خلافت عباسیہ قاہرہ

656ھ/1258ء وچ ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان دے حملے دے نتیجے وچ بغداد تباہ تھی ڳیا۔ تاتاریاں دی تباہی دے بعد خلفائے عباسیہ دے اولاداں قید تھی گئیںاں۔ عباسی خلیفہ الظاہر باللہ العباسی دا ہک پتر مستنصر باللہ ہئی جِس  659ھ/1261ء وچ مصر ہجرت کیتی جتھاں اُس دا استقبال مملوک سلطان الظاہر رکن الدین بیبرس بندقداری نے کیتا تے مستنصر باللہ دی بیعت کرکے اونکوں خلیفہ مقرر کر ݙتا۔ ایں طرح دوبارہ خلافت عباسیہ دا احیاء تھیا مگر مملوک سلاطین نے عباسی خلفاء کوں صرف خلیفہ دے عہدہ تے فائز کیتا تے اختیارات توں محروم رکھا۔ حتیٰ کہ تمام اختیارات سلاطین مصر دے کول ہی ہن تے خلفاء محض ناں کے تے مملوکاں دے وظیفہ خوار ہن۔ عباسی خلفائے قاہرہ دی تعداد ستارہاں ہے جنہاں وچ خلیفہ المتوکل علی اللہ ݙو واری خلیفہ مقرر کیتے گئے۔تحقیق، اسماعیل بھٹہ

مصر دے عباسی خلفاء
1.احمد المستنصر باللہ، 1261ء– 1262ء
2.الحاکم بامراللہ اول، 1262ء - 1302ء
3.المستکفی باللہ اول، 1302ء - 1340ء
4.الواثق باللہ اول، 1336ء  - 1341ء
5.الحاکم بامراللہ دوم, 1341ء - 1352ء
6.المعتضد باللہ اول، 1352ء  - 1362ء
7.المتوکل علی اللہ اول، 1362ء - 1377ء، پہلا دور، ݙوجھا دور 1377ء - 1383ء
8.ابو یحییٰ المستعصم باللہ، 1377ء
9.الواثق باللہ دوم، 1383ء – 1386ء
10.ابو یحییٰ المستعصم باللہ، 1386ء - 1389ء
11.ابوالفضل عباس المستعین باللہ، 1406ء - 1414ء
12.داؤد المعتضد باللہ، (1414ء – 1441ء)
13.المستکفی باللہ دوم، 1441ء – 1451ء
14.ابوالباقہ القائم بامراللہ، 1451ء – 1455ء
15.المستنجد باللہ دوم، 1455ء – 1479ء
16.المتوکل دوم، 1479ء – 1497ء
17.المستمسک باللہ، پہلا دور 1497ء – 1508ء، ݙوجھا دور 1416ء - 1417ء
18.محمد المتوکل علی اللہ، پہلا دور 1508ء - 1516ء، ݙوجھا دور 1517ء – 1517ء
اختتام خلافت عباسیہ

عباسی خلفائے قاہرہ دا زوال
محرم923ھ/ جنوری 1517ء کوں عثمانی سلطان سلیم اول نے مصر تے قبضہ کر گھدا جیندے نال آخری خلیفہ عباسی المتوکل علی اللہ الثالث نے خلافت سلطان سلیم خان اول کوں سونپ ݙتی، اوندے نال رِدائے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم، خانہ کعبہ دیاں کنجیاں تے حرمین الشریفین وی سلطان سلیم خان اول دے حوالے کر ݙتے۔ اِیں طرح خلافت عباسیاں توں عثمانیاں وچ منتقل تھی ڳئی تے مرکز خلافت قاہرہ دی بجائے استنبول بݨ گیا۔ایں طرح تاریخ اسلام وچ بنی عباس دے دور دا ہمیشہ واسطے خاتمہ تھیا۔

خلافت عباسیہ قاہرہ دا ہک جائزہ
خلافت عباسیہ قاہرہ توں مراد عباسی خلافت دا اوہ دور ہے جیہڑا 1261ء توں 1517ء تک مصر وچ قائم ریہا۔ اِیں دور کوں عباسی خلافت دا آخری دور وی سمجھیا ویندے۔ اِیندے اہم نکات کجھ ایں طرحاں ہن:

پس منظر:

بغداد دا سقوط: 

1258ء وچ منگولاں نے بغداد تے قبضہ کر کے عباسی خلافت کوں تباہ کر ݙتا ہئی۔ آخری عباسی خلیفہ المستعصم باللہ کوں قتل کر ݙتا ڳیا ہئی۔

مملوکاں دا عروج:

ایں دوران مصر وچ مملوک سلطنت مضبوط تھیندی پئی ہئی۔ مملوک غلام سپاہی ہن جیہڑے مصر دے حکمران بݨ ڳئے ہن۔

مصر وچ خلافت دا قیام:

پہلا خلیفہ:

1261ء وچ مملوک سلطان بیبرس نے ہک عباسی شہزادے ابو القاسم احمد کوں قاہرہ سݙوا کے خلیفہ بݨایا۔ انہاں دا لقب "المستنصر باللہ" ہئی۔ ایں طرح خلافت عباسیہ دا ہک نواں دور مصر وچ شروع تھیا۔

نام نہاد خلافت:

مصر وچ قائم تھیوݨ والی عباسی خلافت اصل وچ مملوک سلطاناں دے زیرِ اثر ہئی۔ خلیفہ دا کوئی خاص سیاسی اختیار کائناں ہئی۔ خلیفہ صرف مذہبی تے علامتی طور تے اہمیت رکھدا ہئی۔

مصر وچ عباسی خلفاء دی حیثیت:

مملوکاں دے زیر اثر: 

مصر وچ عباسی خلفاء مملوک سلطاناں دے زیرِ اثر ہوندے ہن۔ مملوک سلطان اصل حکمران ہوندے ہن تے خلیفہ صرف ناں دا حکمران ہئی۔

مذہبی فرائض:

خلیفہ دا بنیادی کم مذہبی فرائض ادا کرݨا تے مملوک سلطاناں دی حکومت کوں شرعی حیثیت ݙیوݨا ہوندا ہئی۔

سیاسی طاقت دا فقدان:

عباسی خلفاء کوں کوئی سیاسی طاقت حاصل نہ ہئی۔ اوہ مملوکاں دی مرضی تے چلݨ تے مجبور ہوندے ہن۔

اہم نکات:

سیاسی استحکام:

مصر وچ عباسی خلافت دا قیام مملوکاں دی حکومت کیتے سیاسی طور تے اہم ثابت تھیا۔ خلیفہ دی موجودگی نال انہاں دی حکومت کوں شرعی جواز ملدا ہئی۔

علم و ادب دی سرپرستی:

ایندے باوجود مصر وچ عباسی دور وچ علم و ادب کوں کافی سرپرستی ملی۔ کجھ عباسی خلفاء خود وی عالم تے فاضل ہوندے ہن۔

خلافت دا خاتمہ:

1517ء وچ عثمانی سلطان سلیم اول نے مصر فتح کر کے مملوکاں کوں شکست ݙتی تے آخری عباسی خلیفہ المتوکل علی اللہ ثالث کوں خلافت توں دستبردار تھیوݨ تے مجبور کیتا۔ ایندے نال مصر وچ عباسی خلافت دا خاتمہ تھی گیا۔

مختصر خلاصہ:

خلافت عباسیہ مصر، عباسی خلافت دا ہک کمزور تے آخری دور ہئی جیہڑا مملوک سلطاناں دے زیرِ اثر ہئی۔ ایں دور وچ خلافت ناں دی حد تک محدود ریہی تے ایندا کوئی سیاسی اختیار کائناں ہئی۔ آخر کار، عثمانیاں دے ہتھوں ایندا خاتمہ تھی ڳیا۔ ایں دور وچ علم تے ادب کوں ضرور ترقی ملی لیکن سیاسی طور تے اِیں خلافت دا کوئی خاص مقام نہ ریہا۔

ٻاہرلے جوڑ
حوالے