ඇල්බේනියාවේ ආර්ථිකය

සමාජවාදී සැලසුම්ගත ආර්ථිකයක සිට ධනවාදී මිශ්‍ර ආර්ථිකයකට සංක්‍රමණය වීමත් සමඟ, ඇල්බේනියාව ඉහළ-මධ්‍යම ආදායම් තත්ත්වයක් සහිත සංවර්ධනය වෙමින් පවතින විවෘත වෙළඳපොළක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත. ඇල්බේනියානු ආර්ථිකය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 48.6% ක් ඇතුළත් සැලකිය යුතු සේවා අංශයකින් සංලක්ෂිත වන අතර, තොග සහ සිල්ලර වෙළෙඳාම, සංචාරක කර්මාන්තය, දේපළ වෙළෙඳාම් සහ සැපයුම් වලින් ප්‍රධාන දායකත්වයක් ලැබේ. මෙයට අමතරව, ඉදිකිරීම් මගින් විශේෂයෙන් බලපෑම් වූ කාර්මික අංශය 20.2% ක් ද, වන වගාව සහ ධීවර කර්මාන්තය ඇතුළු කෘෂිකාර්මික අංශය 18.5% ක් ද නියෝජනය කරන අතර, නිෂ්පාදන අංශය ආර්ථිකයට සුළු වශයෙන් 6.3% ක දායකත්වයක් සපයයි. 2025 වන විට, ඇල්බේනියාවේ නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 26.911 ක් ලෙස වාර්තා වන අතර ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් 9,474 කි. 2025 සඳහා ආර්ථික වර්ධනයේ ප්‍රක්ෂේපිත වාර්ෂික ප්‍රතිශත වෙනස 3.8% ක් වන අතර 2029 වන විට එය 3.5% දක්වා පුරෝකථනය කර ඇත.

ඇල්බේනියාව විවිධ කලාප සමඟ වැදගත් ගිවිසුම් කිහිපයක් හරහා ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම සඳහා පුළුල් රාමුවක් සකස් කර තිබේ. 2006 දී අත්සන් කරන ලද යුරෝපීය සංගමය (EU) සමඟ ස්ථායීකරණ සහ සංගම් ගිවිසුම (SAA) වඩාත්ම වැදගත් එකකි. මෙම ගිවිසුම තීරණාත්මක වෙළඳ ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන අතර ඇල්බේනියාව EU වෙත ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා පදනමක් ලෙස සේවය කරයි. 2009 දී ඇල්බේනියාව යුරෝපීය නිදහස් වෙළඳ සංගමය (EFTA) සමඟ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමක් (FTA) අත්සන් කළ අතර, එය වෙළඳ අවස්ථා සහ වෙළඳපල ප්‍රවේශය තවදුරටත් පුළුල් කරයි. අසල්වැසි රටවල් සමඟ කලාපීය වෙළෙඳාම සහ සහයෝගීතාව ප්‍රවර්ධනය කරමින් මධ්‍යම යුරෝපීය නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම (CEFTA) සහ කළු මුහුදේ ආර්ථික සහයෝගීතා සංවිධානය (BSEC) ද අත්සන් කර ඇත. තවද, තුර්කිය, එක්සත් රාජධානිය සමඟ FTA සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ ද්විපාර්ශ්වික ආයෝජන ගිවිසුමක් හරහා රට සිය ද්විපාර්ශ්වික වෙළඳ සබඳතා වැඩි දියුණු කර ඇත.

2023 ලෝක ආර්ථික නිදහස පිළිබඳ වාර්තාවට අනුව ඇල්බේනියාව 31 වන ස්ථානයේ සිටින අතර, සැලකිය යුතු ආර්ථික ස්වාධීනත්වයක් සහ වෙළඳපොළ-නැඹුරු ප්‍රතිපත්ති ඵලදායී ලෙස අනුගමනය කිරීම සටහන් කරයි. 2024 බර්ටෙල්ස්මන් පරිවර්තන දර්ශකය ඇල්බේනියාව 20 වන ස්ථානයට පත් කළ අතර, දේශපාලන හා ආර්ථික පරිවර්තනයේ සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක් පිළිගත්තේය. එසේම 2024 දී, රට ගෝලීය ස්ත්‍රී පුරුෂ පරතරය දර්ශකයේ 23 වන ස්ථානයට පත් විය. විශේෂයෙන්ම, ආර්ථික සහභාගීත්වය සහ අවස්ථා කාණ්ඩයේ 16 වන ගෝලීය ශ්‍රේණිගත කිරීම සමඟින් විශිෂ්ට වෙමින්, කාන්තා ආර්ථික සහභාගීත්වයේ සැලකිය යුතු දියුණුවක් පෙන්නුම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියානු ආර්ථිකය, සැලකිය යුතු ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් පෙන්නුම් කළද, එහි සංවර්ධනයට බාධා කරන සැලකිය යුතු අවදානම්වලට මුහුණ දෙයි. ප්‍රධාන අභියෝග අතරට පුළුල් දූෂණය, විකෘති තරඟකාරිත්වය සහ මූල්‍ය නීති සම්පාදනයට නිතර සිදුවන වෙනස්කම් ඇතුළත් වේ. තවද, ප්‍රමාණවත් නොවන කොන්ත්‍රාත් බලාත්මක කිරීම, විශාල අවිධිමත් අංශයක් සහ අඛණ්ඩ ශ්‍රම හිඟය ජාතික ආර්ථික ප්‍රගතිය තවදුරටත් සංකීර්ණ කරයි.

ඇල්බේනියාවේ ආර්ථික භූ දර්ශනය කලාපීය විෂමතා මගින් සංලක්ෂිත වේ. විශේෂයෙන්ම, ටිරානා, ඩුරස් සහ ලාක් විසින් පිහිටුවන ලද ත්‍රිකෝණාකාර කලාපයේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් සාන්ද්‍රණය වීමෙන් මෙය පැහැදිලි වේ. ඩුරානා ලෙස හඳුන්වන මෙම අගනගර ප්‍රදේශය ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන ආර්ථික මධ්‍යස්ථානය ලෙස ක්‍රියා කරයි. 2021 වර්ෂයේදී, ටිරානා ප්‍රාන්තය ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සැලකිය යුතු 44% ක් වූ අතර, ෆියර් සහ ඩුරස් ප්‍රාන්ත ද ආර්ථිකයේ අත්‍යවශ්‍ය කාර්යභාරයක් ඉටු කරමින් පිළිවෙලින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට 11% ක් සහ 10% ක් දායක විය. එල්බසන්, සරන්ඩේ සහ ව්ලෝරේ වෙරළබඩ නගර වැනි වෙනත් සැලකිය යුතු ආර්ථික මධ්‍යස්ථාන රට පුරා ආර්ථික සංවර්ධනයේ අසමාන ව්‍යාප්තිය ඉස්මතු කරයි. ප්‍රාථමික ආර්ථික මධ්‍යස්ථානවලින් භූගෝලීය වශයෙන් දුරස්ව තිබියදීත්, බෙරාට් සහ කෝර්චේ ඇතුළු සංස්කෘතික කලාප සංචාරක අංශයේ ව්‍යාප්තියෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රතිලාභ ලබා ගෙන තිබේ.

 ප්‍රාථමික අංශය 
දකුණ|thumb|බෙරාත්හි මිදි. මධ්‍යධරණී දේශගුණය හේතුවෙන් වයින්, ඔලිව් සහ පැඟිරි පලතුරු ප්‍රධාන වශයෙන් දකුණු ඇල්බේනියාවේ නිෂ්පාදනය කෙරේ.
ඇල්බේනියාව සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක පලතුරු (ඇපල්, ඔලිව්, මිදි, දොඩම්, ලෙමන්, ඇප්රිකොට් ඇට, පීච්, චෙරි, අත්තික්කා, ඇඹුල් චෙරි, පිසිනු ලබන්නේ සහ ස්ට්‍රෝබෙරි), එළවළු (අර්තාපල්, තක්කාලි, බඩ ඉරිඟු, ළූණු සහ තිරිඟු), සීනි බීට්, දුම්කොළ, මස්, මී පැණි, කිරි නිෂ්පාදන, සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය විද්‍යාවට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය සහ ඇරෝමැටික ශාක නිෂ්පාදනය කරයි. තවද, රට ලොව පුරා සැල්වියා, රෝස්මරී සහ කහ ජෙන්ටියන් නිෂ්පාදනය කරන රටකි. අයෝනියන් මුහුදට සහ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදට රට සමීප වීම, ඌන සංවර්ධිත ධීවර කර්මාන්තයට විශාල විභවයක් ලබා දෙයි. ලෝක බැංකුව සහ යුරෝපීය ප්‍රජා ආර්ථික විද්‍යාඥයින් වාර්තා කරන්නේ, ඇල්බේනියාවේ ධීවර කර්මාන්තයට අපනයන ආදායම් උත්පාදනය කිරීමට හොඳ විභවයක් ඇති බවයි. ඊට හේතුව අසල ඇති ග්‍රීක සහ ඉතාලි වෙළඳපොළවල මිල ඇල්බේනියානු වෙළඳපොළට වඩා බොහෝ ගුණයකින් වැඩි වීමයි. රටේ වෙරළ තීරයෙන් ඔබ්බට ලබා ගත හැකි මාළු වර්ග වන්නේ කාප්, ට්‍රවුට්, මුහුදු බ්‍රීම්, මට්ටි සහ කබොල ය.

ඇල්බේනියාව යුරෝපයේ මිදි වගාවේ දීර්ඝතම ඉතිහාසයක් ඇති රටකි.winealbania.com  Wine Albania Portal අද කලාපය අයිස් යුගයේදී ස්වභාවිකව වැල් වගා කළ ස්ථාන කිහිපයෙන් එකකි. කලාපයේ ඇති පැරණිතම බීජ වසර 4,000 සිට 6,000 දක්වා පැරණි වේ. 2009 දී, ජාතිය වයින් ටොන් 17,500 ක් පමණ නිෂ්පාදනය කළ බවට ඇස්තමේන්තු කර ඇත.

 ද්විතියික අංශය 
දකුණ|thumb|ෆුෂේ-කෘජේ හි ඇන්ටියා කර්මාන්ත ශාලාව
කොමියුනිස්ට් පාලනය බිඳ වැටීමෙන් පසු ඇල්බේනියාවේ ද්විතීයික අංශය බොහෝ වෙනස්කම් සහ විවිධාංගීකරණයන්ට භාජනය වී ඇත. එය ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ, නිෂ්පාදනය, රෙදිපිළි, ආහාර, සිමෙන්ති, පතල් කැණීම්, සහ බලශක්තිය දක්වා ඉතා විවිධාංගීකරණය වී ඇත. ෆුෂේ-කෘජේ හි ඇන්ටියා සිමෙන්ති කම්හල ජාතියේ විශාලතම කාර්මික හරිත ක්ෂේත්‍ර ආයෝජන වලින් එකක් ලෙස සැලකේ. ඇල්බේනියානු තෙල් සහ ගෑස් එහි ආර්ථිකයේ වඩාත්ම පොරොන්දු වූ, දැඩි ලෙස නියාමනය කරන ලද අංශවලින් එකකි. රුමේනියාවෙන් පසු බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ දෙවන විශාලතම තෙල් නිධි ඇල්බේනියාවේ ඇති අතර යුරෝපයේ විශාලතම තෙල් සංචිත ද වේ. ඇල්බෙපෙට්‍රෝල් සමාගම ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයට අයත් වන අතර රටේ රාජ්‍ය ඛනිජ තෙල් ගිවිසුම් නිරීක්ෂණය කරයි. ඇල්බේනියාවේ යුරෝපීය සංගමයේ (EU) සමාගම් වෙත පිවිසීමෙන් රෙදිපිළි කර්මාන්තය පුළුල් ව්‍යාප්තියක් දැක තිබේ. 2016 වන විට Instituti i Statistikës (INSTAT) ට අනුව, රෙදිපිළි නිෂ්පාදනයේ වාර්ෂික වර්ධනය 5.3% ක් සහ වාර්ෂික පිරිවැටුම යුරෝ බිලියන 1.5 ක් පමණ විය.

ඇල්බේනියාව සැලකිය යුතු ඛනිජ නිෂ්පාදකයෙකු වන අතර ලොව ප්‍රමුඛතම ක්‍රෝමියම් නිෂ්පාදකයින් සහ අපනයනකරුවන් අතර ශ්‍රේණිගත වේ. ජාතිය තඹ, නිකල් සහ ගල් අඟුරු නිෂ්පාදනයේ කැපී පෙනෙන නිෂ්පාදකයෙකි. බත්‍රා පතල, බුල්කිසා පතල සහ තේක්නා පතල තවමත් ක්‍රියාත්මක වන වඩාත්ම පිළිගත් ඇල්බේනියානු පතල් අතර වේ.

 තෘතීයික අංශය 
දකුණ|thumb|ඇල්බේනියානු අයෝනියන් මුහුදු වෙරළට දකුණින් පිහිටි ක්සාමිල් දූපත්
තෘතීයික අංශය රටේ ආර්ථිකයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන අංශය නියෝජනය කරයි. ජනගහනයෙන් 36% ක් සේවා අංශයේ සේවය කරන අතර එය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 65% කට දායක වේ. 20 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, බැංකු කර්මාන්තය තෘතීයික අංශයේ ප්‍රධාන අංගයක් වන අතර පෞද්ගලීකරණය සහ ප්‍රශංසනීය මුදල් ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් සමස්තයක් ලෙස හොඳ තත්ත්වයේ පවතී.

මීට පෙර ලෝකයේ වඩාත්ම හුදකලා සහ පාලනය කරන ලද රටවලින් එකක් වූ විදුලි සංදේශ කර්මාන්තය වර්තමානයේ මෙම අංශයට තවත් ප්‍රධාන දායකත්වයක් සපයයි. එය බොහෝ දුරට දේශීය හා විදේශීය ආයෝජකයින් විසින් පෞද්ගලීකරණය සහ පසුව කරන ලද ආයෝජන හරහා වර්ධනය විය. ඊගල්, වොඩාෆෝන් සහ ටෙලිකොම් ඇල්බේනියාව රටේ ප්‍රමුඛතම විදුලි සංදේශ සේවා සපයන්නන් වේ.

සංචාරක ව්‍යාපාරය ජාතික වැදගත්කමක් ඇති කර්මාන්තයක් ලෙස පිළිගැනෙන අතර 21 වන සියවසේ ආරම්භයේ සිට ක්‍රමයෙන් වැඩිවෙමින් පවතී. එය 2016 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.4% ක් සෘජුවම දායක වූ නමුත් වක්‍ර දායකත්වයන් ඇතුළුව අනුපාතය 26% දක්වා තල්ලු කරයි. එම වසරේම, රටට ආසන්න වශයෙන් මිලියන 4.74 ක සංචාරකයින් පිරිසක් පැමිණ ඇති අතර, බොහෝ දුරට යුරෝපයෙන් සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙන් ද පැමිණ ඇත.

විදේශීය සංචාරකයින්ගේ වැඩිවීම නාටකාකාර ය. 2005 දී ඇල්බේනියාවට සංචාරකයින් 500,000 ක් පමණක් සිටි අතර, 2012 දී ඇස්තමේන්තුගත මිලියන 4.2 ක් වූ අතර එය සියයට 740 ක වැඩිවීමකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ ලෝක සංචාරක සංවිධානයට (එක්සත් ජාතීන්ගේ සංචාරක ව්‍යාපාරය) අනුව, 2024 දී ඇල්බේනියාව සංචාරකයින් මිලියන 11.7 ක් පමණ පිළිගත් අතර එය පෙර වසරවලට වඩා සැලකිය යුතු වැඩිවීමක් සනිටුහන් කරයි.

සංචාරක කර්මාන්තයේ වැඩි කොටසක් රටේ බටහිරින් ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් මුහුද දිගේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. නමුත් නිරිත දෙසින් පිහිටි ඇල්බේනියානු රිවීරා වඩාත් දර්ශනීය හා පිරිසිදු වෙරළ තීරයන් ඇත; එහි වෙරළ තීරයේ සැලකිය යුතු දිග කිලෝමීටර 446 (සැතපුම් 277) කි. වෙරළ තීරය සුවිශේෂී චරිතයක් ඇති අතර, විවිධාකාර කන්‍යා වෙරළ තීරයන්, කේප්, කොව්, ආවරණය කරන ලද බොක්ක, කලපු, කුඩා බොරළු වෙරළ, මුහුදු ගුහා සහ බොහෝ භූමි ආකෘති වලින් පොහොසත් වේ. මෙම මුහුදු වෙරළේ සමහර කොටස් පාරිසරික වශයෙන් ඉතා පිරිසිදු වන අතර, මධ්‍යධරණී මුහුද තුළ ඉතා දුර්ලභ වන ගවේෂණය නොකළ ප්‍රදේශ ද ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස්, සෙරෝනියන් කඳු සහ කෝරාබ් කඳු වැනි කඳුකර ප්‍රදේශ මෙන්ම බෙරාට්, ඩුරස්, ජිරොකාස්ටර්, සරන්ඩේ, ෂ්කොඩර් සහ කෝර්චේ යන ඓතිහාසික නගර ද අනෙකුත් ආකර්ෂණයන් අතර වේ.

 ප්‍රවාහන 
දකුණ|thumb|රුගා ඊ කොම්බිට් බටහිර පහත්බිම් හරහා ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද ඇල්බේනියානු ඇල්ප්ස් සමඟ සම්බන්ධ කරයි.
ඇල්බේනියාවේ ප්‍රවාහනය කළමනාකරණය කරනු ලබන්නේ යටිතල පහසුකම් සහ බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ සහ ඇල්බේනියානු මාර්ග අධිකාරිය (ARRSH) වැනි ආයතනවල කාර්යයන් තුළ වන අතර එය ඇල්බේනියාවේ මහාමාර්ග සහ මෝටර් රථ මාර්ග ඉදිකිරීම සහ නඩත්තු කිරීම සඳහා වගකිව යුතුය, එසේම ඇල්බේනියානු ගුවන් සේවා අධිකාරිය (AAC) රටේ සිවිල් ගුවන් සේවා සහ ගුවන් තොටුපළ සම්බන්ධීකරණය කිරීමේ වගකීම දරයි.

ටිරානා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ රටට ප්‍රමුඛතම ගුවන් දොරටුව වන අතර ඇල්බේනියාවේ ජාතික ධජ වාහක ගුවන් සේවය වන එයාර් ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානය ද වේ. 2019 දී මෙම ගුවන්තොටුපළ මගීන් මිලියන 3.3 කට වඩා රැගෙන ගිය අතර යුරෝපය, අප්‍රිකාව සහ ආසියාව පුරා අනෙකුත් රටවල බොහෝ ගමනාන්ත වෙත සම්බන්ධතා ඇති කර ඇත. විශේෂයෙන් දකුණේ, සරන්ඩේ, ජිරොකාස්ටර් සහ ව්ලෝරේ හි ස්ථානගත කළ හැකි ගුවන්තොටුපළ සංඛ්‍යාව ක්‍රමයෙන් වැඩි කිරීමට රට සැලසුම් කරයි.

ඇල්බේනියාවේ අධිවේගී මාර්ග සහ මෝටර් රථ මාර්ග නිසි ලෙස නඩත්තු කර ඇති අතර බොහෝ විට තවමත් ඉදිකිරීම් සහ ප්‍රතිසංස්කරණය යටතේ පවතී. ඔටෝස්ට්‍රාඩා 1 (A1) යනු ඒකාබද්ධ ප්‍රවාහන කොරිඩෝවක් වන අතර රටේ දිගම මෝටර් රථ මාර්ගයයි. කොසෝවෝ හි ප්‍රිස්ටිනා හරහා ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදේ ඩුරස් සර්බියාවේ පෑන්-යුරෝපීය කොරිඩෝව X සමඟ සම්බන්ධ කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. ඔටෝස්ට්‍රාඩා 2 (A2) ඇඩ්‍රියාටික්-අයෝනියන් කොරිඩෝවේ මෙන්ම පෑන්-යුරෝපීය කොරිඩෝව VIII හි කොටසක් වන අතර ෆියර් ව්ලෝරේ සමඟ සම්බන්ධ කරයි. ඔටෝස්ට්‍රාඩා 3 (A3) ඉදිකිරීම් යටතේ පවතින අතර එය නිම කිරීමෙන් පසු ටිරානා සහ එල්බසන් පෑන්-යුරෝපීය කොරිඩෝව VIII සමඟ සම්බන්ධ කරනු ඇත. කොරිඩෝ තුනම සම්පූර්ණ වූ විට, ඇල්බේනියාවේ ඇස්තමේන්තුගත 759 කිලෝමීටර (472 සැතපුම්) අධිවේගී මාර්ගයක් ඇති අතර එය සියලු අසල්වැසි රටවල් සමඟ සම්බන්ධ කරයි.

ඩුරස් යනු රටේ කාර්යබහුලම සහ විශාලතම වරාය වන අතර, පසුව ව්ලෝරි, ෂෙන්ජින් සහ සරන්ඩේ. දුම්රිය ජාලය ජාතික දුම්රිය සමාගමක් වන හෙකුරුදා ෂ්කිප්ටරේ විසින් පරිපාලනය කරනු ලැබේ. ටිරානා සහ එහි ගුවන්තොටුපළේ සිට ඩුරස් දක්වා නව දුම්රිය මාර්ගයක් සැලසුම් කර ඇත. ඇල්බේනියාවේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ නාගරික ප්‍රදේශ සම්බන්ධ කරන මෙම දුම්රිය මාර්ගයේ පිහිටීම එය වැදගත් ආර්ථික සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියක් බවට පත් කරයි.

 බලශක්තිය 
එහි පිහිටීම සහ ස්වාභාවික සම්පත් හේතුවෙන්, ඇල්බේනියාවේ ගෑස්, තෙල් සහ ගල් අඟුරු සිට සුළං, සූර්ය, ජලය සහ අනෙකුත් පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන් දක්වා විවිධ බලශක්ති සම්පත් ඇත. ලෝක ආර්ථික සංසදයේ 2023 බලශක්ති සංක්‍රාන්ති දර්ශකයට (ETI) අනුව, රට ගෝලීය වශයෙන් 21 වන ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර, එහි බලශක්ති සංක්‍රාන්ති න්‍යාය පත්‍රයේ ප්‍රගතිය ඉස්මතු කරයි. වර්තමානයේ, ඇල්බේනියාවේ විදුලි උත්පාදන අංශය ජල විදුලිය මත රඳා පවතින අතර, ප්‍රතිශත අනුව ලෝකයේ පස්වන ස්ථානයේ සිටී. දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ගංගා ගංවතුර සහ නියඟ අවදානම වැඩි වීම විදුලි උත්පාදනය අවදානමට ලක් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. උතුරේ ඩ්‍රින්, ෆියර්සා, කොමන්, ස්කාවිකා සහ වවු අයි ඩෙජෙස් ඇතුළු ජල විදුලි බලාගාර හතරක් පවත්වාගෙන යයි. බන්ජේ සහ මොග්ලික් වැනි තවත් බලාගාර දෙකක් දකුණේ ඩෙවෝල් දිගේ පිහිටා ඇත.

ඇල්බේනියාවේ සැලකිය යුතු තෙල් නිධි ඇත. එය යුරෝපයේ 10 වන විශාලතම තෙල් සංචිතය සහ ලෝකයේ 58 වන ස්ථානය හිමි කර ගනී. රටේ ප්‍රධාන ඛනිජ තෙල් නිධි පිහිටා ඇත්තේ ඇල්බේනියානු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළ තීරය සහ මයිසෙක් තැනිතලාව වටා වන අතර එය රටේ විශාලතම සංචිතය පිහිටා ඇති බටහිර පහත්බිම් තුළ පිහිටා ඇත. පැටෝස්-මැරින්සා ද එම ප්‍රදේශය තුළ පිහිටා ඇති අතර එය යුරෝපයේ විශාලතම වෙරළබඩ තෙල් නිධියයි. සැලසුම් කරන ලද දකුණු ගෑස් කොරිඩෝවේ කොටසක් වන ට්‍රාන්ස් ඇඩ්‍රියාටික් නල මාර්ගය (TAP), ඇල්බේනියාවේ භූමිය හරහා කිලෝමීටර 215 (සැතපුම් 134) ක් හරහා දිවෙන අතර ෆියර් සිට වයඹ දෙසින් ඇල්බේනියානු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළට ආසන්න වශයෙන් කිලෝමීටර 17 (සැතපුම් 11) ක් පමණ ඇතුල් වේ.

ඇල්බේනියාවේ ජල සම්පත් විශේෂයෙන් රටේ සියලුම ප්‍රදේශවල බහුල වන අතර විල්, ගංගා, උල්පත් සහ භූගත ජලධර වලින් සමන්විත වේ. රටේ ලබා ගත හැකි සාමාන්‍ය මිරිදිය ප්‍රමාණය වසරකට එක් වැසියෙකුට ඝන මීටර් 129.7 (ඝන අඩි 4,580) ලෙස ගණන් බලා ඇති අතර එය යුරෝපයේ ඉහළම අනුපාතයන්ගෙන් එකකි. 2015 දී ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා වූ ඒකාබද්ධ අධීක්ෂණ වැඩසටහන (JMP) විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද දත්ත වලට අනුව, රටේ මුළු ජනගහනයෙන් 93% කට පමණ වැඩිදියුණු කළ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණි.

 මාධ්‍ය 
මාධ්‍ය සහ භාෂණයේ නිදහස සහ නිදහස් ප්‍රකාශනයේ අයිතිය ඇල්බේනියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සහතික කර ඇත. දේශසීමා නොමැති වාර්තාකරුවන් විසින් සම්පාදනය කරන ලද 2020 මාධ්‍ය නිදහස් දර්ශකයේ ඇල්බේනියාව 84 වන ස්ථානයට පත් වූ අතර, එහි ලකුණු 2003 සිට ක්‍රමයෙන් පහත වැටෙමින් තිබුණි. කෙසේ වෙතත්, ලෝකයේ නිදහස පිළිබඳ 2020 වාර්තාවේ, නිදහස් මන්දිරය ඇල්බේනියාවේ මාධ්‍ය සහ භාෂණ නිදහස වර්ගීකරණය කළේ දේශපාලන මැදිහත්වීම් සහ උපාමාරු වලින් අර්ධ වශයෙන් නිදහස් ලෙසයි.

Radio Televizioni Shqiptar (RTSH) යනු රට තුළ රූපවාහිනී සහ ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන රාශියක් ක්‍රියාත්මක කරන ඇල්බේනියාවේ ජාතික විකාශන සංස්ථාවයි. ප්‍රධාන පෞද්ගලික විකාශන සංස්ථා තුන වන්නේ Top Channel, Televizioni Klan සහ Vizion Plus වන අතර ඒවායේ අන්තර්ගතය ඇල්බේනියාව පුරා සහ කොසෝවෝ සහ අනෙකුත් ඇල්බේනියානු භාෂාව කතා කරන ප්‍රදේශවල එහි භූමියෙන් ඔබ්බට බෙදා හරිනු ලැබේ.

ඇල්බේනියානු සිනමාවේ මූලයන් 20 වන සියවසේ ඇති අතර එය රටේ නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව වර්ධනය විය. චලන රූප පෙන්වීම සඳහා පමණක් කැප වූ පළමු සිනමා ශාලාව 1912 දී Shkodër හි ඉදිකරන ලදී. ඇල්බේනියානු මහජන ජනරජය අතරතුර, ටිරානා හි Kinostudio Shqipëria e Re ආරම්භ කිරීමත් සමඟ ඇල්බේනියානු සිනමාව වේගයෙන් වර්ධනය විය. 1953 දී, මධ්‍යකාලීන ඇල්බේනියානු වීරයා වන Skanderbeg ගේ ජීවිතය සහ සටන විස්තර කරමින් ඇල්බේනියානු-සෝවියට් වීර කාව්‍ය චිත්‍රපටයක් වන The Great Warrior Skanderbeg නිකුත් කරන ලදී. එය 1954 කෑන්ස් චිත්‍රපට උළෙලේදී ජාත්‍යන්තර ත්‍යාගය දිනා ගත්තේය. 2003 දී, ටිරානා ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙල ආරම්භ කරන ලද අතර එය රටේ විශාලතම චිත්‍රපට උළෙලයි. ඩුරස් ඇම්ෆිතියේටර් දෙවන විශාලතම චිත්‍රපට උළෙල වන ඩුරස් ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙලට සත්කාරකත්වය සපයයි.

 තාක්ෂණය 
1991 දී කොමියුනිස්ට්වාදය බිඳ වැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාවේ විද්‍යාවන් හා තාක්ෂණය පිළිබඳ මානව සම්පත් විශාල ලෙස අඩු වී ඇත. විවිධ වාර්තාවලට අනුව, 1991 සිට 2005 දක්වා කාලය තුළ රටේ විශ්ව විද්‍යාල සහ විද්‍යා ආයතනවල මහාචාර්යවරුන් සහ විද්‍යාඥයින්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 50% ක් ඇල්බේනියාව හැර ගොස් ඇත. 2024 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ ඇල්බේනියාව 84 වන ස්ථානයට පත්විය.

ඇල්බේනියාවේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන සහ ගතික අංශවලින් එකක් විදුලි සංදේශනය නියෝජනය කරයි. ඇල්බේනියාවේ ජංගම සහ අන්තර්ජාල සපයන ප්‍රධාන සැපයුම්කරුවන් තිදෙනා වන්නේ වොඩාෆෝන් ඇල්බේනියාව, ටෙලිකොම් ඇල්බේනියාව සහ ඇල්බ්ටෙලෙකොම් ය. 2018 දී ඉලෙක්ට්‍රොනික හා තැපැල් සන්නිවේදන අධිකාරිය (AKEP) අනුව, රට තුළ ක්‍රියාකාරී ජංගම දුරකථන භාවිතා කරන්නන් මිලියන 2.7 ක් පමණ සිටි අතර ක්‍රියාකාරී බ්‍රෝඩ්බෑන්ඩ් ග්‍රාහකයින් මිලියන 1.8 කට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් සිටියහ. වොඩාෆෝන් ඇල්බේනියාව පමණක් ජංගම දුරකථන භාවිතා කරන්නන් 931,000 කට වඩා සේවය කළ අතර, ටෙලිකොම් ඇල්බේනියාවේ පරිශීලකයින් 605,000 ක් පමණ සිටි අතර ඇල්බ්ටෙලෙකොම් පරිශීලකයින් 272,000 කට වඩා සිටියහ. 2023 ජනවාරි මාසයේදී ඇල්බේනියාව එහි පළමු චන්ද්‍රිකා දෙක වන ඇල්බේනියාව 1 සහ ඇල්බේනියාව 2 කක්ෂයට දියත් කළ අතර එය රටේ භූමිය නිරීක්ෂණය කිරීමේ සහ නීති විරෝධී ක්‍රියාකාරකම් හඳුනා ගැනීමේ සන්ධිස්ථානයක් ලෙස සැලකේ. ChatGPT, Codex සහ DALL-E වැනි කෘතිම බුද්ධි සේවාවන් සංවර්ධනය කිරීම සහ දියත් කිරීම සඳහා OpenAI පර්යේෂණ සංවිධානයේ ප්‍රධාන තාක්ෂණ නිලධාරිනී ඇල්බේනියානු-ඇමරිකානු ඉංජිනේරුවරිය වන මිරා මුරාටි සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළාය. 2023 දෙසැම්බර් මාසයේදී අගමැති එඩි රාමා ඇල්බේනියානු රජය සහ ChatGPT අතර සහයෝගීතාව සඳහා සැලසුම් ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, එය Murati සමඟ සාකච්ඡා මගින් පහසුකම් සපයන ලදී. පරිවර්තන සහ නීති සේවා හා සම්බන්ධ පිරිවැය අඩු කිරීම අරමුණු කරගනිමින් යුරෝපීය සංගමයේ රෙගුලාසි සමඟ ඇල්බේනියානු නීති පෙළගැස්ම විධිමත් කිරීමේ අභිප්‍රාය රාමා අවධාරණය කළේය.

 යොමු කිරීම්