علی حیدر ملتانی

علی حیدر ملتانی یکم شعبان 1101ھ بمطابق1690ء چک چوتڑہ ملتان وچ سید محمد امین دے گھر پیدا تھئے ‘ آپ گیلانی سادات وچوں ہن۔ علی حیدر ملتان دے ہک وݙے عالم دین مولوی نور محمد کنوں علم حاصل کیتا۔ خواجہ فخر الدین دہلوی دے آپ مرید ہن‘ آپ ہک دیندار اتے زاہد عابد شخصیت دے مالک ہن۔14شعبان 1199ھ؍1785ء وچ آپ دا وصال تھیا۔(2)چک چوتڑہ وچ اِی آپ کوں دفن کیتا ڳیا۔ موضع چوتڑہ جینکوں اَڄ کل قاضی غالب آکھیا ویندے سندھلیانوالی توں دریائے راوی دی طرف ترائے میل تے واقع ہے۔

علی حیدر ملتانی دا دور سخت انتشار دا دور ہئی ۔ مغلیہ حکومت دا زور ترٹ ڳیا ہئی ‘ ہر پاسے افراتفری پھیلی ہوئی ہئی۔ پنجاب وچ سکھاں دُھم مچائی ہوئی ہئی۔ اوݙوں پٹھاݨاں دے حملے جاری ہن۔ علی حیدر ملتانی تے انھاں حالات دا ݙاڈھا اثر تھیا۔ او اپݨے کلام وچ امراء ‘ حکمراناں اتے فوجی سرداراں تے کاوڑ نال سخت ملامت کریندن کہ شرم و حیا دے باعث اے زہر کھا تے مر کیوں نی ویندے‘ کیوں جو خزانے بھر بھر تے ایرانیاں تے خراسانیاں کوں ݙتی آندن ۔ انہاں اشعار توں اے معلوم تھیندے کہ علی حیدر ملتانی اپݨی دھرتی نال کتنا پیار کریندے ہن‘ اتے ہک سچے درد مند انسان دی طرح انہاں حملیاں دا انھاں کوں کس قدر ارمان ہئی۔

ب  بھی زہر نہیں جو کھا مرن کجھ شرم نہ ہندوستانیاں نوں

کیا حیا انھاں راجیاں نوں کجھ شرم نہیں تورانیاں نوں

  بھیڑے بھر بھر ݙیون خزانے فارسیاں خراسانیاں نوں

   وچ چھاوݨیاں دے پاݨی نک ٻݙو جے لہو نہ وݙیاں پاݨیاں نوں(3)    

علی حیدر ملتانی دا زیادہ تر کلام سی حرفیاں تے مشتمل ہے۔ اے پنج سی حرفیاں علی حیدر ملتانی دے افکار تے فن دیاں سوکھڑیاں ہن۔ خود علی حیدر ملتانی کوں اِنھاں سی حرفیاں تے ٻہوں ماݨ ہئی۔

پنج سی حرفیاں حیدر آکھیاں پنجے گنج معانی دے نے

وانگ حروف مقطعہ دے اے رازی رموز نہانی دے نے

جاہلاں نوں اِتھے بار نہیں اے سر حقائق دانی دے نے

اے گھجیاں رمزاں عشقے والیاں معنی حرف معانی دے نے     (4)

علی حیدر ملتانی اپݨے کلام وچ وسیبی ورتاوے کوں وی جاہ ݙتی۔ کھیر ولوڑݨ ‘ لسی وچوں مکھݨ کڈھݨ دا ذکر ملدے ۔اینویں مینڈھیاں گُندھواوݨ ‘ کنیں وچ سونے دیاں والیاں پانوݨ تے سرخ رنگ دے چولیاں دے حوالے ملدن‘ ہک پاسے تاں علی حیدر ملتانی دے کلام وچ صوفیانہ خیالات و افکار دی جھلک ملدی اے ݙوجھے پاسے انہاں دے کلام وچ جیندے جاگدے ساہ گھندے وسیبی کردار ٹردے پھردے نظر آندن۔

م میں تاں صدقہ اکھیں متوالیاں دا

مڑ بھال وے دلبرا واسطہ ای

صدقہ زلفاں پریشاں کالیاں دا

ویکھ حال وے دلبرا واسطہ اِی

بھلا صدقہ سونے دیاں والیاں دا

سُݨ ڳال وے دلبرا واسطہ اِی

میں صدقہ گلاں آپ والیاں دا

غم ٹال وے دلبرا واسطہ اِی

تقصیراں حیدر والیاں دا

نامہ ڈال وے دلبرا واسطہ اِی 

علی حیدر ملتانی تصوف دے مشکل مسئلیاں کوں دیہات دے سدھے سادھے حوالیاں نال آسان بݨا تے اپݨے کلام وچ پیش کریندن۔ تصوف دے مضامین کوں ایں وسیبی رنگ وچ پیش کرݨ دا انداز انھاں کول بالکل نویکلا ہے۔

الف اُٹھ سواݨی تے گھت منڈھاݨی ویہلا پچھلی رات دا اِی

اُتوں ہوئی دھمی ݙہی نہ ڄمی رِڑکݨاں دی کسے بھاگ دا اِی

جُٹ نہ ٹٹے ݙدھ نہ پُھٹے ویہلا وقت برات دا اِی

جیویں ݙدھ تھی ݙہی وت مکھݨ وے حیدر تیویں فرق نہ رب دی ذات دااِی 

علی حیدر ملتانی ہک پکے عاشق رسولؐ ہن۔ آپ دے کلام وچ ایں عشق دیاں موجاں چھولیاں مریندیاں ہوئیاں ݙسدن۔ حضور پاکؐ دے معراج تے تشریف گھن ونڄݨ دا بیان کتنے سُوہݨپ نال کیتے۔

ح ‘حوراں ویکھ جمال سڄݨ دا سنگدیاں سنگدیاں سنگ ڳیاں

ہکو نظارا برائے خدا دے منگدیاں منگدیاں منگ ڳیاں

چوٹی نوں مکھݨ تے پیراں نوں مہندی رنگدیاں رنگیاں رنگ ڳیاں

اے زلفاں دا شمس وے حیدر ݙنگدیاں ݙنگدیاں ݙنگ ڳیاں 

علی حیدر ملتانی عشقِ حقیقی کوں اپݨا رہنما تے رہبر ڄاݨدن۔

م۔ مذہب کی پچھنائیں قاضیا وے میݙا رانجھݨ رکن ایمان دا اے

عشق امام نماز محبت مُرلی حرف قرآن دا اے

سبھ وقت رکوع سجود وچ راہندے ایہہ سجدہ تے رب رحمان دا اے

علی حیدر ہیر رنجھیٹے دی آہی اینوں کوڑا وہم جہان دا اے 

سئیں علی حیدر پنج سی حرفیاں ‘ نظماں ‘ متفرق اشعار ‘ ݙوہڑیاں دے علاوہ ہیر تے اوندی ماء دی جدائی دے سوالی ݙوہڑیاں دے انداز وچ ہیر دا قصہ وی لکھیئے اینکوں ݙیکھو۔ ونکی:

 کلام مادر: 
قسمت میری کدوں پچھاتیا عادت پئی بھلیری دھی

اَڄ توݨیں اساں توڑ نبھائی جو کچھ تیری خواہش دھی

اجے ہے ویہلا ہوش سنبھالیں کوئی مت چنگیری دھی

حیدر بھا ٻجھاوے تھوڑی مچی نہ بھڑک ودھیری دھی

 کلامِ دختر: 
بھڑکی بھا برہوں دی دل وچ ہر دم کرے اشارہ ما

پائیں پاݨی مچن النبے پیش نہ جاندا چارہ ما

ویکھ امانت کہ فابین ان یحملنہا پھڑیا اساں کنارہ ما
انہٰ‘ کَانَ ظلُوما حیدر  بھار چکیا سر  بھارہ  ما

 ڄم پل
١٠ مئی ١٦٩٠ کوں چونترہ تحصیل پیر مخل ضلع توبہ تیک سنگھ وچ ڄمے۔
 وفات 
علی حیدر ملتانی دی وفات 8 جون 1785ء اپݨی آبائی وستی چونترہ وچ تھئی۔  مزار وی اُتھاہیں  ہے۔

 کتاباں 
 مجموعہ سی حرفیاں مع ہیر  ،لاہور،مطبع مصطافائی،1889ء  
 مجموعہ مکمل ابیات علی حیدر  ،لاہور،اللہ والے کی قومی دکان،1907ء 
 قصہ ہیر و رانجھا  سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ ، ص 301 - 294 ، سجاد حیدر پرویز ، سرائیکی پبلیکیشنز مُظفر گڑھ ، 1986ء 
 حوالے