ඇල්බේනියාවේ දේශපාලනය

147x147පික්148x148පික්බජ්රාම් බෙගාජ්
ජනාධිපතිඑඩි රාමා
අගමැති
1912 දී නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව සැලකිය යුතු දේශපාලන පරිවර්තනයක් අත්විඳ ඇති අතර, රාජාණ්ඩු පාලනයක්, කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රයක් සහ අවසානයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පිළිවෙලක් ස්ථාපිත කිරීම ඇතුළු සුවිශේෂී කාල පරිච්ඡේද හරහා ගමන් කර ඇත. 1998 දී, ඇල්බේනියාව ස්වෛරී පාර්ලිමේන්තු ව්‍යවස්ථාමය ජනරජයක් බවට පරිවර්තනය වූ අතර, එය එහි දේශපාලන පරිණාමයේ මූලික සන්ධිස්ථානයක් සනිටුහන් කළේය. එහි පාලන ව්‍යුහය රටේ ප්‍රධාන ලේඛනය ලෙස සේවය කරන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ ක්‍රියාත්මක වේ. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පදනම් වී ඇත්තේ පාර්ලිමේන්තුව තුළ අන්තර්ගත ව්‍යවස්ථාදායකය, චාරිත්‍රානුකූල රාජ්‍ය නායකයා ලෙස ජනාධිපතිවරයාගේ නායකත්වයෙන් යුත් විධායකය සහ ක්‍රියාකාරී රජයේ ප්‍රධානියා ලෙස අගමැති සහ ව්‍යවස්ථාමය සහ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණ මෙන්ම බහු අභියාචනා සහ පරිපාලන අධිකරණ ඇතුළු අධිකරණ ධූරාවලියක් සහිත අධිකරණය ඇතුළත් රජයේ අංශ තුනකින් බලතල බෙදීමේ මූලධර්මය මත ය.

ඇල්බේනියාවේ නීති පද්ධතිය ව්‍යුහගත කර ඇත්තේ එහි ජනතාවගේ වාර්ගික, භාෂාමය, වාර්ගික හෝ ආගමික අනුබද්ධතා නොසලකා ඔවුන්ගේ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ය. මෙම මූලධර්ම තිබියදීත්, ඇල්බේනියාවේ අවධානය යොමු කළ යුතු සැලකිය යුතු මානව හිමිකම් ගැටළු තිබේ. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය, නිදහස් මාධ්‍ය අංශයක් නොමැතිකම සහ විවිධ රජයේ ආයතන, නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන ආයතන සහ අනෙකුත් ආයතන තුළ පවතින දූෂණ ගැටලුව මෙම උත්සුකතාවන්ට ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියාව යුරෝපා සංගම් සාමාජිකත්වය කරා යන ගමනේදී, යුරෝපා සංගම් නිර්ණායක සහ ප්‍රමිතීන්ට අනුකූලව මෙම ක්ෂේත්‍රවල සැලකිය යුතු දියුණුවක් ලබා ගැනීමට ක්‍රියාකාරී උත්සාහයන් ගනිමින් සිටී.
 විදේශ සබඳතා 
දකුණ|thumb|කොසෝවෝ සහ ඇල්බේනියා රජයන්ගේ සහාය ඇතිව, යුනෙස්කෝවේ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට අර්බෙරේෂේ ජනතාව ඇතුළත් කිරීම සඳහා නිල අයදුම්පතක් සකස් කරමින් පවතී.
කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳ වැටීමෙන් පසු දශක ගණනාවක් හුදකලා වීමෙන් මතුවූ ඇල්බේනියාව, ක්‍රියාකාරී සහයෝගීතාවය සහ ජාත්‍යන්තර කටයුතුවල නියැලීම කේන්ද්‍ර කරගත් විදේශ ප්‍රතිපත්ති දිශානතියක් අනුගමනය කර ඇත. ඇල්බේනියාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිවල හරය වන්නේ එහි ස්වෛරීභාවය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීමට කැපවීම, අනෙකුත් රටවල් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා වර්ධනය කිරීම, කොසෝවෝ ජාත්‍යන්තර පිළිගැනීම සඳහා පෙනී සිටීම, චෑම් ඇල්බේනියානුවන් නෙරපා හැරීමට අදාළ ගැටළු විසඳීම, යුරෝ-අත්ලාන්තික් ඒකාබද්ධතාවය අනුගමනය කිරීම සහ කොසෝවෝ, ග්‍රීසිය, ඉතාලිය, මොන්ටිනිග්‍රෝ, උතුරු මැසිඩෝනියාව, සර්බියාව සහ ඩයස්පෝරාවේ ඇල්බේනියානුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීම ඇතුළත් අරමුණු සමූහයකි.

ඇල්බේනියාවේ විදේශ කටයුතු මගින් කලාපීය ස්ථාවරත්වය සහ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ආයතන සමඟ ඒකාබද්ධ වීම සඳහා රට දක්වන කැපවීම අවධාරණය කරයි. කොමියුනිස්ට් යුගයේ හුදකලා කාලයකින් මතුවීමෙන් ටික කලකට පසු ඇල්බේනියාව 1955 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ (UN) සාමාජිකයෙකු විය. 2009 දී නේටෝ සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමෙන් රට සිය විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන ජයග්‍රහණයක් අත්කර ගත්තේය. 2014 දී අපේක්ෂක තත්ත්වය ලබා ගැනීමෙන් පසු, යුරෝපා සංගම් සාමාජික රාජ්‍යයක් වීමේ අරමුණින් යුරෝපීය සංගමයේ (EU) ප්‍රවේශ ප්‍රමිතීන්ට අනුකූල වීම සඳහා පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ න්‍යාය පත්‍රයක් ද රට ආරම්භ කර ඇත.

ඇල්බේනියාව සහ කොසෝවෝ ඔවුන්ගේ සැලකිය යුතු සංස්කෘතික, වාර්ගික සහ ඓතිහාසික සබඳතා මගින් ශක්තිමත් වූ සහෝදර සබඳතාවක් පවත්වාගෙන යයි. රටවල් දෙකම කල් පවතින රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පෝෂණය කරන අතර, ඇල්බේනියාව කොසෝවෝ හි සංවර්ධන සහ ජාත්‍යන්තර ඒකාබද්ධතා උත්සාහයන් සඳහා ක්‍රියාකාරීව සහාය දක්වයි. කොසෝවෝ හි නිදහස කරා යන ගමනට එහි මූලික දායකත්වය 2008 දී කොසෝවෝ හි ස්වෛරීභාවය මුල් අවධියේදී පිළිගැනීම මගින් අවධාරණය කෙරේ. තවද, රජයන් දෙකම වාර්ෂික ඒකාබද්ධ රැස්වීම් පවත්වන අතර, එය 2014 දී පැවති සමාරම්භක රැස්වීම මගින් පෙන්නුම් කෙරේ, එය ද්විපාර්ශ්වික සහයෝගීතාව වැඩි දියුණු කිරීමට සහ පුළුල් ඇල්බේනියානු කලාපයේ ස්ථාවරත්වය සහ සමෘද්ධිය ප්‍රවර්ධනය කරන ප්‍රතිපත්ති සඳහා ඔවුන්ගේ ඒකාබද්ධ කැපවීම ශක්තිමත් කිරීමට නිල වේදිකාවක් ලෙස සේවය කරයි.

 හමුදා 
දකුණ|thumb|ඇෆ්ගනිස්ථානයේ කන්දහාර් පළාතේ ඇල්බේනියානු සොල්දාදුවන්
ඇල්බේනියානු සන්නද්ධ හමුදාවන් ගොඩබිම්, ගුවන් සහ නාවික හමුදා වලින් සමන්විත වන අතර රටේ හමුදා සහ පැරාමිලිටරි බලකායන් පිහිටුවා ඇත. ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයේ අධීක්ෂණය යටතේ ප්‍රධාන අණ දෙන නිලධාරියෙකු විසින් සහ යුධ සමයේදී උත්තරීතර අණ දෙන නිලධාරියා ලෙස ජනාධිපතිවරයා විසින් ඔවුන් මෙහෙයවනු ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, සාම කාලවලදී එහි බලතල ක්‍රියාත්මක වන්නේ අගමැති සහ ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා හරහාය.

ඇල්බේනියාවේ සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ප්‍රධාන අරමුණ වන්නේ රටේ ස්වාධීනත්වය, ස්වෛරීභාවය සහ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීම මෙන්ම මානුෂීය, සටන්, සටන් නොවන සහ සාම සහාය මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගී වීමයි. 2010 සිට හමුදා සේවය ස්වේච්ඡාවෙන් සිදු කෙරෙන අතර රාජකාරිය සඳහා නීත්‍යානුකූල අවම වයස අවුරුදු 19 වේ.

ඇල්බේනියාව බහුජාතික මෙහෙයුම් සඳහා සහභාගීත්වය වැඩි කිරීමට කැපවී සිටී. කොමියුනිස්ට්වාදය බිඳ වැටීමෙන් පසු, රට ජාත්‍යන්තර මෙහෙයුම් හයකට සහභාගී වී ඇති නමුත් ජෝර්ජියාවේ එක්සත් ජාතීන්ගේ මෙහෙයුමක් පමණක් වන අතර එහිදී එය හමුදා නිරීක්ෂකයින් තිදෙනෙකු යවා ඇත. 2008 පෙබරවාරි සිට, ඇල්බේනියාව මධ්‍යධරණී මුහුදේ නේටෝවේ ක්‍රියාකාරී මෙහෙයුමට නිල වශයෙන් සහභාගී වී ඇත.sues/active_endeavour/index.html Operation Active Endeavour. nato.int  2008 අප්‍රේල් 3 වන දින නේටෝවට බැඳීමට එයට ආරාධනා කරන ලද අතර, 2009 අප්‍රේල් 2 වන දින එය පූර්ණ සාමාජිකයෙකු බවට පත්විය.

ඇල්බේනියාව 1988 දී 65,000 ක් වූ ක්‍රියාකාරී හමුදා සංඛ්‍යාව 2009 දී 14,500 දක්වා අඩු කළේය. දැන් හමුදාව ප්‍රධාන වශයෙන් කුඩා ගුවන් යානා සහ මුහුදු යාත්‍රා සමූහයකින් සමන්විත වේ. මිලිටරි අයවැය වැඩි කිරීම නේටෝ ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා වැදගත්ම කොන්දේසි වලින් එකකි. 1996 වන විට මිලිටරි වියදම් රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.5% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, 2009 දී 2% කින් උපරිමයට පැමිණ නැවත 1.5% දක්වා පහත වැටුණි.

 මානව අයිතිවාසිකම් 
ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල කාන්තාවන්ගෙන් 60% ක් පමණ ශාරීරික හෝ මානසික හිංසනයට ගොදුරු වන අතර 8% ක් පමණ ලිංගික හිංසනයට ගොදුරු වේ. ආරක්ෂණ නියෝග බොහෝ විට උල්ලංඝනය වේ. 2014 දී ඇල්බේනියානු හෙල්සින්කි කමිටුව (AHC) වාර්තා කළේ කාන්තා මිනීමැරුම් වින්දිතයින්ගේ සංඛ්‍යාව තවමත් ඉහළ මට්ටමක පවතින බවයි. කාන්තාවන්ට වෙනස් කොට සැලකීම සඳහා වන පවුල් ලියාපදිංචි කිරීමේ නීතිය සම්බන්ධයෙන් වෙනස්කම් කිරීම් වලින් ආරක්ෂා වීමේ කොමසාරිස්වරයා කනස්සල්ල පළ කර ඇත. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, බොහෝ දුරට පිරිමින් වන ගෘහ මූලිකයින්ට තම සහකරුවන්ගේ අවසරයකින් තොරව පවුලේ පදිංචිය වෙනස් කිරීමට අයිතියක් ඇත.

2015 දී, ILGA-Europe සංගමය නිරීක්ෂණය කරන ලද යුරෝපීය රටවල් 49 න් LGBT අයිතිවාසිකම් අනුව ඇල්බේනියාව 19 වන ස්ථානයට පත් කළේය. 2022 නවතම වාර්තාවට අනුව, ප්‍රගතියක් නොමැතිකම හේතුවෙන් ඇල්බේනියාව යුරෝපයේ 28 වන රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර, නිරීක්ෂණය කරන ලද රටවල් 49 අතර වේ.

 පරිපාලන අංශ 
ඇල්බේනියාව බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ වර්ග කිලෝමීටර් 28,748 (වර්ග සැතපුම් 11,100) ක භෞමික ප්‍රදේශයක් තුළ අර්ථ දක්වා ඇත. එය අවිධිමත් ලෙස උතුරු, මධ්‍යම සහ දකුණු කලාප ලෙස කලාප තුනකට බෙදා ඇත. 1912 දී නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව එහි අභ්‍යන්තර සංවිධානය 21 වතාවක් ප්‍රතිසංස්කරණය කර ඇත. වර්තමානයේ, ප්‍රාථමික පරිපාලන ඒකක වන්නේ නීතිය යටතේ සමාන තත්වයක් දරන සංඝටක ප්‍රාන්ත දොළහ (qarqe/qarqet) ය. ප්‍රාන්ත මීට පෙර 1950 ගණන්වල භාවිතා කර ඇති අතර එම කාලයේ දිස්ත්‍රික්ක 36 (rrathë/rrathët) ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා 2000 ජූලි 31 වන දින නැවත නිර්මාණය කරන ලදී. ජනගහනය අනුව ඇල්බේනියාවේ විශාලතම ප්‍රාන්තය වන්නේ 800,000 කට අධික ජනතාවක් සිටින ටිරානා ප්‍රාන්තයයි. ජනගහනය අනුව කුඩාම ප්‍රාන්තය වන්නේ 70,000 කට අධික ජනතාවක් සිටින Gjirokastër ප්‍රාන්තයයි. විශාලතම ප්‍රාන්තය, ප්‍රදේශය අනුව, කෝර්චේ ප්‍රාන්තය වන අතර එය ඇල්බේනියාවේ ගිනිකොන දෙසින් වර්ග කිලෝමීටර් 3,711 (වර්ග සැතපුම් 1,433) ක් ආවරණය කරයි. ප්‍රදේශය අනුව කුඩාම ප්‍රාන්තය වන්නේ ඇල්බේනියාවේ බටහිරින් වර්ග කිලෝමීටර් 766 (වර්ග සැතපුම් 296) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් ඩුරස් ප්‍රාන්තයයි.

ප්‍රාන්ත මහ නගර සභා (බාෂ්කි/බාෂ්කියා) ලෙස හැඳින්වෙන දෙවන මට්ටමේ කොට්ඨාශ 61 කින් සමන්විත වේ. මහ නගර සභා යනු ප්‍රාදේශීය අවශ්‍යතා සහ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා වගකිව යුතු ප්‍රාදේශීය පාලනයේ පළමු මට්ටමයි. ඔවුන් 2015 දී නාගරික සහ ග්‍රාමීය මහ නගර සභා හෝ කොමියුනියන් (කොමුනා/කොමුනාට්) හි පෙර පද්ධතිය ඒකාබද්ධ කර සරල කළහ.
ලාංඡනයප්‍රාන්තයඅගනුවර ප්‍රදේශය
(ව.කි.මී)ජනගහනය (2020) HDI (2019)alt=Emblem of Berat County|25x25පික්බෙරට්බෙරට්1,798122,0030.782alt=Emblem of Dibër County|22x22පික්ඩිබර්පෙෂ්කෝපි2,586115,8570.754alt=Emblem of Durrës County|17x17පික්ඩුරස්ඩුරස්766290,6970.802alt=Emblem of Elbasan County|21x21පික්එල්බසන්එල්බසන්3,199270,0740.784alt=Emblem of Fier County|23x23පික්ෆියර්ෆියර්1,890289,8890.767alt=Emblem of Gjirokastër County|27x27පික්ජිරොකාස්ටර්ජිරොකාස්ටර්2,88459,3810.794alt=Emblem of Korçë County|31x31පික්කෝර්චේකෝර්චේ3,711204,8310.790alt=Emblem of Kukës County|17x17පික්කුකීස්කුකීස්2,37475,4280.749alt=Emblem of Lezhë County|17x17පික්ලෙෂේලෙෂේ1,620122,7000.769alt=Emblem of Shkodër County|22x22පික්ෂ්කෝඩර්ෂ්කෝඩර්3,562200,0070.784alt=Emblem of Tirana County|24x24පික්ටිරානාටිරානා1,652906,1660.820alt=Emblem of Vlorë County|26x26පික්ව්ලෝරේව්ලෝරේ2,706188,9220.802යොමුව:

 යොමු කිරීම්