خواجہ فریدؒ دے کلام وچ صوفیانہ اصطلاحات

لکھت: عمر علی خان بلوچ 
شاعریں دیاں ݙو قسماں ہِن ، ہک وھبی ہوندن ، اَتے ݙوجھے اکتسابی ۔ پہلی قسم دے شاعر ڄماندروں شعر و شاعری دا ذوق نال گھن تے آندن ۔ اُنہاں تے تلمیذالرحمن دا اطلاق تھیندے اُنہاں کوں شعر آکھݨ واسطے طبیعت تے زور نہیں ݙیوݨا پوندا ۔ اُنہاں دے جذبات، خیالات اَتے احساسات آپو آپ لفظاں وچ ڈھلدے رہندن ۔ آمد وچ دریا جئیں روانی ہوندی اے ۔ ݙوجھا ٹولہ اکتسابی شاعراں دا ہے ۔ اے پہلے عروض دا علم سکھدن تے ولا کہیں پکے شاعر دی شاگردی اختیار کرتے شعر آکھݨ دی مشق کریندن تے ہولے ہولے عمر دے نال اُنہاندے کلام وچ پختگی آندی ہے ۔ اولیاء اللہ دی حالت اُنہاں ݙوہاں ٹولیاں کنوں جُدا ہے ۔ اے اپݨے جذبات دا اظہار اوں ویلے کریندن ۔ جݙݨ اُنہاں اُتے ذوق اَتے وجدان دی کیفیت طاری تھیندی ہے ۔ شاہ حسین ؒلاہوری ، بُلھے شاہ ؒقصوری ، سلطان باہو ؒ ، سچل سرمستؒ اَتے شاہ لطیفؒ بھٹائی جیہیں صوفیانہ وانگݨ حضرت خواجہ صاحب دا شمار وی ایہو جیہیں قادر الکلام شاعراں وچ تھیندے ۔ جنہاں شاعری کوں بطور پیشہ دے اختیار نہیں کیتا بلکہ انہاندے جتنے دیوان مِلدن ۔ ایہ سارا انہاندا وارداتی کلام ہے ۔ تے ہر قسم دی فنی کمزوریاں کنوں پاک ہے ۔ خواجہ صاحب عام طور تے وجد دی حالت وچ شعر آہدے ہن ۔ ہر ویلے ’’فکر سخن‘‘ وچ مشغول رہݨ اُنہاندا معمول نہ ہا ۔ لکھݨ تے آون ہا تاں لمبیاں لمبیاں کافیاں ݙاہ ٻارہاں منٹاں وچ لکھوا ݙیندے ہَن ۔ پر اوندا مطلب کئی سالاں دے بعد ونڄ کراہیں ظاہر تھیندا ہا ۔ جیویں جو آپ دا ہک مصرعہ ہے:

کتھاں واہسی شہر جلندھر ہوں

ایں کنوں آپ مطلب شہر جالندھر گھندے ریہے پر سولھاں سال بعد آپ تے ظاہر تھیا ۔ جو ایں کنوں مراد ’جل اندر‘‘ یعنی دریا ہے ۔ اے اشارہ مائی سوہݨی دی طرف ہا ۔ جو دریا وچ  ٻݙ موئی ہئی ۔ جیکر اہیں خواجہ صاحب ؒ شاعر ہوندے یا شاعری کوں اپݨے واسطے عزت دا باعث خیال کریندے تاں ݙوجھے شاعراں وانگݨ منظوم قصے ، لوک گیت ، ترکیب بند ، ݙوہڑے ، سی حرفیاں ، قصیدے ، اَتے رُباعیاں وغیرہ لکھدے ۔ پر آپ سائیں شاعری دیاں تمام قسماں وچوں صرف کافی کوں پسند کیتا تے ولا ساری عمر کافیاں اِی آہدے ریہے ۔ خواجہ صاحب عربی ، فارسی ، اُردو اَتے سرائیکی چارے زباناں دے ماہر ہن ۔ توݨیں جو عربی اَتے فارسی وچ آپ سئیں ٻہوں گھٹ شعر آکھیئے ہن ۔ پرجو ہُݨ او آبدار موتیاں کنوں گھٹ کائنی ۔ اُردو وچ آپ دا دیوان چھپ چکیا ہے ۔ میر تقی دا اسلوب ہے ۔ جے کراہیں اینکوں خواجہ صاحبؒ دے ہمزمان شاعراں دے کلام دے مقابلے وچ رکھین ونڄے تاں آپݨی لاانتہا خوبیاں دے پاروں ساریاں اُتے غالب آ ونڄے ۔ پر آپ سئیں اپݨے جذبات دے اظہار واسطے سرائیکی کوں اختیار کیتا تاں جو آپ دے عقیدت منداں دی زیادہ تعداد ایں کنوں فیض حاصل کر سڳے ۔ اوں ویلے وی سرائیکی دا علاقہ وݙا وسیع ہا تے اَڄ وی جالندھر کنوں گوادر تائیں ایندا سِکہ چلدا پئے ۔ ایں لحاظ نال اے پاکستان دی سب کنوں وݙی زبان ہے ۔ خواجہ صاحب کوں اپݨے کلام دی تاثیر اَتے اتنا اعتماد ہا جو ہک واری کہیں مرید ورد وظیفے دی درخواست کیتی تاں آپ سئیں فرمایا ۔ میاں چھی مہینے میݙے کول ٹِک پو ۔ تے میں کنوں میݙی کافی مستانی مطول پڑھ تے سمجھ گھن ۔ فقیر بݨ ویسیں۔ تے تیکوں ٻئے کہیں ورد وظیفے دی لوڑ نہ پوسی ۔ آپ دے ایں ارشاد کنوں جتھوں اے پتہ لڳدے جو آپ دیاں کافیاں اسرار تے حقائق دا خزانہ ہِن ۔ اِتھاں ایہ حقیقت وی سامݨے آ ویندی ہے جو حضور خود سمجھدے ہن جو جݙݨ تئیں معنی مطلب نہ ݙسیئے ونڄن ۔ لوک کافیاں کنوں روحانی فیض حاصل نہ کر سڳسن ۔ زبان نال علاقے دی ثقافت دا ہمیشہ کنوں چولی دامن دا تعلق چلیا آئے ۔ ہِیں واسطے خواجہ صاحب لیلیٰ اَتے شیریں دے علاوہ کئی ٻئے ایرانی یا عرب عُشاق خواتین دا ذکر اپݨے کلام وچ نہیں کیتا ۔ سارا دیوان سسی ، سوہݨی ، ہیر ، مومل اَتے نازو دے عشق اَتے محبت دے قصیاں ، استعاریاں ، کنایاں اَتے تشبیہاں نال بھریا پئے۔

خواجہ صاحب انہاں ساریاں بی بیاں دا ذکر وݙی عزت اَتے احترام نال کریندن ۔ پر او عاشقیہ صادقہ جو شروع کنوں آخیر تئیں پورے دیوان تے چھائی ہوئی ہے ۔ او مائی سسی ہے جیکوں سرور کربلائی سسڑی دا پیارا ناں ݙتے ۔ جے کرائیں مائی سسی تے خواجہ صاحبؒ دے حالات دا مقابلہ کیتا ونڄے تاں ٻہوں ساریاں گاٖلھیں وچ مشابہت پائی ویندی ہے ۔ ہِیں واسطے واردات قلب دے اظہار واسطے آپ سئیں سسی کوں ترجیح ݙتی ہے آپ دے نزدیک سسی عشق دے ہک جذبے دا ناں ہے ۔ سسی کنوں مُراد ڳول پھول والا انسان وی تھی سڳدے اَتے نبی پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا شیدائی وی ۔ اونویں اے شاعراں دی طبیعت تے منحصر ہے ۔ بھانویں او ایں کنوں مجازی محبوب مراد گھنن ۔ بھانویں حسن اَزل۔

بھنبھور سسی دا وطن ہے ۔ پر خواجہ صاحب اینکوں اپݨا وطن چاچڑاں مراد گھندن ۔ جتھوں ساوݨ بدروں وچ حضرت روہی وچ تشریف گھن ویندے ہَن اَتے کئی کوہاں تائیں کھنڈئیے ہوئے چھوٹے وݙے ٹٻے اَتے اُنہاں اُتے ولیکے کھاندی ہوئی ریت رَڄ سوہݨی نظردی ہئی ۔ اُنہاں دی نگاہ وچ ہر ٹٻہ کوہ طور ہئی ۔ بادلاں دی گھن گرج وچ اُنہاندا دِل رقص کرݨ پئے ویندا ہا ۔ اُنہاں کوں بادلاں دی گرج تے بجلی دے لسکار وچ ہوں نور قدیم دی جھلک نظر آندی ہئی ۔ جیویں جو فرمیندن:

بدلے دردوں روون

بجلی اَکھ مارے مُسکاوے

یعنی بادل تاں روندن تے بجلی اَکھ مار کراہیں مُسکراندی ہے۔

 حوالہ 
کتاب: سلک سلوک فریدی