دیوان فرید تے قلمی نسخیاں دا تقابلی جائزہ

دبیر الملک علامہ محمد عزیز الرحمن عزیز دی فریدیات دے میدان وچ جیڑھی خدمات ہِن اُنہاں توں کون واقف کائنی ۔ کون ہے جیڑھا اُنہاں دی عظمت دا معترف کائنی ۔ دیوان فرید دی ترتیب دے سلسلے وچ اُنہاں جیڑھی محنت ، توجہ تے لگن نال کم کیتا ایں سلسلے وچ فریدیات دا ہر طالب علم اُنہاں دا ممنون احسان رہسے۔

دیوان فرید دے پیش لفظ وچ دبیر الملک لکھدے ہِن جو انہاں مطبوعہ تے قلمی نسخیاں(دیواناں) کوں جتنے مل سڳیے اُنہیں کوں کٹھا کیتا تے اُنہاں دے مطالعے دے بعد مشکل مقامات کوں کٹھا کیتا جیندے وچ انہاں کوں فریدی جماعت دی امداد دی ضرورت محسوس تھئی۔

کیونجو اَجٖاں ایجھے کئی دیوان فرید قلمی یا مطبوعہ دا پتہ نئیں لڳ سڳیا جو خواجہ سئیں دا اپݨا قلمی تحریر شدہ ہووے ۔ ایں کیتے دبیر الملک کوں وی جیڑھے موجود قلمی تے مطبوعہ نسخیاں توں مدد گھنݨی پئی ۔ اِتھاں ایہ گاٖلھ حیرت دا باعث ہے جو خواجہ سئیں دے ایں قلمی دیوان دا وی علامہ سئیں ذکر کائنی کیتا جیڑھا شاہی کتب خانہ وچ موجود ہا ۔ اساں اِتھاں ایں گاٖلھ کوں وی نظر انداز نئیں کر سڳدے جو علامہ سئیں اپݨے مقام تے مرتبے دے اعتبار نال یقینا ایں قابل ہَن جو او ایں نسخے تک رسائی حاصل کر سڳدے ہَن ۔ بالخصوص ایں کیتے وی جو دیوان دی ترتیب دا کم تاں تھیندا اِی نواب سئیں دی ہدایت تے تھیندا پیا ہا۔

علامہ سئیں دیوان فرید وچ مختلف جاہیں تے نوٹ ݙتے ہِن تے ’’ن‘‘ نال اُنہاں دا اظہار وی کیتا ہے تے لکھیا ہے جو کجھ نسخیاں وچ لفظاں دے اندراج وچ اختلاف ہے ۔ایہ قابل داد کوشش ہے ۔ ایندے توں تحقیق دے نویںرستے کھلدے ہِن ۔ کاش! انہاں چھپیے یا قلمی نسخیاں دا حوالہ وی آ ویندا تاں اَڄ دے محقق کیتے سوجھلے دا سامان بݨ ویندا۔ کہیں نسخے وچ کہیں لوظ دی جاہ کیڑھا لفظ لکھیا ہے۔ ایں سلسلے وچ تجسس تھیا تاں قدیم قلمی نسخیاں دی ڳول تھئی۔ ایہ ہک صبر آزما تے اوکھا مرحلہ ثابت تھیا مگر تھکن ایں طرحاں پرے تھئی جو اَٹھ قدیم قلمی نسخیاں تک رسائی تھئی ۔ جیڑھے درج ذیل ہِن:

(1)نسخہ حدادیہ(2)نسخہ فقیریہ (3)نسخہ نباہیہ(4)نسخہ مخدومیہ (5)نسخہ جیلانیہ (6)نسخہ برخورداریہ (7)نسخہ پیریہ(8)نسخہ غلامیہ۔ نسخہ غلامیہ کوں شامل تقابل کائنی کیتا ویندا پیا کیونجو ایندے اندراجات اوہے ہِن جیڑھے نسخہ برخورداریہ دے ہِن ۔ مندرجہ بالا اَٹھ نسخیاں دا تعارف کجھ ایں طرحاں ہے:

 نسخہ حدادیہ: 
ایہ سئیں اسد نظامی سئیں جہانیاں منڈی دی ملکیت ہے ۔ ایہ مکمل دیوان ہے ۔ مولانا محمد حداد جنہاں ایہ قلمی نسخہ لکھیا۔ او دیوان دے چھیکڑ اِچ لکھدے ہِن۔

’’بقلم احقر العباد غلام حداد داجلی معلم مدرسہ جام پور بتاریخ 3مارچ ماہ ربیع الثانی 1316ہجری نبوی صلعم مطابق 20ماہ اگست 1898ء بروز دوشنبہ بوقت ظہر بپاس خاطر کرم فرمائے برحال بندہ جناب پیربھائی مولوی گل محمد صاحب برار ولد میاں اللہ بخش صاحب سکنہ قائم والا علاقہ چوٹی زیریں تحصیل و ضلع ڈیرہ غازی خان ۔‘‘

ایں دیوان وچ چھ ݙوہڑہ جات فریدی وی موجود ہِن۔ علاوہ ازیں ݙو فارسی مولود شریف (نعتاں) تے ہک فارسی غزل وی موجود ہِن ۔ 

 نسخہ فقیریہ: 
ایہ نسخہ مولانا فقیر اللہ پسر مولانا برخوردار (اُستاد نظم خواجہ غلام فرید) دا لکھیا ہویا ہے جیڑھا خواجہ غلام نصیر الدین محمود تھلہ شریف(صادق آباد) دی ملکیت ہے ۔ چھیکڑ وچ مولانا فقیر اللہ ایں طرحاں رقم طراز ہِن۔

’’نسخہ دیوان فریدی من بدراجی الی البدعبدہ … فقیر اللہ ولد مولانا المکرم و اُستاد المعظم مولوی برخوردار صاحب غفرہ مسکونہ چاچڑاں شریف المرقوم بتاریخ 28محرم الحرام 1358ہجری بیوم دو شنبہ بوقت خاص زوال باتمام پیوست‘ ‘۔ یہ مکمل دیوان ہے ۔ 

 نسخہ نباہیہ: 
ایہ نسخہ لائبریری باغ لانگے خان ملتان دی ملکیت ہے ۔ ایندے وچ ست کافیاں کائنی ۔ ایں طرحاں ایہ نامکمل ہے ۔ ایندے وچ چھیکڑی کافی دا نمبر282درج ہے ۔ لیکن درمیان وچ ݙاہ کافیاں دے نمبرشمار اِچوں سہو تھی ڳئی ہے ؤ ایہ فقرنباہو دا لکھیا ہویا ہے تے اُنہاں دے دستخط ایں طرح ہِن ۔ ’بقلم فقر نباہو تے ہک صفحہ تے ایہ لفظ وی درج ہِن ’’حق ملکیہ حضرت میاں صاحب قابل خواند تے خوشخط ہے‘‘۔’’ہ‘‘ہڑکے والی دا استعمال کیتا ڳیا ہے۔

نسخہ مخدومیہ :

ایہ نسخہ ڈاکٹر مخدوم محمد حسین سئیں(رحیم یارخان) دی ملکیت ہے جیڑھے مشہور شاعر مخدوم محمد بخش صاحب(سیف الملوک) دی اولاد توں ہے۔ انہاں دے خاندان وچ ایہ قلمی نسخہ قدیم زمینے توں چلا آنداپیا ہے ۔ ایہ وی قابل خواند تے خوشخط ہے ۔ عبارت وچ آنکھ والی یعنی (ھ) دا استعمال کائنی بلکہ ’’ہ‘‘ ہڑکے والی استعمال تھئی ۔ ݙکھ کوں ڈکہ لکھیا ڳیا ہے جیڑھا ایندی قدامت دا اظہار کریندا ہے ۔ ایہ نامکمل دیوان ہے تے ایندے وچ 223کافیاں درج ہِن تے چھیکڑی کافی وچ نرالے میر(دیوان ع) دے مطابق نمبر شمار 260درج ہے۔ تاریخ تحریر درج کائنی تے نہ اِی تحریر کنندہ دا ناں کتھائیں لکھیا ہویا ہے ۔ ایں نسخہ وچ ہر کافی دے نال راگ دا ناں وی درج کیتا ڳیا ہے۔

 نسخہ جیلانیہ : 
ایہ نسخہ سید انیس شاہ جیلانی (محمد آباد صادق آباد) دا ملکیہ ہے ۔ جیندے وچ (90)کافیاں درج ہِن ۔ ایہ نامکمل ہے ۔ ایں قلمی نسخے دے تحریر کنندہ دا ناں درج کائنی ۔’’ہ‘‘ ہڑکے والی دا استعمال کیتا ڳیا ہے جیڑھی ایندی قدامت کوں ظاہر کریندی ہے ۔ ایہ نسخہ شاہ صاحب کوں چاچڑاں توں ملیا ہا۔

 نسخہ برخوردار: 
ایہ نسخہ مولانا برخوردار اُستاد نظم خواجہ غلام فرید دا قلمی ہے جیندا سال تحریر1302ھ درج ہے ۔ تحریر کجھ ایں طرحاں ہے ۔ ’’تمت بالخیر4جمادی الثانی 1302ھ ہجریہ عالیہ‘‘ ایندے وچ272کافیاں ہِن ۔ خط قابل خواند ہے تے مولانا غلام محمد چاچڑاں شریف دی ملکیت ہے جیڑھا اُنہاندے پوتے ہِن۔

 حوالہ 
فرید نامہ ، مصنف: اسلم میتلا ۔ ناشر: جھوک پبلشرز ملتان