کالی بن٘گن

کالی بنگن گھاگھرا دریا دے کنارے تے سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھݨ والا ہک ٹھیڑھ ہے۔ ایہ ٹھیڑھ دی کھاٹی دی مکمل رپورٹ 2003 وچ آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا کھاٹی مکمل تھیوݨ دے 34 سال بعد شائع کیتی ہئی۔ رپورٹ وچ ݙسایا ڳیا ہے جو کالی بنگن سندھ وادی دی تہذیب دا ہک وݙا صوبائی راڄ ڳڑھ ہا۔ کالی بنگن اپݨی ہنوکھڑی بھاء دیاں قربان گاہاں تے دنیا دی قدیم ترین تصدیق شدہ ہل والے کھیت دی وجہ توں ٻہوں معبتر وسندی ہئی۔ ایہ  لڳ بھڳ 2900 قبل مسیح دی وسندی ہے۔ کالی بنگن کوں ہک منصوبہ بند شہر خیال کیتا ویندا ہے۔
کالی بنگن دی پہلی کھاٹی 1960-61 کنوں 1969-70 دے وچال بی بی لال دی سربراہی وچ کیتی ڳئی ہئی۔ کھاٹی کرݨ والے ٻئے ماہرین تھاپر، ایم ڈی کھرے، کے ایم شریواستو تے ایس پی جین ہن۔ 

سندھ وادی دی تہذیب
کالی بنگن کوں ہک اطالوی ماہر (Luigi Pio Tessitori) دریافت کیتا ہا۔ او قدیم ہندوستانی تحریراں دی پرکھ پرچول کریندا ودا ہا تے ایں علاقے وچ ٹھیڑھ ݙیکھ تے حیران تھیا ہا۔ اوں آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے سر جان مارشل کنوں مدد منگی۔ اوں ویلھے آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ماہرین ہڑپہ دی کھاٹی کریندے پئے ہن۔ 
ہندوستان دی تقسیم دے بعد ہندوستان دے آثار قدیمہ دے ماہرین ہندوستان وچ ہڑپہ جُڳ دے ٹھیڑھاں دی تلاش شروع کر ݙتی۔ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے سابق ڈائریکٹر جنرل املانند گھوش پہلا شخص ہا جئیں ایں جاہ کوں سندھ وادی دی تہذیب دے حصے دے طور تے سنڄاتا۔ بی بی لال، بالکرشنا تھاپر، ایم ڈی کھرے، کے ایم شریوستو تے ایس پی جین دی قیادت وچ مسلسل 9 سال 9 کھاٹیاں تھیاں۔ چوتھائی مربع کلومیٹر تے کھنڈیئے ݙو قدیم ٹٻیاں دی کھاٹی کیتی ڳئی ہئی۔ پچادھی چھوٹا ٹٻا 9 میٹر اُچا تے پوادھی ٹٻا 12 میٹر اُچا ہے۔ 
کھاٹی کرݨ نال ثقافتاں دے ݙو سلسلے سامݨے آئے۔ اوتلا حصہ کالی بنگن 1 ہڑپہ تہذیب نال تعلق رکھیندے تے تلواں حصہ کالی بنگن 2 اڳاترے ہڑپہ جُڳ کنوں وی پہلے دا ہا۔ انہاں کوں ہݨ اڳاترا ہڑپہ جُڳ تے پچھاترا ہڑپہ جُڳ آکھیا ویندے۔ سندھ وادی دی تہذیب دے ٻئے قریبی ٹھیڑھاں وچ بالو، کونال تے بناولی وغیرہ شامل ہن۔

ہڑپہ دا اڳاترا جُڳ

ہڑپہ تہذیب کنوں پہلے پہلے دی ثقافت دے آثار صرف پچادھی ٹٻے دی تلویں سطح تے ملئے ہن۔ آثار قدیمہ دے شواہد دے مطابق سندھ وادی دی ثقافت ایں جاہ تے پروٹو-ہڑپہ دور (3500 قبل مسیح - 2500 قبل مسیح) تک موجود ہئی۔ ایں جُڳ دے برتناں دی بھاند سوتھی سسوال ثقافت نال تعلق رکھیندی ہے۔ کیوں جو ایں مٹی دے ٻہوں سارے برتن بعد وچ ہندوستان دی سوتھی وستی وچ دریافت تھئے ہن۔ کالی بنگن وچ کوٹ ݙیجی ثقافت نال ڳان٘ڈھے دے شواہد وی ملئے ہن۔

قلعہ تے مکان
ایں جُڳ وچ منڈھ لا کنوں کچ سلھاں دے استعمال نال مضبوط قلعہ ڳیا ہا۔ ایہ قلعہ مختلف زمانیاں وچ ݙو واری بݨایا ڳیا ہا۔ پہلے قلعے دی کندھی دی موٹائی 1.9 میٹر ہئی جینکوں ایں جُڳ وچ اُساری دے دوران 4.1 میٹر تئیں ودھایا ڳیا۔ تعمیر دے ݙوہیں جُڳ وچ سلھیں دا سائز 10 ضرب 20 ضرب 20 سینٹی میٹر ہا۔ قلعہ دا ٹٻہ پوادھ پچادھی محور تے لڳ بھڳ 130 میٹر تے اُبھے لمے 260 میٹر دا ہے۔ شہر دی منصوبہ بندی موئنجودڑو تے ہڑپہ جہیں ہئی۔ دیوار والے علاقے دے اندر مکان وی ایں سائز دیاں کچ سلھاں نال بݨائے ڳئے ہن جیڑھیاں قلعہ دی دیوار وچ استعمال تھیاں ہن۔ گھراں دے اندروں ہک نالی، تنوراں دیاں بچرانداں وچوں سڑیاں ہویاں سلھاں دی تصدیق وی تھئی ہے۔ 

سبھ توں قدیم ہل والا کھیت
سابق ڈی جی آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا بی بی لال لکھیندے جو راجستھان وچ کالی بنگن وچ 2800 قبل مسیح سبھ توں قدیم ہل والے کھیت دا ثبوت ملیا ہے۔ ایہ کھیت قلعہ دے ٻاہروں ہڑپہ جُڳ دی وستی دے لمے پوادھی پاسوں ملیا ہے۔ اتھاں ہلاں دیاں پچادھ پوادھ تے اُبھے لمے اوڑاں دے نمونے موجود ہن۔ 
برتن
کالی بنگن توں ملݨ والے اڳاترے ہڑپہ جُڳ دے برتناں کوں چھ ونکیاں وچ ڄاتا ویندے۔ اے، بی تے ڈی دے رتے برتناں دے گروپ وچ رکھیا ڳئے۔ چک دے استعمال دے باوجود ایہ برتن تھوڑے بے ݙِکھے ہوندے ہن۔ انہاں وچ ہلکے کالے رنگ دے ڈیزائن ہوندے ہن تے اکثر تے لکیراں ہوندیاں ہن۔ لکیراں، ادھ گولائی، پھول پتے، درخت تے ٻئے نقش بݨے ہوئے ہوندے ہن۔ 

ٻیاں لبھتاں
ایں جُڳ دیاں کجھ ٻیاں لبھتاں ایہ ہن: چالسیڈنی تے عقیق دے چھوٹے بلیڈ، سپیاں، پک مٹی تے تانبے دے موتیاں والے ہار، تانبے تے پک مٹی دیاں چوڑیاں، پک مٹی دیاں ݙاند ریڑھیاں، تانبے دی سلیٹ، ہک غیر معمولی کہاڑی۔ کھیݙݨے والیاں گاݙیاں توں ظاہر تھیندے جو کالی بنگن دے اڳاترے جُڳ وچ آ ون٘ج تے بار لݙݨ کیتے ݙاند ریڑھیاں استعمال تھیندیاں ہن۔

زلزلہ تے اڳاترے جُڳ دا مکیوا
آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دا سابق ڈی جی بی بی لال لکھیندے جو راجستھان وچ کالی بنگن ۔۔۔۔ ایہ وی ݙٹھا ڳیا ہے جو 2600 قبل مسیح دے نیڑے تیڑے اتھاں ہک زلزلہ آیا ہا، جیندی وجہ توں اڳاتری سندھ وادی دی تہذیب دی ایہ وستی اڄڑ ڳئی ہئی۔ تے آثار قدیمہ دا ریکارڈ کیتا ڳیا ایہ قدیم ترین زلزلہ ہے۔ 2900 کنوں 1800 قبل مسیح دے دوران کھدیر وچ دھولاویرا وچ سندھ وادی دی تہذیب کوں متاثر کرݨ والے کم از کم ترائے تاریخی زلزلہ دی نشابری کیتی ڳئی ہے۔ کالی بنگن دے پہلے جُڳ وچ انج انج پرتاں دے دوران 1.6 میٹر مسلسل پنج پرتاں ہن جنہاں وچوں آخری ممکنہ طور تے زلزلے نال تباہ تھی ہوسے تے ایں جاہ کوں 2600 قبل مسیح چھوڑ ݙتا ڳیا ہوسے جینکوں ستت ہڑپہ دی تہذیب نال ولدا آباد کیتا ڳیا ہوسے۔

ہڑپہ پہلا جُڳ
کالی بنگن وچ بھاء دیاں قربان گاہیں دریافت تھیاں ہن۔ جیڑھیاں لوتھل وچ ملݨ والیاں قربان گاہیں نال رلدیاں ملدیاں ہن۔ انہاں قربان گاہیں توں بھاء دی پوجا دا ݙس ملدے۔ ایہ سندھ وادی دی تہذیب دا نویکلا ٹھیڑھ ہے جتھاں دیوی دی پوجا کرݨ دا کوئی ثبوت نہیں ملیا۔ تلویں شہر دے گھریں وچ وی اینجھاں قربان گاہیں دے ثبوت ملئے ہن۔ کجھ بھاء دیاں قربان گاہیں وچ زناوراں دیاں باقیات ملیاں ہن جیڑھیاں زناوراں دی قربانی دے امکان کوں نشابر کریندیاں ہن۔

تلواں شہر

تلواں شہر منصوبہ بندی نال بݨیا ہویا ملدے، سڑکاں تے ڳلیاں دے تقریبا ہکو سنویں فاصلے تے مکانات ہن۔ تلواں شہر پوادھ پچادھ 239 میٹر تک ہا۔ اُبھے لمے دا حد ٻناں طے نہیں تھی سڳیا۔ 8 اہم سڑکاں کوں تسلیم کیتا ڳئے۔ سڑکیں دا نظام منصوبہ بندی دی نشابری کریندے۔ 

گھر
شہر قلعہ بند ہا۔ ہر گھر دا ہک اڳواڑ تے ترائے طرفوں 6 توں 7 کمرے ہن۔ کجھ گھراں وچ کھوہ وی ہن۔ ہک گھر وچ چھت تے ونڄݨ کیتے پوڑیاں وی ہن۔ 

پک مٹی دیاں چیزاں
کالی بنگن کنوں پک مٹی دے برتناں دے علاوہ کھیݙݨے تے ݙاند وی لبھئے ہن۔ 

مہراں
ایں جُڳ دی ہک اینجھی مہر ملی ہے جیندے وچ ݙو مرد شخصیات دے درمیان ہک زنانی شخصیت کوں ݙکھایا ڳئے ۔ مرد آپت وچ نیزیاں نال لڑدے ݙکھائے ڳئے ہن۔ 

قلعہ دے لمے پچادھی پاسوں 300 گز دے فاصلے تے قبرستان ہے جتھاں 34 قبراں ہن۔ انہاں کھݙیاں وچ ہک تانبے دا شیشہ وی ملیا ہے۔ 

تہذیب دا خاتمہ
رابرٹ رائیکس دا منݨ ہے جو دریا دے سک ونڄݨ دے بعد کالی بنگݨ توں لوک لݙ ڳئے ہوسن۔ پروفیسر بی بی لال آہدے جو ریڈیو کاربن دیاں تاریخاں ݙسیندیاں ہن جو کالی بنگن کوں ڈھلدے ہڑپہ جُڳ 2650 قبل مسیح دے نیڑے تیڑے چھوڑیا ڳیا ہوسے۔