بارامانیاس

بارامانیاس (انگریزی: Parmenides یونانی: Παρμενίδης ) قبل سقراطی فلسفیاں وچ ہک اہم ترین ناں ہے جیندی فکر دی اہمیت دا اندازہ ایں ڳالھ توں لایا ونڄ سڳدے کہ اونکوں مابعدالطبیعات دا بانی آکھا ویندے تے اوندے نظریات افلاطون تے سقراط سمیت بعد دے تقریباً تمام فلسفیاں دے ہاں موجود ہن اتھاں تک کہ ہیگل نے جا بجا اوندی فکر توں استفادہ کیتے۔

بارامانیاس دا زمانہ
تاریخِ فلسفہ وچ اکثر پارمینڈیس کوں ہیراقلاطیس توں قبل دا فلسفی سمجھا ویندے مگر پروفیسر سٹیس نے اپݨی کتاب " فلسفہ یونان دی تنقیدی تاریخ " وچ تاریخی حوالیاں توں ایہ ثابت کیتے کہ ہیراقلاطیس دا دور پہلے دا ہے۔ ایں تحقیق وچ اوہ پارمینڈیس دی کتب توں حوالے ݙیندے جتھاں اوں نے ہیراقلاطیس دا ناں گھن کے اوندے نظریات ا رد کیتے۔ مکالمات افلاطون وچ ہک مکالمہ پارمینڈیس ناں دا وی ہے۔ 

مسئلہ وجود تے عدم
ہک دور اچ ایہ سوال فلسفے وچ نہایت اہمیت دا حامل رہیا ہے کہ کیا خلا یعنی مکمل عدم دا وجود ہے یا نی؟ ایں سوال دا ماخذ دراصل ایں سوال وچ ہے کہ کیا موجودات یعنی کائنات عدم توں وجود وچ آئے ہن یا نی؟ تے اگر عدم توں وجود وچ آئے ہن تاں خود عدم دے وجود دی نوعیت کیا ہے تے کیا ایندا وجود ہک حقیقت دے طور تے تسلیم کیتے ونڄݨ دے قابل وی ہے یا نی؟ ابتدائی مادی فلسفہ جیندے شارحین وچ طالیس، اناکسیمنڈر دے ناں شامل ہن، نے بظاہر ایں سوال دا جواب نفی وچ ݙتے کیونکہ اوہ ایں ڳال دے قائل ہن کہ عناصرِ اربعہ یعنی پاݨی، ہوا، بھاہ تے مٹی دا وجود ہمیشہ توں ہے، سو اوہ عدم توں وجود وچ نی آئے۔ لیکن مسئلہ عدم جیں پہلے فلسفی دے ہاں واضح طور تے سامݨے آندے اوہ ہیراقلاطیس ہے۔ ہیراقلاطیس دے خیال وچ حرکت حقیقت دا سب توں بنیادی اصول ہے تے کہیں شے کوں وی ثبات نی۔ اوندا ہک مشہور قول ہے کہ تساں کہیں دریا وچ ݙو واری قدم نی سٹ سڳدے کیونکہ ݙوجھی واری اوہ پاݨی گذر چکا ہوسی گا تے ہک مطلق نواں دریا وہندا پیا ہوسی۔ ہݨ حرکت کیا ہے؟ کہیں شے دا اوں حالت وچ بدل ونڄݨا جیندے وچ اوہ پہلے نہ ہئی حرکت اکھویندے۔ یعنی حرکت دراصل کیفیت یا حالت دی تبدیلی ہے۔ لیکن حرکت دے نتیجے وچ شے جیں نویں حالت وچ بدل ڳئی ہے اوہ حالت پہلے وجود نہ رکھدی ہئی تے اوندے کیتے عدم وچ ہئی۔ پس اگر کہیں شے یا وجود وچ عدم دا اضافہ کیتا ونڄے (اتھاں عدم توں مراد شے دی اوہ حالت ہے جیندے وچ اوہ شے پہلے موجود نہ ہئی) تاں اوہ شے تکون دے مرحلے توں گزردی ہوئی ہک بالکل نویں شے بݨ ویندی ہے۔ پس حرکت دا تصور ایندے سوا کچھ وی نی کہ وجود اوہ کجھ بن چکا ہے جیہڑا اوہ پہلے نہ ہئی یعنی وجود وچ عدم دا اضافہ تھی چکے۔ ہیراقلاطیس دے ایہ نظریات ہیگل دے توسط توں اقبال دے ذریعے اساں تک شعری صورت وچ پہنچن تے اقبال دا تصور حرکت و تبدیلی ہیراقلاطیس توں مستفید تھیا ہے۔
فلسفہ بارامانیاس دا نقطہ آغاز
پارمینڈیس اپݨا فلسفہ اتھوں شروع کریندے کہ اساں کہیں وی شے دے بارے وچ ݙو بنیادی سوال پچھدے ہیں کہ کیا اوہ وجود رکھدی ہے یا نی رکھدی۔ اساں ایہو سوال عدم دے بارے وچ کریندے ہیں۔ کیا عدم وجود رکھدے یا مزید واضح الفاظ وچ ایں طرح کہ کیا "نہ ہووݨ" ہے یا نی؟ اگر ایندا جواب نہ وچ ہے تاں ایں طرح ہوسی کہ "نہ ہووݨا" نی۔ ایہ جواب واضح ہے۔ لیکن اگر ایندا جواب ہا وچ ہے تاں کجھ ایویں ہوسی کہ "نہ ہووݨا" ہے۔ ہݨ ایہ جواب اپݨے اندر واضح تضاد رکھدے سو اینکوں منݨ محال ہے۔ پس ثابت تھیندے کہ عدم دا وجود ہک منطقی مغالطہ ہے۔ لیکن ڳال اتھاں ختم نی تھیندی۔ اگر عدم نی ہے تاں کیا ہے؟ ول بس وجود ہی وجود ہے تے ایسا وجود جیہڑا نہ کݙہیں پیدا کیتا ڳیا تے نہ کݙہیں فنا تھیسی۔
اس جواب کی بنیاد پر پارمینڈیس اپنا فلسفہ تشکیل دیتا ہے جو تاریخ کی سب سے پہلی مربوط اور منظم ما بعد الطبیعات کے طور پر پہچانا جاتا ہے۔

بارامانیاس دا نظریہ مابعدالطبعیات
اساں موجودات دے درمیان بہت سارے فرق پیندے ہیں۔ میز، میز ہے تے کرسی نی۔ درخت، درخت ہے تے پاݨی نی۔ زید، زید ہے تے بکر نی۔ سو ایہ ڳالھ واضح تھیندی ہے کہ موجودات دے درمیان فرق عدم دی بنیاد تے ہے۔ ہک شے ݙوجھی شے نی۔ لیکن اگر ایہ عدم درمیان توں ہٹا ݙتا ونڄے تاں کیا تھیوے؟ ول ظاہر ہے کہ اشیا دا فرق ہی ختم تھی ونڄے تے پارمینڈیس ایہو ݙکھاوݨا چاہندے۔ موجودات وچ کوئی فرق نی کیونکہ عدم دا کوئی وجود نی۔ تمام موجودات دراصل ہک کلی وجود ہن تے انہاں دا ظاہری تفاوت محض دھوکا ہے جیہڑا عدم کوں درمیان وچ گھناوݨ نال پیدا تھیندے۔

لیکن ہیراقلاطیس ثابت کر چکا ہئی کہ حرکت عدم دے بغیر ممکن نی تے ہݨ اساں ایہ ݙیکھدے پئے ہیں کہ عدم دا تاں وجود ہی نی تاں ول حرکت دا انجام کیا تھیوے؟ ایں سوال دا واضح جواب ہے کہ حرکت دا کوئی وجود نی تے ایہ محض حواس دا دھوکا ہے تے چونکہ حرکت ہمیشہ کہیں خالی جگہ وچ ہووݨی ہی ممکن ہے تے کائنات وچ کوئی جگہ وی خالی نی سو حرکت ممکن نی۔ ردِ حرکت دا ایہ نظریہ پارمینڈیس دے شاگرد زینو نے اپݨے مشہور عالم پیراڈوکس دے ذریعے مزید واضح کیتے۔

ہݨ ایہ کائنات کیا ہے جیندے وچ نہ تاں موجودات دے درمیان کوئی فرق ہے تے نہ ہی کتھائیں حرکت ہے۔ ساݙا فلسفی ایں سوال دا جواب کجھ ایویں ݙیندے کہ کائنات دے ݙو رخ ہن۔ ہک رخ حقیقی ہے جیندے وچ محض ہک کامل تے کلی وجود ہے جیہڑا مکمل سکون دی حالت وچ ہے۔ جتھاں کوئی حرکت نی تے محض ہک ابدی سکون تے تھئے ونڄن دی حالت ہے۔ کائنات دا ݙوجھا رخ ظاہری ہے جیندے وچ اساں موجودات دے درمیان فرق وی پیندے ہیں تے حرکت دا مشاہدہ وی کریندے ہیں۔
بارامانیاس دی علمی توجیہات
اتھوں ایہ سوال علمیات وچ داخل تھی ویندے۔ پارمینڈیس دے نزدیک اساں ہر شے دا علم یا تاں حواس توں حاصل کریندے ہیں یا عقل توں۔ ساݙے حواس خام ہن تے اینہی وجہ توں ساکوں حرکت تے تفاوت محسوس تھیندے مگر عقل کامل ہے تے ساکوں حقیقت دا علم ݙیندی ہے اینجھی حقیقت جیندے اچ محض وجود ہے تے کوئی عدم یا حرکت و تفاوت نی۔ پس ساݙے فلسفی دے نزدیک حقیقت تے ظاہر دا فرق عقل تے حواس دے فرق دی وجہ توں ہے۔ ہݨ پارمینڈیس دے سارے نظریے تے مجموعی طور تے نظر سٹیجے تاں کجھ ایہ صورت بݨدی ہے کہ حقیقت تے ظاہر دی دوئی ہے تے عقل تے حواس دی دوئی ہے۔ وجود کلی تے سکون حقیقی ہے تے عقل دے ذریعے اوندے تک پہنچا ونڄ سڳیندے۔ انفرادی موجودات تے حرکت ظاہری دھوکا ہے تے حواس دی وجہ نال پیدا تھیندے۔

پارمینڈیس دا تصورِ وجود ہک مجرد تصور ہے جیندی کوئی صورت یا شکل نی، اوہ ٻس ہے۔ ہک دفعہ مثال ݙیوݨ دی خاطر پارمینڈیس نے آکھا کہ وجود حقیقی گلوب دی طرح ہے مگر ایہ مثال محض مثال ہے تے ایندی وجہ توں پارمینڈیس دے مجموعی نظام تے سوال نی چایا ونڄ سڳدا۔
بارامانیاس دے فلسفے دی تریخی اہمیت
ایہ نظریات فلسفے دی تاریخ وچ نہایت اہم رہیے ہن تے افلاطون دی امثال دے وجود دی نوعیت پارمینڈیس دے تصور وجود نال ٻہوں مماثلت رکھدی ہے۔ افلاطون دے امثال وی مجرد تے حرکت توں پاک ہن۔ مادی تے حقیقی دنیا دا فرق افلاطون نے پارمینڈیس توں مستعار گھدے تے اتھاں تک کہ کانٹ دے ہاں ظاہری تے حقیقی یعنی فی نامینا تے نامینا دے نظریات وی پارمینڈیس توں متاثر تھئے ہن۔ ہیگلیائی جدلیات وچ پہلا مقولہ وجود دا ہے جیہڑا خود ہیگل دے الفاظ وچ پارمینڈیس دے تصور وجود توں اخذ ہے اگرچہ جدلیات وچ ایں تصور توں مختلف نتائج اخذ کیتے ڳئے ہن۔
حوالے