سرائیکستان

سرائیکستان (خودمختار انتظامی اکائی)  
Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the 1998 Pakistan Census|thumb
سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔ 

ملتان، بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان تے میانوالی کوں سرائیکستان آہدے ہن۔

تاریخ

کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح " دارا " نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.

سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دامان، نیلی، راوی تے گومل وادی شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔ اٹھارھاں ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ سرائیکستان دے انہاں سارے علاقیاں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔

‎سرائیکستان دے ضلعے تے تحصیلاں 
خطہ سرائیکستان وسیع و عریض رقبے تے پھیلا ہویا اے جیندے وچ کئی اضلاع آندن جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے. 
+سرائیکستان دے ضلعے بمطابق مردم شماری 2017ءنمبرشمار ضلع/تحصیلسرائیکی زبان %رقبہ (KM²)کل آبادی سرائیکی آبادیتبصرہ(1)ضلع ملتان64.413,7204,746,1663,057,098iتحصیل ملتان سٹی47.133042,259,1151,064,944iiتحصیل ملتان صدر73.881,6321,323,076977,543iiiتحصیل شجاع آباد81.05806609,004493,615ivتحصیل جلالپور پیروالہ 93.87978554,971520,996(2)ضلع لودھراں74.232,7781,699,6931,261,752iتحصیل لودھراں80.41,111703,513565,672iiتحصیل دنیا پور58.61889495,217290,255iiiتحصیل کہروڑ پکا81.0778500,963405,825(3)ضلع وہاڑی  19.174,3642,902,081556,619ڄٹکی و سرائیکی ضلعiتحصیل وہاڑی1.451,430928,81213,508ڄٹکی تحصیلiiتحصیل بوریوالہ0.131,2951,019,6591,317ڄٹکی تحصیلiiiتحصیل میلسی56.811,639953,610541,794سرائیکی تحصیل(4)ضلع خانیوال 18.554,3492,920,233541,818ڄٹکی و سرائیکی ضلعiتحصیل خانیوال 9.8784856,25783,710ڄٹکی تحصیلiiتحصیل میاں چنوں 0.941,212761,9557,191ڄٹکی تحصیلiiiتحصیل کبیروالہ33.31,804958,596319,316سرائیکی تے ڄٹکی تحصیلivتحصیل جہانیاں 38.32549343,425131,601سرائیکی تحصیل(5)ضلع بہاولپور67.0624,8303,669,1762,460,606iتحصیل بہاولپور سٹی58.971,490682,116402,246iiتحصیل بہاولپور صدر73.34745575,886422,363iiiتحصیل احمدپور شرقیہ91.31,7381,078,586984,808ivتحصیل خیرپور ٹامیوالی88.56993262,923232,854v تحصیل حاصل پور41.461,490456,360189,209ڄٹکی تے سرائیکی تحصیلviتحصیل منڈی یزمان37.3518,374613,305229,126(6)ضلع رحیم یار خان 64.911,8804,807,7623,120,662iتحصیل رحیم یار خان57.542,4641,530,183880,521iiتحصیل صادق آباد56.712,9641,261,588715,548iiiتحصیل خان پور70.363,190982,085691,020ivتحصیل لیاقت پور80.623,2621,033,906833,573(7)ضلع بہاولنگر 1.978,8782,975,65658,672ڄٹکی اکثریتی ضلعiتحصیل بہاولنگر0.141,729813,3901,201iiتحصیل چشتیاں1.961,500689,76613,521iiíتحصیل ہارون آباد0.431,295524,7152,291ivتحصیل فورٹ عباس9.742,536422,76841,181ڄٹکی و سرائیکی تحصیلvتحصیل منچن آباد0.11,818525,017478(8)ضلع ڈیرہ غازی خان80.9911,9222,872,6312,326,793iتحصیل ڈیرہ غازی خان84.342,0121,224,9641,033,190iiتحصیل کوٹ چھٹہ90.11,802757,230682,634iiiتحصیل کوہ سلیمان2.15,339212,6524,595بلوچی و سرائیکی تحصیل(9)ضلع راجن پور74.612,3181,996,0391,489,157iتحصیل راجن پور82.812,078706,770585,335iiتحصیل ڄام پور86.152,322849,369731,733iiiتحصیل روجھاݨ مزاری42.362,905405,689171,887بلوچی و سرائیکی تحصیلivڈی ایکسکلیوڈڈ ایریا0.65,01334,191202بلوچی و سرائیکی تحصیل(10)ضلع مظفرڳڑھ 92.374,7782,981,0482,753,811iتحصیل مظفرڳڑھ90.872,3771,625,4871,477,174iiتحصیل علی پور93.791,391640,384600,633iiiتحصیل جتوئی94.521,010715,177676,004(11)ضلع کوٹ ادو79.053,4711,347,5011,065,249iiتحصیل کوٹ ادوNANANANAiiتحصیل چوک سرور شہیدNANANANA(12)ضلع لیہ66.676,2891,823,9951,216,058iتحصیل لیہ72.501,712977,088708,457iiتحصیل کروڑ لعل عیسݨ58.631,823594,367348,482iiiتحصیل چوٻارہ63.02,754252,540159,119(13)ضلع تونسہiتحصیل تونسہ89.462,769677,785606,374iiتحصیل وہواNANANANAiiتحصیل کوہ سلیمان NANANANA(14)ضلع میانوالی 76.055,8401,542,6011,173,213iتحصیل میانوالی84.372,689766,357646,579iiتحصیل پپلاں74.041,288402,050297,710iiiتحصیل عیسیٰ خیل61.111,863374,194228,924(15)ضلع بکھر79.978,1531,647,8521,317,859iتحصیل بکھر78.872,427683,939539,469iiتحصیل منکیرہ81.481,768256,895209,319iiiتحصیل کلورکوٹ78.02,239346,591270,395ivتحصیل دریا خان82.861,719360,427298,676(16)ضلع خوشاب1.726,5111,280,37222,025ڄٹکی و سرائیکی ضلعiتحصیل خوشاب0.432,115690,1572,970ڄٹکی علاقہ iiتحصیل نورپور تھل4.372,500242,83110,632سرائیکی تحصیل، غیر مصدقہ اعدادiiiتحصیل قائد آباد3.541,080230,0288,156جزوی سرائیکی علاقہ، غیر مصدقہ اعداد ivتحصیل نوشہرہ0.22816117,356267ڄٹکی علاقہ(17)ضلع ڈیرہ اسماعیل خان64.239,3341,625,0881,043,818iتحصیل ڈیرہ اسماعیل خان59.231,167725,449429,754iiتحصیل پرووا71.631,733292,343209,413iiiتحصیل دراٻݨ کلاں76.861,540124,31895,555ivتحصیل کلاچی59.271,229101,89260,393vتحصیل پہاڑ پور65.261,657381,086248,703viتحصیل درازندہNA2,00868,556NAپشتون تحصیل(18)ضلع ٹانک16.051,679390,62662,705غیر مصدقہ اعدادiتحصیل ٹانک16.051,679390,62662,705غیر مصدقہ اعداد

اہم سرائیکی شہر تے قصبے
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
+سرائیکستان دے اہم شہر بمطابق مردم شماری 2017ءنمبرشمار شہرکل آبادیشرح خواندگی سطح سمندر توں اچائی (فٹ)حیثیتتبصرہ1ملتان1,871,843مرکزِ سرائیکستان، انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر2بہاولپور76,2111انتظامی مرکز سول سیکرٹریٹ و ڈویژنل ہیڈکوارٹر 3ڈیرہ غازی خان399,064ڈویژنل ہیڈکوارٹر4ڈیرہ اسماعیل خان217,457ڈویژنل ہیڈکوارٹر5میانوالی220,010ضلعی صدرمقام6رحیم یار خان477,100ضلعی صدرمقام7بکھر113,018ضلعی صدرمقام8ٹانکضلعی صدرمقام  9مظفرڳڑھ209,902ضلعی صدرمقام10راجن پورضلعی صدرمقام11لیہ126,055ضلعی صدرمقام12کوٹ ادو129,859ضلعی صدرمقام13لودھراں117,862ضلعی صدرمقام14تونسہتحصیل صدرمقام15کبیروالہتحصیل صدرمقام16جہانیاں تحصیل صدرمقام17میلسیتحصیل صدرمقام18یزمانتحصیل صدرمقام19احمدپور شرقیہتحصیل صدرمقام20خیرپور ٹامیوالیتحصیل صدرمقام21 حاصل پورتحصیل صدرمقام22صادق آباد238,311تحصیل صدرمقام23خان پور کٹورہ184,374تحصیل صدرمقام24لیاقت پورتحصیل صدرمقام25فورٹ عباستحصیل صدرمقام26کوٹ چھٹہتحصیل صدرمقام27فورٹ منروتحصیل صدرمقام28فاضل پورسب تحصیل29ڄام پورتحصیل صدرمقام30روجھاݨ مزاریتحصیل صدرمقام31علی پورتحصیل صدرمقام 32جتوئیتحصیل صدرمقام33کروڑ لعل عیسݨتحصیل صدرمقام34چوٻارہتحصیل صدرمقام35پپلاںتحصیل صدرمقام36عیسیٰ خیلتحصیل صدرمقام37منکیرہتحصیل صدرمقام38کلورکوٹتحصیل صدرمقام39دریا خانتحصیل صدرمقام40خانسرٹاؤن41وہواسب تحصیل 42نورپور تھلتحصیل صدرمقام43خانقاہ شریف ٹاؤن 44بھونگٹاؤن45دیراوڑٹاؤن46اوچ شریفسب تحصیل47پروواتحصیل صدرمقام48کالاباغٹاؤن49کلاچیتحصیل صدرمقام50روکھڑیٹاؤن51کندیاںٹاؤن52کمرمشانیٹاؤن53قطب پورٹاؤن

مقامی سیاست دا انداز تے روایات
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے  پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
سرائیکی قومیتی جماعتاں
سرائیکستان قومی کونسل، ظہور دھریجہ
سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی، راݨا فراز نون
پاکستان سرائیکی پارٹی، نخبہ تاج لنگاہ
پاکستان سرائیکی قومی اتحاد، کرنل (ر) عبدالجبار عباسی
سرائیکستان قومی اتحاد، خواجہ غلام فرید کوریجہ
سرائیکی فاونڈیشن پاکستان، ڄام اظہر مراد لاڑ
عوامی سرائیکی پارٹی، سجاد اکبر ملکانی
سرائیکی ایکشن کمیٹی، راشد عزیز بھٹی
سرائیکی ملت پارٹی، اصغر خان ناہڑ
وسیب نیشنل تحریک، آصف خان
سرائیکی نیشنل پارٹی، عبدالمجید کانجو
سرائیکستان قومی موومنٹ، بانی حمید اصغر شاہین مرحوم
وسیب اتحاد، شہباز خان

وفاقی جماعتاں  
پاکستان تحریک انصاف، عون عباس بپی، صدر سرائیکی وسیب 
پاکستان پیپلز پارٹی، مخدوم سید احمد محمود، صدر سرائیکی وسیب
پاکستان مسلم لیگ (ن)، کوئی نی 
پاکستان عوامی تحریک، چوہدری فیاض احمد وڑائچ، صدر سرائیکی وسیب
جماعت اسلامی پاکستان، راؤ محمد ظفر، صدر سرائیکی وسیب
مجلس وحدت المسلمین، علامہ اقتدار حسین نقوی، صدر سرائیکی وسیب
پاکستان مسلم لیگ (ق)، کوئی نی
عوامی نیشنل پارٹی، کوئی نی

سرائیکی وسیب دے حکمران خاندان
عباسی، نواب صلاح الدین عباسی، احمد پور شرقیہ
چنڑ، ملک محمد اقبال چنڑ، بہاولپور
للو، ملک حبیب للو، اوچ
گیلانی، یوسف رضا گیلانی (ملتان)، افتخار الحسن گیلانی (اوچ)
پیرزادہ، میاں ریاض حسین پیرزادہ، خیرپور ٹامیوالی
گردیزی، سید عرفان گردیزی، حاصل پور
وارݨ، سردار عامر یار وارݨ، دھوڑکوٹ
پنوہاں، ملک حاصل محمد پنوہاں، علی پور
سہروردی سادات، مخدوم سید احمد محمود، رحیم یار خان
متیاݨہ، میاں ممتاز متیاݨہ، چشتیاں
لالیکا، میاں عبدالستار لالیکا مرحوم، چشتیاں
خاکوانی، اعظم خان خاکوانی، وہاڑی
کھچی، ممتاز خان کھچی، وہاڑی
بھابھہ، نور خان بھابھہ، میلسی
ݙاہا، خانیوال
ہراج، مہر اللہ یار ہراج، خانیوال
ٻوسݨ، حاجی سکندر حیات ٻوسݨ، ملتان
بھٹہ، شہزاد مقبول بھٹہ، ملتان
راں، مظہر عباس راں، ملتان
لانگ، نغمہ مشتاق لانگ، جلالپور پیروالہ
کانجو، عبدالرحمان کانجو، لودھراں
کھر، غلام مصطفٰی کھر، مظفر ڳڑھ
بخاری، باسط سلطان بخاری، مظفر ڳڑھ
نیازی، عمران خان نیازی، امجد علی خان، میانوالی
اعواݨ، عائلہ ملک، کالاباغ
روکھڑی، گل حمید خان روکھڑی، میانوالی
شادی خیل، الحاج عبیداللہ خان شادی خیل، میانوالی
ڈھانڈلہ، ملک افضل ڈھانڈلہ، بھکر
اولکھ، احمد علی اولکھ، لیہ
لغاری، جمال خان لغاری، ڈیرہ غازی خان
مزاری، میر بلخ شیر مزاری، روجھان
کھوسہ، سردار ذوالفقار علی خان کھوسہ، ڈیرہ غازی خان
دریشک، سردار نصراللہ خان دریشک، راجن پور
قیصراݨی، میر بادشاہ خان قیصراݨی، تونسہ
گورچاݨی، سردار شیر علی گورچاݨی، راجن پور
لونڈ، سردار جاوید اختر لونڈ، ڈیرہ غازی خان
نواݨی، رشید اکبر نواݨی، بھکر
جتوئی، قیوم جتوئی، جتوئی

ثقافت تے روایات

پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔https://www.saraikiliterature.com/en/language/history-of-saraiki-language

گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔http://saraikimusic.blogspot.com/?m=1
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
ملتان، مظفرگڑھ , بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔

رحیم یار خان، راجن پور، کشمور تے گھوٹکی دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.

جھنگوی سرائیکی،  جھنگ، ساہیوال دا لہجہ ہے۔  ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ"   تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی جھنگوچی لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.

سرائیکی زبان دی تعلیمی حیثیت

تعلیمی نظام
تعلیمی ادارے
اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور
بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان
غازی یونیورسٹی ڈیرہ غازی خان
گومل یونیورسٹی ڈیرہ اسماعیل خان
نمل یونیورسٹی میانوالی
یونیورسٹی آف میانوالی، میانوالی 
تھل یونیورسٹی بھکر
صادق گرلز کالج یونیورسٹی بہاولپور
گورنمنٹ ایس ای کالج، بہاولپور
گورنمنٹ صادق عباس کالج، احمد پور شرقیہ
انسٹیٹیوٹ آف ساؤتھ پنجاب ملتانhttps://www.isp.edu.pk/

پیشہ ورانہ تعلیمی ادارے
کیڈٹ کالج عیسیٰ خیل، میانوالی
پولیس ٹریننگ اسکول، ملتانhttps://www.punjabpolice.gov.pk/trainingbranch
قائداعظم میڈیکل کالج، بہاولپور
نشتر میڈیکل کالج، ملتان
شیخ زید میڈیکل کالج، رحیم یار خان
چولستان یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز، بہاولپور
خواجہ فرید یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی، رحیم یار خان
میاں نواز شریف انجینئرنگ یونیورسٹی، ملتان
محمد شہباز شریف زرعی یونیورسٹی، ملتان
میر چاکراعظم رند یونیورسٹی آف ٹیکنالوجی، ڈیرہ غازی خان
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، بہاولپور
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، ملتان
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی، لیہ
گورنمنٹ کالج آف کامرس، بہاولپور
پاپولیشن ویلفیئر ٹریننگ انسٹیٹیوٹ، ملتان 

شخصیات تے مشاہیر
شاہ شمس سبزواری
ڄلم بن شبان
شیخ حمید
داؤد بن نصر
بہاؤالدین زکریا ملتانی
رفعت عباس
خواجہ غلام فرید
ابوالفضل فیضی مبارکپوری
چندر گپت موریا
نواب صادق محمد خان پنجم عباسی
ملک امیر محمد خان
عطاءاللہ خان عیسیٰ خیلوی
عمران خان

وسائل تے معدنیات
صنعت تے تجارت
آبی وسائل
ذرائع نقل و حمل تے آمد و رفت
ساؤتھ ائیر، ملتان

زراعت تے فصلاں
مواصلات
پی ٹی وی ملتان
ریڈیو پاکستان بہاولپور
ریڈیو پاکستان ملتان
ریڈیو پاکستان ڈیرہ اسماعیل خان
ریڈیو میانوالی
وسیب ٹی وی
روہی ٹی وی

طبی سہولتاں
بہاول وکٹوریہ ہسپتال بہاولپور
نواب صادق ہسپتال بہاولپور
نشتر ہسپتال ملتان
شیخ زید ہسپتال رحیم یار خان
ساؤتھ پنجاب ہسپتال ملتانhttps://southpunjabhospital.com/

قومی تے مقامی کھیݙاں
سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم
سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیمhttps://www.pcb.com.pk/domestic-squads.html

ملتان سلطانز

انتظامی خودمختاری
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔
خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔

سروسز اینڈ جنرل ایڈمنسٹریشن ڈیپارٹمنٹ
داخلہ
صحت
اسپیشلائزڈ ہیلتھ کئیر اینڈ میڈیکل ایجوکیشن 
اعلیٰ تعلیم
سکول ایجوکیشن
زراعت
پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
لائیو سٹاک اینڈ ڈیری ڈیویلپمنٹ
پلاننگ اینڈ ڈیویلپمنٹ
سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ
سیکرٹری ہاؤسنگ، اربن ڈیویلپمنٹ اینڈ پبلک ہیلتھ انجینئرنگ
آبپاشی
جنگلات
کمیونیکیشن اینڈ ورکس
محکمہ مال (ریونیو)
محکمہ بیت المال
ڈائریکٹوریٹ پبلک ریلیشنز، حکومت پنجاب https://www.facebook.com/DPRMultan/
جنوبی پنجاب پولیس آفس برائے ایڈیشنل آئی جی، ملتان 
میٹرو بس سسٹم ملتان
ممبر انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ اتھارٹی ملتانhttps://www.idap.pk/details/board-of-authority
ڈائریکٹر سپیشل برانچ پولیس، جنوبی پنجاب، ملتانhttps://thepakistandaily.com/usman-buzdar-appoints-controversial-uncle-as-special-branch-director-south-punjab/
دفتر ڈائریکٹر پبلک انسٹرکشنز ایجوکیشن جنوبی پنجاب، ملتان
پنجاب ایجوکیشن فاونڈیشن، ریجنل آفس ملتان
پنجاب فوڈ اتھارٹی، ساؤتھ ونگ ملتانhttps://www.facebook.com/PFARESOURCEANSLICENSINGSOUTH
ڈی آئی جی جیل خانہ جات ملتان ریجن https://prisons.punjab.gov.pk/regional_digs_contact_numbers
ڈائریکٹوریٹ زرعی انجینئرنگ ملتان،
ڈائریکٹوریٹ زرعی میکنائزیشن ریسرچ ادارہ ملتان ،
ایڈیشنل آئی جی ڈسپلن جنوبی پنجاب، https://punjabpolice.gov.pk/PIO_OTHER_UNIT

وفاقی محکمے تے نیم خودمختار ادارے
واپڈا (میپکو ملتان)
پاکستان پوسٹ (پوسٹ ماسٹر جنرل آفس جنوبی پنجاب سرکل)https://www.pakpost.gov.pk/contact_us.php#top
پاکستان ٹیلی ویژن، ملتان مرکز
پی ٹی وی نیشنل ملتان، https://youtube.com/@ptvnationalmultan
ریلوے کنسٹرکشن پاکستان (ریجنل آفس ملتان)
دی انسٹی ٹیوشن آف انجینئرز پاکستان، ملتان سنٹرhttp://iepislamabad.org/iep-centres.php
پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس ملتان https://pec.org.pk/branch_laision_offices.aspx، پاکستان انجینئرنگ کونسل، برانچ آفس، شاہ رکن عالم کالونی ملتان 
ایف آئی اے، ملتانhttps://www.fia.gov.pk/contact
اے ٹی آئی آر، ملتان آفس https://atir.gov.pk/?page=admin
نیشنل ہائی وے اتھارٹی، جی ایم کنسٹرکشن ، پنجاب ساؤتھ، ملتان https://nha.gov.pk/contact-us
ساؤدرن پنجاب ایمبرائیڈری انڈسٹریز (پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ)http://spei.com.pk/
نیشنل ہائی وے اینڈ موٹروے پولیس، ڈی آئی جی سینٹرل 2، ملتان https://nhmp.pitb.gov.pk/telephone_directory
پوسٹل لائف انشورنس کمپنی لمیٹڈ، ریجنل ڈائریکٹر ملتان
پاکستان ٹیلی کمیونیکیشن اتھارٹی، ریجنل آفس ملتانhttps://www.pta.gov.pk/en/multan
پاکستان کونسل فار ریسرچ ان واٹر ریسورسز، ریجنل آفس بہاولپورhttps://pcrwr.gov.pk/bahawalpur/
پاکستان سائنس فاونڈیشن، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان
پی ایس کیو سی اے، ڈپٹی ڈائریکٹر ملتان زون
ڈائریکٹوریٹ آف حج، ملتان
وفاقی شرعی عدالت، جنوبی پنجاب، ملتان 
ریجنل نیب ملتانhttps://nab.gov.pk/contacts.asp#mul
ایس ایم ای بی ایف سی ساؤتھ پنجاب، ملتان
نادرا ریجنل ہیڈکوارٹر ملتانhttps://www.nadra.gov.pk/operational-management/
دفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، بہاولپور تے ملتاندفتر ایڈیشنل ایڈوکیٹ جنرل، ملتان و بہاولپور بنچ https://advocategeneral.punjab.gov.pk/law_officer
قومی امن کمیٹی برائے بین المذاہب ہم آہنگی، حکومت پاکستانhttps://www.facebook.com/npcpbwp/
ڈائریکٹر ٹریڈ ڈیویلپمنٹ اتھارٹی پاکستان، ملتانhttps://tdap.gov.pk/
ڈی جی آڈٹ، جنوبی پنجاب، ملتان
پریس انفارمیشن ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتانhttp://pid.gov.pk/contact_regional
ڈپٹی جنرل مینیجر پیمرا، ملتان
ریجنل دفتر نیشنل ٹیلی کمیونیکیشن کارپوریشن، ملتانhttps://ntc.net.pk/ContactCentral.html
پاکستان ریلوے پولیس ملتان ڈویژن http://www.pakistanjobsbank.com/Jobs/47667/Pakistan-Railway-Police-Jobs-2017-Constables-ASI-NTS-Application-Form-Download-Latest-New/
پاکستان ریلوے، ڈویزنل سپرنٹنڈنٹ ملتان 
پاکستان پریس ڈیپارٹمنٹ، ریجنل آفس ملتان http://pid.gov.pk/contact_regional
اسٹیٹ لائف انشورنس کارپوریشن آف پاکستان، ملتان ریجن 
این ایل سی، ریجنل آفس ملتان
ساؤتھ ائیر، ملتان
ایف ڈبلیو او، ڈیرہ اسماعیل خان
فوجی فاؤنڈیشن، دفاتر ملتان، میانوالی
مراکز قومی بچت پاکستان، ملتان، بہاولپور
اکادمی ادبیات پاکستان، برانچ آفس ملتان، 
پولیس ٹریننگ اسکول ملتان، https://www.punjabpolice.gov.pk/PPOContacts

این جی اوز تے فلاحی، مذہبی تے تحقیقاتی ادارے
عالمی مجلس تحفظ ختم نبوت، ملتان
الخدمت فاونڈیشن ساؤتھ پنجاب
جنوبی پنجاب سنٹر برائے ریسرچ اینڈ ڈیویلپمنٹ ملتانhttps://spcrd.org/
سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر، ملتان
پاکستان جرنلسٹ ایسوسی ایشن، جنوبی پنجابhttps://pja.org.pk/south-punjab/
پاکستان یو ایس ایلومنی نیٹ ورک ، جنوبی پنجاب چیپٹر https://puan.pk/chapters/south-punjab/

بین الاقوامی ادارے تے ملٹی نیشنل کمپنیاں
اقوام متحدہ دے وفود برائے سرائیکی وسیب یا جنوبی پنجاب
یاماہا پاکستان، ملتان آفس
سوزوکی جنوبی پنجاب، ملتان //https://suzukisouthpunjab.com//
خانہ فرہنگ ایران، ملتان

انتظامی تقسیم
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
بہاولپور ڈویژن، ملتان ڈویژن تے ڈیرہ غازی خان ڈویژن (تیرہاں اضلاع) تے مشتمل وسیب دا علاقہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دے ماتحت بذریعہ سول سیکرٹریٹ زیر انتظام
ضلع ڈیرہ غازی خان دے ذیلی انتظام دے طور تے کوہ سلیمان دے قبائلی علاقے بذریعہ پولیٹیکل اسسٹنٹ 

2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر سرڳودھا ڈویژن (پنجاب) دے زیر انتظام

3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن دے زیر انتظامتحقیق و ترتیب، اسماعیل بھٹہ

مزید ݙیکھو
سرائیکی زبان
سرائیکستان سول سیکرٹریٹ
تاریخ سرائیکستان
ملتان
سرائیکی
سرائیکی لوک
سرائیکی اکھاݨ
سرائیکی زبان دا نثری ادب
سرائیکی ادب
سرائیکی میڈیا
سرائیکی قومیتی تحریک
سرائیک ڳوتھاں
سرائیکی شخصیات
سرائیکی وسیب

حوالے