حضرت کمیل ابن زیاد رضی اللہ عنہ

کمیل ابن زیاد النخعی یا  کُمَیل بن زِیاد بن نَہِیک نَخَعی صُہبانی الکوفی (پیدائش: 611ء— وفات: 701ء)، حضرت علی بن ابی طالب دے ساتھیاں تے مخلصین وچوں ہن۔ آپ نال دعائے کمیل منسوب ہے۔

 سوانح 
کمیل ابن زیاد رضی اللہ عنہ دا تعلق قبیلۂ نَخَع نال ہئی تے والد دا ناں زیاد بن نَہِیک ہے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم نے قبیلۂ نخع کیتے دعا فرمائی ہے کہ: اَللّہمَ بارِك فِی النَخَع۔ابن اثیر جزری: اسد الغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ، جلد 1، صفحہ 75۔ابن سعد بغدادی، الطبقات الكبیر، جلد 1، صفحہ 261۔ حضرت کمیل دا سالِ پیدائش کہیں قدیمی ماخذ وچ موجود نی، البتہ خیر الدین الزرکلی (متوفی 25 نومبر 1976ء) نے اپݨی تصنیف الاعلام الزرکلی وچ سال پیدائش 12ھ مطابق 633ء لکھا ہے۔خیر الدین الزرکلی: الأعلام قاموس تراجم لأشہر الرجال و النساء، جلد 5، صفحہ 234۔ شارح نہج البلاغہ محمد دستی نے لکھا ہے کہ کوفہ وچ طفلان مسلم بن عقیل دا قاتل حارث بن زیاد (جیہڑا عبیداللہ ابن زیاد دا ساتھی ہئی)، حضرت کمیل ابن زیاد دا بھرا ہئی۔محمد دشتی:  ترجمہ نہج البلاغہ، صفحہ 599، مکتوب نمبر 61 کا پاورقی حاشیہ۔مطبوعہ قم، 1379 ہجری شمسی۔
 خلافت علویہ وچ 
حضرت کمیل شیعان علی وچ شمار کیتے ویندے ہن جیہڑے حضرت علی دی بیعت کرݨ والے پہلے افراد وچوں ہن۔ جنگ صفین (26 جولائی تا 28 جولائی 657ء) وچ وی حضرت علی بن ابی طالب دے نال شریک رہیے۔ مؤرخ ابن جریر طبری (متوفی 310ھ) نے تاریخ الرسل والملوک وچ لکھا ہے کہ: خلیفہ سوم حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے حضرت کمیل کوں شام بھیڄ ݙتا ہئی۔ابن جریر طبری: تاریخ الرسل والملوک، جلد 6، صفحہ 2195 تا 2199۔
 بحیثیت حاکمِ ہیت 
حضرت علی بن ابی طالب نے آپ کوں شہر ہیت دا والی مقرر کیتا ۔ایہ شہر ہِیت سݙیندا ہئی جیہڑا شام دی سرحد تے دریائے فرات دے ساحل تے واقع ہے۔ موجودہ زمانے وچ عراقی صوبہ الرمادی وچ شامل ہے۔ عراق تے سرزمین عرب دے جنوبی علاقیاں دے قافلے ہیت دے رستوں شام دے شہر حلب دا سفر اختیار کریندے ہن۔ ہیت ہک آباد شہر ہئی جیہڑا مضبوط حصار وچ گھریا ہویا ہئی۔ حضرت کمیل کوں معلوم تھیا کہ حضرت معاویہ دا لشکر سفیان بن عوف دی سرکردگی وچ ہیت تے یلغار دا ارادہ رکھدا ہے تاں انھاں نے گماں کیتا کہ دشمن قرقیسیا وچ ہے چنانچہ اپݨی فوج دے صرف 50 افراد کوں شہر دی حفاظت تے مامور کیتا تے باقی افراد کوں گھن کے قرقیسیا دی جانب عازم سفر تھئے۔ دشمن دے لشکر نے موقعے توں فائدہ چا کے ہیت تے حملہ کیتا جیندی بنا تے ہک مراسلے دے ذریعے حضرت علی دی سرزنش دا نشانہ بݨے۔ احمد بن یحییٰ البلاذری: أنساب الأشراف، جلد 5، صفحہ 517۔ اِیں سرزنش دا متن نہج البلاغہ وچ موجود ہے کہ:

’’آدمی دا اُوں کم کوں نظرانداز کر ݙیوݨا کہ جیہڑا اُونکوں سپرد کیتا ڳیا ہے تے جیہڑا کم اُوندی بجائے ݙوجھیاں نال متعلق ہے، اُوندے وچ خواہ مخواہ گُھسݨا ہک کھلی ہوئی کمزوری تے تباہ کن فکر ہے۔ تیݙا اہل قرقیسا تے دھاوا ٻول ݙیوݨا تے اپݨی سرحداں کوں خالی چھوڑ ݙیوݨا جبکہ اتھاں نہ کوئی حفاظت کرݨ والا تے نہ دشمن دی سپاہ کوں روکݨ والا ہے، ہک پریشان خیالی دا مظاہرہ ہئی۔ اِیں طرح توں اپݨے دشمناں کیتے پل بݨ ڳیا جیہڑے تیݙے دوستاں تے حملہ آور تھیوݨ دا اِرادہ رکھدے ہوون۔ اِیں عالم وچ کہ نہ تیݙے بازؤاں وچ توانائی ہے، نہ تیݙا کجھ رعب و دَبدبہ ہے، نہ توں دشمن دا رستہ روکݨ والا ہیں،  نہ اُوندا زور تروڑݨ والا ہیں،  نہ اپݨے شہر والاں دے کم آوݨ والا ہیں تے نہ اپݨے امیر دی طرفوں کوئی کم انجام دیوݨ والا ہیں ‘‘۔ سید شریف رضی: نہج البلاغہ، مکتوب نمبر61، مترجم مفتی جعفر حسین، صفحہ 677۔ مطبوعہ لاہور، 2003ء۔

حضرت علی رضی اللہ عنہ دی شہادت (21 رمضان 40ھ/ 27 جنوری 661ء) دے بعد آپ امام حسن رضی اللہ عنہ دے مصاحباں وچ شامل رہیے۔شیخ طوسی، رجال الطوسی، صفحہ97۔ مطبوعہ قم، 1415ھ۔
 روایات 
حضرت کمیل نے حضرت علی بن ابی طالب توں دعائے خضر کوں نقل کیتا ہے۔ علامہ مجلسی نے بحار الانوار وچ حضرت علی بن ابی طالب دی متعدد وصیتاں کوں کمیل ابن زیاد دے حوالے نال نقل کیتا ہے۔ ابن شعبہ حرانی نے تحف العقول وچ وی اِنہاں وصایا کوں نقل کیتے۔ابن شعبہ الحرانی: تحف العقول، صفحہ 171 تا 176۔مطبوعہ قم، 1404ھ۔  اہل سنت منابع وچ حضرت کمیل کوں قلیل الحدیث آکھا ڳیا ہے تاہم محدث یحییٰ بن معین (متوفی 848ء) تے محدث ابن حبان البُستی (متوفی 20 اکتوبر 965ء) نے آپ کوں ثقہ قرار ݙتے جبکہ ابوسعد السمعانی (متوفی 562ھ)نے اِنہاں توں روایت کوں ضعیف تے غیر ثقہ قرار ݙتے۔ علامہ ابن حجر عسقلانی نے لکھا ہے کہ:

حضرت کمیل نے حضرت علی بن ابی طالب، خلیفہ دؤم حضرت عمر رضی اللہ عنہ، خلیفہ سوم حضرت عثمان رضی اللہ عنہ، عبداللہ ابن مسعود رضی اللہ عنہ (متوفی 650ء)، حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ (متوفی 59ھ) توں روایت کیتی ہے جبکہ عبدالرحمن بن عابس، ابو اسحاق سبیعی، عباس بن ذریح، عبد اللہ بن یزید صہبانی، اعمش، عبدالرحمن بن جندب وغیرہ نے انہاں توں روایت کی ہے۔علامہ ابن حجر عسقلانی: الاصابہ فی تمييز الصحابہ، جلد 5، صفحہ 486۔ مطبوعہ دارالکتب العلمیہ، بیروت، لبنان، 1382ھ/ 1962ء

 وفات 
سال شہادت وچ مؤرخین دا اختلاف ہے۔ متعدد روایات وچ 82ھ، 83ھ تے 88ھ موجود ہے۔ مؤرخ خلیفہ بن خیاط نے وی سال وفات 82ھ لکھا ہے۔ خلیفہ بن خیاط: تاریخ خلیفہ، صفحہ 222، تذکرہ سنہ 82ھ۔ مطبوعہ دارالفکر، بیروت، لبنان، 1414ھ۔ مؤرخین کا اتفاق 82ھ (مطابق 701ء) بیان کیتا ہے۔علامہ ابن حجر عسقلانی نے یحییٰ بن معین دا بیان نقل کیتا ہے کہ کمیل ابن زیاد دی وفات 88ھ وچ تھئی۔علامہ ابن حجر عسقلانی نے آکھا ہے کہ وقت شہادت آپ دی عمر 70 سال ہئی۔ مؤرخ اسلام شمس الدین الذہبی نے المدائنی (متوفی 843ء) دا قول نقل کیتے کہ آپ دی عمر 90 سال ہئی۔شمس الدین الذہبی: تاریخ الاسلام، جلد 6، صفحہ 177۔ آپ کوں اُموی دے والی حجاز و عراق حجاج بن یوسف الثقفی نے قتل کروایا۔ حجاج نے کمیل کوں سݙوایا تاں اوہ فرار تھی ڳئے لیکن جݙݨ حجاج نے انہاں دے قبیلے تے اعزاء و اقارب کوں تنگ کرݨا شروع کیتا تاں حضرت کمیل، حجاج دے کول پہنچے تے مختصر جیہی گفتگو دے بعد حجاج نے انہاں دے قتل دا حکم جاری کیتا۔ شیعی منابع دے مطابق حضرت امیرالمومنین علی بن ابی طالب نے  حضرت کمیل دی شہادت دی خبر ݙتی ہئی۔محمد باقر مجلسی: بحار الانوار، جلد 41، صفحہ 316۔ مطبوعہ مؤسسۃ الوفاء، بیروت، لبنان، 1404ھ۔ابن شہر آشوب المازندرانی: المناقب آل أبی طالب، جلد 2، صفحہ 271۔ مطبوعہ مؤسسہ انتشارات علامہ، قم، ایران، 1379ھ۔ حضرت کمیل دا مزار نجف تے کوفہ دے رستے وچ علاقۂ ثوّیہ (حی الحنانہ) وچ مسجد حنانہ دے قریب واقع ہے۔احمد علوی: راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، مطبوعہ قم، ایران، 1389 شمسی ہجری۔

حوالے