سرائیکی زبان دا قدیم ادب

سرائیکی زبان دا قدیم ادب محفوظ نی رہ سڳیا، البتہ ہُݨ وی کہیں نہ کہیں حوالے اساکوں سرائیکی زبان دی قدامت دے ثبوت ملدے رہ وین٘دِن۔ اِتّھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی زبان اَڄ توں نی بلکہ ہزار ہا سالیں توں نہ صرف ٻول چال بلکہ لِکھ پڑھ دی زبان چلّی اَمدی اے۔

تقریباً ہِک سو سال پہلاں قدیم قلعہ سرواہی دے نیڑے ہِک پُراݨے کُھوہ دی صفائی دے دوران ہِک لوح ملّی ہئی جین٘دے اُتّے اے سرائیکی شعر لکھیے ہوئے ہَن:

سلاں سبند تھیساں پھگیا نام نصیر

کھوہ کھٹایا پُتر گان٘مݨ دے اونڑ نام حمیر

وقت سکندر بادشاہ ملک دھنی پہلوان

رعیت راضی ایہا جئی جو بڈھا نت جوان

ہک لکھ سلّھاں لڳ چُکیاں تھیاہ کھوہ تمام

ترے سو بوٹی باغ دی رادھی اونڑ جام

 ترجمہ: "سِلّھیں بݨاوݨ والے نصیر جیڑھا ذات دا پھگیا ہے، سلھیں تیار کیتیاں، اے کھوہ اونڑ قبیلہ دے حمیر نے جیرھا گان٘مݨ دا پُتر ہِے، کھٹوایا، زمانہ سکندر بادشاہ دا ہِے تے حاکم دھنی پہلوان ہے، رعایا اِتّی خوشحال اے جو ہر ٻُڈّھا جوان ملُوم تِھین٘دے۔ ہِک لکھ سِلّھیں لڳ چُکیاں ہِن، تے کھوہ دی تعمیر مکمل تھی ڳئی اے، اونڑ سردار نے باغ وِچ ترائے سو ٻُوٹے لائے ہِن"

واضح تھیوے جو سکندر بادشاہ دا زمانہ ٢٥ قبل مسیح ہا۔ معروف محقّق سئیں صدیق طاہر اپݨی کتاب "وادی ہاکڑہ اور اس کے آثار" وِچ لکھیے جو کتبے وِچ جیڑھے سکندر دا حوالہ ݙِتّا ڳے، اُوہ سکندر اعظم نی بلکہ سندھ دا حکمران جام سکندر ہِے، جِنّھاں دا خاندان ٧٥٠ء تُوں ٩٧٥ء تئیں سندھ دا حُکمران رہ ڳے۔ ڄیکر سئیں صدیق طاہر دی ایں ڳالھ کُوں صحیح مَن گِھنّوں تاں وی ایں ڳالھ تُوں ثابت تِھین٘دے جو سندھ وی در اصل سرائیکی تہذیب دا حِصّہ ہا، تے ایندے حُکمران سرائیکی ہَن۔ این٘دا سبھ تُوں وݙّا ثبوت خُود ایہو کتبہ آپ ہِے۔  از: ظہور دھریجہ، ناں کتاب: سرائیکی وسیب، چھپَّݨ دا ویلا: نومبر 2003ء اتے 2013ء، چھاپہ خانہ: جھوک پرنٹرز ملتان۔ از: لائبریری سئیں ڈاکٹر خالد اقبال۔

 ڈاکٹر مہر عبدالحق ایں بارے لکھدن: 
’’ سندھ جیندا ہک اہم حصہ سرائیکی زباند ا علاقہ ہے ایں قدر پُر آشوب ہے جو کہیں لٹریچر دا صحیح و سالم بچ ونجٖݨ کہیں معجزے توں گھٹ کینھی۔ ایں علاقے کوں امن نصیب تھای تاں کجھ حد تک مغلیہ عہد حکومت وچ تھیا یا ول انگریزاں دے زمانے وچ تھیا۔ اتے ایں وقت دی کہیں لکھت دے نمونے ملݨ دی اُمید رکھݨ خام خیال اے۔ البتہ کجھ چیزاں حافظے دی مدد نال سینہ بہ سینہ چلیاں آندیاں ہن پر انہاں تے اعتماد نی کیتا ونجٖ سڳدا۔ کیوںجو اے زبان دا اصلی رنگ پیش نی کر سڳیاں۔ مختلف ادوار دے لوکاں اپݨے دور دی زبان دا رنگ چڑھا ݙتا ہے تے ایںط رحاں تے زبان دی شکل تے اوندے اصلی خدو خال لُک ڳئے ہن۔ ایں ویلھے اساں کول تدریجی تری ݙیکھݨ کیتے سرمایہ کینھی، اے ڳالھ یقینی ہے جو محمود غزنوی دی یورش کنوں پہلے دے سوا ترائے سال وچ عربی، فارسی تے مقامی ٻولی دی آمیزشن توں ہک پچ میل قسم دی زبان ضرور وجود وچ آ چکی ہئی تے ۱۱۱ ہجری دے بعد ݙو حصیاں وچ تقسیم تھی ڳئی، ہک شمالی سندھ وچ تے ݙوجھی جنوبی سندھ وچ۔ شمالی سندھ والی زبان کوں اساں سرائیکی آکھدوں تے جنوبی سندھ والی زبان کوں سندھی۔

 نور نامہ: 
نور نامہ سرائیکی زبان دی ہک نظم اے، جینکوں اساں قدیم ترین نی بلکہ قدیم سرائیکی لٹریچر دا نمونہ آکھ سڳدوں، نور نامے تے معروف ماہر لسانیات پروفیسر شوکت مغل جدید انداز نال تحقیق کیتی اے۔

نور نامہ ہک نظم ہے جیرھی ایں وقت ہر گھر وچ پڑھی ویندی اے۔ حافظ خالد محمود شیرانی مرحوم اینکوں ۱۰۵۴ء دی تصنیف تسلیم کریندن۔ پر اے نظم اپݨے متن توں ظاہر کریندی ہے جو اے ٻہوں پہلے دی تصنیف اے ۔ ہک جاہ تے اشاہر ملدے جو :

پنج سو سال جو گزرے آہے ہجرت بعد رسولوں

ملاں کہے غریب وچارا کم علماواں کولوں

نیکی عمل نہ کیتم کوئی شامت نفس جہولوں

عمر گزری توں پچھوں تاواں بھرلہاں قبولوں

جو کجھ روئے زمن تے پیدا سب کجھ ہوسی فانی

نام نشان نہ رہسی کائی جز ایمان نشانی

اگر شاعر دا اے بیان تسلیم کیتا ونجٖے تاں نور نامے دا سن تصنیف ۶۰۰ ہجری دے عبد دے زمانے دا ثابت تھیندے تے ہک لحاظ نال اے قابل تسلیم وی ہے۔ کیوںجو ۷۰۰ ہجری دے لڳ بھڳ اساکوں ٻئے نمونے وی مل ویندن۔ پر نور نامے دی زبان اڄ کل دی زبان کنوں مکتلف اے۔ ول وی اون وقت یعنی ۶۰۰ ہجری دی زبان نی ، بعد دے زمانیں دے لوکاں خصوصاً چھاپے والیاں زبان کوں اپݨے رن وچ رنگ گھدے۔ بہر حال ایں ڳالھ دا شبہ ضرور ہے جو اے ۶۰۰ ہجری دی یاد گار نظم اے۔

لہور تے دلی دے چھاپے خانیں والئیں صرف نور نامے نی بلکہ سرائیکی زبان دے ٻئے کتابیں نال وی ایویں حشر کیتے، اتے انہاندی زبان وڳاڑ ݙتی اے، اڄ ضرورت ہے جو چپھلے تمام چھپئے ہوئے کتابیں دا جائزہ گھن تے انہاندی زبان درست کیتی ونجٖے۔

 752ھ دا ہک نمونہ: 
ایندے بعد ایں علاقے دی زبان دے ݙو نمونے ۷۵۲ دے ملدن۔ ریاست بہاولوپر وچ صادق آباد دی کارداری وچ ہک پراݨے شہر دے کھنڈرات پتݨ منارا دے ناں نال مشہور ہن۔ ایں شہر دا ناں پتݨ پور ہا۔ اے سمرائیں دا دارالخلافہ ہا تے سمرائیںد ا آخری راجہ ہمیر (امیر یا ارمائیل ) ایندے اُتے حکومت کریندا ہا۔ ایندا ہمسایہ راجہ جو پھل وݙا (موجودہ رحیم یار خان ) دا حاکمہا تے اپݨی سخاوت دی وجہ توں مشہور ہا۔ا وں ہک چرن کوں جینکوں سوامی آکھدے ہن کچھ گھوڑے انعام وچ ݙتے پر پتݨ پور وچ اوندے گھوڑے چوریکر گھدے ڳے۔ چرن کوں یقین ہا جو اوندے گھوڑے ہمیر تے اوندے وزیر دے آکھݨ تے چوری کیتے ڳن۔ اوں ہمیر دی ہجو وچ کچھ شعر لکھے جیرھے سارے ملک وچ کِھنڈ ڳئے۔ انہاں شعریں دے ترائے مصرعے اے ہن:

دھاڑی دھوڑا رائے جینہہ چرن سانکھیا

پٹݨ، پٹیجو تھیو سیج وٹایو راہ

ہمیرا پورا راج نہ کندا سمرا

ترجمہ: لٹیرا ہے دھوڑا رائے جئیں چرن کوں لُٹ گھدا۔ پتن برباد تھی ونجٖے تے دریا سیج اپݨا رستہ تبدیل کر ونجٖے۔ ہمیر اسرار پورا راج نہ کر سڳے۔

ہمیر دی تاریخ وفات ۷۵۲ ھ ہے، اتھوں پتہ لڳدے جو شعر ۷۵۲ھ توں وی پہلے دے ہِن۔ تاریخ فیروز پور دا ݙوجھا نمونہ او مشہور جملہ ہے جیرھا تاریخ فیروز شاہی شمس سراج عفیف وچ ملدے جو 

برکت شیخ پٹھا۔ ہک ملوأ ہک نٹھا

یا

برکت شیخ تھیا۔ ہک موأ ہک نہا

اے ݙونہیں جملے سرائیکی زبان دے ہن، پر پہلا زیادہ صحیح مَلُوم تھیندے۔ اے اوں واقعے ݙے اشارہ کریندے جݙݨ سلطان محمد تغلق سمرائوں دے شہر ٹھٹھہ تے فوج کشی کیتی پر بیمار تھی تے واپس چلا ڳیا۔

حضرت جھانیاں جہاں گشت دا قول:

حضرت جہانایں جہاں گشت دی پیدائش ۷۰۷ ہجری اے۔ آپ نے اپݨے چھوٹے بھرا راجہ قتال دے حق وچ فرمایا ہا جو :

’’اساں خوجے تساں راجے ‘‘

چنانچہ سرائیکی زبان دا اے فقرہ وی جمعات شاہی (ملفوظات حضرت شاہ عالمؒ) وچ محفوظ ہے۔ خود حضرت قتال فیروز شاہ تغلق دی مزاج پُرسی انہاں الفاظ وچ کیتی ہئی:

’’ کاکا فیروز چنڳا ہے‘‘

انہاں توں علاوہ سرائیکی زبان تے ادب لٹریچر دے ہزاراں پراݨے نمونے مِل ویندن جتھوں ظاہر تھیندے جو سرائیکی اڄ دے پاکستان دے تمام علاقیاں دی مرکزی تے عام ٻول چال دی زبان ہئی۔ سندھ دے حریت پسند ہوشو شیدی دا تاریخ ساز نعرہ:

’’ سِر ݙیسوں، سندھ نہ ݙیسوں‘‘

خالص سرائیکی وچ اے۔ اتھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی خطے دے اصل وارث اے او غیرت مند لوک ہن جیرھے سِر ݙیندن پر دھرتی نی ݙیندے۔

 ٻیا ݙیکھو 
 سرائیکی وسیب اَڄ وی عظیم اے۔ 
 سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب۔
 اُردو دی ماء۔ 
 چولستان دے پُراݨے سرائیکی وستیاں۔ 
 سرائیکی دا معنیٰ۔ 
 حوالہ جات 	

 ٻاہرے رابطے 

 جھوک پبلشرز دے کتاباں۔ 
 سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔  

 ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ 
ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ 
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ 
ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ 
ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ 
ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔