منشی برات علی

منشی برأت علی ذات دے رند بلوچ ہن۔ آپ قصبہ فیروزہ تحصیل خان پوردے رہݨ والے ہن۔ محکمہ انہار وچ آفس منشی دفتر دے طور تے 1940ء تئیں ملازمت کریندے ریہے تے 1950دے قریب آپ فوت تھے۔ منشی برأت علی قصہ سسی پنوں لکھیے۔ اے قصہ فنی محاسن دے حساب نال سرائیکی زبان دا ہک اُچا قصہ شمار تھیندے۔ قصہ سسی پنوں تے تفصیلی گفتگو اساں اصنافِ سخن دے باب اِچ درج کر آئے ہیں۔ اے قصہ اُنھاں 1933وچ مکمل کیتا تے انھاں دی وفات دے بعد اُنھاں دے لڑکے حکم محمد مرغوب 1951ء وچ شائع کرایا۔

قصہ سسی پنوں وچوں ہک ݙوہڑہ:

عشق ازار پوڄایا چشماں تار وہن ݙو ندیاں

میں منتاری تانگھ ٻہوں سر بار ہجر دیاںبدیاں

دلبر پھیر نہ پھیرا کیتا گزر ڳیاں سَے صدیاں

آس اُمید برأتا دل وچ یار ڳولیندی ودیاں

منگلوار ختم تھیا دفتر خوشتر حال سچاواں

سن انوی سو ویہ وچالے تیرہاں تیرت ملانواں

ماہ جولائی سال مسیحی کر تفصیل ݙسانواں

وقت کمال زوال ظہر دے مہرہ نِرد بنانواں

سن تیرہاں سو نال باونجھا ہجری رمزالانواں

ݙاہ ربیع الاوّل دی بدبخت صدی کن جانواں(119) 

منشی برات علی اپݨے قصے دے شروع وچ پنج صفحات دا ہک تحقیقی دیباچہ وی لکھیئے۔ ایں دیباچے وچ انھاں مروجہ قصہ دے واقعات اُتے بحث کیتی ہے۔ او سسی کوں بھنبھور دی بجائے بھٹہ واہݨ دے راجے اتم رام دی دھی ݙسیندن۔ انھاں دااستدلال ہے کہ اگر سسی بھنبھورتوں دریا وچ لڑھی ہئی تاں اتنے ݙینہ دریا وچ رہن دے باوجود صندوق بھنبھور کیویں پکڑیا ڳیا۔ ایندے علاوہ بھٹہ واہن وچ اَڄ تئیں سسی دی ماڑی تے او گھیر جتھوں سسی کوں دریا وچ اُتاریا ڳیا ہئی ’’لڑھوانی‘‘ دے ناں نال مشہور چلیا آندے۔ او پنوں دی شراب نوشی کوں وی تسلیم نیں کریندے۔ بلکہ اوکوں اپݨے قصے وچ ہک زاہد ‘ عالم باعمل تے صوفی ظاہر کریندن۔ فنی لحاظ نال منشی برات علی دی اے مثنوی سرائیکی زبان دی صفِ اول دی مثنوی ڳݨی ونڄ سڳدی اے۔ واقعات وچ انھاں ایجھے جوہر ݙکھائن جو چس آ ویندی ہے۔ نجومیاں سسی دے منحوس ہووݨ دی خبر سݨائی تاں راجے نجومیاں کوں ایں توں بچݨ داکوئی رستہ پُچھیا ۔ نجومی تے راجے دے درمیان مکالمہ لکھدیں منشی برات علی دا قلم اظہار دیاں کیڈیاں قُدرتاں ݙکھیندے۔

بھر کر سرد شوکارا راجہ نال نجومی ٻولے

جان جگر وچ جوڑ لتونی زہری سخت سنگولے

نال خیال عقل دے سوچو کئی تقدیری اولے

آکھیُس دھرم ونڄیسی سسی رَلسی مسلم ٹولے

راجے ول فرمایا ساݙے رُل ڳئے تلک تلولے

آکھیُس عشق دی شہرت چیسی پھول نہ ایݙے پھولے

ول فرمایُس کیویں تھیوݨ ݙینہ نحوست تھولے

آکھیُس قدرت قادر دے نیں بھڄدے مطلق بھولے

ول فرمایُس عامل کوئی عقد مصیبت کھولے

آکھیُس لازم وچ قسمت دے نظرن عشق دے شعلے

راجے ول فرمایا کوئی دان کڈھارا گولے

آکھیُس لیکھ نہ ٹلسی توݨیں نال جواہر تولے

تھی حیران گیانی راجہ لب ارمانی چولے

آکھیُس اوڑک سسی پیسی عشق پنل دے چولے(120)  

صندوق وچ بند کرݨ توں پہلے سسی دی ما اپݨی نکی جہی دھی کوں جھولی وچ پا تے الوادعی لولی ݙیندی ہے منشی برات علی دی جذبات نگاری دی ونکی ݙیکھو:

راݨی درد رنجاݨی دختر چا پاتی وچ جھولی

آہ فغاں افسردہ خاطر وین سُݨایُس لولی

لخت جگر محبوب نظر دی بھولی مرغ ممولی

وچ میزان صداقت دے میں بات مصر دی تولی

چھوٹے سن وچ بھوڳ ݙتونی لایو روڳ دی گولی

بھاگ سھاگ اساݙے بھا ڳئے سوڳ آئے کر ٹولی

وچ گرداب دے پھاتم اوکھی سر آلام دی چھولی

توں نو زاد پری نت جیویں تھیواں اولی گھولی (121)  

سسی دے من بھانونیں باغ دی تفصیل بیان کریندیں ہوئیں منظر نگاری دے ایجھے دل چھیکویں نقشے پیش کیتے ڳن جو قاری خود کوں باغ دیاں بہاراں وچ ساہ گھندا محسوس کریندے۔

گل گلزاری رونق توں کوئی تختہ مول نہ خالی

موتی تے رائے بیل بݨا ہو جعفر ترت سنبھالی

گل رعنا ریحان شمیمی راحت خوب ݙکھالی

دائودی عباسی عودی پیوے آب نرالی

سنبل نرگس گل دائودی ݙکھلیندی جوش جلالی

آبِ رواں دی نالی تے کشمیری کیسر پالی

سون نسبت سنہری ساری بھال مہر دی بھالی

نو سر نخرے ناز کرے نسریں وڄاوے تھالی

درد منداں دے کارن کرݨا قاطع قلق ملالی

سنکھ سانگ سہاوے سوسن سیج صنم دی سالی

زاغ پھرن وچ باغ ہزاراں داغ رکھے دل لالی

وقت سحر دے قم قم کردی کوئل خواب خیالی

باد بہاری رہے مدامی نت نو روز ݙوالی

نور محل دی صفت دی مل پریاں کرݨ دلالی  (122)

سسی دے حسن دی تعریف کریندیں ہوئیں تشبیہات ‘ محاورے ‘ ضرب الامثال تے تلمیحات دا استعمال وݙی فنی مہارت نال کیتا ڳے۔ اگرچہ فارسی لفظاں دا ورتارا زیادہ ہے مگر ایندے باوجود مضمون اوپرا نیں لڳدا۔

رین ساہ وچ چشم منور نور دا ݙیوا ٻلدا

آہو بردے آن لٹا یارخت بساط عقل دا

درد منداں کوں مار سٹے ہک جلوہ دھار کجل دا

ریشم جان ملایم بازو شان رکھن نرمل دا

رُخ فردوس حجاب مقدس مظہر حور نسل دا

خان گھتے ہر حال عقل تے جال خیال خلل دا

دردونداں مزّین موتی قیمت دار دَولدا

بینی بہتر نال کݙاں تلوار دا پپلا رلدا

دست تا سف یوسف ہر دم کان زیارت ملدا

تاب حسن دی مول نہ جھلدا شمس قمر ݙر ڈھلدا

غنچہ دہن معطر گیو کیف قشوں جسدل دا

چاہ زنخ وچ ماہ گھنے ہر چالا زود قتل دا

ابرو ݙیکھ تے قوس قزح دا حیرت ساں دل جلدا

قلزم بشت پناہیں کیتا قرب کنارہ جل دا

ٹور نرالی کبکاں والی قدم قدم چنچل دا

ݙیکھ امامت قامت دی خود سرو نہ ہوش سمبھلدا

مستک مان بھری مستانی فرقت حرف خجل دا

مظہر حور نسل دا ہا یا جلوہ نور ازل دا

ہس مشہور  وفور براتا  شان  شعور عدل  دا(123)  

معاملہ بندی وچ سوائے لطف علی دے ٻیا کوئی سرائیکی شاعری منشی برات علی دے سامݨے نیں ٹک سڳدا۔ انھاں وی اوہو لطف علی والا علامتی تے سوویساں وچ گُجھا اندازِ بیان اختیار کیتے۔ سسی تے پنوں دی شادی والی رات وصال دا مضمون:

فرقت دور تھئی دو طرفہ وقت وصال خلوصی

پئی پا بوس سعادت جاں معدوم تھئی مایوسی

مست تھیا پیوست خوشی دو وسط محل فانوسی

پوپٹ مدوے جھٹ پٹ کیتی ہیٹھ کلی معکوسی

خوشتر آب مقطر توں تر کیتا پر طائوسی

بھنورے پرم پیاسی گلگوں پیت پرم رس چوسی

باد بہاری جھولے توں طرفین تھئے مانوسی

گویا مرد مجرد کیتا دور حجاب عروسی(124)

مکدی ڳالھ اے ہے کہ منشی برات علی دی اے مثنوی سرائیکی ادب وچ ہک ٻہوں وݙا وادھا ہے۔ اے گمنام شاعر سرائیکی زبان دے مہاندرے شعراء وچ اپݨی ہک جا رکھدے۔ ایندے قصے وچ سسی دے فراق ۔ وچھوڑے تے تھل دے ݙکھاں کوں جہیں دردیلے انداز اِچ پیش کیتا ڳے۔ اوندی گھٹ مثال ملدی ہے۔ زبان اُتے برات علی کوں اتنی قدرت حاصل ہے کہ لفظ اوندے اڳوں ٻانہہ ٻدھے ٻانہیں ݙسدن۔ پنوں نال سسی دے اظہارِ محبت دا بحر ݙیکھو انھاں کیجھا سوہݨا شعری تجربہ کیتے:

میں کمتر میں احقر باندی ناقص قوم نسائی

توں لڄ پال شہنشاہ دولا تیݙا شان عطائی

تن من دیوچ تئیں مہ رُخ دی سِک بسیارسمائی

سک بسیار سمائی کیا ہک مورت دل برمائی

مورت دل برمائی کیا ہک تیر لڳا دل جائی

تیر لڳا دل جائی کیا نت فرقت رہے مونجھائی

فرقت رہے منجھائی کیا سب راحت پشت ݙکھائی

راحت پشت ݙکھائی کیا منحوس گھڑی سر چائی

دھوڑ مٹی سر چھائی کیا جند جان لباں تے آئی

جان لباں تے آئی کیا تدبیر نہ سجھدی کائی

راہ نہ سمجھدی کائی تھئی رہبر ذات خدائی

رہبر ذات خدائی کیا تجویز عجائب لائی

وچ تجویز مقدر دے آ پھاتا مرغ ہمائی

کیا سُدھ مرغ ہمائی ہا یا رحمت عرش علائی

رحمت عرش علائی کیا شب رات برات بݨائی

 حوالہ 
کتاب: سرائیکی شاعری دا اِرتقاء، مصنف: ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، چھاپہ خانہ : جھوک پبلشرز ملتان