اصنافِ سخن دا جائزہ

سرائیکی شعری ادب دی ٻکل ونکو ون دے سچے موتیاںنال بھری ہوئی ݙسدی ہے۔ ادب دیاں اے مُل مہانگیاں ونکیاں اپݨے اپݨے ویس تے اظہار دے سانچے رکھدن۔ اے اصنافِ سخن ترائے قسم دیاں ہن۔ کجھ خالص سرائیکی علاقے دی پیداوار ہن تے صرف سرائیکی شاعری وچ اِی انہاں کوں ورتیا ڳے۔ مثلاً پوڑی جندڑی‘ گانمݨ ‘ چرخہ ‘ جوگی نامہ ‘ چھلا تے تورا وغیرہ۔ کجھ اصنافِ سخن ایجھاں ہن جیڑھیاں یا تاں ٻاہروں آئن تے مقامی اثر گھن تے انھاں دی صورت بدل ڳئی ہے یا او ہمسایہ زباناں وچ وی رائج ہن تے سرائیکی زبان وی انھاں کو ںاپݨی شاعری دا وسیلہ بݨائے۔ انھاں وچ کافی ‘ سی حرفیاں ‘ بارہ ماسے ‘ ڈھولا ‘ واراں‘ جنگ نامے ‘ ٹپہ ‘ بند ‘ بحر ‘ ہشت پاس ۔ ہفت روز تے ݙوہڑہ وغیرہ شامل ہن۔ انھاں توں علاوہ جیڑھیاں صنفاںہِن او ٻاہروں آئن تے سرائیکی زبان وقتی تقاضیاں دے تحت انھاںکوں قبول کیتے اتے اوں وچ رَج رَج تے شاعری کیتی ڳئی اے۔ انھاں وچ مسدس ‘ مخمس ‘ رباعی غزل وغیرہ ہن۔ معنوی لحاظ نال اصنافِ سخن ایںتوں علاوہ ہن۔ جیویں جو حمد‘ نعت ‘ مولود‘ منقبت ‘معراج نامے ‘ درود نامے ‘ تولد نامے ‘حُلیے مبارک وغیرہ۔ انھاں تے اساں پہلے اِی مذہبی شاعری دے ضمن وچ ڳالھ مہاڑ کر چکے ہیں۔ خالص لوک اصناف دا وی پہلے تذکرہ کر ݙتا ڳے۔ سرائیکی زبان تے اُوندے ادب دا اپݨا ہک مخصوص مزاج ہے ایں زبان دے شعری ادب تے اوندیاں اصناف دا وی ہک خاص زمینی مزاج ہے۔ جیڑھا صرف سرائیکی علاقے نال اِی تعلق رکھدے۔ سرائیکی زبان دے شعری ادب دا جائزہ گھنیجے تاں سب توں زیادہ شاعری ‘ کافی ‘ سی حرفی تے ݙوہڑے دی صنف وچ ملدی ہے ۔ اساں ہِیں ترتیب نال تمام اصنافِ سخن دا مختصراً جائزہ گھندے ہیں۔

کافی

کافی کوں سرائیکی شاعری وچ سب توں زیادہ مقبولیت حاصل رہی ہے ۔ اے نظم دی ہک قسم ہے ۔ جیں وچ سب توں اُتے ݙوں مصرعیاں دا ہک مکھڑا تے ول ݙوں ترئے یا چار مصرعیاں دا ہک ہک بند ہوندے ۔ اکثر ٹیپ دا مصرعہ مکھڑے دا ہم قافیہ ہوندے۔ ہک مصرعے دے مکھڑے تے چار مصرعیاں توں زیادہ دے بند وی کافیاں اِچ ملدن۔ پر گھٹ ودھ ۔ کافی دا لفظ عربی زبان توں اَئے جیندے معنی ہن وافر۔ زیادہ یا کفایت کندہ ۔ مگر عربی شاعری وچ کافی جہیں کوئی مخصوص صنفِ سخن نیں ملدی۔ سندھی ادیب رشید لشاری اینکوں حضرت امیر خسرو دی ایجاد آکھیندن۔ ’’ستار دے موجد امیر خسرو بادشاہِ وقت دے تعاون نال تقریباً ست سو سال پہلے اوں زمانے دے شاہی موسیقار نائیک گوپال کوں شکست ݙیوݨ دی غرض نال ہندی تے عجمی راڳ دے ملاپ نال کجھ نویں راڳ ایجاد کیتے مثلاً عجمی راڳ یمن توں ایمن کلیان ۔ حجاز توں ہیج تے ہرپریا میل توں کافی بردہ راڳ ایجاد کیتا۔ یعنی امیر خسرو ہرپریا میل توں ہک سمپورن راڳ وضع کیتا اَتے اُوندا ناں کافی رکھیا۔ ایں راڳ کوں کافی ایں واسطے آہدن کہ ایں وچ موسیقی دے سب راڳ براہِ راست موجود ہن۔‘‘

(1) سندھی ادب دے تذکرہ وچ سید لطف علی شاہ منظور وی رشید لشاری سئیں دے ہیں خیال دی تصدیق کریندن۔ اے راڳ ہرپریا میل توں نکلیا ہویا ہک راڳ ہے۔جیندا ذکر اَڄ توں ست سو سال پہلے پنڈت سارنگ دیو اپݨے گرنتھ رتناکر وچ کیتے۔

(2)کجھ لوک کافی کوں وائی دی ݙوجھی صورت سمجھدن۔ حالانکہ کافی تے وائی دی بندش وچ کافی فرق اے ۔ اتے اے وائی  توں ہک قدیم صنفِ سخن ہے ‘ تھی سڳدے جو ابتدائی حالت وچ کافی کوں وائی آکھیا ویندا ہووے تے حضرت شاہ لطیفؒ نے اپݨے رسالے وچ اینکوں کافی توں نکھیڑا ہووے۔ سندھی زبان دی ہک قدیم کہاوت ہے ۔’’سندھی وائی ہتھ نہ آئی‘‘ تحریری صورت وچ اوں توں پہلے ایندے وائی ناں دا امکان تھی سڳدے پر ٻہوں گھٹ۔ پنجابی زبان وچ سب توں پہلے سولہویں صدی عیسوی وچ حضرت شاہ حسین کافیاں لکھیاں۔ اساݙے نزدیک سرائیکی زبان وچ سب توںپہلے ستویں صدی ہجری وچ حضرت شاہ شمس سبزواری جو گنان تحریر کیتن۔ او کافی وی سرائیکی وچ پہلی باقاعدہ تکڑی شہادت ہے۔ اے بندش۔ مزاج تے سانچے دے اعتبار نال ہر طرح تے کافی صنف دا رنگ رکھدن۔

اے سوبھاڳا

…

کیا گھن ویسی نال

نانگوں آیوں 

نانگوں تو ویسی

کجھ نہ نبھسی نال

…

سوبھا ڳا

پیر پسار

پیئوں وچ چونکے

کال نہ آوے یار

…

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان  

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان