خلیفہ نبی بخش لغاری

:(1776ء۔1863ء)

خلیفہ نبی بخش دی ولادت 1190ھ بمطابق 1776تھئی۔ آپ دے وݙکے سرکانی لغاری ہن جیڑھے کلہوڑیاں دے اخیرے دور وچ دیرہ غازی خان کنوں سندھ آئے ۔ہک با اثر سردار بلوچ سردار بالاچ خان دے گھر ڳوٹھ مٹھے وچ اکھ کھولیونے رواج دے مطابق فارسی دی تعلیم گدھونے فطری طور تے ذہین تے لائق فائق ہن۔ مطالعہ ڈھیر ہانے تالپوری عہد دے شباب وچ جوان تھئے ۔ میر ٹھارے خان دے خاص درباری بݨیئے ۔25سال دی عمر وچ ہک نینگر نال مجازی عشق تھیوݨے 40سال دی عمر وچ اپݨے پیر محمد راشد دے خلیفہ بݨے۔ ݙو پتر تھیوݨے ہک انھاندی حیاتی اِچ فوت تھی ڳیا اتے ݙوجھا بے اولاد ریہا۔ روحانیت دی کھوج وچ کاٹھیا واڑ تے گجرات دے سفر کتونے‘ آپ ہر وقت مطالعہ یا عبادت وچ مصروف راہندے ہن۔ فارسی زبان و ادب تے آپ کوں کافی عبور حاصل ہئی۔ مولانا حاجی دی مثنوی یوسف زلیخا توں ٻہوں متاثر ہن‘ انھاندا سرائیکی کلام پختہ ہے۔ حضرت سچل سرمستؒ دی طرح سرائیکی اتے فارسی دی قدیم روایت کوں قائم رکھونے ہیر تے اوندی مادا مقابلہ انھاندی قادر الکلامی دا ثبوت ہے۔ انھاندے سرائیکی اسلوب کوں بعد اِچ حسین دیدڑ ‘ حمل لغاری تے شاہد محمد دیدڑ ہوراں اپݨایا۔ آپ دی مثنوی سسی پنوں سرائیکی شاہکار سمجھی ویندی اے جیڑھی 1251توں 1254تیں ترائے سالاں وچ مکمل تھئی جیندے معیار سنویں کوئی مثنوی نہیں ملدی۔ ایندے علاوہ سی حرفی ‘ لولی اتے نظم ’’محبت تے مجاز‘‘ وی لکھی آپ دی شاعری حسن و عشق شریعت و طریقت تے بلند پردازی دا اعلیٰ نمونہ ہے ۔ موسیقیت آپ دے شعراں وچ ودھو ودھ ملدی ہے۔(62)

جݙݨ تھئی خواب توں گلنار ہوشیار

چشم پاتس تݙݨ چوطرف چودھار

ݙٹھس ویرن پلنگ و سیجھ خالی

نہیں اَڄ تخت تے اَڄ تخت والی

رہی سنڄ سنڄڑی بݨ یار جانی

کیتا سݙ دانا کردر دم دیوانی

پھرے بے دا دوڑ لوکو میں لٹیاں

آئوو مل وے سہیلیاں میں مٹھیاں

ریہا میں کن اتھاں بے بخت پھوری

ڳیا محبوب میݙا رات چوری

ڳئے لݙ کیچ دے ساجن سویلی

نکتے یار میݙے اللہ ٻیلی

ستی لا میں سڄݨ کل رات ساری

ونڄائی خواب میݙی ہوشیاری

سُتی میں سیجھ تے تھی بے خیالی

پنل ڳیا کیچ ݙے تھئی سیجھ خالی

میکوں غافل کیتا تقدیر برحق دی

نہیں معلوم کجھ گردش فلک دی

بلوچیں باندھ کر محبوب چایا

سڄݨ کوں اے کشالا پیش آیا

پلنگ خالی ریہا ہن یار ٻاجھوں

ریہا خالی چمن گلزار ٻاجھوں

وائی

محبوب ݙٹھوسے خوب دلیں تے دام گھتے دردانہ

یار یگانہ

چھٹکیا شوق شکار شتابی چا ترکش تیر کمانہ

کر بہانہ

من اساݙا محبت دیوچ موہ گھدس مردانہ

ہے شکرانہ

دوست دلیں دا تہیں دِر آوے جیں تے راز ربانہ

بے بیانہ

ڳل قاسم دے آن گھتونے گھنڈ زلف دا ڳانہ

دست نشانہ

سرائیکی زبان اِچ سب توں پہلی مکمل مثنوی سسّی پنوں خلیفہ نبی بخش لغاری دی ملدی ہے ۔ روایت ہے کہ حمل خان لغاری کوں مثنوی لکھݨ کیتے آکھیا ڳیا تاں اُوں جواب ݙتا جو لطف علی دی سیف الملوک تے نبی بخش دی سسی پنوں دے بعد مثنوی لکھݨ دی گنجائش نہیں بچی ۔ (109)۔ نبی بخش لغاری دی مثنوی دے تبتع اِچ کجھ لکھن شیر کوں ڄال اِچ بند کرݨ ہے۔ نبی بخش لغاری اپݨی اے مثنوی سسی 1834ء وچ مکمل کیتی۔

ٻولی سسی سݨو میݙیاں سہیلیاں

سُݨو وݙے گوش البیلیاں اکیلیاں

سُݨیا میں تاں سوداگر کیچ والا

آیا گھن وو کفوری مشک اعلیٰ

سُݨو پُر سمجھ اے سولا وپاری

ݙیندا ہے مشک عالم کوں اُݙاری

تساں ہُݨ تاں کرو تر ت تیاری

ݙیکھو چل مشک عنبر دا وپاری

لڳا جادو پنوں دا شاہ پری کوں

کیتُس سجدہ صحیح تا انوری کوں

دُریں دُر ناز نازو ناز پُر ناز

کر نم ناز نیناں ناز کوں ساز

صبا کیتے گل بیدار خوابوں

ݙیکھو مکھ وو کھݙے منہ ماہ نقابوں

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان