බල්ගේරියාවේ ඉතිහාසය

ප්‍රාග් ඉතිහාසය සහ පෞරාණිකත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sofia_-_Odrysian_Wreath_from_Golyamata_Mogila.jpg|alt=Thracian golden wreath exhibited in the National Historical Museum|වම|thumb|ජාතික ඉතිහාස කෞතුකාගාරයේ ඇති ඔඩ්‍රිසියානු රන් මල් වඩම
නියැන්ඩර්තාල්වරුන්ගේ නටබුන්, වසර 150,000 කට පමණ පෙර හෝ මධ්‍යම පැලියොලිතික් යුගයට අයත් වන අතර, නූතන බල්ගේරියාවේ ඉඩම්වල මානව ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැරණිතම සලකුණු වලින් එකකි. එහිදී හමු වූ හෝමෝ සේපියන්වරුන්ගේ නටබුන්, ක්‍රි.පූ. 47,000 කට පෙර කාල නිර්ණය කර ඇත. මෙම ප්‍රතිඵලය නූතන මිනිසුන් යුරෝපයට පැමිණි මුල්ම අවස්ථාව නියෝජනය කරයි. කරනෝවෝ සංස්කෘතිය ක්‍රි.පූ. 6,500 දී ආරම්භ වූ අතර කෘෂිකර්මාන්තය මත සමෘද්ධිමත් වූ කලාපයේ නව ශිලා යුගයේ සමාජ කිහිපයකින් එකකි. තඹ යුගයේ වර්ණ සංස්කෘතිය (ක්‍රි.පූ. පස්වන සහස්‍රය) රන් ලෝහ විද්‍යාව සොයා ගැනීම සඳහා ගෞරවය හිමි වේ. ආශ්‍රිත වර්ණ නෙක්‍රොපොලිස් නිධානයේ ආසන්න වශයෙන් අවුරුදු 6,000 කට වඩා පැරණි ලොව පැරණිතම රන් ආභරණ අඩංගු වේ. මුල්ම යුරෝපීය සමාජවල සමාජ ධූරාවලිය සහ ස්ථරීකරණය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා මෙම නිධානය වටිනා වී ඇත.

නූතන බල්ගේරියානුවන්ගේ ප්‍රාථමික මුතුන් මිත්තන්ගේ කණ්ඩායම් තුනෙන් එකක් වන ත්‍රේසියානුවන්, ක්‍රි.පූ. 12 වන සියවසට ටික කලකට පෙර බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ පෙනී සිටියහ. ත්‍රේසියානුවන් ලෝහ විද්‍යාවේ විශිෂ්ටත්වය දැක්වූ අතර ග්‍රීකයන්ට ඕෆියන් සහ ඩයොනිසියානු නිකායන් ලබා දුන් නමුත් ගෝත්‍රික හා රාජ්‍යයක් නොමැතිව සිටියහ. පර්සියානු අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යය ක්‍රි.පූ. 6 වන සියවසේදී වර්තමාන බල්ගේරියාවේ (විශේෂයෙන් නැගෙනහිර බල්ගේරියාවේ) කොටස් යටත් කර ගත් අතර ක්‍රි.පූ. 479 දක්වා කලාපය පාලනය කළේය. ආක්‍රමණය ත්‍රේසියානු එක්සත්කම සඳහා උත්ප්‍රේරකයක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ ගෝත්‍රවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් ටෙරෙස් රජු යටතේ එක්සත් වී ක්‍රි.පූ. 470 ගණන්වලදී ඔඩ්‍රිසියානු රාජධානිය පිහිටුවා ගත්හ. ක්‍රි.පූ. 341 දී මැසිඩෝනියාවේ දෙවන පිලිප් විසින් එය දුර්වල කර යටත් කර ගන්නා ලදී, 3 වන සියවසේදී කෙල්ට්වරුන් විසින් පහර දෙන ලදී, අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 45 දී රෝම අධිරාජ්‍යයේ පළාතක් බවට පත්විය.

ක්‍රිස්තු වර්ෂ 1 වන සියවස අවසන් වන විට, මුළු බෝල්කන් අර්ධද්වීපය පුරාම රෝම පාලනය ස්ථාපිත කරන ලද අතර, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය 4 වන සියවසේදී පමණ කලාපයේ ව්‍යාප්ත වීමට පටන් ගත්තේය. පළමු ජර්මානු භාෂා පොත වන ගොතික් බයිබලය, ගොතික් බිෂොප් උල්ෆිලස් විසින් අද උතුරු බල්ගේරියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ 381 දී පමණ නිර්මාණය කරන ලදී. 476 දී රෝමයේ වැටීමෙන් පසු මෙම කලාපය බයිසැන්තියානු පාලනයට නතු විය. බයිසැන්තියානුවන් පර්සියාවට එරෙහිව දීර්ඝ කාලීන යුද්ධයක නිරත වූ අතර ඔවුන්ගේ බෝල්කන් ප්‍රදේශ ම්ලේච්ඡ ආක්‍රමණවලින් ආරක්ෂා කර ගැනීමට නොහැකි විය. මෙය ස්ලාව් ජාතිකයින්ට කොල්ලකරුවන් ලෙස බෝල්කන් අර්ධද්වීපයට ඇතුළු වීමට හැකි විය, ප්‍රධාන වශයෙන් ඩැනියුබ් ගඟ සහ මොසියා ලෙස හැඳින්වෙන බෝල්කන් කඳු අතර ප්‍රදේශයක් හරහා. ක්‍රමයෙන්, අර්ධද්වීපයේ අභ්‍යන්තරය දකුණු ස්ලාව් ජාතිකයන්ගේ රටක් බවට පත් වූ අතර, ඔවුන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් යටතේ ජීවත් විය. ස්ලාව් ජාතිකයන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල අර්ධ වශයෙන් හෙලනීකෘත, රෝමානුකරණය වූ සහ ගොතික්කරණය වූ ත්‍රේසියානුවන් උකහා ගත්හ.

 පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Car_Simeon_Bulharsky_-_Alfons_Mucha.jpg|alt=a painting depicting Bulgarian Emperor Simeon I|වම|thumb|අධිරාජ්‍යයා වන I වන සිමියොන් : ස්ලාවොනික් සාහිත්‍යයේ මෝනිං ස්ටාර්, ඇල්ෆොන්ස් මුචා විසින් රචිත ස්ලාව් වීර කාව්‍ය චක්‍රය
ස්ලාවික් ආක්‍රමණයෙන් වැඩි කල් නොගොස්, මොයිසියා නැවත වරක් ආක්‍රමණය කරන ලදී, මෙවර ඛාන් ඇස්පරුක් යටතේ බල්ගේරියානුවන් විසින්. ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම පැරණි මහා බල්ගේරියාවේ ශේෂයක් වූ අතර එය දැන් යුක්රේනයේ සහ දකුණු රුසියාවේ කළු මුහුදට උතුරින් පිහිටා ඇති වඳ වී ගිය ගෝත්‍රික සම්මේලනයකි. ඇස්පරුක් මොයිසියාවේ බයිසැන්තියානු ප්‍රදේශවලට පහර දී 680 දී එහි ස්ලාවික් ගෝත්‍ර යටත් කර ගත්තේය. පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ අත්තිවාරම සනිටුහන් කරමින් 681 දී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සමඟ සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කරන ලදී. සුළුතර බල්ගේරියානුවන් සමීප පාලක කුලයක් පිහිටුවා ගත්හ.

අනුප්‍රාප්තික පාලකයින් 8 වන සහ 9 වන සියවස් පුරා බල්ගේරියානු රාජ්‍යය ශක්තිමත් කළහ. ක්‍රම් ලිඛිත නීති සංග්‍රහයක් හඳුන්වා දුන් අතර ප්ලිස්කා සටනේදී ප්‍රධාන බයිසැන්තියානු ආක්‍රමණයක් මැඩපැවැත්වූ අතර එහිදී බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වූ I වන නයිස්ෆොරස් මිය ගියේය. 864 දී නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් ක්‍රිස්තියානි ධර්මයට පක්ෂව පළමුවන බොරිස් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකවාදය අහෝසි කළේය. මෙම පරිවර්තනයෙන් පසුව බල්ගේරියානු පල්ලිය බයිසැන්තියානු පිළිගැනීමක් ලබා ගත් අතර අගනුවර වන ප්‍රෙස්ලාව් හි වර්ධනය වූ සිරිලික් හෝඩිය සම්මත කරන ලදී. පොදු භාෂාව, ආගම සහ අක්ෂර මාලාව මධ්‍යම අධිකාරිය ශක්තිමත් කළ අතර ක්‍රමයෙන් ස්ලාව් ජාතිකයන් සහ බල්ගේරියානුවන් තනි ස්ලාවික් භාෂාවක් කතා කරන එක්සත් ජනතාවක් බවට ඒකාබද්ධ කළේය. රාජ්‍යයේ විශාලතම භෞමික ව්‍යාප්තිය අධීක්ෂණය කළ මහා සිමියොන් අධිරාජ්‍යයාගේ 34 වසරක පාලන සමයේදී ස්වර්ණමය යුගයක් ආරම්භ විය. පැරණි බල්ගේරියානු භාෂාවෙන් නිෂ්පාදනය කරන ලද සාහිත්‍යය ඉක්මනින්ම බල්ගේරියාවෙන් උතුරට පැතිර ගොස් බෝල්කන් සහ නැගෙනහිර යුරෝපයේ පොදු භාෂාව බවට පත් විය.Benjamin W. Fortson. Indo-European Language and Culture: An Introduction, p. 374. කෲම්ගේ රාජවංශය තුළ බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ දේශපාලනික, සංස්කෘතික සහ අධ්‍යාත්මික බලය, බල්ගේරියාව එකල යුරෝපයේ සුපිරි බලවතුන් තුනෙන් එකක් බවට පත් කළ අතර, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය සහ ෆ්‍රෑන්ක්වරුන්ගේ කැරොලින්ජියන් අධිරාජ්‍යය සමඟින්, පසුව ශුද්ධ රෝම අධිරාජ්‍යය බවට පත් විය.

සිමියොන්ගේ මරණයෙන් පසු, මැග්යාර්වරුන් සහ පෙචෙනෙග්වරුන් සමඟ යුද්ධ සහ බොගොමිලිස්වාදයේ පැතිරීම හේතුවෙන් බල්ගේරියාව දුර්වල විය. සිමියොන්ගේ අනුප්‍රාප්තිකයා වූ I වන පීටර් හිතකර සාම ගිවිසුමක් සාකච්ඡා කළේය. බයිසැන්තියානුවන් ඔහුව බල්ගේරියාවේ අධිරාජ්‍යයා ලෙස සහ බල්ගේරියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලිය ස්වාධීන කුලදෙටුවෙකු ලෙස පිළිගැනීමට මෙන්ම වාර්ෂික උපහාරයක් ගෙවීමට එකඟ විය. පීටර් සහ රොමානෝස්ගේ මිනිබිරිය වන අයිරින් ලෙකපීන් අතර විවාහයකින් සාමය ශක්තිමත් විය. මෙම ගිවිසුම මගින් බලවතුන් දෙදෙනා අතර සාමකාමී සබඳතා වසර 40 ක කාලයක් ආරම්භ විය. ඔහුගේ පාලන සමයේ පළමු වසරවලදී, පළමුවන පීටර් ඔහුගේ සහෝදරයන් තිදෙනාගෙන් දෙදෙනෙකු වන 928 දී ජෝන් සහ 930 දී මයිකල් විසින් කැරලි වලට මුහුණ දුන් නමුත් දෙදෙනාම මර්දනය කරන ලදී. පළමුවන පීටර් අධිරාජ්‍යයාගේ පාලන සමයේ වැඩි කාලයක් තුළ, අධිරාජ්‍යය දේශපාලනික ඒකාබද්ධ කිරීම, ආර්ථික ව්‍යාප්තිය සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම්වල කාල පරිච්ඡේදයක් භුක්ති වින්දා.

අඛණ්ඩ රුසියානු සහ බයිසැන්තියානු ආක්‍රමණවලින් පසු 971 දී ප්‍රෙස්ලාව් බයිසැන්තියානු හමුදාව විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. සැමුවෙල් යටතේ අධිරාජ්‍යය කෙටියෙන් යථා තත්ත්වයට පත් විය, නමුත් මෙය අවසන් වූයේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයා වන II වන බැසිල් 1014 දී ක්ලියුච් හිදී බල්ගේරියානු හමුදාව පරාජය කළ විටය. සටනෙන් ටික කලකට පසු සැමුවෙල් මිය ගියේය, සහ 1018 වන විට බයිසැන්තියානුවන් පළමු බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය යටත් කර ගත්හ. යටත් කර ගැනීමෙන් පසු, දෙවන බැසිල්, දේශීය වංශවත් අයගේ පාලනය රඳවා තබා ගැනීමෙන්, ඔවුන් බයිසැන්තියානු නිලධරයට සහ වංශාධිපතිත්වයට ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් සහ ඔවුන්ගේ ඉඩම් රන් බදු ගෙවීමේ බැඳීමෙන් නිදහස් කිරීමෙන්, ඒ වෙනුවට ද්‍රව්‍යමය වශයෙන් බදු ගෙවීමට ඉඩ දීමෙන් කැරලි වළක්වා ගත්තේය. බල්ගේරියානු කුලදෙටුවන් අගරදගුරු පදවියක් දක්වා අඩු කරන ලද නමුත්, එහි ස්වයංක්‍රීය තත්ත්වය සහ එහි රදගුරු පදවි රඳවා ගත්තේය.

 දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bulgaria-Iv%C3%A1n_Asen2-es.svg|alt=A map of the Bulgarian Empire in the mid 13th century|දකුණ|thumb|II වන අයිවන් අසෙන් (1218–1241) පාලන සමයේදී දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ විශාලතම භෞමික ව්‍යාප්තිය පෙන්වන සිතියමක්
බැසිල්ගේ මරණයෙන් පසු බයිසැන්තියානු දේශීය ප්‍රතිපත්ති වෙනස් වූ අතර අසාර්ථක කැරලි මාලාවක් ඇති වූ අතර, විශාලතම එක වූයේ පීටර් ඩෙලියන් විසින් මෙහෙයවන ලදී. සෙල්ජුක් ආක්‍රමණිකයින්ට එරෙහිව මැන්සිකර්ට්හිදී ලැබූ ව්‍යසනකාරී හමුදා පරාජයෙන් පසු අධිරාජ්‍යයේ අධිකාරිය පිරිහී ගිය අතර, කුරුස යුද්ධ මගින් තවදුරටත් කැළඹීමට ලක් විය. මෙය බයිසැන්තියානු හෙලනිකරණය සඳහා ගත් උත්සාහයන් වලක්වා ගත් අතර තවදුරටත් කැරැල්ලක් සඳහා සාරවත් භූමියක් නිර්මාණය කළේය. 1185 දී, අසෙන් රාජවංශයේ වංශාධිපතියන් වන I වන අයිවන් අසෙන් සහ IV වන පීටර් ප්‍රධාන නැගිටීමක් සංවිධානය කර බල්ගේරියානු රාජ්‍යය නැවත ස්ථාපිත කිරීමට සමත් වූහ.Dimitrov, Philip, Bell, John D., Carter, Francis William, Danforth, Loring. "Bulgaria". Encyclopedia Britannica, 3 Apr. 2025, https://www.britannica.com/place/Bulgaria. Accessed 5 April 2025 අයිවන් අසෙන් සහ පීටර් ටර්නෝවෝ හි අගනුවර සමඟ දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ අත්තිවාරම් දැමූහ.The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Ivan Asen I". Encyclopedia Britannica, 1 Jan. 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Asen-I. Accessed 5 April 2025

අසෙන් රජවරුන්ගේ තුන්වන තැනැත්තා වූ කලෝයන්, බෙල්ග්‍රේඩ් සහ ඔරිඩ් දක්වා තම ආධිපත්‍යය ව්‍යාප්ත කළේය. ඔහු පාප්තුමාගේ අධ්‍යාත්මික උත්තරීතරභාවය පිළිගත් අතර පාප්තුමාගේ ලෙජේට්වරයෙකුගෙන් රාජකීය ඔටුන්නක් ලබා ගත්තේය. අධිරාජ්‍යය එහි උච්චතම ස්ථානයට ළඟා වූ අතර, එහි දේශසීමා ඇල්බේනියාව, සර්බියාව සහ එපිරස් වෙරළ තීරය දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර වාණිජ්‍යය සහ සංස්කෘතිය සමෘද්ධිමත් විය. අයිවන් අසෙන්ගේ පාලනය ආගමික කටයුතුවලදී රෝමයෙන් ඉවත් වීමෙන් ද සලකුණු විය.

1257 දී අසෙන් රාජවංශය වඳ වී ගියේය. අභ්‍යන්තර ගැටුම් සහ නොනවතින බයිසැන්තියානු සහ හංගේරියානු ප්‍රහාරවලින් පසුව, දුර්වල වූ බල්ගේරියානු රාජ්‍යය මත ආධිපත්‍යය ස්ථාපිත කිරීමට මොංගෝලියානුවන්ට හැකි විය. 1277 දී, සූකර පාලක ඉවායිලෝ මහා ගොවි කැරැල්ලකට නායකත්වය දුන් අතර එමඟින් මොංගෝලියානුවන් බල්ගේරියාවෙන් නෙරපා හැර කෙටි කලකට ඔහුව අධිරාජ්‍යයා බවට පත් කළේය. 1280 දී ඔහු වැඩවසම් ඉඩම් හිමියන් විසින් බලයෙන් පහ කරන ලදී. ඔවුන්ගේ කණ්ඩායම් ගැටුම් නිසා 14 වන සියවස වන විට දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය කුඩා වැඩවසම් ආධිපත්‍යයන් බවට බිඳී ගියේය. මෙම ඛණ්ඩනය වූ රම්ප් රාජ්‍යයන් - විඩින් සහ ටර්නෝවෝ හි සාර් රාජ්‍ය දෙකක් සහ ඩොබ්රුඩ්ෂාහි ඒකාධිපති රාජ්‍යය - ගිනිකොන දෙසින් පැමිණෙන නව තර්ජනයකට පහසු ගොදුරක් බවට පත්විය: ඔටෝමාන් තුර්කි ජාතිකයන්. 14 වන සියවසේදී, බල්ගේරියාව සංස්කෘතික පුනර්ජීවනයේ කාල පරිච්ඡේදයකට අවතීර්ණ වූ අතර, සමහර විට අධිරාජ්‍යයේ "දෙවන ස්වර්ණමය යුගය" ලෙසද හැඳින්වේ. බල්ගේරියානු ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, කලාව සහ සාහිත්‍යය බල්ගේරියාවේ දේශසීමාවලින් ඔබ්බට සර්බියාව, වොලචියාව, මෝල්ඩේවියාව සහ රුසියාවේ ප්‍රින්සිපල්ස් දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර ස්ලාවික් සංස්කෘතියට බලපෑම් කළේය.

 ඔටෝමන් පාලනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battle_of_Nicopolis.jpg|වම|thumb|1396 දී නිකොපොලිස් සටන මධ්‍යකාලීන බල්ගේරියානු රාජ්‍යත්වයේ අවසානය සනිටුහන් කළේය.
1340 ගණන්වල බයිසැන්තියානුවන් විසින් ඔටෝමන්වරුන් කුලී හේවායන් ලෙස සේවයේ යොදවන ලද නමුත් පසුව ඔවුන් විසින්ම ආක්‍රමණිකයන් බවට පත්විය. සුල්තාන් I වන මුරාඩ් 1362 දී බයිසැන්තියානුවන්ගෙන් ඇඩ්‍රියානෝපල් අල්ලා ගත්තේය; 1382 දී සොෆියා පරාජය වූ අතර, පසුව 1388 දී ෂුමෙන් ද පරාජය විය. 1393 දී ඔටෝමන්වරු බල්ගේරියානු ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සම්පූර්ණ කළහ. මාස තුනක වටලෑමකින් සහ 1396 දී විඩින් සාර්ඩම් බිඳවැටීමට හේතු වූ නිකොපොලිස් සටනෙන් පසු ටර්නෝවෝ නෙරපා හරින ලදී. 1453 දී සොසොපොල් අවසන් බල්ගේරියානු ජනාවාසය විය. පසුව බල්ගේරියානු වංශාධිපතියන් ඉවත් කරන ලද අතර ගොවි ජනතාව ඔටෝමන් ස්වාමිවරුන්ට යටත් කරන ලදී. බොහෝ උගත් පූජක පක්ෂය වෙනත් රටවලට පලා ගියහ.

බල්ගේරියානුවන් අධික බදු වලට යටත් විය (දෙව්ෂිර්ම් නොහොත් රුධිර බද්ද ඇතුළුව), ඔවුන්ගේ සංස්කෘතිය මර්දනය කරන ලදී. ඔවුන් අර්ධ ඉස්ලාමීයකරණය අත්විඳින ලදී. ඔටෝමන් බලධාරීන් රම් මෙනේරි නමින් ආගමික පරිපාලන ප්‍රජාවක් ස්ථාපිත කළ අතර, එය ඔවුන්ගේ වාර්ගිකත්වය නොසලකා සියලුම ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් පාලනය කළේය. පසුව ප්‍රාදේශීය ජනගහනයෙන් බොහෝ දෙනෙකුට ක්‍රමයෙන් එහි සුවිශේෂී ජාතික විඥානය නැති වූ අතර, එහි ඇදහිල්ලෙන් පමණක් හඳුනා ගන්නා ලදී. සමහර හුදකලා ආරාමවල රැඳී සිටි පූජක පක්ෂය, දුරස්ථ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සහ රටේ වයඹ දෙසින් පිහිටි සටන්කාමී කතෝලික ප්‍රජාව තුළ ඔවුන්ගේ වාර්ගික අනන්‍යතාවය ජීවමානව තබා ගත්හ.

ඔටෝමාන් බලය හීන වීමට පටන් ගත් විට, හැබ්ස්බර්ග් ඔස්ට්‍රියාව සහ රුසියාව බල්ගේරියානු ක්‍රිස්තියානීන් විභව සහචරයින් ලෙස සැලකූහ. ඔස්ට්‍රියානුවන් මුලින්ම 1598 දී ටර්නෝවෝ හි නැගිටීමකට, පසුව 1686 දී දෙවන නැගිටීමට, 1688 දී චිප්‍රොව්ට්සි නැගිටීමට සහ අවසානයේ 1689 දී කාර්පොෂ්ගේ කැරැල්ලට සහාය දුන්හ. රුසියානු අධිරාජ්‍යය 1774 දී කුචුක් කයිනාර්කා ගිවිසුම සමඟ ඔටෝමාන් රටවල කිතුනුවන්ගේ ආරක්ෂකයෙකු ලෙස ද තමන්ව තහවුරු කර ගත්තේය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_defeat_of_Shipka_Peak,_Bulgarian_War_of_Independence.JPG|alt=The Defence of the Eagle's Nest, painting by Alexey Popov from 1893, depicting the Defence of Shipka Pass|thumb|1877 දී ෂිප්කා පාස් හි රුසෝ-බල්ගේරියානු ආරක්ෂාව
18 වන සියවසේ බටහිර යුරෝපීය බුද්ධත්වය බල්ගේරියාවේ ජාතික පිබිදීමක් ආරම්භ කිරීමට බලපෑවේය. එය ජාතික විඥානය යථා තත්ත්වයට පත් කළ අතර විමුක්ති අරගලය සඳහා දෘෂ්ටිවාදාත්මක පදනමක් සැපයූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1876 අප්‍රේල් නැගිටීම ඇති විය. ඔටෝමාන් බලධාරීන් කැරැල්ල මැඩපැවැත්වීමත් සමඟ බල්ගේරියානුවන් 30,000 ක් දක්වා මිය ගියහ. සමූලඝාතන මහා බලවතුන් ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමට පෙළඹුණි. ඔවුන් 1876 දී කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් සමුළුව කැඳවූ නමුත් ඔවුන්ගේ තීරණ ඔටෝමාන්වරුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. මෙය ක්‍රිමියානු යුද්ධයේදී සිදු වූවාක් මෙන් අනෙකුත් මහා බලවතුන් සමඟ ගැටුමකට අවදානමක් නොගෙන හමුදා විසඳුමක් සෙවීමට රුසියානු අධිරාජ්‍යයට ඉඩ සැලසීය. 1877 දී රුසියාව ඔටෝමාන්වරුන්ට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ අතර බල්ගේරියානු කැරලිකරුවන්ගේ සහාය ඇතිව ඔවුන් පරාජය කළේය, විශේෂයෙන් කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වෙත ප්‍රධාන මාර්ගය මත රුසියානු පාලනය තහවුරු කළ තීරණාත්මක ෂිප්කා පාස් සටනේදී.

 තුන්වන බල්ගේරියානු රාජ්‍යය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bulgaria-SanStefano_-(1878)-byTodorBozhinov.png|alt=Map of Bulgaria according to the Treaty of San Stefano|වම|thumb|සැන් ස්ටෙෆානෝ මූලික ගිවිසුමට අනුව බල්ගේරියාවේ දේශසීමා
සැන් ස්ටෙෆානෝ ගිවිසුම 1878 මාර්තු 3 වන දින රුසියාව සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය විසින් අත්සන් කරන ලදී. එය දෙවන බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යයේ භූමි ප්‍රදේශවල දළ වශයෙන් මොසියා, මැසිඩෝනියාව සහ ත්‍රේස් පුරා පැතිරී ඇති ස්වයං පාලන බල්ගේරියානු රාජ්‍යයක් පිහිටුවීම සඳහා වූ අතර, මෙම දිනය දැන් ජාතික විමුක්ති දිනය ලෙස හඳුන්වන රජයේ නිවාඩු දිනයකි. බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ මෙතරම් විශාල රටක් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතාවලට තර්ජනයක් විය හැකි බවට බියෙන් අනෙකුත් මහා බලවතුන් වහාම ගිවිසුම ප්‍රතික්ෂේප කළහ. එය ජූලි 13 වන දින අත්සන් කරන ලද බර්ලින් ගිවිසුම මගින් අවලංගු කරන ලදී. එය ඉතා කුඩා රාජ්‍යයක් වන බල්ගේරියානු ප්‍රින්සිපල්ටි සඳහා සැපයූ අතර එය මොසියා සහ සොෆියා කලාපය පමණක් ඇතුළත් වූ අතර නව රටෙන් පිටත ජනවාර්ගික බල්ගේරියානුවන් විශාල ජනගහනයක් ඉතිරි කළේය. මෙය 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී බල්ගේරියාවේ මිලිටරිවාදී විදේශ කටයුතු ප්‍රවේශයට සැලකිය යුතු ලෙස දායක විය.

බල්ගේරියානු ප්‍රින්සිපල්ටි සර්බියාවට එරෙහිව යුද්ධයක් ජයග්‍රහණය කර 1885 දී නැගෙනහිර රුමේලියාවේ අර්ධ ස්වයං පාලන ඔටෝමාන් ප්‍රදේශය ඇතුළත් කර, 1908 ඔක්තෝබර් 5 වන දින ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. නිදහසින් පසු වසරවලදී, බල්ගේරියාව වැඩි වැඩියෙන් හමුදාකරණය වූ අතර බොහෝ විට "බෝල්කන් ප්‍රුෂියාව" ලෙස හැඳින්වේ. 1912 සහ 1918 අතර කාලය තුළ අඛණ්ඩව ගැටුම් තුනකට එය සම්බන්ධ විය - බෝල්කන් යුද්ධ දෙකක් සහ පළමු ලෝක යුද්ධය. දෙවන බෝල්කන් යුද්ධයේදී විනාශකාරී පරාජයකින් පසුව, පළමු ලෝක යුද්ධයේදී මධ්‍යම බලවතුන් සමඟ ඇති කරගත් සන්ධානයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බල්ගේරියාව නැවතත් පරාජිත පැත්තේ සටන් කිරීමට පටන් ගත්තේය. 1,200,000 කින් යුත් හමුදාවක් සඳහා එහි ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකකට වඩා වැඩි පිරිසක් ඉදිරිපත් කළද සහ ඩොයිරාන් සහ මොනාස්ටිර්හිදී තීරණාත්මක ජයග්‍රහණ කිහිපයක් ලබා ගත්තද, 1918 දී රට යටත් විය. යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැලකිය යුතු භෞමික පාඩු සිදු වූ අතර සොල්දාදුවන් 87,500 ක් මිය ගියහ. 1912 සිට 1929 දක්වා අහිමි වූ ප්‍රදේශවලින් සරණාගතයින් 253,000 කට වැඩි පිරිසක් බල්ගේරියාවට සංක්‍රමණය වූ අතර, දැනටමත් විනාශ වී ඇති ජාතික ආර්ථිකයට අමතර පීඩනයක් එල්ල කළේය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BASA-3K-7-342-28-Boris_III_of_Bulgaria.jpeg|alt=A portrait of Tsar Boris III|thumb|III වන සාර් බොරිස්
ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ දේශපාලන නොසන්සුන්තාව, III වන සාර් බොරිස් (1918-1943) විසින් රාජකීය ඒකාධිපති ආඥාදායකත්වයක් ස්ථාපිත කිරීමට හේතු විය. බල්ගේරියාව 1941 දී අක්ෂයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස දෙවන ලෝක යුද්ධයට අවතීර්ණ වූ නමුත් බාබරෝසා මෙහෙයුමට සහභාගී වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර එහි යුදෙව් ජනගහනය ගාල් කඳවුරුවලට පිටුවහල් කිරීමෙන් බේරා ගත්තේය. 1943 මැද භාගයේදී III වන බොරිස්ගේ හදිසි මරණය, යුද්ධය ජර්මනියට එරෙහිව හැරුණු විට රට දේශපාලන කැලඹීමකට තල්ලු කළ අතර කොමියුනිස්ට් ගරිල්ලා ව්‍යාපාරය වේගවත් විය. පසුව බොග්ඩන් ෆිලොව්ගේ රජය මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සමඟ සාමය ඇති කර ගැනීමට අපොහොසත් විය. ජර්මානු හමුදා තම භූමියෙන් නෙරපා හැරීම සඳහා සෝවියට් ඉල්ලීම්වලට බල්ගේරියාව අනුකූල නොවූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1944 සැප්තැම්බර් මාසයේදී යුද්ධ ප්‍රකාශයක් සහ සෝවියට් සංගමය විසින් ආක්‍රමණයක් සිදු විය. කොමියුනිස්ට් ආධිපත්‍යය දැරූ ෆාදර්ලන්ඩ් පෙරමුණ බලයට පත් වූ අතර, අක්ෂයට සහභාගී වීම අවසන් කළ අතර යුද්ධය අවසන් වන තෙක් මිත්‍ර පාක්ෂික පාර්ශවයට එක් විය. බල්ගේරියාව සුළු යුද හානියක් සිදු වූ අතර සෝවියට් සංගමය කිසිදු වන්දියක් ඉල්ලා සිටියේ නැත. නමුත් දකුණු ඩොබ්රුඩ්ෂා හැර අනෙකුත් සියලුම යුද කාලීන භෞමික ජයග්‍රහණ අහිමි විය.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Georgi_Dimitrov.jpg|වම|thumb|193x193පික්|1946 සිට 1949 දක්වා බල්ගේරියානු කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ නායක ජෝර්ජි ඩිමිත්‍රොව්
1944 සැප්තැම්බර් 9 වන දින සිදු කරන ලද වාමාංශික කුමන්ත්‍රණය රාජාණ්ඩුව අහෝසි කිරීමට සහ විරුද්ධවාදීන්, යුද අපරාධකරුවන් සහ හිටපු රාජකීය ප්‍රභූවේ සාමාජිකයින් 1,000–3,000 ක් පමණ ඝාතනය කිරීමට හේතු විය. නමුත් ජනමත විචාරණයකින් පසු ඒකපාර්ශ්වික මහජන ජනරජයක් ස්ථාපිත කරන ලද්දේ 1946 වන තෙක් නොවේ. මර්දනකාරී, වේගයෙන් කාර්මිකකරණය වන ස්ටැලින්වාදී රාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කළ ජෝර්ජි ඩිමිත්‍රොව් (1946–1949) ගේ නායකත්වය යටතේ එය සෝවියට් බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයට වැටුණි. 1950 ගණන්වල මැද භාගය වන විට ජීවන තත්වයන් සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගිය අතර දේශපාලන මර්දනය ලිහිල් විය. සෝවියට් විලාසිතාවේ සැලසුම් කළ ආර්ථිකය තුළ ටෝඩර් ෂිව්කොව් (1954–1989) යටතේ අත්හදා බැලීම් සහිත වෙළඳපල-නැඹුරු ප්‍රතිපත්ති කිහිපයක් මතු විය. යුධ සමය හා සසඳන විට, 1980 ගණන් වන විට ජාතික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පස් ගුණයකින් වැඩි වූ අතර ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය හතර ගුණයකින් වැඩි විය, 1960, 1977 සහ 1980 දී දැඩි ණය උච්චාවචනයන් සිදු වුවද. ෂිව්කොව්ගේ දියණිය ලියුඩ්මිලා ලොව පුරා බල්ගේරියානු උරුමය, සංස්කෘතිය සහ කලාවන් ප්‍රවර්ධනය කිරීමෙන් ජාතික අභිමානය ශක්තිමත් කළාය. ජනවාර්ගික බල්ගේරියානු බහුතරය අතර උපත් අනුපාත පහත වැටීමට මුහුණ දුන් 1984 දී ෂිව්කොව්ගේ රජය, ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවය මකා දමා ඒවා උකහා ගැනීමට උත්සාහ කරමින් සුළුතර වාර්ගික තුර්කි ජාතිකයින්ට ස්ලාවික් නම් භාවිතා කිරීමට බල කළේය. මෙම ප්‍රතිපත්තිවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වාර්ගික තුර්කි ජාතිකයන් 300,000 ක් පමණ තුර්කියට සංක්‍රමණය විය.

1989 විප්ලවයන්ගේ බලපෑම යටතේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයට 1989 නොවැම්බර් 10 වන දින තම දේශපාලන ඒකාධිකාරය අත්හැරීමට බල කෙරුනි. ෂිව්කොව් ඉල්ලා අස් වූ අතර බල්ගේරියාව පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකට මාරුවීමක් ආරම්භ කළේය. 1990 ජුනි මාසයේ පැවති පළමු නිදහස් මැතිවරණය කොමියුනිස්ට් පක්ෂය විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලද අතර, දැන් එය බල්ගේරියානු සමාජවාදී පක්ෂය ලෙස නැවත නම් කර ඇත. සාපේක්ෂව දුර්වල තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ව්‍යවස්ථාදායකයට වගකිව යුතු අගමැතිවරයෙකු සඳහා සපයන ලද නව ව්‍යවස්ථාවක් 1991 ජූලි මාසයේදී සම්මත කරන ලදී. නව ක්‍රමය මුලින් ජීවන තත්වයන් වැඩිදියුණු කිරීමට හෝ ආර්ථික වර්ධනයක් ඇති කිරීමට අසමත් විය - සාමාන්‍ය ජීවන තත්ත්වය සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය 2000 දශකයේ මුල් භාගය වන තෙක් කොමියුනිස්ට්වාදය යටතේ පැවති මට්ටමට වඩා බෙහෙවින් අඩු මට්ටමක පැවතුනි. 2001 න් පසු, ආර්ථික, දේශපාලනික සහ භූ දේශපාලනික තත්වයන් බෙහෙවින් දියුණු විය, සහ 2003 දී බල්ගේරියාව ඉහළ මානව සංවර්ධන තත්වයක් අත්කර ගත්තේය. එය 2004 දී නේටෝවේ සාමාජිකයෙකු බවට පත් වූ අතර ඇෆ්ගනිස්ථානයේ යුද්ධයට සහභාගී විය. වසර ගණනාවක ප්‍රතිසංස්කරණවලින් පසුව, රජයේ දූෂණය පිළිබඳ EU කනස්සල්ල නොතකා, එය 2007 දී යුරෝපීය සංගමයට සහ තනි වෙළඳපොළට සම්බන්ධ විය. බල්ගේරියාව සොෆියා හි ජාතික සංස්කෘතික මාලිගාවේ 2018 යුරෝපීය සංගමයේ කවුන්සිලයේ සභාපතිත්වය පැවැත්වීය.

 යොමු කිරීම්