بھیرہ

ضلع سرگودھا دا ہک پُراݨا تاریخی قصبہ۔ اے نگر کئی واری برباد تے آباد تھیا۔ زمانہ قدیم اچ اے راجا جوبناتھ دے ناں تے جوبناتھ نگر سݙویندا ہا تے دریائے جہلم دے کھٻے کنارے تے آباد ہے۔ اتھاں کھیوڑہ دی نمک دی کاناں توں نمک گھن ونجٖݨ آلے کارواں ہندوستان دے تمام علاقیاں توں آندے ہن۔ سکندر اعظم نے جݙاں ایں علاقے تے چڑھائی کیتی تاں او ایں قصبے اچ وی آیا، لیکن راجا نے اطاعت قبول کر گھٖدی ، امیر تیمور نے بھیرہ تے حملہ کیتا تے اے ایندی اولاد دے تسلط اچ آ ڳیا۔جݙاں ہمایوں فرار تھی تے ایران چلا ڳیا تاں شیر شاہ سوری نے بھیرہ تے حملہ کر ݙتا کیوں جو اتھاں دے گورنر علی خان نے بابر دی اطاعت کیتی ہئی۔

بھیرہ میدانی علاقے دی آخری حدود تے واقع ہے۔ اتھوں کر کوہستان نمک شروع تھی ویندے۔ نمک دی وݙی منڈی ہووݨ دے باعث اتھاں تجارت پیشہ لوکاں نے رہائش اختیار کیتی جیڑھے زیادہ تر ہندو ہن۔ انہاں اتھاں ݙو ݙو ترائے ترائے منزلہ شاندار حویلیاں تعمیر کرائیاں۔لیکن 1947ء دے بعد بھیرہ دی عظمت و قدامت ول اجٖڑ ڳئی۔ تجارت پیشہ ہندو اتھوں نقل مکانی کر تے انڈیا چلے ڳے تے انڈیا توں جیڑھے مہاجر اتھاں آئے او بھیرہ دے حسن و جمال دی قدر نہ کر سڳے۔ انہاں خوبصورت حویلیاں دی فن کاری کوں بے قدر کر ݙتا۔ 1950ء دے لڳ بھڳ کجھ ہندو اتھاں واپس آئے تے اپݨی حویلیاں دے خفیہ گوشیاں اچ لُکائے ہوئے خزانے کݙھ تے گھن ڳے۔ انہاں دے ونجٖݨ دے بعد مہاجریں کوں ہر گوشہ خزانہ نظر آیا تے رہی سہی کسر پوری کر ݙتی۔اے سارے علاقے کل تئیں سرائیکی ہن پر آباد کار تے مہاجر دے آوݨ نال ٻہوں فرق پئے ڳئے ۔(1) 

 تاریخی پس منظر 
ضلع سرگودھا دی تحصیل بھلوال دا ہک قدیم تاریخی شہر جیڑھا سرگودھا توں …کلو میٹر دے فاصلے تے دریائے جہلم دے کنارے واقع ہے۔شاہ پور ملتان کوں ونجݨ آلی قدیمی شاہراہ بھیرہ دے نیڑے توں لنگھدی ہے۔ ملکوال توں وی ہک قدیمی رستہ بھیرہ آلے پاسے ویندے۔ ایں قدیم ترین شہر دا تعلق حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش توں سینکڑاں ہزاراں سال پہلے دے نال جوڑیا ویندے۔ بھیرہ سنسکرت دے ݙو الفاظ ’’بھے تے ہرا‘‘ دا مجموعہ ہے جیندا مطلب امن دی جھاہ ہے۔ بھیرہ دے ترائے پاسے دریا، پہاڑ تے جنگلات جݙاں جو چوتھے پاسے فصیل شہر ہئی جیڑھی جو ایکوں حملہ آوراں توں اکثر بچا گھندی ہئی۔ بھیرہ کوں امن دی جھاہ آکھݨ دی ہک وجہ اے وی ہے ۔ بھیرہ دے ناں بارے بعض من گھڑت کہانیاں وی مشہور ہن جو قدیم بادشاہواں کوں اتھاں پُجٖݨ دے بعد جݙاں اڳو ں دی راہ نہ ملی تاں انہاں ہِیں جھاہ کوں ’’بے راہ‘‘ آکھ ݙتا تے ایہا ’’بے راہ‘‘ بعد اِچ بھیرہ سݙویجݨ لڳی۔ 

حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش توں سینکڑاں سال پہلے ایں علاقے کوں ہک ڈراویڈن راجہ جوبناتھ فتح کیتا تاں ایں بھیرہ دا ناں اپݨے ناں نال جوبناتھ ’’نگر‘‘ رکھ ݙتا ، لیکن اے ناں ایندی موت دے نال ای ختم تھی ڳیا تے جوبناتھ نگر وَل بھیرہ سݙویجݨ لگا۔ ایں زمانے اِچ بھیرہ دریائے جہلم دے کھٻے کنارے تے احمد آباد ضلع جہلم دے نیڑے ہا، جتھوں ݙو رستے نکلدے ہن، ہک ملتان تے ݙوجھا لاہور ویندا ہا۔ ایں بھرہ کوں 1535ء اِچ پٹھاناں تباہ کر ݙتا۔ 1540ء اچ شیر شاہ سُوری نے بھیرہ کوں دریائے جہلم دے سجٖے کنارے تے دوبارہ آباد کیتا۔ موجودہ بھیرہ شیر شاہ سُوری دا آباد شدہ شہر ہے۔

اہل بھیرہ کوں اے فوقیت حاصل ہے جو ہزاراں سال پہلے اُنھاں کنڑک دی کاشت دا آغاز کیتا ہا۔ اے ایں زمانے اِچ شمالی مغربی ہندوستان دا دارالحکومت ہا تے ٻہوں وݙا علمی ، ثقافتی تے تجارتی مرکز ہا تے ایندے تے ہک توں بعد ٻے سورج، شنکل مہیراج تے کیدراج نے حکومت کیتی۔ مہیراج 550ق م اچ بھیرہ دا حکمران ہا۔ 326ق م اچ جݙاں سکندر اعظم دنیا کوں فتح کرݨ کیتے ہندوستان پُجٖیا تاں ایں ویلھے بھیرہ تے ’’سوفتیس ‘‘ خاندان دی حکومت ہئی۔ سوفتیس بادشاہ نے سکندر دا مقابلہ کرݨ دی بجائے ایندی اطاعت قبول کیتی تے ایکوں ہک اعلیٰ نسل قیمتی کُتا پیش کیتا۔ اے کُتا اتنا بہادر ہا جو اُوں ہکو ویلھے ہک شیر تے ہاتھی نال مقابلہ کیتا تے ݙوہیں کوں ہرا ݙتا۔ سکندر اعظم پشاور توں چُواسیدن شاہ تے وَل بھیرہ پُجٖا تاں اُوں کُلاباں دے علاقے اچ کجھ عرصہ قیام کیتا۔ایندے بعد اُو اڳوں تے وَدھ ڳیا۔ سکندر دی موت دے بعد بھیرہ تے موریہ خاندان دی سلطنت قائم تھئی۔ چندر گپت دے انتقال دے علاقے دے لوکاں نے ہک وار ول خود مختار ی حاصل کر گھٖدی۔ وَل کجھ عرصے تئیں بھیرہ چُنیاں دے زیر اثر ریہا۔ 450ء اچ ہُݨ قبائل دے حملیاں توں ایکوں ٻہوں نقصان تھیا۔ 540ء اچ بھیرہ تے ہک تریمت پدما دی حکومت قائم تھئی۔ بھیرہ اچ مختلف چینی سیاح مختلف دوریں اِچ آئے۔پہلا چینی سیاح سوماچیان آیا۔ وَل ݙوجھا سیاح فاھیان 399ء اچ چندر گپت ثانی دے عہد اچ آیا۔ اُوں اپݨے سفر نامے اچ لکھیا جو مَیں دریائے جہلم کوں بھیرہ دے نال عبور کیتا، تریجھا سیاح ہیون سیانگ ہا جیڑھا جو ستویں صدی دے وسط اچ اتھاں آیا ہا ایں اپݨے سفر نامے اچ لکھیا ہے جو دورانِ سیاحت میں بھیرہ دی عظیم و قدیم وستی ݙٹھی جیڑھی جو علوم وفنون دا مرکز ہے تے ایندے تے سنگا لا (SINGALA)نامی راجہ حکومت کریندا ہے۔

جݙاں اسلامی دور دا آغاز تھیا تاں ٻہوں سارے مسلمان حملہ آور ایں رَستے توں حملہ آور تھیندے ریہے۔ محمود غزنوی بھیرہ آیا تاں ایندے نال البیرونی وی ہا جئیں زمین دی پیمائش دا سلسلہ اتھائوں شروع کیتا۔ بھرہ ڈھیر مدت غزنوی سلطنت دا صوبہ ریہا۔ 1221ء اچ چنگیز خان جݙاں ہندوستان اچ داخل تھیا تاں سب توں پہلے ایندا نشان بھیرہ تے جہلم بݨڑیے۔ ایں بھیرہ دے مشہور قلعے ’’ جہان نما‘‘ تے قبضہ کرگھٖدا۔مختلف خانداناں دی حکومتاں دے بعد 1397ء اچ اتھاں امیر تیمور قبضہ کیتا تے مدتاں تئیں ایندے تے حکومت کیتی۔ 1518ء اچ جݙاں ظہیر الدین بابر نے ہندوستان تے حملہ کیتا تاں ایں ویلھے سکندر خان لودھی دا گورنر علی خان بھیرہ دا حکمران ہا۔ بابر جݙاں بھیرہ دے نیڑے پُجٖا تاں علی خان بھج ڳیا۔ بھیرہ اِچ ای بابر داہک پُتر پیدا تھیا جیندا ناں ہندوستان دی نسبت نال ’’ہندال‘‘رکھیا ڳیا۔ایندے بعد جݙاں ہمایوں فرار تھی تے ایران چلا ڳیا تاں شیر شاہ نے بھیرہ تے حملہ کر ݙتا کیوں جو اتھاں دے حاکم گورنر علی خان نے بابر دی اطاعت قبول کر گھٖدی ہئی۔ 1535ء اچ جݙاں شیر شاہ گھکڑوں توں نبرد آزما تھیا تاں ایں شکست خرد حاکم بھیرہ علی خان پٹھان نے اپݨے ساتھیاں دی مدد نال بھیرہ تے حملہ کر ݙتا تے ایں ویلھے دا بھیرہ جیڑھا جو دریائے جہلم دے کھٻے کنارے احمد آباد دے نیڑے واقع ہا ،مکمل طور تے تباہ کر ݙتا۔ علی خان نے اے تباہی مغلاں توں ابراہیم لودھی دا بدلہ گھنݨ کیتے مچائی۔ بھیرہ تاں تباہ تھی ڳیا لیکن اُتھوں کر بچ نکلݨ آلے کجھ خاندان دریا دی سجٖے پاسے آ تے آباد تھی ڳے ، تباہ تھیوݨ آلا بھیرہ احٖ وی دریائے جہلم دے کھٻے پاسے قصبہ احمد آباد دے کول ٹیلیاں دی شکل اچ موجود ہے۔

شیر شاہ بھیرہ دی بربادی دے بعد اتھاں آیا تے علاقے دی تعمیر نو دا فیصلہ کیتا۔ ایں بھیرہ کوں دریائے جہلم دے سجٖے کنارے تے نویں سِروں تعمیر کرایا۔ پہلا مکان ایں جھاہ تعمیر کرایا اتھاں ہک نیک ناں بزرگ ’’قائم ناتھ ‘‘ دا جھوپڑا ہا۔ شیر شاہ نے جرنیلی سڑک دے علاوہ بھیرہ اچ عید گاہ جامع مسجد وی تعمیر کرائی۔شہر دے آسے پاسے فصیل تے د روازے بݨوائے۔ شیرہ شاہ سارے علاقے اِچ کئی بائولیاں وی بݨوائیاں۔ اے بائولیاں بالکل سڑک تے بݨڑیاں ہوئیاں ہن۔ انہاں اِچوں کجھ حالی وی موجود ہن ۔ شیر شاہ سوری زمیناں دے بندوبست دے انتظامات ݙیکھݨ کیتے جݙاں اپݨی مملکت دا دورہ کیتا تاں ایں دوران او بھیرہ وی آیا تے مسجد دی تعمیر تے شہر دی حالت ݙیکھ تے اظہار اطمینان کیتا سے مسجد اچ نماز شکرانہ ادا کیتی۔ کجھ فاصلے تے موجود شیر کوٹ اچ دربار وی لاتا، اکبر دے زمانے اچ بھیرہ علوم و فنون دا مرکزہا۔ اکبر جنہاں 44 شہراں اچ ٹیکسالاں قائم کتیاں انہاں اِچ بھیرہ وی شامل ہے۔بھیرہ اچ قیام دے دوران ہک ہندو طوائف نالنی دی ٻہوں سوہݨی دھی ’’کنتی‘ ‘ اکبر دی خدمت اچ حاضر تھئی تے بادشاہ کوں آکھیا : بادشاہ سلامت! تُہاݙی دھی تہاکوں ملݨ آئی ہے ۔ آپ خود اپݨی تمام رعایا کوں اپݨی اولاد اکھیندے ہن۔ اے سن تے اکبر ایندے سر تے ہتھ رکھیا تے آکھیا: دھی ابے کنوں کیا چاہندی ہے کنتی آکھیا جو او ذلت دی حیاتی ترک کرتے عزت دی زندگی گزارݨ چاہندی ہے ۔ اکبر ’’کنتی‘‘ ی شادی ہک راجپوت سردار دے پُتر ’’وگھبیر ‘‘ نال کر ݙتی تے جہیز اِچ ست دیہات ݙتے۔

اے شہر ابدالیاں تے سکھاں دی لُٹ مار دا نشانہ و بنڑیا۔ راجہ رنجیت سنگھ دے زمانے اِچ بھیرہ دا دیوان خاندان ٻہوں مشہور تھیا۔اے خاندان بنیادی طور تے پشاور توں تعلق رکھدا ہا تے ایندے افراد کوں مختلف جنگی خدمات دے بھیرہ اِچ جاگیراں ݙتیاں ڳیاں۔سِکھ تے انگریزی دور اِچ ایں دیوان خاندان دے افراد کجھ اہم منصب تے فائز رہ ڳے۔ جݙاں پنجاب تے انگریز قابض تھئے تاں بھیرہ تے خوشاب دا حاکم کُلاب سنگھ ہا۔بھیرہ پنجاب دے میدانی علاقے دی آخری حد تک واقع ہے ۔ اِتھوں کوہستان نمک شروع تھی ویندے۔ نمک دی وݙی منڈی ہووݨ دی وجہ توں اتھاں تجارت پیشہ لوکاں رہائش اختیار کیتی جیڑھے جو زیادہ تر ہندو ہن۔ اُنہاں اِتھاں ݙو ݙو ترائے ترائے منزلہ شانداریاں حویلیاں تعمیر کرائیاں ، جنہاں اِچ لکڑی دے کم تے وݙی مہارت تے نفاست نال کندہ کاری کیتی ڳئی۔ 1947ء دے بعد بھیرہ دی اے عظمت وقدامت وَل اُجڑ ڳی۔  تجارت پیشہ ہندو اِتھوں ن قل مکانی کرتے انڈیا چلے ڳے تے انڈیا توں جہڑے مہاجر اتھاں آئے او بھیرہ دے حسن وجمال دی قدر نہ کر سڳے۔ اُنہاں سوہݨیاں حویلیاں دی فنکاری کوں بے قدر کر ݙتا۔ 1950ء دے لگ بھگ کجھ ہندو اتھاں واپس آئے تے اپݨی حویلیاں دے خفیہ گوشیاں اچ لُکیے ہوئے اپݨے خزانے کݙھ تے گھن ڳے۔انہاں دے ونجٖݨ دے بعد مہاجراں کوں ہر کونے اِچ خزانہ نظر آیا تے رہی سہی کسر پوری کر چھوڑی۔ جمالیات دا اے ذوق ختم تھی ڳیا البتہ آبادی خوب ودھ ڳی۔ ایں قصبے دی موجودہ آبادی 40ہزار دے نیڑے ہوسے۔ایں قصبے دی فصیل تے قدیم دروازیاں دے آثار ہُݨ وی موجود ہن۔ 1540ء اچ تعمیر تھیوݨ آلی شیر شاہی مسجد ایں شہر دی اہم ترین تاریخی یادگار ہے تے اتنا عرصہ گزر ونجٖݨ دے باوجود ہُݨ تک پوری آب و تاب دے نال قائم ہے۔ چھوٹی سِلھ نال تعمیر شدہ ترائے گنبداں آلی ایں مسیت دے درمیان گنبد اچ قسم قسم دے نقش و نگار ہن۔ روایت دے مطابق سکھ دوراچ پنجاب دیاں باقی مسیتاں وانگوں اے مسیت وی سکھیں دے قبضے اِچ رہ ڳی۔ انیسویں صدی دے اَدھ اِچ جݙاں اے مسیت مسلماناں کوں واگزار تھئی تاں بھیرہ دے قاضی حمید الدین ہگوی ایندے امام تے خطیب مقرر تھئے۔ بھیرہ دی شیخاں آلی مسیت تے مزار میراں شاہ وی قابل دید ہے۔ اتھاں پیر کریم شاہ صاحب دی قائم کردہ دینی درسگاہ وی موجود ہے۔ ایہو انہاں دا مزار شریف وی ہے۔

1862ء اچ شاہ پور ضلع دا ڈپٹی کمشنر بھیرہ آیا۔ایں شہر دی قدیم بنڑاوت ݙیکھ تے مختلف پاسے ونجٖݨ آلے رستیاں دے ناں تے شہر اچ داخل تھیوݨ کیتے پراݨے دروازیاں دی جھاہ تے اَٹھ نویں دروازے تعمیر کرائے۔ انہاں اِچ حاجی گلاب والا دروازہ جیڑھا جو حاجی گلاب شاہ نامی خدار سیدہ بزرگ دے نال تے منسوب ہا اپݨا وجود وِنجٖا چکے ۔ملتانی گیٹ جیندا رُخ ملتان شہر آلے پاسے ہے دا صرف سامھے آلا حصہ باقی ہے ۔کابلی گیٹ دی تعمیر نو اچ ایندی سابقہ شکل تبدیل کر ݙتی ڳئی اے۔البتہ باقی دروازے کہیں نہ کہیں حد تک اپݨی اصل حالت اِچ موجود ہن۔ اے دروازے لاہوری گیٹ، کشمیری گیٹ کابلی گیٹ، لوہار گیٹ، حاجی گلاب گیٹ، ملتانی گیٹ، پیرانوالہ گیٹ تے چنیوٹی گیٹ دے ناں نال موسوم کیتے ویندن۔انہاں دروازیاں دی تعمیر 1874ء اچ مکمل تھئی۔ 1863ء دی مردم شماری دے مطابق بھیرہ شہر دی آبادی ضلع بھر دے تمام قصبیاں اچ سب توں ودھ یعنی 15ہزار ہئی ۔ایں عہد اچ اتھاں میونسپل کمیٹی قائم کیتی ڳئی۔ 1931ء دی مردم شماری دے مطابق بھیرہ دی آبادی 20219نفوس تے مشتمل ہئی۔

بھیرہ شمالی ہندوستان دا عظیم تجارتی مرکز رہ ڳے۔ ڈسٹرکٹ گزنیئر شاہ پور دے مطابق اِتھوں مال براہ راست کابل، ڈیرہ جات تے سندھ دے علاقیاں کوں بھیجا ویندا ہا تے انگریزی مصنوعات اتھاں کراچی تے امرتسر توں منگوائیاں ویندیاں ہن۔کݨک دا اے گھر ہا تے مہندی دی منڈی ، ٹرین تے بس دی سہولت توں پہلے بار برداری کیتے عموماً اُٹھ استعمال تھیندے ہن تے انہاں دے قافلے اکثر آندے ویندے رہ ویندے ہن۔ کوہستان نمک توں نکلݨ آلا نمک پنڈ دانخاں تے میانی دے رستے بھیرہ دی منڈی گھن آیا ویندا ہئی تے وَل اِتھوں دساور کوں ویندا ہا۔ بھیرہ صنعت و حرفت دا وی ٻہوں وݙا مرکز ہا ۔ اتھاں سُنہری دستیاں آلے چاقو تے خنجر بہترین قسم دے تیار کیتے ویندے ہن۔ خصوصاً لکڑی دے کم دی شہرت ملک بھراِچ کھنڈی ہوئی ہئی ۔ عموماً بالا خانیاں دے سامھے دا حصہ ہیں لکڑی نال تیار کیتا وینداہئی جیندے تے نقش و نگار کُھدیے ہوئے ہوندے ہن ۔ایہو جے کئی مکانات ا حٖ وی موجود ہن ۔ لکڑی داہک دروا زہ جئیں تے کھُدائی دا کم بہترین طریقے نال کیتا ڳیا احٖ وی لاہور دے عجائب گھر اِچ موجود ہے اے شہر دریاں، کٹلری دے سامان، پتھر دے پیپرویٹ، چھُری تے چھڑیاں کیتے ٻہوں مشہور ہا۔

انگریزی عہد اِچ بھیرہ پہلے ضلع شاہ پور تے وَل سرگودھا اچ شامل تھیا۔ ایں د ور اچ اتھاں ریلوے لائن وِچھائی ڳی تے ریلوے اسٹیشن قائم تھیاتے تھانہ ، سکول تے ڈسپنسری وی بݨائی ڳی۔ ہُݨ اتھاں طالب علمیں کیتے کالج، ہائی، مڈل تے پرائمری سکول تے ہسپتال موجود ہن۔

بھیرہ دا شمار وسیبدے قدیم ترین شہریں اچ تھیندے۔ اے شہر اپݨے عروج دے زمانہ اچ علم و فضل دا مرکز ہا۔ اتھاں ہندوواں دی مذہبی کتاباں تے انہاں دی مذہبی زبان سنسکرت دے علماء دے علاوہ علماء اسلام وی موجود ہن۔ ایہو وجہ ہئی جو برصغیر دے طول و عرض توں طالبان علم اتھاں آتے اپݨا علم پورا کریندے ہن۔ ستویں صدی عیسوی اِچ مشہور چینی سیاح اپݨے سفر نامے اچ بھیرہ کوں علم وفنون دا مرکز قرار ݙتے۔ تقریباً ہک ہزار سال پہلے مشہور فلسفی تے جغرافیہ دان ’’البیرونی‘‘ سلطان محمود غزنوی دے نال بھیرہ آیاتے اتھاں دے علماء دے نال وقت گزار تے انہاں توںمختلف مسائل تے تبادلہ خیال کیتا ہا۔ مغل شہنشاہ اکبر دے زمانے اِچ وی بھیرہ علوم و فنون دا ٻہوں وݙا مرکز ہا۔ آگرہ دا مشہور نابینا شاعر ’’سورداس‘‘ جیندے گیت تے نظماں ٻہوں بلند پایہ ہن، ایں زمانہ اچ بھیرہ آیا تے اتھاں قیام دے دوران ہندی زبان ا چ کئی نظماں تے دلکش گیت لکھیے۔ بعد دے ادوار اِچ فقیر عزیز الدین، حافظ حکیم بخش ، میاں امام دین، مولانا محمد نصیر الدین بگوی، حافظ پیر حیات محمد،حضرت سید محمد شاہ، حضرت پیر سبحان شاہ، دیوان فتح جیہیں اولیاء تے صوفی عالم تے شعراء کرام اتھوں دی علمی تے ادبی روایات کوں اڳوں ودھایا۔ 

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء