ඇන්ගෝලාවේ ඉතිහාසය

මුල් සංක්‍රමණ සහ දේශපාලන ඒකක 
නූතන ඇන්ගෝලාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් ජනාකීර්ණ වූයේ පළමු බන්ටු සංක්‍රමණයට පෙර සංචාරක කොයි සහ සැන් විසිනි. කොයි සහ සැන් ජනතාව එඬේරුන් හෝ වගා කරන්නන් නොව, දඩයම් කරන්නන් විය. ක්‍රි.පූ. පළමු සහස්‍රයේ උතුරේ සිට පැමිණි බන්ටු ජනයා විසින් ඔවුන් අවතැන් කරනු ලැබූ අතර, ඔවුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් අද වයඹදිග නයිජීරියාවේ සහ දකුණු නයිජර් ප්‍රදේශයේ ආරම්භකයන් වූවා විය හැකිය. බන්ටු කථිකයන් විසින් ඇන්ගෝලාවේ මධ්‍යම කඳුකරයට සහ ලුආන්ඩා තැනිතලාවට කෙසෙල් සහ ටාරෝ මෙන්ම විශාල ගව පට්ටි වගා කිරීම හඳුන්වා දෙන ලදී.

දේශපාලන ආයතන ගණනාවක් පිහිටුවන ලදී. මෙයින් වඩාත් ප්‍රචලිත වූයේ ඇන්ගෝලාවේ පිහිටි කොන්ගෝ රාජධානිය වන අතර එය උතුරු දෙසට වර්තමාන කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය, කොංගෝ ජනරජය සහ ගැබොන් ජනරජය දක්වා විහිදේ. එය වෙනත් නගර-රාජ්‍ය සහ ශිෂ්ටාචාර සමඟ නිරිතදිග සහ බටහිර අප්‍රිකාවේ වෙරළ තීරයේ ඉහළට සහ පහළට සහ මහා සිම්බාබ්වේ සහ මුටාපා අධිරාජ්‍යය සමඟ පවා වෙළඳ මාර්ග ස්ථාපිත කළේය, නමුත් එය කුඩා හෝ කිසිදු සංක්‍රාන්ති වෙළඳාමක නිරත නොවීය.

එහි දකුණු පසින් න්ඩොන්ගෝ රාජධානිය පිහිටා ඇති අතර, ඉන් පසුකාලීන පෘතුගීසි ජනපදයේ ප්‍රදේශය සමහර විට ඩොංගෝ ලෙස හැඳින්වූ අතර, ඒවාට යාබදව මාතම්බා රාජධානිය පිහිටා තිබුණි.

 පෘතුගීසි ජනපදකරණය 
පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ කාඕ 1484 දී ප්‍රදේශයට ළඟා විය. පෙර වසරේ, පෘතුගීසීන් කොංගෝව සමඟ සබඳතා ගොඩනඟා ගෙන ඇති අතර, එය එවකට උතුරේ නූතන ගැබොන් සිට දකුණේ ක්වාන්සා ගඟ දක්වා විහිදේ. පෘතුගීසීන් ඔවුන්ගේ ප්‍රාථමික මුල් වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය පිහිටුවන ලද්දේ සෝයෝ හි වන අතර එය දැන් ඇන්ගෝලාවේ කැබින්ඩා හැරුණු විට උතුරු දෙසින් පිහිටි නගරය වේ. පවුලෝ ඩයස් ද නෝවාස් 1575 දී සාඕ පවුලෝ ද ලෝන්ඩා (ලුආන්ඩා) ආරම්භ කළේ පදිංචිකරුවන්ගේ පවුල් සියයක් සහ සොල්දාදුවන් හාරසියයක් සමඟ ය. බෙන්ගුලාව 1587 දී ශක්තිමත් කරන ලද අතර 1617 දී නගරයක් බවට පත් විය.

පෘතුගීසීන් ඇන්ගෝලියානු වෙරළ තීරයේ වෙනත් ජනාවාස, බලකොටු සහ වෙළඳ ස්ථාන කිහිපයක් ස්ථාපිත කළ අතර, ප්‍රධාන වශයෙන් වතු සඳහා ඇන්ගෝලියානු වහලුන් වෙළඳාම් කළහ. ප්‍රාදේශීය වහල් වෙළෙන්දෝ පෘතුගීසි අධිරාජ්‍යය සඳහා වහලුන් විශාල ප්‍රමාණයක් සපයා ඇත. සාමාන්‍යයෙන් යුරෝපයෙන් නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ සඳහා හුවමාරු කර ගත්හ.

අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාමේ මෙම කොටස 1820 ගණන්වල බ්‍රසීලය නිදහස ලැබීමෙන් පසුවද පැවතුනි.

ඇන්ගෝලාව සදහා පෘතුගාලයේ භෞමික හිමිකම් තිබියදීත්, රටේ විශාල අභ්‍යන්තරයේ වැඩි කොටසක් පාලනය කිරීම අවම විය. 16 වන සියවසේදී පෘතුගාලය ගිවිසුම් සහ යුද්ධ මාලාවක් හරහා වෙරළ තීරයේ පාලනය ලබා ගත්තේය. යුරෝපීය ජනපදිකයන්ගේ ජීවිතය දුෂ්කර වූ අතර ප්‍රගතිය මන්දගාමී විය. ජෝන් ඉලිෆ් සඳහන් කරන්නේ, "16 වන සියවසේ ඇන්ගෝලාවේ පෘතුගීසි වාර්තා පෙන්නුම් කරන්නේ සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසර හැත්තෑවකට වරක් මහා සාගතයක් ඇති වන බවයි. වසංගත රෝග සමඟ එන එය ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් හෝ අඩක් මරා දැමිය හැකි අතර, ජනගහන වර්ධනය විනාශ කරයි. පරම්පරාව සහ ජනපද වාසීන් නැවත ගංගා නිම්නවලට යොමු කරවයි."Iliffe, John (2007) Africans: the history of a continent . Cambridge University Press. p. 68. . For valuable complements for the 16th and 17th centuries see Beatrix Heintze, Studien zur Geschichte Angolas im 16. und 17. Jahrhundert, Colónia/Alemanha: Köppe, 1996

පෘතුගීසි ප්‍රතිස්ථාපන යුද්ධය අතරතුර, ලන්දේසි බටහිර ඉන්දීය සමාගම 1641 දී ලුආන්ඩා හි ප්‍රධාන ජනාවාස අත්පත් කර ගත් අතර, වෙනත් තැන්වල පෘතුගීසි ඉඩම්වලට එරෙහිව ප්‍රහාර එල්ල කිරීම සඳහා ප්‍රාදේශීය ජනතාව සමඟ සන්ධානගත විය. සැල්වදෝර් ඩී සා යටතේ ඇති බලඇණියක් 1648 දී ලුආන්ඩා යළි අත්පත් කර ගත්තේය. 1650 වන විට ඉතිරි භූමිය නැවත අත්පත් කර ගැනීම අවසන් විය. කොන්ගෝ සමඟ නව ගිවිසුම් 1649 දී අත්සන් කරන ලදී. 1656 දී න්ජිංගා ගේ මාතම්බා සහ න්ඩොන්ගෝ රාජධානිය සමඟ අනෙකුත් අය එය අනුගමනය කළහ. 1670 දී කොංගෝව සහ 1681 දී මාටම්බා ආක්‍රමණය කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අසාර්ථක වූ හෙයින්, 1671 දී පුංගෝ ඇන්ඩොංගෝ යටත් කර ගැනීම, ලුආන්ඩා සිට අවසන් පෘතුගීසි ව්‍යාප්තිය විය. යටත් විජිත මුරපොලවල් ද බෙන්ගුලාවේ සිට අභ්‍යන්තරයට ව්‍යාප්ත විය, නමුත් 19 වැනි සියවසේ අගභාගය වනතුරු ලුආන්ඩා සහ බෙන්ගුලා වෙතින් ආක්‍රමණය ඉතා සීමිත විය. 1800 ගණන්වල මුල් භාගයේ දේශපාලන කැලඹීම් මාලාවකින් පීඩාවට පත් වූ පෘතුගාලය ඇන්ගෝලියානු භූමිය මහා පරිමාණයෙන් ඈඳා ගැනීමට ප්‍රමාද විය.

1836 දී ඇන්ගෝලාවේ වහල් වෙළඳාම අහෝසි කරන ලද අතර, 1854 දී යටත් විජිත රජය එහි පවතින සියලුම වහලුන් නිදහස් කරන ලදී. වසර හතරකට පසු, පෘතුගාලය විසින් පත් කරන ලද වඩාත් ප්‍රගතිශීලී පරිපාලනයක් වහල්භාවය මුළුමනින්ම අහෝසි කළේය. කෙසේ වෙතත්, මෙම නියෝග බොහෝ දුරට ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි වූ අතර, පෘතුගීසීන් වහල් වෙළඳාම තහනම් කිරීම ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය රාජකීය නාවික හමුදාවේ සහාය මත රඳා පැවතුනි.

දහනව වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගය වන විට පෘතුගාලය කොංගෝ ගංගාව දක්වා උතුරින් සහ දකුණින් මොසමීඩීස් දක්වා සිය ආධිපත්‍යය ස්ථාපිත කර ඇත. 1880 ගණන්වල අගභාගය වනතුරුම පෘතුගාලය ඇන්ගෝලාව මොසැම්බික්හි යටත් විජිතයක් සමඟ සම්බන්ධ කිරීමට යෝජනා ඉදිරිපත් කළ නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය සහ බෙල්ජියම් විරුද්ධත්වය විසින් එය අවහිර කරන ලදී. මෙම කාල වකවානුවේදී පෘතුගීසීන් ඇන්ගෝලාවේ විවිධ ජනයාගෙන් එල්ලවූ විවිධ ආකාරයේ සන්නද්ධ ප්‍රතිරෝධයන්ට එරෙහිව ඉදිරිපත් විය.See René Pélissier, Les guerres grises: Résistance et revoltes en Angola, (1845-1941), Éditions Pélissier, Montamets, 78630 Orgeval (France), 1977

1884-1885 බර්ලින් සමුළුව ඇන්ගෝලාවේ පෘතුගීසි හිමිකම්වල සීමාවන් නිර්වචනය කරමින් යටත් විජිතයේ මායිම් නියම කළේය, බොහෝ සීමාවන් 1920 ගණන් වන තෙක් නොවිසඳී තිබුණි.See René Pélissier, La colonie du Minotaure. Nationalismes et révoltes en Angola (1926–1961), éditions Pélissier, Montamets, 78630 Orgeval (France), 1979 පෘතුගාලය සහ එහි අප්‍රිකානු භූමි ප්‍රදේශ අතර වෙළඳාම ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ ගියේ ආරක්‍ෂිත තීරුබදුවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙසය, එය වැඩි දියුණු කිරීමට හේතු වූ අතර නව පෘතුගීසි සංක්‍රමණික රැල්ලක් ඇති විය.

1939 සහ 1943 අතර පෘතුගීසි හමුදාව කැර්ලි චෝදනාවලට ලක් වූ සංචාරක මුකුබල් ජනතාවට එරෙහිව මෙහෙයුම් සිදු කළ අතර එමඟින් ඔවුන්ගේ ජනගහනයෙන් අඩක් මිය ගියේය. දිවි ගලවා ගත් අය ගාල් කඳවුරුවල සිර කර, බලහත්කාර ශ්‍රම කඳවුරුවලට යවන ලද අතර, ඔවුන්ගෙන් බහුතරයක් වැඩ පද්ධතියේ ම්ලේච්ඡත්වය, මන්දපෝෂණය සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම් හේතුවෙන් මිය ගියහ.Rafael Coca de Campos Kakombola. O genocídio dos Mucubais na Angola colonial, 1930-1943, Ponta Grossa, 2021.

 ඇන්ගෝලියානු ස්වාධීනත්වය 
වම|thumb|180x180පික්|න්ඩොන්ගෝ හි ඇනා ද සූසා රැජින 1657 දී පෘතුගීසීන් සමඟ රැස්වීම
වම|thumb|180x180පික්|1755 සිට ලුආන්ඩා නිරූපණය
වම|thumb|180x180පික්|පෘතුගීසි යටත් විජිත යුද්ධ සමයේදී (1961-74) පෘතුගීසි සන්නද්ධ හමුදා ලුආන්ඩා හි ගමන් කරයි.
යටත් විජිත නීතිය යටතේ කළු ඇන්ගෝලියානුවන්ට දේශපාලන පක්ෂ හෝ කම්කරු සංගම් පිහිටුවීම තහනම් විය. ප්‍රථම ජාතිකවාදී ව්‍යාපාර දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයෙන් පසුව මුල් බැස ගත්තේ නැත, බොහෝ දුරට බටහිරකරණය වූ සහ පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන නාගරික පන්තියක් විසින් මෙහෙයවන ලද අතර එයට බොහෝ මෙස්ටියෝවරු ඇතුළත් වූහ. 1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී ඔවුන් ග්‍රාමීය ශ්‍රම බලකායේ තාවකාලික ශ්‍රම ක්‍රියාකාරීත්වයෙන් පැන නගින වෙනත් සංගම් මගින් සම්බන්ධ විය. ස්වයං නිර්ණය සඳහා වැඩිවන ඇන්ගෝලියානු ඉල්ලීම්වලට විසඳුම් සෙවීම පෘතුගාලය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සන්නද්ධ ගැටුමක් අවුලුවාලූ අතර, එය 1961 දී බයික්සා ඩි කැසාන්ජේ කැරැල්ලත් සමඟ පුපුරා ගිය අතර එය ක්‍රමයෙන් ඉදිරි වසර දොළහක් පුරා පැවති දිග්ගැස්සුනු නිදහස් යුද්ධයක් දක්වා විකාශනය විය. ගැටුම පුරාවටම, පෘතුගීසි රජය සහ ප්‍රාදේශීය බලවේග අතර සටන් වලින් ඔවුන්ගේම පක්ෂග්‍රාහී ගරිල්ලා තටු සහිත සටන්කාමී ජාතිකවාදී ව්‍යාපාර තුනක් මතු වූ අතර, පෘතුගීසි කොමියුනිස්ට් පක්ෂය විවිධ මට්ටම් වලට සහය විය.

ඇන්ගෝලා විමුක්තිය සඳහා වූ ජාතික පෙරමුණ (FNLA) සයිරේ හි බකොන්ගෝ සරණාගතයන්ගෙන් බඳවා ගන්නා ලදී. ලියෝපෝල්ඩ්විල්හි විශේෂයෙන් හිතකර දේශපාලන තත්වයන්ගෙන් සහ විශේෂයෙන්ම සයිරේ සමග පොදු දේශසීමාවෙන් ප්‍රයෝජන ගනිමින්, ඇන්ගෝලියානු දේශපාලන පිටුවහල්කරුවන්ට අදාළ පවුල්, ගෝත්‍ර සහ සම්ප්‍රදායන්ගෙන් විශාල විදේශගත ප්‍රජාවක් අතර බල පදනමක් ගොඩනගා ගැනීමට හැකි විය. දේශසීමා දෙපස ජනයා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් තේරුම්ගත හැකි උපභාෂා කතා කළ අතර ඓතිහාසික කොංගෝ රාජධානිය සමඟ හවුල් සබඳතා භුක්ති වින්දහ. විදේශිකයන් ලෙස දක්ෂ ඇන්ගෝලියානුවන්ට මොබුටු සේසේ සෙකෝ ගේ රාජ්‍ය රැකියා වැඩසටහනෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට නොහැකි වුවද, ඇතැමුන් විවිධ ලාභදායී පෞද්ගලික ව්‍යාපාරවල නොපැමිණෙන හිමිකරුවන් සඳහා අතරමැදියන් ලෙස රැකියාවක් සොයා ගත්හ. සංක්‍රමණිකයන් අවසානයේ FNLA පිහිටුවා ගත්තේ ඇන්ගෝලාව වෙත නැවත පැමිණීමෙන් පසු දේශපාලන බලය සඳහා ලංසුවක් තැබීමේ අදහසිනි.

1966 සිට මධ්‍යම ඇන්ගෝලාවේ පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව බොහෝ දුරට ඕවිඹුන්ඩු ගරිල්ලා මුලපිරීමක්, ජෝනාස් සවිම්බි සහ ඇන්ගෝලාවේ පූර්ණ නිදහස සඳහා වූ ජාතික සංගමය (UNITA) විසින් මෙහෙයවනු ලැබීය. මිත්‍රශීලී දේශසීමා වලින් එහි භූගෝලීය දුරස්ථභාවය, ඕවිඹුණ්ඩුවේ වාර්ගික ඛණ්ඩනය සහ බලමුලු ගැන්වීමට සුළු අවස්ථාවක් නොමැති යුරෝපීය වතුකරයේ ගොවීන් හුදකලා වීම නිසා එය අකර්මන්‍ය තත්ත්වයට පත් විය.

1950 ගණන්වල අගභාගයේදී, නැඟෙනහිරෙන් ඇන්ගෝලා විමුක්තිය සඳහා වූ මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී ජනප්‍රිය ව්‍යාපාරයේ (MPLA) නැඟීම සහ ලුආන්ඩාට උතුරින් ඩෙම්බෝස් කඳුකරය විශේෂ වැදගත්කමක් ලබා ගත්තේය. ඇන්ගෝලියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂය විසින් සභාග ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයක් ලෙස පිහිටුවන ලද අතර, සංවිධානයේ නායකත්වය ප්‍රධාන වශයෙන් අම්බුන්ඩු සහ ලුආන්ඩා හි රාජ්‍ය අංශයේ සේවකයින්ට වෙන් කළේය. MPLA සහ එහි ප්‍රතිවාදීන් දෙදෙනාම සෝවියට් සංගමයෙන් හෝ මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවෙන් ද්‍රව්‍යමය ආධාර පිළිගත්තද, හිටපු අය දැඩි අධිරාජ්‍ය විරෝධී අදහස් දැරූ අතර එක්සත් ජනපදය සහ පෘතුගාලයට එහි සහයෝගය විවෘතව විවේචනය කළේය. මොරොක්කෝවේ, ඝානාවේ, ගිනියාවේ, මාලියේ සහ එක්සත් අරාබි ජනරජයේ නොබැඳි ආන්ඩුවලින් සහය ඉල්ලා රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික පෙරමුණේ වැදගත් පදනමක් දිනා ගැනීමට මෙය ඉඩ දුන්නේය.

MPLA  1961 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී කොන්ක්‍රි සිට ලියෝපෝල්ඩ්විල් වෙත සිය මූලස්ථානය ගෙන යාමට උත්සාහ කළ අතර, FNLA එකල ඇන්ගෝලියානු මහජන සංගමය (UPA) සහ එහි නායක හෝල්ඩන් රොබර්ටෝ සමඟ පොදු පෙරමුණක් නිර්මාණය කිරීමේ උත්සාහයන් අලුත් කළේය. රොබර්ටෝ එම යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය. MPLA  ප්‍රථමයෙන් ඇන්ගෝලාවට තමන්ගේම කැරලිකරුවන් ඇතුළු කිරීමට උත්සාහ කළ විට, රොබර්ටෝගේ නියෝග මත UPA පාක්ෂිකයින් විසින් කේඩරයන් සැඟවී සිට විනාශ කරන ලදී. එය පසුව ඇන්ගෝලා සිවිල් යුද්ධය ඇවිලවීමට තුඩු දුන් දරුණු කන්ඩායම් ආරවුල් සඳහා පූර්වාදර්ශයක් තබමින්.

 ඇන්ගෝලියානු සිවිල් යුද්ධය 
නිදහස් සටන පුරාවටම, ප්‍රතිවාදී ජාතිකවාදී ව්‍යාපාර තුනට දේශපාලන හා මිලිටරි කණ්ඩායම්වාදය මෙන්ම පෘතුගීසීන්ට එරෙහිව ගරිල්ලා ප්‍රයත්නයන් එකමුතු කිරීමට ඇති නොහැකියාව නිසා දැඩි ලෙස බාධා එල්ල විය. 1961 සහ 1975 අතර MPLA, UNITA සහ FNLA ඇන්ගෝලියානු ජනතාව සහ ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව තුළ බලපෑම සඳහා තරඟ කළහ. සෝවියට් සංගමය සහ කියුබාව MPLA කෙරෙහි විශේෂ අනුකම්පාවක් දැක්වූ අතර එම පක්ෂයට ආයුධ, පතොරම්, අරමුදල් සහ පුහුණුව සැපයූහ. UNITA සටන්කාමීන් MPLA සමඟ සමතයකට පත් කළ නොහැකි අමනාපයක් ඇති බව පැහැදිලි නමුත් ඔවුන් ද සහාය දැක්වූහ.
වම|thumb|231x231පික්|අගොස්ටින්හෝ නෙටෝ, ඇන්ගෝලාවේ පළමු ජනාධිපති.
1974 කානේෂන් විප්ලවයෙන් පසු පෘතුගාලයේ එස්ටාඩෝ නෝවෝ රජය බිඳවැටීම අප්‍රිකාවේ සියලුම පෘතුගීසි හමුදා ක්‍රියාකාරකම් අත්හිටුවන ලද අතර ඇන්ගෝලාවේ නිදහස සඳහා සාකච්ඡා පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ සටන් විරාමයකට මැදිහත් විය. අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානයෙන් දිරිමත් වූ හෝල්ඩන් රොබර්ටෝ, ජෝනාස් සවිම්බි සහ MPLA සභාපති ඇගෝස්ටින්හෝ නෙටෝ 1975 ජනවාරි මස මුලදී මොම්බාසා හිදී හමුවී සභාග රජයක් පිහිටුවීමට එකඟ විය. මෙය එම මස අගදී ඇති වූ ඇල්වෝර් ගිවිසුම මගින් අනුමත කරන ලද අතර, එය මහ මැතිවරණයක් කැඳවූ අතර රටේ නිදහස් දිනය 1975 නොවැම්බර් 11 දිනට නියම කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, කණ්ඩායම් තුනම සටන් විරාමය අනුගමනය කළේ ක්‍රමානුකූලව පෘතුගීසි ඉවත් වීමෙන් ප්‍රයෝජන ගනිමින් විවිධ උපාය මාර්ගික ස්ථාන අල්ලා ගැනීමට, තවත් ආයුධ ලබා ගැනීමට සහ ඔවුන්ගේ සටන්කාමී හමුදා විශාල කර ගැනීමට ය. බොහෝ බාහිර මූලාශ්‍රවලින්, විශේෂයෙන්ම සෝවියට් සංගමය සහ එක්සත් ජනපදයෙන් ආයුධ වේගයෙන් ගලා ඒම මෙන්ම ජාතිකවාදී පක්ෂ අතර ආතතීන් උත්සන්න වීම, නව සතුරුකම් පුපුරා යාමට හේතු විය.
නිහඬ ඇමරිකානු සහ සයිරියානු සහාය ඇතිව FNLA උතුරු ඇන්ගෝලාවේ විශාල භට සංඛ්‍යාවක් එක්රැස් කිරීමට පටන් ගත්තේ මිලිටරි ආධිපත්‍යය ලබා ගැනීමේ උත්සාහයකිනි. මේ අතර, MPLA සාම්ප්‍රදායික ඇම්බුන්ඩු බලකොටුවක් වන ලුආන්ඩා හි පාලනය තහවුරු කර ගැනීමට පටන් ගත්තේය. 1975 මාර්තු මාසයේදී FNLA විසින් MPLA හමුදාවන්ට පහර දීමෙන් පසු ඊළඟ මාස කිහිපය තුළ ලුආන්ඩා හි වරින් වර ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. අප්‍රේල් සහ මැයි මාසවලදී වීදි ගැටුම් සමඟ සටන් උත්සන්න වූ අතර, ජුනි මාසයේදී MPLA කණ්ඩායමක් විසින් UNITA සාමාජිකයින් දෙසියයකට අධික පිරිසක් ඝාතනය කිරීමෙන් පසුව UNITA ගැටුමට සම්බන්ධ විය. MPLA වෙත සෝවියට් ආයුධ නැව්ගත කිරීම ඉහළ යාම, FNLA සහ UNITA වෙත සැලකිය යුතු රහසිගත ආධාර සැපයීමට මධ්‍යම බුද්ධි ඒජන්සිය ගත් තීරණයකට බලපෑවේය.
වම|thumb|180x180පික්|1976 ඇන්ගෝලාවේ කියුබානු මැදිහත්වීම අතරතුර ලුආන්ඩා හි කියුබානු ටැංකියක්
1975 අගෝස්තු මාසයේදී, MPLA විසින් ගොඩබිම් භටයන් ලෙස සෝවියට් සංගමයෙන් සෘජු ආධාර ඉල්ලා සිටියේය. උපදේශකයන් යැවීමට ඉදිරිපත් වූ නමුත් භටයන් නොසිටියේය. කෙසේ වෙතත්, කියුබාව වඩාත් ඉදිරියට පැමිණි අතර සැප්තැම්බර් අගදී පන්සියයකට ආසන්න සටන් භට පිරිසක් ඇන්ගෝලාව වෙත නවීන ආයුධ සහ සැපයුම් සමඟ පිටත් කර හරින ලදී. නිදහස ලබන විට, රටේ කියුබානු සොල්දාදුවන් දහසකට වඩා සිටියහ. සෝවියට් ගුවන් යානා මගින්, දැවැන්ත ගුවන් පාලමක් සපයන ලදී. කියුබානු සහ සෝවියට් හමුදා ආධාර නොකඩවා ගොඩ නැගීම නිසා MPLA හට සිය විරුද්ධවාදීන් ලුආන්ඩා වෙතින් පලවා හැරීමට සහ FNLA සහ UNITA ට සහය වීමට ප්‍රමාද වූ උත්සාහයක යෙදී සිටි සයිරියානු සහ දකුණු අප්‍රිකානු හමුදාවන්ගේ මැදිහත්වීමක් මොට කිරීමට හැකි විය. UNITA සිය සිවිල් නිලධාරීන් සහ මිලීෂියාව ලුආන්ඩා වෙතින් ඉවත් කර ගෙන දකුණු පළාත්වල කදවුරු ගත වීමට සමත් වුවද, FNLA බොහෝ දුරට විනාශ විය. එතැන් සිට, සවිම්බි MPLA ට එරෙහිව අධිෂ්ඨානශීලී කැරලිකාරී ව්‍යාපාරයක් දිගටම ගෙන ගියේය.

1975 සහ 1991 අතර, MPLA විසින් මධ්‍යම සැලසුම්කරණය සහ මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී ඒක-පක්ෂ රාජ්‍යයක් ඇතුළත් කරමින් විද්‍යාත්මක සමාජවාදයේ මූලධර්ම මත පදනම් වූ ආර්ථික හා දේශපාලන ක්‍රමයක් ක්‍රියාවට නැංවීය. එය ජනසතු කිරීමේ අභිලාෂකාමී වැඩසටහනක් ආරම්භ කළ අතර දේශීය පෞද්ගලික අංශය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම අහෝසි කරන ලදී. පුද්ගලික ව්‍යවසාය ජනසතු කරන ලද අතර Unidades Economicas Estatais (UEE) ලෙස හඳුන්වනු ලබන රාජ්‍ය ව්‍යවසායන්හි තනි ආයතනයකට ඇතුළත් කරන ලදී. MPLA යටතේ, ඇන්ගෝලාව සැලකිය යුතු මට්ටමේ නවීන කාර්මිකකරණයක් අත්විඳින ලදී. කෙසේ වෙතත්, දූෂණය හා බද්ධ කිරීම් ද වැඩි වූ අතර, රාජ්‍ය සම්පත් අකාර්යක්ෂම ලෙස හෝ නිළධාරීන් විසින් පුද්ගලික ධනවත් කිරීම සඳහා සරලව ගසා කෑමට ලක් විය. පාලක පක්ෂය 1977 දී මාඕවාදී-නැඹුරු ඇන්ගෝලාවේ කොමියුනිස්ට් සංවිධානය (OCA) විසින් දියත් කරන ලද කුමන්ත්‍රණයකින් දිවි ගලවා ගත් අතර, ලේවැකි දේශපාලන පවිත්‍ර කිරීම් මාලාවකින් පසුව OCA ආධාරකරුවන් දහස් ගණනක් මිය ගිය පසු එය යටපත් කරන ලදී එම කාල පරිච්ඡේදය තුළම, සිවිල් යුද්ධය එහි උච්චතම අවස්ථාවෙහි කූටප්‍රාප්තියට පත් වූයේ, විශේෂයෙන්ම ක්විෆැන්ගොන්ඩෝ සටන සහ දෙපාර්ශ්වයේම හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් සනිටුහන් කළ කුයිටෝ ක්වානාවාලේ සටනින් අනතුරුව ය.

MPLA 1990 දී සිය තුන්වන පක්ෂ සම්මේලනයේ දී එහි පැරණි මාක්ස්වාදී දෘෂ්ටිවාදය අතහැර දමා සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය එහි නව වේදිකාව ලෙස ප්‍රකාශ කළේය. ඇන්ගෝලාව පසුව ජාත්‍යන්තර මුල්‍ය අරමුදලේ සාමාජිකයෙකු විය. විදේශ ආයෝජන ඇද ගැනීමේ ප්‍රයත්නයක් ලෙස වෙළඳපල ආර්ථිකයට ඇති සීමාවන් ද අඩු කරන ලදී. 1991 මැයි වන විට එය UNITA සමඟ සාම ගිවිසුමකට එළැඹිණි. බයිසෙස් ගිවිසුම නම් වූ එය අනුව 1992 සැප්තැම්බර් සඳහා නව මහ මැතිවරණයක් පැවැත්වීමට නියමිත විය. MPLA ප්‍රධාන මැතිවරණ ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත් විට, UNITA ජනාධිපති සහ ව්‍යවස්ථාදායක ඡන්ද ගණන් කිරීමේ ප්‍රතිඵල දෙකටම විරුද්ධ වී නැවත යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. මැතිවරණයෙන් පසුව, හැලොවීන් සංහාරය ඔක්තෝබර් 30 සිට නොවැම්බර් 1 දක්වා සිදු වූ අතර එහිදී MPLA හමුදා UNITA ආධාරකරුවන් දහස් ගණනක් ඝාතනය කරන ලදී.

 21 වන සියවස 
2002 පෙබරවාරි 22 දින, රජයේ හමුදාවන්ට එරෙහිව ක්‍රියා කිරීමේදී ජොනස් සවිම්බි මිය ගියේය. UNITA සහ MPLA සටන් විරාමයකට එළැඹුණේ ඉන් ටික කලකට පසුවය. UNITA සිය සන්නද්ධ අංශය අතහැර ප්‍රධාන විරුද්ධ පක්ෂයක භූමිකාව භාර ගත්තේය. රටේ දේශපාලන තත්ත්වය ස්ථාවර වීමට පටන් ගත්තද, 2008 සහ 2012 දී ඇන්ගෝලාවේ මැතිවරණ සහ 2010 දී නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කර ගන්නා තෙක් විධිමත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාවලීන් පැවතියේ නැත, ඒ සියල්ල පවතින අධිපති පක්ෂ ක්‍රමය ශක්තිමත් කළේය.

ඇන්ගෝලාව බරපතල මානුෂීය අර්බුදයක් ඇත. ඒවා නම් දිග්ගැස්සුනු යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලය, බිම්බෝම්බවල බහුලත්වය සහ කැබින්ඩා ප්‍රශ්නය (FLEC විසින් කැබින්ඩා ගැටුමේ සන්දර්භය තුළ සිදු කරන ලද) ස්වාධීනත්වය වෙනුවෙන් අඛණ්ඩ දේශපාලන උද්ඝෝෂණ වේ. අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූවන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් මේ වන විට අගනුවර අවට සැරිසැරූ අතර, කෞතුකාගාරවල (පැල්පත් නගර) ඇන්ගෝලියානුවන්ගේ සාමාන්‍ය තත්ත්වය තවමත් මංමුලා සහගත ය.Lari (2004), Human Rights Watch (2005)For an overall analysis see Ricardo Soares de Oliveira, Magnificent and Beggar Land: Angola since the Civil War, London: Hurst, 2015

2016 වසරේ නියඟයක් දකුණු අප්‍රිකාවේ වසර 25කට පසුව ඇති වූ දරුණුතම ආහාර අර්බුදයට හේතු වූ අතර ඇන්ගෝලාවේ පළාත් 18න් හතක් පුරා මිලියන 1.4ක ජනතාවකට බලපෑම් එල්ල විය. ආහාර මිල ඉහළ ගිය අතර උග්‍ර මන්දපෝෂණ අනුපාත දෙගුණයකින් වැඩි වූ අතර ළමුන් 95,000කට වඩා පීඩාවට පත් විය.

හෝසේ එඩ්වාඩෝ ඩොස් සැන්ටොස් වසර 38 කට පසු 2017 දී ඇන්ගෝලාවේ ජනාධිපති ධූරයෙන් ඉවත් වූ අතර, සැන්ටොස් ගේ තෝරාගත් අනුප්‍රාප්තිකයා වූ ජෝවා ලෝරෙන්සෝ විසින් සාමකාමීව අනුප්‍රාප්තිකයා විය. ඩොස් සැන්ටොස් පවුලේ සමහර සාමාජිකයන් පසුව ඉහළ මට්ටමේ දූෂණවලට සම්බන්ධ විය. 2022 ජූලි මාසයේදී, හිටපු ජනාධිපති ජෝස් එඩ්වාඩෝ ඩොස් සැන්ටොස් ස්පාඤ්ඤයේදී මිය ගියේය.

2022 අගෝස්තු මාසයේදී, පාලක පක්ෂය, MPLA, තවත් සම්පූර්ණ බහුතරයක් දිනාගත් අතර, ජනාධිපති ජෝඕ ලොරෙන්කෝ මැතිවරනයෙන් දෙවන පස් අවුරුදු ධුර කාලය දිනා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, මැතිවරණය ඇන්ගෝලා ඉතිහාසයේ දැඩිම මැතිවරණය විය.

 යොමු කිරීම්