ඇල්බේනියාවේ සංස්කෘතිය

සංකේත 
ඇල්බේනියාවේ ප්‍රමුඛතම පිළිගත් ජාතික සංකේතය ලෙස ද්විත්ව හිසක් සහිත රාජාලියෙකුගෙන් සරසා ඇති ඇල්බේනියාවේ ධජයේ රතු සහ කළු ජාතික වර්ණ ප්‍රදර්ශනය කර ඇත. කළු රාජාලියා නිර්භීතකම සහ ශක්තිය නිරූපණය කරන අතර, රතු ක්ෂේත්‍රය ඇල්බේනියානු ජනතාවගේ ධෛර්යය සහ කැපකිරීම් සංකේතවත් කරයි. ඔටෝමාන් පාලනයට එරෙහිව සමෘද්ධිමත් ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරයකට නායකත්වය දුන් ස්කැන්ඩර්බෙග් ලෙස ප්‍රසිද්ධ ජාතික වීරයා වන ග්ජෙර්ජ් කස්ට්‍රියෝටිගේ උරුමය සමඟ රාජාලියා සම්බන්ධ වේ. මධ්‍යතන යුගයේ මුල් බැසගත් එය ආර්බර් ප්‍රාන්තයේ සහ ඩුකග්ජිනි, කස්ට්‍රියෝටි, මුසාකා සහ තෝපියා වංශ වැනි කැපී පෙනෙන ඇල්බේනියානු රාජවංශ අතර හෙරල්ඩික් සංකේතයක් ලෙස මතු විය. ඇල්බේනියානු පුනරුදය මධ්‍යයේ, ඇල්බේනියානු ජාතික අනන්‍යතාවයේ පුනර්ජීවනය සහ නිදහස සඳහා වූ අභිලාෂයන් සනිටුහන් කරමින්, ඇල්බේනියානු රාජාලියා එහි ප්‍රමුඛත්වය නැවත ලබා ගත්තේය. 1912 දී ඇල්බේනියාවේ නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ ඉස්මයිල් කෙමාලි එය ව්ලෝරි හි ජාතික ධජය ලෙස එසවීමත් සමඟ එහි වැදගත්කම එහි කූටප්‍රාප්තියට පැමිණියේය.

ඇල්බේනියාවේ ලාංඡනය ඇල්බේනියාවේ ධජයේ සහ ස්කැන්ඩර්බෙග්ගේ මුද්‍රාවේ අනුවර්තනයකි. මෙම කබාය රතු කෙතක මධ්‍යයේ ස්ථානගත කර ඇති කළු ද්විත්ව හිස රාජාලියෙකුගෙන් සමන්විත වේ. රාජාලියාට ඉහළින්, එය රන් අං සහිත එළුවෙකුගේ හිසෙන් ඔටුනු පැළඳ සිටින ස්කැන්ඩර්බෙග්ගේ හිස්වැස්ම දරයි. "ඔබ ඇල්බේනියාව, මට ගෞරවය දෙන්න, මට ඇල්බේනියානු නම දෙන්න" යන පරිවර්තනය වන ටි ෂ්කිපරි, එම් ජෙප් එන්ඩර්, එම් ජෙප් එම්රින් ෂ්කිපතාර්, ඇල්බේනියාවේ ජාතික ආදර්ශ පාඨයයි. එය ඇල්බේනියානු පුනරුද සමයේදී කීර්තිමත් භූමිකාවක් ඉටු කළ ජාතික කවියෙකු වන නයිම් ෆ්‍රාෂෙරිගේ උරුමය තුළ එහි පදනම සොයා ගනී. ඇල්බේනියාවේ ජාතික ගීය වන "හිම්නි අයි ෆ්ලමුරිට්", අස්ඩ්‍රෙනි විසින් රචනා කරන ලද අතර 1912 දී ඇල්බේනියාවේ නිදහස ලැබීමෙන් පසුව එය ලෙස සම්මත කරන ලදී.

 ඇඳුම් 
දකුණ|thumb|ෆුස්ටනෙල්ලා ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය තුළ ගැඹුරු සංස්කෘතික වැදගත්කමක් ඇති ඇල්බේනියාවේ ජාතික ඇඳුම ලෙස නම් කර ඇත.
ඇල්බේනියානු සාම්ප්‍රදායික ඇඳුම්, උතුරු ගෙග් සහ දකුණු ටොස්ක් ඇල්බේනියානුවන් සඳහා එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ වෙනස්කම් සහිතව, ඇල්බේනියානු ඉතිහාසය, සංස්කෘතික විවිධත්වය සහ ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවයට සාක්ෂියකි. ගෙග් පිරිමින් ටිර්ක් ලෙස හඳුන්වන පුළුල් ලිහිල්-ගැලපෙන කලිසම් සමඟ යුගලනය කරන ලද ලා පැහැති කමිසයක් අඳිති. මෙම කලිසම් බ්‍රෙස් ලෙස හඳුන්වන පුළුල් වියන ලද පටියකින් ආරක්ෂිතව සවි කර ඇත. ඔවුන්ගේ ඇඳුමේ අනිවාර්ය අංගයක් වන්නේ ජනප්‍රවාද මෝස්තර සහ රන් රටා වලින් සරසා ඇති ලොම් රතු වෙල්වට් කබායක් වන ෂමාඩන් ය. ඔවුන් ලොම් වලින් නිර්මාණය කරන ලද ක්ලෙෂේ ලෙස හැඳින්වෙන සුවිශේෂී ගෝලාකාර හැඩැති තොප්පියක් ද පැළඳ සිටින අතර, එහි මූලාරම්භය ඉලිරියානුවන් දක්වා දිව යයි. අනෙක් අතට, ටොස්ක් පිරිමින් ජාතික ඇඳුම ලෙස නම් කර ඇති දණහිස දක්වා දිග ඇඳුමක් වන ෆුස්ටනෙල්ලා තෝරා ගනී, සාමාන්‍යයෙන් සුදු පැහැයෙන් යුත් රැලි සහිත, සුදු කමිසයක් සමඟ. ඔවුන් ගෙග් ඇඳුම සිහිගන්වන ලා දුඹුරු හෝ තද නිල් පැහැති ෂමාඩන් ද අඳිති. ඔවුන්ගේ ඇඳුම සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා, පිරිමින් කෝරාපේ ලෙස හඳුන්වන දණහිස දක්වා උස මේස් සහ ඔපින්ගා ලෙස හඳුන්වන සම් සපත්තු අඳිති.

ගෙග් සහ ටොස්ක් කාන්තාවන්ගේ ඇඳුම එහි පොහොසත් වර්ණ මාලාව සහ සංකීර්ණ ෆිලිග්‍රී විස්තර සඳහා ප්‍රසිද්ධය, ඒවා කන් ආභරණ, ඇඟිලි මුදු, මාල, පටි බකල් සහ බොත්තම් ඇතුළු විවිධ සංරචක හරහා ප්‍රදර්ශනය කෙරේ. ප්‍රධාන සංරචක අතරට දිගු, සැහැල්ලු පැහැති කමිසයක් ඒප්‍රොන් එකක් සමඟ යුගලනය කර ඇති අතර එය බොහෝ විට ෂෝකා ලෙස හඳුන්වන ලොම් හෝ ෆීල්ට් මැන්ටලයක් සමඟ ඇත. ඩොලමා හෝ මින්ටන් වැනි අමතර ඉහළ ඇඳුම්, කපිකා හෝ ෂෝල් ලෙස හඳුන්වන හිස් ආවරණයක් සමඟ ස්ථර කළ හැකිය. සුවිශේෂී විචලනයකට පිටුපසින් පැෂ්ට්ජෙලාක් සහ ඉදිරිපසින් පරානික් ඇතුළු ඒප්‍රොන් යුගලයක් ඇතුළත් වේ. ගෙග් කාන්තාවන්ගේ සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමට අනුකලනය වන්නේ පුරාණ ෂුබ්ලෙටා ය. ඇල්බේනියානු උරුමයේ සංකේතයක් ලෙස එහි වැදගත්කම පිළිගනිමින් ඇඳුම සංරක්ෂණය හා ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා කැපවූ උත්සාහයන් ගෙන ඇත. එහි වැදගත්කමට සාක්ෂියක් ලෙස, ෂුබ්ලෙටා යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවේ කොටා ඇත. මෙම සුවිශේෂී සීනුව හැඩැති ඇඳුම කළු පැහැයෙන් නිර්මාණය කර ඇති අතර එම්බ්‍රොයිඩර් කරන ලද වාර්ගික ඇල්බේනියානු මෝස්තර වලින් පොහොසත් කර ඇති අතර එය උතුරු ඇල්බේනියාවේ කැපී පෙනෙන ශිල්පීය හැකියාවන් පෙන්නුම් කරයි. එහි ශිල්පීය ක්‍රියාවලියට ෂජැක් රෙදි සකස් කිරීම සහ නිරවද්‍ය කැපුම් ශිල්පීය ක්‍රම ඇතුළත් බහු සංකීර්ණ අදියර ඇතුළත් වේ.

 කලාව සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය 
දකුණ|thumb|බට්‍රින්ට් 1992 සිට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.
ඇල්බේනියාවේ කලාත්මක ඉතිහාසය විශේෂයෙන් පුරාණ හා මධ්‍යකාලීන මිනිසුන්, සම්ප්‍රදායන් සහ ආගම් රාශියකින් බලපෑමට ලක්ව ඇත. එය සිතුවම්, මැටි භාණ්ඩ, මූර්ති, පිඟන් මැටි සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඇතුළු මාධ්‍ය සහ විෂයයන් සහිත පුළුල් වර්ණාවලියක් ආවරණය කරයි, ඒ සියල්ල විවිධ කලාප සහ කාල පරිච්ඡේදයන්හි ශෛලිය හා හැඩයේ විශාල විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි.

මධ්‍යතන යුගයේ බයිසැන්තියානු සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ නැගීමත් සමඟ ඇල්බේනියාවේ ඉඩම්වල ක්‍රිස්තියානි සහ ඉස්ලාමීය කලාවන්හි අනුරූප වර්ධනයක් සිදු වූ අතර එය රට පුරා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ මොසෙයික් උදාහරණවලින් පැහැදිලි වේ. සියවස් ගණනාවකට පසු, ඇල්බේනියානු පුනරුදය නූතන ඇල්බේනියානු සංස්කෘතියේ විමුක්තියට තීරණාත්මක බව ඔප්පු වූ අතර සාහිත්‍යයේ සහ කලාවේ සියලුම ක්ෂේත්‍රවල පෙර නොවූ විරූ වර්ධනයන් දක්නට ලැබුණි. කලාකරුවන් ඉම්ප්‍රෙෂනිසම් සහ රොමෑන්ටිකවාදයේ පරමාදර්ශ වෙත නැවත පැමිණීමට උත්සාහ කළහ. කෙසේ වෙතත්, ඔනුෆ්‍රි, කෝලේ ඉඩ්‍රොමෙනෝ, ඩේවිඩ් සෙලෙනිකා, කොස්ටැන්ඩින් ෂ්පටරකු සහ සොග්‍රෆි සහෝදරයන් ඇල්බේනියානු කලාවේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන නියෝජිතයන් වේ.

ඇල්බේනියාවේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සම්භාව්‍ය පෞරාණිකත්වය දක්වා දිවෙන විවිධ ශිෂ්ටාචාරවල උරුමය පිළිබිඹු කරයි. ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන නගර මාලිගාව තුළ සිට වාසස්ථාන, ආගමික සහ වාණිජ ව්‍යුහයන් ඇතුළත් වන පරිදි පරිණාමය වී ඇති අතර, නගර චතුරශ්‍ර නිරන්තරයෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීම සහ ගොඩනැගිලි ශිල්පීය ක්‍රමවල පරිණාමය ද ඇත. වර්තමානයේ, නගර සහ නගර විවිධ ගෘහ නිර්මාණ ශෛලීන්ගේ සමස්ත වර්ණාවලියක් පිළිබිඹු කරයි. 20 වන සියවසේදී, පුරාණ බලපෑම දරන බොහෝ ඓතිහාසික මෙන්ම පූජනීය ගොඩනැගිලි කොමියුනිස්ට් යුගයේදී කඩා දමන ලදී.

පුරාණ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඇල්බේනියාව පුරා දක්නට ලැබෙන අතර බයිලිස්, අමන්ටියා, ෆීනීස්, ඇපලෝනියා, බුට්‍රින්ට්, ඇන්ටිගෝනියා, ෂ්කෝඩර් සහ ඩුරස් යන ප්‍රදේශවල වඩාත් දෘශ්‍යමාන වේ. බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ දිගු පාලන කාලය සැලකිල්ලට ගනිමින්, ඔවුන් දෘශ්‍යමාන බිතුසිතුවම් සහ බිතුසිතුවම් වලින් පිරුණු දර්ශනීය ධනයක් සහිත මාලිගා, බලකොටු, පල්ලි සහ ආරාම හඳුන්වා දුන්හ. සමහර විට හොඳම ප්‍රසිද්ධ උදාහරණ දකුණු ඇල්බේනියානු නගර සහ කෝර්චේ, බෙරාට්, වොස්කොපොජේ සහ ජිරොකාස්ටර් අවට ප්‍රදේශවලින් සොයාගත හැකිය. ඔටෝමාන් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය හඳුන්වාදීම සම්බන්ධ මුස්ලිම් පල්ලි සහ අනෙකුත් ඉස්ලාමීය ගොඩනැගිලි සංවර්ධනය විය, විශේෂයෙන් බෙරාට් සහ ජිරොකාස්ටර් හි දක්නට ලැබේ.

ඓතිහාසිකවාදය, ආර්ට් නූවෝ සහ නව සම්භාව්‍යවාදයේ ඵලදායී කාල පරිච්ඡේදයක් 19 වන සියවසට ඒකාබද්ධ වූ අතර, එය කෝර්චේ හි හොඳම උදාහරණයයි. 20 වන සියවස නූතන ඉතාලි විලාසිතාව වැනි නව ගෘහ නිර්මාණ ශෛලීන් ගෙන ආ අතර එය ටිරානා හි ස්කැන්ඩර්බෙග් චතුරශ්‍රය සහ අමාත්‍යාංශ වැනි ය. එය ෂ්කෝඩර්, ව්ලෝරේ, සරන්ඩ සහ ඩුරෙස් හි ද පවතී. එපමණක් නොව, අනෙකුත් නගර විවිධ සංස්කෘතික හෝ ආර්ථික බලපෑම් හරහා ඒවායේ වර්තමාන ඇල්බේනියාවේ අද්විතීය පෙනුම ලබා ගත්හ.

දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ඇල්බේනියාවේ කොමියුනිස්ට් යුගයේදී සමාජවාදී සම්භාව්‍යවාදය පැමිණියේය. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී බොහෝ සමාජවාදී ශෛලියේ සංකීර්ණ, පුළුල් මාර්ග සහ කර්මාන්තශාලා ඉදිකරන ලද අතර, නගර චතුරශ්‍ර නැවත සැලසුම් කරන ලද අතර ඓතිහාසික හා වැදගත් ගොඩනැගිලි රාශියක් කඩා බිඳ දමන ලදී. එම ශෛලියේ කැපී පෙනෙන උදාහරණ අතර මවු තෙරේසා චතුරශ්‍රය, ටිරානා පිරමීඩය, කොන්ග්‍රස් මාලිගය යනාදිය ඇතුළත් වේ.

ඇල්බේනියානු පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන තුනක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත. මේවාට බට්‍රින්ට් හි පැරණි නටබුන්, බෙරාත් සහ ජිරොකාස්ටර් හි මධ්‍යකාලීන ඓතිහාසික මධ්‍යස්ථාන සහ 2019 සිට උතුරු මැසිඩෝනියාව සමඟ බෙදාගත් ඔහ්රිඩ් කලාපයේ ස්වාභාවික හා සංස්කෘතික උරුමයන් ඇතුළත් වේ.[15][16] තවද, රාජකීය ඉලිරියානු සොහොන්, ඇපලෝනියාවේ නටබුන්, ඩුරස්හි පුරාණ ඇම්ෆිතියේටරය සහ බැෂ්ටෝවේ බලකොටුව ඇල්බේනියාවේ තාවකාලික ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත.

 සංගීතය 
දකුණ|thumb|ඇල්බේනියානු සමස්ථානික බහුශ්‍රැතය යුනෙස්කෝව විසින් මානව වර්ගයාගේ වාචික හා අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ට කෘතියක් ලෙස නම් කර ඇත.
ඇල්බේනියානු ජන සංගීතය ජාතික අනන්‍යතාවයේ කැපී පෙනෙන කොටසක් වන අතර සමස්ත ඇල්බේනියානු සංගීතයේ ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. ජන සංගීතය ශෛලීය කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදිය හැකිය, ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ගෙග් ප්‍රභේද සහ දකුණු ලැබ් සහ ටොස්ක් ප්‍රභේද. උතුරු සහ දකුණු සම්ප්‍රදායන් උතුරෙන් එන රළු ස්වරයකින් සහ වඩාත් ලිහිල් දකුණු සංගීත ආකාරයකින් වෙනස් වේ.

බොහෝ ගීත ඇල්බේනියානු ඉතිහාසය සහ සංස්කෘතියේ සිදුවීම් ගැන සැලකිලිමත් වන අතර, ගෞරවය, ආගන්තුක සත්කාරය, ද්‍රෝහීකම සහ පළිගැනීම යන සාම්ප්‍රදායික තේමාවන් ද ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියානු ජන සංගීතයේ පළමු සම්පාදනය පැරිසියේදී හිමරියට් සංගීතඥයන් දෙදෙනෙකු වන නියෝ මුකා සහ කොසෝ චකාලි විසින් ඇල්බේනියානු සොප්‍රානෝ ටෙෆ්ටා ටෂ්කෝ-කොකෝ සමඟ ඔවුන්ගේ වැඩ අතරතුර සිදු කරන ලදී. එකල කලාකරුවන් තිදෙනා විසින් ග්‍රැමෆෝන් සම්පාදන කිහිපයක් පටිගත කරන ලද අතර, එය අවසානයේ ඇල්බේනියානු අයිසෝ-පොලිෆෝනි යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුමයක් ලෙස පිළිගැනීමට හේතු විය.

ෆෙස්ටිලි අයි කෙන්ගස් යනු ජාතික විකාශන රේඩියෝ ටෙලිවිසියෝනි ෂ්කිප්ටාර් (RTSH) විසින් සංවිධානය කරන ලද සාම්ප්‍රදායික ඇල්බේනියානු ගීත තරඟයකි. මෙම උත්සවය 1962 දී ආරම්භ වූ දා සිට වාර්ෂිකව සමරනු ලබන අතර වාසේ සේලා සහ පරාෂ්කෙවි සිමකු ඇතුළු ඇල්බේනියාවේ වඩාත්ම සාර්ථක ගායක ගායිකාවන් කිහිප දෙනෙකුගේ වෘත්තීය ජීවිතය ආරම්භ කර ඇත. ඇල්බේනියානු කතුවරුන් විසින් රචනා කරන ලද සහ ජූරි සභිකයින් විසින් හෝ මහජනතාව විසින් ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලද, නිකුත් නොකළ ගීත මංගල දර්ශනයේදී ඉදිරිපත් කරන ඇල්බේනියානු රංගන ශිල්පීන් අතර සැලකිය යුතු සංගීත තරඟයකි.

සමකාලීන කලාකරුවන් වන රීටා ඕරා, බෙබේ රෙක්ෂා, එරා ඉස්ට්‍රෙෆි, ඩුවා ලිපා, ආවා මැක්ස්, බ්ලීයෝනා, එල්වානා ග්ජාටා, එර්මොනෙලා ජාහෝ සහ ඉන්වා මුලා ඔවුන්ගේ සංගීතය සඳහා ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීමක් ලබා ඇති අතර, සොප්‍රානෝ එර්මොනෙලා ජාහෝ සමහරුන් විසින් "ලෝකයේ වඩාත්ම පිළිගත් සොප්‍රානෝ" ලෙස විස්තර කර ඇත. ඇල්බේනියානු ඔපෙරා ගායක සයිමීර් පිර්ගු 2017 ග්‍රැමී සම්මානය සඳහා නම් කරන ලදී.

 සාහිත්‍යය 
දකුණ|thumb|ජොන් බුසුකු (1555) විසින් ලියන ලද මේෂාරි (The Missal) වෙතින් උපුටා ගැනීමකි.
සංස්කෘතික පුනරුදය මුලින්ම ප්‍රකාශ වූයේ පල්ලි ග්‍රන්ථ සහ ප්‍රකාශන ක්ෂේත්‍රයේ ඇල්බේනියානු භාෂාවේ වර්ධනය හරහා ය. පූජක ග්ජොන් බුසුකු කතෝලික පූජනීයත්වය ඇල්බේනියානු භාෂාවට පරිවර්තනය කළ විට, ප්‍රොතෙස්තන්ත ප්‍රතිසංස්කරණ දේශීය භාෂාවේ සහ සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායේ දියුණුව සඳහා බලාපොරොත්තු ඇති කළේය, මාටින් ලූතර් ජර්මානු භාෂාවට කළ දේ ඇල්බේනියානු භාෂාවට කිරීමට උත්සාහ කළේය. ග්ජොන් බුසුකු විසින් රචිත මේෂාරි (මිසාල්) 1555 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර මධ්‍යතන යුගයේ ලිඛිත ඇල්බේනියානු භාෂාවේ පළමු සාහිත්‍ය කෘතිවලින් එකක් ලෙස සැලකේ. භාෂාවේ පිරිපහදු කළ මට්ටම සහ ස්ථාවර අක්ෂර වින්‍යාසය ලිඛිත ඇල්බේනියානු භාෂාවේ පෙර සම්ප්‍රදායක ප්‍රතිඵලයක් විය යුතුය, එය හොඳින් තේරුම් නොගත් සම්ප්‍රදායකි. කෙසේ වෙතත්, බුසුකුට පෙර සිට පැවත එන සමහර ඛණ්ඩනය වූ සාක්ෂි තිබේ, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ ඇල්බේනියානු භාෂාව අවම වශයෙන් 14 වන සියවසේ සිට ලියා ඇති බවයි.
මෙම සියවස්වල ඇල්බේනියානු ලේඛන ආගමික ග්‍රන්ථ පමණක් නොව, ඓතිහාසික වංශකථා ද විය යුතුය. 1504 දී රචිත "Siege of Shkodër" (රෙතිමි සහ ෂ්කොඩ්‍රෙස්) නම් ග්‍රන්ථයේ මානවවාදී මැරින් බාර්ලෙටි විසින් ඔවුන් ගැන සඳහන් කර ඇති අතර, ඔහු ජනතාවගේ භාෂාවෙන් (වර්නාකුල භාෂාව හි) ලියා ඇති එවැනි වංශකථා මෙන්ම 1508 දී රචිත "Skanderbeg Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis" (ස්කන්ඩර්බෙග් ඉතිහාසය) පිළිබඳ ඔහුගේ ප්‍රසිද්ධ චරිතාපදානය ද කියවා ඇති බව සනාථ කරයි. ස්කන්ඩර්බෙග් හි ඉතිහාසය තවමත් ස්කන්ඩර්බෙග් අධ්‍යයනයන්හි පදනම වන අතර ඇල්බේනියානු ජාතික ස්වයං විඥානය ගොඩනැගීමට අත්‍යවශ්‍ය ඇල්බේනියානු සංස්කෘතික නිධානයක් ලෙස සැලකේ.

16 වන සහ 17 වන සියවස් වලදී, ලෙකේ මැට්‍රෙන්ගා විසින් රචිත 1592 දී ලියන ලද කැටකිස්මය (E mbësuame krishterë) (ක්‍රිස්තියානි ඉගැන්වීම්), 1618 දී මුල් ඇල්බේනියානු ගද්‍ය හා කාව්‍ය රචකයෙකු වූ ප්ජෙටර් බුඩි විසින් රචිත (Rituale romanum) 1621 දී, ශබ්දකෝෂයක් සහ ජනප්‍රවාද නිර්මාණ ද ප්‍රකාශයට පත් කළ ෆ්‍රැන්ග් බර්ඩි විසින් රචිත ජෝර්ජ් කැස්ට්‍රියොට් (1636) සඳහා සමාව අයැදීමක්, ඇල්බේනියානු මධ්‍යතන යුගයේ වඩාත්ම විශ්වීය පෞරුෂය වන ප්ජෙටර් බොග්ඩනි විසින් රචිත දේවධර්මීය-දාර්ශනික ගිවිසුම වන කියුනිස් ප්‍රොපේතරම් (අනාගතවක්තෘවරුන්ගේ කණ්ඩායම) (1685) ඇල්බේනියානු භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 20 වන සහ 21 වන සියවස්වල වඩාත් ප්‍රසිද්ධ ඇල්බේනියානු ලේඛකයා බොහෝ විට ඉස්මයිල් කඩරේ විය හැකිය.

 ආහාර පිසීම 
සියවස් ගණනාවක් පුරා, ඇල්බේනියානු ආහාර සඳහා ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය, භූගෝල විද්‍යාව සහ ඉතිහාසය මගින් පුළුල් ලෙස බලපා ඇති අතර, එම නිසා, රටේ විවිධ ප්‍රදේශ නිශ්චිත කලාපීය ආහාර භුක්ති විඳිති. විවිධ භූ විෂමතාවය සහ දේශගුණය හේතුවෙන්, ආහාර පිසීමේ සම්ප්‍රදායන් විශේෂයෙන් උතුර සහ දකුණ අතර වෙනස් වේ, ඒවා පුළුල් පරාසයක ඖෂධ පැළෑටි, පලතුරු සහ එළවළු සඳහා විශිෂ්ට වර්ධන තත්වයන්ට අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම දායක වේ.

ඇල්බේනියානුවන් ලෙමන්, දොඩම්, අත්තික්කා සහ විශේෂයෙන් ඔලිව් වැනි පලතුරු වර්ග රාශියක් නිෂ්පාදනය කර භාවිතා කරයි, ඒවා සමහර විට ඇල්බේනියානු ආහාර පිසීමේ වැදගත්ම අංගයයි. බැසිල්, ලැවෙන්ඩර්, මින්ට්, ඔරිගානෝ, රෝස්මරී සහ තයිම් වැනි කුළුබඩු සහ අනෙකුත් ඖෂධ පැළෑටි බහුලව භාවිතා වන අතර සුදුළූණු, ළූණු, ගම්මිරිස්, අර්තාපල්, තක්කාලි මෙන්ම සියලු වර්ගවල රනිල කුලයට අයත් බෝග ද බහුලව භාවිතා වේ.

මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇඩ්‍රියාටික් සහ අයෝනියන් දිගේ වෙරළ තීරයක් ඇති බැවින්, මාළු, කබොල සහ මුහුදු ආහාර ඇල්බේනියානු ආහාර වේලෙහි ජනප්‍රිය හා අනිවාර්ය අංගයකි. එසේ නොමැතිනම්, කුකුළු මස්, හරක් මස් සහ ඌරු මස් ද බහුල සැපයුමක් තිබුණද, ක්‍රිස්තියානීන් සහ මුස්ලිම්වරුන් යන දෙපිරිසටම විවිධ නිවාඩු සහ ආගමික උත්සව සඳහා බැටළු මස් සාම්ප්‍රදායික මස් වේ.thumb|Speca të fërguar (බැදපු ගම්මිරිස්) පයිට් සමඟ පිරිනමනු ලැබේ, සාම්ප්‍රදායික සහ කැපී පෙනෙන ස්ථර ඇල්බේනියානු පයි
ටවේ කෝසි ("ඇඹුල් කිරි කැස්රෝල්") යනු ඇල්බේනියාවේ ජාතික ආහාරයකි, එය යෝගට් ඝන, ඇඹුල් වැස්මක් යටතේ පුළුස්සන ලද බැටළු මස් සහ සහල් වලින් සමන්විත වේ. ෆර්ගෙසේ යනු ගම්මිරිස්, තක්කාලි සහ ගෘහ චීස් වලින් සෑදූ තවත් ජාතික ආහාරයකි. පයිට් ද ජනප්‍රියයි, නිවිති සහ ජිසේ (කිරි) හෝ මිෂ් (බිම් මස්) මිශ්‍රණයකින් පිරවූ බේක් කළ පේස්ට්‍රි.

සාම්ප්‍රදායික බැදපු පිටි ගුලියක් වන පෙටුල්ලා ද ජනප්‍රිය විශේෂත්වයක් වන අතර කුඩු කළ සීනි හෝ ෆෙටා චීස් සහ විවිධ වර්ගයේ පලතුරු ජෑම් සමඟ පිරිනමනු ලැබේ. ෆ්ලියා, ක්‍රීම් වලින් ආලේප කර ඇඹුල් ක්‍රීම් සමඟ පිළිගන්වන ලද ක්‍රේප් වැනි ස්ථර කිහිපයකින් සමන්විත වේ. බර්ලිනර් ඩෝනට්ස් වලට සමාන ක්‍රොෆ්නේ, ජෑම් හෝ චොකලට් වලින් පුරවා ඇති අතර බොහෝ විට ශීත ඍතුවේ දී අනුභව කරනු ලැබේ.

කෝපි යනු ඇල්බේනියානු ජීවන රටාවේ අනිවාර්ය අංගයකි. ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ඒක පුද්ගල කෝපි හවුස් රට තුළ තිබේ. තේ නිවසේදී හෝ පිටත කැෆේ, බාර් හෝ අවන්හල්වල ද රස විඳිති. චජ් මාලි (සයිඩරයිටිස් තේ) අතිශයින් ආදරණීය වන අතර බොහෝ ඇල්බේනියානුවන් සඳහා දෛනික චර්යාවේ කොටසකි. එය දකුණු ඇල්බේනියාව පුරා වගා කරන අතර එහි ඖෂධීය ගුණ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. කළු තේ ද ජනප්‍රියයි.

ඇල්බේනියානු වයින් රට පුරා ද සුලභ වන අතර වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ වගා කර ඇත. ඇල්බේනියාව වයින් නිෂ්පාදනයේ දිගු හා පුරාණ ඉතිහාසයක් ඇති අතර වයින් නිෂ්පාදනය කරන රටවල පැරණි ලෝකයට අයත් වේ.

 ක්‍රීඩා 
1972 දී ඇල්බේනියාව ප්‍රථම වරට ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී විය. රට 2006 දී ඔවුන්ගේ මංගල ශීත ඍතු ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී විය. 1980 සහ 1984 වර්ජනයන් හේතුවෙන් ඇල්බේනියාව ඊළඟ තරඟ හතර මග හැරිය නමුත් 1992 දී බාර්සිලෝනා හි පැවති තරඟ සඳහා නැවත පැමිණියේය. එතැන් සිට ඇල්බේනියාව සියලුම ක්‍රීඩා සඳහා සහභාගී වී ඇත. ඇල්බේනියාව සාමාන්‍යයෙන් පිහිනුම්, මලල ක්‍රීඩා, බර ඉසිලීම, වෙඩි තැබීම සහ මල්ලවපොර ඇතුළු ඉසව් සඳහා තරඟ කරයි. 1972 සිට ඇල්බේනියාවේ ජාතික ඔලිම්පික් කමිටුව විසින් රට නියෝජනය කර ඇත. 1987 දී සිරියාවේ පැවති ක්‍රීඩා වල සිට ජාතිය මධ්‍යධරණී ක්‍රීඩා උළෙලට සහභාගී වී ඇත. ඇල්බේනියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් 1987 සිට 2013 දක්වා මුළු පදක්කම් 43ක් (රන් 8ක්, රිදී 17ක් සහ ලෝකඩ 18ක්) දිනා ඇත.වම|thumb|මධ්‍යම ටිරානාහි අරීනා කොම්බේටරේ
ඇල්බේනියාවේ ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා අතර පාපන්දු, බර ඉසිලීම, පැසිපන්දු, වොලිබෝල්, ටෙනිස්, පිහිනුම්, රග්බි සංගමය සහ ජිම්නාස්ටික් ඇතුළත් වේ. පාපන්දු යනු ඇල්බේනියාවේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවයි. එය පාලනය කරනු ලබන්නේ FIFA සහ UEFA හි සාමාජිකත්වය ඇති ඇල්බේනියානු පාපන්දු සංගමය (ඇල්බේනියානු: Federata Shqiptare e Futbollit, F.SH.F.) විසිනි.

2017 දී ලෝකයේ 51 වන ස්ථානයේ සිටින ඇල්බේනියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම (2015 අගෝස්තු 22 වන දින ඉහළම 22 වන ස්ථානය) 1946 දී බෝල්කන් කුසලානය සහ 2000 දී මෝල්ටා රොත්මන්ස් ජාත්‍යන්තර තරඟාවලිය දිනා ඇත, නමුත් UEFA යුරෝ 2016 වන තෙක් කිසිදු ප්‍රධාන UEFA හෝ FIFA තරඟාවලියකට සහභාගී වී නොමැත, එය මහාද්වීපික තරඟාවලියක සහ ප්‍රධාන පිරිමි පාපන්දු තරඟාවලියක ඇල්බේනියාවේ පළමු වරට පෙනී සිටීමයි. ඇල්බේනියාව ප්‍රධාන තරඟාවලියක ඔවුන්ගේ පළමු ගෝලය වාර්තා කළ අතර යුරෝපීය ශූරතාවලියේ ඔවුන්ගේ පළමු ජයග්‍රහණය තහවුරු කර ගත්තේ 2016 ජුනි 19 වන දින UEFA යුරෝ 2016 තරඟයකදී රුමේනියාව 1–0 කින් පරාජය කිරීමෙනි. වඩාත්ම සාර්ථක පාපන්දු සමාජ වන්නේ ස්කෙන්ඩර්බියු, කේඑෆ් ටිරානා, ඩිනමෝ ටිරානා, පාර්ටිසානි සහ ව්ලැස්නියා ය.

බර ඉසිලීම ඇල්බේනියානුවන් සඳහා වඩාත්ම සාර්ථක තනි ක්‍රීඩාවක් වන අතර, ජාතික කණ්ඩායම යුරෝපීය බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේදී සහ අනෙකුත් ජාත්‍යන්තර තරඟවලදී පදක්කම් දිනා ගනී. ඇල්බේනියානු බර ඉසිලීමේ ක්‍රීඩකයින් යුරෝපීය ශූරතාවලියේදී මුළු පදක්කම් 16 ක් දිනා ඇති අතර ඉන් එකක් රන්, රිදී 7 සහ ලෝකඩ 8 කි. ලෝක බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේදී, ඇල්බේනියානු බර ඉසිලීමේ කණ්ඩායම 1972 දී 2002 දී රන් පදක්කමක්, රිදී පදක්කමක් සහ 2011 දී ලෝකඩ පදක්කමක් දිනා ඇත.
 යොමු කිරීම්