අසර්බයිජානයේ භූගෝලය

අසර්බයිජානය බටහිර ආසියාව සහ නැගෙනහිර යුරෝපය හරහා ගමන් කරන යුරේසියාවේ දකුණු කොකේසස් කලාපයේ පිහිටා ඇත. එය අක්ෂාංශ 38° සහ 42° N සහ දේශාංශ 44° සහ 51° E අතර පිහිටා ඇත. අසර්බයිජානයේ භූමි මායිම්වල පරිමිතිය කිලෝමීටර් 2,648 (සැතපුම් 1,645) වන අතර, එයින් කිලෝමීටර් 1,007 (සැතපුම් 626) ආර්මේනියාව සමඟ, කිලෝමීටර් 756 (සැතපුම් 470) ඉරානය සමග, ජෝර්ජියාව සමඟ කිලෝමීටර් 480, රුසියාව සමඟ කිලෝමීටර් 390 (සැතපුම් 242) සහ තුර්කිය සමඟ කිලෝමීටර් 15 (සැතපුම් 9) වේ. වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 800 (සැතපුම් 497) දක්වා විහිදෙන අතර, කැස්පියන් මුහුදේ අසර්බයිජානියානු කොටසේ පළලම ප්‍රදේශයේ දිග කිලෝමීටර් 456 (සැතපුම් 283) වේ. රටට ගොඩබිම් සහිත එක්ස්ක්ලේව් එකක් ඇත, නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජය.

වම|thumb|උතුරු අසර්බයිජානයේ කොකේසස් කඳු
අසර්බයිජානයේ භෞතික ලක්ෂණ තුනක් ආධිපත්‍යය දරයි: නැගෙනහිරින් ස්වාභාවික මායිමක් වන වෙරළ තීරය කැස්පියන් මුහුද; උතුරින් මහා කොකේසස් කඳු වැටිය; සහ රටේ මධ්‍යයේ ඇති පුළුල් පැතලි බිම්. කඳු වැටි තුනක් ඇත: මහා සහ කුඩා කොකේසස් සහ තාලිෂ් කඳු, එක්ව රටෙන් ආසන්න වශයෙන් 40% ක් ආවරණය කරයි. උසම කඳු මුදුන බසාර්ඩුසු කන්ද මීටර් 4,466 (අඩි 14,652) වන අතර පහළම ස්ථානය කැස්පියන් මුහුදේ −28 m (−92 ft) වේ. පෘථිවියේ ඇති සියලුම මඩ ගිනි කඳු වලින් අඩක් පමණ අසර්බයිජානයේ සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, මෙම ගිනි කඳු නව ස්වභාවධර්මයේ පුදුම 7 සඳහා නාමයෝජනා අතර විය.

ප්‍රධාන ජල මූලාශ්‍ර වන්නේ මතුපිට ජලයයි. 8,350 ගංගාවලින් 24 ක් පමණක් දිගින් කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) ට වඩා වැඩිය. සියලුම ගංගා කැස්පියන් මුහුදට ගලා යයි. විශාලතම විල වර්ග කිලෝමීටර 67 (වර්ග සැතපුම් 26) වන අතර දිගම ගංගාව කුර් වන අතර එය කිලෝමීටර 1,515 (සැතපුම් 941) වන අතර එය ආර්මේනියාව සමඟ මායිම් වේ. අසර්බයිජානයේ කැස්පියන් මුහුද දිගේ දූපත් කිහිපයක් ඇති අතර ඒවා බොහෝ දුරට බකු දූපත් සමූහයේ පිහිටා ඇත.

1991 දී නිදහස ලැබීමෙන් පසු, අසර්බයිජානයේ පරිසරය ආරක්ෂා කිරීමට රජය පියවර ගෙන තිබේ. බකු-ටිබිලිසි-සෙයිහාන් නල මාර්ගය මගින් සපයන ලද ආදායම හරහා රාජ්‍ය අයවැය වැඩි වූ 2001 න් පසු ජාතික පරිසර ආරක්ෂාව වේගවත් විය. වසර හතරක් ඇතුළත, ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ දෙගුණ වී ඇති අතර දැන් රටේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් සියයට අටක් වේ. 2001 සිට රජය විශාල සංචිත හතක් පිහිටුවා ඇති අතර පාරිසරික ආරක්ෂාව සඳහා වෙන් කර ඇති අයවැය අංශය දෙගුණයකට ආසන්නව වැඩි කර ඇත.

 භූ දර්ශනය 
අසර්බයිජානය විවිධාකාර භූ දර්ශන සඳහා නිවහන වේ. භූමියෙන් අඩකට වඩා කඳු වැටි, කඳු මුදුන්, උස්බිම් සහ සානු වලින් සමන්විත වන අතර ඒවා මීටර් 400–1,000 (මැද සහ පහළ පහත් බිම් ඇතුළුව) මට්ටම් දක්වා ඉහළ යයි, සමහර ස්ථානවල (තාලිස්, ජෙයිරන්චෝල්-අජිනෝහුර් සහ ලන්ගාබිස්-අලට් පෙරබිම්) මීටර් 100–120 දක්වා සහ අනෙක් ඒවා මීටර් 0–50 සහ ඊට ඉහළ (කොබුස්තාන්, අබ්ෂෙරොන්). අසර්බයිජානයේ ඉතිරි භූමි ප්‍රදේශය තැනිතලා සහ පහත් බිම් වලින් සමන්විත වේ. කොකේසස් කලාපය තුළ උන්නතාංශය කැස්පියන් මුහුදු වෙරළ තීරයේ මීටර් −28 සිට මීටර් 4,466 දක්වා (බසාර්ඩුසු කඳු මුදුන) වෙනස් වේ.

දේශගුණයට ස්කැන්ඩිනේවියානු ප්‍රතිචක්‍රාවාටයේ සීතල ආක්ටික් වායු ස්කන්ධ, සයිබීරියානු ප්‍රතිචක්‍රාවාටයේ සෞම්‍ය වායු ස්කන්ධ සහ මධ්‍යම ආසියානු ප්‍රතිචක්‍රවාතයේ බලපෑම ඇත. අසර්බයිජානයේ භූ දර්ශනය රට තුළට වායු ස්කන්ධ ඇතුළු වන ආකාරය කෙරෙහි බලපායි. මහා කොකේසස් උතුරෙන් එන සීතල වායු ස්කන්ධවල සෘජු බලපෑම් වලින් රට ආරක්ෂා කරයි. එමඟින් රටේ බොහෝ කඳු පාමුල සහ තැනිතලා ප්‍රදේශවල උපනිවර්තන දේශගුණයක් ඇති වේ. මේ අතර, තැනිතලා සහ කඳු පාමුල ඉහළ සූර්ය විකිරණ අනුපාත මගින් සංලක්ෂිත වේ.

පවතින දේශගුණික කලාප එකොළහෙන් නවයක්ම අසර්බයිජානයේ පවතී. නිරපේක්ෂ අවම උෂ්ණත්වයන් (−33 °C හෝ −27.4 °F) සහ නිරපේක්ෂ උපරිම උෂ්ණත්වයන් යන දෙකම නක්චිවන් ස්වයං පාලන ජනරජයේ කලාප වන ජුල්ෆා සහ ඕර්ඩුබාද් හි නිරීක්ෂණය විය. උපරිම වාර්ෂික වර්ෂාපතනය ලංකරන් (මි.මී. 1,600 සිට 1,800 දක්වා හෝ අඟල් 63 සිට 71 දක්වා) සහ අවම වශයෙන් අබ්ෂෙරොන් (මි.මී. 200 සිට 350 දක්වා හෝ අඟල් 7.9 සිට 13.8 දක්වා) හි වැටේ.

වම|thumb|මුරොව්ඩැග් යනු අඩු කොකේසස් හි උසම කඳු වැටියයි.

ගංගා සහ විල් අසර්බයිජානයේ ජල පද්ධතිවල ප්‍රධාන කොටස සාදයි; ඒවා දිගු භූ විද්‍යාත්මක කාල රාමුවක් තුළ නිර්මාණය වූ අතර එම කාලය පුරා සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් විය. රට පුරා දක්නට ලැබෙන පුරාණ ගංගාවල නටබුන් මගින් මෙය සනාථ වේ. ස්වාභාවික බලවේග සහ මිනිසා විසින් හඳුන්වා දුන් කාර්මික ක්‍රියාකාරකම්වල බලපෑම යටතේ ජල පද්ධති නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතී. ඇළ මාර්ග සහ පොකුණු අසර්බයිජානයේ ජල පද්ධතිවල කොටසකි. ජල සැපයුම සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, අසර්බයිජානය ලෝකයේ සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය, වසරකට වර්ග කිලෝමීටරයකට ආසන්න වශයෙන් ඝන මීටර් 100,000 (ඝන අඩි 3,531,467) ජලය ලැබේ. සියලුම විශාල ජල ජලාශ ඉදිකර ඇත්තේ කුර් මත ය. අසර්බයිජානයේ ජලවිද්‍යාව කැස්පියන් මුහුදු ද්‍රෝණියට අයත් වේ.

කුරා සහ අරස් අසර්බයිජානයේ ප්‍රධාන ගංගා වේ. ඒවා කුරා-අරස් පහත් බිම් හරහා ගලා යයි. කැස්පියන් මුහුදට කෙලින්ම ගලා යන ගංගා ප්‍රධාන වශයෙන් මේජර් කොකේසස් සහ තාලිෂ් කඳුකරයේ ඊසානදිග බෑවුමෙන් ආරම්භ වී සමුර්–දෙවෙචි සහ ලංකරන් පහත් බිම් දිගේ ගලා යයි.FAO. 2009. AQUASTAT Transboundary River Basins – Kura Araks River Basin. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Rome, Italy https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/76c1f173-ef42-40a2-a519-71c273f6db2e/content

"දැවෙන කන්ද" ලෙස පරිවර්තනය කර ඇති යනාර් ඩැග් යනු, බකු අසල කැස්පියන් මුහුදේ අබ්ෂෙරොන් අර්ධද්වීපයේ කඳු බෑවුමක අඛණ්ඩව දැල්වෙන ස්වාභාවික වායු ගින්නකි, එය "ගිනි දේශය" ලෙස හැඳින්වේ. සිහින්, සිදුරු සහිත වැලිගල් තට්ටුවකින් ගිනිදැල් වාතයට ගලා යයි. එය බකු ප්‍රදේශයට පැමිණෙන සංචාරකයින් සඳහා සංචාරක ආකර්ෂණයකි.

 ජෛව විවිධත්වය 
අසර්බයිජානයේ සත්ව ජීවිතයේ පොහොසත්කම සහ විවිධත්වය පිළිබඳ පළමු වාර්තා නැගෙනහිර සංචාරකයින්ගේ සංචාරක සටහන් වලින් සොයාගත හැකිය. වාස්තු විද්‍යාත්මක ස්මාරක, පුරාණ පාෂාණ සහ ගල් මත සත්ව කැටයම් වර්තමානය දක්වාම පවතී. අසර්බයිජානයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ පිළිබඳ පළමු තොරතුරු 17 වන සියවසේ අසර්බයිජානයට ස්වභාව විද්‍යාඥයින් කළ සංචාර වලදී රැස් කරන ලදී.

අසර්බයිජානයේ වාර්තා වී වර්ගීකරණය කර ඇති ක්ෂීරපායින් විශේෂ 106ක්, මත්ස්‍ය විශේෂ 97ක්, පක්ෂි විශේෂ 363ක්, උභයජීවී විශේෂ 10ක් සහ උරග විශේෂ 52ක් ඇත. අසර්බයිජානයේ ජාතික සත්වයා වන්නේ අසර්බයිජානයට ආවේණික කඳු-පඩිපෙළ ධාවන සහ අශ්වාරෝහක අශ්වයෙකි. කරබාක් අශ්වයා එහි හොඳ කෝපය, වේගය, අලංකාරය සහ බුද්ධිය සඳහා කීර්තියක් ඇත. එය පැරණිතම අභිජනනයකි, පුරාණ ලෝකයට අයත් සම්භවයක් ඇත, නමුත් අද අශ්වයා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂයකි.

අසර්බයිජානයේ ශාක විශේෂ ඉහළ ශාක විශේෂ 4,500කට වඩා වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ. අසර්බයිජානයේ අද්විතීය දේශගුණය හේතුවෙන්, දකුණු කොකේසස්හි අනෙකුත් ජනරජවල ශාක විශේෂවලට වඩා ශාක විශේෂ ගණනින් බෙහෙවින් පොහොසත් ය. මුළු කොකේසස්හිම වැඩෙන විශේෂවලින් සියයට හැට හයක් අසර්බයිජානයේ සොයාගත හැකිය. රට පරිසර කලාප හතරක් තුළ පිහිටා ඇත: කැස්පියන් හිර්කානියානු මිශ්‍ර වනාන්තර, කොකේසස් මිශ්‍ර වනාන්තර, නැගෙනහිර ඇනටෝලියානු කඳුකර පඩිපෙළ සහ අසර්බයිජාන් පඳුරු කාන්තාරය සහ පඩිපෙළ.

2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක සාමාන්‍ය ලකුණු 6.55/10 ක් වූ අසර්බයිජානය, රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 72 වන ස්ථානයට පත් කළේය. වන ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 14.% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 1,131,770 ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 944,740 (හෙක්ටයාර) ට වඩා ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී, ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 826,200 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 305,570 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 0% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) ලෙස වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 33% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 දී, වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 100% ක් පොදු අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 0% පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බවත්, 0% ක හිමිකාරිත්වයක් වෙනත් හෝ නොදන්නා ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති බවත් වාර්තා විය.

 යොමු කිරීම්