساری دا اے عالم ہا جو اسلم میتلا دے بقول 1972ء وچ حسین آگاہی ملتان دے ”ایوان ادب“ وچ ہک تقریب تھیندی پئی ہئی جیندے دوران اچانک سٹیج سیکرٹری اعلان کیتا جو ”سمّی“دے خالق سئیں غلام حسن خان حیدراݨی کوں میں درخواست کرینداں جو اوہ سٹیج تے تشریف گھن آون‘ پچھلیاں سیٹاں توں ہک درویش صفت انسان اٹھیا‘ سٹیج سیکرٹری دا شکریہ ادا کیتا تے سٹیج تے آوݨ کنوں معذرت کر کے ول اپݨی سیٹ تے ٻہہ ڳیا۔تقریب ختم تھئی تاں حیدراݨی صا حب دے ارد گرد لوگ تاریں دے جھرمٹ وانگ اکٹھے تھی ڳئے تے اوندی گفتگو توں پتہ لڳدا ہا جو اوہ ٻہوں مطالعہ رکھݨ والا ادیب ہے،،حیدراݨی ہک خوش مزاج تے ملݨسار انسان ہا‘دوست احباب دی آمد و رفت ہر ویلے انہاں دے کول رہندی ہئی۔ٹوک مذاق تے کھلݨ کھلواوݨ انہاں دے مزاج وچ شامل ہا۔اوہ اکثر اپݨے ہم پیشہ ٹیچرز حضرات دے حوالے نال موقعہ محل دے مطابق لطیفے سݨاکے خوش گوار ماحول پیدا کر ݙیندے ہن۔اوہ اپݨے دوست احباب کوں مزاحیہ چٹکلیاں نال محظوظ کر کے خود وی خوشی محسوس کریندے ہن۔

 غلام حسن حیداݨی دے افسانیاں دے کردار 
آپدے افسانے روہ‘روہی تے تھل‘دامان دے ٹردے پھردے کردار ہن انہاں اپݨے قلم کوں معاشرے وچ تھیوݨ آلے ظلم و استبداد تے نا انصافی دے خلاف استعمال کیتا۔جیویں جو اُنہاں اصغر (ہک شریف آدمی) اُتے ہک ظالم زمیندار مہر ربنواز دے ݙڈھپ تے ظلم کوں اپݨے افسانے ”ٹھکارے یا چیکاں“ دا موضوع بݨائے۔حیدراݨی کتھئیں انساناں دی نفسیات تے جذبیاں دی ترجمانی کریندا نظر آندے تے کتھئیں انسانی حسد توں پیدا تھیوݨ آلے نقصانات توں آگاہ کریندے۔ جیویں جو انہاں دے افسانے ”کیری دی مُٹھ“دا ہک کردار ”گانموں“ لوکاں دے حسد‘ تعصب تے کینہ زنی دا ناحق شکار تھی ویندے۔ایں حولے نال حیدراݨی دی اپݨی لکھت دا نمونہ ملاحظہ تھیوے۔

”کجھ سکے ایں تاڑ وچ ہن جو کہیں طرح گانموں دی عزت جیڑھی لوک ساݙے کنوں ودھ کریندن مک ونڄے ہا تاں چنڳاں ہا۔کجھ کوڑے سچے مقدمے وی گانموں تے بݨائے ڳئے ہن گانموں کھل ہس کے وقت گزریندا ریہا۔پر تقدیر اڄݨ کجھ ٻئے امتحان گھنݨ دا فیصلہ کیتی ٻیٹھی ہئی“

 افسانہ,,واہ ݙرو خان،،دا خلاصہ 
حیدراݨی دا افسانہ ”واہ ڈرو خان“ ہک ایہو جھیاں افسانہ ہے جیندے وچ محمدو خان تے وسو ہک ݙوجھے کوں پیار کرݨ آلے ݙو کردار ہن تے انہاں دے مقابلے وچ تریجھا کردار نانگ ہے‘ جیڑھا وسّو کوں جیندا نڳل ویندے۔یعنی نانگ وسّو کوں ݙنگ نہیں مریندا بلکہ اوندا وجود کپڑیں سمیت نڳل ویندے۔

ایہ نانگ ہک علامت ہے کہیں ݙاڈھے ظالم تے جابر آدمی دی‘ جیڑھا محمدو خان دے مقابلے وچ ٻہوں مضبوط تے طاقتور ہے تے محمدو خان اوندا مقابلہ کرݨ ویلے خوف زدہ تھی کے حوصلہ ہار ویندے۔ایں واقعے دا حال محمدو خان اپݨے ہک سنگتی کوں حیدراݨی دے قلم نال کجھ ایں طرح ݙیندے ”یار!میݙے ہتھیں وݙے منہ آلی تبرَّ ہئی‘میں نانگ کوں مارݨ کیتے اُلریا۔پر نانگ دی دہشت میکوں روک ݙتا۔نانگ ڳیت ݙتی‘ اوہ وسّو کوں مونڈھیاں تئیں نڳل ڳیا‘اوں میݙو حسرت نال ݙیکھ کے آکھیا ”خان ݙہدا کھڑیں‘ہمت کر!میں ہمت کرکے ڄلھا کیتی‘پر نانگ نال اکھیں چار تھیاں‘بدن سوا تھی ڳیا‘ہمت جواب ݙے ڳئی۔ نانگ جیڑھے ویلے چنگی طرح وسّو کوں نڳل ڳیا‘تاں وت وی اوندیاں نظراں میݙے اتے ہن۔آخری الفاظ اوندے ایہ ہن’’واہ ݙرو خان“

 افسانہ,,پیؤ یا بھراء،،دا خلاصہ 
حیدراݨی صاحب بعض ویلے سعادت حسن منٹو دی طرح معاشرے دے ناسور ننگے کرکے اپݨے قلم دی نوک نال چاک کر ݙیندے‘جیویں جو انہاں دا افسانہ ”پیؤ یا بھرا“ کوئی پڑھ کے ݙیکھے تاں توبہ توبہ کر کے کنیں کوں ہتھ لیندے۔

حیدراݨی مرحوم دے اے افسانے دنیاں دی کہیں وی ترقی یافتہ زبان دے مایہ ناز افسانیاں دے مقابلے وچ رکھیے تے معیار دے تلاوڑیں وچ تولئے ونڄ سڳدے ہن۔حیدراݨی صرف افسانہ نگار ای نہ ہن بلکہ انہاں سرائیکی ادب دی ہر صنف تے طبع آزمائی کیتی ہے۔مثلا ًنثری اصناف اچ ڈرامے‘افسانے‘ناول‘مضامین تے تبصرے وغیرہ تے شعری اصناف اچ ”سمّی“ اتے ”بگڑو“ایہ ڈو منظوم داستاناں انہاں دے قادر الکلام شاعر ہووݨ دا ثبوت پیش کریندین۔آپدے کتاباں دی تندیر پیش خدمت ہے۔

 غلام حسن حیداݨی دیاں کتاباں 
(1) سمّی:

ایہ تونسے دی دھرتی نال تعلق رکھݨ آلی رومانوی داستان ہے تے حیدراݨی دے نذدیک سمّی تے راول‘سنگھڑ دی سچی کہاݨی ہے‘ایں حوالے نال آپدا ہک شعر ملاحظہ تھیوے۔

          ؎مجلس دے وچ آکھ سݨاواں سچی صاف کہاݨی 

           ڳالھ نہیں اے اڄکل دی ہے کئی سو سال پراݨی 

ہک ٻیا شعر بعنوان”سمّی دا انتظار“

        ؎کالی رات  وچھوڑے والی پر نہ اصلوں  دھمّی 

        آ کھ حسن  ؔرو  آکھے سمّی کاݨ  ݙکھاں ہم  ڄمّی 

94صفحیاں دی اے کتاب ’حیدراݨی پبلی کیشنز“ رائٹرز کالونی ملتان توں 1972ء وچ شائع تھی چکی ہے۔

(2)بگڑو:

ایہ وی سمّی دی طرز تے حیدراݨی دی منظوم سرائیکی داستان ہے‘جیندا کلام مرداں ‘عورتاں وچ مقبول عام ہے تے دردیں دا مرہم سمجھا ویندے‘کتاب ”سمّی“دے آخر تے لکھیا ہوئے جو غلام حسن حیدراݨی دی منظوم داستان ”بگڑو“ زیر طبع ہے۔

(3) گلو:

جیکوں ستمبر 1967ء کوں ہفت روزہ ”اختر“ ملتان نے سرائیکی دا پہلا ناول قرار ݙتا تے بعد اچ اے ناول ماہوار ”سرائیکی ادب“ ملتان اچ وی چھپدا رہ ڳئے ایہ ہک جاسوسی ناول ہے‘ جیندے وچ معاشرے دے حالات و واقعات دی عکاسی کیتی ڳئی ہے اتے اے ناول تنقید و تفریح دے انوکھے مضامین تے مبنی ہے۔

(4) غلام حسن حیدراݨی دے افسانے:

اے کتاب مہر گل محمد (مرحوم) حیدراݨی صاحب دے افسانے تلاش کر کے ”مجلس ایوان ادب“ ملتان توں پہلی وار 1994ء کوں شائع کیتی ہے مہر صاحب دے بقول افسانیاں دی موجودہ ترتیب حیدراݨی صاحب دے اپݨے ہتھ تے قلم نال ݙتی ہوئی ہے مگر حیدراݨی صاحب ایں افسانوی مجموعے دا ناں ”رتے ٻیر“ تجویز کیتا ہا۔جݙاں جو مہر صاحب نے کتاب دا ناں تبدیل کر کے ”غلام حسن حیدراݨی دے افسانے“ رکھ ݙتا۔کتاب دے ایں ناں کنوں مہر صاحب دا مطلب شاید حیدراݨی دے افسانے ظاہر کرݨ ہوسی۔

 سرائیکی ادب دے متھے دا جھمر: 
حیدراݨی صاحب کوں اپݨی ماء ٻولی نال انتہا درجے دی محبت ہئی‘جیندا اظہار انہاں اپݨے قلم دے ذریعے کیتے‘اوہ ہک غیر معمولی صلاحیت دے حامل افسانہ نگار ہن۔انہاں دے افسانیاں وچ انسانی معاشرے دی مجموعی زندگی دے ݙکھ‘سکھ تے خوشی‘غمی دا اظہار ملدے۔انہاں اپݨی مشرقی تہذیب توں انحراف نہیں کیتا بلکہ انہاں اپݨے افسانیاں وچ تہذیب و ثقافت تے انسانی رشتیاں دا تقدس برقرار رکھئے۔جݙاں جو انہاں دے افسانیاں وچ زندگی دے مسائل‘سچ‘ کوڑ‘ وفا‘بے وفائی‘ رومان‘ شائستگی تے ٻیا سب کجھ موجود ہے‘حیدراݨی مرحوم دے اے یاد گار افسانے ہمیشہ سرائیکی ادب دے متھے دا جھومر بݨ کے سجے راہسن۔انشااللہ۔

 پورھیت: 
واجد تھلوی (03467084245)

سرائیکی کمپوزنگ سنٹر نور شاہ تلائی کوٹ ادو

 حوالہ: 
با حوالہ کتاب سانجھ سلوک لکھاری فیض بلوچ