ආර්ජන්ටිනාවේ දේශපාලනය

20 වන සියවසේදී, ආර්ජන්ටිනාව සැලකිය යුතු දේශපාලන කැලඹීම් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ප්‍රතිවර්තනයන්ට මුහුණ දුන්නේය. 1930 සහ 1976 අතර, සන්නද්ධ හමුදා ආර්ජන්ටිනාවේ ආණ්ඩු හයක් පෙරලා දැමූහ; සහ රට තුළ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කාල පරිච්ඡේද (1912–1930, 1946–1955, සහ 1973–1976) සීමිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් සහ හමුදා පාලනයක් සහිත කාල පරිච්ඡේද මාරුවෙන් මාරුවට සිදුවිය. 1983 දී ආරම්භ වූ සංක්‍රාන්තියකින් පසුව, ආර්ජන්ටිනාවේ පූර්ණ පරිමාණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. ආර්ජන්ටිනාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය 2001–02 අර්බුදය හරහා සහ අද දක්වා පැවතුනි; එය 1983ට පෙර එහි පූර්වගාමීන්ට සහ ලතින් ඇමරිකාවේ අනෙකුත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයන්ට වඩා ශක්තිමත් ලෙස සැලකේ. V-Dem Democracy දර්ශකවලට අනුව, 2023 දී ආර්ජන්ටිනාව ලතින් ඇමරිකාවේ දෙවන වඩාත්ම මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රට විය.

 රජය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_Rosada,_Buenos_Aires,_Argentina.jpg|thumb|ආර්ජන්ටිනාවේ ජනාධිපතිගේ සේවා ස්ථානය වන බුවනෝස් අයර්ස් හි කැසා රොසාඩා
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_del_Congreso_in_Buenos_Aires_(6370115601).jpg|thumb|ජාතික කොංග්‍රසය සෙනෙට් සභාව සහ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙන් සමන්විත වේ.
ආර්ජන්ටිනාව ෆෙඩරල් ව්‍යවස්ථාමය ජනරජයක් සහ නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකි. රටේ උත්තරීතර නීතිමය ලියවිල්ල වන ආර්ජන්ටිනාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් අර්ථ දක්වා ඇති චෙක්පත් සහ තුලන පද්ධතියක් මගින් රජය නියාමනය කරනු ලැබේ. රජයේ ආසනය කොංග්‍රසය විසින් නම් කරන ලද බුවනෝස් අයර්ස් නගරයයි. ඡන්ද අයිතිය විශ්වීය, සමාන, රහසිගත සහ අනිවාර්ය වේ.

ෆෙඩරල් රජය ශාඛා තුනකින් සමන්විත වේ. ව්‍යවස්ථාදායක ශාඛාව සෙනෙට් සභාව සහ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙන් සමන්විත ද්වි-මණ්ඩල කොංග්‍රසයෙන් සමන්විත වේ. කොංග්‍රසය ෆෙඩරල් නීති සම්පාදනය කරයි, යුද්ධ ප්‍රකාශ කරයි, ගිවිසුම් අනුමත කරයි සහ මුදල් පසුම්බියේ සහ දෝෂාභියෝගයේ බලය ඇති අතර එමඟින් රජයේ වාඩි වී සිටින සාමාජිකයන් ඉවත් කළ හැකිය. නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය ජනතාව නියෝජනය කරන අතර වසර හතරක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ ඡන්දදායක සාමාජිකයින් 257 දෙනෙකු සිටී. සෑම දහවන වසරකට වරක් ජනගහනය අනුව පළාත් අතර ආසන බෙදා හරිනු ලැබේ. 2014 වන විට පළාත් දහයක නියෝජිතයින් පස් දෙනෙකු පමණක් සිටින අතර, වඩාත්ම ජනාකීර්ණ පළාත වන බුවනෝස් අයර්ස් පළාතේ නියෝජිතයින් 70 ක් සිටී. සෙනෙට් සභික මණ්ඩලය පළාත් නියෝජනය කරන අතර, වසර හයක වාරයක් සඳහා විශාල වශයෙන් තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 72 ක් සිටින අතර, සෑම පළාතකටම ආසන තුනක් ඇත; සෙනෙට් ආසනවලින් තුනෙන් එකක් වසරින් වසර මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වේ. පක්ෂ විසින් ඉදිරිපත් කරන අපේක්ෂකයින්ගෙන් අවම වශයෙන් තුනෙන් එකක් කාන්තාවන් විය යුතුය.

විධායක ශාඛාව තුළ, ජනාධිපතිවරයා හමුදාවේ ප්‍රධානියා වන අතර, ව්‍යවස්ථාදායක පනත් කෙටුම්පත් නීතියක් වීමට පෙර නිෂේධ බලය භාවිතා කළ හැකිය - කොංග්‍රස් අභිබවා යාමට යටත්ව - සහ ෆෙඩරල් නීති සහ ප්‍රතිපත්ති පරිපාලනය කරන සහ ක්‍රියාත්මක කරන කැබිනට් මණ්ඩලයේ සාමාජිකයින් සහ අනෙකුත් නිලධාරීන් පත් කරයි. ජනාධිපතිවරයා ජනතාවගේ ඡන්දයෙන් සෘජුවම තේරී පත් වන අතර, වසර හතරක කාලයක් සේවය කරන අතර අඛණ්ඩව දෙවරකට වඩා තනතුරට තේරී පත් විය නොහැක.

අධිකරණ ශාඛාවට ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ පහළ ෆෙඩරල් අධිකරණ නීති අර්ථ නිරූපණය කරන අතර ඔවුන් ව්‍යවස්ථා විරෝධී යැයි සලකන ඒවා අවලංගු කරයි. අධිකරණය විධායකයෙන් සහ ව්‍යවස්ථාදායකයෙන් ස්වාධීන වේ. ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද සාමාජිකයින් හත් දෙනෙකු ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයට ඇත - සෙනෙට් සභාවේ අනුමැතියට යටත්ව - ජීවිත කාලය පුරාම සේවය කරයි. පහළ අධිකරණවල විනිසුරුවරුන් මහේස්ත්‍රාත් කවුන්සිලය (විනිසුරුවරුන්, නීතිඥයින්, පර්යේෂකයින්, විධායක සහ ව්‍යවස්ථාදායකයේ නියෝජිතයින්ගෙන් සමන්විත ලේකම් කාර්යාලයක්) විසින් යෝජනා කරනු ලබන අතර, සෙනෙට් සභාවේ අනුමැතිය මත ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලැබේ.

 පළාත් 

ආර්ජන්ටිනාව යනු පළාත් විසිතුනක සහ එක් ස්වාධීන නගරයක් වන බුවනෝස් අයර්ස් හි සම්මේලනයකි. පරිපාලන කටයුතු සඳහා පළාත් දෙපාර්තමේන්තු සහ මහ නගර සභාවලට බෙදා ඇත, බුවනෝස් අයර්ස් පළාත හැර, පාර්ටිඩෝස් ලෙස බෙදා ඇත. බුවනෝස් අයර්ස් නගරය කොමියුනිස්ට් ලෙස බෙදා ඇත.

ෆෙඩරල් රජයට පැවරීමට ඔවුන් තෝරා නොගත් සියලු බලය පළාත් සතුව ඇත; ඒවා නියෝජිත ජනරජ විය යුතු අතර ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට පටහැනි නොවිය යුතුය. මෙයින් ඔබ්බට ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීන ය: ඔවුන් තමන්ගේම ව්‍යවස්ථා පනවයි, නිදහසේ තම පළාත් පාලන සංවිධානය කරයි, සහ ඔවුන්ගේ ස්වාභාවික හා මූල්‍ය සම්පත් හිමිකරගෙන කළමනාකරණය කරයි. සමහර පළාත්වල ද්වි මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායකයන් ඇති අතර අනෙක් ඒවාට ඒක මණ්ඩල ඇත.

ලා පම්පා සහ චාකෝ 1951 දී පළාත් බවට පත් විය. මිෂන්ස් 1953 දී ද, ෆෝමෝසා, නියුක්වෙන්, රියෝ නෙග්‍රෝ, චුබුට් සහ සැන්ටා කෲස් 1955 දී ද එසේ විය. අවසාන ජාතික භූමිය වන ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ 1990 දී ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ, ඇන්ටාර්ටිඩා ඊ ඉස්ලාස් ඩෙල් ඇට්ලන්ටිකෝ සුර් පළාත බවට පත් විය. එහි සංරචක තුනක් ඇත, නමුත් දෙකක් නාමික වන්නේ ඒවා ආර්ජන්ටිනාවේ ස්වෛරීභාවය යටතේ නොමැති බැවිනි. පළමුවැන්න ටියෙරා ඩෙල් ෆියුගෝ හි ආර්ජන්ටිනාවේ කොටසයි; දෙවැන්න ආර්ජන්ටිනාව විසින් හිමිකම් කියන ඇන්ටාක්ටිකාවේ ප්‍රදේශයක් වන අතර එය එක්සත් රාජධානිය සහ චිලී විසින් හිමිකම් කියන සමාන ප්‍රදේශ සමඟ අතිච්ඡාදනය වේ; තෙවැන්න ෆෝක්ලන්ඩ් දූපත් සහ දකුණු ජෝර්ජියාව සහ දකුණු සැන්ඩ්විච් දූපත් යන මතභේදාත්මක බ්‍රිතාන්‍ය විදේශීය ප්‍රදේශ දෙකෙන් සමන්විත වේ.

 විදේශ සබඳතා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BRICS_members_and_guest_at_the_6th_BRICS_summit_2014.jpg|වම|thumb|2014 දී ක්‍රිස්ටිනා කර්ච්නර් බ්‍රික්ස් සහ දකුණු ඇමරිකානු ජාතීන්ගේ සංගමයේ සාමාජිකයින් සමඟ
විදේශ ප්‍රතිපත්තිය හසුරුවනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයාට පිළිතුරු දෙන විදේශ කටයුතු, ජාත්‍යන්තර වෙළඳ හා නමස්කාර අමාත්‍යාංශය විසිනි. මෙම රට ලෝකයේ G-15 සහ G-20 ප්‍රධාන ආර්ථිකයන්ගෙන් එකක් වන අතර UN, WBG, WTO සහ OAS හි ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. 2012 දී ආර්ජන්ටිනාව නැවතත් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ වසර දෙකක ස්ථිර නොවන තනතුරකට තේරී පත් වූ අතර හයිටි, සයිප්‍රසය, බටහිර සහරා සහ මැද පෙරදිග ප්‍රධාන සාම සාධක මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වේ. ආර්ජන්ටිනාව මධ්‍යම බලවතෙකු ලෙස විස්තර කෙරේ.Cooper AF (1997) Niche Diplomacy – Middle Powers after the Cold War , palgrave

ප්‍රමුඛ ලතින් ඇමරිකානු සහ දකුණු කෝන් කලාපීය බලවතෙකු වන ආර්ජන්ටිනාව OEI සහ CELAC සම-ආරම්භ කළේය. එය බ්‍රසීලය, පැරගුවේ, උරුගුවේ සහ වෙනිසියුලාව හවුල්කරුවන් ලෙස ඇති මර්කෝසූර් බ්ලොක් එකේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. 2002 සිට රට ලතින් ඇමරිකානු ඒකාබද්ධතාවයේ එහි ප්‍රධාන භූමිකාව අවධාරණය කර ඇති අතර, සමහර අධිජාතික ව්‍යවස්ථාදායක කාර්යයන් ඇති බ්ලොක් එක එහි පළමු ජාත්‍යන්තර ප්‍රමුඛතාවයයි.

ආර්ජන්ටිනාව 1904 සිට ලොව පැරණිතම අඛණ්ඩ රාජ්‍ය පැවැත්මක් ඇති ඇන්ටාක්ටිකාවේ වර්ග කිලෝමීටර 965,597 (වර්ග සැතපුම් 372,819) ක භූමි ප්‍රදේශයක් හිමිකර ගනී. මෙය චිලී සහ එක්සත් රාජධානියේ හිමිකම් අතිච්ඡාදනය කරයි, නමුත් එවැනි සියලු හිමිකම් 1961 ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුමේ විධිවිධාන යටතේ වැටේ, එහි ආර්ජන්ටිනාව ආරම්භක අත්සන්කරුවෙකු සහ ස්ථිර උපදේශක සාමාජිකයෙකු වන අතර ඇන්ටාක්ටික් ගිවිසුම් ලේකම් කාර්යාලය බුවනෝස් අයර්ස් හි පිහිටා ඇත.

එක්සත් රාජධානිය විසින් විදේශීය ප්‍රදේශ ලෙස පරිපාලනය කරනු ලබන ෆෝක්ලන්ඩ් දූපත් සහ දකුණු ජෝර්ජියාව සහ දකුණු සැන්ඩ්විච් දූපත් කෙරෙහි ආර්ජන්ටිනාව ස්වෛරීභාවය පිළිබඳව ආරවුල් ඇති කරයි. ආර්ජන්ටිනාව ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ රෝම ප්‍රඥප්තියේ පාර්ශවයකි. ආර්ජන්ටිනාව 1998 සිට නේටෝ නොවන ප්‍රධාන මිත්‍රයෙකි සහ 2022 ජනවාරි සිට OECD අපේක්ෂක රටකි.

 සන්නද්ධ හමුදා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A-4AR_Fightinghawk_2010.jpg|thumb|ආර්ජන්ටිනා ගුවන් හමුදාව විසින් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන ලොක්හීඩ් මාටින් A-4AR ෆයිටිංහෝක් යානයක්
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D13_ARA_Sarandi_DN-SC-91-01826.jpg|thumb|ආර්ජන්ටිනාවේ විනාශකාරී ARA Sarandí (D-13)
ජාතික ආරක්ෂක සහ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක පද්ධති අතර දැඩි වෙන්වීමක් පනවන නීතිමය රාමුවක කොටසක් ලෙස, ජනාධිපතිවරයා ආර්ජන්ටිනාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි අණදෙන නිලධාරී තනතුර දරයි: ෆෙඩරල් රජයේ සුවිශේෂී වගකීමක් වන ජාතික ආරක්ෂක පද්ධතිය, ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශය විසින් සම්බන්ධීකරණය කරන ලද අතර හමුදාව, නාවික හමුදාව සහ ගුවන් හමුදාවෙන් සමන්විත වේ. කොන්ග්‍රසය විසින් පාලනය කර අධීක්ෂණය කරනු ලැබේ. මන්ත්‍රී මණ්ඩල ආරක්ෂක කමිටු හරහා, එය නීත්‍යානුකූල ආත්මාරක්ෂාව පිළිබඳ අත්‍යවශ්‍ය මූලධර්මය මත සංවිධානය කර ඇත: ජනතාවගේ නිදහස, ජාතික ස්වෛරීභාවය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව සහතික කිරීම සඳහා ඕනෑම බාහිර හමුදා ආක්‍රමණයක් පලවා හැරීම. එහි ද්විතීයික මෙහෙයුම් අතරට එක්සත් ජාතීන්ගේ රාමුව තුළ බහුජාතික මෙහෙයුම් සඳහා කැපවීම, අභ්‍යන්තර සහාය මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වීම, මිත්‍ර රටවලට සහාය වීම සහ උප කලාපීය ආරක්ෂක පද්ධතියක් ස්ථාපිත කිරීම ඇතුළත් වේ.

හමුදා සේවය ස්වේච්ඡාවෙන් සිදු කරන අතර, බඳවා ගැනීමේ වයස අවුරුදු 18 ත් 24 ත් අතර වන අතර බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීමක් නොමැත. ආර්ජන්ටිනාවේ ආරක්ෂක අංශය ඓතිහාසිකව කලාපයේ හොඳම සන්නද්ධ අංශයක් වී ඇති අතර, තමන්ගේම ආයුධ පර්යේෂණ පහසුකම්, නැව් තටාක, යුධෝපකරණ, ටැංකි සහ ගුවන් යානා කර්මාන්තශාලා පවා කළමනාකරණය කරයි. කෙසේ වෙතත්, ෆෝක්ලන්ඩ්/මැල්විනාස් යුද්ධයේ පරාජයෙන් පසු සැබෑ හමුදා වියදම් ක්‍රමයෙන් පහත වැටුණු අතර 2011 දී ආරක්ෂක අයවැය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.74% ක් පමණ වූ අතර එය ඓතිහාසික අවම අගයකි, ලතින් ඇමරිකානු සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය. ආරක්ෂක අයවැය තුළම, පුහුණුව සහ මූලික නඩත්තුව සඳහා අරමුදල් සැලකිය යුතු ලෙස කපා හැර ඇති අතර, එය 2017 දී ආර්ජන්ටිනාවේ සැන් ජුවාන් සබ්මැරීනය අහම්බෙන් අහිමි වීමට දායක වූ සාධකයකි. එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ ආර්ජන්ටිනාවේ හමුදා හැකියාවන් අඛණ්ඩව ඛාදනය වීමයි, සමහරු තර්ක කරන්නේ 2010 ගණන්වල අවසානය වන විට ආර්ජන්ටිනාව දක්ෂ හමුදා බලයක් වීම නතර කර ඇති බවයි.

අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක පද්ධතිය ෆෙඩරල් සහ දායක වන පළාත් ආණ්ඩු විසින් ඒකාබද්ධව පරිපාලනය කරනු ලැබේ. ෆෙඩරල් මට්ටමින් එය අභ්‍යන්තර, ආරක්ෂක සහ අධිකරණ අමාත්‍යාංශ විසින් සම්බන්ධීකරණය කරනු ලබන අතර කොංග්‍රසය විසින් අධීක්ෂණය කරනු ලැබේ. එය ෆෙඩරල් පොලිසිය විසින් බලාත්මක කරනු ලැබේ; වෙරළාරක්ෂක රාජකාරි ඉටු කරන ප්‍රාන්තය; දේශසීමා ආරක්ෂක කාර්යයන් ඉටු කරන ජෙන්ඩර්මරී; සහ ගුවන්තොටුපළ ආරක්ෂක පොලිසිය. පළාත් මට්ටමින් එය අදාළ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශ විසින් සම්බන්ධීකරණය කරනු ලබන අතර ප්‍රාදේශීය පොලිස් ආයතන විසින් බලාත්මක කරනු ලැබේ.

එක්සත් ජාතීන්ගේ නියෝගය යටතේ 1991 දී ගල්ෆ් යුද්ධයට යුධ නැව් සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහන ගුවන් යානා යැවූ එකම දකුණු ඇමරිකානු රට ආර්ජන්ටිනාව වූ අතර ක්‍රොඒෂියාවේ/බොස්නියාවේ UNPROFOR, ෆොන්සෙකා බොක්ක, සයිප්‍රසයේ UNFICYP (යුද හමුදා සහ මැරීන් භටයින් අතර 1994 සිට ගුවන් හමුදාව එක්සත් ජාතීන්ගේ ගුවන් බලඇණිය සැපයූ) සහ හයිටියේ MINUSTAH වැනි බහු ස්ථානවල සාම සාධක කටයුතුවල නියැලී සිටී. ආර්ජන්ටිනාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්හි සටන් ඉංජිනේරුවන් ඉතාලි බලඇණියක ඇතුළත් කර ඇති SFOR (සහ පසුව EUFOR) මෙහෙයුම් අතරතුර කොසෝවෝ හි හමුදා නඩත්තු කරන එකම ලතින් ඇමරිකානු රට ආර්ජන්ටිනාවයි.

2007 දී, දශක ගණනාවකින් ඇති වූ දරුණුතම ගංවතුරට එරෙහිව බොලිවියාවට උපකාර කිරීම සඳහා හෙලිකොප්ටර්, බෝට්ටු සහ ජල පවිත්‍රකරණ කම්හල් ඇතුළුව ආර්ජන්ටිනාවේ කණ්ඩායමක් යවන ලදී. 2010 දී හයිටි සහ චිලී හි අදාළ භූමිකම්පාවලින් පසු මානුෂීය ප්‍රතිචාර සඳහා සන්නද්ධ හමුදා ද සම්බන්ධ විය.

 සටහන් 

 යොමු කිරීම්