سوختہ کوہ

سوختہ کوہ
سوختہ کوہ (جینکوں سوتکا کوہ وی آکھیا ویندے؛ معنی: "سڳل پہاڑی") پاکستان دے صوبے بلوچستان دے شہر پسنی دے نیڑے، مکران ساحل تے واقع ہک ہڑپہائی مقام ہے۔ ایں جگہ کوں پہلی وار 1960 وچ امریکی آثار قدیمہ دے ماہر جارج ایف ڈیلز نے دریافت کیتا، جڈاں اوہ مکران ساحل دے نال نال واقع دریائی مٿانے علاقیاں دی ڳول پھرول کر رہیا ہئی۔ ایہ مقام پسنی توں تقریباً 15 میل اتر وچ واقع ہے۔ ایندے نال ہک ہور مماثل مقام سوتکاگن ڈور (جینکوں سوتکاگان ڈور وی لکھیا ویندے) تقریباً 48 کلومیٹر (30 میل) اندرون ملک، دریائے دشت دے کنارے، جیوانی دے اتر وچ واقع ہے۔ ایں ساحل دے نال نال انہاں مقامات دی پوزیشن (جیڑھا ممکن ہے کہ پہلے اندرون ملک ہووے) ہڑپہائی دور دے سمندری تجارت دے ثبوتاں نال میل کھاندی ہے۔ مٹی دے برتناں دے انداز دے مطابق، ایہ آبادی ہڑپہائی دور دے پختہ دور (انضمام دور) (2600–1900 قبل مسیح) نال تعلق رکھدی ہے۔

ٹوپوگرافی

سوختہ کوہ شادی کور (دریا) وادی وچ واقع گھٹ اُچے پہاڑیاں دا ہک سلسلہ ہے، جیڑھا پسنی دے اُبھے پاسوں تہہ دار پہاڑیاں نال گھیریا ہویا ہے۔ اڄ کل دریا ایں مقام دے بالکل نیڑے وہندے، جݙاں جو پراݨے دریا دے رستے دے موڑ ایندے نیڑے ہی ہن۔ چھوٹیاں ندیاں تے نالے جیڑھے زیادہ تر بارش دے پاݨی نال بھریندے ہن، شادی کور وچ رلدے ہن، جیڑھا خشک تے بنجر دیہاتی علاقے وچ کافی کمزور ہے۔

جݙاں جو پہاڑیاں دا گھیر تقریباً دو میل ہے، آبادی دے نظر آندے باقیات جیڑھے لمے پوادھی حصے وچ واقع ہن، تقریباً ہک میل دے پیٹے وچ ہن۔ زمین توں آبادی کوں سمجھݨ کافی مشکل ہے کیوں جو کوئی وی ساخت نمایاں طور تے نظر نہیں آندی۔ کجھ چھوٹیاں کھدائیاں  دے علاوہ، ایں مقام کوں وسیع پیمانے تے پٹ پھرول نہیں ڳیا۔

خشک نالے، جیڑھے اُبھے تے لمے پاسوں سرحداں کوں نشان زد کرݨ دے نال نال ایں مقام کوں عبور کرݨ دے نال نال، ایں مقام تے کئی کھلے چلھاݨے وی نظر آندے ہن، جیڑھے ملبے تلے دفن ہن۔ ہک ٻئی قابل ذکر ڳالھ ایہ ہے کہ دیوار بند قلعہ بندی دا کوئی واضح ثبوت نظر نئیں آندا۔

عمارتاں
تفصیلی کھدائی دے بغیر، عمارتاں تے تعمیرات دے بارے وچ کجھ وی یقین نال آکھݨ مشکل ہے۔ البتہ، کئی جاہیں تے، قدرتی عناصر دے کٹاؤ نال کمرے دیاں باقیات ظاہر تھیندیاں ہن، جیڑھے تہہ دار چٹان تے مشتمل ہن، جیڑھے مٹی یا مٹی دی سلھاں دیاں دیواراں دے ایرے ہن۔ پکیاں سلھاں دی غیر موجودگی، جݙاں جو مٹی دے برتناں دی صنعت اچھی طرح قائم ہے۔

مٹی دے برتن
سوختہ کوہ دے کمرے دے کونے توں کھدائی وچ ملݨ والا مٹی دا برتن ملیاں ہے جیڑھاں اتھاں ہزاراں مٹی دے ٹکڑیاں نال ڄکڑیا ہویا ہے، جیڑھے اِتھوں دے ختم تھی ڳئے آبادی دے نشان ہن۔ اِتھاں مٹی دے برتن پکاوݨ کیتے کھلیاں بٹھیاں دے نشان وی ملدن۔ ایں وسیع مٹی دے برتن بݨاوݨ والی صنعت ایویں لڳدے ایہ کجھ شئیں دی 'پیکیجنگ سہولت' ہوسی، جیڑھے عیش و آرام دیاں شیواں دے بدلے برآمد کیتے ویندے ہوسن۔ ٹھیکریاں آویاں وچ پکائے ڳئے برتناں دیاں ہن، جنہاں وچ مرتبان، پلیٹاں، سوراخ والے پروݨ تے ٹھیک ٹھاک ٹیرا کوٹا دے چوڑی نما ٹکڑے شامل ہن۔ مٹی دے برتن چاک تے بݨائے ڳئے ہن تے زیادہ تر گلابی رنگ دے ہن، جݙاں جو کجھ ہلکے پیلے رنگ دے نمونے وی ہن۔ زیادہ تر مٹی دے برتناں تے سجاوٹی نشان ہن تے صرف کالے رنگ دے ہن۔ سجاوٹ صرف جیومیٹریکل شکلاں تک محدود ہے تے ایندے وچ مختلف موٹائی دیاں افقی لکیراں، مچھی دے فلس دے نمونے، چورس دائرے، کنگھی دے نمونے تے لہردار لکیراں شامل ہن۔ انسان تے جانور دے نمونے واضح طور تے غائب ہن۔ کجھ مرتباناں تے مٹی دے برتناں دے کناریاں تے 'کنبھار دے نشان' واضح ہن۔ کھیݙوݨیاں، مہراں، مجسمیاں تے زیورات دا مکمل طور تے غائب ہووݨ، کم از کم سب توں اتلی سطح تے، ہک کافی عملی ماحول دی نشابری کریندے۔ اڳوں کھدائی ضرور کجھ ایسے عناصر کوں ظاہر کریسی جیڑھے ایں ہڑپہ دے چوکھٹ دی معاشرتی تے ثقافتی علیحدگی کوں گھٹ کر سڳدن۔

لݙ پٹاݨ
سوختہ کوہ کوں ممکنہ طور تے درج ذیل وجوہات دی بنا تے ترک کر ݙتا ڳیا ہوسی:

آہستہ آہستہ یا اچانک ٹیکٹونک اتھل پتھل
شادی کور دے ڈیلٹا وچ مٹی تے گارے دا جمع تھیوݨ
لہراں دے عمل نال ساحل تے دریا دے منہ تے ریت دا جمع تھیوݨ
سمندر دے نیڑے ہک ٻئے ٹھیڑھ دے کھنڈرات دے ثبوت، شادی کور دے مونہے تے، ایں ڳالھ دی نشابری کریندے جو سوختہ کوہ دے بندرگاہ دے خشک تھیوݨ دے بعد ممکنہ طور تے لݙ پٹاݨ تھئی ہوسی۔ ہک بندرگاہ دا دریافت تے وݙے پیمانے تے مٹی دے برتن پکاوݨ کیتے ایندھن دی لوڑ کوں پورا کرݨ والی جگہ دا ملݨ، مستقبل دی کھدائی کیتے وݙے چیلنج ہوسن۔

تجارتی چوکھٹ

کرس جے ڈی کوسٹمین اپݨے مقالے " The Indus Valley Civilization: In Search of Those Elusive Centers and Peripheries " وچ بحث کریندے: "ہک بنیادی، نہ کہ سب توں بنیادی، وجہ جو لمبے پندھ دی تجارت کوں چلاوݨ والی قوت ہوسی، اوہ عیش و آرام دیاں شئیں، خام مال تے ٻیاں چیزاں دی لوڑ ہوسی، جیڑھے دریا دے میدانی علاقے وچ دستیاب نہ ہوسن، جیڑھے سندھ وادی دی تہذیب دے وسیع حصے بݨیندے ہن۔ سندھ وادی وچ، مطلوب مواد وچ تانبا، سونا، چاندی، ٹین، جیسپر تے ایگیٹ چرٹس، کارنیلین، ازورائٹ، لاجورد، عمدہ سیپ، سٹیٹائٹ، اینٹیمونی تے ہاتھی ݙند شامل ہن۔ انہاں چیزاں کوں حاصل کرݨ کیتے تہذیب دے کنارے دے علاقیاں توں اڳوں وی ڳول پھرول کیتی ویندی ہوسی۔ کم از کم، ایں طرح دے بین الاقوامی سفر کیتے ہک معاشی محرک موجود ہوسی۔ سلویو دورانٹے دے مطالعے (1979) وچ ہندوستان دے سمندری سپیاں تے انہاں دے آثار قدیمہ دے ریکارڈ وچ ایران دے تپہ یحییٰ تے شہر سوختہ جیہاں دور دراز ٹھیڑھاں تے ظاہر تھیوݨ، سندھ وادی وچ قدیم تجارتی رستیاں تے روشنی پیندا ہے۔ دورانٹے خاص طور تے سمندری سپی تے بحث کریندے تے ایں ڳالھ تے زور ݙیندے جو ایں سپی دی تجارت کیتی ویندی ہوسی، ول ایندے زیور بݨائے ویندے ہوسن۔ ایں خاص سپی دی اہمیت ایہ ہے جو Xancus pyrum دی جغرافیائی تقسیم بہت محدود ہے تے ایں طرح معدنی وسائل دے تناظر وچ لاجورد دی اہمیت دے برابر ہے (جیڑھے ممکنہ رستیاں دا تعین کریندے ہن جنہاں دے ذریعے ہک مقامی طور تے دستیاب نہ ہووݨ والا خام مال ہک واضح ماخذ توں اوں جاہ تے منتقل کیتا ویندا ہے جتھاں ایہ کم کیتا ویندا ہے تے، Xancus pyrum دے معاملے وچ، استعمال کیتا ویندا ہے)۔ شئیت، جیویں جو ایہ سپی کئی ثقافتی ہتھاں توں ڳزردے ہن، انہاں کوں ادھورا چھوڑ ݙتا ویندا ہوسی تاکہ آخری مالک یا صارف خام مال کوں اپݨے علاقے دے مخصوص انداز تے استعمال وچ تبدیل کر سڳے۔ دورانٹے مغرب تے شمال مغربی ہندوستانی ساحل توں مغرب دیاں منزلاں تک چار ممکنہ تجارتی رستے پیش کریندے: براہ راست بحری رستہ ایرانی ساحلی علاقے تک؛ بحری رستہ سوتکاگنڈور تے سوختہ کوہ تک، ول زمینی رستہ پچادھی پاسے؛ زمینی رستہ انڈس میدان توں مکران دے اندرونی علاقے تے سیستان تک؛ زمینی رستہ سندھ وادی توں ڳومل وادی تے سیستان تک۔"
"قدیم تہذیباں دی وراثت کوں سانبھݨ دی لوڑ ہے!"