غزل کیا ہے ؟

غزل دے لغوی معنی عورتاں نال ڳالھیں تے عشق بازی کرݨ ہے ۔ غزل دے ہک معنی ایہ وی ہن جیڑھلے شکاری کتا ہرݨ دا شکار کریندے تے ہرݨ بے وسی اچ کوکدے اُوندی ایں مونجھی کوک کوں ’’غزل القلب ‘‘ آہدن۔

نور اللغات اچ غزل دی تعریف ایں طرحاں ݙتی ڳئی اے 

’’غزل دے لغوی معنی ہن عورتاں نال ڳالھیں کرݨ، اصطلاح اچ او اشعار جنہاں اچ حسن و عشق، وصال و فراق، ذوق و اشتیاق ، جنوں و یاس، دیاں ڳالھیں جیڑھیاں عشق دے متعلق ہوون آکھیاں ونڄن۔ غزل ہر بحر اچ آکھی ونڄ سڳدی اے۔ ہر شعردا مضمون نواں ہوندے‘‘۔(۱)

                       ’’غزل دا ہر شعر ہک ایجھاں جز و ہے جو غزل دا حصہ ہووݨ دے باوجود ایں کنوں جدا ہوندے ہر شعر اپݨی انج حیثیت دا حامل ہوندے پر ایندے باوجود او غزل نال ڳنڈھیا ہویا ہوندے۔‘‘(۲)

’’غزل دے مضامین عام طور تے عشق، محبت دے جذبات اَتے شکوہ ہوندن۔ لیکن حکمت ، واعظ، حیاتی مواتی، تصوف تے اخلاق دے مضامین وی غزل اچ بیان کیتے ویندن تے کجھ شعراء کرام استعاریاں کنایاں اچ ملکی تے قومی حالات دے علاوہ حاکم وقت دے مظالم تے تنقید کریندن غزل دا دامن اتنا وسیع تے کھلا اے جو ایندے اچ ہر قسم دے مضامین آ ویندن۔انسانی ذہن دی ہر سوچ دل دی ہر گالھ ایندے اچ شامل تھی سڳدی اے ۔ غزل اچ اتنی صلاحیت تے وسعت اے جو ساریاں انسانی سوچاں، وپرے، فکر، اندیشے دی ترجمانی کر سڳدی اے پرہک شرط اے جو انداز بیان عاشقانہ ہووے۔ ہر ڳالھ تے ہر مضمون اچ عشق دا سوز سوہݨے طریقے نال بیان کیتا ونڄے۔’’محبوب مٹھے دے غماں دے اولے جگ جہان دا ذکر ہووے۔‘‘(۳)

غزل اچ عام طور تے پنج ست یا نوں شعر ہوندن۔ پہلے شعر دے ݙوہیں مصرعے ہم قافیہ ہوندن جینکوں مطلع آہدن۔ غزل اچ ہک توں زیادہ مطلعے وی تھی سڳدن۔ باقی سارے شعراں دا ڈوجھا مصرعہ قافیہ دار ہوندے تے چھیکڑی شعر کوں مقطعہ آہدن جیندے اچ شاعر اپݨا تخلص ورتیندے۔

غزل دا ہر شعر انجو انج مضمون تے مشتمل ہوندے پر چنڳی غزل او سمجھی ویندی اے جیندے اچ ’’وحدت تاثیر‘‘ ہووے یعنی غزل دے سارے شعر ہکو جیہیں قلبی کیفیت دے ترجمان ہوون۔

شمیم احمد دا آکھݨ اے ’’غزل ساݙی سماجی تے مزاجی ضرورت اے۔ غزل دا ہک سوہݨا تے موقعے محل دا شعر محفل کوں رنگ لا ݙیندے غزل دے شعراں دا ویلے سر استعمال خوش ذوقی دا نشان ہوندے تے بندے دی ڳالھ مہاڑ کوں سوہݨا تے پر تاثیر بݨا ݙیندے جیندے نال محفل دی رونق بݨ ویندی اے ۔‘‘(۵)

علامہ شبلی نعمانی لکھدن’’غزل دی تحریک عشق و محبت دے جذبات توں تھیندی اے پر ایران اچ ہک مدت تئیں جنگی جذبات دا زور رہ ڳئے ۔ غزل دی ترقی دی تاریخ تصوف توں شروع تھیندی اے ۔ تصوف دا تعلق تمام تر واردت تے جذبات اچوں ہے۔ تے اوندی تعلیم دی پہلی ابجد عشق و محبت اے۔ تصوف دا مُنڈھ بھانوی جو تریجھی صدی دے شروع اچ ٻدھا ڳئے پر پنجویں صدی ایندا عروج ہا۔ تے ایہو زمانہ غزل دی ترقی دا پہلا نوروز اے ۔‘‘(۶)

غزل ساریاں اصناف سخن اِچوں سبھ توں زیادہ اہم، دلکش تے من بھاوݨی صنف اے۔ غزل دل دی ترجمانی محبت دی زبان تے شاعری دی جان ہے ۔ݙوجھیاں اصناف سخن دے مقابلے اچ غزل ہُݨ وی سبھ توں مقبول صنف ہے۔ غزل دا موضوع محبت ، انسانیت تے دل دے جذبات ہن جئے تئیں انسان تے اُوندے جذبے زندہ ہن غزل وی زندہ راہسی۔ غزل اچ سچے جذبیاں دا سیک ، مٹھے لفظاں دی مٹھاس ، ہلکی موسیقیت ڈکھے دل دی کوک تے پردرد دل دی صدا ہوندی ہے جیڑھا دل غزل پڑھدے او سمجھدے اوندے دل دا الا ہے ۔ تے دل دے جذبے ہر قید توں آزاد ہوندن۔

 حوالہ 
کتاب احمد پور شرقیہ اِچ سرائیکی غزل دی ٹور، مصنف : عبدالباسط بھٹی ، ناشر : جھوک پبلشرز ، ملتان