تاریخ خوارج

خارجی، اسلام دا سب توں پہلا فرقہ ہن جنہاں نے رائج دینی اصولاں توں ہٹ کے اپݨے الگ اصولاں تے عقائد دی بنیاد تے الگ فرقہ قائم کیتا. خارجی فرقہ، چوتھے خلیفۂِ راشد، حضرت علی‌ بن ابی طالب دے زمانۂِ خلافت وچ حضرت امیر معاویہ دی طرفوں تھیوݨ والی بغاوت، جنگِ صفین، دے دوران سامݨے آئے تے خلیفہ، حضرت علی کولوں ایں بنیاد تے الگ تھی ڳئے کہ آپ نے امیر معاویہ ولوں ثالثی دی صلاح کیوں من گھدی اے. ایندے بعد اے مرکز تے خلفاء دے ہمیشہ خلاف ریہے. خارجیاں دا نعرہ ہئی "الحُکمُ لِلّٰہ"، یعنی حاکمیت صرف اللہ واسطے ہے. ایں فرقے نے اپݨے واسطے خارجی دا ناں قرآن دی ایں آیت کولوں اخذ کیتا: 
"خروج فی سبیل اللہ""
"اللہ دی راہ وچ نکلو (خروج کرو). (القرآن). 

صحیح بخاری تے مسلم دے مطابق خوارج دا جدّ امجد، ذوالخویصرہ تمیمی ہئی، جیہڑا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم نال سختی تے بے ادبی نال پیش آیا. روایت دے مفہوم دے مطابق ہک موقع تے رسول اللہ علیہ السلام، حضرت علی دی طرفوں، یمن ولوں بھیڄا ہویا سونا، غرباء تے مساکین وچ تقسیم فرمیندے پے ہن تے اے شخص اٹھا تے آکھݨ لڳا "یارسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم، اللہ کولوں ݙرو". آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم نے ارشاد فرمایا، "توں ہلاک تھیویں، کیا میں اہلِ زمین وچوں اللہ کولوں ڈھیر ݙرݨ والا کوئنی" ول جس وقت اے شخص ونجݨ لڳا تاں حضرت خالد بن ولید نے اجازت منگی کہ اگر آپؑ فرماون تاں ایندی گردن لہا ݙیواں، پر آپؑ نے منع فرمایا کہ ایویں نہ کرو، کیا پتہ اے نمازی ہووے. انہاں عرض کیتا کہ، حضورؑ، ٻہوں سارے نمازی ایہوجہے وی ہن کہ انہاں دی زبان وچ ہوندے او دل وچ نی ہوندا. حضورؑ فرماوݨ لڳے، "میکوں اے حکم نی ݙتا ڳیا کہ لوگاں دے دلاں وچ سَندھ ماراں تے انہاں دے ڈھڈھ چاک کراں". راوی دا بیان اے کہ ول او آپؑ کولوں کَنڈ کر کے مڑا تاں آؐؐپؑ نے ول فرمایا"ایندی پیڑھی وچوں ایہو جیہے لوگ پیدا تھیسن جیہڑے اللہ دی کتاب دی تلاوت نال زبان تر رکھسن، پر قرآن انہاں دے حلق توں تلے نہ لہسی. اے دین توں ایویں نکل ویسن جیویں تیر شکار دے پار نکل ویندے"۔ انہاں دی موجودہ آبادی عمان تے الجزائر اچ موجود اے۔ عمان اچ خوارج دے ذیلی فرقے اباضیہ دی حکومت قائم اے۔تحقیق ، اسماعیل بھٹہ

خارجیاں دے جنگاں
جنگ نہروان

عقائد تے اصول 
خوارج دا عقیدہ ہئی کہ دینی معاملات وچ کہیں انسان کوں حاکم بݨاوݨاں کفر اے تے ایں ڳالھ دا انکار کرݨ والا واجب القتل اے. 
خوارج نے ائمہ مسلمین دی عصمت دے عقیدہ کوں مسترد کر ݙتا ہئی، ایہو عقیدہ اہل سنت دا وی ہے جبکہ اہل تشیع اپݨے ائمہ دے معصوم ہووݨ دے قائل ہن.  عہد حاضر دے مسلمان عالم دین ابو الاعلی مودودی نے اپݨے ہک مضمون وچ خوارج دے انہاں مذکورہ عقائد دا تجزیہ پیش کیتا تے اہل سنت تے خوارج دے درمیان مختلف فیہ مسائل دی نشان دہی کیتی ہے۔ خوارج دا عقیدہ ہے کہ ارتکاب معصیت کفر ہے تے اس طرح مرتکب کبائر اس وقت تک کافر رہندا ہے جے تک او اس معصیت توں تائب نہ تھی ونجے۔ ایں عقیدے دے بنا تے او تمام مذکورہ اصحاب رسول دے خلاف زبان طعن دراز کریندن تے انہاں دی تکفیر کریندے ہن۔ انہاں دے نزدیک عام مسلمان وی کافر ہن کیونکہ او کبائر دے مرتکب تھیندے ہن، اے اصحاب رسول کوں مومن تے مذہبی رہنما سمجھدے ہن تے انہاں توں حدیثاں روایت کریندن۔ انہاں دا اے وی خیال ہے کہ خلافت کیتے  قریشی ہووݨ ضروری نی بلکہ کوئی وی متقی پرہیزگار شخص خلیفہ بݨ سگدا ہے۔نیز انہاں دے نزدیک خلیفۃ المسلمین دی اطاعت محض اس وقت تک واجب ہے جب تک او عدل و انصاف تے مشاورت دی راہ تے قائم رہے۔ اس راہ توں منحرف تھیوݨ دی صورت وچ خلیفہ دے خلاف خروج کر کے اونکوں معزول بلکہ قتل کر ݙیوݨ ضروری ہے۔

خوارج دے ذیلی فرقے
خوارج (یا خارجی) اسلام دے او لوک ہن جنہاں نے حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے دور وچ انہاں توں اختلاف کیتا تے انہاں دے خلاف بغاوت کیتی۔ خوارج دے کئی ذیلی فرقے ہن، جنہاں دے بارے وچ سرائیکی وچ تفصیل ݙتی ویندی اے:

1.اَزَارِقہ (Azariqah)
- بنیاد: نافع بن ازرق دے ناں تے،

- عقائد: 

او سمجھدے ہن کہ جو کوئی انہاں دے نظریات نہ منے، اوہ کافر اے۔ ݙوجھے مسلماناں کوں "مشرک" سمجھدے ہن تے انہاں دے نال جنگ کوں جائز منیندے ہن تے اپݨے مخالفین دے علاقیاں کوں "دار الکفر" قرار ݙیندے ہن۔

2. نَجْدَات (Najdat)
- بنیاد: نجدة بن عامر حنفی دے ناں تے۔

-عقائد:

او سمجھدے ہن کہ گناہ کرݨ والا شخص کافر نی، بلکہ "منافق" اے۔ امام (لیڈر) دے غائب تھیوݨ تے وی جماعت دا وجود برقرار رہ سڳدا اے۔ ݙوجھے فرقیاں نال نسبتاً نرم رویہ رکھدے ہن۔

3. صُفْرِیّہ (Sufriyyah)
- بنیاد:زیاد بن الاصفر دے ناں تے۔

- عقائد:

ݙوجھے خوارج دے مقابلے وچ اعتدال پسند ہن۔
غیر خوارج کوں فوراً کافر قرار نہ ہن ݙیندے۔
سیاسی اختلافات تے زور ݙیندے ہن۔

4. اِبَاضِیّہ (Ibadiyyah)
- بنیاد: عبداللہ بن اباض دے ناں تے۔

- عقائد:

خوارج دے سب توں معتدل فرقے وچوں ہن۔
ݙوجھے مسلماناں کوں کافر نی سمجھدے، بلکہ "مخالف" مندے ہن۔ اڄ وی موجود ہن تے عمان، شمالی افریقہ تے زنجبار وچ آباد ہن۔

5. عَجَارِدَہ (Ajaridah)
- بنیاد: عبدالکریم بن عجرد دے ناں تے۔

عقائد:

قرآن دے بعض حصیاں کوں منݨ توں انہاں نے انکار کیتا۔
انہاں دے نزدیک گناہگار مسلمان "مشرک" ہن۔
انہاں دا اثر زیادہ تر ایران تے خراسان تک رہیا۔

6. ثَعَالِبَہ (Tha'alibah)
- بنیاد: ثعلبہ بن مشکان دے ناں تے۔

- عقائد:

امامت دے نظام تے زور ݙیندے ہن۔ ݙوجھے فرقیاں نال سخت مخالفت رکھدے ہن۔

 7. بَیْہَسِیّہ (Bayhasiyyah)
-بنیاد: ابوبیہس ہصیم بن جابر دے ناں تے۔

- عقائد:

گناہگار کوں "کافر" نی، بلکہ "فاسق" سمجھدے ہن۔ انہاں دے نزدیک ایمان صرف عقیدے نال نی، بلکہ عمل دے بغیر مکمل نی تھی سڳدا۔

خوارج دی عمومی خصوصیات:
1. سخت گیر: اسلام دے معاملے وچ بہت سخت نظریات رکھدے ہن۔

2. تکفیر: مخالفین کوں کافر قرار ݙیوݨ دا رجحان رکھدن۔

3. بغاوت: حکمراناں دے خلاف بغاوت کوں جائز سمجھدے ہن۔

4. عمل تے زور: ایمان کیتے عمل کوں ضروری سمجھدے ہن۔

خوارج دے اے فرقے وقت دے نال نال ختم تھی ڳئے، پر انہاں وچوں ہک اباضیہ فرقہ اڄ وی موجود اے۔

خارجی سلطنتاں
امارت بنو مدرار، خوارج صفریہ، مراکش
رستمی سلطنت، خوارج اباضیہ ، الجیریا، تیونس، لیبیا
نبھانی سلطنت، خوارج اباضیہ ، عمان
امارت بنی یعرب، خوارج اباضیہ، عمان 
سلطنت زنجبار، خوارج اباضیہ ، عمان
آل بوسعید، خوارج اباضیہ ، عمان، زنجبار
سلطنت عمان، خوارج اباضیہ ، عمان

ٻیا ݙیکھو
خوارج اباضیہ
خوارج دے فرقے
خارجی سلطنتاں

حوالے