වනුආටු හි ආර්ථිකය

2011 මාර්තු මාසයේ යුරෝමනි රට අවදානම් ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලදී, වනුවාටු ලොව ආරක්ෂිතම ආයෝජන ගමනාන්තය ලෙස 173 වන ස්ථානයට පත් විය. 2015 දී, ද හෙරිටේජ් ෆවුන්ඩේෂන් සහ ද වෝල් ස්ට්‍රීට් ජර්නල් විසින් වනුවාටු 84 වන ආර්ථික වශයෙන් නිදහස් රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කරන ලදී. 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී ආර්ථිකය 6% කින් පමණ වර්ධනය විය. මෙය 1990 දශකයට වඩා ඉහළ අගයකි, එහිදී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සාමාන්‍යයෙන් 3% ට වඩා අඩු විය. වනුවාටු හි ආර්ථිකය පිළිබඳ මැනිලා පදනම් කරගත් ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ එක් වාර්තාවක් මිශ්‍ර සමාලෝචන ලබා දුන් අතර, 2003 සිට 2007 දක්වා ආර්ථිකය 5.9% අනුපාතයකින් වර්ධනය වූ බව සඳහන් කළේය.

2011 දෙසැම්බර් මාසයේදී වනුවාටු ලෝක බුද්ධිමය දේපළ සංවිධානයේ (WIPO) 185 වන සාමාජිකයා බවට පත් විය.

 කෘෂිකර්මය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PortVilaMarketHall.jpg|thumb|පෝර්ට් විලා හි වෙළඳපොළ ශාලාවක්
අපනයන අතර කොප්පරා, කාවා, හරක් මස්, කොකෝවා සහ දැව ඇතුළත් වන අතර; ආනයන අතර යන්ත්‍රෝපකරණ සහ උපකරණ, ආහාර ද්‍රව්‍ය සහ ඉන්ධන ඇතුළත් වේ. ඊට වෙනස්ව, පතල් කැණීම් කටයුතු ඉතා අඩුය. කෘෂිකර්මාන්තය ජනගහනයෙන් 65% කට ජීවනෝපාය සපයයි. විශේෂයෙන්, කොප්පරා සහ කාවා නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ආදායමක් උපයා දෙයි. බොහෝ ගොවීන් ආහාර බෝග වගා කිරීම අතහැර දමා කාවා වගාවෙන් ලැබෙන ආදායම ආහාර මිලදී ගැනීමට භාවිතා කරයි.Lonely Planet:Vanuatu වංශ සහ ගම් අතර චාරිත්‍රානුකූල හුවමාරු සඳහා ද කාවා භාවිතා කර ඇත.Census of Agriculture 2007 (page 33 – 5.2) විදේශ විනිමය සඳහා කොකෝවා ද වගා කෙරේ.Census of Agriculture 2007 (page 49 – 7.2)

2007 දී, ධීවර කටයුතුවල නියැලී සිටින කුටුම්භ සංඛ්‍යාව 15,758 ක් වූ අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් පරිභෝජනය සඳහා (99%), සහ සතියකට සාමාන්‍ය ධීවර චාරිකා සංඛ්‍යාව 3 ක් විය.Census of Agriculture 2007 (page 77 – 13.1) නිවර්තන දේශගුණය නිසා කෙසෙල්, සුදුළූණු, ගෝවා, රටකජු, අන්නාසි, උක්, තාරෝ, අල, කොමඩු, කොළ කුළුබඩු, කැරට්, රාබු, වම්බටු, වැනිලා (කොළ සහ සුව කළ දෙකම), ගම්මිරිස්, පිපිඤ්ඤා සහ තවත් බොහෝ දේ ඇතුළු පුළුල් පරාසයක පලතුරු, එළවළු සහ කුළුබඩු වගා කිරීමට හැකි වේ.Census of Agriculture 2007 (page 114 – table 4.17) 2007 දී, කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සඳහා වනුවාටු හි නිල මුදල් ඒකකය වන වාටු මිලියන ගණනක වටිනාකම විවිධ නිෂ්පාදන සඳහා ඇස්තමේන්තු කරන ලදී: කාවා (මිලියන 341 වත), කොප්පරා (195), ගවයන් (135), බෝග උද්‍යාන (93), කොකෝවා (59), වන වගාව (56), මසුන් ඇල්ලීම (24) සහ කෝපි (12).Census of Agriculture 2007 (various pages)

ගවයන් ඇති කිරීම අපනයනය සඳහා හරක් මස් නිෂ්පාදනයට හේතු වේ. 2007 දී විකුණන ලද ගව හිස්වල මුළු වටිනාකම සඳහා ඇස්තමේන්තුවක් වූයේ වාටු මිලියන 135 කි; බ්‍රිතාන්‍ය වැවිලිකරුවෙකු වන ජේම්ස් පැඩන් විසින් ඕස්ට්‍රේලියාවේ සිට ප්‍රථම වරට ගවයන් ප්‍රදේශයට හඳුන්වා දෙන ලදී.Census of Agriculture 2007 (page 67 – 11.1) සාමාන්‍යයෙන්, සෑම නිවසකම ඌරන් 5 ක් සහ කුකුළන් 16 ක් සිටින අතර, ගවයන් "වඩාත්ම වැදගත් පශු සම්පත්" වන අතර, ඌරන් සහ කුකුළන් යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වැදගත් වන අතර උත්සව සහ සිරිත් විරිත් (විශේෂයෙන් ඌරන්) තුළ සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.Census of Agriculture 2007 (page 73 – 12.1) වාණිජ ගොවිපල 30ක් (තනි හිමිකාරත්ව (37%), හවුල්කාරිත්ව (23%), සංස්ථා (17%)) ඇති අතර, 2007 දී ආදායම මිලියන 533ක් වන අතර වියදම් මිලියන 329ක් වේ.Census of Agriculture 2007 (page 97 – 15.1)

වනුවාටු ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාලය (VNSO) 2008 දී ඔවුන්ගේ 2007 කෘෂිකාර්මික සංගණනය නිකුත් කළේය. අධ්‍යයනයට අනුව, කෘෂිකාර්මික අපනයන සියලුම අපනයනවලින් හතරෙන් තුනක් (73%) පමණ වේ; ජනගහනයෙන් 80%ක් ජීවත් වන්නේ "කෘෂිකර්මාන්තය ඔවුන්ගේ ජීවනෝපාය සඳහා ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වන" ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ය; සහ මෙම කුටුම්භවලින්, සියල්ලම පාහේ (99%) කෘෂිකර්මාන්තය, ධීවර කර්මාන්තය සහ වන වගාවේ නියැලී සිටිති.Census of Agriculture 2007 (page 18) මුළු වාර්ෂික කුටුම්භ ආදායම මිලියන 1,803ක් විය. මෙම ආදායමෙන්, තමන්ගේම ගෘහ භාවිතය සඳහා වගා කරන ලද කෘෂිකර්මාන්තය මිලියන 683ක් වන අතර, විකිණීමට ඇති කෘෂිකර්මාන්තය 561ක් වන අතර, ලැබුණු තෑගි 38ක් වන අතර, අත්කම් භාණ්ඩ 33ක් වන අතර, ධීවර කර්මාන්තය (විකිණීමට ඇති) 18ක් වන බව තක්සේරු කරන ලදී.

 පතල් කර්මාන්තය 
1980 දී මැංගනීස් කැණීම නතර වුවද, 2006 දී දැනටමත් කැණීම් කරන ලද නමුත් තවමත් අපනයනය කර නොමැති මැංගනීස් අපනයනය කිරීමට ගිවිසුමක් ඇති විය. රට තුළ දන්නා ඛනිජ තෙල් නිධි නොමැත. කුඩා සැහැල්ලු කර්මාන්ත අංශයක් දේශීය වෙළඳපොළට සේවය කරයි. බදු ආදායම ප්‍රධාන වශයෙන් ආනයන බදු සහ භාණ්ඩ හා සේවා සඳහා 15% ක වැට් බද්දෙන් ලැබේ. සාපේක්ෂව සුළු භාණ්ඩ අපනයන මත යැපීම, ස්වාභාවික විපත් වලට ගොදුරු වීමේ අවදානම සහ සංඝටක දූපත් සහ ප්‍රධාන වෙළඳපොළවල් අතර දිගු දුර හේතුවෙන් රටේ ආර්ථික සංවර්ධනයට බාධා ඇති වී ඇති බවට සැක කෙරේ.

 සංචාරක ව්‍යාපාරය 
+2019 වසරේ සංචාරක පැමිණීම් %දකුණු පැසිෆික් කලාපයේ කොරල් පර ගවේෂණය කිරීමට කැමති ස්කූබා කිමිදුම්කරුවන් සඳහා වන ප්‍රමුඛතම නිවාඩු ගමනාන්තයක් වනුවාටු වේ. ස්කූබා කිමිදුම්කරුවන්ගේ තවත් ආකර්ෂණයක් වන්නේ එස්පිරිටු සැන්ටෝ දූපතේ එක්සත් ජනපද සාගර ලයිනර් සහ පරිවර්තනය කරන ලද හමුදා වාහක එස්එස් ජනාධිපති කූලිජ් නෞකාවේ සුන්බුන් ය. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී ගිලී ගිය එය, විනෝදාත්මක කිමිදුම් සඳහා ප්‍රවේශ විය හැකි ලෝකයේ විශාලතම නැව් සුන්බුන් වලින් එකකි. 2007 සිට 2008 දක්වා කාලය තුළ සංචාරක ව්‍යාපාරය 17% කින් ඉහළ ගොස් 196,134 ක පැමිණීම් සංඛ්‍යාවක් දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බව එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව පෙන්වා දී ඇත. 2008 මුළු පැමිණීම් 2000 ට වඩා තියුණු වැඩිවීමකි, එහිදී අමුත්තන් 57,000 ක් පමණක් සිටියහ (මෙයින් 37,000 ක් ඕස්ට්‍රේලියාවෙන්, 8,000 ක් නවසීලන්තයෙන්, 6,000 ක් නිව් කැලිඩෝනියාවෙන්, 3,000 ක් යුරෝපයෙන්, 1,000 ක් උතුරු ඇමරිකාවෙන් සහ 1,000 ක් ජපානයෙන්).

වනුවාටු පුරවැසිභාවය ඩොලර් 150,000 කට පමණ අලෙවි කරයි. චීන වෙළඳපොළෙන් ඉල්ලුම වේගයෙන් ඉහළ යාමත් සමඟ, විදේශ ගමන් බලපත්‍ර අලෙවිය දැන් රටේ ආදායමෙන් 30% කට වඩා වැඩි විය හැකිය. එවැනි යෝජනා ක්‍රම සදාචාරාත්මක ගැටළු මතු කරන බව පෙන්වා දී ඇති අතර, සමහර දේශපාලන අපකීර්තිවලට සම්බන්ධ වී ඇත. 2023 ජූලි 19 වන දින, ආයෝජන යෝජනා ක්‍රමය මගින් පුරවැසිභාවය ලබා ගැනීම පිළිබඳ ගැටළු හේතුවෙන් වනුවාටු රාජ්‍යයට එක්සත් රාජධානියේ වීසා රහිත ප්‍රවේශය අහිමි විය.

 බදුකරණය 
මූල්‍ය සේවා ආර්ථිකයේ වැදගත් කොටසකි. වනුවාටු යනු 2008 වන තෙක් අනෙකුත් රජයන්ට හෝ නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන ආයතනවලට ගිණුම් තොරතුරු නිකුත් නොකළ බදු පාරාදීසයක් විය. ප්‍රධාන වශයෙන් ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් එල්ල වන ජාත්‍යන්තර පීඩනය, විනිවිදභාවය වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ජාත්‍යන්තර සම්මතයන්ට අනුගත වීම ආරම්භ කිරීමට වනුවාටු රජයට බලපෑම් කළේය. වනුවාටු හි, ආදායම් බද්දක්, රඳවා ගැනීමේ බද්දක්, ප්‍රාග්ධන ලාභ බද්දක්, උරුම බද්දක් හෝ විනිමය පාලනයක් නොමැත. බදු ප්‍රතිලාභ සහ හිතකර කම්කරු නීති නිසා බොහෝ ජාත්‍යන්තර නැව් කළමනාකරණ සමාගම් තම නැව් වනුවාටු ධජය යටතේ සලකුණු කිරීමට තෝරා ගනී (වනුවාටු ජාත්‍යන්තර සමුද්‍රීය සංවිධානයේ පූර්ණ සාමාජිකයෙකු වන අතර එහි ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන් අදාළ කරයි). වනුවාටු "පහසුව සඳහා ධජය" රටක් ලෙස පිළිගැනේ. ෂර්මන් නෙට්වර්ක්ස් හි KaZaA ජාලයේ සැපයුම්කරුවන් සහ WinMX හි සංවර්ධකයින් වැනි ගොනු බෙදාගැනීමේ කණ්ඩායම් කිහිපයක් නියාමනය සහ නීතිමය අභියෝග වළක්වා ගැනීම සඳහා වනුවාටු හි සංස්ථාගත කිරීමට තෝරාගෙන ඇත. විදේශීය ගැටළු වලට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, රජය එහි අක්වෙරළ මූල්‍ය මධ්‍යස්ථානයේ නියාමනය දැඩි කිරීමට පොරොන්දු වී ඇත. වනුවාටු ප්‍රධාන වශයෙන් ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් සහ නවසීලන්තයෙන් විදේශ ආධාර ලබා ගනී.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Commercial_agriculture,_North_Efate.jpg|thumb|352x352පික්|වාණිජ කෘෂිකර්මය, උතුරු එෆේට්

 වියදම් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tusker_beer_in_Vanuatu.jpg|thumb|300x300පික්|ටස්කර් යනු වනුවාටු වල නිෂ්පාදිත දේශීය බියර් වර්ගයකි.
ගෘහ ඒකක විසින් සිදු කරන ලද විශාලතම වියදම ආහාර (වාටු මිලියන 300), ඉන්පසු ගෘහ උපකරණ සහ අනෙකුත් අවශ්‍යතා (වාටු මිලියන 79), ප්‍රවාහනය (59), අධ්‍යාපනය සහ සේවා (56), නිවාස (50), මධ්‍යසාර සහ දුම්කොළ (39), ඇඳුම් පැළඳුම් සහ පාවහන් (17) විය.Census of Agriculture 2007 (page 19 table 2.5) අපනයන වටිනාකම මිලියන 3,038 ක් වූ අතර එයට කොප්පරා (485), කාවා (442), කොකෝවා (221), හරක් මස් (නැවුම් සහ සිසිල් කළ) (180), දැව (80) සහ මාළු (සජීවී මාළු, මින්මැදුර, කටුව, බොත්තම) (28) ඇතුළත් විය.Census of Agriculture 2007 (page 19 – table 2.6)

මිලියන 20,472 ක මුළු ආනයන අතරට කාර්මික ද්‍රව්‍ය (4,261), ආහාර පාන (3,984), යන්ත්‍රෝපකරණ (3,087), පාරිභෝගික භාණ්ඩ (2,767), ප්‍රවාහන උපකරණ (2,125), ඉන්ධන සහ ලිහිසි තෙල් (187) සහ අනෙකුත් ආනයන (4,060) ඇතුළත් විය.Census of Agriculture 2007 (page 20 – Table 2.7) සැලකිය යුතු බෝග උද්‍යාන සංඛ්‍යාවක් ඇත - 2007 දී 97,888 ක් - බොහෝ ඒවා පැතලි ඉඩම්වල (62%), තරමක් කඳු බෑවුම් සහිත (31%) සහ බෑවුම් සහිත බෑවුම්වල (7%) පිහිටා ඇත; අවම වශයෙන් එක් බෝග උද්‍යානයක් සහිත නිවාස 33,570 ක් සිටි අතර, මෙයින් නිවාස 10,788 ක් මාස දොළහක කාලයක් තුළ මෙම භෝග වලින් සමහරක් විකුණා ඇත.Census of Agriculture 2007 (page 27 – Table 4.1)

 සන්නිවේදනය 
දූපත් වල ජංගම දුරකථන සේවාව Vodafone (කලින් TVL) සහ Digicel විසින් සපයනු ලැබේ. විවිධ සම්බන්ධතා තාක්ෂණයන් භාවිතා කරමින් Vodafone, Telsat Broadband, Digicel සහ Wantok විසින් අන්තර්ජාල ප්‍රවේශය සපයනු ලැබේ. සබ්මැරීන් ඔප්ටිකල් ෆයිබර් කේබලයක් දැන් වනුවාටු ෆීජි වෙත සම්බන්ධ කරයි.

 යොමු කිරීම්