کوٹ ݙجی

کوٹ ݙجی سندھ وادی دی تہذیب نال تعلق رکھݨ والا ہک قدیمی ٹھیڑھ ہے۔ ایں وسوں تے لڳ بھڳ 3300 قبل مسیح وسندی بݨائی ڳئی ہئی۔ کوٹ ݙجی صوبہ سندھ دے ضلع خیر پور کنوں تقریبا 45 کلومیٹر لمے پاسوں واقع ہے۔ کوٹ ݙجی موئنجودڑو دے وراور سندھ دریا دی پوادھی کندھی تے روہڑی دیاں پہاڑیاں دے داون وچ ہے۔ محکمہ آثار قدیمہ 1955 کنوں 1957 تئیں کوٹ ݙجی وچ کھاٹی کیتی۔ 

ثقافتی ݙس ݙیکھالا
ایں ثقافت دا قدیم ترین ٹھیڑھ ہریانہ وچ کونال ہے جیڑھا 4000 قبل مسیح دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا رحمان ڈھیری کنوں وی پراݨا ہے۔ایں طراں دی ثقافت دی پہلی کھاٹی دی جاہ کوٹ ݙجی ہے۔ رحمان ڈھیری جیڑھی جو ایں ثقافت دی قدیم ترین مثال سمجھی ویندی ہئی، کونال دی کھاٹی دے بعد ہݨ ایں ثقافت دی ݙوجھی قدیم ترین مثال ہے تے اینکوں رحمان ڈھیری دے بعد ایں طراں دے پراثے ثقافتی نمونے دے نال رحمان ڈھیری کنوں پراݨا ڄاتا ڳئے۔
کوٹ ݙجی تے امری ہک ݙوجھے دے نیڑے ہن۔ اتھاں پہلے تل وطنی ثقافت کوں ودھک ملی جتھاں کئی ساریاں چیزاں سانجھیاں ڄاپدئین۔ بعد وچ او ہڑپہ دی  ثقافت دے نال ڳانڈھے وچ آئے تے مکمل طور تے ہڑپہ ثقافت وچ ترقی کیتی۔ ایں ثقافت نال تعلق رکھݨ والے نمونے دیاں موہری مثالاں رحمان ڈھیری کنوں ملیاں ہن۔ تے بعد وچ کھاٹی دے دوران کونال وچ ایں ثقافت دی قدیم ترین مثال لبھی۔ ایہ ہڑپہ دے ٹھیڑھ دے ثقافتی ݙاݙکے ہن۔ انہاں ٹھیڑھاں تے ہڑپہ کنوں پہلے دی تل وطنی ثقافتی پرتاں ہن جیڑھیاں جو ہڑپہ دی ثقافت کنوں مختلف ڄاتیاں ویندیاں ہن۔ ایہ بناولی (پہلی پرت) کوٹ ݙجی (پرت اے 3)، امری (ݙوجھی پرت) تے ہن۔ رحمان ڈھیری تے کوٹ ݙجی کنوں پہلے دا جُڳ (3300 کنوں 2800 قبل مسیح) دیاں بچرانداں وی ملدین جیڑھیاں جو سندھ وادی دی تہذیب دا حصہ کائنی۔ کوٹ ݙجی دے بعد دے ݙو جُڳ جیڑھے 2500 کنوں 2100 قبل مسیح تے ایندے بعد جاری رہندے ہن۔ اتھاں موجود قلعہ بند وستیاں دی تاریخ ہیٹھ درج ہے۔ 
کونال 5000 کنوں 4000 قبل مسیح ہندوستان دے ہریانہ دے ضلع حصار وچ سبھ توں قدیم ٹھیڑھ ہے جیڑھا جو 5000 قبل مسیح کنوں 4000 قبل مسیح کنوں پہلے جُڳ وچ پرتاں دے نال موجود ہے، رحمان ڈھیری ہڑپہ کنوں پہلے دا ٹھیڑھ ہے جیڑھا جو 3300 قبل مسیح دا ہے۔ ہندوستان دے آثار قدیمہ دے سروے دے ذریعہ 1998 کنوں 1999 دی کھاٹی دے دوران کونال وچ بٹن دی مہر لبھی ہئی۔ مہر رحمان ڈھیری دے نمونیاں نال رلدی ملدی ہے۔ ایندے ہک پاسوں ݙو ہرݨاں دی تصویر ہئی۔ تے ٻئے پاسوں ہندسی نمونہ ہا۔ ایہ نمونہ کونال دا رحمان ڈھیری نال پراݨا ڳانڈھا درشیندا ہے۔ کونال دا ݙوجھا جُڳ ہاکڑہ ثقافت دے بعد نوولیتھک جُڳ نال بھاند رکھیندا ہے۔ کوٹ ݙجی 3300 قبل مسیح تے امری 3600 کنوں 3300 قبل مسیح ہڑپہ کنوں پہلے دے جُڳ ہن جیڑھے 6000 کنوں 4000 قبل مسیح دے ہن۔ تے بعد وچ 1300 قبل مسیح تئیں ہڑپہ دے جُڳ ہن۔ کالی بنگن (3500 کنوں 2500 قبل مسیح) اُبھے پچادھی راجستھان وچ دریا گھاگھرا تے ہے تے رحمان ڈھیری ڈیرہ اسماعیل خان دے نیڑے دریائے ژوب دے نیڑے ہے۔ 

کوٹ ݙجی ثقافت (3300-2600 قبل مسیح)
کوٹ ݙجی دا ٹھیڑھ 6.4 ایکڑ تک کھنڈیا ہویا ہے۔ ایں جاہ دی قدیم ترین وستی کوں کوٹ ݙجیان آکھیا ویندا ہے جیڑھا جو ہڑپہ کنوں پہلے دا ہے یا ہڑپہ تہذیب دی موہری شکل ہے۔ کوٹ ݙجی دی ابتدائی پرت (2605 قبل مسیح) وچ تانبے تے کانسی دا استعمال نہیں لبھدا۔ مکان تے قلعے کچ سلھے ہن۔ مٹی دے برتن ہڑپہ دے برتناں نال رلدے ملدے ہن۔ ہنڈھاوݨ والے ڳاوہ ڳاہݨے کیتے کانسی دا استعمال وی کیتا ڳیا ہا۔ کنبھار دے چک دے ثبوت وی ملدے ہن۔ 
اشرافیہ کیتے اچے ٹٻے تے ہک قلعہ ہے جینکوں ہک دفاعی دیوار نال انج کیتا ڳیا ہے جیندے ڳڑھ وتھی وتھی نال ہن۔ ایہ رقبہ لڳ بھڳ 500 کنوں 350 فٹ ہے۔ ٻاہرلے علاقہ وچ پتھر دے ایرے تے کچ سلھے مکان ہن۔
کوٹ ݙجی توں ملݨ والے برتن کھڑیاں تڑیاں تے نانگ ول لکیراں، سادہ تے تریکونی نمونیاں والے ہن۔ ٻیاں لبھݨ والیاں چیزاں وچ برتن، کُنیاں، جھانولے، کھیݙوݨے گاݙیاں، گینداں، چوڑیاں، موتیاں دے ہار، دیوی ماتا تے پک مٹی دے زناور، کانسی دے تیر دے نشان تے پتھر دے اوزار شامل ہن۔ کوٹ ݙجی وچوں ہک کھیݙوݨا گاݙی ملی ہے جیڑھی ایں ڳالھ دی شاند ݙیندی ہے کنبھار دے چک دے نمونے والے پھیتے بݨائے ہوسن۔ 

ہڑپہ جُڳ ݙو ودھک
چمکیلے سٹیٹائٹ موتیاں دا ہار تیار کیتا ڳیا ہا۔ پہلے راوی دی مٹی دے برتناں کوں کوٹ ݙجی دے مٹی دے برتن آکھیا ویندا ہا۔ ایندے بعد کالے پینٹ والے ڈیزائن ملئے تے انہاں کوں ہڑپہ جُڳ دے برتن آکھیا ڳیا۔ ابتدائی انڈس رسم الخط شئیت کوٹ ݙجی وچ مٹی دے برتناں تے  مہراں تے ظاہر تھیا ہوسے۔ اُکریاں ہویاں مہراں دا استعمال تے وزن کرݨ دے وٹے کوٹ ݙجی وچ بݨئے ہوسن۔ جموں کشمیر وچ برزہوم کنوں کوٹ ݙجی دی ونکی والے برتن ملئے ہن۔ 

رݨی کوٹ دا قلعہ
روایتاں موجب رݨی کوٹ دی دیوار اموی دور وچ تے بعد وچ عباسی دور حکومت وچ موجود ہئی۔ قلعہ وچ سومرہ قبیلہ آباد ہا تے بعد وچ سماں قبیلے قلعے دے اندر پیادہ فوجاں کھڑیاں کر ݙتیاں ہن۔ 
مغلاں قلعے دیاں دیواراں تے توپاں رکھیاں تے پورے قلعہ دی بݨا جوڑ کیتی۔ کلہوڑہ قبیلے بعد وچ قلعہ دا کنٹرول سنبھالیا تے چھیکڑبازی میر فتح علی خان تالپور دے دور وچ تالپوراں دے ہتھیں آ ڳیا۔ 1843 وچ برطانوی راڄ تالپوراں کوں شکست ݙتی۔  رݨی کوٹ دے سن (پوادھی) دروازے والے پاسوں دریا دے کنارے ہک ڈھٹھے تھنبھ دی کاربن تاریخ ایں ڳالھ دی تصدیق کریندی ہے جو ایں قلعہ دا ایہ حصہ اٹھارہویں صدی دی موہر وچ بݨایا ڳیا ہا یا ایندی مرمت کیتی ڳئی ہئی۔