سرائیکی جھمر

جھمر دنای دی ہر قوم وچ کھیݙی ویندی اے تے ہر قوم دی ثقافت دا لازمی حصہ ہے ۔ سرائیکی وسیب ہمیشہ توں ہک تہذیبی تے ثقافتی مرکز رہ ڳئے ،اتھاں لوکیں دیاں رسماں ریتاں اپݨیاں ہِن ۔ جھُمر سرائیکی دیس دا ہک مہذب تے خوبصورت ناچ ہے ۔ ایندے وچ چھوکرے ، نینگر ، ادھ کھر تے ٻڈھے چاہے او امیر ہوون یا غریب سبھے شامل تھیندن ، اے ناچ مرد انج تے تریمتیں انج کریندن ۔ انہاں ناچاں دیاں چار قسماں ہِن۔

1 : دھریس                                            2 : چھیچ                             3: دھمال                                               4 : جھمر

چھیچناچ دا رواج کراڑ قوم اچ ہا ۔ او ہتھاں اچ ݙاکے پکڑ تے نچدے ہن ۔ انہاں ݙاکیاں نال گھنگھرو ٻدھے ہوئے ہوندن ۔ پِڑ بݨا کے پندھراں ویہہ جٖݨے واری واری ڈفاکیں نال ݙاکے مریندن تے دائرے اچ نچدے ہن ، ادھ اچ دول آلا دول وجٖیندا ہے ۔ چھیچ دا رواج اجٖݨ وی سابقہ ریاست بہاولپور وچ موجود اے تے روہی وچ روہیلیاں دا من بھاوݨا ناچ اے ۔ شدی مرادی تے خوشی دے موقعیاں تے ایں جھمر دا خاص اہتمام کیتا ویندے ۔ ذیل وچ سرائیکی دیس دے مختلف علاقیاں وچ جھمر دے او ٻول ݙتے ویندن جیڑھے ایں موقع تے ڳائے ویندن ۔ جھمر خواجہ فرید سئیں دے کافیں تے وی کھیݙی ویندی اے ، ہک کافی دا رنگ ݙیکھو :۔

 ریاستی / بہاولپوری جھمر:۔ 
دل دم دم دردوں ماندی اے

سِک ݙٹھڑیں ٻاجھ ہ لہندی اے

ہجر دیاں گزریاں ݙکھیاں راتاں

ماء پیو خویش نہ پُچھدے باتاں

سینگیاں سیاں لہن نہ تاتاں

مُٹھڑی پئی کُرلاندی اے

دل دم دم دردوں ماندی اے

چاک مہیں دا من کوں بھاݨا

بھُل ڳیا سارا راج ٻٻاݨا

گھولاں سیج تے تول وہاݨا

ٻیٹ دی ریت سُہاندی اے

دل دم دم دردوں ماندی اے

سِک ݙٹھڑیں ٻاجھ نہ لہندی اے 

 دیرے وال جھمر :۔ 
اللہ جٖاݨے یار نہ جٖاݨے

میݙا ڈھول جواݨیاں ماݨے

میں تاں پاݨی بھریندی آں دُٻے دا 

میݙا یار مسافر اُبھے دا

اللہ جٖاݨے یار نہ جٖاݨے 

میݙا ڈھول جواݨیاں ماݨے

 اُبھے دی تلوچڑی جھمر:۔ 
ڈھولا لمے نہ ونجٖ وو

ڈھولا لمے نہ ونجٖ وو

ایہے لوک لمے دے

ڳاھیں نال ٹھڳیندے

کرن ہک دیاں پنج وو

ڈھولا لمے نہ ونجٖ وو

ڈھولا لمے نہ ونجٖ وو

 پتن منارہ ‘ سہرے تے جھمر:۔ 
چاچے دے نال پیا آ

وے سدا جیویں

چاچے دے نال پیا آ

مامے دے نال پیا آ

وے سدا جیویں 

مامے دے نال پیا آ

 ملتانی جھمر:۔ 
انہاں سوہݨیاں کوں دل ݙے ٻہندے

دل ݙے کے سنجٖݨاں ارمان تھیندے

پہلے تاں ݙیندے مِٹھڑے دلاسے

بے وسی تاں دلڑی اصلوں نہ پھاسے

کوئی بھولیاں ڳالھیں کھل ٹوک ہاسے

سوہݨے نہ بݨدے اصلوں کہیں دے

انہاں سوہݨیاں کوں دل ݙے ٻہندے

دل ݙے کے ………

 مظفر گڑھ جھمر:۔ 
یار نہ لاوݨی تھئی ، لوکی کھلاوݨی تھئی

مُد ساوݨی گزر ڳئی ، ہک ݙینھ نہ ساوݨی تھئی

ساہ جھُݨ تے جھات پاواں، ہولے ودی الاواں

ݙیکھاں تاں چوری چوری ، جندڑی بچاوݨی تھئی

یاری نہ لاوݨی تھئی، لوکی کھلاوݨی تھئی

مُد ساوݨی گزر ڳئی، ہک ݙینھ نہ ساوݨی تھئی

 جھنگوی جھمر:۔ 
میݙی لکھاں تے تک نہ پوندی اے

ٻاجھوں یار ݙاڈی دل ماندی اے

صدقے ونجٖاں لہندی مس دا

کدی ملیں ہا روندی نوں ہسدا

میݙی لکھاں تے تک نہ پوندی اے

ٻاجھوں یار ݙاڈھی دل ماندی اے

 میانوالی جھمر:۔ 
نِکی جہی ڳل توں رُسنائیں

ڈھولا تیݙی کمال اے 

سوہݨا نراض نہ تھی 

میݙی ٻہوں مجال اے

مجال اے ، مجال اے ، مجال اے

نکی جہی ڳل توں رُسنائیں

ڈھولا تیݙی کمال اے

 دمانی جھمر:ـ۔ 
جیوے بنرا سہریاں والا

مہندی لاوݨ آئیاں

بنھ خوشی دا ڳانا بنرا

ڳانا ڳاوݨ آئیاں

نوٹ : اے سہرے کوں جھمر دا سہرا آکھیا ویندے تے اینکوں مرد تے تریمتیں اپݨے اپݨے پِڑ ڳاندن۔

اے گھڑولا بھریسوں چن بھرا دا

دل خوشی تھیندے اڄ پیو ماء دا

ماء تے ویر بھیݨیں منگن دعائیں

دشمن زیر تے دور بلائیں

ہووی فضل و کرم سایہ خدا دا

اے گھڑولا بھریسوں چن بھرا دا

اے سہرے گھڑ دی گھڑولا بھرݨ ویلھے جھمر دے انداز اچ آکھیا ویندے۔

چن کتھاں گزاری ہئی رات وے

میݙا جی دلیلاں وات وے

کوٹھے تے پِڑ کوٹھڑا

کوئی کوٹے تے ٻلدا تنور بھلا

پہلی روٹی میں پکیساں

میݙا کھاوݨ آلا دور بھلا 

چن کتھاں گزاری ای رات وے

میݙا جی دلیلاں وات وے

رنگلی میندی لا بنری

سوہݨا رنگ رچا بنری

توں جیویں تیݙا گھوٹ وی جیوے

ہووی مدد خدا بنری

رنگلی میندھی لا بنری

سوہݨا رنگ رچا بنری

ریڈیو پاکستان دیرہ اسماعیل خان دے معروف شاعر تے جھومری الٰہی بخش سودائی دے مطابق اے جھومری گیت تریمتاں میندھی لیندیں ہوئیں آکھدن۔

 روہی تے ٻیٹ دی جھمر:۔ 
آ چݨوں رَل یار 

پیلھوں پکیا نی وے 

آیاں پیلھوں چنݨ دے سانگے

اوڑک تھئی آں فریدݨ وانگے

چھوڑ آرام قرار

ہکیاں بکیاں نی وے

آ چݨوں رل یار

پیلھوں پکیاں نی وے

 دمانی جھمر:۔ 
خوش پیا وسیں شالا ، لنگھ نی آندا

تے آن تتی دی وویار ، سدھ نوہی لہندا

خوش پیا وسیں شالا، لنگھ نی آندا

 تھلوچڑ جھمر:۔ 
بے درد ڈھولا ، ایویں نی کریندا

ݙکھیاں کوں پنل آ، ڳل چا لویندا

بے درد ڈھولا ، ایویں نی کریندا

کھوہ کھوہ تیݙے تے ساوا تماخوں

اساں جڳ لُٹیرے تُساں لُٹیا ساکوں

بے درد ڈھولا ایویں نی کریندا

ݙکھیاں کوں پنل آ، ڳل چا لویندا

 سرائیکی جھمر:۔ 
سرائیکی بارے دیرہ اسماعیل خان دا ہک گیت اے جینکوں ڳاوݨ آلے گیت دے انداز اچ ڳاون تاں اینکوں ’’ چلتری واج ‘‘ وچ آکھیا ویندے ۔ اینکوں چوتھی لے ڳایا ونجٖے تاں جھومری حضرات اینکوں جھمر دی بندش اچ آکھیندن ۔ اے جھمر بلنپت ( تلویں الے ) تے درت ( اُتلی لے ) وچ آکھیا ویندے۔

اللہ اللہ ٻول سرائیکی 

وس دِلاں دے کول سرائیکی 

توں شمع ہِیں ، میں پروانہ

دل کیتا ہے میں نذرانہ

بھن نہ میݙے بھول سرائیکی

وَس دلاں دے کول سرائیکی 

اللہ اللہ ٻول سرائیکی

مِٹھڑی ٻولی ٻول سرائیکی

ٻول سرائیکی ، ٻول سرائیکی 

غرض سرائیکی علاقے وچ سینکڑاں نی بلکہ ہزاراں ڳاوݨ ایہو جہے ہن جنہاں تے جھمر کھیݙی ویندی اے ، جھمر ہک قدرتی تے فطری جذبہ ہے ، جیڑھا جو نہ صرف انسان بلکہ ہر چرند پرند حتیٰ کہ جمادات تے نباتات وچ پاتا ویندے ۔ جھمر تاڑی کائنات دی ہر نسل تے ہر قوم اچ پاتی ویندی اے ، پر اوندے ثقافتی تے تہذیبی انداز اپݨے اپݨے ہن۔ سرائیکی وسیب اچ ہک ویلھے ٻہوں وݙے جھومری موجودہ ن تے کئی سو ونکیں دیاں جھمراں مریندے ہن ،ایویں نغارچی جنہاں دیہاتیں وچ میراثی یا میر سݙیا ویندا ہا ۔ وݙے سیاݨے تے کاریگر ہوندن ، جھومریں دے پیریں دے ران بدلدی ݙیکھ کرائیں نگارے دے آواز بدل ویندی ہئی ،رات دی ہک ہک نوبت دی کئی کئی قسمیں دے رقص بدل ویندے ہن ۔ سیاݨے آکھدن جو رووݨ تے نچݨ آلا آدمی دے اندر دا بار تے ٻوجھ ہولا تھی ویندے ، افسوس اڄ بے حسی تے دہشت گردی دا ایجھا دور آ ڳئے جو رووݨ چہندوں رو نی سڳدے ، نچݨ چہندوں نچ نی سڳدے ، بعد اچ پروفیشنل جھومری آئے ، جیرھے سرائیکی جھمر دی روائتی چس تے سواد کوں پھِکا کر چھوڑیئے ، اڄ ڈھیر سارے نینگر میڈیا خصوصاً ٹیلیویژن ، فلم توں متاث تھی تے مغرب زدہ ماڈرن جھمر کھیݙدے نظر امدن تاں انہاں کوں ݙیکھ تے چھنڈ امدی اے ، اڄ ضروری ایں ڳالھ دی ہے جو پراݨے تے ٻڈھے جھومری اپݨی نویں نسل کوں سرائیکی جھمر دا اصل انداز منتقل کرن ۔ 

 حوالہ 
معروف سرائیکی لکھاری سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب (سرائیکی وسیب) وچوں چوݨ