වෙනිසියුලාවේ ආර්ථිකය

මධුරෝ පාලනය යටතේ ආර්ථික බිඳවැටීමට පෙර වෙනිසියුලාව "දකුණු ඇමරිකාවේ ධනවත්ම රටවල් අතරට එක් විය".

"පෙර පොහොසත් පෙට්‍රෝලියම් රාජ්‍යය දශකයකටත් අඩු කාලයකදී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සියයට 80 කින් පහත වැටී ඇති අතර, එහි පුරවැසියන් මිලියන හතක් පමණ පලා යාමට හේතු වී තිබේ. බොහෝ වෙනිසියුලානු ජාතිකයන් මසකට ඩොලර් කිහිපයකින් පමණක් ජීවත් වන අතර, සෞඛ්‍ය සේවා සහ අධ්‍යාපන පද්ධති සම්පූර්ණයෙන්ම අබලන් වී ඇති අතර විදුලිය හා ඉන්ධන හිඟයක් පවතී" යනුවෙන් 2024 වන විට VOA (AFP වාර්තාව) ට අනුව.

ඛනිජ තෙල් අංශය ආධිපත්‍යය දරන වෙළඳපල පදනම් කරගත් මිශ්‍ර ආර්ථිකයක් රට තුළ ඇත, එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තුනෙන් එකක්, අපනයනවලින් 80% ක් පමණ සහ රජයේ ආදායමෙන් අඩකට වඩා වැඩිය. 2016 සඳහා ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇමරිකානු ඩොලර් 15,100 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර එය ලෝකයේ 109 වන ස්ථානයේ සිටී. පෙට්‍රල් පාරිභෝගික මිලට දැඩි ලෙස සහනාධාර ලබා දෙන බැවින් වෙනිසියුලාව ලෝකයේ අඩුම මිල අධික පෙට්‍රල් ඇත. පෞද්ගලික අංශය වෙනිසියුලාවේ ආර්ථිකයෙන් තුනෙන් දෙකක් පාලනය කරයි.

වෙනිසියුලානු ආර්ථිකයෙන් කොටසක් රඳා පවතින්නේ ප්‍රේෂණ මත ය.

මුදල් ඒකකයක් ලෙස භාවිතා කරන වෙනිසියුලානු බොලිවර් සඳහා මුදල් ප්‍රතිපත්තිය සංවර්ධනය කිරීම සඳහා වෙනිසියුලානු මහ බැංකුව වගකිව යුතුය. වෙනිසියුලානු මහ බැංකුවේ සභාපති ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ රටේ නියෝජිතයා ලෙස සේවය කරයි. එක්සත් ජනපදය පදනම් කරගත් කොන්සර්වේටිව් චින්තන ටැංකියක් වන හෙරිටේජ් පදනම කියා සිටින්නේ වෙනිසියුලාව ලෝකයේ දුර්වලම දේපළ අයිතිවාසිකම් ඇති බවත්, 100 පරිමාණයෙන් ලකුණු 5.0 ක් පමණක් ලබා ගන්නා බවත්ය; වන්දි නොමැතිව අත්පත් කර ගැනීම අසාමාන්‍ය දෙයක් නොවේ.

2011 වන විට, වෙනිසියුලාවේ ජාත්‍යන්තර සංචිතවලින් 60% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් රත්‍රන් වලින් යුක්ත වූ අතර එය කලාපය සඳහා සාමාන්‍යයට වඩා අට ගුණයකින් වැඩිය. විදේශයන්හි තබා ඇති වෙනිසියුලාවේ රත්‍රන් බොහොමයක් ලන්ඩනයේ පිහිටා තිබුණි. 2011 නොවැම්බර් 25 වන දින, ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 11 ක ආපසු ලබා ගත් රන් පවුම් වලින් පළමුවැන්න කැරකස් වෙත පැමිණියේය; චාවේස් රත්රන් ආපසු ලබා ගැනීම එක්සත් ජනපදයේ සහ යුරෝපයේ ඇති වූ කැලඹිලි වලින් රටේ විදේශ සංචිත ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වන "ස්වෛරී" පියවරක් ලෙස හැඳින්වීය. කෙසේ වෙතත්, රජයේ ප්‍රතිපත්ති ඉක්මනින් මෙම ආපසු ලබා දුන් රත්‍රන් සඳහා වියදම් කළ අතර 2013 දී රජයට ජාත්‍යන්තර බැඳුම්කර වෙළඳපොළ සහතික කිරීම සඳහා රජයට අයත් සමාගම්වල ඩොලර් සංචිත ජාතික බැංකුවේ සංචිතවලට එකතු කිරීමට සිදුවිය.

2006 දී නිෂ්පාදනය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 17% ක් දායක විය. වෙනිසියුලාව වානේ, ඇලුමිනියම් සහ සිමෙන්ති වැනි බැර කර්මාන්ත නිෂ්පාදන නිෂ්පාදනය කර අපනයනය කරන අතර, නිෂ්පාදනය ලොව විශාලතම එකක් වන සහ වෙනිසියුලාවේ විදුලියෙන් හතරෙන් තුනක් පමණ සපයන ගුරි වේල්ල අසල සියුඩාඩ් ගුවායානා වටා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. අනෙකුත් කැපී පෙනෙන නිෂ්පාදන අතර ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ සහ මෝටර් රථ මෙන්ම පාන වර්ග සහ ආහාර ද්‍රව්‍ය ඇතුළත් වේ. වෙනිසියුලාවේ කෘෂිකර්මාන්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් ආසන්න වශයෙන් 3% ක්, ශ්‍රම බලකායෙන් 10% ක් සහ වෙනිසියුලාවේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් අවම වශයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ වේ. කෘෂිකර්මාන්තයේ බොහෝ ක්ෂේත්‍රවල රට ස්වයංපෝෂිත නොවේ.

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී තෙල් සොයා ගැනීමෙන් පසු, වෙනිසියුලාව ලොව ප්‍රමුඛතම තෙල් අපනයනකරුවන්ගෙන් එකක් වන අතර එය OPEC හි ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. මීට පෙර කෘෂිකාර්මික භාණ්ඩවල ඌන සංවර්ධිත අපනයනකරුවෙකු වූ තෙල් ඉක්මනින් අපනයන සහ රජයේ ආදායම් ආධිපත්‍යය දැරීය. 1980 ගණන්වල තෙල් අධික ලෙස පරිභෝජනය කිරීම බාහිර ණය අර්බුදයකට සහ දිගුකාලීන ආර්ථික අර්බුදයකට තුඩු දුන් අතර, එය 1996 දී උද්ධමනය 100% ක උපරිමයකට ළඟා විය. 1990 ගණන්වලදී වෙනිසියුලාව 1994 දී ප්‍රධාන බැංකු අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Los_Dos_Caminos.jpg|වම|thumb|කැරකස් හි ප්‍රධාන සාප්පු මධ්‍යස්ථානයක් වන මිලේනියම් මාල්
2001 න් පසු තෙල් මිල යථා තත්ත්වයට පත්වීම වෙනිසියුලානු ආර්ථිකය ඉහළ නැංවූ අතර සමාජ වියදම් සඳහා පහසුකම් සැලසීය. බොලිවේරියානු දූත මණ්ඩල වැනි සමාජ වැඩසටහන් සමඟින්, වෙනිසියුලාව මුලින් 2000 ගණන්වල සමාජ සංවර්ධනයේ ප්‍රගතියක් අත්කර ගත්තේය, විශේෂයෙන් සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපනය සහ දරිද්‍රතාවය වැනි ක්ෂේත්‍රවල. චාවේස් සහ ඔහුගේ පරිපාලනය විසින් අනුගමනය කරන ලද බොහෝ සමාජ ප්‍රතිපත්ති, 2000 සැප්තැම්බර් මාසයේදී වෙනිසියුලාව සහ තවත් ජාතීන් 188 ක් එකඟ වූ ඉලක්ක අටක් වන සහස්‍ර සංවර්ධන ඉලක්ක මගින් ආරම්භ කරන ලදී."The Millennium Development Goals Report 2011".  United Nations. 2011. Web. 2 April 2012. බොලිවේරියානු රාජ්‍යය පොදු වැඩ සඳහා අධික ලෙස වියදම් කිරීම සහ 2010 ගණන්වල ඔවුන්ගේ ප්‍රතිපත්තිවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආර්ථික ගැටළු සහ දරිද්‍රතාවය ඉහළ යාමත් සමඟ චාවේස් රජය අනාගත ආර්ථික දුෂ්කරතා සඳහා අරමුදල් ඉතිරි නොකිරීම හේතුවෙන් බොලිවේරියානු දූත මණ්ඩලවල තිරසාරභාවය ප්‍රශ්න කර ඇත. 2003 දී හියුගෝ චාවේස්ගේ රජය ප්‍රාග්ධන ගුවන් ගමනෙන් පසු මුදල් පාලනය ක්‍රියාත්මක කළ අතර එය මුදල් අවප්‍රමාණය වීමට හේතු විය. මෙය පසු වසරවලදී ඩොලර් වල සමාන්තර වෙළඳපොළක් වර්ධනය වීමට හේතු විය. මහා අවපාතය නව ආර්ථික පසුබෑමකට හේතු විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සහස්‍ර සංවර්ධන ඉලක්කවලින් එකක් අනුගමනය කරමින් රට මන්දපෝෂණය අඩකින් අඩු කර ඇති බව පෙන්වන වෙනිසියුලානු රජය විසින් බෙදා ගන්නා ලද මතභේදාත්මක දත්ත තිබියදීත්, වෙනිසියුලාවේ ප්‍රධාන භාණ්ඩ හිඟයක් ඇති වීමට පටන් ගත් අතර මන්දපෝෂණය වැඩි වීමට පටන් ගත්තේය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SaltoAngel1.jpg|thumb|කනයිමා ජාතික වනෝද්‍යානයේ පිහිටා ඇති ඇන්ජල් දිය ඇල්ල වෙනිසියුලාවේ ඉහළම සංචාරක ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකක් වන අතර ලොව උසම දිය ඇල්ල වේ.
2013 මුල් භාගයේදී, රට තුළ වර්ධනය වන හිඟයන් හේතුවෙන් වෙනිසියුලාව එහි මුදල් අවප්‍රමාණය කළේය. වැසිකිළි කඩදාසි, කිරි සහ පිටි වැනි අවශ්‍යතා හිඟයන් අතර වූ අතර තවමත් ඇතුළත් වේ. වැසිකිළි කඩදාසි හිඟය හේතුවෙන් බිය ඉතා ඉහළ ගිය අතර රජය වැසිකිළි කඩදාසි කම්හලක් අත්පත් කර ගත් අතර ආහාර බෙදා හැරීම වැනි අනෙකුත් කාර්මික අංශ ජනසතු කිරීමට සැලසුම් කළේය. ජනාධිපති නිකොලස් මධුරෝගේ තීරණ හේතුවෙන් 2013 දී වෙනිසියුලාවේ බැඳුම්කර ශ්‍රේණිගත කිරීම් ද කිහිප වතාවක් අඩු වී ඇත. 2016 දී වෙනිසියුලාවේ පාරිභෝගික මිල ගණන් 800% කින් වැඩි වූ අතර ආර්ථිකය 18.6% කින් පහත වැටී ආර්ථික අවපාතයකට අවතීර්ණ විය. 2017 දී බොහෝ බැඳුම්කර ශ්‍රේණිගත කිරීමේ සේවාවන් විසින් වෙනිසියුලාවේ දැක්ම සෘණාත්මක ලෙස සලකනු ලැබීය. 2018 සඳහා සියයට 1,000,000 ක උද්ධමන අනුපාතයක් පුරෝකථනය කරන ලද අතර, වෙනිසියුලාව 1923 දී ජර්මනියේ හෝ 2000 ගණන්වල අගභාගයේදී සිම්බාබ්වේහි පැවති තත්වයට සමාන තත්වයකට පත් කරයි.

 සංචාරක ව්‍යාපාරය 
මෑත දශක කිහිපය තුළ සංචාරක ව්‍යාපාරය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය වී ඇත, විශේෂයෙන් එහි වාසිදායක භූගෝලීය පිහිටීම, විවිධ භූ දර්ශන, ශාක හා වනජීවීන්ගේ පොහොසත්කම, සංස්කෘතිය සහ නිවර්තන දේශගුණය නිසා.

මාගරිටා දූපත ඉහළම සංචාරක ගමනාන්තවලින් එකකි. එය නවීන යටිතල පහසුකම් සහිත දූපතක් වන අතර, ආන්තික ක්‍රීඩා සඳහා සුදුසු වෙරළ තීරයන්ගෙන් මායිම් වී ඇති අතර, විශාල සංස්කෘතික වටිනාකමක් ඇති මාලිගා, බලකොටු සහ පල්ලි වලින් සමන්විත වේ.

ලොස් රොක්ස් දූපත් සමූහය රටේ ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකක් වන දූපත් සහ යතුරු සමූහයකින් සමන්විත වේ. විදේශීය ස්ඵටිකරූපී වෙරළ තීරයන් සහිත මොරොකෝයි යනු ජාතික වනෝද්‍යානයක් වන අතර එය ප්‍රධාන භූමියට ඉතා ආසන්නව කුඩා යතුරු වලින් සෑදී ඇති අතර එය වෙනිසියුලානු කැරිබියන් දූපත් වල විශාලතම සංචාරක ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකක් ලෙස වේගයෙන් වර්ධනය වී ඇත.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Parque_Nacional_Mochima2.JPG|thumb|256x256පික්|නැගෙනහිර වෙනිසියුලාව, මොචිමා ජාතික වනෝද්‍යානය
කැනයිමා ජාතික වනෝද්‍යානය ගයනා සහ බ්‍රසීලය සමඟ මායිම දක්වා කිලෝමීටර 30,000 කට වඩා විහිදේ; එහි ප්‍රමාණය නිසා එය ලෝකයේ හයවන විශාලතම ජාතික වනෝද්‍යානය ලෙස සැලකේ. එහි බෑවුම් සහිත කඳු බෑවුම් සහ දිය ඇලි (ලෝකයේ උසම දිය ඇල්ල වන ඒන්ජල් දිය ඇල්ල ඇතුළුව, මීටර් 1,002 ක් උස) දර්ශනීය භූ දර්ශන සාදයි.

මෙරිඩා ප්‍රාන්තය වෙනිසියුලාවේ ප්‍රධාන සංචාරක මධ්‍යස්ථානවලින් එකකි. එහි අගනුවර පමණක් නොව, ප්‍රාන්තය පුරා පුළුල් හෝටල් ජාලයක් ඇත. මෙරිඩා නගරයේ සිටම ලොව දිගම සහ උසම කේබල් කාරය වන අතර එය මීටර් 4,765 ක පිකෝ එස්පෙජෝ වෙත ළඟා වේ.

 ඛනිජ තෙල් හිඟය 
හියුගෝ චාවේස් රජයේ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය තුළ මිල පාලනයන් සහ අනෙකුත් ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පසුව වෙනිසියුලාවේ හිඟයන් බහුලව දක්නට ලැබේ. නිකොලස් මධුරෝ රජයේ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය යටතේ, මිල පාලනයන් සහිත ආනයනකරුවන්ගෙන් එක්සත් ජනපද ඩොලර් රඳවා ගැනීමේ වෙනිසියුලානු රජයේ ප්‍රතිපත්තිය හේතුවෙන් විශාල හිඟයක් ඇති විය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Escasez_en_Venezuela,_Central_Madeirense_8.JPG|thumb|2014 දී හිඟයක් හේතුවෙන් වෙනිසියුලාවේ ගබඩාවක හිස් රාක්ක.
කිරි, විවිධ වර්ගයේ මස්, කෝපි, සහල්, තෙල්, පිටි, බටර් සහ වැසිකිළි කඩදාසි, පුද්ගලික සනීපාරක්ෂක නිෂ්පාදන සහ ඖෂධ වැනි මූලික අවශ්‍යතා ඇතුළු අනෙකුත් භාණ්ඩ වැනි නියාමනය කරන ලද නිෂ්පාදනවල හිඟයන් ඇති වේ. හිඟයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, වෙනිසියුලානු ජාතිකයින්ට ආහාර සෙවීමට, පැය ගණනක් පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සහ සමහර විට ඇතැම් නිෂ්පාදන නොමැතිව කිරීමට සිදුවේ.

සැලසුම් කිරීම සහ නඩත්තු කිරීමේ ඌනතාවය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ නියඟයක් ජල විදුලි හිඟයක් ඇති කර තිබේ.Venezuela Announces Daily 4-Hour Power Cuts Amid Drought : The Two-Way . NPR (22 April 2016). Retrieved on 15 June 2016. විදුලිබල සැපයුම නොමැතිකමට මුහුණ දීම සඳහා, 2016 අප්‍රේල් මාසයේදී මදුරෝ රජය විදුලිය විසන්ධි කිරීම් නිවේදනය කළ අතර රජයේ වැඩ සතිය සඳුදා සහ අඟහරුවාදා දක්වා පමණක් අඩු කළේය.Venezuela Cuts Public Employees' Workweek To 2 Days To Save Energy : The Two-Way . NPR (27 April 2016). Retrieved on 15 June 2016. බහු-විශ්ව විද්‍යාල අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ, 2016 දී පමණක්, වෙනිසියුලානු ජාතිකයන්ගෙන් 75% ක් පමණ කුසගින්න නිසා බර අඩු කර ගත් බවත්, ආහාර නොමැතිකම නිසා සාමාන්‍යයෙන් කිලෝග්‍රෑම් 8.6 ක් (රාත්තල් 19) පමණ අඩු වූ බවත්ය. 2017 මාර්තු මාසයේදී, වෙනිසියුලාවේ සමහර කලාපවල පෙට්‍රල් හිඟයක් ඇති වීමට පටන් ගත්තේය.

 ඛනිජ තෙල් සහ වෙනත් සම්පත් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Venezuela's_exports_of_crude_oil,_January_2018-December_2019.png|thumb|2018 ජනවාරි සිට 2019 දෙසැම්බර් දක්වා වෙනිසියුලාවේ බොරතෙල් අපනයනය
වෙනිසියුලාවේ විශාලතම තෙල් සංචිත ඇති අතර, ලෝකයේ අටවන විශාලතම ස්වාභාවික වායු සංචිත ඇත., Energy Information Administration. Last Update: 30 June 2010. පෙර වසර හා සසඳන විට 2010 දී තවත් 40.4% ක බොරතෙල් සංචිතයක් ඔප්පු වූ අතර, වෙනිසියුලාවට මෙම වර්ගයේ විශාලතම සංචිත ඇති රට ලෙස සෞදි අරාබිය අභිබවා යාමට ඉඩ සැලසීය.Venezuela oil reserves topped Saudis in 2010:OPEC . Market Watch. 18 July 2011 රටේ ප්‍රධාන ඛනිජ තෙල් නිධි මාරකයිබෝ විල වටා සහ පහළින්, වෙනිසියුලා බොක්ක (දෙකම සුලියාහි) සහ රටේ විශාලතම සංචිතය පිහිටා ඇති ඔරිනෝකෝ ගංගා ද්‍රෝණියේ (නැගෙනහිර වෙනිසියුලාව) පිහිටා ඇත. විශාලතම සාම්ප්‍රදායික තෙල් සංචිත සහ බටහිර අර්ධගෝලයේ දෙවන විශාලතම ස්වාභාවික වායු සංචිත වලට අමතරව, වෙනිසියුලාවේ සාම්ප්‍රදායික නොවන තෙල් නිධි (අතිරේක බර බොරතෙල්, බිටුමන් සහ තාර වැලි) ලෝකයේ සාම්ප්‍රදායික තෙල් සංචිතවලට ආසන්න වශයෙන් සමාන වේ. වෙනිසියුලාවේ විදුලිබල අංශය ප්‍රධාන වශයෙන් ජල විදුලිය මත යැපෙන ස්වල්ප දෙනාගෙන් එකක් වන අතර එයට ලෝකයේ විශාලතම එකක් වන ගුරි වේල්ල ද ඇතුළත් වේ.

20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, එක්සත් ජනපද තෙල් සමාගම් වෙනිසියුලාව සමඟ දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වූ අතර, මුලින් සහන මිලදී ගැනීමට පමණක් උනන්දු විය. 1943 දී නව රජයක් රජය සහ තෙල් කර්මාන්තය අතර ලාභයේ 50/50 බෙදීමක් හඳුන්වා දුන්නේය. 1960 දී, අලුතින් ස්ථාපනය කරන ලද ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රජයක් සමඟ, හයිඩ්‍රොකාබන් අමාත්‍ය ජුවාන් පැබ්ලෝ පෙරෙස් ඇල්ෆොන්සෝ තෙල් මිලට සහාය වීම අරමුණු කරගත් තෙල් නිපදවන රටවල එකමුතුව වන ඔපෙක් නිර්මාණය කිරීමට නායකත්වය දුන්නේය.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oil_Reserves_Updated.png|thumb|2013 OPEC සංවිධානයට අනුව ලෝක තෙල් සංචිත සිතියමක්. ලොව විශාලතම තෙල් සංචිත ඇත්තේ වෙනිසියුලාවටයි.
1973 දී, වෙනිසියුලාව 1976 ජනවාරි 1 වන දින සිට බලපැවැත්වෙන පරිදි තම තෙල් කර්මාන්තය ජනසතු කිරීමට ඡන්දය දුන් අතර, පෙට්‍රොලියෝස් ද වෙනිසියුලාව (PDVSA) භාරගෙන හිමිකාර සමාගම් ගණනාවක් පාලනය කළේය; පසු වසරවලදී, වෙනිසියුලාව එක්සත් ජනපදයේ සහ යුරෝපයේ විශාල පිරිපහදු සහ අලෙවිකරණ පද්ධතියක් ගොඩනඟා ගත්තේය. 1990 ගණන්වලදී PDVSA රජයෙන් වඩාත් ස්වාධීන වූ අතර විදේශ ආයෝජන සඳහා ආරාධනා කරන ලද විවරයක් (විවෘත කිරීම) මෙහෙයවීය. හියුගෝ චාවේස් යටතේ 2001 නීතියක් විදේශ ආයෝජන සඳහා සීමාවන් පනවා ඇත. 2002 දෙසැම්බර් - 2003 පෙබරවාරි ජාතික වැඩ වර්ජනයේදී PDVSA ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. වැඩ වර්ජනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සමාගමේ ශ්‍රම බලකායෙන් 40% ක් පමණ (සේවකයින් 18,000 ක් පමණ) සේවයෙන් පහ කරන ලදී.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:වෙනිසියුලාව