පේරු සංස්කෘතිය

පේරු සංස්කෘතිය ප්‍රධාන වශයෙන් අයිබීරියානු සහ ඇන්ඩියන් සම්ප්‍රදායන් තුළ මුල් බැස ඇත, නමුත් එය විවිධ යුරෝපීය, ආසියානු සහ අප්‍රිකානු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල බලපෑමට ලක්ව ඇත. පේරු කලා සම්ප්‍රදායන් පූර්ව-ඉන්කා සංස්කෘතීන්හි විස්තීර්ණ මැටි භාණ්ඩ, රෙදිපිළි, ආභරණ සහ මූර්ති දක්වා දිව යයි. ඉන්කාවරු මෙම ශිල්ප නඩත්තු කළ අතර මචු පික්චු ඉදිකිරීම ඇතුළු වාස්තු විද්‍යාත්මක ජයග්‍රහණ ලබා ගත්හ. ස්වදේශික සම්ප්‍රදායන් විසින් වෙනස් කරන ලද නමුත් බැරොක් ආධිපත්‍යය දැරූ යටත් විජිත කලාව.Bailey, pp. 72–74.

මෙම කාල පරිච්ඡේදය තුළ, බොහෝ කලාවන් ආගමික විෂයයන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය; යුගයේ බොහෝ පල්ලි සහ කුස්කෝ පාසලේ සිතුවම් නියෝජනය වේ.Bailey, p. 263. 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ ස්වදේශිකවාදය මතුවන තෙක් නිදහසින් පසු කලාවන් එකතැන පල් විය. 1950 ගණන්වල සිට, පේරු කලාව විදේශීය සහ දේශීය කලා ධාරා මගින් සාරාංශික සහ හැඩගස්වා ඇත.

 දෘශ්‍ය කලා 
පේරු කලාවේ ආරම්භය ඇන්ඩියන් ශිෂ්ටාචාරවල ඇත. මෙම ශිෂ්ටාචාර ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් පැමිණීමට පෙර නූතන පේරු භූමියේ ඇති විය. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයෙන් පසු පේරු කලාව යුරෝපීය අංග ඇතුළත් කර ගත් අතර නූතන කාලය දක්වා සියවස් ගණනාවක් පුරා පරිණාමය විය.

 පූර්ව-කොලොම්බියානු කලාව 
පේරු හි මුල්ම කලා කෘති පැමිණියේ පැසිෆික් වෙරළ තීරයේ සංකේන්ද්‍රණය වූ කුපිස්නික් සංස්කෘතියෙන් සහ කෝඩිලෙරා නෙග්‍රා සහ කෝඩිලෙරා බ්ලැන්කා හි ඇන්ඩියන් කඳු වැටි අතර ලීමා හි උතුරින් බොහෝ දුරට පිහිටා තිබූ චාවින් සංස්කෘතියෙනි. මෙම යුගයේ සැරසිලි කටයුතු, ආසන්න වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 9 වන සියවසේදී සංකේතාත්මක හා ආගමික ස්වභාවයක් ගත්තේය. කලාකරුවන් විවිධ මූර්ති සහ සහන කැටයම් නිර්මාණය කිරීම සඳහා රන්, රිදී සහ පිඟන් මැටි සමඟ වැඩ කළහ. මෙම ශිෂ්ටාචාර ඔවුන්ගේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ දැව මූර්ති සඳහා ද ප්‍රසිද්ධ විය.

ක්‍රිස්තු පූර්ව 9 වන සියවස සහ ක්‍රි.ව. 2 වන සියවස අතර පේරු හි දකුණු වෙරළ තීරයේ පැරකාස් කැවර්නාස් සහ පැරකාස් නෙක්‍රොපොලිස් සංස්කෘතීන් වර්ධනය විය. පැරකාස් කැවර්නාස් ආගමික නිරූපණයන් සහිත සංකීර්ණ බහු වර්ණ හා ඒකවර්ණ පිඟන් මැටි නිෂ්පාදනය කළේය. පැරකාස් නෙක්‍රොපොලිස් හි භූමදානවලින් සංකීර්ණ රෙදිපිළි ද ලැබුණු අතර ඒවායින් බොහොමයක් නවීන ජ්‍යාමිතික රටා වලින් නිෂ්පාදනය කරන ලදී. ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වන සියවසේදී ලැම්බයේක් කලාපයේ නාගරික සංස්කෘතිය වන මොචේ මල් පිපීම දක්නට ලැබුණි. මොචේ සංස්කෘතිය හුවාකාස් ඩෙල් සොල් වයි ඩි ලා ලූනා සහ සිපන් හි හුවාකා රජාඩා වැනි ගෘහ නිර්මාණ කෘති නිෂ්පාදනය කළේය. ඔවුන් ටෙරස් සහ හයිඩ්‍රොලික් ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ වගා කිරීමේ විශේෂඥයින් වූ අතර මුල් පිඟන් මැටි, රෙදිපිළි, රූපමය සහ මූර්ති කෘති නිෂ්පාදනය කළහ. තවත් නාගරික සංස්කෘතියක් වන වාරි ශිෂ්ටාචාරය, 8 වන සහ 12 වන සියවස් අතර අයකුචෝ හි සමෘද්ධිමත් විය. ඔවුන්ගේ මධ්‍යගත නගර සැලසුම්කරණය පචකාමැක්, කැජමාර්කිල්ලා සහ වාරි විල්කා වැනි අනෙකුත් ප්‍රදේශවලට ව්‍යාප්ත විය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 9 වන සහ 13 වන සියවස් අතර, හමුදා නාගරික ටිවානාකු අධිරාජ්‍යය ටිටිකාකා විලෙහි මායිම් අසලින් නැඟී සිටියේය. නූතන බොලිවියාවේ එම නමින්ම ඇති නගරයක් වටා කේන්ද්‍රගත වූ ටිවානාකු, ස්මාරක ආකාරයේ ගල් ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ මූර්ති හඳුන්වා දුන්නේය. මෙම ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ කලා කෘති ටිවානාකුගේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ලෝකඩ මගින් කළ හැකි වූ අතර එමඟින් ඔවුන්ට අවශ්‍ය මෙවලම් සෑදීමට හැකි විය.

14 වන සහ 15 වන සියවස් අතර චිමු සංස්කෘතියේ නාගරික ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය නව උසකට ළඟා විය. චිමු ලා ලිබර්ටැඩ් හි මෝචේ ගංගා නිම්නයේ චෑන් චෑන් නගරය ඉදි කළහ. චිමු දක්ෂ රන්කරුවන් වූ අතර ජලවිදුලි ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ කැපී පෙනෙන කෘති නිර්මාණය කළේය. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණයට පෙර සියවස් වලදී පේරු එහි ආධිපත්‍යය යටතේ එක්සත් කළ ඉන්කා ශිෂ්ටාචාරය, ඊට පෙර පැවති ශිෂ්ටාචාරවල සංස්කෘතික උරුමයෙන් විශාල කොටසක් ඔවුන්ගේම කෘතිවලට ඇතුළත් කළේය. කුස්කෝ වැනි නගරවල ඔවුන්ගේ කලා කෘති හා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ වැදගත් ධාතු දැකිය හැකිය, සක්සයිහුවාමන් සහ මචු පික්චු වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක නටබුන් සහ ඉන්කා අධිරාජ්‍යයේ සෙසු ප්‍රදේශ සමඟ කුස්කෝව එක්සත් කළ ගල් පදික වේදිකා.

 යටත් විජිත කලාව 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saint_Joseph_and_the_Christ_Child_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|ශාන්ත ජෝසප් සහ ක්‍රිස්තුස් දරුවා, නිර්නාමික, යටත් විජිත කුස්කෝ සිතුවම් පාසල, 17-18 සියවස්
සෙවිලියන් බැරොක් පාසලෙන් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ආරම්භ කරන ලද ඇටලියර් වලින් පේරු මූර්ති සහ සිතුවම් තමන්ව නිර්වචනය කිරීමට පටන් ගත්තේය. මෙම සන්දර්භය තුළ, ආසන දෙව්මැදුරේ ගායන කණ්ඩායමේ කුටි, පෙඩ්‍රෝ ඩි නොගුරා විසින් ලීමා ප්‍රධාන චතුරශ්‍රයේ දිය උල්පත සහ යටත් විජිත නිෂ්පාදනයේ විශාල කොටසක් ලියාපදිංචි කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් පිහිටුවන ලද පළමු කලා මධ්‍යස්ථානය වූයේ ක්වෙචුවා කලාකරුවන්ට යුරෝපීය සිතුවම් විලාසයන් ඉගැන්වූ කුස්කෝ පාසලයි. ඩියාගෝ ක්විස්පේ ටිටෝ (1611–1681) කුස්කෝ පාසලේ මුල්ම සාමාජිකයන්ගෙන් කෙනෙකු වූ අතර මාකෝස් සපාටා (1710–1773) අවසාන අයගෙන් කෙනෙකි.

මෙම කාලයේ සිතුවම් මගින් යුරෝපීය සහ ස්වදේශික බලපෑම්වල සංස්ලේෂණයක් පිළිබිඹු වන අතර, එය සිරකරු අටහුල්පාගේ චිත්‍රයෙන්, ඩී. ඩි මෝරා විසින් හෝ ඉතාලියානුවන් වන මැටියෝ පෙරෙස් ඩි ඇලෙසියෝ සහ ඇන්ජලිනෝ මෙඩෝරෝ, ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් වන ෆ්‍රැන්සිස්කෝ බෙජාරානෝ සහ ජේ. ඩි ඉලෙස්කාස් සහ ක්‍රියෝල් ජේ. රොඩ්‍රිගස්ගේ කැන්වස් වලින් පැහැදිලි වේ.

17 වන සහ 18 වන සියවස් වලදී, බැරොක් සහ රොකෝකෝ ශෛලීන්, ඒවායේ බර සැරසිලි සහ ප්‍රධාන වශයෙන් වක්‍ර රේඛා සමඟ, ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ ප්ලාස්ටික් කලා ක්ෂේත්‍රවල ද ආධිපත්‍යය දැරීය, උදාහරණයක් ලෙස ලීමා හි සැන් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ආරාමයේ බිත්ති මත.
 සාහිත්‍යය 
පේරු සාහිත්‍යය නූතන පේරු ජනරජයේ නිෂ්පාදනය කරන ලද සාහිත්‍යයට පමණක් නොව, යටත් විජිත සමයේ පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ නිෂ්පාදනය කරන ලද සාහිත්‍යයට සහ පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගයේ දැන් පේරු ලෙස ජීවත් වූ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් විසින් නිර්මාණය කරන ලද වාචික සම්ප්‍රදායන්ට ද යොමු වේ, එනම් කෙචුවා, අයිමාරා සහ චන්කා ජනතාව.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cesar_vallejo_1929_RestauradabyJohnManuel.jpg|thumb|පේරුහි වඩාත් ප්‍රසිද්ධ කවියෙකු වන සීසර් වැලෙජෝ
ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් 16 වන සියවසේදී ලිවීම හඳුන්වා දුන්හ; යටත් විජිත සාහිත්‍ය ප්‍රකාශනයට වංශකථා සහ ආගමික සාහිත්‍ය ඇතුළත් විය. පළමු වංශකථාකරුවන්ගෙන් සමහරක් හමුදා ගවේෂණවල නිල පිටපත් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා වගකිව යුතු ලේඛකයින් සහ සොල්දාදුවන් විය. කලාපය යටත් කර ගැනීමට සහ යටත් විජිතකරණය කිරීමට ගත් උත්සාහය පිළිබඳ අද්විතීය පුද්ගලික අවබෝධයක් ලබා දුන් නිල නොවන වංශකතාකරුවන් හෝ පුද්ගලික දිනපොත් ලියන්නන් කුඩා කණ්ඩායමක් ද සිටියහ. බොහෝ දුරට, මෙම වංශකතාකරුවන් සියලු දෙනාම "ශිෂ්ටාචාරය" කිරීම සහ පේරුහි ස්වදේශික ජනයාට "සැබෑ ඇදහිල්ල හෙළි කිරීම" යන මෙහෙවර දැරූ ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණිකයන්ගේ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් ලිවීය. නිල ස්පාඤ්ඤ වංශකතාකරුවන් අතර පිසාරෝ ගේ පුද්ගලික ලේකම් ෆ්‍රැන්සිස්කෝ සෙරෙස් ද විය, ඔහු වර්ඩඩෙරා රිලේෂන් ඩි ලා කොන්ක්විස්ටා ඩෙල් පෙරූ වයි ප්‍රොවින්ෂියා ඩෙල් කුස්කෝ ලැමඩ ලා නුවා කැස්ටිලා ලියා ඇත. ස්පාඤ්ඤ සංස්කෘතිය ගැන හුරුපුරුදු වීමෙන් පසුව, රිලේෂන් ඩි කොමෝ ලොස් එස්පනෝල්ස් එන්ට්රොන් එන් පිරූ වයි එල් උපසෙසෝ ක්වි ටූවෝ මැංගෝ ඉන්කා එන් එල් ටයිම්පෝ එන් ක්වි එන්ට්‍රි එලෝස් විවියෝ ලිවූ ටිටු කුසි යුපන්කුයි වැනි අය ද හැඳින්වේ.

නිදහසින් පසු, රිකාඩෝ පල්මාගේ කෘතිවල නිදසුන් ලෙස, කොස්ටම්බ්‍රිසම් සහ රොමෑන්ටිකවාදය වඩාත් පොදු සාහිත්‍ය ප්‍රභේද බවට පත් විය.Martin, "Literature, music and the visual arts, c. 1820–1870", pp. 37–39. 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ ස්වදේශිකවාදය ව්‍යාපාරය මෙහෙයවනු ලැබුවේ සිරෝ ඇලෙග්‍රියාMartin, "Narrative since c. 1920", pp. 151–152. සහ හොසේ මරියා ආර්ගුවෙඩාස් වැනි ලේඛකයින් විසිනි.Martin, "Narrative since c. 1920", pp. 178–179. 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේ ඇවන්ගාඩ් ව්‍යාපාරය තුළ කොලොනිඩා සහ අමවුටා යන සඟරා ස්ථාපිත කරන ලද අතර, දෙවැන්න 1926 දී ප්‍රමුඛ සමාජවාදී රචකයෙකු වන හෝසේ කාලෝස් මරියාටෙගුයි විසින් ආරම්භ කරන ලදී. එහි සහයෝගිතාකරුවෙකු වූ බලගතු කවියෙකු වන සීසර් වැලෙජෝ, 1920 සහ 1930 ගණන්වල නූතනවාදී සහ බොහෝ විට දේශපාලනිකව සම්බන්ධ වූ පද්‍ය ලිවීය. ලතින් ඇමරිකානු උත්පාතයේ ප්‍රමුඛ සාමාජිකයෙකු වන නොබෙල් ත්‍යාගලාභී මාරියෝ වර්ගාස් ලෝසා වැනි කතුවරුන්ට ස්තූතිවන්ත වෙමින් නූතන පේරු සාහිත්‍යය පිළිගැනේ.Martin, "Narrative since c. 1920", pp. 186–188.

 ආහාර පිසීම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ceviche_mixto_callao.jpg|alt=|thumb|සෙවිචේ යනු පේරු හි ආරම්භ වූ ජනප්‍රිය දෙහි-මැරිනේටඩ් මුහුදු ආහාරයකි.
ස්පාඤ්ඤ ගවේෂණය සහ ඇමරිකාව සොයා ගැනීම නිසා, ගවේෂකයෝ කොලොම්බියානු හුවමාරුව ආරම්භ කළ අතර එයට අර්තාපල්, තක්කාලි සහ බඩ ඉරිඟු ඇතුළු පැරණි ලෝකයේ නොදන්නා ආහාර ඇතුළත් විය. නූතන ස්වදේශික පේරු ආහාරවලට බොහෝ විට ඉරිඟු, අර්තාපල් සහ මිරිස් ඇතුළත් වේ. පේරු හි ඉන්ස්ටිටියුටෝ පේරුආනෝ ඩි ලා පැපාට අනුව, පේරු භූමි ප්‍රදේශයේ වගා කරන ලද අර්තාපල් වර්ග 3,000 කට වඩා දැන් තිබේ. නූතන පේරු ආහාර චීන, අප්‍රිකානු, අරාබි, ඉතාලි සහ ජපන් ආහාර පිසීමේ ප්‍රබල බලපෑම් සහිත ඇමරින්ඩියන් සහ ස්පාඤ්ඤ ආහාර මිශ්‍ර කරයි.Custer, pp. 17–22. පොදු කෑම වර්ග අතර ඇන්ටිකුචෝස්, සෙවිචේ සහ පචමන්කා ඇතුළත් වේ. පේරු හි විවිධ දේශගුණය ආහාර පිසීම සඳහා හොඳ විවිධ ශාක හා සතුන් වර්ධනය වීමට ඉඩ සලසයි.Custer, pp. 25–38. පේරු ලෝකයේ හොඳම ආහාර වලින් එකක් ඇති බව දන්නා කරුණකි. අගනුවර වන ලීමා, සෙන්ට්‍රල් අවන්හලේ නිවහන වන අතර එය ලොව හොඳම අවන්හල් වලින් එකක් වන අතර රටේ සෑම භූගෝලීය කොටසක් වන කොස්ටා (වෙරළබඩ), සියෙරා (කඳු) සහ සෙල්වා (වැසි වනාන්තර) වලින් විවිධ පේරු කෑම වර්ග සපයයි.

පේරු ආහාර පිසීම දේශීය භාවිතයන් සහ අමුද්‍රව්‍ය පිළිබිඹු කරයි - ඉන්කා වැනි ආදිවාසී ජනගහනයේ බලපෑම් සහ යටත් විජිතවාදීන් සහ සංක්‍රමණිකයන් විසින් හඳුන්වා දුන් ආහාර ඇතුළුව. ඔවුන්ගේ මව් රටවලින් හුරුපුරුදු අමුද්‍රව්‍ය නොමැතිව, සංක්‍රමණිකයන් පේරු හි ඇති අමුද්‍රව්‍ය භාවිතා කරමින් ඔවුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික ආහාර වෙනස් කළහ. පේරු ආහාර පිසීමේ සාම්ප්‍රදායික ප්‍රධාන ආහාර හතර වන්නේ ඉරිඟු, අර්තාපල් සහ අනෙකුත් අල, අමරන්තසීස් (ක්විනෝවා, කනිවා සහ කිවිචා) සහ රනිල කුලයට අයත් බෝංචි (බෝංචි සහ ලුපින්) ය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ගෙන එන ලද ප්‍රධාන ආහාර අතර සහල්, තිරිඟු සහ මස් (හරක් මස්, ඌරු මස් සහ කුකුල් මස්) ඇතුළත් වේ. ක්විනෝවා, කිවිචා, මිරිස් ගම්මිරිස් සහ මුල් සහ අල කිහිපයක් වැනි බොහෝ සාම්ප්‍රදායික ආහාර - මෑත දශක කිහිපය තුළ ජනප්‍රියතාවය වැඩි වී ඇති අතර, එය ස්වදේශික පේරු ආහාර සහ සූපශාස්ත්‍ර ශිල්පීය ක්‍රම කෙරෙහි ඇති උනන්දුව නැවත ඇති කිරීමක් පිළිබිඹු කරයි. සංචාරකයින් නැරඹීමට පැමිණෙන කුස්කෝ වැනි නගරවල සාම්ප්‍රදායික ආහාර නවීන රසයකින් පිරිනමනු දැකීම ද සුලභ ය. සූපවේදී ගැස්ටන් අකුරියෝ දේශීය අමුද්‍රව්‍ය පිළිබඳ දැනුවත්භාවය වැඩි කිරීම සඳහා ප්‍රසිද්ධ වී ඇත.

 සංගීතය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marinera_Norte%C3%B1a.jpg|thumb|මැරිනෙරා නොර්ටෙනා
පේරු සංගීතයට ඇන්ඩියන්, ස්පාඤ්ඤ සහ අප්‍රිකානු මූලයන් ඇත.Romero, Raúl (1999). "Andean Peru". In: John Schechter (ed.), Music in Latin American culture: regional tradition. New York: Schirmer Books, pp. 385–386. පූර්ව-කොලොම්බියානු කාලවලදී, සෑම කලාපයකම සංගීත ප්‍රකාශන පුළුල් ලෙස වෙනස් විය; ක්වේනා සහ ටිනියා පොදු උපකරණ දෙකක් විය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් ගිටාරය සහ වීණාව වැනි නව උපකරණ හඳුන්වා දුන් අතර එය චරන්ගෝ වැනි දෙමුහුන් උපකරණ සංවර්ධනයට හේතු විය. පේරු සංගීතයට අප්‍රිකානු දායකත්වයන් අතර එහි රිද්මයන් සහ බෙර වාදනයක් වන කැජොන් ඇතුළත් වේ. පේරු ජන නැටුම් අතර මැරිනෙරා, ටොන්ඩෙරෝ, සමකුවෙකා, ඩයබ්ලාඩා සහ හුවායිනෝ ඇතුළත් වේ.Romero, Raúl (1985). "La música tradicional y popular". In: Patronato Popular y Porvenir, La música en el Perú. Lima: Industrial Gráfica, pp. pp. 243–245, 261–265.

පේරු සංගීතය ජාතික උපකරණය වන චරන්ගෝ විසින් ආධිපත්‍යය දරයි. චරන්ගෝ යනු ලුට් සංගීත භාණ්ඩ පවුලේ සාමාජිකයෙකු වන අතර යටත් විජිත සමයේදී ස්පාඤ්ඤ විහුයෙලා අනුකරණය කරන සංගීතඥයින් විසින් සොයා ගන්නා ලදී. කැනාස් සහ ටිටිකාකා ප්‍රදේශවල, චරන්ගෝව පෙම් සබඳතා චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවල භාවිතා කරන අතර, සංකේතාත්මකව සුරංගනාවියන් කැඳවමින් කාන්තාව පිරිමි රංගන ශිල්පීන් වෙත ආකර්ෂණය කර ගනී. 1960 දශකය වන තෙක්, චරන්ගෝව ග්‍රාමීය දුප්පතුන්ගේ මෙවලමක් ලෙස අවමානයට ලක් කරන ලදී. ඉන්ඩිජෙනිස්මෝ ව්‍යාපාරය (1910-1940) ගොඩනැගූ 1959 විප්ලවයෙන් පසුව, චරන්ගෝ අනෙකුත් රංගන ශිල්පීන් අතර ජනප්‍රිය විය. ප්‍රභේද අතර වලයිචෝ, චිලඩෝර්, චින්ලිලි සහ විශාල සහ පහළ සුසර කරන ලද චරන්ගෝ ඇතුළත් වේ.

ස්පාඤ්ඤ ගිටාරය බහුලව වාදනය වන අතර, ස්පාඤ්ඤ සම්භවයක් ඇති බන්ඩුරියා ද එසේමය. ගිටාරය මෙන් නොව, එය වසර ගණනාවක් පුරා පේරු වාදකයින් විසින් පරිවර්තනය කර ඇති අතර, එය තත් 12 කින් යුත්, පාඨමාලා 6 කින් යුත් උපකරණයක සිට පාඨමාලා හතරකින් තත් 12 සිට 16 දක්වා ඇති එකක් බවට වෙනස් වී ඇත. යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති වයලීන සහ වීණා ද වාදනය කෙරේ. පේරු හි ඉතා ප්‍රසිද්ධ උපකරණයක් වන්නේ ඉන්කා යුගයේ සිට පැවත එන පෑන් නළාවයි. එය කුහර උණ බට වලින් සාදා ඇති අතර පේරු ඇන්ඩීස් හි බහුලව වාදනය වේ.

ලතින් ග්‍රැමී සම්මාන සහ ඔර්ගුලෝසමෙන්ටේ ලැටිනෝ සම්මානය වැනි සම්මානලාභීන් වන සුසන් ඔචෝවා, ඇනා කැරිනා, ජීන් පෝල් ස්ට්‍රෝස්, ලෙස්ලි ෂෝ, රාවුල් රොමේරෝ, ගියන් මාර්කෝ සහ පෙඩ්‍රෝ සුවාරෙස්-වර්ටිස් වැනි ජාතික හා ජාත්‍යන්තර වශයෙන් රොක් සහ පොප් ගායකයින් සහ සංගීත කණ්ඩායම් කිහිපයක් ද රට තුළ ඇත. පේරු යනු ලොව පළමු ගරාජ් රොක් සහ ප්‍රොටොපන්ක් සංගීත කණ්ඩායම ලෙස සැලකෙන ලොස් සයිකෝස් උපත ලැබූ රට ද වේ. අනෙකුත් ප්‍රසිද්ධ පේරු රොක් සංගීත කණ්ඩායම් අතරට අරීනා හැෂ්, නොස්ක්වින් වයි ලොස් නොස්කුආන්ටෝස්, ෆ්‍රාගිල්, ආමෙන් සහ මාර් ඩි කොපාස් ඇතුළත් වේ.

 සිනමාව 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Claudia_Llosa_(113).jpg|thumb|සම්මානලාභී චිත්‍රපට නිෂ්පාදක ක්ලෝඩියා ලෝසා
පේරු චිත්‍රපට කර්මාන්තය වෙනත් සමහර ලතින් ඇමරිකානු රටවල මෙන් බොහෝ දුරට සාර්ථක වී නැති අතර, සමහර පේරු චිත්‍රපට කලාපීය සාර්ථකත්වයක් භුක්ති විඳිති. ඓතිහාසික වශයෙන්, පේරු හි සිනමාව රබර් උත්පාතය සහ නගරයට තාක්ෂණය ගෙන එන විදේශිකයන්ගේ පැමිණීම හේතුවෙන් 1932 දී ඉක්විටෝස් හි ඇන්ටෝනියෝ වොන්ග් රෙන්ගිෆෝ (1900 සිට සැලකිය යුතු මුල් චිත්‍රපට දැන්වීම් පුවරුවක් සමඟ) ආරම්භ විය. මෙය ලීමා අගනුවර නිෂ්පාදනය කරන ලද චිත්‍රපටවලට වඩා වෙනස් ශෛලියකින් සංලක්ෂිත වූ පුළුල් හා සුවිශේෂී චිත්‍රපටකරණයක් වර්ධනය වීමට හේතු විය.

පේරු විසින් ලතින් ඇමරිකාවේ පළමු සජීවිකරණ ත්‍රිමාණ චිත්‍රපටය වන පිරටාස් එන් එල් කැලාඕ නිෂ්පාදනය කරන ලදී. මෙම චිත්‍රපටය ඓතිහාසික වරාය නගරයක් වන කැලාඕ හි පසුබිම් කර ඇති අතර, යටත් විජිත සමයේදී එහි යටත් විජිත සමඟ ස්පාඤ්ඤයේ වෙළඳාම අඩපණ කිරීමට උත්සාහ කරන ලන්දේසි සහ බ්‍රිතාන්‍ය පෞද්ගලික පුද්ගලයින්ගේ ප්‍රහාරවලින් ආරක්ෂා වීමට සිදු විය. මෙම චිත්‍රපටය නිෂ්පාදනය කරන ලද්දේ පේරු සමාගමක් වන අල්පමායෝ එන්ටර්ටේන්මන්ට් විසින් වන අතර එය වසරකට පසුව දෙවන ත්‍රිමාණ චිත්‍රපටයක් නිෂ්පාදනය කළේය: ඩ්‍රැගන්ස්: ඩෙස්ටිනෝ ඩි ෆියුගෝ.

2006 පෙබරවාරි මාසයේදී, පේරු සහ ස්පාඤ්ඤය අතර ඒකාබද්ධ ව්‍යාපාරයක් ලෙස නිෂ්පාදනය කරන ලද සහ ක්ලෝඩියා ලෝසා විසින් අධ්‍යක්ෂණය කරන ලද මැඩිනුසා චිත්‍රපටය, මනඃකල්පිත ඇන්ඩියන් ගම්මානයක පසුබිම් කර ඇති අතර එය මැගලි සොලියර් විසින් රඟ දක්වන ලද මැඩිනුසා හි එකතැන පල්වෙන ජීවිතය සහ පශ්චාත් සිවිල් යුද්ධයේ පේරු හි කම්පන විස්තර කරයි.

ගේබ්‍රියෙල් ගාර්ෂියා මාර්කේස්ගේ මැජික් යථාර්ථවාදයේ අංග වලින් ආභාෂය ලැබූ ලෝසා, රොටර්ඩෑම් චිත්‍රපට උළෙලේදී සම්මානයක් දිනා ගත්තේය. ලෝසාගේ දෙවන විශේෂාංගය වන "ද මිල්ක් ඔෆ් සොරෝ" ("ලා ටෙටා අසුස්ටාඩා"), 82 වන ඇකඩමි සම්මාන උළෙලේ හොඳම විදේශ භාෂා චිත්‍රපටය සඳහා නම් කරන ලද අතර එය ඇකඩමි ඉතිහාසයේ නම් කරන ලද පළමු පේරු චිත්‍රපටයයි. මෙම චිත්‍රපටය 59 වන බර්ලින් ජාත්‍යන්තර චිත්‍රපට උළෙලේදී ගෝල්ඩන් බෙයාර් සම්මානය දිනා ගත්තේය.

 ක්‍රීඩාව 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_a%C3%A9rea_del_estadio_nacional_del_Per%C3%BA_(2021).jpg|thumb|2021 දී එස්ටාඩියෝ නැෂනල් ඩෙල් පේරු
ක්‍රීඩාව පිළිබඳ අදහස 16 වන සියවසේ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ගේ පැමිණීම දක්වා දිව යයි, නමුත් බොහෝ ක්‍රීඩා සහ අනෙකුත් දේශීය විනෝදාස්වාද ක්‍රම යටත් විජිත යුගයට පෙර පැවතුනි. වඩාත් මෑතකදී, වාණිජකරණයට සම්බන්ධ ඇමරිකානු ශාරීරික අධ්‍යාපනය පිළිබඳ දෘෂ්ටිවාදය පුළුල් ආකර්ෂණයක් ලබා ඇත. රටේ ක්‍රීඩා ක්‍රීඩා සම්මේලන කිහිපයකට බෙදා ඇත (එක් එක් ක්‍රීඩා පුහුණුව සඳහා එකක්), ඒවා ඔවුන්ගේ පුහුණුව නියාමනය කිරීම සඳහා ඉහළම රාජ්‍ය ආයතනය වන පේරු ක්‍රීඩා ආයතනයේ (IPD) අධීක්ෂණය යටතේ පවතී. බොහෝ ක්‍රීඩා සම්මේලන ලීමා හි විලා ඩිපෝර්ටිවා නැෂනල් හි පිහිටා ඇත. පේරු හි විශාලතම ක්‍රීඩාංගනය වන්නේ 80,000 කට අධික ධාරිතාවක් ඇති එස්ටාඩියෝ මොනුමෙන්ටල් "යූ" වන අතර එය දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන විශාලතම ක්‍රීඩාංගනය බවට පත් කරයි. රටේ ජාතික ක්‍රීඩාංගනය එස්ටාඩියෝ නැෂනල් ය. පේරු 2004 කෝපා ඇමරිකා, 2005 FIFA U-17 ලෝක ශූරතාවලිය, 2013 සහ 2024 බොලිවේරියානු ක්‍රීඩා සහ රට විසින් පවත්වන ලද විශාලතම ක්‍රීඩා ඉසව්ව වන 2019 පෑන් ඇමරිකානු ක්‍රීඩා වැනි විවිධ ක්‍රීඩා ඉසව් සඳහා සත්කාරකත්වය ලබා දී ඇත. පේරු හි ජාතික ක්‍රීඩාව පැලේටා ෆ්‍රොන්ටන් වන අතර එය 16 වන සියවසේ ලීමා හි වර්ධනය වී ඇත.

පාපන්දු යනු රටේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය හා බහුලව භාවිතා වන ක්‍රීඩාවයි. පේරු ප්‍රයිමෙරා ඩිවිෂන් යනු ජාතියේ වැදගත්ම සමාජ තරඟාවලියයි. පිරිමි කණ්ඩායම ලෝක වේදිකාවේ වැදගත් දස්කම් කිහිපයක් දක්වා ඇත. ඔවුන් පස් වතාවක් FIFA ලෝක කුසලානයට සහභාගී විය. ඒ හා සමානව, ඔවුන් 1939 සහ 1975 දී කෝපා ඇමරිකාවේ ශූරයන් වූ අතර, 1936 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී කැපී පෙනෙන ලෙස කැපී පෙනුනේ අර්ධ අවසන් පූර්ව වටයේදී ඔස්ට්‍රියාවට ලබා දුන් වෝක් ඕවර් එකකින් ඉවත් වීමෙන් පසුව ගෙදර යාමට පෙරය. ටෙයෝෆිලෝ කුබිලස් පේරු හි ශ්‍රේෂ්ඨතම පාපන්දු ක්‍රීඩකයා ලෙස සැලකේ. සමාජ මට්ටමින්, යුනිවර්සිටාරියෝ 1972 දී කෝපා ලිබර්ටඩෝර්ස් හි අනුශූරයා සමඟ කැපී පෙනෙන අතර 1997 දී ස්පෝර්ටිං ක්‍රිස්ටල් ද අනුශූරයා සමඟ කැපී පෙනේ. ජාත්‍යන්තර ශූරතා ඇති එකම පේරු සමාජ වන්නේ 2003 රෙකෝපා සුඩමෙරිකානා සහ 2004 රෙකෝපා සුඩමෙරිකානා දිනාගත් සියෙන්සියානෝ සහ 2011 U-20 කෝපා ලිබර්ටඩෝර්ස් හි ශූරයා වූ යුනිවර්සිටාරියෝ ය.

පේරු හි අනෙකුත් ජනප්‍රිය ක්‍රීඩා වන්නේ වොලිබෝල්, සර්ෆින් සහ කරාටේ ය. පෑන් ඇමරිකානු ක්‍රීඩා උළෙලේදී පේරු රන්, රිදී සහ ලෝකඩ පදක්කම් කිහිපයක් දිනා ඇත. 1980 සහ 90 දශකවල ප්‍රමුඛ කණ්ඩායම් වලින් එකක් වූ පේරු කාන්තා ජාතික වොලිබෝල් කණ්ඩායම 1988 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී රිදී පදක්කම දිනා ගත් අතර, පුළුල් පරතරයකින් පෙරමුණ ගැනීමෙන් පසු සෝවියට් සංගමයට 3–2ක් ලෙස පරාජය විය. පේරු සාමාන්‍යයෙන් සර්ෆින් සහ වොලිබෝල් ක්‍රීඩාවට ඉතා දක්ෂ වී ඇත.

 යොමු කිරීම්