සයිප්‍රසයේ රජය සහ දේශපාලනය

සයිප්‍රසය යනු ජනාධිපති ජනරජයකි. රාජ්‍යයේ සහ රජයේ ප්‍රධානියා වසර පහක කාලයක් සඳහා විශ්වීය ඡන්ද බලයේ ක්‍රියාවලියක් මගින් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. විධායක බලය ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන්නේ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට පැවරී ඇති ව්‍යවස්ථාදායක බලය සමඟින් වන අතර අධිකරණය විධායකය සහ ව්‍යවස්ථාදායකය යන දෙකෙන්ම ස්වාධීන වේ.

1960 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් ස්වාධීන විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක සහ අධිකරණ ශාඛා සහිත ජනාධිපති පාලන ක්‍රමයක් මෙන්ම තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ගේ අවශ්‍යතා ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති බර තැබූ බල බෙදාගැනීමේ අනුපාතයක් ඇතුළුව සංකීර්ණ චෙක්පත් සහ තුලන පද්ධතියක් සඳහා සපයා ඇත. විධායකය මෙහෙයවනු ලැබුවේ ග්‍රීක සයිප්‍රස් ජනාධිපතිවරයෙකු සහ තුර්කි සයිප්‍රස් උප ජනාධිපතිවරයෙකු විසිනි. එක් එක් ප්‍රජාවන් විසින් වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ අතර, එක් එක් ප්‍රජාවන්ට ඇතැම් ආකාරයේ නීති සම්පාදනයන් සහ විධායක තීරණ සම්බන්ධයෙන් නිෂේධ බලය හිමි විය. ව්‍යවස්ථාදායක බලය රඳා පැවතියේ වෙනම ඡන්දදායකයින්ගේ ලැයිස්තු මත ද තේරී පත් වූ නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය මත ය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Parlanet_cyprus.jpg|දකුණ|thumb|ජනාධිපති මන්දිරය, නිකොසියා
1965 සිට, ප්‍රජාවන් දෙක අතර ගැටුම් වලින් පසුව, මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ තුර්කි සයිප්‍රස් ආසන හිස්ව පැවතුනි. 1974 දී තුර්කි හමුදාව දිවයිනේ උතුරු තුනෙන් කොටසක් අත්පත් කරගත් විට සයිප්‍රසය තථ්‍ය ලෙස බෙදී ගියේය. පසුව තුර්කි සයිප්‍රස්වරු 1983 දී තුර්කි උතුරු සයිප්‍රස් ජනරජය ලෙස නිදහස ප්‍රකාශ කළ නමුත් තුර්කිය විසින් පමණක් පිළිගනු ලැබීය. 1985 දී TRNC ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කර එහි පළමු මැතිවරණය පැවැත්වීය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සයිප්‍රස් දිවයින පුරා සයිප්‍රස් ජනරජයේ ස්වෛරීභාවය පිළිගනී.

2007 වන විට, නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට සමානුපාතික නියෝජනයෙන් වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වූ සාමාජිකයින් 56 දෙනෙකු සහ ආර්මේනියානු, ලතින් සහ මැරොනයිට් සුළු ජාතීන් නියෝජනය කරන නිරීක්ෂක සාමාජිකයින් තිදෙනෙකු සිටියහ. තුර්කි ප්‍රජාවට ආසන විසිහතරක් වෙන් කරන ලද නමුත් 1964 සිට හිස්ව පවතී. දේශපාලන පරිසරය කොමියුනිස්ට් AKEL, ලිබරල් කොන්සර්වේටිව් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රැලිය, මධ්‍යස්ථ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පක්ෂය සහ සමාජ-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී EDEK විසින් ආධිපත්‍යය දැරීය.

2008 දී ඩිමිට්‍රිස් ක්‍රිස්ටෝෆියාස් රටේ පළමු කොමියුනිස්ට් රාජ්‍ය නායකයා බවට පත්විය. 2012–2013 සයිප්‍රස් මූල්‍ය අර්බුදයට සම්බන්ධ වීම හේතුවෙන්, ක්‍රිස්ටෝෆියාස් 2013 දී නැවත මැතිවරණයට ඉදිරිපත් නොවීය. 2013 ජනාධිපතිවරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඩිමොක්‍රටික් රැලි අපේක්ෂක නිකොස් ඇනස්ටේෂියඩ්ස් 57.48% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් දිනා ගත්තේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, 2013 පෙබරවාරි 28 වන දින ඇනස්ටේෂියඩ්ස් දිවුරුම් දෙන ලදී. 2018 ජනාධිපතිවරණයේදී 56% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ඇනස්ටේෂියඩ්ස් නැවත තේරී පත් විය. 2023 පෙබරවාරි 28 වන දින, 2023 ජනාධිපතිවරණ දෙවන වටයේ ජයග්‍රාහකයා වූ නිකොස් ක්‍රිස්ටෝඩොලයිඩ්ස් සයිප්‍රස් ජනරජයේ අටවන ජනාධිපතිවරයා ලෙස දිවුරුම් දෙන ලදී.

 පරිපාලන අංශ 

සයිප්‍රස් ජනරජය දිස්ත්‍රික්ක හයකට බෙදා ඇත: නිකොසියා, ෆැමගුස්ටා, කයිරෙනියා, ලාර්නාකා, ලිමස්සොල් සහ පැෆොස්.

 එක්සත් බිම් සහ වාසස්ථාන 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dhekelia_Power_Station.jpg|thumb|ඩෙකෙලියා බලාගාරය
සයිප්‍රසයේ එක්ස්ලේව් හතරක් ඇති අතර, ඒවා සියල්ලම ඩෙකෙලියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය ස්වෛරී කඳවුරට අයත් භූමි ප්‍රදේශයකි. පළමු දෙක ඕර්මිදියා සහ සයිලොටිම්වෝ ගම්මාන වේ. තෙවැන්න ඩෙකෙලියා බලාගාරය වන අතර එය බ්‍රිතාන්‍ය මාර්ගයකින් කොටස් දෙකකට බෙදා ඇත. උතුරු කොටස EAC සරණාගත ජනාවාස වේ. මුහුද අසල පිහිටා තිබුණද, දකුණු කොටස ද එක්ස්ලේව් එකක් වන්නේ එයට තමන්ගේම භෞමික ජලය නොමැති නිසාය, ඒවා එක්සත් රාජධානියේ ජලයයි.

එක්සත් ජාතීන්ගේ ස්වාරක්ෂක කලාපය ඩෙකෙලියාවට එරෙහිව දිවෙන අතර එහි නැගෙනහිර පැත්තෙන් අයියොස් නිකොලාඕස් සිට නැවත ආරම්භ වන අතර තුනී ගොඩබිම් කොරිඩෝවකින් ඩෙකෙලියාවේ ඉතිරි කොටසට සම්බන්ධ වේ. ඒ අර්ථයෙන් ගත් කල, ස්වාරක්ෂක කලාපය දිවයිනේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි පැරලිම්නි ප්‍රදේශය නීති විරෝධී නොව තථ්‍ය, බාහිර ප්‍රදේශයක් බවට පත් කරයි.

 විදේශ සබඳතා 
සයිප්‍රස් ජනරජය පහත සඳහන් ජාත්‍යන්තර කණ්ඩායම්වල සාමාජිකයෙකි: Australia Group, CN, CE, CFSP, EBRD, EIB, EU, FAO, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICCt, ITUC, IDA, IFAD, IFC, IHO, ILO, IMF, IMO, Interpol, IOC, IOM, IPU, ITU, MIGA, NAM, NSG, OPCW, OSCE, PCA, UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UPU, WCL, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WToO, WTO.

2024 ගෝලීය සාම දර්ශකයට අනුව, සයිප්‍රසය ලෝකයේ 88 වන සාමකාමීම රටයි.

 හමුදාව 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dmitry_Medvedev_in_Cyprus_7_October_2010-2.jpeg|thumb|සයිප්‍රස් ජාතික ආරක්ෂක බළකායේ සොල්දාදුවන් විසින් හිටපු රුසියානු ජනාධිපති දිමිත්‍රි මෙඩ්විඩෙව් පිළිගැනීමේ උත්සවය
සයිප්‍රස් ජාතික ආරක්ෂක බළකාය යනු සයිප්‍රස් ජනරජයේ ප්‍රධාන හමුදා ආයතනයයි. එය ගොඩබිම්, ගුවන් සහ නාවික අංග සහිත ඒකාබද්ධ අවි බලකායකි. ඓතිහාසිකව සියලුම පිරිමි පුරවැසියන්ට ඔවුන්ගේ 17 වන උපන්දිනයෙන් පසු ජාතික ආරක්ෂක බළකායේ මාස 24 ක් සේවය කිරීමට අවශ්‍ය වූ නමුත් 2016 දී මෙම අනිවාර්ය සේවා කාලය මාස 14 දක්වා අඩු කරන ලදී.

වාර්ෂිකව, ආසන්න වශයෙන් පුද්ගලයින් 10,000 ක් බඳවා ගැනීමේ මධ්‍යස්ථානවල පුහුණුව ලබා දෙනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ ප්‍රදානය කරන ලද විශේෂත්වය අනුව බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගන්නා ලද අය විශේෂඥ පුහුණු කඳවුරුවලට හෝ මෙහෙයුම් ඒකකවලට මාරු කරනු ලැබේ.

2016 වන තෙක් සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධාන වශයෙන් බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීම මත පදනම් වූ අතර, එතැන් සිට විශාල වෘත්තීය බඳවා ගැනීමේ ආයතනයක් සම්මත කර ගෙන ඇත (ΣΥΟΠ), එය බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීමේ සේවය අඩු කිරීම සමඟ ඒකාබද්ධව බලහත්කාරයෙන් බඳවා ගැනීම සහ වෘත්තීය බඳවා ගැනීම අතර ආසන්න වශයෙන් 3:1 අනුපාතයක් ඇති කරයි.

 නීතිය, යුක්තිය සහ මානව හිමිකම් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supreme_Court_of_Justice_old_square_Nicosia_Republic_of_Cyprus_Cyprus_2.jpg|thumb|ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය
සයිප්‍රස් පොලිසිය (ග්‍රීක: , ) යනු සයිප්‍රස් ජනරජයේ එකම ජාතික පොලිස් සේවය වන අතර එය 1993 සිට අධිකරණ හා මහජන සාමය පිළිබඳ අමාත්‍යාංශය යටතේ පවතී.

"Freedom in World 2011" හි ෆ්‍රීඩම් හවුස් විසින් සයිප්‍රසය "නිදහස්" ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.Freedom in the World 2011 Report > Cyprus (). Retrieved 28 June 2013. Also, p. 29. 2011 ජනවාරි මාසයේදී, සයිප්‍රසයේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් පිළිබඳ මහ කොමසාරිස් කාර්යාලයේ වාර්තාවේ සඳහන් වූයේ, සයිප්‍රසයේ අඛණ්ඩ බෙදීම දිවයින පුරා මානව හිමිකම්වලට "චලනය වීමේ නිදහස, අතුරුදහන් වූ පුද්ගලයින්ගේ ප්‍රශ්නයට අදාළ මානව හිමිකම්, වෙනස්කම් කිරීම, ජීවත්වීමේ අයිතිය, ආගමික නිදහස සහ ආර්ථික, සමාජීය සහ සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම් ඇතුළුව" බලපාන බවයි. දිවයින බෙදීම කෙරෙහි නිරන්තරයෙන් අවධානය යොමු කිරීම සමහර විට අනෙකුත් මානව හිමිකම් ගැටළු වසන් කළ හැකිය. ගණිකා වෘත්තිය බහුලව පවතින අතර, නැගෙනහිර යුරෝපයෙන් මිනිස් ජාවාරමේ ප්‍රධාන මාර්ගයක් ලෙස ලිංගික වෙළඳාමේ එහි භූමිකාව සම්බන්ධයෙන් දිවයින විවේචනයට ලක්ව ඇත.

2014 දී, යුරෝපීය මානව හිමිකම් අධිකරණය විසින් තුර්කියට සයිප්‍රසයට ආක්‍රමණය සඳහා ඩොලර් මිලියන 100 කට වඩා වන්දි ගෙවන ලෙස නියෝග කරන ලදී; අන්කාරා තීන්දුව නොසලකා හරින බව නිවේදනය කළේය. 2014 දී, සයිප්‍රස් සරණාගතයින් පිරිසක් සහ යුරෝපීය පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙකු, පසුව සයිප්‍රස් රජය සමඟ එක්වී, ජාත්‍යන්තර අධිකරණයට පැමිණිල්ලක් ගොනු කරමින්, තුර්කිය සෘජුව හෝ වක්‍රව එහි සිවිල් ජනගහනය අල්ලා ගත් භූමියට මාරු කිරීමෙන් ජිනීවා සම්මුතීන් උල්ලංඝනය කළ බවට චෝදනා කළේය. තුර්කිය විසින් අනුමත කරන ලද ජිනීවා සහ හේග් සම්මුතීන්හි අනෙකුත් උල්ලංඝනයන් පුරාවිද්‍යාඥ සොෆොක්ලීස් හඩ්ජිසව්වාස් "උතුරේ ග්‍රීක සහ ක්‍රිස්තියානි උරුමයන් සංවිධානාත්මකව විනාශ කිරීම" ලෙස හැඳින්වූ දෙයට සමානය. Quote on p. 129: "the deliberate destruction of [Greek] heritage as an instrument toward the obliteration of an identity of a people in the framework of ethnic cleansing." මෙම උල්ලංඝනයන් අතර සංස්කෘතික වස්තු කොල්ලකෑම, පල්ලි හිතාමතාම විනාශ කිරීම, කලා කෘති නොසලකා හැරීම සහ වැදගත් ඓතිහාසික ස්ථානවල නම් වෙනස් කිරීම ඇතුළත් වන අතර, එය ස්මාරක සහ ස්ථාන පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර කවුන්සිලය විසින් හෙළා දකින ලදී. මෙම ක්‍රියාවන් වාර්ගික පිරිසිදු කිරීමේ රාමුවක් තුළ උතුරු සයිප්‍රසයේ ග්‍රීක පැවැත්ම මකා දැමීමේ තුර්කි ප්‍රතිපත්තියක් මගින් පෙළඹී ඇති බව හඩ්ජිසව්වාස් ප්‍රකාශ කර ඇත. නමුත් සමහර අපරාධකරුවන් හුදෙක් කෑදරකමෙන් පෙළඹී ලාභ සොයමින් සිටිති. කලා නීති විශේෂඥ ඇලෙස්සැන්ඩ්‍රෝ චෙචි, සංස්කෘතික උරුම විනාශය සහ ජනවාර්ගික පිරිසිදු කිරීම අතර ඇති සම්බන්ධය "ග්‍රීක සයිප්‍රස් දෘෂ්ටිකෝණය" ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, එය PACE වාර්තා දෙකකින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බව ඔහු වාර්තා කරයි. සයිප්‍රසයේ සංස්කෘතික උරුමයන් විනාශ කිරීම සඳහා ග්‍රීක සහ තුර්කි සයිප්‍රස් ඒකාබද්ධ වගකීම චෙචි ප්‍රකාශ කරන අතර, ග්‍රීක සයිප්‍රස් අන්තවාදීන් අතේ තුර්කි සයිප්‍රස් උරුමය විනාශ කිරීම සඳහන් කරයි.

 යොමු කිරීම්