اتہاس (تاریخ)

پروفیسر ہربرٹ اسپنر Hurbt Spenser تے گرانٹ ایلن Grant Ain دا آکھݨا ہے کہ ابتدا وچ انسان صرف اپݨے اسلاف دا شعور رکھدا ہئی، اوہ اسلاف دے حقیقی تے فرضی کارنامیاں توں واقف ہئی تے انہاں کوں یاد کریندا رہندا ہئی۔ امتتداد زمانہ دے نال انہاں اسلاف دی حقیقی شخصیتاں روایتاں دے انبار تلے دب گئیاں۔ رفتہ رفتہ حقیقت تے خرافات دی اتنی تہواں جم گئیاں کہ لوگ اسلاف دی حقیقی شخصیتاں کوں بھل گئے تے افسانوی شخصیتاں کوں دیوتا سمجھ کے انہاں دی پوجا کرݨ لگے۔ بہرحال اسلاف دی عظمتاں دے افسانیاں نے دیوتا دا روپ دھار گھدا ہووے یا مظاہر قدرت دی فعالی تے صاحب ارادہ شخصیتاں دا تصور دیوتاؤاں دے پیکر وچ ڈھل گیا ہووے، ایہ حقیقت ہے کہ دیوتاؤاں دی تخلیق انسانی ذہن دی مرحون منت ہے، اگرچہ ایہ تخلیق دا عمل کئی مدارج توں گزرا ہے۔ (سبط حسن، ماضی کے مزار۔ 103، 105)
اتہاس لکھݨ والیاں دے ذمہ داریاں
ابن خلدون دا آکھݨا ہے کہ مورخ کیتے ضروری ہے کہ اوہ محض نقال نہ ہووے بلکہ تاریخ نال متعلقہ تمام علوم کوں جاݨدا ہووے۔ اینکوں اچھی طرح معلوم ہووݨا چاہیدا اے کہ حکمرانی و سیاست دے قواعد کیا ہن؟ موجودات دی طبعیت کس ڈھب دی ہے؟ مختلف قوماں دا مزاج کیا ہے؟ زمان ومکان دی بوقلمونی ناـ احوال و عوائد دے گوشے کیوں کر متاثر تھیندے ہن؟ مختلف مذاہب وچ فرق کیا تے حدود اختلافات کیا ہن تے کتھاں انہاں دے ڈانڈے ملدے ہن؟ ایں طرح ایہ وی جاݨنا،  حال کیا ہے تے ایندے وچ ماضی نال کیا کیا چیزاں ملدیاں جلدیاں ہن تے کنہاں نکات تے اختلافات ہن؟ تاکہ جیہڑے موجود ہن انہاں دی مناسبتاں تے مشابہتاں نال ماضی دے دندھلکیاں دی تشریح کیتی ونجے۔ جیہڑے لوگ انہاں نزاکتاں کوں سمجھ نی سڳدے ہن، اوہ ایں حقیقت کوں نی ڄاݨدے ، کہ تاریخ دا ہر واقعہ ہک منفرد واقعہ نی ہوندا ، بلکہ اپݨے اندر کئی پہلو رکھدا ہے تے کئی سمتاں توں ایندی حقانیت تے روشنی پڑھ سڳدی ہے، اوہ ہولناک غلطیاں وچ الجھ کے رہ ویندے ہن تے اینجھے لاطائل قصے تاریخ دے باب وچ پیش کریندے ہن، جیہڑے قطعی مہمل تے مضحکہ خیز ہوندے ہن۔ (مولانا محمد حنیف ندوی۔ افکار ابن خلدون، 75)

حوالے