ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය

ආර්ථිකය විදේශයන්හි ආර්මේනියානුවන්ගේ ආයෝජන සහ සහයෝගය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. නිදහසට පෙර, ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය බොහෝ දුරට කර්මාන්ත මත පදනම් වූ - රසායනික ද්‍රව්‍ය, ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ, යන්ත්‍රෝපකරණ, සැකසූ ආහාර, කෘතිම රබර් සහ රෙදිපිළි - සහ බාහිර සම්පත් මත බෙහෙවින් රඳා පැවතුනි. ජනරජය නවීන කාර්මික අංශයක් සංවර්ධනය කර තිබූ අතර, අමුද්‍රව්‍ය සහ බලශක්තිය සඳහා සහෝදර ජනරජවලට යන්ත්‍ර මෙවලම්, රෙදිපිළි සහ අනෙකුත් නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ සැපයීය.

1991 දී සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමට පෙර කෘෂිකර්මාන්තය ශුද්ධ ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනයෙන් සහ මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 20% කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් ලබා ගත්තේය. නිදහසින් පසු, ආර්ථිකයේ කෘෂිකර්මාන්තයේ වැදගත්කම කැපී පෙනෙන ලෙස වැඩි වූ අතර, 1990 දශකයේ අග භාගයේදී එහි කොටස දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 30% කට වඩා වැඩි වූ අතර මුළු රැකියා නියුක්තියෙන් 40% කට වඩා වැඩි විය.Z. Lerman and A. Mirzakhanian, Private Agriculture in Armenia, Lexington Books, Lanham, MD, 2001. කෘෂිකර්මාන්තයේ වැදගත්කමේ මෙම වැඩිවීමට හේතු වූයේ සංක්‍රාන්ති සමයේ පළමු අදියරවල අවිනිශ්චිතතාවය සහ 1990 දශකයේ මුල් භාගයේදී ආර්ථිකයේ කෘෂිකාර්මික නොවන අංශ බිඳවැටීම හමුවේ ජනගහනයේ ආහාර සුරක්ෂිතතා අවශ්‍යතා ය. ආර්ථික තත්ත්වය ස්ථාවර වී වර්ධනය නැවත ආරම්භ වීමත් සමඟ, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ කෘෂිකර්මාන්තයේ කොටස 20% ට වඩා තරමක් පහත වැටුණි (2006 දත්ත), කෙසේ වෙතත් රැකියා නියුක්තියේ කෘෂිකර්මාන්තයේ කොටස 40% ට වඩා වැඩි විය.Statistical Yearbook 2007 , Armenia National Statistical Service, Yerevan

ආර්මේනියානු පතල් තඹ, සින්ක්, රත්තරන් සහ ඊයම් නිෂ්පාදනය කරයි. බලශක්තියෙන් අතිමහත් බහුතරයක් නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ ගෑස් සහ න්‍යෂ්ටික ඉන්ධන ඇතුළුව රුසියාවෙන් ආනයනය කරන ලද ඉන්ධන මගිනි (එහි එක් න්‍යෂ්ටික බලාගාරයක් සඳහා); ප්‍රධාන ගෘහස්ථ බලශක්ති ප්‍රභවය ජල විදුලියයි. ගල් අඟුරු, ගෑස් සහ ඛනිජ තෙල් කුඩා තැන්පතු පවතින නමුත් තවමත් සංවර්ධනය කර නොමැත.

ආර්මේනියාවේ ජෛව ධාරිතාව සඳහා ප්‍රවේශය ලෝක සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය. 2016 දී, ආර්මේනියාවේ එහි භූමිය තුළ එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 0.8 ක් ක් වූ අතර එය ලෝක සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.6 ට වඩා බෙහෙවින් අඩුය. 2016 දී ආර්මේනියාව එක් පුද්ගලයෙකුට ජෛව ධාරිතාව ගෝලීය හෙක්ටයාර 1.9 ක් භාවිතා කළේය - ඔවුන්ගේ පාරිසරික පරිභෝජනයේ අඩිපාර. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුන් ආර්මේනියාවේ අඩංගු ජෛව ධාරිතාව මෙන් දෙගුණයක් භාවිතා කරන බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ආර්මේනියාව ජෛව ධාරිතා හිඟයක් පවත්වාගෙන යයි.

පැරණි සෝවියට් සංගමයේ අනෙකුත් අලුතින් ස්වාධීන රාජ්‍යයන් මෙන්, ආර්මේනියාවේ ආර්ථිකය ද පැරණි සෝවියට් වෙළඳ රටාවන්ගේ බිඳවැටීමෙන් පීඩා විඳිති. ආර්මේනියානු කර්මාන්තයේ සෝවියට් ආයෝජන සහ සහයෝගය පාහේ අතුරුදහන් වී ඇති බැවින්, ප්‍රධාන ව්‍යවසායන් කිහිපයක් තවමත් ක්‍රියාත්මක වීමට සමත් වී ඇත. ඊට අමතරව, 25,000 කට වැඩි පිරිසක් මිය ගොස් 500,000 ක් නිවාස අහිමි කළ 1988 ස්පිටැක් භූමිකම්පාවේ බලපෑම් තවමත් දැනෙමින් පවතී. නාගෝර්නෝ-කරබාක් සම්බන්ධයෙන් අසර්බයිජානය සමඟ ඇති වූ ගැටුම විසඳී නොමැත. 1989 දී න්‍යෂ්ටික බලාගාරය වසා දැමීම 1990 ගණන්වල ආර්මේනියානු බලශක්ති අර්බුදයට හේතු විය. 1989 සහ 1993 අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 60% කට ආසන්න ප්‍රමාණයකින් පහත වැටුණු නමුත් 1995 දී බලාගාරය නැවත විවෘත කිරීමෙන් පසු ශක්තිමත් වර්ධනයක් නැවත ආරම්භ විය. 1993 දී හඳුන්වා දීමෙන් පසු පළමු වසර කිහිපය තුළ ජාතික මුදල් ඒකකය වන ඩ්‍රෑම් අධි උද්ධමනයකට ලක් විය.

කෙසේ වෙතත්, උද්ධමනය නාටකාකාර ලෙස අඩු කිරීම සහ ස්ථාවර වර්ධනයක් ලබා දීමෙන් ප්‍රතිලාභ ලැබූ පුළුල් පරාසයක ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සිදු කිරීමට රජයට හැකි විය. 1994 දී නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුමේ සටන් විරාමය ද ආර්ථිකයට උපකාරී වී තිබේ. 1995 සිට ආර්මේනියාව ශක්තිමත් ආර්ථික වර්ධනයක් අත්කර ගෙන ඇති අතර, එය පෙර වසරේ ආරම්භ වූ ආපසු හැරීම මත ගොඩනැගී ඇති අතර, පසුගිය වසර කිහිපය තුළ උද්ධමනය නොසැලකිය හැකිය. වටිනා ගල් සැකසුම් සහ ස්වර්ණාභරණ සෑදීම, තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණය සහ සංචාරක ව්‍යාපාරය වැනි නව අංශ කෘෂිකර්මාන්තය වැනි ආර්ථිකයේ වඩාත් සාම්ප්‍රදායික අංශවලට අතිරේකව සැපයීමට පටන් ගෙන තිබේ.

මෙම ස්ථාවර ආර්ථික ප්‍රගතිය ආර්මේනියාවට ජාත්‍යන්තර ආයතනවලින් වැඩි වැඩියෙන් සහයෝගය ලබා දී ඇත. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF), ලෝක බැංකුව, ප්‍රතිසංස්කරණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ යුරෝපීය බැංකුව (EBRD) සහ අනෙකුත් ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතන (IFIs) සහ විදේශ රටවල් සැලකිය යුතු ප්‍රදාන සහ ණය ලබා දෙයි. 1993 සිට ආර්මේනියාවට ලබා දී ඇති ණය ඩොලර් බිලියන 1.1 ඉක්මවයි. මෙම ණය අයවැය හිඟය අඩු කිරීම සහ මුදල් ස්ථාවර කිරීම ඉලක්ක කර ගෙන ඇත; පෞද්ගලික ව්‍යාපාර සංවර්ධනය කිරීම; බලශක්තිය; කෘෂිකර්මාන්තය; ආහාර සැකසීම; ප්‍රවාහනය; සෞඛ්‍ය සහ අධ්‍යාපන අංශ; සහ භූමිකම්පා කලාපයේ අඛණ්ඩ පුනරුත්ථාපනය. රජය 2003 පෙබරවාරි 5 වන දින WTO සංවිධානයට සම්බන්ධ විය. නමුත් විදේශ සෘජු ආයෝජනවල ප්‍රධාන මූලාශ්‍රවලින් එකක් වන්නේ යටිතල පහසුකම් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමේ සහ අනෙකුත් පොදු ව්‍යාපෘතිවල ප්‍රධාන කොටස් සඳහා මුදල් සපයන ආර්මේනියානු ඩයස්පෝරාවයි. වර්ධනය වන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයක් වන ආර්මේනියාව බටහිර ලෝකයෙන් වැඩි මූල්‍ය ආධාර ලබා ගැනීමට ද බලාපොරොත්තු වේ.

1994 ජුනි මාසයේදී ලිබරල් විදේශ ආයෝජන නීතියක් අනුමත කරන ලද අතර, 1997 දී පෞද්ගලීකරණය පිළිබඳ නීතියක් මෙන්ම රාජ්‍ය දේපළ පෞද්ගලීකරණය කිරීමේ වැඩසටහනක් ද සම්මත කරන ලදී. අඛණ්ඩ ප්‍රගතිය රඳා පවතින්නේ ආදායම් එකතු කිරීම වැඩි කිරීම, ආයෝජන වාතාවරණය වැඩිදියුණු කිරීම සහ දූෂණයට එරෙහිව පියවර ගැනීම ඇතුළු රජයට එහි සාර්ව ආර්ථික කළමනාකරණය ශක්තිමත් කිරීමට ඇති හැකියාව මත ය. කෙසේ වෙතත්, 2015 දී 18.5% ක් වූ විරැකියාව, කරබාක් ගැටුමෙන් දහස් ගණනක් සරණාගතයින් ගලා ඒම හේතුවෙන් තවමත් ප්‍රධාන ගැටලුවක් ලෙස පවතී.

2017 දී, තඹ මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් ආර්ථිකය 7.5% කින් වර්ධනය විය.

2022 දී, ආර්මේනියාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඩොලර් බිලියන 39.4 ක් වූ අතර, උරුම සංවිධානයට අනුව, 65.3 ක ආර්ථික නිදහස් දර්ශකයක් භුක්ති වින්දා.

රුසියානු පුරවැසියන්ගේ විශාල ගලා ඒම හේතුවෙන් ආර්මේනියානු ආර්ථිකය 2022 දී 13% කින් වර්ධනය වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. 2022 මාර්තු වන විට IMF හි මූලික පුරෝකථනය වසර සඳහා 1.5% ක වර්ධනයක් පුරෝකථනය කළේය.

 විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 
ආර්මේනියාවේ පර්යේෂණ වියදම් අඩුයි, 2010–2013 කාලය තුළ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.25% ක සාමාන්‍යයක්. කෙසේ වෙතත්, පර්යේෂණ වියදම් පිළිබඳ සංඛ්‍යාලේඛන වාර්තාව අසම්පූර්ණයි, මන්ද පුද්ගලික හිමිකාරීත්වය දරන ව්‍යාපාර ව්‍යවසායන් විසින් කරන ලද වියදම් ආර්මේනියාවේ සමීක්ෂණය කර නොමැති බැවිනි. පර්යේෂණ සඳහා දේශීය වියදම් සඳහා ලෝක සාමාන්‍යය 2013 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.7% කි.thumb|කළු මුහුදේ රටවල් සඳහා පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන (GERD) සඳහා දළ දේශීය නිෂ්පාදිත අනුපාතය සඳහා දළ දේශීය වියදම, 2001–2013. මූලාශ්‍රය: යුනෙස්කෝ විද්‍යා වාර්තාව: 2030 දෙසට (2015), රූපය 12.3.

2011–2020 විද්‍යාව සංවර්ධනය සඳහා වූ රටේ උපායමාර්ගය '2020 වන විට ආර්මේනියාව දැනුම පදනම් කරගත් ආර්ථිකයක් ඇති රටක් වන අතර එහි මූලික හා ව්‍යවහාරික පර්යේෂණ මට්ටම සමඟ යුරෝපීය පර්යේෂණ ප්‍රදේශය තුළ තරඟකාරී වේ' යනුවෙන් අපේක්ෂා කරයි. එය පහත ඉලක්ක නියම කරයි:

 විද්‍යාව හා තාක්ෂණය සංවර්ධනය පවත්වා ගැනීමට හැකියාව ඇති පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම;
 විද්‍යාත්මක විභවයන් සංවර්ධනය කිරීම, විද්‍යාත්මක යටිතල පහසුකම් නවීකරණය කිරීම;
 මූලික සහ ව්‍යවහාරික පර්යේෂණ ප්‍රවර්ධනය කිරීම;
 අධ්‍යාපනය, විද්‍යාව සහ නවෝත්පාදනය පිළිබඳ සහයෝගී පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීම; සහ
 යුරෝපීය පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍රයේ විද්‍යාත්මක විශේෂීකරණය සඳහා ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් බවට පත්වීම.
මෙම උපාය මාර්ගය මත පදනම්ව, ඒ සමඟ ඇති ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම 2011 ජුනි මාසයේදී රජය විසින් අනුමත කරන ලදී. එය පහත ඉලක්ක නිර්වචනය කරයි:

 විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය සඳහා කළමනාකරණ පද්ධතිය වැඩිදියුණු කිරීම සහ තිරසාර සංවර්ධනය සඳහා අවශ්‍ය කොන්දේසි නිර්මාණය කිරීම;
 පර්යේෂණ යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කරන අතරතුර, අධ්‍යාපනය සහ පර්යේෂණ සඳහා වැඩි තරුණ, දක්ෂ පුද්ගලයින් සම්බන්ධ කර ගැනීම;
 ඒකාබද්ධ ජාතික නවෝත්පාදන පද්ධතියක් සංවර්ධනය කිරීම සඳහා අවශ්‍ය කොන්දේසි නිර්මාණය කිරීම; සහ
 පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය සඳහා ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාව වැඩි දියුණු කිරීම.


උපායමාර්ගය පැහැදිලිවම 'විද්‍යා තල්ලු කිරීමේ' ප්‍රවේශයක් අනුගමනය කළත්, රාජ්‍ය පර්යේෂණ ආයතන ප්‍රධාන ප්‍රතිපත්ති ඉලක්කය ලෙස සේවය කරන නමුත්, නවෝත්පාදන පද්ධතියක් ස්ථාපිත කිරීමේ ඉලක්කය එහි සඳහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, නවෝත්පාදනයේ ප්‍රධාන ධාවකය වන ව්‍යාපාර අංශය සඳහන් නොවේ. උපායමාර්ගය සහ ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම ප්‍රකාශයට පත් කිරීම අතර, රජය 2010 මැයි මාසයේදී 2010–2014 සඳහා විද්‍යා හා තාක්ෂණ සංවර්ධන ප්‍රමුඛතා පිළිබඳ යෝජනාවක් නිකුත් කළේය. මෙම ප්‍රමුඛතා වන්නේ:

 ආර්මේනියානු අධ්‍යයන, මානව ශාස්ත්‍ර සහ සමාජ විද්‍යාවන්;
 ජීව විද්‍යාවන්;
 පුනර්ජනනීය බලශක්තිය, නව බලශක්ති ප්‍රභවයන්;
 උසස් තාක්ෂණයන්, තොරතුරු තාක්ෂණයන්;
 අභ්‍යවකාශය, පෘථිවි විද්‍යාවන්, ස්වාභාවික සම්පත් තිරසාර ලෙස භාවිතා කිරීම; සහ
 අත්‍යවශ්‍ය ව්‍යවහාරික පර්යේෂණ ප්‍රවර්ධනය කරන මූලික පර්යේෂණ.

ජාතික විද්‍යා ඇකඩමිය පිළිබඳ නීතිය 2011 මැයි මාසයේදී සම්මත කරන ලදී. මෙම නීතිය ආර්මේනියානු නවෝත්පාදන පද්ධතිය හැඩගැස්වීමේදී ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. එය ජාතික විද්‍යා ඇකඩමියට එහි ව්‍යාපාරික කටයුතු පර්යේෂණ ප්‍රතිඵල වාණිජකරණය කිරීම සහ අනුප්‍රාප්තිකයන් නිර්මාණය කිරීම දක්වා ව්‍යාප්ත කිරීමට ඉඩ සලසයි; සමීපව සම්බන්ධ පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍රවලට සම්බන්ධ ආයතන තනි ආයතනයකට ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් ජාතික විද්‍යා ඇකඩමිය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සඳහා ද එය විධිවිධාන සපයයි. මෙම නව මධ්‍යස්ථාන තුනක් විශේෂයෙන් අදාළ වේ: ජෛව තාක්‍ෂණ මධ්‍යස්ථානය, සත්ව විද්‍යා සහ ජල-පරිසර විද්‍යා මධ්‍යස්ථානය සහ කාබනික සහ ඖෂධ රසායන විද්‍යා මධ්‍යස්ථානය.

රජය තෝරාගත් කාර්මික අංශ කෙරෙහි සිය සහයෝගය යොමු කරයි. ඖෂධ, වෛද්‍ය විද්‍යාව සහ ජෛව තාක්‍ෂණය, කෘෂිකාර්මික යාන්ත්‍රිකකරණය සහ යන්ත්‍ර ගොඩනැගීම, ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ, ඉංජිනේරු විද්‍යාව, රසායන විද්‍යාව සහ විශේෂයෙන් තොරතුරු තාක්ෂණ ක්ෂේත්‍රය යන ඉලක්කගත ශාඛාවල රාජ්‍ය විද්‍යා කමිටුව විසින් ව්‍යාපෘති 20 කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සම-අරමුදල් සපයා ඇත.

පසුගිය දශකය තුළ, විද්‍යා-කර්මාන්ත සම්බන්ධතා දිරිමත් කිරීමට රජය උත්සාහයක් ගෙන ඇත. ආර්මේනියානු තොරතුරු තාක්ෂණ අංශය විශේෂයෙන් ක්‍රියාකාරී වී ඇත: සිසුන්ට අලෙවි කළ හැකි කුසලතා ලබා දීම සහ විද්‍යාවේ සහ ව්‍යාපාර අතුරුමුහුණතේදී නව්‍ය අදහස් ජනනය කිරීම සඳහා සමාගම් සහ විශ්ව විද්‍යාල අතර රාජ්‍ය-පෞද්ගලික හවුල්කාරිත්වයන් ගණනාවක් ස්ථාපිත කර ඇත. උදාහරණ වන්නේ සිනොප්සිස් ඉන්කෝපරේෂන් සහ එන්ටර්ප්‍රයිස් ඉන්කියුබේටර් පදනමයි. 2024 දී ආර්මේනියාව ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 63 වන ස්ථානයට පත්විය. සහ 2025 දී 59 වන ස්ථානය.

 යොමු කිරීම්