ٻالیں دیاں کھیݙاں

اڄ دیہات ونڄو تے بھانوین شہر دی ڳلی محلے وچ جھاتی پاؤں تہاکوں کرکٹ دی وبا ہر جاہ نظر آؤسے ۔ اے کرکٹ دراصل سرائیکی کھیݙ’’ گُھرے والی ڳوڑھی ‘‘ وچوں نکتی اے ۔ کرکٹ کوں میڈیا دے پروپیگنڈے اسمان تے پُڄا ݙتے تے اساݙی اصل شئے ’’ گھرے آلی ڳوڑھی ‘‘ مر ڳئی اے ، حالانکہ کرکٹ سو فیصد ’’ گھڑے آلی ڳوڑھی ‘‘ دی وڳڑی شکل اے ۔ توݨیں جو سرکاری کھیݙاں کرکٹ، ہاکی ، فٹ بال ، والی بال ، بیڈ منٹن ، بلیرڈ ، پولو تے شطرنج وغیرہ ترقی کر ڳن پر سرائیکی وسیب دے کھیݙیں دی اڄ وی اہمیت زیادہ ہے ۔ دیہات وچ رہݨ آلے بھرا اڄ وی اپݨے کھیݙیں نال محبت کریندن ۔ ہر قوم دیاں اپݨیاں اپݨیاں کھیݙاں تے انہاندے اپݨے اپݨے اصول ہوندن پر تاش تے لݙو ایہو جہی کھیݙ ہے جیڑھی ہر قوم ہر قبیلے تے ہر ملک اچ پاتی ویندی اے ۔ البتہ ایندے کھیݙݨ دے انداز مختلف تھی سڳدن ۔ سرائیکی وسیب دے دیہاتی کھیݙاں وچوں لُک چھپ ، شیدݨ ، نوں تِرݨ ، ٻاہراں تِرݨ، گنجی کبوتری ، ݙیٹی ݙنا، دھی دھی ، چیکل ، وریا تے ایں طرح دیاں ٻیاں کھیݙاں ݙاڈھیاں مشہور ہن۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں بہاولپور دے کھیݙاں بارے ڄاݨ سنڄاݨ کرائی اے پر کھیݙاں بارے ݙاہ جلداں دی کتاب لکھی ونڄے تاں وی تھولی تھیسے کیونجو سرائیکستان وسیع خطے دا ناں ہے تے ہر علاقے دیاں اپݨیاں کھیݙاں ہِن۔

 ہڑ بھچ:۔ 
ݙو ٹیماں بݨایاں ویندن ، کھݙاری انجو انج کرݨ واسطے ’’ ہڑبچھ‘‘ تھیندی اے ، کئی علاقیاں اچ اینکوں ’’ ٻکݨ ‘‘ وی آکھیا ویندے ۔ کھݙاریاں وچوں ݙو کھݙاری معتبر یا وݙیرے بݨ ویندن ، کھیݙ کئیں پہلے شروع کرݨی اے ؟ ایں ڳالھ دا فیصلہ کرݨ کیتے پُکھے پئے ویندن یا کرنسی سکے نال ٹاس پاتا ویندے ، ایں ٹاس کوں ’’ چین بُت‘‘ آکھیا ویندے ۔ پُکھئے پئے ونڄݨ یا ٹاس تھی ونڄݨ دے بعد کھیݙ شروع تھی ویندی اے ۔ اں ول آؤ اوساں انہاں کھیݙاں دے بارے تہاکوں ڄاݨ سنڄاݨ کرویندوں۔ 

لُک چھپ:۔

اے کھیݙ شہراں تے وستیاں دے ٻالاں کوں ݙاڈھی بھمدی اے ۔ پِڑھ اُتے یعنی کھیݙ دے مرکز والی جاء تے ہک کھݙاری دیاں اکھیں اصلوں بند کر ݙتیاں ویندن تے باقی سارے کھݙاری اِݙے اُݙے کہیں نہ کہیں اوٹ وچ اوڈھر تھی ویندن ، لُک ویندن ، ہک کھݙکار ’’ کوکڑی ‘‘ مریندے تاں جو او کھݙاری کوں جیندیاں اکھیں بند کر ݙتیاں ڳیاں ہن ، اندازہ تھی ونڄے جو باقی کھݙاری کیڑھے کیڑھے پاسے لُکئے ہوئے ہن ۔ چنانچہ جیڑھے ویلھے اوندیں اکھیں توں پٹی ہٹا ݙتی ویندی ہے تاں او لُکیاں ہویاں کھݙاریاں دی ڳول پھول اچ لڳ ویندے ۔ اوݙوں لُکیے ہوئے کھݙاریں اچوں جینکوں موقع ملدے او بچ بچا تے بھڄ تے پِڑ تے آکھڑے ۔ ایں طرح او پُڳ ویندے ۔ ہُݨ اونکوں پکڑݨ دا کوئی فیدہ نی تھیندا ۔ ایویں ٻئے کھݙاری وی موقع پا تے بھڄ دھرک وچ ڳول پھول وچ وݙا مزا گھندن ۔ جیکر کوئی کھݙاری لُکیا ہویا لبھ پووے تے پکڑیج پووے یا پِڑ اُتے سارے کھݙاری اپݨیاں اپݨیاں سنگیتاں دے ہتھ چھوڑ تے جلدی جلدی خود اپݨے ہتھاں اُت ݙوجھا ہتھ پُٹھا یا سِدھا رکھ ݙیندن ول ڳنڑیاں ویندے جو پُٹھے ہتھ رکھݨ آلے کتی کھݙاری ہِن تے سِدھے ہتھ کتی کھݙاریاں نے رکھین۔ چنانچہ جیڑھی حالتے اچ رکھئے ہتھ زیادہ نہ ہوون او پُڳ ویندے ، جیت ویندن تے باقی رہندے کھݙاریں ولا ولا کھیݙدن ۔

 گݙی گݙی دی شادی:۔ 
اے محضچوہریں دا کھیݙ اے تے کھیݙ چھوہریں وچ ٻہوں پسندکیتا ویندے ۔ ایندے وچ چھوہریں کیتے شادی دیاں رسماں ریتاں کنوں واقفیت حاصل تھیندی اے ۔ در اصل اے وݙے لاء دی اصل شادی دی ہک قسم دی مشق تے ریہرسل ہے ۔ عملی تربیت وی اینکوں آکھیا ونڄ سڳدے ۔ ایندے وچ شادی شادہ زندگی کوں خوشگوار طور تے گزارݨ داسبق ملدے تے اپݨیاں جذبیاں تے احساس دا اظہار کرݨ دا موقع وی ملدے ۔ اے جذبے تے احساس وی سرائیکی گیتاں دی شکل اچ پیش کیتے ویندن ۔ اے ٻہوں مزیدار کھیݙ اے تے ہشراں تے وستیاں اچ ہک جیہا پسند کیتا ویندے تے خوب کھیݙیا ویندے ۔ ایندے وچ چھوکڑیاں تھڳڑیں نال گݙی گݙے بݨا تے انہاندی شادی کریندن ۔

 شیدݨ:۔ 
اے کھیݙ صاف ستھری تے ہموار زمین تے خانے بݨا تے کھیݙیا ویندے ۔ اے خانے کولے نال بݨائے ویندن ۔ انہاں خانیاں اچوں ہک گول ٹھیکری کوں جینکوں شیدݨ سݙیا ویندے ہک جنگھ تے کھڑا تھی تے بھنوایا ویندے تے ݙوجھی ڄنگھ دے پیر دے انوٹھے نال تھُݙا مار تے ہک خانے کنوں ݙوجھے خانے وچ پُڄایا ویندے تے ایں طرح تے بݨئے ہوئے ساریاں خانیاں وچوں پیر دے اَنوٹھے نال شیدݨ کوں ٹپا ٹپا تے آخری خانے تئیں پُڄایا ویندے بلکہ اوہو کھݙاری کامیا ب تھی ویندے جہڑا ہک ڄنگھ تے کھڑا کھڑا آخر توݨیں پُڄ ویندے ۔ ہک کھݙاری دی واری مُک ویندی ہے تاں ݙوجھا کھݙاری شروع کر ݙیندے تے باقی تماشہ ݙیکھݨ آلے اوندے کرتب ، اوندے ہک ڄنگھ تے کھڑا تھی تے کھیݙݨ دی طاقت کوں ݙیکھ تے داد ݙیندن ۔

 پُتلیاں:۔ 
اے تماشہ خاص قسم دے آدمی کریندے تے ݙکھیندے رہندن ، اینکوں ہر کوئی نی کر سڳدا، کافی مہارت تے سمجھدار دا کھیݙ ہے کیوں جو پُتلیاں کنوں بندیاں وانگیں کم گھنݨ ہر کہیں دے وس دی ڳالھ نی ۔ اے پُتلیاں پراݨیاں کپڑیاں دیاں وی بݨا گھدیاں ویندن ۔ پُتلیں کوں دھاڳا ٻدھا ویندے تے پردے دے پِچھوں ہک بندہ دھاڳے چھکیندے تے پپلیاں نچݨ پئے ویندن ۔ ݙیکھݨ آلے ٻال ݙاڈھے خوش تھیندن ۔

 نوڑ وٹ:۔ 
ایں کھیݙ دے کھیݙݨ آلے ہک دارئے وچ نِٹھ تے ٻہ ویندن ، ہک کھݙاری پٹکے کوں وٹ ݙے تے اونکوں کوڑا بݨا گھندن ، ول دائرے وچ بیٹھے ہوئے کھݙاریاں دے ٻاہروں ٻاہروں پھردے راہندے تے ایں خیال اچ راہندے جو کوئی کھݙاری غفلت وچ بیٹھے تاں وݙی چالاکی نال چُپ کر تے اوندے پ،چھوں کوڑا رکھ ݙیندے تے اپݨا چکر پورا کرݨ وچ لڳ ویندے ، جیکر ایں غافل کھݙاری کوں وی پتہ لڳ ویندے تاں او جلدی جلدی پٹکے کوں چا گھندے تے رکھݨ آلے دے پِچھوں جہڑا اپݨا چکر پورا کرݨ دی کوشش وی ہوندے ، بھڄ پوندے ۔اوندے چکر پورے کرݨ کنوں پہلے اوں کنے پُڄ ویندے تاں اونکوں کوڑا مریندے تے مریندا رہاندے ، جے توݨیں او اوندی خالی کیتی وہئی جاہ تے نی ٻہہ ویندا ، جیکر غافل کھݙاری کوں پتہ لڳدا تاں اوندے پِچھوں کوڑا رکھݨ آلا بھڄ تے چکر مار تے کوڑا چیندے تے اوندے نال غافل کھݙاری کوں مریندے تے اُٹھیندے تے باقی کھݙاریاں دے ٻاہروں چکر مریندے تے انکوں کوڑے نال خوب کُٹیرکھدے ۔ ایں توݨیں جو او ولا اپݨی جاہ تے آ ٻہندے ۔ گویا ایں غافل کھݙاری کوں اوندی وسلائی دی سزا ݙتی ویندی اے ۔ اے ٻہوں چسولا کھیݙ ہے تے ایندے وچ وی سارے کھݙاری شامل تھی ویندن ، اے کھیݙ ٻہوں ہُشیاری تے چالاکی دا کھیݙ اے ۔ ایں کھیݙ وچ مار کھاوݨ آلے کھݙاری کوں کودن تے نکما سمجھا ویندے تے باقی ساری سنگت اوندیاں کھِلاں کریندی ہے۔

 گنجی کبوتری:۔ 
اے وی ٻالاں دا کھیݙ ہے پر جوان وی کھیݙ سڳدن ۔ ایں کھیݙ اچ ہک کھݙاری سر تے ݙوں ترائے پٹکے یا کپڑے ولھیٹ ݙتے ویندن ، ایندی چیل کوں پٹکے نال ہک پاند نال ٻدھ ݙتا ویندے تے ایندے ݙوجھے پاند کوں ٻیا کھݙاری پکڑ کھڑدے ، سر تے پٹکے ولھیٹیے ہوئے کھݙاری کوں ’’ گنجی کبوتری ‘‘ سݙیا ویندے ، ایں کھیݙ دا ناں وی گنجی کبوتری ہے۔

کھیݙ شروع تھیندے تاں باقی کھݙاری موقع پا تے گنج کبوتری دے سر تے مُک ، کھلا یا دھپڑ مریندن ، گنجی کبوتری یا اونکوں پکڑ کھڑݨ والا کھݙاری اُتے حملہ کرݨ یا مارݨ آلے کوں پکڑݨ دی کوشش کریندے تے محافظ ایں ڳالھ دا ٻہوں خیال رکھیندے جو کہیں پاسوں کوئی کھݙاری گنجی کبوتری دا گنج نہ کُٹ گھنے ، جیکر اوندا محافظ تکڑا ہووے تاں کہیں کوں سوکھا مارݨ نی ݙیندا ، بلکہ ہُشیاری تے چالاکی نال کہیں نہ کہیں کھݙاری کوں خود پکڑ گھندے ، ہُݨ پکڑے ہوئے کھݙاری کوں گنجی کبوتری بݨایا ویندے تے اونکوں ہر صورت آڳ ݙیوݨی پوندی اے ۔ یعنی اپݨی واری بھگتاوݨی پوندی ہے ۔ایں طرح کوئی نہ کوئی کھݙاری گنجی کبوتری بݨدا راہندے تے ٻئے اوندے سر تے مُک ، کھلا ، یا دھپڑ وغیرہ مار مار تے اوندا سر گنجا کرݨ دے جتن کریندن جیڑھا زمانہ مار کھاوے یا گنج کٹواوے اوندے اُتے ٻہوں کھِلاں کیتیاں ویندن ، ایویں سمجھو جو ایں کھیݙ وچ ہمت، جرات ، چالانکی تے ہوشیاری دا سبق ملدے ۔ جیکر چالاکی تے ہوشیاری نہ ہووے تاں نینگر تاں نینگر سرائیکی والی کار وݙیاں وݙیاں قوماں گنجی کبوتری بݨیاں راہندن ۔ 

 ݙیٹی ݙناں:۔ 
اے کھیݙ کھیݙݨ کیتے کوئی پنج چھی انگل لمبی تے انوٹھے جِتی ٹھلی لکڑ کوں گھڑ گھڑ تے ݙوہائیں پاسوں نوکدار بݨا گھدا ویندے تے اینکوں ݙیٹی سݙیا ویندے ۔ شہراں اینکوں گلی ڈنڈا سݙیا ویندے ۔ ݙیٹی کوں زمین اُتے رکھ ݙتا ویندے تاں ایندیاں ݙوہائیں نوکاں یا چُنجاں زمین کنوں اُچیاں رہ ویندن ۔ جیکر اِنہاں چنجاں وچ کہیں ہک تے ݙنے یا پتلی سوٹی نال سٹ ماری ونڄے تاں ݙیٹی ٹپ کھا تے زمین کنوں اُچی چَو ویندی اے تے کھیݙݨ آلا کھݙاری جلدی جلدی ݙنے نال اونکوں سٹ مار تے پرے سٹݨ دی کوشش کریندے ۔ ݙیٹی جِتی پرے ونڄ پوندی اے ، اُتنی کھݙاری دی کامیابی سمجھی ویندی اے ، بلکہ سٹ نہ مار سڳݨ آلا ہار ویندے تے ݙوجھا کھݙاری واری گھندے ، شہر اچ جِتھاں کھیݙݨ کیتے کھلی جاہ مل ویندی اے ، ݙیٹی ݙنا گُلی ڈنڈے دے ناں نال کھیݙیا ویندے ۔ پر ہُݨ تاں کرکٹ دی بیماری اساݙیاں اے ساریاں کھیݙاں چَٹ کیتی کر ڳئی اے ۔ 

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ