සයිප්‍රසයේ ආර්ථිකය

21 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සයිප්‍රසය සමෘද්ධිමත් සේවා පාදක ආර්ථිකයක් ගැන පුරසාරම් දොඩමින් සිටි අතර එය 2004 දී යුරෝපීය සංගමයට සම්බන්ධ වූ රටවල් දහයෙන් ධනවත්ම රට බවට පත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, පසුව 2008 මූල්‍ය අර්බුදය සහ යුරෝ කලාපීය අර්බුදය හේතුවෙන් සයිප්‍රස් ආර්ථිකයට හානි සිදුවිය. 2012 ජුනි මාසයේදී, සයිප්‍රස් ජනප්‍රිය බැංකුවට සහාය වීම සඳහා විදේශ ආධාර වශයෙන් යුරෝ බිලියන 1.8 ක් අවශ්‍ය වනු ඇතැයි සයිප්‍රස් රජය නිවේදනය කළ අතර, ඉන් පසුව ෆිච් සයිප්‍රස් හි ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම කුණු තත්ත්වයට පහත හෙලීය. ෆිච් ප්‍රකාශ කළේ සයිප්‍රසයට තම බැංකුවලට සහාය වීම සඳහා අමතර යුරෝ බිලියන 4 ක් අවශ්‍ය වනු ඇති බවත්, පහත හෙලීමට ප්‍රධාන වශයෙන් හේතු වූයේ සයිප්‍රස් බැංකුව, සයිප්‍රස් ජනප්‍රිය බැංකුව සහ සයිප්‍රස්හි විශාලතම බැංකු තුන වන හෙලනික් බැංකුව ග්‍රීක රජයේ ණය අර්බුදයට නිරාවරණය වීමයි.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BlueEurozone.svg|thumb|සයිප්‍රසය මුදල් සංගමයක, යුරෝ කලාපයේ (තද නිල්) සහ EU තනි වෙළඳපොළේ කොටසකි.
2012–2013 සයිප්‍රස් මූල්‍ය අර්බුදය හේතුවෙන් 2013 මාර්තු මාසයේදී යුරෝ සමූහය සමඟ ගිවිසුමකට එළඹුණු අතර, සයිප්‍රස් ජනප්‍රිය බැංකුව කාලයත් සමඟ බිඳ වැටෙන "නරක" බැංකුවක් ලෙසත්, සයිප්‍රස් බැංකුව විසින් අවශෝෂණය කරන "හොඳ" බැංකුවක් ලෙසත් බෙදීමට හේතු විය. යුරෝපීය කොමිසම, යුරෝපීය මහ බැංකුව සහ බොහෝ විට "ට්‍රොයිකා" ලෙස හඳුන්වන ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලෙන් යුරෝ බිලියන 10 ක ඇපකරයක් සඳහා, සයිප්‍රස් රජයට රක්‍ෂිත නොවන තැන්පතු සඳහා සැලකිය යුතු කප්පාදුවක් පැනවීමට සිදු වූ අතර, එයින් විශාල ප්‍රමාණයක් සයිප්‍රසය බදු තෝතැන්නක් ලෙස භාවිතා කළ ධනවත් රුසියානුවන් විසින් දරනු ලැබීය. යුරෝ 100,000 හෝ ඊට අඩු රක්‍ෂිත තැන්පතුවලට බලපෑමක් සිදු නොවීය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Limassol_New_General_Hospital_03.JPG|thumb|ලිමසෝල් මහ රෝහල
2010 ගණන්වලදී සයිප්‍රසය විශ්මයජනක ආර්ථික ප්‍රකෘතියක් ඇති කළේය, සහ 2023 ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, ඩොලර් 54,611 ක් වූ සයිප්‍රසයේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය දකුණු යුරෝපයේ ඉහළම අගය වන අතර එය යුරෝපීය සංගමයේ සාමාන්‍යයට වඩා තරමක් අඩුය. සංචාරක ව්‍යාපාරය, මූල්‍ය සේවා සහ නැව්ගත කිරීම ආර්ථිකයේ සැලකිය යුතු කොටස් වන අතර, එහි අඩු බදු අනුපාත සහ ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව හේතුවෙන් සයිප්‍රසය අක්වෙරළ ව්‍යාපාර කිහිපයක් සඳහා පදනමක් ලෙස සොයමින් සිටී. සයිප්‍රස් රජයන් යුරෝපීය සංගමයට ඇතුළත් වීමේ නිර්ණායක සපුරාලීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම හේතුවෙන් 1980 සහ 1990 ගණන්වල ශක්තිමත් වර්ධනයක් අත්කර ගන්නා ලදී. සයිප්‍රස් රජය 2008 ජනවාරි 1 වන දින සයිප්‍රස් පවුම වෙනුවට යුරෝව ජාතික මුදල් ඒකකය ලෙස පිළිගත්තේය.

සයිප්‍රසය බලශක්ති අන්තර් සම්බන්ධතා වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම හුදකලා වූ අවසන් EU සාමාජිකයා වන අතර එය 2000 MW අධි වෝල්ටීයතා සෘජු ධාරා මුහුද යට විදුලි රැහැනක් වන EuroAsia Interconnector හරහා යුරෝපීය ජාලයට සම්බන්ධ වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. EuroAsia Interconnector ග්‍රීක, සයිප්‍රස් සහ ඊශ්‍රායල විදුලි ජාල සම්බන්ධ කරනු ඇත. එය යුරෝපීය සංගමයේ පොදු උනන්දුවක් දක්වන ප්‍රමුඛ ව්‍යාපෘතියක් වන අතර ප්‍රමුඛතා විදුලි අධිවේගී මාර්ග අන්තර් සම්බන්ධක ව්‍යාපෘතියකි.

මෑත වසරවලදී සයිප්‍රසයේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයේ (EEZ) ඇෆ්‍රොඩයිට් ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රදේශයේ (ගවේෂණාත්මක විදුම් කොටස 12 හි) සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයේ අක්වෙරළ ස්වාභාවික වායු සොයාගෙන ඇත, ලිමසෝල් සිට දකුණින් 33°5'40″N සහ 32°59'0″E හි කිලෝමීටර් 175 ක් (සැතපුම් 109) පමණ වේ. කෙසේ වෙතත්, තුර්කියේ අක්වෙරළ විදුම් සමාගම් 2013 සිට ස්වාභාවික ගෑස් සහ තෙල් සම්පත් දෙකටම ප්‍රවේශ වී ඇත. සයිප්‍රසය 2003 දී ඊජිප්තුව සමඟත්, 2007 දී ලෙබනනය සමඟත්, 2010 දී ඊශ්‍රායලය සමඟත් සමුද්‍රීය දේශසීමාව වෙන් කළේය. 2011 අගෝස්තු මාසයේදී, එක්සත් ජනපදය පදනම් කරගත් සමාගමක් වන නොබල් එනර්ජි, බ්ලොක් එකේ වාණිජ සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් සයිප්‍රස් රජය සමඟ නිෂ්පාදන බෙදාගැනීමේ ගිවිසුමකට එළඹුණි.

සයිප්‍රසය තම අසල්වැසියන් සමඟ ඇති කර ගත් දේශසීමා ගිවිසුම් හඳුනා නොගන්නා තුර්කිය, සයිප්‍රසය 12 වන කොටසේ කැණීම් ආරම්භ කිරීමට සැලසුම් කළහොත් තම නාවික හමුදා බලමුලු ගැන්වීමට තර්ජනය කළේය. සයිප්‍රසයේ කැණීම් කටයුතු සඳහා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, යුරෝපා සංගමය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සහාය ලැබී ඇති අතර, 2011 සැප්තැම්බර් 19 වන දින 12 වන කොටසේ කැණීම් කටයුතු කිසිදු සිදුවීමක් වාර්තා නොකර ආරම්භ විය.

 යටිතල ව්‍යුහය 

බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ ඉතිරි කොටස වන, මාර්ගයේ වම් පසින් වාහන ධාවනය කරන EU රටවල් තුනෙන් එකක් පමණක් සයිප්‍රසය වේ. පැෆොස් සිට අයියා නාපා දක්වා වෙරළ තීරය දිගේ මෝටර් රථ මාලාවක් දිවෙන අතර, නිකොසියාවට අභ්‍යන්තරයට දිවෙන මෝටර් රථ දෙකක්, එකක් ලිමසෝල් සිට සහ එකක් ලාර්නාකා සිට දිව යයි.

ඒක පුද්ගල පුද්ගලික මෝටර් රථ හිමිකාරිත්වය ලෝකයේ 29 වන ඉහළම අගයයි. 2006 දී සයිප්‍රස් ජනරජයේ පුද්ගලික හිමිකාරීත්වය සහිත වාහන 344,000 ක් පමණ තිබූ අතර මුළු ලියාපදිංචි මෝටර් රථ 517,000 ක් තිබුණි. 2006 දී, යුරෝපීය සංගමයේ සංවර්ධන බැංකුවේ මූල්‍යමය සහාය ඇතිව, සයිප්‍රසය පුරා බස් සේවා සහ අනෙකුත් පොදු ප්‍රවාහනය වැඩිදියුණු කිරීමට සහ පුළුල් කිරීමට සැලසුම් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 2010 දී නව බස් ජාලය ක්‍රියාත්මක කරන ලදී.

සයිප්‍රසයට රජයේ පාලිත ප්‍රදේශවල ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ දෙකක් ඇත, කාර්යබහුල එකක් ලාර්නාකා හි සහ අනෙක පැෆොස් හි වේ. අර්කන් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ රාජ්‍ය නොවන පාලිත ප්‍රදේශවල ඇති එකම ක්‍රියාකාරී එකකි, නමුත් එහි ඇති සියලුම ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් සඳහා තුර්කියේ නැවතුම් ස්ථානයක් තිබිය යුතුය.

දිවයිනේ ප්‍රධාන වරායන් වන්නේ භාණ්ඩ, මගී සහ කෲස් නැව් සඳහා සේවය කරන ලිමසෝල් සහ ලාර්නාකා ය.

රජය සතු විදුලි සංදේශ සමාගමක් වන සයිටා, දිවයිනේ බොහෝ විදුලි සංදේශ සහ අන්තර්ජාල සම්බන්ධතා කළමනාකරණය කරයි. කෙසේ වෙතත්, අංශයේ නියාමනය ඉවත් කිරීමෙන් පසුව, එපික්, කේබල්නෙට්, ඕටීනෙට් ටෙලිකොම්, ඔමේගා ටෙලිකොම් සහ ප්‍රයිම්ටෙල් ඇතුළු පුද්ගලික විදුලි සංදේශ සමාගම් කිහිපයක් මතු විය. සයිප්‍රසයේ රාජ්‍ය නොවන පාලිත ප්‍රදේශවල, ජංගම දුරකථන ජාලය පරිපාලනය කරන්නේ වෙනස් සමාගම් දෙකක්: ටර්ක්සෙල් සහ කේකේටීසී ටෙල්සිම්.

 යොමු කිරීම්