පුවර්ටෝ රිකෝ හි භූගෝලය

පුවර්ටෝ රිකෝ දූපත, පුවර්ටෝ රිකෝ ප්‍රධාන දූපත සහ වීක්ස්, කුලෙබ්‍රා, මොනා, ඩෙසෙචියෝ සහ කැජා ඩි මුවර්ටෝස් ඇතුළු විවිධ කුඩා දූපත් වලින් සමන්විත වේ. මෙම පහෙන්, කුලෙබ්‍රා සහ වීක්ස් පමණක් වසර පුරා ජනාවාස වී ඇත. සමුද්‍ර ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇති මොනා, පුවර්ටෝ රිකෝ ස්වභාවික සම්පත් දෙපාර්තමේන්තුවේ සේවකයින් හැර, වසරේ වැඩි කාලයක් ජනාවාස වී නොමැත. මොනා අසල පිහිටි මොනිටෝ, සහ සැන් ජුවාන් බොක්කෙහි පිහිටා ඇති ඉස්ලා ඩි කබ්‍රාස් සහ ලා ඉස්ලෙටා ඩි සැන් ජුවාන් වැනි තවත් බොහෝ කුඩා දූපත් තිබේ. දෙවැන්න ඕල්ඩ් සැන් ජුවාන් සහ පුවර්ටා ඩි ටියෙරා වැනි ප්‍රජාවන් සහිත එකම ජනාවාස දූපත වන අතර ඒවා පාලම් මගින් ප්‍රධාන දූපතට සම්බන්ධ වේ.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NOAA_Bathymetry_Image_of_Puerto_Rico_(2020).png|thumb|පුවර්ටෝ රිකෝවේ NOAA නානමිතික රූපය (2020)
පුවර්ටෝ රිකෝ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයේ භූමි ප්‍රමාණය වර්ග සැතපුම් 3,515 (වර්ග කිලෝමීටර 9,100) ක් වන අතර, එයින් වර්ග සැතපුම් 3,459 (වර්ග කිලෝමීටර 8,960) ක් ගොඩබිම වන අතර වර්ග සැතපුම් 56 (වර්ග කිලෝමීටර 150) ක් ජලය වේ. පුවර්ටෝ රිකෝ ඩෙලවෙයාර් සහ රෝඩ් දූපතට වඩා විශාල නමුත් කනෙක්ටිකට් වලට වඩා කුඩාය. නැගෙනහිර සිට බටහිරට ප්‍රධාන දූපතේ උපරිම දිග සැතපුම් 110 (කිලෝමීටර 180) වන අතර උතුරේ සිට දකුණට උපරිම පළල සැතපුම් 40 (කිලෝමීටර 64) වේ. පුවර්ටෝ රිකෝ යනු මහා ඇන්ටිලස් වල කුඩාම වේ. එය ජැමෙයිකාවේ ප්‍රමාණයෙන් 80% ක් වන අතර, හිස්පැනියෝලා ප්‍රමාණයෙන් 18% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සහ මහා ඇන්ටිලස් වල විශාලතම වන කියුබාවේ ප්‍රමාණයෙන් 8% කි.

දිවයිනේ භූ විෂමතාවය බොහෝ දුරට කඳුකර වන අතර උතුරු සහ දකුණු වෙරළ තීරයන්හි විශාල පැතලි ප්‍රදේශ ඇත. නැගෙනහිර සිට බටහිරට දිවයින හරහා ගමන් කරන ප්‍රධාන කඳු වැටිය කෝඩිලෙරා මධ්‍යම (ඉංග්‍රීසියෙන් මධ්‍යම කඳු වැටිය ලෙසද හැඳින්වේ) ලෙස හැඳින්වේ. පුවර්ටෝ රිකෝවේ උසම උන්නතාංශය වන සෙරෝ ද පුන්ටා 4,390 අඩි (මීටර් 1,340), මෙම පරාසයේ පිහිටා ඇත. තවත් වැදගත් කඳු මුදුනක් වන්නේ එල් යුන්ක් වන අතර එය එල් යුන්ක් ජාතික වනාන්තරයේ සියෙරා ඩි ලුකිලෝ හි උසම එකක් වන අතර එය අඩි 3,494 (මීටර් 1,065) ක උන්නතාංශයකි.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_Highways,_Primary,_Secondary,_Tertiary_Routes_in_Puerto_Rico.jpg|thumb|USGS මගින් සිතියම
පුවර්ටෝ රිකෝ හි මිනිසා විසින් සාදන ලද විල් 17 ක් සහ ගංගා 50 කට වඩා ඇති අතර ඒවායින් බොහොමයක් කෝඩිලෙරා මධ්‍යම ප්‍රදේශයෙන් ආරම්භ වේ. (archived from on 29 June 2007).  දිවයිනේ උතුරු කලාපයේ ගංගා සාමාන්‍යයෙන් දිගු වන අතර දකුණේ ගංගාවලට වඩා ඉහළ ජල ප්‍රවාහ අනුපාතයක් ඇත, මන්ද දකුණට මධ්‍යම හා උතුරු ප්‍රදේශවලට වඩා අඩු වර්ෂාපතනයක් ලැබේ.

පුවර්ටෝ රිකෝ ක්‍රිටේසියස් සිට ඉයෝසීන් ගිනිකඳු සහ ප්ලූටොනික් පාෂාණ වලින් සමන්විත වන අතර, තරුණ ඔලිගොසීන් සහ මෑත කාලීන කාබනේට් සහ අනෙකුත් අවසාදිත පාෂාණ වලින් වැසී ඇත. දිවයිනේ ගුහා සහ කාර්ස්ට් භූ විෂමතාවයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් උතුරු කලාපයේ සිදු වේ. පැරණිතම පාෂාණ ආසන්න වශයෙන් වසර මිලියන 190 ක් (ජුරාසික්) පැරණි වන අතර දිවයිනේ නිරිතදිග කොටසේ සියෙරා බර්මේජා හි පිහිටා ඇත. ඒවා සාගර කබොලෙහි කොටසක් නියෝජනය කළ හැකි අතර පැසිෆික් සාගර ක්ෂේත්‍රයෙන් පැමිණෙන බව විශ්වාස කෙරේ.

පුවර්ටෝ රිකෝ කැරිබියන් සහ උතුරු ඇමරිකානු තහඩු අතර මායිමේ පිහිටා ඇති අතර ඒවායේ අන්තර්ක්‍රියා නිසා ඇතිවන භූ කම්පන ආතතීන් මගින් විකෘති වෙමින් පවතී. මෙම ආතතීන් භූමිකම්පා සහ සුනාමි ඇති කළ හැකිය. මෙම භූ කම්පන සිදුවීම්, නායයෑම් සමඟ, දිවයිනේ සහ ඊසානදිග කැරිබියන් හි වඩාත් භයානක භූ විද්‍යාත්මක උපද්‍රව කිහිපයක් නියෝජනය කරයි. 1918 සැන් ෆර්මින් භූමිකම්පාව 1918 ඔක්තෝබර් 11 වන දින සිදු වූ අතර එය රිච්ටර් පරිමාණයෙන් 7.5 ක ඇස්තමේන්තුගත විශාලත්වයක් ඇති කළේය. එය උතුරු වෙරළට කිලෝමීටර කිහිපයක් ඔබ්බෙන් අගුවඩිල්ලා වෙරළට ඔබ්බෙන් ආරම්භ වූ අතර සුනාමියක් ඇති විය. එය පුළුල් දේපල හානියක් සහ පුළුල් පාඩු ඇති කළ අතර යටිතල පහසුකම්, විශේෂයෙන් පාලම් වලට හානි කළේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ 116 ක් සහ දේපළ හානි ඩොලර් මිලියන 4 ක් පමණ විය. පොදු සුභසාධනය සඳහා රජය වේගයෙන් පියවර ගැනීමට අපොහොසත් වීම විරුද්ධවාදීන්ගේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වයට සහ අවසානයේ පුවර්ටෝ රිකෝ ජාතිකවාදී පක්ෂයේ නැගීම සඳහා දායක විය. 2020 ජනවාරි 7 වන දින,Morning Update for Puerto Rico - January 7, 2020: On Jan. 7, a magnitude 6.4 earthquake struck the region at 4:24 am local time (08:24:26 UTC). Significant damage is possible. Over the past several weeks, hundreds of small earthquakes have occurred in the Puerto Rico region, beginning in earnest with a M 4.7 earthquake late on December 28 and a M 5.0 event a few hours. Puerto Rico Earthquakes. 7 January 2020. Accessed 9 February 2022. Archived. රට 1918 න් පසු ඇති වූ විශාලතම භූමිකම්පාව අත්විඳින ලද අතර,Puerto Rico hit by largest earthquake in 100 years. Cheryl Magness. Reporter. 8 January 2020. Accessed 9 February 2022. Archived. එය රික්ටර් මාපකයේ 6.4 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.6.4-magnitude quake strikes Puerto Rico, killing at least 1 amid heavy seismic activity: "We've never been exposed to this kind of emergency in 102 years," Gov. Wanda Vázquez said as the island grapples with ongoing aftershocks and assesses the damage. Nicole Acevedo and Ben Kesslen. NBC News. 7 January 2020. Accessed 7 February 2022. Archived. ආර්ථික පාඩු ඩොලර් බිලියන 3.1 කට වඩා වැඩි බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත.Analyst says earthquakes could cost Puerto Rico's economy up to $3.1 billion. Kate Trafecante. CNN. 7 January 2020. Accessed 9 February 2022. Archived.

අත්ලාන්තික් සාගරයේ විශාලතම සහ ගැඹුරුම අගල වන පුවර්ටෝ රිකෝ අගල, කැරිබියන් සහ උතුරු ඇමරිකානු තහඩු අතර මායිමේ පුවර්ටෝ රිකෝ සිට සැතපුම් 71 (කිලෝමීටර් 114) ක් පමණ උතුරින් පිහිටා ඇත. එය සැතපුම් 170 (කිලෝමීටර් 270) ක් දිගයි. මිල්වෞකි ගැඹුර ලෙස නම් කර ඇති එහි ගැඹුරුම ස්ථානයේ එය අඩි 27,600 (මීටර් 8,400) ක් පමණ ගැඹුරුයි. පුවර්ටෝ රිකෝ සහ ඩොමිනිකන් ජනරජය අතර මොනා ඡේදයේ පිහිටා ඇති මොනා කැනියොන්, පහළ සිට ඉහළට උසින් අඩි 1.25 සහ 2.17 (කිලෝමීටර් 2.01 සහ 3.49) අතර බෑවුම් සහිත බිත්ති සහිත තවත් කැපී පෙනෙන සාගර භූමි ආකෘතියකි.

 දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Puerto_Rico_K%C3%B6ppen.png|thumb|පුවර්ටෝ රිකෝ හි කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ග, දිවයිනේ ප්‍රධාන වශයෙන් වැසි වනාන්තර සහ මෝසම් දේශගුණික වර්ග ඇති බව පෙන්නුම් කරයි.
කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණයේ පුවර්ටෝ රිකෝ හි දේශගුණය බොහෝ දුරට නිවර්තන වැසි වනාන්තර වේ. උෂ්ණත්වය වසර පුරා උණුසුම් සිට උණුසුම් වන අතර, පහළ උන්නතාංශවල සාමාන්‍යයෙන් 85 °F (29 °C) සහ කඳුකරයේ 70 °F (21 °C) පමණ වේ. නැගෙනහිර වෙළඳ සුළං දිවයින පුරා වසර පුරා හමයි. පුවර්ටෝ රිකෝ හි වැසි සමයක් ඇති අතර එය අප්‍රේල් සිට නොවැම්බර් දක්වා විහිදෙන අතර දෙසැම්බර් සිට මාර්තු දක්වා වියළි කාලයක් පවතී. කෝඩිලෙරා මධ්‍යම කඳුකරය වැසි සෙවනැල්ලක් නිර්මාණය කරන අතර ඉතා කෙටි දුරක් තුළ සිදුවන උෂ්ණත්වයේ සහ වර්ෂාපතනයේ විචලනයන්ට ප්‍රධාන හේතුව වේ. කඳුකරයට ඒවායේ නවාතැන් සහ නාලිකා බලපෑම් හේතුවෙන් දේශීය සුළං වේගය සහ දිශාවෙහි පුළුල් විචලනයක් ඇති කළ හැකි අතර එය දේශගුණික විචලනයට එකතු කරයි. පහත් බිම් සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල සෘතුමය වශයෙන් දෛනික උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම් තරමක් කුඩා වේ.

වියළි සහ තෙත් සෘතු අතර, 6 °F (3.3 °C) පමණ උෂ්ණත්ව වෙනසක් ඇත. මෙම වෙනසට ප්‍රධාන වශයෙන් හේතු වන්නේ උතුරෙන් සහ වයඹ දෙසින් ගමන් කරන සිසිල් වාතය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් කරන නිවර්තන අත්ලාන්තික් සාගරයේ උණුසුම් ජලයයි. වර්ෂය තුළ වෙරළබඩ ජල උෂ්ණත්වය පෙබරවාරි මාසයේදී 75 °F (24 °C) සහ අගෝස්තු මාසයේදී 85 °F (29 °C) පමණ වේ. මෙතෙක් වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය අරෙසිබෝ හි 110 °F (43 °C) වූ අතර, මෙතෙක් වාර්තා වූ අඩුම උෂ්ණත්වය ඇඩ්ජුන්ටාස්, අයිබොනිටෝ සහ කොරොසාල් හි කඳුකරයේ 40 °F (4 °C) විය. සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අඟල් 66 (මි.මී. 1,676) වේ. පුවර්ටෝ රිකෝ හි දේශගුණික විපර්යාස පරිසර පද්ධති සහ භූ දර්ශන කෙරෙහි විශාල බලපෑමක් ඇති කර ඇත.

කැරිබියානු මුහුදේ සහ උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට සමානව පුවර්ටෝ රිකෝ අත්ලාන්තික් සුළි කුණාටු සමයට මුහුණ දෙයි. සාමාන්‍යයෙන්, එහි වාර්ෂික වර්ෂාපතනයෙන් හතරෙන් එකක්ම නිවර්තන සුළි සුළං වලින් දායක වන අතර, ඒවා එල් නිනෝට වඩා ලා නිනා කාලවලදී බහුලව දක්නට ලැබේ. නිවර්තන කුණාටු ප්‍රබලතාවයේ සුළි කුණාටුවක් සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසර පහකට වරක් පුවර්ටෝ රිකෝ අසල ගමන් කරයි. සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසර හතකට වරක් දිවයින අවට සුළි කුණාටුවක් ගමන් කරයි. 1851 සිට, 1928 සැප්තැම්බර් මාසයේ ඇති වූ ඔකීචෝබි විල සුළි කුණාටුව (පුවර්ටෝ රිකෝවේ සැන් ෆෙලිපේ සෙගුන්ඩෝ සුළි කුණාටුව ලෙසද හැඳින්වේ) 5 වන කාණ්ඩයේ සුළි කුණාටුවක් ලෙස ගොඩබිමට ඇතුළු වූ එකම සුළි කුණාටුවයි.Aurelio Mercado and Harry Justiniano. Coastal Hazards of Puerto Rico.  Retrieved on 23 January 2008. 2017 දී, පුවර්ටෝ රිකෝවට 5 වන කාණ්ඩයේ ඉර්මා සුළි කුණාටුව සහ 4 වන කාණ්ඩයේ මාරියා සුළි කුණාටුව මගින් බලපෑම් එල්ල වූ අතර,RAND - Hurricanes Irma and Maria: Impact and Aftermath, rand.org එය විශේෂයෙන් විදුලි ජාලයට පුළුල් හා විනාශකාරී බලපෑම් ඇති කළේය.

 ජෛව විවිධත්වය 
පුවර්ටෝ රිකෝහි භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාප තුනක් ඇත: පුවර්ටෝ රිකෝ තෙතමනය සහිත වනාන්තර, පුවර්ටෝ රිකෝ වියළි වනාන්තර සහ මහා ඇන්ටිලස් කඩොලාන. පුවර්ටෝ රිකෝ හි යුනෙස්කෝ මිනිසා සහ ජෛවගෝල වැඩසටහන මගින් පිළිගත් ජෛවගෝල රක්ෂිත දෙකක් ඇත: එල් යුන්ක් ජාතික වනාන්තරය සහ ගුවානිකා ජෛවගෝල රක්ෂිතය නියෝජනය කරන ලුකිලෝ ජෛවගෝල රක්ෂිතය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Common_Coqu%C3%AD.jpg|alt=In this image there is a brown coquí. The species resembles a small frog.|වම|thumb|කොමන් කෝකි
1998 වන විට හඳුනාගෙන ඇති පරිදි මෙම දූපත් සමූහයට ආවේණික ශාක විශේෂ 239 ක්, පක්ෂීන් 16 ක් සහ උභයජීවීන්/උරගයින් 39 ක් ඇත. මේවායින් බොහොමයක් (පිළිවෙලින් 234, 12 සහ 33) ප්‍රධාන දූපතේ දක්නට ලැබේ. වඩාත්ම හඳුනාගත හැකි ආවේණික විශේෂය සහ පුවර්ටෝ රිකෝ ආඩම්බරයේ සංකේතය වන්නේ එහි හඬේ ශබ්දයෙන් පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකි කුඩා ගෙම්බා වන කොක්වි ය, එයට එහි නම ලැබී ඇත. බොහෝ කොක්වි විශේෂ (17 න් 13) ජීවත් වන්නේ දිවයිනේ ඊසාන දෙසින් පිහිටි එක්සත් ජනපද වන සේවා පද්ධතියේ ඇති එකම නිවර්තන වැසි වනාන්තරය වන එල් යුන්ක් ජාතික වනාන්තරයේ ය. එය කලින් කැරිබියානු ජාතික වනාන්තරය ලෙස හැඳින්විණි. එල් යුන්ක් යනු ශාක 240 කට වැඩි සංඛ්‍යාවකට නිවහන වන අතර ඉන් 26 ක් දිවයිනට ආවේණික වේ. එය දැඩි ලෙස වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති පුවර්ටෝ රිකෝ ඇමසන් ඇතුළු පක්ෂි විශේෂ 50 කට ද නිවහන වේ.

එල් යුන්ක් ජාතික වනාන්තරයට අමතරව, පුවර්ටෝ රිකෝ තෙතමනය සහිත වනාන්තර පරිසර කලාපය මැරිකාඕ සහ ටොරෝ නෙග්‍රෝ ප්‍රාන්ත වනාන්තර වැනි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ මගින් නියෝජනය වේ. මෙම ප්‍රදේශ පුවර්ටෝ රිකෝ බෝවා (චිලබොත්‍රස් ඉනෝර්නාටස්), පුවර්ටෝ රිකෝ තියුණු-දිලිසෙන උකුස්සා (ඇක්සිපිටර් ස්ට්‍රයැටස් වෙනේටර්), පුවර්ටෝ රිකෝ පුළුල් පියාපත් සහිත උකුස්සා (බියුටියෝ ප්ලැටිප්ටෙරස් බෲනෙසෙන්ස්) සහ එල්ෆින් වුඩ්ස් වෝබ්ලර් (සෙටොෆාගා ඇන්ජලේ) වැනි වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ආවේණික විශේෂවල නිවහන වේ. පුවර්ටෝ රිකෝ හි උතුරු කාර්ස්ට් රට දිවයිනේ ඉතිරිව ඇති වැසි වනාන්තර පත්‍රිකා වලින් එකකට ද නිවහන වන අතර, සියෙරා ඩි ලුකිලෝ වලින් පිටත ඉතා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති පුවර්ටෝ රිකෝ ගිරවා නැවත හඳුන්වාදීම සඳහා පළමු අවධානය යොමු වන්නේ රියෝ අබාජෝ ප්‍රාන්ත වනාන්තරයයි.

නිරිත දෙසින්, ගුවානිකා රාජ්‍ය වනාන්තර සහ ජෛවගෝල රක්ෂිතයේ අසාමාන්‍ය ශාක හා සතුන් විශේෂ 600 කට අධික සංඛ්‍යාවක් අඩංගු වන අතර, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ 48 ක් සහ පුවර්ටෝ රිකෝවට ආවේණික විශේෂ 16 ක් ඇතුළුව, එය පුවර්ටෝ රිකෝ වියළි වනාන්තර පරිසර කලාපයේ සහ කැරිබියන් දූපත් වල හොඳම සංරක්ෂිත වියළි වනාන්තරයේ ප්‍රධාන උදාහරණයක් ලෙස සැලකේ.Ewel, J.L. & J.L. Whitmore. 1973. The ecological life zones of Puerto Rico and the U.S. Virgin Islands. USDA For. Serv. Res. Pap. ITF-18. පුවර්ටෝ රිකෝ හි අනෙකුත් ආරක්ෂිත වියළි වනාන්තර කැබෝ රොජෝ, ඩෙසෙචියෝ, කුලේබ්‍රා සහ වීක්ස් ජාතික වනජීවී සරණාගත ස්ථානවල කැරිබියානු දූපත් ජාතික වනජීවී සරණාගත සංකීර්ණය තුළ සහ කැජා ඩි මුවර්ටෝස් සහ මොනා සහ මොනිටෝ දූපත් ස්වභාව රක්ෂිතවල පිහිටුවා ගත හැකිය.  මෙම පරිසර කලාපයේ දක්නට ලැබෙන ආවේණික විශේෂ සඳහා උදාහරණ වන්නේ හිගෝ චම්බෝ (හැරිසියා පෝටෝරිසෙන්සිස්), පුවර්ටෝ රිකෝ ලාංඡන මැඩියා (පෙල්ටොෆ්‍රයින් ලෙමූර්) සහ පුවර්ටෝ රිකෝවට ආවේණික විශාලතම ගොඩබිම් සත්වයා වන මොනා බිම් ඉගුවානා (සයික්ලුරා ස්ටෙජ්නෙගෙරි) ය.

කැරිබියන් දූපත් වල වසර හතක් පුරා පවතින ජෛව දීප්තියෙන් යුත් බොක්ක තුනක් පුවර්ටෝ රිකෝ සතුව ඇත: ෆජාර්ඩෝ හි ලගූනා ග්‍රෑන්ඩ්, ලාජාස් හි ලා පර්ගුරා සහ වීක්ස් හි පුවර්ටෝ මදුරුවා. මේවා ඩයිනෝෆ්ලැජලේට් පයිරෝඩිනියම් බහමෙන්ස් විසින් වාසය කරන කඩොලාන වලින් වට වූ අද්විතීය ජල කඳන් වේ. කෙසේ වෙතත්, සංචාරක ව්‍යාපාරය, දූෂණය සහ චණ්ඩ මාරුත මෙම අද්විතීය පරිසර පද්ධතිවලට දැඩි තර්ජනයක් එල්ල කර ඇත.

 යොමු කිරීම්