සයිප්‍රසයේ ඉතිහාසය

ප්‍රාග් ඓතිහාසික සහ පුරාණ යුගය 
දඩයම්කරුවන් මුලින්ම සයිප්‍රසයට පැමිණියේ වසර 13–12,000 කට පමණ පෙර (ක්‍රි.පූ. 11,000 සිට 10,000 දක්වා), දකුණු වෙරළ තීරයේ ඒටොක්‍රෙම්නෝස් වැනි ස්ථාන සහ වර්සියා රවුඩියාස් හි අභ්‍යන්තර භූමියේ කාල නිර්ණය මත පදනම්ව. පළමු මිනිසුන්ගේ පැමිණීම දිවයිනට ආවේණික වූ එකම විශාල ක්ෂීරපායියා වන සෙන්ටිමීටර 75 (අඩි 2.46) ක් උස සයිප්‍රස් පිග්මි හිපපොටේමස් සහ මීටර් 1 (අඩි 3 අඟල් 3) ක් උස සයිප්‍රස් වාමන අලියාගේ වඳ වී යාමත් සමඟ සමපාත වේ. නව ශිලා යුගයේ ගොවි ප්‍රජාවන් දිවයිනේ මතු වූයේ වසර 10,500 කට පමණ පෙර (ක්‍රි.පූ. 8500).

සයිප්‍රසයේ වෙනම නව ශිලා යුගයේ ස්ථානයක මිනිස් සිරුරක් සමඟ වළලනු ලැබූ මාස අටක් වයසැති බළලෙකුගේ දේහය සොයා ගන්නා ලදී. මෙම සොහොන වසර 9,500 ක් (ක්‍රි.පූ. 7500) පැරණි බවට ගණන් බලා ඇති අතර එය පුරාණ ඊජිප්තු ශිෂ්ටාචාරයට පෙර පැවති අතර පැරණිතම බළලුන්-මිනිස් සම්බන්ධතාවය සැලකිය යුතු ලෙස පසුපසට තල්ලු කරයි. කැපී පෙනෙන ලෙස හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති කිරෝකිටියා නව ශිලා යුගයේ ගම්මානය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් වන අතර එය ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 6800 දක්වා දිව යයි.Simmons, A. H. Faunal extinction in an island society: pygmy hippopotamus hunters of Cyprus. New York: Springer 1999, p. 15.  

ක්‍රි.පූ. 1650 පමණ අග ලෝකඩ යුගයේදී, සයිප්‍රසය (සමකාලීන ග්‍රන්ථවල සම්පූර්ණයෙන් හෝ අර්ධ වශයෙන් අලෂියා ලෙස හඳුනාගෙන ඇත) ට්‍රූඩෝස් කඳුකරයෙන් ලබාගත් තඹ වෙළඳාම මගින් මෙහෙයවනු ලබන පුළුල් මධ්‍යධරණී ලෝකයට වඩාත් සම්බන්ධ විය. එය දිවයින පුරා නාගරීකරණය වූ ජනාවාස සංවර්ධනය උත්තේජනය කළේය. වාර්තාවලින් පෙනී යන්නේ මේ කාලයේ සයිප්‍රසය පාලනය කළේ අනෙකුත් මධ්‍යධරණී රාජ්‍යවල නායකයින් සමඟ ලිපි හුවමාරු කරගත් "රජවරුන්" විසිනි (අමර්නා ලිපිවල ලේඛනගත කර ඇති පරිදි ඊජිප්තුවේ නව රාජධානියේ පාරාවෝවරුන් වැනි). සයිප්‍රස් රජෙකුගේ පළමු වාර්තාගත නම කුෂ්මේෂුෂා වන අතර එය ක්‍රි.පූ. 13 වන සියවසේ උගරිට් වෙත යවන ලද ලිපිවල දක්නට ලැබේ.

ලෝකඩ යුගය අවසානයේ, දිවයින ග්‍රීක ජනාවාස තරංග දෙකකට මුහුණ දුන්නේය.Thomas, Carol G. and Conant, Craig: The Trojan War, pp. 121–122. Greenwood Publishing Group, 2005. , 9780313325267. පළමු රැල්ල ක්‍රි.පූ. 1400 දී පමණ සයිප්‍රසයට පැමිණීමට පටන් ගත් මයිසීනියානු ග්‍රීක වෙළඳුන්ගෙන් සමන්විත විය.Andreas G. Orphanides, "Late Bronze Age Socio-Economic and Political Organization, and the Hellenization of Cyprus", Athens Journal of History, volume 3, number 1, 2017, pp. 7–20 ක්‍රි.පූ. 1100 සිට 1050 දක්වා මයිසීනියානු ග්‍රීසියේ ලෝකඩ යුගයේ අගභාගයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව ග්‍රීක ජනාවාසවල ප්‍රධාන රැල්ලක් ඇති වූ බව විශ්වාස කෙරේ, දිවයිනේ ප්‍රධාන වශයෙන් ග්‍රීක චරිතය මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ සිට පැවත එන්නකි.Thomas, Carol G. The Trojan War. Santa Barbara, CA, US: Greenwood Publishing Group 2005. p. 64.   සයිප්‍රසය ග්‍රීක මිථ්‍යා කථා වල වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි, එය ඇෆ්‍රොඩයිට් සහ ඇඩෝනිස්ගේ උපන් ස්ථානය වන අතර සිනිරාස්, ටියුසර් සහ පිග්මාලියන් රජුගේ නිවහන වේ.Stass Paraskos, The Mythology of Cyprus (London: Orage Press, 2016) p.1f සාහිත්‍යමය සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ක්‍රි.පූ. 10 වන සියවස ආරම්භයේදී ටිරියානු පාලනය යටතේ පැවති කිටියන් හි මුල් ෆිනීෂියානු පැමිණීමක් බවයි. ටයර් සිට පැමිණි බවට විශ්වාස කෙරෙන සමහර ෆිනීෂියානු වෙළඳුන් ප්‍රදේශය යටත් විජිතකරණය කර කිටියන් හි දේශපාලන බලපෑම පුළුල් කළහ. ක්‍රි.පූ. 850 පමණ පසු, ෆිනීෂියානුවන් [කතාරි ස්ථානයේ] අභයභූමි නැවත ගොඩනඟා නැවත භාවිතා කළහ.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kition,_Zeus_Keraunios.jpg|thumb|සියුස් කෙරෝනියෝස්, ක්‍රි.පූ. 500–480, නිකෝසියා කෞතුකාගාරය
සයිප්‍රසය නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී මුහුදේ උපායමාර්ගික ස්ථානයක පිහිටා ඇත. ක්‍රි.පූ. 708 සිට සියවසක් පුරා නව-ඇසිරියානු අධිරාජ්‍යය විසින් එය පාලනය කරන ලද අතර, කෙටි කාලයක් ඊජිප්තු පාලනය යටතේ පැවති අතර අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 545 දී අචෙමනිඩ් පාලනය යටතේ පැවතුනි. සලාමිස්හි රජු වූ ඔනෙසිලස් විසින් මෙහෙයවන ලද සයිප්‍රස්වරු, ක්‍රි.පූ. 499 දී අචෙමනිඩ්වරුන්ට එරෙහිව අසාර්ථක අයෝනියානු කැරැල්ල අතරතුර අයෝනියානු නගරවල තම සෙසු ග්‍රීකයන් සමඟ එක් වූහ. කැරැල්ල මර්දනය කරන ලද නමුත්, සයිප්‍රසය ඉහළ ස්වයං පාලනයක් පවත්වා ගැනීමට සමත් වූ අතර ග්‍රීක ලෝකය කෙරෙහි නැඹුරු විය. පර්සියානු පාලනයේ මුළු කාලය තුළම, සයිප්‍රස් රජවරුන්ගේ පාලන සමයේ අඛණ්ඩතාවයක් පවතින අතර ඔවුන්ගේ කැරලි අතරතුර කුඩා ආසියාවේ පර්සියානු පාලකයින් විසින් ඔවුන් තලා දමන ලදී, එය සයිප්‍රස් වැසියන් මහා රජු සමඟ සෘජුවම නියාමනය කරන ලද සබඳතා සමඟ දිවයින පාලනය කළ බවට ඇඟවීමකි, පර්සියානු සැට්‍රැප්වරයෙකු නොසිටි බවට ඇඟවීමකි. සයිප්‍රස් රාජධානි විශේෂ වරප්‍රසාද සහ අර්ධ ස්වයං පාලන තත්වයක් භුක්ති වින්ද නමුත් ඔවුන් තවමත් මහා රජුගේ යටත් යටත්වැසියන් ලෙස සලකනු ලැබීය.

ක්‍රි.පූ. 333 දී මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් විසින් මෙම දූපත යටත් කර ගන්නා ලද අතර, ටයර් වටලෑමේදී (ක්‍රි.පූ. 332) සයිප්‍රස් නාවික හමුදාව ඇලෙක්සැන්ඩර්ට උදව් කළේය. ඇම්ෆොටෙරස්ට උදව් කිරීම සඳහා සයිප්‍රස් බලඇණිය ද යවන ලදී. ඊට අමතරව, ඇලෙක්සැන්ඩර්ට සොලි වෙතින් සයිප්‍රස් ජෙනරාල්වරුන් දෙදෙනෙකු වන ස්ටැසැන්ඩර් සහ ස්ටැසනෝර් සිටි අතර පසුව දෙදෙනාම ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ අධිරාජ්‍යයේ සැට්‍රැප්වරුන් බවට පත්විය. ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ මරණයෙන්, ඔහුගේ අධිරාජ්‍යයේ බෙදීමෙන් සහ පසුව ඇති වූ ඩයඩොචි යුද්ධවලින් පසුව, සයිප්‍රසය ටොලමික් ඊජිප්තුවේ හෙලනිස්ටික් අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් බවට පත්විය. දූපත සම්පූර්ණයෙන්ම හෙලනිස්කරණය වූයේ මෙම කාලය තුළ ය. ක්‍රි.පූ. 58 දී සයිප්‍රසය රෝම ජනරජය විසින් අත්පත් කර ගෙන ක්‍රි.පූ. 22 දී රෝම සයිප්‍රසය බවට පත් විය.

 මධ්‍යතන යුගය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nicosia_by_Giacomo_Franco.jpg|thumb|ඔටෝමාන් ප්‍රහාරයකදී නගරය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වැනීසියානුවන් විසින් නිකෝසියාවේ බිත්ති ඉදිකරන ලදී.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kyrenia_01-2017_img11_Castle_exterior.jpg|thumb|කයිරේනියා මාලිගය මුලින් ඉදිකරන ලද්දේ බයිසැන්තියානුවන් විසින් වන අතර වැනීසියානුවන් විසින් විශාල කරන ලදී.
286 දී රෝම අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර සහ බටහිර කොටස් වලට බෙදා ඇති විට, සයිප්‍රසය නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ (බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය ලෙසද හැඳින්වේ) කොටසක් බවට පත් විය; දූපත වසර 900 ක් පමණ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් ලෙස පවතිනු ඇත. බයිසැන්තියානු පාලනය යටතේ, පුරාණ කාලයේ සිට කැපී පෙනෙන ග්‍රීක දිශානතිය ශක්තිමත් හෙලනිස්ටික්-ක්‍රිස්තියානි චරිතය වර්ධනය කළ අතර එය ග්‍රීක සයිප්‍රස් ප්‍රජාවේ ලක්ෂණයක් ලෙස දිගටම පවතී.

649 සිට සයිප්‍රසය උමයියාද් කාලිෆේට් විසින් නැවත නැවතත් ප්‍රහාර සහ වැටලීම් වලට මුහුණ දුන්නේය. බොහෝ ඒවා ඉක්මන් වැටලීම් වූ නමුත් අනෙක් ඒවා මහා පරිමාණ ප්‍රහාර වූ අතර එහිදී බොහෝ සයිප්‍රස් වැසියන් මරා දමා විශාල ධනයක් රැගෙන ගොස් හෝ විනාශ කරන ලදී. සලාමිස් නගරය විනාශ වූ අතර කිසි විටෙකත් නැවත ගොඩනඟා නොතිබුණි. උතුරු වෙරළ තීරයේ බයිසැන්තියානු පාලනය ශක්තිමත්ව පැවතුනි, අරාබිවරුන් දකුණේ වැඩි බලපෑමක් ඇති කළහ. 688 දී, II වන ජස්ටීනියානු අධිරාජ්‍යයා සහ කලීෆ් අබ්දුල්-මලික් ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර එමඟින් සයිප්‍රසය කැලිෆේටයට සමාන මුදලක් සහ අධිරාජ්‍යයට බදු ගෙවන නමුත් අධිරාජ්‍යය විසින් පාලනය කරනු ලබන පළාතක් ලෙස රඳවා ගනිමින් දේශපාලනික වශයෙන් මධ්‍යස්ථව පවතිනු ඇත. මෙම කාල පරිච්ඡේදයේ සිට නොනැසී පවතින බයිසැන්තියානු පල්ලි නොමැති අතර, දිවයින දරිද්‍රතාවයේ කාල පරිච්ඡේදයකට අවතීර්ණ විය. 965 දී අධිරාජ්‍යයා වූ II වන නිකෙෆොරොස් ෆෝකස් ගොඩබිම සහ මුහුදේ තීරණාත්මක ජයග්‍රහණ ලබා ගත් විට සම්පූර්ණ බයිසැන්තියානු පාලනය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී.

1156 දී චැටිලන් හි රේනල්ඩ් සහ ආර්මේනියාවේ II වන තොරොස් සති තුනක කාලයක් තුළ සයිප්‍රසය කුරිරු ලෙස නෙරපා දැමූ අතර, බොහෝ කොල්ලකෑම් සොරකම් කර ප්‍රමුඛ පුරවැසියන් සහ ඔවුන්ගේ පවුල් රාශියක් කප්පම් සඳහා අල්ලා ගත් අතර, දිවයින යථා තත්ත්වයට පත්වීමට පරම්පරා ගණනාවක් ගත විය. ග්‍රීක පූජකවරුන් කිහිප දෙනෙකු විකෘති කර කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වෙත යවන ලදී.Norwich, J. J. (1995) Byzantium: The Decline and Fall. London: Viking, p. 121

1185 දී, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍ය පවුලේ සාමාජිකයෙකු වූ අයිසැක් කොම්නෙනොස්, සයිප්‍රසය අත්පත් කර ගෙන එය අධිරාජ්‍යයෙන් ස්වාධීන බව ප්‍රකාශ කළේය. 1191 දී, තුන්වන කුරුස යුද්ධයේදී, එංගලන්තයේ I වන රිචඩ්, අයිසැක්ගෙන් දූපත අල්ලා ගත්තේය.Riddle, J.M. A History of the Middle Ages. Lanham, MD, US: Rowman & Littlefield 2008. p. 326.   ඔහු එය සරසන්වරුන්ගෙන් සාපේක්ෂව ආරක්ෂිත ප්‍රධාන සැපයුම් කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කළේය. වසරකට පසුව රිචඩ් දූපත නයිට්ස් ටෙම්ප්ලර් වෙත විකුණන ලද අතර, ඔහු ලේ වැකි කැරැල්ලකින් පසුව එය ලුසිග්නන් හි ගයි වෙත විකුණන ලදී. ඔහුගේ සහෝදරයා සහ අනුප්‍රාප්තික අයිමරි ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යයා වූ හයවන හෙන්රි විසින් සයිප්‍රසයේ රජු ලෙස පිළිගනු ලැබීය.

1473 දී අවසාන ලුසිග්නන් රජු වූ දෙවන ජේම්ස්ගේ මරණයෙන් පසු, වැනීසි ජනරජය දිවයිනේ පාලනය භාර ගත් අතර, අභාවප්‍රාප්ත රජුගේ වැනීසියානු වැන්දඹුව වූ කැතරින් කෝර්නාරෝ රැජින ප්‍රධානියා ලෙස රජ විය. කැතරින්ගේ ධුරයෙන් ඉවත් වීමෙන් පසු, වැනීසිය 1489 දී සයිප්‍රස් රාජධානිය විධිමත් ලෙස ඈඳා ගත්තේය. නිකෝසියාවේ බිත්ති ගොඩනඟා වැනීසියානුවන් නිකෝසියාව ශක්තිමත් කළ අතර එය වැදගත් වාණිජ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස භාවිතා කළහ. වැනීසියානු පාලනය පුරාම, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය නිතර සයිප්‍රසය වැටලීය. 1539 දී ඔටෝමාන්වරු ලිමසෝල් විනාශ කළ අතර නරකම දේට බිය වූ වැනීසියානුවන් ෆමගුස්ටා සහ කයිරේනියාව ද ශක්තිමත් කළහ.

මධ්‍යතන යුගය පුරාම ලුසිග්නන් ප්‍රංශ වංශාධිපතිත්වය සයිප්‍රසයේ ප්‍රමුඛ සමාජ පන්තිය ලෙස පැවතුනද, ග්‍රීකයන් දිවයිනේ සර්ෆ්වරුන් ලෙස පමණක් සලකනු ලැබූ බවට පෙර උපකල්පනය තවදුරටත් ශාස්ත්‍රඥයින් විසින් නිවැරදි යැයි නොසැලකේ. මධ්‍යතන යුගයේ දී ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් වැඩි වැඩියෙන් ඉහළ පන්තිවලට උසස් කරන ලද බවත්, ග්‍රීක මධ්‍යම ශ්‍රේණි වර්ධනය වූ බවත්,See James G. Schryver, 'Colonialism or Conviviencia in Frankish Cyprus?' in I.W. Zartman (ed.), Understanding Life in the Borderlands: Boundaries in Depth and in Motio (Athens, GA: University of Georgia Press, 2010) pp. 133–159; see also Evangelia Skoufari "Cyprus during the 16th century: a Frankish kingdom, a Venetian colony, a multicultural society", in Joves pensant la Mediterrània – Mar de diàleg, no. 5 dir. Enric Olivé Serret, Tarragona, Publicacions de la Universitat Rovira y Virgili, Tarragona 2008, pp. 283–295. ලුසිග්නන් රාජකීය පවුල ග්‍රීකයන් පවා විවාහ කරගත් බවත් දැන් පිළිගැනේ. මෙයට හෙලේනා පැලියොලොජිනා සමඟ විවාහ වූ සයිප්‍රසයේ දෙවන ජෝන් රජු ද ඇතුළත් විය.Benjamin Arbel, David Jacoby, Intercultural Contacts in the Medieval Mediterranean, (London: Taylor and Francis, 1996) p. 45

 ඔටෝමන් සයිප්‍රසය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Atlas_Ortelius_KB_PPN369376781-073av-073br.jpg|වම|thumb|සයිප්‍රස් නව විස්තරය. 1573, අයොනස් එ ඩියුටෙකම් එෆ්[එසිට්]. "1573 දී ජොහැන්නස් වැන් ඩියුටෙකොම් විසින් අලුතින් අඳින ලද සයිප්‍රස් දූපතේ සිතියම."
1570 දී, නිකෝසියා සහ ෆමගුස්ටා වැසියන්ගේ දැඩි ප්‍රතිරෝධය නොතකා, භටයින් 60,000 ක් සමඟ පූර්ණ පරිමාණයේ ඔටෝමන් ප්‍රහාරයක් දිවයින ඔටෝමන් පාලනය යටතට පත් කළේය. සයිප්‍රසය අල්ලා ගත් ඔටෝමන් හමුදා ග්‍රීක සහ ආර්මේනියානු ක්‍රිස්තියානි වැසියන් බොහෝ දෙනෙකු සමූලඝාතනය කළහ. පෙර ලතින් ප්‍රභූ පැලැන්තිය විනාශ වූ අතර පුරාණ කාලයේ සිට පළමු සැලකිය යුතු ජන විකාශන වෙනසක් සිදු වූයේ මුස්ලිම් ප්‍රජාවක් ගොඩනැගීමත් සමඟය. යටත් විජිතයේදී සටන් කළ සොල්දාදුවන් දිවයිනේ පදිංචි වූ අතර තුර්කි ගොවීන් සහ ශිල්පීන් ඇනටෝලියාවෙන් දිවයිනට ගෙන එන ලදී. මෙම නව ප්‍රජාවට පිටුවහල් කරන ලද ඇනටෝලියානු ගෝත්‍ර, "අනවශ්‍ය" පුද්ගලයින් සහ විවිධ "කරදරකාරී" මුස්ලිම් නිකායන්හි සාමාජිකයින් මෙන්ම දිවයිනේ නව ආගමට හැරුණු බොහෝ දෙනෙක් ද ඇතුළත් විය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buyuk_Han,_Nicosia_-_panoramio.jpg|thumb|නිකොසියාවේ කැරවන්සෙරායිවරයෙකු වන බුයුක් හැන්, සයිප්‍රසයේ ඉතිරිව ඇති ඔටෝමාන් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට උදාහරණයකි.
ඔටෝමාන්වරු කලින් ක්‍රියාත්මක වූ වැඩවසම් ක්‍රමය අහෝසි කර සයිප්‍රසයට මෙනේරි ක්‍රමය යෙදූ අතර, ඒ යටතේ මුස්ලිම් නොවන ජනතාව ඔවුන්ගේම ආගමික බලධාරීන් විසින් පාලනය කරන ලදී. ලතින් පාලනයේ දිනවලින් ආපසු හැරවීමේදී, සයිප්‍රස් පල්ලියේ ප්‍රධානියා ග්‍රීක සයිප්‍රස් ජනගහනයේ නායකයා ලෙස ආයෝජනය කරන ලද අතර ක්‍රිස්තියානි ග්‍රීක සයිප්‍රස් සහ ඔටෝමාන් බලධාරීන් අතර මැදිහත්කරුවෙකු ලෙස ක්‍රියා කළේය. මෙම තත්ත්වය සයිප්‍රස් පල්ලිය දිවයිනේ කතෝලික පල්ලියේ නිරන්තර ව්‍යාප්ති උත්සාහයන් අවසන් කිරීමට හැකි බව සහතික කළේය. සයිප්‍රසයේ ඔටෝමාන් පාලනය සුල්තාන්වරුන්ගේ සහ ප්‍රාදේශීය නිලධාරීන්ගේ ස්වභාවයන් මත පදනම්ව සමහර විට උදාසීන, සමහර විට පීඩාකාරී විය.Cyprus – Ottoman Rule , U.S. Library of Congress

ඔටෝමාන් ආධිපත්‍යයේ කාලය පුරාම මුස්ලිම්වරුන් සහ කිතුනුවන්ගේ අනුපාතය උච්චාවචනය විය. 1777–78 දී, දිවයිනේ සිටි ක්‍රිස්තියානීන් 37,000 න් බහුතරය මුස්ලිම්වරුන් 47,000 ක් විය. 1872 වන විට, දිවයිනේ ජනගහනය 144,000 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර, මුස්ලිම්වරුන් 44,000 ක් සහ ක්‍රිස්තියානීන් 100,000 ක් ඇතුළත් විය.Osmanli Nufusu 1830–1914 by Kemal Karpat,  and Die Völker des Osmanischen by Ritter zur Helle von Samo. ඔටෝමාන් බලධාරීන් විසින් කතෝලික ප්‍රජාවට ආගමික වශයෙන් පීඩා කිරීම හේතුවෙන් ඇති වූ ක්‍රිප්ටෝ-කතෝලික ප්‍රජාවක් වන ලිනොබම්බකි ද ඇතුළුව, මුස්ලිම් ජනගහනයට බොහෝ ක්‍රිප්ටෝ-ක්‍රිස්තියානීන් ඇතුළත් විය; මෙම ප්‍රජාව බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේදී තුර්කි සයිප්‍රස් ප්‍රජාවට ඒකාබද්ධ වනු ඇත.

1821 දී ග්‍රීක නිදහස් යුද්ධය ආරම්භ වූ වහාම, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් කිහිප දෙනෙකු ග්‍රීක හමුදාවන්ට එක්වීමට ග්‍රීසියට පිටත් විය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, සයිප්‍රසයේ ඔටෝමාන් ආණ්ඩුකාරවරයා සයිප්‍රසයේ අගරදගුරු, කයිප්‍රියානෝස් සහ තවත් බිෂොප්වරුන් හතර දෙනෙකු ඇතුළු ප්‍රමුඛ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 486 දෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගෙන මරණ දඬුවම නියම කළේය. 1828 දී, නූතන ග්‍රීසියේ පළමු ජනාධිපති අයෝනිස් කපොඩිස්ට්‍රියාස් සයිප්‍රසය ග්‍රීසිය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීම සඳහා කැඳවුම් කළ අතර, සුළු නැගිටීම් ගණනාවක් ඇති විය. ඔටෝමාන් වැරදි පාලනයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ග්‍රීක සහ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් දෙදෙනාගේම නැගිටීම් ඇති වූ නමුත් ඒ කිසිවක් සාර්ථක වූයේ නැත. ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ නොසලකා හැරීමෙන් පසු, බොහෝ ජනතාවගේ සහ සැමවිටම සිටින බදු එකතු කරන්නන්ගේ දරිද්‍රතාවය ග්‍රීක ජාතිකවාදයට ඉන්ධන සැපයූ අතර, 20 වන සියවස වන විට අලුතින් ස්වාධීන වූ ග්‍රීසිය සමඟ ඒකාබද්ධ වීමේ අදහස ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් අතර ස්ථිරව මුල් බැස තිබුණි.

ඔටෝමාන් පාලනය යටතේ, සංඛ්‍යාත්මකභාවය, පාසල් ඇතුළත් වීමේ සහ සාක්ෂරතා අනුපාත සියල්ල අඩු විය. ඔටෝමාන් පාලනය අවසන් වීමෙන් පසුව ඒවා යම් කාලයක් පැවතුන අතර පසුව විසිවන සියවස තුළ වේගයෙන් වැඩි විය.

 බ්‍රිතාන්‍ය සයිප්‍රසය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hosting_the_British_flag_at_Nicosia.jpg|thumb|නිකොසියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය ධජය එසවීම
රුසියානු-තුර්කි යුද්ධයෙන් (1877–1878) සහ බර්ලින් සම්මේලනයෙන් පසුව, සයිප්‍රසය බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයට බදු දෙන ලද අතර එය 1878 දී එහි පරිපාලනය තථ්‍ය ලෙස භාර ගත්තේය (කෙසේ වෙතත්, ස්වෛරීභාවය අනුව, සයිප්‍රසය 1914 නොවැම්බර් 5 වන දින දක්වා ඊජිප්තුව සහ සුඩානය සමඟ නීත්‍යානුකූල ඔටෝමාන් භූමියක් ලෙස පැවතුනි) බ්‍රිතාන්‍යය ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විය හැකි රුසියානු ආක්‍රමණවලින් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කරන බවට සහතික වීම සඳහා හුවමාරුවක් ලෙස.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cypriot_demonstration_1930.jpg|thumb|1930 දී එනොසිස් (ග්‍රීසිය සමඟ එක්සත් වීම) සඳහා ග්‍රීක සයිප්‍රස් විරෝධතා
දිවයින එහි යටත් විජිත මාර්ග සඳහා ප්‍රධාන හමුදා කඳවුරක් ලෙස බ්‍රිතාන්‍යයට සේවය කරනු ඇත. 1906 වන විට, ෆමගුස්ටා වරාය නිම කරන විට, සයිප්‍රසය, එවකට බ්‍රිතාන්‍යයේ වැදගත්ම විදේශීය සන්තකය වූ ඉන්දියාවට යන තීරණාත්මක ප්‍රධාන මාර්ගය වූ සූවස් ඇළට මුහුණලා පිහිටි උපායමාර්ගික නාවික මුරපොලක් විය. පළමු ලෝක යුද්ධය පුපුරා යාමෙන් සහ මධ්‍යම බලවතුන්ගේ පැත්තෙන් යුද්ධයට සම්බන්ධ වීමට ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය තීරණය කිරීමෙන් පසුව, 1914 නොවැම්බර් 5 වන දින බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යය සයිප්‍රසය විධිමත් ලෙස ඈඳා ගත් අතර ඊජිප්තුවේ සහ සුඩානයේ ඔටෝමාන් කෙඩිවේට් සුල්තාන් රාජ්‍යයක් සහ බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය.

1915 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, බ්‍රිතාන්‍යය ග්‍රීසියේ පළමුවන කොන්ස්ටන්ටයින් රජු විසින් පාලනය කරන ලද ග්‍රීසියට සයිප්‍රසය පිරිනැමුවේ, ග්‍රීසිය බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ පැත්තෙන් යුද්ධයට සම්බන්ධ වී සර්බියාවේ සහාය ලබා ගැනීමේ කොන්දේසිය මත, 1913 මැයි මාසයේ සර්බෝ-ග්‍රීක ගිවිසුම යටතේ ඇගේ ගිවිසුම් බැඳීම් ඉටු කිරීම සඳහා ය.Stavridis, Stavros Terry (31 July 1993), Greek-Cypriot Enosis of October 1915: “A Lost Opportunity?”. La Trobe University. p. 289. Retrieved 5 August 2024. එය ග්‍රීසියට සයිප්‍රසය සමඟ එනොසිස් ලබා ගැනීමේ ස්වර්ණමය “අවස්ථාවක්” ලබා දුන්නේය. එසේ නොමැති නම්, සයිමිස් පරිපාලනය බ්‍රිතාන්‍ය යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළ විට එය “නැතිවූ අවස්ථාවක්” විය.

1923 දී, ලෝසැන් ගිවිසුම යටතේ, නව තුර්කි ජනරජය සයිප්‍රසයට ඇති ඕනෑම අයිතියක් අත්හැර දැමූ අතර, 1925 දී එය බ්‍රිතාන්‍ය ඔටුන්න හිමි යටත් විජිතයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, බොහෝ ග්‍රීක සහ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් සයිප්‍රස් රෙජිමේන්තුවට ඇතුළත් විය.

මේ අතර, ග්‍රීක සයිප්‍රස් ජනගහනය බ්‍රිතාන්‍ය පරිපාලනය එනොසිස් වලට තුඩු දෙනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු විය. එනොසිස් පිළිබඳ අදහස ඓතිහාසිකව මෙගාලි අදහසේ කොටසක් වූ අතර, කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්හි අගනුවරක් සහිත සයිප්‍රසය සහ කුඩා ආසියාව ඇතුළුව පැරණි ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ විශාල ග්‍රීක ජනගහනයක් සිටින ප්‍රදේශ ආවරණය කරන ග්‍රීක රාජ්‍යයක විශාල දේශපාලන අභිලාෂයක් වූ අතර, සයිප්‍රස් ඕතඩොක්ස් පල්ලිය විසින් ක්‍රියාකාරීව අනුගමනය කරන ලද අතර, එහි සාමාජිකයින් ග්‍රීසියේ අධ්‍යාපනය ලැබීය. මෙම ආගමික නිලධාරීන්, ග්‍රීක හමුදා නිලධාරීන් සහ වෘත්තිකයන් සමඟ එක්ව, ඔවුන්ගෙන් සමහරක් තවමත් මෙගාලි අදහස අනුගමනය කළ අතර, පසුව ගරිල්ලා සංවිධානය EOKA (එත්නිකි ඕර්ගනෝසිස් කයිප්‍රියන් ඇගොනිස්ටන් හෝ සයිප්‍රස් සටන්කරුවන්ගේ ජාතික සංවිධානය) සොයා ගත්හ. ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් දූපත ඓතිහාසික වශයෙන් ග්‍රීක ලෙස සැලකූ අතර ග්‍රීසිය සමඟ එක්වීම ස්වභාවික අයිතියක් බව විශ්වාස කළහ. 1950 ගණන්වලදී, එනොසිස් ලුහුබැඳීම ග්‍රීක ජාතික ප්‍රතිපත්තියේ කොටසක් බවට පත් විය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Street_riot_in_Nicosia_1956.jpg|thumb|නිකොසියාවේ (1956) ග්‍රීක සයිප්‍රස් විරෝධතාකරුවන් පිරිසක් මුහුණ දුන් බ්‍රිතාන්‍ය සොල්දාදුවෙක්
මුලදී, තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය දිගටම පවත්වාගෙන යාමට කැමැත්තක් දැක්වූහ. කෙසේ වෙතත්, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් එනොසිස් සඳහා කරන ලද ඉල්ලීම් නිසා ඔවුන් කලබලයට පත් වූ අතර, ක්‍රීට් තුර්කි ජාතිකයන් පිටව යාමට හේතු වූ ක්‍රීට් ජාතිකයන් ග්‍රීසිය සමඟ එක්වීම වළක්වා ගත යුතු පූර්වාදර්ශයක් ලෙස ඔවුන් දුටු බැවින්, සහ EOKA හි සටන්කාමී ක්‍රියාකාරකම්වලට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ඔවුන් බෙදීමට පක්ෂපාතී ස්ථාවරයක් ගත්හ. තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් ද තමන් දිවයිනේ සුවිශේෂී ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් ලෙස සැලකූ අතර ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ගෙන් ස්වයං නිර්ණය සඳහා වෙනම අයිතියක් ඇති බව විශ්වාස කළහ. මේ අතර, 1950 ගණන්වලදී, තුර්කි නායක මෙන්ඩරෙස් සයිප්‍රසය "ඇනටෝලියාවේ දිගුවක්" ලෙස සැලකූ අතර, ජනවාර්ගික රේඛා ඔස්සේ සයිප්‍රසය බෙදීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර මුළු දිවයිනම තුර්කියට ඈඳා ගැනීමට පක්ෂව සිටියේය. "සයිප්‍රසය තුර්කිය" යන අදහස මත ජාතිකවාදී සටන් පාඨ කේන්ද්‍රගත වූ අතර පාලක පක්ෂය සයිප්‍රසය එහි ආරක්ෂාවට අත්‍යවශ්‍ය තුර්කි නිජබිමේ කොටසක් ලෙස ප්‍රකාශ කළේය. තුර්කි සයිප්‍රස් ජනගහනය දූපත් වැසියන්ගෙන් 20% ක් පමණක් වීම ඈඳා ගැනීම කළ නොහැකි බව වටහා ගත් පසු, ජාතික ප්‍රතිපත්තිය බෙදීමට පක්ෂව වෙනස් කරන ලදී. 1950 ගණන්වල අගභාගයේ සිට 1960 ගණන් පුරාම පැවති තුර්කි සයිප්‍රස් සහ තුර්කි විරෝධතාවලදී "බෙදීම හෝ මරණය" යන සටන් පාඨය නිතර භාවිතා විය. සූරිච් සහ ලන්ඩන් සම්මන්ත්‍රණවලින් පසුව තුර්කිය සයිප්‍රස් රාජ්‍යයේ පැවැත්ම පිළිගන්නා බවත්, දිවයින බෙදීමට පක්ෂව එහි ප්‍රතිපත්තියෙන් ඈත් වන බවත් පෙනෙන්නට තිබුණද, තුර්කි සහ තුර්කි සයිප්‍රස් නායකයින්ගේ ඉලක්කය දිවයිනේ උතුරු කොටසේ ස්වාධීන තුර්කි රාජ්‍යයක් නිර්මාණය කිරීම ලෙස පැවතුනි.

1950 ජනවාරි මාසයේදී, සයිප්‍රස් පල්ලිය පූජකවරුන්ගේ අධීක්ෂණය යටතේ සහ තුර්කි සයිප්‍රස් සහභාගීත්වයෙන් තොරව ජනමත විචාරණයක් සංවිධානය කළේය, එහිදී සහභාගී වූ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ගෙන් 96% ක් එනෝසිස්ට පක්ෂව ඡන්දය දුන්හ. ග්‍රීකයෝ එකල මුළු දිවයිනේ ජනගහනයෙන් 80.2% ක් වූහ (සංගණනය 1946). ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ සීමිත ස්වයං පාලනයක් බ්‍රිතාන්‍ය පරිපාලනය විසින් යෝජනා කරන ලද නමුත් අවසානයේ එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 1955 දී EOKA සංවිධානය ආරම්භ කරන ලද අතර, සන්නද්ධ අරගලය හරහා ග්‍රීසිය සමඟ එක්සත් වීමට උත්සාහ කළහ. ඒ සමඟම තක්සිම් හෙවත් බෙදීම ඉල්ලා සිටින තුර්කි ප්‍රතිරෝධක සංවිධානය (TMT) තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් විසින් ප්‍රතිවිරෝධකයක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී. බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් තුර්කි භූගත සංවිධානයක් වන TMT නිර්මාණය කිරීම ද ඉවසා සිටියහ. 1958 ජූලි 15 දිනැති ලිපියකින් යටත් විජිත සඳහා රාජ්‍ය ලේකම්වරයා සයිප්‍රස් ආණ්ඩුකාරවරයාට උපදෙස් දී තිබුණේ තුර්කි රජය සමඟ බ්‍රිතාන්‍ය සබඳතාවලට හානි නොවන පරිදි නීති විරෝධී ක්‍රියාමාර්ග තිබියදීත් TMTට එරෙහිව ක්‍රියා නොකරන ලෙසයි.

 නිදහස සහ අන්තර්-වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය 

බ්‍රිතාන්‍ය පාලන සමයේදී, දිවයිනේ අනාගතය ප්‍රමුඛ ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන් දෙකක් වන 1960 දී ජනගහනයෙන් 77% ක් වූ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් සහ ජනගහනයෙන් 18% ක් වූ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් අතර මතභේදයට තුඩු දුන් කාරණයක් බවට පත්විය. 19 වන සියවසේ සිට, ග්‍රීක සයිප්‍රස් ජනගහනය 1950 ගණන්වල ග්‍රීක ජාතික ප්‍රතිපත්තියක් බවට පත් වූ එනොසිස්, ග්‍රීසිය සමඟ එක්සත් වීම අනුගමනය කළහ. තුර්කි සයිප්‍රස් ජනගහනය මුලින් බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය දිගටම පවත්වාගෙන යාමට පක්ෂව කතා කළ අතර, පසුව දිවයින තුර්කියට ඈඳා ගැනීමට ඉල්ලා සිටි අතර, 1950 ගණන්වලදී තුර්කිය සමඟ එක්ව තක්සිම් ප්‍රතිපත්තියක්, සයිප්‍රසය බෙදා ගැනීම සහ උතුරේ තුර්කි දේශපාලනයක් නිර්මාණය කිරීම ස්ථාපිත කළහ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethnographic_distribution_in_Cyprus_1960.jpg|thumb|1960 සංගණනයට අනුව සයිප්‍රසයේ ජනවාර්ගික සිතියම
EOKA විසින් මෙහෙයවන ලද සන්නද්ධ ව්‍යාපාරයකින් පසුව, 1960 දී සයිප්‍රසයට නිදහස ලබා දෙන ලදී.Cyprus date of independence  (click on Historical review) සූරිච් සහ ලන්ඩන් ගිවිසුමට අනුව, සයිප්‍රසය 1960 අගෝස්තු 16 වන දින නිල වශයෙන් නිදහස ලබා ගත් අතර, ඒ වන විට මුළු ජනගහනය 573,566 ක් විය; ඔවුන්ගෙන් 442,138 (77.1%) ග්‍රීක ජාතිකයන් වූ අතර, 104,320 (18.2%) තුර්කි ජාතිකයන් සහ 27,108 (4.7%) අනෙක් අය විය.Eric Solsten, ed. Cyprus: A Country Study , Library of Congress, Washington, DC, 1991. එක්සත් රාජධානිය ඇක්‍රොටිරි සහ ඩෙකෙලියා යන ස්වෛරී මූලික ප්‍රදේශ දෙක රඳවා ගත් අතර, රජයේ තනතුරු සහ රාජ්‍ය කාර්යාල වාර්ගික කෝටා මගින් වෙන් කරන ලද අතර, සුළුතර තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ට ස්ථිර නිෂේධ බලයක්, පාර්ලිමේන්තුවේ සහ පරිපාලනයේ 30% ක් ලබා දුන් අතර, මව්-රාජ්‍ය තුනට සහතික කිරීමේ අයිතිවාසිකම් ලබා දුන්නේය.

කෙසේ වෙතත්, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් පුරෝකථනය කරන ලද පරිදි බලය බෙදීම ඉක්මනින්ම දෙපාර්ශ්වයටම නීතිමය අවුල් සහගත තත්ත්වයන් සහ අතෘප්තියට හේතු වූ අතර, පිළිවෙලින් ග්‍රීසියේ සහ තුර්කියේ හමුදා සහාය ඇතිව ජාතිකවාදී සටන්කාමීන් නැවත පුහුණුව ආරම්භ කළහ. 1960 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ට ලබා දී ඇති අයිතිවාසිකම් ඉතා පුළුල් බව ග්‍රීක සයිප්‍රස් නායකත්වය විශ්වාස කළ අතර, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ට පක්ෂව ව්‍යවස්ථාව ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම, වෙනස්කම්වල නිවැරදිභාවය පිළිබඳව ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව ඒත්තු ගැන්වීම සහ සැලැස්ම පිළි නොගතහොත් දින කිහිපයකින් තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් ප්‍රචණ්ඩ ලෙස යටත් කර ගැනීම අරමුණු කරගත් ඇක්‍රිටාස් සැලැස්ම නිර්මාණය කළේය.Eric Solsten, ed. Cyprus: A Country Study , Library of Congress, Washington, DC, 1991. සයිප්‍රස් ජනාධිපති අගරදගුරු III වන මැකරියෝස් ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සඳහා ඉල්ලා සිටි විට ආතතීන් උත්සන්න වූ අතර, එය තුර්කිය විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී සහ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් විසින් විරුද්ධ විය.

1963 දෙසැම්බර් 21 වන දින ග්‍රීක සයිප්‍රස් පොලිසිය සම්බන්ධ සිදුවීමකදී තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් දෙදෙනෙකු මිය ගිය විට අන්තර් වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති විය. ප්‍රචණ්ඩත්වය හේතුවෙන් තුර්කි ජාතිකයන් 364 දෙනෙකු සහ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 174 දෙනෙකු මිය ගිය අතර,Oberling, Pierre. The road to Bellapais (1982), Social Science Monographs, p. 120 : "According to official records, 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots were killed during the 1963–1964 crisis." තුර්කි සයිප්‍රස් හෝ මිශ්‍ර ගම්මාන 109 ක් විනාශ වූ අතර තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 25,000-30,000 ක් අවතැන් විය. අර්බුදයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පරිපාලනයට තුර්කි සයිප්‍රස් ජනතාවගේ මැදිහත්වීම අවසන් වූ අතර එය එහි නීත්‍යානුකූලභාවය නැති කර ගත් බව ඔවුන් ප්‍රකාශ කළහ; මෙම සිදුවීමේ ස්වභාවය තවමත් මතභේදාත්මක ය. සමහර ප්‍රදේශවල, ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් රජයේ ගොඩනැගිලිවලට ගමන් කිරීම සහ ඇතුළු වීම වැළැක්වූ අතර, සමහර තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් තුර්කි සයිප්‍රස් පරිපාලනයේ ඉල්ලීම් හේතුවෙන් කැමැත්තෙන්ම ඉවත් විය. තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් වාසස්ථානවල ජීවත් වීමට පටන් ගත්හ. ජනරජයේ ව්‍යුහය ඒකපාර්ශ්විකව මැකරියොස් විසින් වෙනස් කරන ලද අතර, UNFICYP හමුදා යෙදවීමත් සමඟ නිකොසියාව හරිත රේඛාව මගින් බෙදී ගියේය.

1964 දී, අඛණ්ඩ සයිප්‍රස් අන්තර් වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් තුර්කිය සයිප්‍රසය ආක්‍රමණය කරන බවට තර්ජනය කළේය, නමුත් ජුනි 5 වන දින එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ලින්ඩන් බී. ජොන්සන්ගේ දැඩි වචන සහිත විදුලි පණිවුඩයක් මගින් එය නතර කරන ලදී. එහි ප්‍රති ence ලයක් ලෙස සෝවියට් තුර්කි භූමිය ආක්‍රමණය කළහොත් එක්සත් ජනපදය තුර්කිය අසල නොසිටින බවට අනතුරු ඇඟවීය. මේ අතර, 1964 වන විට, එනොසිස් ග්‍රීක ප්‍රතිපත්තියක් වූ අතර එය අත් නොහරිනු ඇත; එනොසිස් අවසාන ඉලක්කය විය යුතු බව මැකරියොස් සහ ග්‍රීක අගමැති ජෝර්ජියෝස් පැපන්ද්‍රියෝ එකඟ වූ අතර කොන්ස්ටන්ටයින් රජු සයිප්‍රසය "මව් රට සමඟ ඉක්මන් එකමුතුවක්" ප්‍රාර්ථනා කළේය. තුර්කි ආක්‍රමණයකට මුහුණ දීම සඳහා ග්‍රීසිය හමුදා 10,000 ක් සයිප්‍රසයට යැවීය.

1963–64 අර්බුදය ප්‍රජාවන් දෙක අතර තවදුරටත් අන්තර් වාර්ගික ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇති කළ අතර, තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 25,000 කට වැඩි පිරිසක් වාසස්ථානවලට අවතැන් කළ අතර ජනරජයේ තුර්කි සයිප්‍රස් නියෝජනය අවසන් කළේය.

 1974 කුමන්ත්‍රණය, ආක්‍රමණය සහ බෙදීම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Famagusta-Varosha_2007.JPG|thumb|1974 දී ෆමගුස්ටාහි උපනගරයක් වන වරෝෂා (මාරස්) අතහැර දමන ලද අතර එහි වැසියන් පලා ගිය විට එය තුර්කි හමුදා පාලනය යටතේ පවතී.
1974 ජූලි 15 වන දින, ඩිමිට්‍රියෝස් අයොනිඩස් යටතේ ග්‍රීක හමුදා ජුන්ටාව සයිප්‍රසයේ කුමන්ත්‍රණයක් සිදු කළ අතර, එම දූපත ග්‍රීසිය සමඟ එක්සත් කළේය. කුමන්ත්‍රණය ජනාධිපති III වන මැකරියෝස් බලයෙන් පහ කර ඔහු වෙනුවට එනෝසිස් ගැති ජාතිකවාදී නිකොස් සැම්ප්සන් පත් කළේය. කුමන්ත්‍රණයට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, දින පහකට පසු, 1974 ජූලි 20 වන දින, තුර්කි හමුදාව 1960 සහතික ගිවිසුමෙන් ව්‍යවස්ථාමය පිළිවෙල යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට මැදිහත් වීමේ අයිතියක් උපුටා දක්වමින් දිවයින ආක්‍රමණය කළේය. මෙම සාධාරණීකරණය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව විසින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

තුර්කි ගුවන් හමුදාව සයිප්‍රසයේ ග්‍රීක ස්ථාන වෙත බෝම්බ හෙලීම ආරම්භ කළ අතර, හොඳින් සන්නද්ධ තුර්කි සයිප්‍රස් කඳවුරු දිගු කලක් ස්ථාපිත කර තිබූ නිකෝසියා සහ කයිරේනියා අතර ප්‍රදේශයට පැරෂුට් භටයින් සිය ගණනක් හෙළන ලදී; කයිරේනියා වෙරළට ඔබ්බෙන් සිටියදී, තුර්කි හමුදා නැව් මිනිසුන් 6,000 ක් මෙන්ම ටැංකි, ට්‍රක් සහ සන්නද්ධ වාහන ගොඩ බැස්සවීය.

දින තුනකට පසු, සටන් විරාමයකට එකඟ වූ විට, තුර්කිය දිවයිනට හමුදා භටයින් 30,000 ක් ගොඩ බැස්සවූ අතර කයිරේනියාව, කයිරේනියාව නිකෝසියාවට සම්බන්ධ කරන කොරිඩෝව සහ නිකෝසියාවේ තුර්කි සයිප්‍රස් කාර්තුවම අල්ලා ගත්තේය. ඇතන්ස්හි ජුන්ටාව සහ පසුව සයිප්‍රසයේ සැම්ප්සන් පාලනය බලයෙන් පහ විය. නිකෝසියාවේ, ග්ලැෆ්කොස් ක්ලරයිඩ්ස් තාවකාලිකව ජනාධිපති ධුරය භාර ගත්තේය. නමුත් ජිනීවාහි සාම සාකච්ඡා වලින් පසුව, තුර්කි රජය ඔවුන්ගේ කයිරේනියා පාලම ශක්තිමත් කර අගෝස්තු 14 වන දින දෙවන ආක්‍රමණයක් ආරම්භ කළේය. ආක්‍රමණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෝර්ෆෝ, කාර්පාස්, ෆමගුස්ටා සහ මෙසාඕරියා තුර්කි පාලනය යටතට පත්විය.

ජාත්‍යන්තර පීඩනය සටන් විරාමයකට තුඩු දුන් අතර, ඒ වන විට දිවයිනෙන් 36% ක් තුර්කි ජාතිකයන් විසින් අත්පත් කරගෙන තිබූ අතර ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 180,000 ක් උතුරේ ඔවුන්ගේ නිවාසවලින් ඉවත් කර තිබුණි.U.S. Congressional Record, V. 147, Pt. 3, 8 March 2001 to 26 March 2001   ඒ සමඟම, තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 50,000 ක් පමණ උතුරට අවතැන් වූ අතර අවතැන් වූ ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන්ගේ දේපළවල පදිංචි වූහ. තුර්කියට එරෙහි විවිධ සම්බාධක අතර, 1975 මැද භාගයේදී එක්සත් ජනපද කොන්ග්‍රසය 1974 දී සයිප්‍රසයේ තුර්කි ආක්‍රමණය අතරතුර එක්සත් ජනපදය විසින් සපයන ලද උපකරණ භාවිතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් තුර්කියට ආයුධ සම්බාධක පැනවීය. 1963 සිට 1974 දක්වා පැවති සටන්වල ​​ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 1,534 ක් සහ තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන් 502 ක් අතුරුදහන් විය.

ලන්ඩන් සහ සූරිච් ගිවිසුම්වලට අනුව එක්සත් රාජධානියේ පාලනය යටතේ පවතින ඇක්‍රොටිරි සහ ඩෙකෙලියා යන ස්වෛරී මූලික ප්‍රදේශ හැර, සයිප්‍රස් ජනරජයට එහි භෞමික ජලය සහ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය ඇතුළුව මුළු දිවයින පුරාම නීතිමය ස්වෛරීභාවයක් ඇත. කෙසේ වෙතත්, දිවයින ඇත්ත වශයෙන්ම ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදා ඇත: දකුණේ සහ බටහිරින් සයිප්‍රස් ජනරජයේ ඵලදායී පාලනය යටතේ ඇති ප්‍රදේශය සහ දිවයිනේ ප්‍රදේශයෙන් 59% ක් පමණ අඩංගු වන අතර උතුරේ, ස්වයං ප්‍රකාශිත තුර්කි උතුරු සයිප්‍රස් ජනරජය විසින් පරිපාලනය කරනු ලබන අතර, දිවයිනේ ප්‍රදේශයෙන් 36% ක් පමණ ආවරණය කරයි. දිවයිනේ ප්‍රදේශයෙන් තවත් 4% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් එක්සත් ජාතීන්ගේ ස්වාරක්ෂක කලාපයෙන් ආවරණය වේ. ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව දිවයිනේ උතුරු කොටස තුර්කි හමුදා විසින් අල්ලාගෙන සිටින සයිප්‍රස් ජනරජයේ භූමියක් ලෙස සලකයි. ජාත්‍යන්තර නීතිය යටතේ මෙම වාඩිලා ගැනීම නීති විරෝධී ලෙස සලකනු ලබන අතර සයිප්‍රසය යුරෝපීය සංගමයේ සාමාජිකයෙකු වූ දා සිට EU භූමිය නීති විරෝධී ලෙස අත්පත් කර ගැනීමක් ලෙස සැලකේ.

 පශ්චාත්-බෙදීම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cy-map.png|thumb|සයිප්‍රසයේ බෙදීම පෙන්වන සිතියමක්
1974 දෙසැම්බර් මාසයේදී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය පිළිවෙල ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් සහ අගරදගුරු III වන මැකරියෝස් සයිප්‍රසයට නැවත පැමිණීමෙන් පසුව, තුර්කි හමුදා දිවයිනේ ඊසානදිග කොටස අල්ලාගෙන සිටියහ. 1983 දී, තුර්කි සයිප්‍රස් නායක රවුෆ් ඩෙන්ක්ටාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් තුර්කි සයිප්‍රස් පාර්ලිමේන්තුව, තුර්කිය විසින් පමණක් පිළිගනු ලබන උතුරු සයිප්‍රස් තුර්කි ජනරජය (TRNC) ප්‍රකාශයට පත් කළේය.

1974 ගිම්හානයේ සිදුවීම් දිවයිනේ දේශපාලනය මෙන්ම ග්‍රීක-තුර්කි සබඳතා ආධිපත්‍යය දරයි. තුර්කි සහ තුර්කි සයිප්‍රස් රාජ්‍යයන්ගේ දිරිගැන්වීම මත උතුරේ තුර්කි පදිංචිකරුවන් පදිංචි කර ඇත. සයිප්‍රස් ජනරජය ඔවුන්ගේ පැමිණීම ජිනීවා සම්මුතිය උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සලකයි, ඒ අතර බොහෝ තුර්කි පදිංචිකරුවන් එතැන් සිට තුර්කිය සමඟ ඇති සබඳතා බිඳ දමා ඇති අතර ඔවුන්ගේ දෙවන පරම්පරාව සයිප්‍රසය ඔවුන්ගේ නිජබිම ලෙස සලකයි.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:EU_Foreign_Ministers_Gymnich_Meeting_in_Cyprus._7.-8._September_2012_(7954502290).jpg|thumb|2012 දී සයිප්‍රස් යුරෝපා සංගමයේ සභාපති ධුරය දැරූ කාලය තුළ ලිමසෝල් හි යුරෝපීය සංගමයේ රටවල විදේශ අමාත්‍යවරු
තුර්කි ආක්‍රමණය, ඉන් පසුව ඇති වූ වාඩිලෑම සහ TRNC විසින් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීම එක්සත් ජාතීන්ගේ යෝජනා මගින් හෙළා දැක ඇති අතර ඒවා සෑම වසරකම ආරක්ෂක මණ්ඩලය විසින් නැවත තහවුරු කරනු ලැබේ.
 21 වන සියවස 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Close_to_the_buffer_zone_-_panoramio.jpg|thumb|නිකොසියාවේ බෙදී ගිය අගනුවර වීදිය
සයිප්‍රස් ආරවුල විසඳීමට ගත් උත්සාහයන් දිගටම පැවතුනි. 2004 දී, එවකට එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් කොෆි අනන් විසින් කෙටුම්පත් කරන ලද අනන් සැලැස්ම සයිප්‍රස් පරිපාලන දෙකෙහිම ජනමත විචාරණයකට ඉදිරිපත් කරන ලදී. තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ගෙන් 65% ක් සැලැස්මට පක්ෂව ඡන්දය දුන් අතර ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් 74% ක් සැලැස්මට විරුද්ධව ඡන්දය දුන් අතර, එය තුර්කි සයිප්‍රස් වැසියන්ට අසමානුපාතිකව අනුග්‍රහය දැක්වූ බවත් තුර්කියට ජාතිය කෙරෙහි අසාධාරණ බලපෑමක් ලබා දුන් බවත් පැවසූහ. සමස්තයක් වශයෙන්, ඡන්දදායකයින්ගෙන් 66.7% ක් අනන් සැලැස්ම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

2004 මැයි 1 වන දින, සයිප්‍රසය තවත් රටවල් නවයක් සමඟ යුරෝපීය සංගමයට එක් විය.Stephanos Constantinides & Joseph Joseph, 'Cyprus and the European Union: Beyond Accession', Études helléniques/Hellenic Studies 11 (2), Autumn 2003 සයිප්‍රසය සමස්තයක් ලෙස යුරෝපා සංගමයට පිළිගනු ලැබුවද, සයිප්‍රස් ගැටළුව අවසන් විසඳුමක් ලැබෙන තෙක් උතුරු සයිප්‍රසයේ යුරෝපා සංගම් නීති අත්හිටුවා ඇත.

දෙපාර්ශ්වය අතර ගමන් කිරීමේ නිදහස වැඩි දියුණු කිරීමට උත්සාහ දරා ඇත. 2003 අප්‍රේල් මාසයේදී, උතුරු සයිප්‍රසය ඒකපාර්ශ්විකව මුරපොල සීමාවන් ලිහිල් කළ අතර, වසර 30 කට පසු පළමු වරට සයිප්‍රස් වැසියන්ට දෙපාර්ශ්වය අතර තරණය කිරීමට අවසර දුන්නේය. 2008 මාර්තු මාසයේදී, සයිප්‍රස් ජනරජය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ ස්වාරක්ෂක කලාපය අතර මායිමේ දශක ගණනාවක් තිස්සේ පැවති තාප්පයක් කඩා දමන ලදී. නිකොසියාවේ හදවතෙහි ලෙඩ්‍රා වීදිය හරහා තාප්පය කපා ඇති අතර එය දිවයිනේ වසර 32 ක බෙදීමේ ප්‍රබල සංකේතයක් ලෙස සැලකේ. 2008 අප්‍රේල් 3 වන දින, ලෙඩ්‍රා වීදිය ග්‍රීක සහ තුර්කි සයිප්‍රස් නිලධාරීන් ඉදිරියේ නැවත විවෘත කරන ලදී.Ledra Street crossing opens in Cyprus . Associated Press article published on International Herald Tribune Website, 3 April 2008 2015 දී දෙපාර්ශ්වය නැවත එක්වීමේ සාකච්ඡා නැවත ආරම්භ කළ අතර, නමුත් ඒවා 2017 දී බිඳ වැටුණි.

2019 පෙබරවාරි මාසයේදී යුරෝපීය සංගමය අනතුරු ඇඟවූයේ සයිප්‍රසය රුසියානු කතිපයාධිකාරීන්ට EU විදේශ ගමන් බලපත්‍ර අලෙවි කරන බවත්, එමඟින් සංවිධානාත්මක අපරාධ සින්ඩිකේට් වලට EU තුළට රිංගා ගැනීමට ඉඩ සලසන බවත්ය. 2020 දී, කාන්දු වූ ලේඛන මගින් 2019 ජූලි මාසයේදී නීතිය වෙනස් කිරීමට පෙර සයිප්‍රස් පුරවැසිභාවය මිලදී ගත් ඇෆ්ගනිස්ථානය, චීනය, ඩුබායි, ලෙබනනය, රුසියානු සමූහාණ්ඩුව, සෞදි අරාබිය, යුක්රේනය සහ වියට්නාමය යන රටවලින් පැමිණි හිටපු සහ වත්මන් නිලධාරීන් පුළුල් පරාසයක් හෙළි විය. 2020 සිට සයිප්‍රසය සහ තුර්කිය ඔවුන්ගේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපවල ප්‍රමාණය සම්බන්ධයෙන් ආරවුලක නිරත වී ඇති අතර, එය ප්‍රදේශයේ තෙල් හා ගෑස් ගවේෂණය හේතුවෙන් ඇති වූ බව පෙනේ.

2023 නොවැම්බර් මාසයේදී, ජාත්‍යන්තර විමර්ශන මාධ්‍යවේදීන්ගේ සම්මේලනය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද සයිප්‍රස් රහස්‍ය දත්ත කාන්දුවෙන් පෙන්නුම් කළේ රටේ මූල්‍ය ජාලය රුසියානු කතිපයාධිකාරීන් සහ ක්‍රෙම්ලිනයේ ඉහළ පුද්ගලයින් සමඟ ශක්තිමත් සබඳතා පවත්වන බවත්, ව්ලැඩිමීර් පුටින්ගේ පාලනයට සහාය දක්වන බවත්ය.

2024 ජූලි මාසයේදී, උතුරු සයිප්‍රසයේ තුර්කි ආක්‍රමණයේ 50 වන සංවත්සරයේදී, තුර්කි ජනාධිපති එර්ඩෝගන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අනුමත කරන ලද ෆෙඩරල් රජයක් සඳහා වූ සැලැස්මක් ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර සයිප්‍රසය තුළ වෙනම රාජ්‍ය දෙකක් තිබීමේ අදහසට සහාය දැක්වීය. ග්‍රීක සයිප්‍රස් වැසියන් එර්ඩෝගන්ගේ රාජ්‍ය දෙකක යෝජනාව වහාම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර එය "ආරම්භක නොවන" එකක් ලෙස හැඳින්වීය.

 සටහන් 

 යොමු කිරීම්