ගයනාවේ භූගෝලය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rupununi_Savannah.jpg|thumb|රුපුනුනි සැවානා
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amazon_CIAT_(5).jpg|thumb|220x220පික්|ගයනාවේ භූමි ප්‍රදේශයෙන් විශාල කොටසක් ලොව විශාලතම සහ ජෛව විවිධත්වයෙන් වැඩිම නිවර්තන වැසි වනාන්තරය වන ඇමසන් වැසි වනාන්තරයෙන් වැසී ඇත.
ගයනාව විසින් පාලනය කරනු ලබන භූමිය 1° සහ 9°N අක්ෂාංශ සහ 56° සහ 62°W දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත; එය ලෝකයේ වඩාත්ම විරල ජනගහනයක් සහිත රටවලින් එකකි.

රට ස්වභාවික කලාප පහකට බෙදිය හැකිය: ජනගහනයෙන් වැඩි දෙනෙක් ජීවත් වන අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයේ (පහළ වෙරළබඩ තැනිතලාව) පටු සහ සාරවත් වගුරු බිමක්; ගයනාවේ ඛනිජ නිධි බොහොමයක් අඩංගු සුදු වැලි තීරයක් (කඳුකර වැලි සහ මැටි කලාපය); රටේ දකුණු කොටසේ ඝන වැසි වනාන්තර (වනාන්තර උස්බිම් කලාපය); නිරිතදිගින් වියළි සැවානා ප්‍රදේශ; සහ බ්‍රසීලියානු දේශසීමාව දක්වා ක්‍රමයෙන් ඉහළ යන කඳු වලින් සමන්විත කුඩාම අභ්‍යන්තර පහත් බිම් (අභ්‍යන්තර සැවානා).

ගයනාවේ උසම කඳු අතරට අයන්ගන්නා කන්ද (මීටර් 2,042 හෝ අඩි 6,699), මොන්ටේ කබුරායි (මීටර් 1,465 හෝ අඩි 4,806) සහ රොරයිමා කන්ද (මීටර් 2,772 හෝ අඩි 9,094 - ගයනාවේ උසම කන්ද) ඇතුළත් වන අතර එය බ්‍රසීලය-ගයනා-වෙනිසියුලාව ත්‍රි ලක්ෂ්‍ය මායිමේ පිහිටා ඇති අතර එය පකරයිමා පරාසයේ කොටසකි. රොරයිමා කන්ද සහ ගයනාවේ මේස මුදුන් කඳු (ටෙපුයිස්) 1912 දී සර් ආතර් කොනන් ඩොයිල්ගේ ද ලොස්ට් වර්ල්ඩ් නවකතාවට ආභාෂය ලබා දුන් බව කියනු ලැබේ. ලෝකයේ බලවත්ම දිය ඇලි වලින් එකක් වන කයිටූර් දිය ඇල්ල ඇතුළු ගිනිකඳු බෑවුම් සහ දිය ඇලි රාශියක් ද ඇත. රුපුනුනි ගඟට උතුරින් රුපුනුනි සැවානා පිහිටා ඇති අතර එයට දකුණින් කනුකු කඳු පිහිටා ඇත.

දිගම ගංගා හතර වන්නේ කිලෝමීටර 1,010 (සැතපුම් 628) ක් දිග එසෙක්විබෝ, කිලෝමීටර 724 (සැතපුම් 450), කිලෝමීටර 595 (සැතපුම් 370) ක් දිග බර්බිස් සහ කිලෝමීටර 346 (සැතපුම් 215) ක් දිග ඩෙමෙරා ය. කුරෙන්ටයින් ගඟ සුරිනේම් සමඟ මායිම සාදයි. එසෙක්විබෝ මුඛයේ වයඹ දිග වෙරළ තීරයේ කිලෝමීටර 145 (සැතපුම් 90) පළල ෂෙල් වෙරළ ඇතුළුව විශාල දූපත් කිහිපයක් ඇති අතර එය මුහුදු කැස්බෑවන් (ප්‍රධාන වශයෙන් ලෙදර්බැක්) සහ අනෙකුත් වන ජීවීන් සඳහා ප්‍රධාන අභිජනන ප්‍රදේශයකි.

දේශගුණය නිවර්තන සහ සාමාන්‍යයෙන් උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත වන අතර වෙරළ තීරයේ ඊසානදිග වෙළඳ සුළං මගින් මධ්‍යස්ථ වේ. වැසි සෘතු දෙකක් ඇත, පළමුවැන්න මැයි සිට අගෝස්තු මැද දක්වා, දෙවැන්න නොවැම්බර් මැද සිට ජනවාරි මැද දක්වා.

ගයනාව දකුණු ඇමරිකාවේ විශාලතම අපිරිසිදු වැසි වනාන්තර වලින් එකක් ඇති අතර, සමහර කොටස් මිනිසුන්ට පාහේ ප්‍රවේශ විය නොහැක. ගයනාවේ පොහොසත් ස්වභාවික ඉතිහාසය මුල් ගවේෂකයන් වන සර් වෝල්ටර් රැලී සහ චාල්ස් වෝටර්ටන් විසින් ද පසුව ස්වභාව විද්‍යාඥයින් වන සර් ඩේවිඩ් ඇටන්බරෝ සහ ජෙරල්ඩ් ඩුරල් විසින් ද විස්තර කරන ලදී. 2008 දී, බීබීසී විසින් ලොස්ට් ලෑන්ඩ් ඔෆ් ද ජගුවාර් නමින් කොටස් තුනකින් යුත් වැඩසටහනක් විකාශනය කරන ලද අතර එය සොයා නොගත් විශේෂ සහ යෝධ ඔටර් සහ හාපි රාජාලියා වැනි දුර්ලභ විශේෂ ඇතුළුව වනජීවීන්ගේ දැවැන්ත විවිධත්වය ඉස්මතු කළේය.

 ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guyana_BMNG.png|thumb|2004 වසරේ ගයනාවේ චන්ද්‍රිකා ඡායාරූපයක්
ගයනාවේ ලෝකයේ ජෛව විවිධත්වයේ ඉහළම මට්ටම්වලින් එකක් ඇත. එය ක්ෂීරපායින් විශේෂ 225 කට වැඩි ප්‍රමාණයක්, පක්ෂි විශේෂ 900 ක්, උරග විශේෂ 880 ක් සහ ශාක විශේෂ 6,500 කට වැඩි ප්‍රමාණයක් වාසය කරයි. මේවා අතර, වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වන්නේ ලොව විශාලතම පරිමාණ මිරිදිය මත්ස්‍යයා වන ඇරපයිමා; විශාලතම ඇන්ටීටරය වන යෝධ ඇන්ටීටරය; ලොව විශාලතම සහ දුර්ලභ ගංගා ඔටර් වන යෝධ ඔටර්; සහ ගුයානියානු කොක්-ඔෆ්-ද-රොක් කුරුල්ලා (රුපිකෝලා රුපිකෝලා) ය.Attenborough, S. 1998 BBC. The Life of Birds. p. 211. 

ගයනාව සඳහා පහත සඳහන් වාසස්ථාන වර්ගීකරණය කර ඇත: වෙරළබඩ, සමුද්‍ර, ලිටෝරල්, මෝය, පැලුස්ට්‍රීන්, කඩොලාන, ගංගාශ්‍රිත, ලැකස්ට්‍රීන්, වගුරු බිම්, සැවානා, සුදු වැලි වනාන්තර, දුඹුරු වැලි වනාන්තර, කඳුකරය, වලාකුළු වනාන්තර, තෙතමනය සහිත පහත් බිම් සහ වියළි සදාහරිත පඳුරු වනාන්තර (NBAP, 1999). ජාතික ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ පද්ධතියක් සඳහා විය හැකි උණුසුම් ස්ථාන ලෙස ජීව විද්‍යාත්මක උනන්දුවක් දක්වන ප්‍රදේශ 14 ක් පමණ හඳුනාගෙන ඇත.

ගයනාවෙන් 80% කට වඩා තවමත් වනාන්තරවලින් වැසී ඇති අතර, වියළි සදාහරිත සහ සෘතුමය වනාන්තරවල සිට කඳුකර සහ පහත්බිම් සදාහරිත වැසි වනාන්තර දක්වා ලොව දුර්ලභ ඕකිඩ් ද අඩංගු වේ. මෙම වනාන්තරවල ගස් විශේෂ දහසකට වඩා නිවහන වේ. ගයනාවේ නිවර්තන දේශගුණය, අද්විතීය භූ විද්‍යාව සහ සාපේක්ෂව බාධාවකින් තොර පරිසර පද්ධති, විශේෂ බහුල වැසි වනාන්තර සහ ඉහළ මට්ටමේ ආවේණිකත්වයක් සහිත ස්වාභාවික වාසස්ථාන සඳහා සහාය වේ. ගයනාවේ ශාක විශේෂ 8000 ක් පමණ ඇති අතර ඉන් අඩක් වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ.

රට පරිසර කලාප හයකට නිවහන වේ: ගුවානාන් කඳුකර තෙත් වනාන්තර, ගුවානාන් තෙත් වනාන්තර, ඔරිනෝකෝ ඩෙල්ටා වගුරු වනාන්තර, ටෙපුයිස්, ගුවානාන් සැවානා සහ ගුවානාන් කඩොලාන. ගුවානා පලිහ කලාපය එතරම් ප්‍රසිද්ධ නැති අතර ජීව විද්‍යාත්මකව අතිශයින් පොහොසත් ය. දකුණු ඇමරිකාවේ අනෙකුත් ප්‍රදේශ මෙන් නොව, ස්වාභාවික වාසස්ථානවලින් 70% කට වඩා පිරිසිදුව පවතී.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Golden_frog_Kaieteur_(2).jpg|thumb|කයිටියර් ජාතික වනෝද්‍යානයේ ඇති ඇනොමලොග්ලොසස් බීබෙයි, ගයනාවට ආවේණික.
බ්‍රිතාන්‍ය ගයනාවේ පොහොසත් ස්වාභාවික ඉතිහාසය මුල් ගවේෂකයන් වන සර් වෝල්ටර් රැලී සහ චාල්ස් වෝටර්ටන් සහ පසුව ස්වභාව විද්‍යාඥයින් වන සර් ඩේවිඩ් ඇටන්බරෝ සහ ජෙරල්ඩ් ඩුරල් විසින් විස්තර කරන ලදී. දකුණු ඇමරිකාවේ උතුරු කොටසේ සදාහරිත වනාන්තරවල වඩාත් පිරිසිදු විස්තාරණ කිහිපයකට දකුණු ගයනාවේ සත්කාරකත්වය සපයයි. සොයාගත් වනාන්තරවලින් බොහොමයක් උස, සදාහරිත කඳුකර සහ පහළ කඳුකර වනාන්තර වන අතර ප්‍රධාන ගංගා දිගේ ගංවතුරට ලක් වූ වනාන්තර විශාල විස්තාරණ ඇත. මෙම ප්‍රදේශයේ මිනිස් ජන ඝනත්වය ඉතා අඩු බැවින්, මෙම වනාන්තර බොහොමයක් තවමත් නොවෙනස්ව පවතී.

ස්මිත්සෝනියන් ආයතනය මෙම කලාපයෙන් ශාක විශේෂ 2,700 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ඒවා පවුල් 239 ක් නියෝජනය කරන අතර, නිසැකවම තවත් විශේෂ තවමත් වාර්තා කර ඇත. මෑතකදී සංරක්ෂණ ජාත්‍යන්තරය විසින් සංවිධානය කරන ලද ජීව විද්‍යාත්මක සමීක්ෂණයකින් ලේඛනගත කරන ලද ශාකවල විවිධත්වය විවිධ සත්ව ජීවිතයට සහාය වේ. එසෙක්විබෝ ජල පෝෂක ප්‍රදේශයේ පිරිසිදු, අපිරිසිදු නොවූ ජලය මාළු සහ ජලජ අපෘෂ්ඨවංශීන්ගේ කැපී පෙනෙන විවිධත්වයට සහාය වන අතර, යෝධ ඔටර්ස්, කැපිබරා සහ කයිමන් විශේෂ කිහිපයකට නිවහන වේ.

ගොඩබිම, ජගුවර්, ටැපිර්, බුෂ් බල්ලන්, යෝධ ඇන්ටීටර් සහ සාකි වඳුරන් වැනි විශාල ක්ෂීරපායින් තවමත් බහුලව දක්නට ලැබේ. කලාපයෙන් පක්ෂි විශේෂ 800 කට අධික සංඛ්‍යාවක් වාර්තා වී ඇති අතර, උරග සහ උභයජීවී සත්ත්ව විශේෂ ද ඒ හා සමානව පොහොසත් ය.

2004 පෙබරවාරි මාසයේදී, ගයනා රජය විසින් කොනෂෙන් ආදිවාසී දිස්ත්‍රික්කයේ වර්ග කිලෝමීටර 4,000 කට වැඩි භූමි ප්‍රමාණයකට කනෂෙන් ප්‍රජා අයිතිය සහිත සංරක්ෂණ ප්‍රදේශයක් ලෙස අයිතියක් නිකුත් කරන ලද අතර එය වයි වයි විසින් කළමනාකරණය කරනු ලබන අතර එය ලොව විශාලතම ප්‍රජා අයිතිය සහිත සංරක්ෂණ ප්‍රදේශය වේ. ඉවොක්‍රාමා වනාන්තර ප්‍රදේශයේ ආරක්ෂාව සහ තිරසාර භාවිතය සඳහා වැසි වනාන්තර සංරක්ෂණය සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ ඉවොක්‍රාමා ජාත්‍යන්තර මධ්‍යස්ථානය ද නිර්මාණය කරන ලදී. 2009 සිට, ගයනා සහ නෝර්වේ යන රටවල් වන විනාශය අඩු මට්ටමක තබා ගනිමින් ගයනාවේ හරිත සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට සහයෝගයෙන් කටයුතු කර ඇත.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:ගයනාව