سرائیکی زبان

سرائیکی (ہندی: सराइकी، انگریزی: Saraiki, Siraiki, Seraiki)،  ہند یورپی زباناں نال تعلق رکھیندی ہے۔ اینکوں ٤کروڑ توں ودھ لوک صرف سرائیکستان وچ الاوݨ آالے ہن جیہڑے موجودہ سرائیکی وسیب (سرائیکستان تے جنوبی خیبر پختونخواہ)، شمالی سندھ تے مشرقی بلوچستان وچ رہندے ہن۔ پاکستان دے جیہڑے خطے وچ سرائیکی اَلائی ویندی ہے اونکوں سرائیکستان آکھیا ویندے. ایں دے علاوہ بھارت وچ ہک وݙی تعداد وچ لوگ سرائیکی الیندے ہن. جیہڑے تقسیم دے وقت ہجرت کر تے ڳئے ہَن۔ ایں دے علاوہ سرائیکی تارکین وطن (زیادہ تر) مشرق وسطیٰ وچ وی ہن۔ افغانستان وچ وی کجھ ہندو سرائیکی زبان الیندے ہِن پر اُتھاں انہاں دی تعداد نامعلوم ہے.2017ء دی مردم شماری آہدی ہے جو سرائیکی پاکستان دی  وݙی زبان ہے۔

تاریخ
سرائیکی لفظ دے اشتقاق دے متعلق کافی تحقیقات ہن۔
سرائیکی لفظ سنسکرت دے سؤوِریا A.H. Dani, Sindhu-Sauvira: A glimpse into the early history of Sind  In Hameeda Khusro (ed), Sind Through The Centuries (Karachi: Oxford University Press, 1981) pp. 35-42 توں بݨا ہے جیہڑا قدیم ہند وچ پک سلطنت ہئی جس دا ذکر ہندواں دی مقدس کتاب مہا بھارت وچ وی ہے۔ کی دا لاحقہ لاوݨ نال ایہ لفظ سؤوِریاکی بݨ گیا۔ اس دے بعد بولݨ دی آسانی کیتے و  دی آواز ہٹا ݙتی گئی یا وقت دے نال آپے ہٹ ڳئی جس نال لفظ سرائیکی بݨا ݙتا گیا۔
ایندے دے علاوہ جارج ابراہم گریسن نے لفظ سرائیکی کوں سندھی دے ہک لفظ سِرو دی وڳڑی ہوئی یا سدھری ہوئی شکل ݙسیا جیں دے معنی شمالی دے ہن۔ کرسٹوفر شیکل نے جارج ابراہم گریسن دی تحقیق کوں غلط آکھا ہے۔ 
ہک ٻئی تحقیق دے مطابق سرائیکی لفظ سرائی توں بݨا ہے۔

سرائیکی ہک پراݨی زبان ہے۔ ایہ پاکستان دے ادھلے علاقے وچ الائی ویندی ہے۔ پاکستان وچ ایندے الاوݨ والے تقریبا چار کروڑکنوں وَدھ ہن۔ پاکستان دے علاوہ ایندے الاوݨ والے ہندوستان افغانستان عرب مما لک برطانیہ اتے امریکہ کنیڈا تے اسٹریلیا دے علاوہ ٻنیھں ملکیں وچ وی ہن۔ ایہ آپݨے لٹریچر دے حوالے نال سرائیکی ہک امیر زبان ہے۔ شاعری اتے نثر دے حوالے نال ہر سال ٻہوں زیادہ کتاباں چھپدین۔اتے ہر سال چنڳی کتاب تے اکیڈمی آف لیٹرز دی طرفوں خواجہ فرید انعام ݙتا ویندے۔

"جرمن دانشور سر آرل سیٹن کا مکالمہ رائل جیوگرافیکل سوسائٹی دے جریدے جیو گرافیکل 
جنرل اپریل 1942ء صفحات 174 تاں 182 وچ شائع تھئیاں ہن، صفحہ 176 تے پیرا نمبر 2 وچ رگ وید دے گیتاں وچ ھک عظیم دریا سرسوتی دا ذکر ہے سرسوتی کِنوں مراد سویراس وتی یعنی اصحاب الرس دا دریا ہے۔ ایں بناء تے یقین غالب تھی
سڳدے کہ سرائیکی دا لفظ دراصل سوویراکی ہئی جیہڑا آہستہ آہستہ بدل تے سرائیکی تھئے۔ 
" سرسواتی دریا یاں ول ہاکڑا دریا چولستان وچ اِیں وقت خشک تھی چُکا ہے۔ ایہ دریا سرائیکی تہذیب و ثقافت دا ماخذ ہے۔ احمد حسن دانی معروف تحقیق دان تے اسکالر ہن، نے ایں نظریے  دی تصدیق کیتی ہے۔ ٻقول احمد حسن دانی اکھدے کوٹ مٹھن وچ سویرا سلطنت دا دارالخلافہ ھئی جیندے شواہد احمد حسن دانی کٹھے کیتے ہن، پیش کیتن۔ شوکت مغل صاحب لکھیندن "پراݨی کتاباں وچ معلمین تے صوفیاء نے ایں زبان کیتے ایہ ناں استعمال کیتن، سار، ایکی، ایکہ، ایکم، وانی، اسور، ساریکا، سارایکی، آسورا تے اشورا۔ بعد وچ جیہڑی زبان ٻݨی اونکوں سارایکی یا سرائیکی آکھیا ڳئے۔ شوکت مغل مزید لکھیندن جو سرائیکی زبان دا ناں "ساراسین" کِنوں نکلا ھوسی، وی تھی سڳدے کیونکہ اے لفظ انھاں عرب قبائل کیتے استعمال تھیندا ہئی جنھاں دے سرحداں ابادان تے ختم تھیندیاں ھَن۔ 
سراکین ناں دا ہک علاقہ وی عرب وچ موجود رہیا ہے۔"

افغانستان وچ سرائیک ناں دا ھک شہر وی ہے۔ ایں توں ایہ چیز وی ثابت تھیندی ہے کہ سرائیکی زبان قندھار تک آلائی ویندی ھائی۔ اُوݙوں کشمیر تک آلائی ویندی ھائی۔سرائیکی لفظ سرائیکی زبان دا خالص لفظ ہے جیندے معنی عزت دار، سردار، اُچے شملے والا جیکوں سرداری کیتے منتخب کیتا ویندے۔ کجھ دانشور لکھدن کہ دراوڑ قوم دی زبان اریک ہئی تے کجھ لکھدن، دراوڑ قوم دی زبان شریک ہئی جیہڑی بعد وچ ی دے لاوݨ نال سرائیکی بݨ ڳئی۔

اصطلاحواں
سرائیکی لفظ خالص سرائیکی زبان دا ہے سرائیکی زبان دے وچوں نختے جیندے معنی ہن سردار یاں ول عزت دار ،عزت والا،عزت دے قابل،جیندی عزت کیتی ونجے۔ سرائیکی لفظ نہ تاں سِندھی زبان وچوں نختے نہ سِندھی زبان دا لفظ ہے نہ ھی سرائیکی لفظ ترکی یاں عربی زبان وچوں نختے نہ ھی تُرکی زبان وچ ایندے معنی ݙسدن۔ سرائیکی لفظ دیاں مختلف شکلاں ہن ۔ایں سرائیکی لفظ یاں حرف دیاں شکلاں صرف سرائیکی زبان وچ ہن یاں ݙسدن بعد تحقیق دے ݙوجھی کہیں زبان وچ ایہ شکلاں ثابت کائنی نہ ہی ݙسدن ۔سرائیکی لفظ/حرف دیاں شکلاں مندرجہ ذیل ہن
 سرائیکی : عزت دار ۔سردار ۔اُچے شملے والا۔مخصوص شناخت دے حامل واسی ۔
 سرائیک : عزت دے قابل ۔عزت کیتے منتخب کیتا گیا۔ ایندے ݙوجھے معنی ایہ وی ہن، دریاویں دی بھک تے آباد واسی مقامی لوک۔ دریاویں دے کناریں تے کاشتکاری کرݨ والے یا دریاویں دی وچلی سُکی جاہ یاں زمین تے آبادکار یا ول کاشتکاری کرݨ والے واسی۔
 سرائیکیت : سرائیکی زبان دانی، سرائیکی لفظاں دی مہارت، سرائیکی لفظاں دا علم۔
 سرائیکِسٹ :سرائیکی پرست، سرائیکی قوم پرست، سرائیکی دان۔
 سرائیکا : سرائیکی جماعت
 سرائیکِݨ : عورت یاں زنانی یاں تریمیت کیتے مخصوص لفظ یعنی عزت والی سردارنی ۔سرائیکی خاتون۔
 سرائیکالوجی : سرائیکی علم 
 سرائیکستان :علاقہ ۔مخصوص خطہ۔سرائیکی وسیب 
 سرائیکستانی : سرائیکی وسیب نال تعلق رکھݨ والا۔
 سرائیکائی :سرائیکی زبان اچ ڈھلی ھوئی یا converted ۔سرائیکی وچ منتقل تھیوݨ، سرائیکی دا حصہ بݨی ہوئی۔
 سرائیکو : صنف شاعری، سرائیکی شاعری دی ھک قسم، سرائیکی شاعری دی ھک قسم "سی لہجہ" وی ھے۔
 سرائیکوائی : سرائیکی زبان اچ ڈھالݨ یا convert کرݨ دا عمل۔
 سرائیکین : سرائیکستان پارلیمنٹ دے اَراکین۔ سرائیکی کٹھ دے اَرکان۔ سرائیکی مجلس دے اَراکین۔ 
 سرائیکیو: سرائیکیاں کوں پُکارݨ ۔سرائیکیاں کوں آواز ݙیوݨ۔
 سرائیکیات: سرائیکی کہاوتاں/ظرب المثل تے مشتمل قدیم/جدید الفاظ جیہڑے مکمل طور تے سرائیکی زبان دا بیش قیمیت اثاثہ ہن۔ سرائیکی زبان نال متعلق کوئی وی علم۔
 عربی وچ سراء دے معانی 
سَرَاءُ [عام] ( اسم ) - ہک درخت جیندی لکڑنال کماناں بݨیندے ہن۔

سَرَّاءُ [عام] ( اسم )- (١)خوش حالی، آسودگی، خوشی، مسرت و شاد مانی

( ٢ ) کھوکھلی نہر ( ٣) عمدہ زمین

سَرَاةُ [عام] ( فعل ) - سراۃ کل شئ : ہرشے کا اعلیٰ اور بالائی حصہ (2) درمیانی حصہ ( 3 ) اکثر حصہ

سَرَا فلان سَرْوًرا و سَرَاوَةً [عام]	( فعل ) - شریف و معزز ہووݨا ، سخی تے بامروت ہووݨا

سَرَّ فُلانًا سَرًا [عام] ( فعل )- گلدستہ پیش کر کے استقبال کرݨا یا مبارکباد ݙیوݨا۔

زبان دے حروف
سرائیکی دنیا دی ہک وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُرتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔  انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ  ݙ ڳ ݨ (ٻے، ڄے، ݙے، ڳے، اݨ نون) 

 ٻ: ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری 
 ڄ: ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، 
 ݙ: ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا
 ڳ: ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ 
 ݨ: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ. 

سرائیکی وچ ݙو خاص واول علامتاں وݙی زیر تے وݙی پیش وی ہن۔

سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔

رھ: یارھواں، ٻارھاں

لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ

مھ: کمھار

نھ: ننھا 

 ن٘ڄ: ون٘ڄ، تھن٘ڄ، جن٘ڄ، سُن٘ڄ، سُن٘ڄاݨ، مُن٘ڄ، 

 ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سِن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ، من٘ڳل، ان٘ڳارہ، 
 سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر، ایْہ، تریْہ (تس)، ڈھیْہ (ڈھے ہ)، چھوکریْاں (چھوکرے اں)، گیْم (کھیْݙ)

 انگریزی الفاظ ہیٔڈ، بیٔڈ، ریٔڈ (رتا) کیتے ی دے اُتے ہمزہ آندے۔ ی تے  ہمزہ ݙو حروف وکھرے وکھرے ہن۔ ڄݙاں جو ئ ہک حرف ہے۔ 

ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا. 

 سرائیکی وچ چُرتالیہ حروف تے ١نویہ مرکب حروف ہن۔ ستارھاں پھوکے آلے (وھ تے یھ سمیت) تے ݙو نون غنہ نال مرکب ن٘ڄ تے ن٘ڳ ہن۔ کل تڑیٹھ حروف ہن۔


سرائیکی زبان دے لہجے 
بلوچستان دی جعفری تے کھیترانی، سوات دی آجڑی  تے قندھار دی ملتانی وی سرائیکی دے لہجے ہن۔https://sraiki.wordpress.com/2012/01/20/9/۔ 
تفصیل کُجھ ایہ ہے۔

ہندوستان دیاں ترائے سو چویٹھ  زباناں دے ہک جامع سروے جہڑا ١٨٩٤ کنوں ١٩٢٨ تک انڈین سول سروس دے افسر جارج گریرسن دی نڳرانی وچ لینڳیوسٹک سروے آف انڈیا  تھیا ہائی اوندے موجب ایہہ آلیاں ٻولیاں سرائیکی دے لہجے ہن۔
Awankari	اوانکاری ۔جنوبی اٹک
Baar di Boli (424)	بار دی بولی۔ گوجرانوالہ کا غیر کاشت اُچان کا علاقہ
Chabali (440)	چھبالی
Chenavari (421)	چِیناواڑی ۔ جھنگ
Chenhavari, Hindki (428)	چِنھاوڑی، ہندکی ۔مظفر گڑھ کا چناب کے کنارے کا علاقہ جو ضلع جھنگ سے مِلتا ہے
Dhani	دھنّی ۔ مغربی جہلم
Doabi (417)	شاہ پور دوآبی
Ghebi (444)	ضلع اٹک ۔ گھیبی
Hindki	ہندکی ۔ ڈیرہ اسمٰعیل خان
Hindko Peshawari 	ہندکو پشاوری
Hindko, Hindku (434)	سٹینڈرڈ ہندکو
Hindko, Hindku	ہندکو ہزارہ
Jafri (430)	جعفری
Jaghdali ( Jatki, Hindki)	جغدالی یعنی جٹکی۔ ڈیرہ غازی خان
Jaghdali,  Jatki Lehnda,	جغدالی۔ بلوچستان
Jangli (420)	جانگلی۔ نہری علاقے کے خانہ بدوش باشندے جنگل بار
Jatki (418)	جٹکی
Jatki	جٹکی۔ ساہیوال
Jitater (425)	جٹا تر دی بولی۔ تحصیل پھالیہ کے بِٹھاڑ کے علاقے، ضلع گجرات
Kachari (423)	کاچھڑی۔کاچھی یعنی دریائے جہلم کے داہنی کنارے ضلع جھنگ کے نِچان کا علاقہ
Kalar Boli	کالر بولی ۔ راوی کے مغرب کی طرف
Kehlori 	کہلوری
Kerali	کیرالی
Khetrani (630)	کھیترانی
Kohati Awanki 	کوہاٹی اعوانکی
Kohati Hindki	کوہاٹی ہندکی
Kohati	کوہاٹی
Lamay di Boli	لمّے دی بولی ۔ شیخوپورہ
Lehnda, Jatki, Jhangi (416)	 لہندا، جاٹکی، جھانگی ۔ ڈیرہ والی
Lehnda	لہندا سٹینڈرڈ ۔لائلپور، جھنگ، شاہپور، آدھا ساہیوال ، گوجرانوالہ کا کچھ حصّہ، گجرات اور پبی کا کچھ علاقہ
Mulki, Hindko	مُلکی ہندکو ۔ میانوالی ، بنوں
Multani (427)	ملتانی سٹینڈرڈ
Multani, Siraiki, Hindki, Bahawalpuri (426)	بہاولپوری، لموچی،  ریاستی۔ مظفر گڑھ، ڈیرہ غازی خان ، شمالی بہاولپور، مظفر گڑھ کی ہندکی جو یہاں بولی جاتی ہے
Niswani (422)	نسوانی ۔ جھنگ کے شمال میں نِسوانا خاندان
Pandocchi(442)	پنڈوچی ۔ پنڈدادن خان
Pashawri	پشاوری
Saraiki Hindki, Saraiki Lehnda (429)	سرائکی ہندکی ، سرائکی لہندا،اُبھیچی، پنجابکی
Shahpuri	شاہپوری
Tanouli(435)	تناؤلی ۔ ہزارہ کا تناؤلی خاندان
(Thalli, Jatki (432 تھلی یا جٹکی۔ کچھ حصّہ تھل ، شاہ پور اور میانوالی ، جہلم، جھنگ
Thalochri	تھلوچڑی۔ جھنگ
Ubbhay di Boli	اُبّھے دی بولی ۔ گوجرانوالہ

سرائیکی زبان دے اے وݙے لہجے ہن۔
ملتانی سرائیکی
ملتان، مظفرڳڑھ, بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، صحبت پور، ضلع  بار خان تے درڳ  وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ یا ملتانی الایا ویندے۔
لموچڑی یا لمّے دی ٻولی
رحیم یار خان، راجن پور، کشمور تے گھوٹکی دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے۔ سندھی دے اثرات دے باوجود اے لہجہ ملتانی دا حصہ ہے۔

سرولی یا سندھی سرائیکی لہجہ 
سندھی یا سرولی سرائیکی،  جیکب آباد، سکھر، کشمور،ڈیرکی ، گھوٹکی، خیرپور، نصیر آباد، جعفرآباد تے جھل مگسی دے علاقیاں وچ کجھ لوگ مقامی طور تے الیندے ہن۔ کوٹ سبزل کنوں گھن تے راݨی پور تائیں سرولی سرائیکی لوکل تے مقامی ٻولی ہے۔ 
تھلوچی
ضلع بھکر، لیہ تے خوشاب دی ٻولی تھلوچی سرائیکی اے۔ تھل دے صحرا دی ٻولی کوں تھلوچی آہدن۔
سرہنگی سرائیکی
میانوالی، لکی مروت تے بنوں دے ضلعیاں دی ٻولی نیازی قبائل دی وجہ توں پشتون کلچر دے اثرات اچ ہے تے سرہنگی یا خیلوی سرائیکی سݙیندی اے۔

سرائیکی زبان وچ قرآن شریف دے ترجمے
سرائیکی زبان وچ قرآن شریف دے ٢٠ کنوں ودھ ترجمے موجود ہن۔ پرفیسر ڈاکٹر مقبول حسن گیلانی سرائیکی زبان وچ قرآن شریف دے ترجمے دے موضوع تے پی ایچ ڈی کیتی ہے۔ کجھ مترجمین دے ناں ایہہ ہن. 
قرآن_شریف_دے_ترجمے

ڈاکٹر مہر عبدالحق سومرہ
پروفیسر دلشاد کلانچوی
 پروفیسر صدیق شاکر
 ڈاکٹر طاہر خاکوانی
 ریاض شاہد
 عبد التواب ملتانی
 حفیظ الرحمان

سرائیکی لغتاں
سرائیکی ڈکشنریاں دے کجھ مصنف ایہہ ہن۔

اوبرائن
جیوکس
شوکت مغل
پرفیسردلشاد کلانچوی
انیس جیلانی
سراج الدین سانول
اکبر مخمور
مرید حسین جتوئی
قیس فریدی
سعداللہ کھیتران
راݨاپرتاب سنگھ گنوری
‌(ڈکشنری، ملتانی ہندی شبد کوش، بھارت)

کتاباں
کجھ گرائمر دیاں کتاباں دے مصنف ایہہ ہن۔

رچرݙ فرانسس برٹن 1849
ڈاکٹر مہر عبدالحق
منصور آفاق
بشیر احمد بھائیہ

 سرائیکی شاعر، ادیب تے فنکار 


جݙاں سرائیکی دی تریخ لکھی ویسے تاں ایندے وچ سب توں ڈھیر بھانگا سرائیکی شاعراں دا ھوسے . بلا شک سرائیکی شاعراں ماء بولی دی جتنی خذمت کیتی ہے اوندی قوماں دی تریخ وچ مثال ملن مشکل ہے . جیکر اساں ڈھیر پچھوں تے نہ ونجوں صرف ھک ھزار سال پہلے سرائیکی زبان وچ لکھے گئے " نورنامے " کوں چا تے ݙیکھوں تاں نور نامہ اج وی او کتاب ہے جو قرآن مجید دی تلاوت دے بعد ایندا پڑھن ھر گھر وچ ضروری سمجھیا ویندے . ایہ تاں ھزار سال پہلے دی گالھ ھئی جیکر ھک صدی پہلے دی گالھ کروں تاں خواجہ فرید سئیں تے انہاں دی شاعری دا کون سونہاں کائنی ؟ ایہ خواجہ سئیں دی شاعری دا فیض تے برکت ھی ھے جو اج اساں فرید سئیں دے روضے دی چھاں تلے رہ تے شاعری دیاں لکیراں لیکن آلے وسیم صدیقی دی گالھ کریندے بیٹھوں . وسیم صدیقی دیاں ݙو کتاباں " مونجھ دے پھٹ " تے ‏‎_‎‏ وسیب دے مان _ شائع تھی چکن تریجھی کتاب _ توں پار نہ ونج _ زیر ترتیب ھے . وسیم صدیقی . اپنی دھرتی . اپنی مٹی . تے اپنی ماء بولی نال پیار کرن آلا نینگر ہے . سرائیکی دی خذمت کوں عبادت سمجھدے . سرائیکی توں اولے گھولے تھیون آپنی حیاتی دا حاصل جاندے . میں سمجھداں جو ایجھے سرائیکی نینگراں دے دم قدم نال ھک ݙینھ سرائیکی دیس دے لوک اپنی منزل حاصل کر گھنسن ...
سرائیکی ءچ تقریبا ݙیڑہ ہزار سال دی شاعری موجود ہے۔ سرائیکی شاعراں دی تعداد ویہہ ہزار کنوں ودھ ہے۔ جے سارے سرائیکی شاعراں دی فیرست بݨ ونڄے ناں دنیا وچ تہلکہ مچ ویسی۔
الف
احمدنواز کنول، نلی
اختر حسین اختر، نلی
انور شاہ انور
اکرم زاہد خان نیازی
آڈھا خان
آصف عاصی
اقبال سوکڑی
اشرف جاوید ملک
اقبال روکھڑی
امان اللہ ارشد
احمد خان طارق
اصغر گورمانی
اخلاق مزاری
ابوذرآکاش
اُشتر
آصف لنگاہ
اشفاق اشعر
 اصغر علی واصف
ارجن دیو جی پنکج
امرت لعل مدان
اسئیں اللہ ݙتہ بدنام
محمد عدنان فدا سعیدی
ابن کلیم

ب، ٻ
بابائے تھل فاروق روکھڑی
بیدل سندھی
بشیر احمد بشو ، نلؒی
بشیر ملغانی
بھورل ملنگ

پ
پرواز قیصرانی
پُرسوز بخاری
پارس شاہ بخاری

ت، ط
تسلیم فیروز
تحسین بخاری
تلوک چند محروم
طاہر شیرازی
 طارق امین یازر

ٹ
ٹیپو سلطان عابر

ث، س، ص

سچل سرمست
سجاد حسین سجاد، جوہر آباد
سرفراز احمد شرفو، ناڑی
صابر بھیریوں
سونا خان بے وس
ساحر رنگ پوری
سعید اختر سیال
سعید ثروت
 صفدر بلوچ
سیف اللہ خان سیفل بلوچ سئیں خان گڑھ ڈوئمہ علی پور
سلیمان سہو تھل

ج، ڄ
جاوید راز، گنجیال
جگن ناتھ آزاد
جہانگیر مخلص
جام شوکت عزیز
جاوید شانی
جگدیش بترا سرائیکی
جاوید آصف ، ساہنوالہ
جام عارف ، کوٹلہ نصیر

چ
چندرشیکھر

ح، ہ

حمل لغاری
حیات بھٹی
حیات اللہ خان نیازی

خ
خواجہ غلام فرید
خورشید بخاری
خالد پرویز

د
دلنور نور پوری
داعیان احمد

ڈ، ݙ
ڈاکدر خوشنود
ڈاکٹرملک راجکمار
ڈاکٹر عاشق ظفر بھٹی

ذ، ز، ض، ظ
ظہور ناظر
زبیرشاہ گیلانی

ر
رائے منور حسین منور، ناڑی
رائے تصور حسین تصور، ناڑی
راݨا پرتاب سنگھ گنوری
رشید عاجز
رفیق احمد تائب
 رابعہ عارف قُریشی
رضوانہ دُرانی
رفعت عباس
ریاض وفا

ش
شبیر زیدی ،ناری
‍*شاہ محمد دانش
شاکر بلوچ
شاکر شجاع آبادی
شاہ نواز پرواز
شاکر مہروی
 شمیم عارف قُریشی
 شبیر طاہر حمایتی

ع

عطا محمد درد، نلی
علی اسد بھٹی، ہڈالی
عمر حیات محسن، ہڈالی
عطا محمد عباسی ، جوہر آباد
علی عمران خان شیرانی
عشرت لغاری
عزیز شاہد
 عبدالعزیزبھٹہ
عاقب ستانوی
عاقب ذیشان عاقی فصیل آبادی

غ
 غیور بخاری
غلام رسول ݙݙا
غازی شاکر سگھرال، ڈھوک ٹاہلیاں
غلام محمد درد
غلام محمد پرویز، جھمٹ

ف
ق، ک
کشف لغاری
کامران کامی

گ، ڳ
ل

لطف علی

م
محمد حسین المعروف وݙو مسکین، خوشاب
ممتاز حیدر ݙاہر
محمد اسلم موچی آف بوہت
ملک محمد حسین تیلی آف سیدا (پھالیہ)
مدثر جاوید
مظہرحسین، کلہر کہار
ملک احمد نواز عادل، نلی
ملک غلام حسین الفت، نلی
ملک شعیب انجم تھہیم، کٹھ مصرال
ملک عمرحیات تھہیم
ملک اختر حسرت، نوشہرہ وادی سون
ملکممتاز ساجد، نلی
ملک شاہ سوار علی ناصر، خوشاب
ملک آڈھا خاں نطقال۔ گنجیال
مظہر نیازی
محمد محمود احمد
مختیار واثق
محمد محمود احمد
مجید عیسیٰ خیلوی
مہندر پرتاب چاند
مخدوم مصطفیٰ خادم
مصطفیٰ خادم
مشتاق سبقت
مشاہد حسین مشاہد 
مُنشی حسن بخش
ملک صابر عطاء تھہیم۔صحافی۔شاعر۔محقق۔انٹرویو نگار
محمد عدنان فدا سعیدی

ن
نذیر یاد
نذیر مگی
نادر مزاری

و
ونود ݙاوڑا
وسیم خرادیہ 
وقاص راوی 
وقاص گرمانی 
{{ وسیم صدیقی کوٹلہ نصیر ضلع راجن پور } }

ی
یاسر عباس ملغانی
 یونس ناصر

 موسیقار 
عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی
منصور ملنگی
اللہ دتہ لونے والا
طالب حسین درد
گامو ٹاہلی والا
اجمل ساجد
شہزادہ آصف  گیلانی
امجد نواز کارلو
افضل عاجز۔موسیقار

 سرائیکی کھیݙاں 

نیزہ بازی
کبڈی
کاؤݙی
ملھٍݨ
ݙیٹی ݙنا
‌‍وانجھی یا وِرلا

 کِلـے بـانـدر
کلے باندر کوں گنجی وی آہدن

لُــک چھـپ
نـوڑا وٹ
اندھــڑاں قصـئی
دودا
اسوں پنجوں
ادنـا بدنـا
شِــیدݨ
چیرالی
‌ھـاٹھ
ناؤں تریݨ
ٻارھاں تریݨ
ماما جمال خاں
گُھچی
ٹک پل
ریڑھ مار
بـاندری
گُݙیاں
منڈی
پوڳا
بھیݙ تروٻی
چِیکِل
دھی دھی
اُچ جِھک
پٹھو گرام
ریڑھ مار
 لیکے پاڑی

 شادی دے تھتھ 

ڳنڈھیں بدھݨ
ڳانے ٻدھݨ
چکی چنگ
مینڈھی
ڳُجھی میندھی
جاڳا
برات/جنج
نکاح
‌لانواں
موکل
دھریس
جھومر
بسریاں
ستوواڑھا

سرائیکی زبان دے علاقے
سرائیکی زبان پاکستان تے ادھ وچلے علاقے وچ اکثریتی ٻولی دے طور تے ورتیندی اے. ایندے علاوہ بین الاقوامی سطح تے وی کافی علاقیاں وچ ٻولی ویندی اے. پاکستان تے ٻاہرلے ملکاں وچ سرائیکی زبان دے علاقے اے ہن: 
سرائیکستان (سرائیکی وسیب) 

سرائیکی وسیب دے تریویہ ضلعے ہن۔ سرائیکی وسیب دا کل رقبہ ھک لکھ سٹھ ھزار  مربع کلومیٹر ، انی سو اٹھانوے دی مردم شماری موجب چار کروڑ ویہ لکھ اٹھ سو انجھاہ تے فی مربع کلومیٹر آبادی اݙھائی سو ہائی۔.۔ ایہ علاقہ زیادہ تر سرائیکی زبان دے معیاری لہجے (ملتانی) دا ہے. 

خیبرپختونخوا دے سرائیکی علاقے
دیرہ اسمعیل خان، ٹانک  دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔اینکوں سرائیکی دا ہندکی لہجہ آکھدن.

سندھ دے سرائیکی علاقے
کشمور، گھوٹکی، سکھر، ڄیکب آباد،خیرپور وچ مقامی زبان سرائیکی ہے۔ انہاں اضلاع وچ سرائیکی زبان دا سرولی لہجہ ٻولیا ویندے جیندے تے سندھی زبان دے اثرات گہرے ہن.

بلوچستان دے سرائیکی علاقے
سرائیکی بلوچستان دی تریجھی وݙی زبان ہے۔لورالائی، دَرُگ، موسیٰ خیل،  بارخان،  دیرہ اللہ یار، نصیر آباد، ڄعفر آباد، ڄھل مڳسی تے ٻولان دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔ بلوچستان وچ سرائیکی زبان دے ڄٹکی تے کھیترانی لہجے ٻولے ویندن.

پنجاب وچ سرائیکی زبان
سرائیکی وسیب دے نال نال پنجاب  وچ وی  سرائیکی  الائی ویندی ہے۔ سرائیکی کافی تعداد وچ وسدے ہن۔

بھارت وچ رہوݨ والے سرائیکی
بھارت وچ  ہک کڑور کنوں ودھ سرائیکی وسدے ہن۔ پر بھارت دی مردم شماری وچ سرائیکی دی آبادی ٻہوں گھٹ  ہے ۔سرائیکیاں دی زیادہ تر آبادی ریاست ہریانہ تے مشرقی پنجاب وچ ہے. ہریانہ دے موجودہ وزیر اعلی. منوہر لال کھتر، آسام دے گورنر جگدیش مکھی، سابقہ آرمی چیف وی پی ملک، خلاباز مس کلپنا چاولہ، بالی وڈ اداکارہ جوہی چاولہ، نوبل انعام یافتہ ہرگوبند کھرانہ سرائیکی قومیت نال تعلق رکھدن. ہند وچ سرائیکی لٹریچر وچ کم دے حوالے نال ڈاکٹر ملک راجکمار ، رانا پرتاب سنگھ گنوری، جگدیش بترا، مہندر پرتاب چاند، چندر شیکھر، ونود ݙاوڑا، ارجن دیو جی پنکج وغیرہ اہم ہن. سرائیکی کمیونٹی دے فلاحی تے سماجی خدمات دے حوالے نال کیشو مہتا ملتانی، ڈاکٹر لکشمی نارائن بہاولپوری، دیوی دیال جی، جگن ناتھ آزاد، بھاشی ملتانی وغیرہ دے ناں اہم ہن تے ڳویئاں وچوں پروفیسر دینا ناتھ دا ناں اہم ہے.

سعودی عرب وچ سرائیکی زبان
سعودی عرب وچ پنجوی لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ سرائیکی سعودی عرب دی ݙوجھی وݙی زبان ہے۔

عرب امارات وچ سرائیکی زبان
عرب امارات تے خلیج دے بنھاں ملکان وچ وݙی تعداد وچ سرائی وسدے ہن۔

 افغانستان وچ ضلع سرائیک دی مقامی سرائیکی زبان
افغانستان وچ قندھار دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔افغانستان وچ 
سرائیک ناں دا ضلع صوبہ بیمان وچ ہے جیندی آبادی تریویں ہزار ڈو سو پندرہ نفوس تے مشتمل ھے ۔ مقامی آبادی سرائیکی آلیندی ہے جیکوں کندھاری وی اکھیاں ویندے  ۔سرائیک ضلع وچ نماز  دے اوقات کارایں پیج تے ونج تے آپ ڈیکھ سگدن ۔ سرائیک ضلع افغانستان وچموسم دا حال ایں پیج تے ونج تے ڈٹھا ونج سگدے ۔سرائیک ضلع دی مزید تفصیل ایں ویب سائٹ  تے ونج تے ڈٹھی ونج سگدی ھے ۔

برطانیہ وچ سرائیکی زبان
برطانیہ وچ چار لکھ سرائیکی وسدے ہن۔

امریکہ دی سرائیکی کمیونٹی 
امریکہ وچ ݙہ لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ امریکہ دی مردم شماری وچ سرائیکی زبان شامل ہے۔

ایران وچ سرائیکی زبان
ایران وچ ݙو لکھ سرائیکی وسدے ہن۔

دنیا دے دیگر ملکاں وچ سرائیکی زبان
سرائیکی دنیا دے ہر ملک وچ وسدے ہن۔ ایں سانگے سرائیکی ہک بین القوامی زبان ہے۔

سرائیکی زبان دا پرنٹ تے الیکٹرانک میڈیا
جھوک چینل ملتان وی خالص سرائیکی چینل ہے سرائیکی زبان دی خدمت کریندہ پئے ایہو جے ڈوجھے چینل دی لوڑ ہے۔
ترائے نجی ٹی وی چینل روہی ،کوک تے وسیب ٹی وی سرائیکی زبان دی خدمت کریندے پئین۔ پی تی وی دا ملتان سنٹر وی سرائیکی زبان دی خدمت کریندا پیا ہے۔ پی ٹی وی نیشنل ملتان دا قیام ایں ضمن وچ ہک تاریخ ساز کم اے۔ سرائیکی زبان دا اے سرائیکی ٹی وی چینل چھی فروری 2023ء کوں حکومت ولوں قائم کیتا ڳیا۔
بہاؤ الدین زکریا یونی ورسٹی ملتان، اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور  ، غازی یونیورسٹی دیرہ غازی خان تے گومل یونی ورسٹی دیرہ اسماعیل خان وچ سرائیکی زبان دے شعبے قائم ہن۔ سرائیکی  قومی ݙین٘ہ ٢٢ نومبر کوں منایا ویندے۔

سرائیکی دیاں ہمسایہ زباناں

سندھی زبان
پنجابی زبان
پشتو زبان
ہندکو
پوٹھوہاری
مارواڑی
براہوی زبان
 بلوچی زبان

سرائیکی زبان دی اہمیت
سرائیکی زبان وچ ویہہ ھزار کنوں زیادہ اکھاݨ موجود ھن۔سرائیکی ہک مکمل زبان ہے ۔ سرائیکی وچ چالہی ھزار کنوں ودھ محاورے ہن۔

شوکت مغل دی سرائیکی اکھاݨ ترائے جلداں مشتمل ہے ہر جلد وچ پنج ہزار الفاظ ہن ۔۔۔۔سرائیکی محاورے۔۔۔۔سرائیکی اردو مترادفات۔۔۔قدیم اردو لغت تے سرائیکی زبان۔۔۔سرائیکی آوازں دی کہاݨی ۔۔۔۔سرائیکی مصادر۔۔۔سرائیکی نامہ ۔۔۔ملتان دیاں واراں (صددارتی آیوارڈ ) ۔۔۔۔جامع سرائیکی لغت ست جلداں مشتمل سرائیکی مکمل ڈکشنری ھوسے ۔۔۔۔ اگر غور کیتا ونجے تاں سرائیکی تے اردو تے بے تحاشہ کم تھیندا پئے ۔۔۔اردو کوں سرکار دی سرپرستی حاصل ہے لیکن سرائیکی دا کم اپݨی مدد آپدے تحت تھیندا پئے. پاکستان وچ سرائیکی زبان بولݨ والیاں دی مردم شماری پہلی واری 1981ء وچ کیتی گئی۔Javaid, Umbreen. 2004. Saraiki political movement: its impact in south Punjab. Journal of Research (Humanities), 40(2): 55–65. Lahore: Faculty of Arts and Humanities, University of the Punjab. 

صوبہ سندھ دے چند شمالی اضلاع وچ جتھاں سرائیکی زبان بولی ویندی ہے.  اس دے علاوہ ہک تحقیق دے مطابق سرائیکی،  اردو دی ابتدائی شکل ہے اس تے وی خاصی بحث تھی چکی ہے کیونکہ مسلماناں نے ملتان تک دے علاقے کوں فتح کرکے ملتان کوں پورے سندھ تے سرائیکی وسیب دا دار الخلافہ بݨایا ہئی۔Spatial Aspects of Language
isbn=81-7342-009-2
url=http://books.google.com/
page#70

سرائیکی قاعدہ
پاکستانی ماہر لسانیات رحمت عزیز چترالی دا سرائیکی زبان قاعدہ

سرائیکی قاعدہ

ٻِیا ݙیکھو

سرائیک ڳوتھاں
تاریخ سرائیکستان
ملتان
سرائیکی
سرائیکی لوک
سرائیکی اکھاݨ
پاسے (سمتاں)
سرائیکی زبان دا نثری ادب
سرائیکی ادب
سرائیکی میڈیا
سرائیکی قومیتی تحریک
سرائیکی شخصیات
سرائیکستان
سرائیکی ثقافت
سرائیکی لکھتاں

 ٻاہرلے جوڑ 
سرائیکی لکھݨ کیتے کی بورڈ ڈاؤن لوڈ کرو
آن لائن سرائیکی ڈکشنری
سرائیکی ٹیکسٹ ایڈیٹر

 حوالے 

ونکی:سرائیکی زبان