وادی ہاکڑہ

دنیا دی ساریاں قدیم تہذیباں دریاواں نال منسوب ہن، تے زیادہ تر دریاواں دی وادیاں کوں ای اعلیٰ انسانی تمدن دے گہوارا ہووݨ دا شرف حاصل تھیا۔ کیونجو قدیم زمانے اچ دریا صرف انسانی استعمال تے زرعی مقاصد کیتے ای پاݨی مہیا نہ کریندے ہن بلکہ او کشتیاں دے ذریعہ آمد و رفت دا بہترین وسیلہ وی ہن۔ ایں سانگے زراعت دے علاوہ تجارت تے صنعت و حرفت دا انحصار وی دریاواں اچ ای ہا۔ ایہا وجہ ہے جو دنیا دے وݙے وݙے قدیم شہر دریاواں دے کنارے ملدے ہن۔

وادی ہاکڑہ موجودہ بہاولپور ڈویژن دے علاقہ تے مشتمل ہے، ولر توں ریتی تئیں سُکا دریائے ہاکڑہ دی وادی پوادھی اُبھے توں پِچھادھی لمے دے پاسے ترائے سو میل لمبی ہے تے ایں دی چوڑائی قریباً پنجاہ میل ہے ۔ دریائے سندھ دا ایہ عظیم معاون دریا جیڑھا اپݨے منبع توں پٹیالہ تئیں دریائے سرسوتی ، بیکانیر تئیں دریائے گھاگھرا تے فورٹ عباس توں صادق آباد تئیں دریائے ہاکڑہ دے ناں توں موسوم ہے۔ جݙاں واہندا ہا تاں ایں دی بھِک تے سینکڑاں بھرے پرے شہر تے انسانی وستیاں ہن ۔ صنعتی تے تجارتی مراکز دفاعی قلعے تے دریائے بندرگاہیں ہن ، انہاں دا علیٰ تمدن تے طرز بود باش ہئی۔ ول ایویں تھیا جو جغرافیائی تبدیلیاں دے نتیجے اچ دریا سُک ڳیا۔ شہر برباد تے وستیاں ویران تھی ڳیاں۔ دریا کیا مِٹا ہک پورا تمدن مِٹ ڳیا تے انسانی وستیاں تے صحرائے چولستان دی زرد ریت اپݨے پنجے گاڑ ݙتے۔ 

وادی ہاکڑہ اچ انسانی آبادی دی تاریخ شاندار وی ہے تے عبرت انگیز وی ۔ زمانہ ما قبل از تاریخ تے پتھر دے زمانہ توں گھن تے موجودہ سائنسی دور تئیں ایں وادی ا چ شہر دے وسݨ تے اُڄڑݨ تے تمدن تے ثقافت دے بݨݨ تے مٹݨ دی مسلسل داستان ہے۔ دریاواں تے انساناں دی کہاݨی ہے۔ جنہاں ہک ݙوجھے تے ول ول غلبہ پاتا ۔ مختلف مذاہب تے قوماں دی روئداد ہے جنہاں کوں ایں علاقے اچ عروج حاصل ریہا تے انہاں منزلاں تے رستیاں دا بیان ہے۔ ایں وادی دے انساناں کوں جتھوں جتھوں لنگھݨا پیا ایں وسیع علاقے اچ انسانی جدوجہد دی ساری تاریخ بہرحال قدیمی وادی ہاکڑہ دی تاریخ ہے۔ 

ایہا او تاریخ ہے جیں دے پاݨیاں دی روانی تے وادی دی شادابی کیتے مقدس ویداں اچ دعائیں موجود ہن۔ تے ایہا او افسانوی دریاہے جیں دے بارے اچ دیو مالائی کہانیاں قدیم کتاباں دی زینت ہن ایہ معدوم دریا ہُݨ تئیں جغرافیہ داناں ، مورخین تے ماہرین آثار قدیمہ دے تحقیقی مباحث دا موضوع ہے۔ ایں دی وادی دی مدفون آبادیاں دی باقیات اثریاتی تحقیقات دا مواد فراہم کریندی پئی ہے ۔

 حوالہ 
کتاب: میݙی دھرتی، میݙے لوک ، مصنف: ظہور احمد دھریجہ ، ناشر: جھوک پبلشرز ، ملتان 2018ء