පැරිස් ගිවිසුම

පැරිස් ගිවිසුම (පැරිස් සම්මුතිය හෝ පැරිස් දේශගුණික සම්මුති ලෙසින්ද හැඳින්වෙයි) යනු, 2016 වසරෙහි දී අත්සන් තබන ලද, ‍දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතියකි.  මෙම ගිවිසුම වෙතින්, දේශගුණ විපර්යාස සංසිඳුවීම, උපයෝජනය, සහ මූල්‍යය යන දේ ආවරණය වෙයි. ප්‍රංශයෙහි පැරිසිය අසබඩ ස්ථානයකදී, පාර්ශව 196ක් විසින් 2015 දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ සම්මේලනය තුලදී මෙම පැරිස් ගිවිසුම ගැන කතිකා කරගන්නා ලදි. 2023 ‌පෙබරවාරි මස වන විට,  දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්ති රාමුවෙහි (UNFCCC) සාමාජිකයන් 195 දෙනෙක් මෙම ගිවිසුමට පාර්ශවකරුවන්ව සිටියහ. මෙම ගිවිසුම  සනාථ නොකල UNFCCC සාමාජික රාජ්‍යයන් තිදෙනා අතරින්, එකම ප්‍රධාන විමෝචකයා වූයේ ඉරානයයි. දෙවන විශාලතම විමෝචකයා වන එක්සත් ජනපදය, 2020 වසරෙහිදී ගිවිසුමෙන් බැහැර වුවද, 2021 වසරෙහිදී යළි ගිවිසුම හා එක්වී , 2025 වසරෙහිදී යළිත් ගිවිසුමෙන් බැහැර වෙන බව ප්‍රකාශ කෙරිණි.

පැරිස් ගිවිසුම තුල උෂ්ණත්වය පිළිබඳ දීර්ඝ කාලීන  ඉලක්කයක් අන්තර්ගත වන අතර, එය වෙතින් බලාපොරොත්තු වන්නේ පූර්ව-කාර්මික මට්ටම් වලට වඩා  ප්‍රමාණයකට අඩු වෙනසක ගෝලීය පෘෂ්ඨීය උෂ්ණත්වය රඳවා තබා ගැනීමටය.  ගිවිසුම තවදුරටත් සඳහන් කරන්නේ, හැකිනම්, මෙම ඉහළයෑම  ප්‍රමාණයක තබාගත යුතු බවය. මෙම සීමා අර්ථදැක්වෙන්නේ බොහෝ අවුරුදු ගණනාවක් තිස්සේ මනින ලද ගෝලීය උෂ්ණත්වයෙහි සාමාන්‍යය අගයන් ලෙසිනි. 

උෂ්ණත්වය ඉහළ යෑම අඩුවන තරමට,  දේශගුණ විපර්යාසයන්ගේ ආචරණ අඩුවන බවට බලාපොරොත්තු විය හැකිය.  මෙම උෂ්ණත්ව ඉලක්කය සාක්ෂාත් කරගැනීමට,  හරිතාගාර වායු විමෝචන හැකි ඉක්මනින් සහ හැකි තරම් ප්‍රමාණයක් අඩු කර ගත යුතු වෙයි. 21වන සියවස මධ්‍යය වන විට  ශුද්ධ ශුන්‍යය වෙත පවා මේවා සේන්දු විය යුතු වෙයි.  ගෝලීය තාපනය මට්ටමෙන්  1.5°C පහත තත්ත්වයක පැවතීමට, 2030 වසර  වන විට විමෝචන ප්‍රමාණයන් දළ වශයෙන්   50% කින් කපා හැරිය යුතු වෙයි. ‌මෙම අගය තීරණය කිරීමෙහිදී එක් එක් රටෙහි ලේඛනගත ප්‍රතිඥාවන් සැලකිල්ලට ගෙන ඇත.  පැරිස් ගිවිසුම අත්සන් ගැබීමෙන් පසුව, ගෝලීය විමෝචනයන් පහත බැසීම වෙනුවට ඉහළ නගිමින් පවතියි. 2024 වසර යනු වාර්තාගත උෂ්ණතම වසර වූ අතර, එය තුල ගෝලීය සාමාන්‍යය උෂ්ණත්වය 1.5 °C වැඩි අගයකින් ඉහළ නැග ඇත. 

ගිවිසුමෙහි අරමුණ වන්නේ දේශගුණ විපර්යාස ආචරණයන්ට අනුවර්තනය වීමට සහ අවශ්‍යතරම් මූල්‍යය චාලනය කිරීමට රටවලට උපකාර කිරීමය. ගිවිසුම ප්‍රකාර, සෑම රටක්ම, එහි දායකත්වයන් නිර්ණය කොට, සැලසුම් කොට,  නිතිපතා වාර්තා කල යුතු වෙයි. කිසියම් රටක් යම් විශේෂිත විමෝචන ඉලක්කයන් මත පිහිටිය යුතු බවක්, කිසිම යාන්ත්‍රණයක් මගින් බල නොකෙරෙන මුත්, එක් එක් ඉලක්කය පෙර ඉලක්කය අභිබවා යා යුතු වෙයි. 1997 වසරෙහි  කියොතෝ මූලලේඛය වෙතින් හාත්පසින්ම වෙනස් ආකාරයෙන්, සංවර්ධිත සහ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් අතර විලක්ෂණය අවිශද වී ඇති අතර, එනයින් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් පවා විමෝචන  ඌනනය පිළිබඳ සැලසුම් යොමු කල යුතු වෙයි.

අත්සන් තැබීම සඳහා 2016 අප්‍රේල් 22 දිනදී (මිහිතල දිනය) පැරිස් ගිවිසුම විවෘත කෙරුණේ නිව්යෝර්ක්හී  එජා මූලස්ථානය තුල පැවති උත්සවයකදීය. යුරෝපියානු සංගමය විසින් ගිවිසුම අපරානුමත කිරීමෙන් අනතුරුව, ලෝකයෙහි හරිතාගාර වායු සඳහා වගකිවයුතු රටවල් අවශ්‍ය ප්‍රමාණයක් විසින් ගිවිසුම අපරානුමත කලේ, 2016 වසරෙහි නොවැම්බර් 4 දිනදී ගිවිසුම බලාත්මක කල හැකි වන පරිදීය.

ලෝක නායකයෝ ගිවිසුම පිළිබඳ ප්‍රශංසා මුඛයෙන් කතා කලහ. කෙසේවෙතත්, සමහරක් පරිසරවේදීන් සහ විශ්ලේෂකයන් විසින් මෙම ගිවිසුම විවේචනයට ලක් කොට ඇත්තේ එහි දැඩිබව ප්‍රමාණවත් නොවන බවක් පවසමිනි. ගිවිසුමෙහි සඵලතාව පිළිබඳව විවාදයක් පවතියි.අනුයෝගිත උෂ්ණත්ව අරමුණු වෙත ලඟාවීමට, පැරිස් ගිවිසුමෙහි  ප‍්‍රතිඥාවන් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන බව සත්‍යයක් වුවද, උත්සන්න අභිලාෂයක් මුදුන්පත්කරගැන්ම සඳහා යාන්ත්‍රණයක් එහි ගැබ්ව ඇත.‌‌දේශගුණ අධිකරණ ක්‍රියාමාර්ග තුලින් රටවල් කිහිපයකට සහ තෙල් සමාගමකට දේශගුණ ක්‍රියාමාර්ග ශක්තිමත් ලෙසින් ගැනීමට බලකිරීමට පැරිස් ගිවිසුම සමත්ව ඇත.  

 අරමුණු

එහි 2 වගන්තියෙහි විස්තර කර ඇති ප්‍රකාර, මෙම ගිවිසුමෙහි අරමුණ වන්නේ, දේශගුණ විපර්යාස අන්තරායට ප්‍රබල  ප්‍රතිචාරයක් දැක්වීමය; දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්ති රාමුව ක්‍රියාත්මක කිරීම මෙය හරහා අභිවර්ධනය කිරීමක් බලාපොරොත්තු වෙයි:

රටවල් තවදුරටත් අපේක්ෂා කරන්නේ "හරිතාගාර විමෝචනයන් ගෝලීය වශයෙන් හැකි ඉක්මනින් උපරිමයකට එළඹෙනු ඇති බවයි."

 ප්‍රවර්ධනය

 ක්‍රමික එළැඹුම 

1992 වසරෙහි  මිහිතල සමුළුව  තුලදී සම්මත කරගන්නා ලද  දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ එජ ප්‍රඥප්ති රාමුව (UNFCCC) යනු, මෙම විෂය ක්ෂේත්‍රයෙහි පළමු ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය ලෙසින් සැලකිය හැකිය.  COP  ලෙසින් හැඳින්වෙන පාර්ශවකරුවන්ගේ සම්මන්ත්‍රණය තුල පාර්ශවකරුවන් නිතිපතා රැස්වී  දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ විමසා බැලිය යුතු බවක් එය විසින් නියම කර තිබුණි. එය විසින් අනාගත දේශගුණ සම්මුතීන් සඳහා පදනම සැපයිණි.

1997 වසරෙහිදී සම්මත කරගන්නා ලද  කියොතෝ මූලලේඛය වෙතින්, 2008 වසරෙහි සිට 2012 වසර දක්වා, රටවල්  සීමිත ගොන්නක,  හරිතාගාර වායු අඩු වීම හසුරුවන ලදි.  2012 වසරෙහි ඩෝහා සංශෝධනය වෙතින් මෙම මූලලේඛය 2020 වසර දක්වා දිගු කරන ලදි.  එක්සත් ජනපදය විසින් මූලලේඛය අපරානුමත නොකිරීමට තීරණය කලේ, ප්‍රධාන වශයෙන් එහි නීතික බන්ධනීය ස්වභාවය හේතුවෙනි. මෙය, සහ ව්‍යාප්ති මය පිළිගැටුම නිසාවෙන්, තදනන්තර ජාත්‍යන්තර දේශගුණ සාකච්ඡා අසාමර්ථ්‍යයට මග පෑදිණි. කියොතෝ සඳහා අනුප්‍රාප්තික ගිවිසුමක් නිපැයීමෙහි අභිමතාර්ථය සහිතව 2009 වසරෙහි කතිකාවන් සිදුකෙරුණද, කතිකාවන් බිඳවැටුණු අතර, ප්‍රතිඑාලීය කෝපන්හේගන් සම්මුතිය නීතික බන්ධනීය නොවූ අතර, සාර්වත්‍ර ලෙසින් ප්‍රතිග්‍රහණය නොකෙරිණි.  

සම්මුතිය වෙතින්, පැරිස් ගිවිසුම සඳහා උඩු අත් ප්‍රවේශයක් සැපයූ රාමුවක්  යෙදවිනි. කෝපන්හේගන්හී අසාර්ථකත්වයෙන් පසුව,  UNFCCC විධායක ලේකම්  ක්‍රිස්ටියානා ෆිගෙරස්ගේ නායකත්වය යටතේ, කතිකාව යළිත් ගතිබලය උකහා ගති.  2011 වසරෙහි එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණ විපර්යාස සම්මේලනය තුලදී,  ඩර්බන් වේදිකාව පිහිටුවුනේ 2020 වසරෙහි සිට දේශගුණ විපර්යාස සංසිඳුවීම පාලනය සඳහා නීතික මෙවලමක් කතිකා කරගැනුම සඳහාය. මෙම වේදිකාව,  විධි නියෝගයක් සහිත වූයේ,  IPCC පස්වන  තක්සේරු වාර්තාව සහ UNFCCC අතිරේක ව්‍යුහයන් වෙතින් දන්වනු ලැබීම සඳහාය. ප්‍රතිඵලිත ගිවිසුම, 2015 වසරෙහිදී ප්‍රතිග්‍රහණය කිරීමට නියමිත විය. 

 කතිකාවන් සහ සම්මත කරගැනුම
upright=1.35|thumb| ලෝහොන් ෆේබියස් විසින් පැරිස් ගිවිසුමෙහි විධිමත් සම්මත කරගැනුම සංඥාකිරීම දැක්වෙන  චලන චිත්‍රපටියක්

පැරිසියෙහිදී කතිකාවන් සති දෙකක කාල සීමාවක් තුල පැවතිය අතර, අවසාන රාත්‍රී තුන තුල අඛණ්ඩව පැවතිණි.

 අත්සන්තැබීම සහ බලාත්මක කෙරීම 
පැරිස් ගිවිසුම මත අත්සන්තැබීම සඳහා UNFCCC (ප්‍රඥප්තිය) වෙත පාර්ශවකරුවන් වන රාජ්‍යයන් සහ ප්‍රාදේශීය ආර්ථික ඒකාග්‍රතා සංවිධාන සඳහා නිව්යෝර්ක්හී එජා මූලස්ථානය තුල 2016 වසරෙහි අප්‍රේල් 22 දින සිට 2017 වසරෙහි අප්‍රේල් 21 දින දක්වා අවස්ථාව ලබාදී තිබුණි. 

2021 මාර්තු මාසය වන විට,  රාජ්‍යයන් 194ක් සහ යුරෝපියානු සංගමය විසින් ගිවිසුම වෙත අත්සන් තබා තිබුණි. 

 එක්සත් ජනපදයෙහි ඉවත්වීම, යළි එක්වීම, සහ යළි ඉවත්වීම 

2017 අගෝස්තු 4 දිනදී, ට්‍රම්ප් පරිපාලනය විසින් එක්සත් ජාතීන් වෙත නිල නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ, චීනයට පසුව දෙවන විශාලතම විමෝචකයා වන එක්සත් ජනපදය,වර්ල්ඩ් රිසෝර්සර්ස් ඉන්ස්ටිටියුට්, 10 දෙසැම්බර් 2010 "දිස් ඉන්ටරැක්ටිව් චාට් ෂෝස් චේන්ජර්ස් ඉන් ද වර්ල්ඩ්ස් ටොප් ටෙන් එමිටර්ස්"  තමන්ට එසේ කිරීමට යෝග්‍යභාවය උදාවූ සැණින්, පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉවත්වීමට බලාපොරොත්තු වන බවයි. ඉවත්වීමේ දැන්වීම ඉදිරිපත් කිරීමට පෙර, එජ සඳහා ගිවිසුම වසර තුනක් තිස්සේ බලාත්මකව පැවතිය යුතුව එනම් 2019 වසරෙහි නොවැම්බර් 4 දින වන තෙක් සිටිය යුතුවූ විය. 

ජනාධිපති ජෝ බයිඩන් විසින් ඔහුගේ ධූරයෙහි පළමුවන දිනයෙහිදී, එනම් 2021 ජනවාරි 20 දිනදී, විධායක අණකිරීමක් අත්සන් තැබුවේ, එක්සත් ජනපදය පැරිස් ගිවිසුමට යළි එක්කිරීමටය.  21.3 වගන්තියෙන් නියම කර තුබූ දින-30 කාලසීමාව ගතවීමෙන් පසුව, එ.ජ. යළිත් ගිවිසුම වෙතට ඇතුළත් කෙරිණි.  

2025 ජනවාරි 20 දිනදී, ජනාධිපතිඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් විධායක අණකිරීමක් අත්සන් තැබුවේ, එ.ජ.  යළිත් ගිවිසුමෙන් ඉවත්වන බව දක්වමිනි.

 අධිකරණ ක්‍රියාමාර්ග

ප්‍රතිග්‍රහනය



ආශ්‍රිත