නවසීලන්තයේ භූගෝලය සහ පරිසරය

නවසීලන්තය ජල අර්ධගෝලයේ මධ්‍යයට ආසන්නව පිහිටා ඇති අතර එය ප්‍රධාන දූපත් දෙකකින් සහ කුඩා දූපත් 700කට වඩා වැඩි ගණනකින් සමන්විත වේ. ප්‍රධාන දූපත් දෙක (උතුරු දූපත, හෝ ටෙ ඉකා-අ-මෞයි, සහ දකුණු දූපත, හෝ ටෙ වයිපෞනමු) කුක් සමුද්‍ර සන්ධියෙන් වෙන් කර ඇති අතර, එහි පටුම ස්ථානයේ කිලෝමීටර 22 (සැතපුම් 14) පළල වේ. උතුරු සහ දකුණු දූපත් වලට අමතරව, විශාලතම ජනාවාස වූ දූපත් පහ වන්නේ ස්ටුවර්ට් දූපත (ෆොවෝක්ස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා), චැතම් දූපත, මහා බාධක දූපත (හවුරාකි බොක්කෙහි), ඩි'උර්විල් දූපත (මාල්බරෝ සවුන්ඩ්ස් හි) සහ වයිහෙක් දූපත (මධ්‍යම ඕක්ලන්ඩ් සිට කිලෝමීටර් 22 (සැතපුම් 14) පමණ) ය. ආසන්නතම මහාද්වීපය බටහිර වයඹ දෙසින් ඕස්ට්‍රේලියාව වන අතර, ඕස්ට්‍රේලියානු සහ නවසීලන්ත ප්‍රධාන භූමි අතර කෙටිම දුර ටැස්මන් මුහුද හරහා කිලෝමීටර් 1,487 (සැතපුම් 924) ක් පමණ වේ, විශේෂයෙන් ටැස්මේනියාව සහ ෆියෝඩ්ලන්ඩ් අතර. කෙසේ වෙතත්, දෙරටේම ඕනෑම භූමි ප්‍රදේශයක් අතර ආසන්නතම ස්ථානය වන්නේ මැක්වරි දූපත (ඕස්ට්‍රේලියාව) සහ ඕක්ලන්ඩ් දූපත (නවසීලන්තය) අතර වන අතර ඒවා කිලෝමීටර් 618 (සැතපුම් 384) ක් පමණ දුරින් පිහිටා ඇත.

නවසීලන්තය දිගු හා පටුයි—එහි උතුරු-ඊසාන-නැගෙනහිර අක්ෂය දිගේ කිලෝමීටර 1,600 (සැතපුම් 990) ට වැඩි වන අතර උපරිම පළල කිලෝමීටර 400 (සැතපුම් 250)—කිලෝමීටර 15,000 (සැතපුම් 9,300) පමණ වෙරළ තීරයක් සහ වර්ග කිලෝමීටර 268,000 (වර්ග සැතපුම් 103,500) ක මුළු භූමි ප්‍රමාණයකින් යුක්ත වේ. එහි දුර බැහැර දූපත් සහ දිගු වෙරළ තීරය නිසා, රට පුළුල් සමුද්‍ර සම්පත් ඇත. එහි සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය ලෝකයේ විශාලතම එකක් වන අතර එය එහි භූමි ප්‍රමාණය මෙන් 15 ගුණයකට වඩා ආවරණය කරයි.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NZL-mtcook-peters-lookout.jpg|දකුණ|thumb|අඕරාකි / මවුන්ට් කුක් යනු නවසීලන්තයේ උසම ස්ථානය වන අතර එහි උස මීටර් 3,724 කි.
දකුණු දූපත නවසීලන්තයේ විශාලතම භූමි ප්‍රමාණයයි. එය එහි දිග දිගේ දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුවැටියෙන් බෙදී ඇත. මීටර් 3,000 (අඩි 9,800) ට වැඩි කඳු මුදුන් 18 ක් ඇති අතර, ඉන් උසම ස්ථානය මීටර් 3,724 (අඩි 12,218) ක උසකින් යුත් අරෝකි / මවුන්ට් කුක් වේ. ෆියෝඩ්ලන්ඩ් හි බෑවුම් සහිත කඳු සහ ගැඹුරු කඳුවැටි දකුණු දූපතේ මෙම නිරිතදිග කෙළවරේ පුළුල් අයිස් යුගයේ ග්ලැසියරකරණය වාර්තා කරයි. උතුරු දූපත අඩු කඳු සහිත නමුත් ගිනිකඳු වලින් සලකුණු වේ. ඉතා ක්‍රියාකාරී ටෝපෝ ගිනිකඳු කලාපය උතුරු දූපතේ උසම කන්ද වන රුආපෙහු කන්ද (අඩි 2,797 (අඩි 9,177)) මගින් විරාම ලකුණු කර ඇති විශාල ගිනිකඳු සානුවක් නිර්මාණය කර ඇත. ලෝකයේ වඩාත්ම ක්‍රියාකාරී සුපිරි ගිනි කඳු වලින් එකක කැල්ඩෙරා හි පිහිටා ඇති රටේ විශාලතම විල වන ටෝපෝ විල ද සානුවෙහි පිහිටා ඇත. නවසීලන්තය භූමිකම්පා වලට ගොදුරු වේ.

රට එහි විවිධ භූ විෂමතාවයට සහ සමහර විට රළවලට ඉහළින් මතුවීමට පවා ණයගැතියි, එය පැසිෆික් සහ ඉන්දු-ඕස්ට්‍රේලියානු තහඩු අතර විහිදෙන ගතික මායිමට ණයගැතියි. නවසීලන්තය සිලන්ඩියාවේ කොටසක් වන අතර එය ඕස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රමාණයෙන් අඩකට ආසන්න ක්ෂුද්‍ර මහාද්වීපයක් වන අතර එය ගොන්ඩ්වානා සුපිරි මහාද්වීපයෙන් කැඩී යාමෙන් පසු ක්‍රමයෙන් ජලයෙන් යට වේ. වසර මිලියන 25 කට පමණ පෙර, තහඩු භූ කම්පන චලනයන්හි මාරුවක් කලාපය විකෘති වී කුඩු වීමට පටන් ගත්තේය. ඇල්පයින් දෝෂය අසල කබොල සම්පීඩනය කිරීමෙන් සෑදී ඇති දකුණු ඇල්ප්ස් කඳුකරයේ මෙය දැන් වඩාත් පැහැදිලිව පෙනේ. වෙනත් තැන්වල, තහඩු මායිම යනු එක් තහඩුවක් අනෙකට යටින් යටපත් කිරීම වන අතර එමඟින් දකුණින් පුයිසෙගුර් අගල, උතුරු දූපතට නැගෙනහිරින් හිකුරංගි අගල සහ තවත් උතුරින් කර්මඩෙක් සහ ටොංගා අගල් නිපදවයි.

නවසීලන්තය, ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ එක්ව, ඕස්ට්‍රේලියාව ලෙස හැඳින්වෙන පුළුල් කලාපයක කොටසකි. එය පොලිනීසියාව ලෙස හඳුන්වන භූගෝලීය සහ ජනවාර්ගික කලාපයේ නිරිතදිග අන්තය ද සාදයි. ඕෂනියා යනු ඕස්ට්‍රේලියානු මහාද්වීපය, නවසීලන්තය සහ පැසිෆික් සාගරයේ විවිධ දූපත් රටවල් ආවරණය කරන පුළුල් කලාපයකි, ඒවා මහාද්වීප හතක ආකෘතියට ඇතුළත් නොවේ.

 දේශගුණය 

නවසීලන්තයේ දේශගුණය ප්‍රධාන වශයෙන් සෞම්‍ය සමුද්‍රීය (කොපන්: Cfb) වන අතර, වාර්ෂික සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය දකුණේ 10 °C (50 °F) සිට උතුරේ 16 °C (61 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. ඓතිහාසික උපරිම සහ අවම අගය කැන්ටබරි හි රංගියෝරා හි 42.4 °C (108.32 °F) සහ ඔටාගෝ හි රැන්ෆර්ලි හි −25.6 °C (−14.08 °F) වේ. දකුණු දූපතේ බටහිර වෙරළ තීරයේ අතිශයින් තෙත් සිට මධ්‍යම ඔටාගෝ සහ අභ්‍යන්තර කැන්ටබරි හි මැකෙන්සි ද්‍රෝණියේ අර්ධ ශුෂ්ක සහ උතුරු ප්‍රදේශයේ උපනිවර්තන කලාප දක්වා තත්වයන් තියුනු ලෙස වෙනස් වේ.

විශාලතම නගර හතෙන්, ක්‍රයිස්ට්චර්ච් වියළිම නගරය වන අතර, සාමාන්‍යයෙන් වසරකට මිලිමීටර් 618 (අඟල් 24.3) ක වර්ෂාපතනයක් ලබා ගනී. වෙලින්ටන් තෙතමනය වැඩිම වන අතර එම ප්‍රමාණය මෙන් දෙගුණයක් පමණ ලැබේ. ඕක්ලන්ඩ්, වෙලින්ටන් සහ ක්‍රයිස්ට්චර්ච් යන නගර සියල්ලම වාර්ෂිකව පැය 2,000 කට වඩා හිරු එළිය ලබා ගනී. දකුණු දූපතේ දකුණු සහ නිරිතදිග ප්‍රදේශවල සිසිල් සහ වළාකුළු සහිත දේශගුණයක් ඇති අතර පැය 1,400–1,600 ක් පමණ වේ. දකුණු දූපතේ උතුරු සහ ඊසානදිග ප්‍රදේශ රටේ හිරු එළිය වැඩිම ප්‍රදේශ වන අතර පැය 2,400–2,500 ක් පමණ ලැබේ.

සාමාන්‍ය හිම සමය ජුනි මස මුල සිට ඔක්තෝබර් මුල දක්වා වන අතර, මෙම කන්නයෙන් පිටත සීතල ස්නැප් සිදුවිය හැක. දකුණු දූපතේ නැගෙනහිර සහ දකුණු ප්‍රදේශවල සහ රට පුරා කඳුකර ප්‍රදේශවල හිම පතනය බහුලව දක්නට ලැබේ.
+නවසීලන්තයේ තෝරාගත් නගර සහ නගර සඳහා සාමාන්‍ය දෛනික උෂ්ණත්වය සහ වර්ෂාපතනයස්ථානයජනවාරි ඉහළම
°C (°F)ජනවාරි අවම
°C (°F)ජූලි ඉහළම
°C (°F)ජූලි අවම
°C (°F)වාර්ෂික වර්ෂාපතනය
මි.මී. (අඟල්)ඕක්ලන්ඩ්වෙලින්ටන්හෝකිටිකාක්‍රයිස්ට්චර්ච්ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රා

 ජෛව විවිධත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TeTuatahianui.jpg|alt=Kiwi among sticks|thumb|ඒකදේශික පියාසර රහිත කිවි ජාතික නිරූපකයකි.
වසර මිලියන 80ක් පුරා නවසීලන්තයේ භූගෝලීය හුදකලාව සහ දූපත් ජෛව භූගෝල විද්‍යාව රටේ සත්ව විශේෂ, දිලීර සහ ශාක පරිණාමයට බලපා ඇත. භෞතික හුදකලාව ජීව විද්‍යාත්මක හුදකලාව ඇති කර ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුවිශේෂී ශාක හා සතුන්ගේ උදාහරණ මෙන්ම පුළුල් විශේෂවල ජනගහනයක් සහිත ගතික පරිණාමීය පරිසර විද්‍යාවක් ඇති වී තිබේ. නවසීලන්තයේ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ මුලින් ගොන්ඩ්වානාවෙන් නවසීලන්තයේ ඛණ්ඩනය වීමෙන් ආරම්භ වූ බව සැලකේ, කෙසේ වෙතත් වඩාත් මෑත කාලීන සාක්ෂි මගින් විශේෂ විසුරුවා හැරීමෙන් ඇති වූ බව උපකල්පනය කරයි.

නවසීලන්තයේ දේශීය සනාල ශාක වලින් 82%ක් පමණ ආවේණික වන අතර, එය පරම්පරා 65ක් පුරා විශේෂ 1,944ක් ආවරණය කරයි. නවසීලන්තයෙන් වාර්තා වී ඇති දිලීර ගණන, ලයිකන සාදන විශේෂ ඇතුළුව, නොදන්නා අතර, ආවේණික දිලීරවල අනුපාතය ද නොදනී, නමුත් එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව නවසීලන්තයේ ලයිකන සාදන දිලීර විශේෂ 2,300 ක් පමණ ඇති අතර මේවායින් 40% ක් ආවේණික වේ. ප්‍රධාන වනාන්තර වර්ග දෙක වන්නේ මතුවන පොඩොකාප් සහිත පළල් පත්‍ර සහිත ගස් හෝ සිසිල් දේශගුණයේ දකුණු බීච් විසින් ආධිපත්‍යය දරන වනාන්තරයි. ඉතිරි වෘක්ෂලතා වර්ග තෘණ බිම් වලින් සමන්විත වන අතර, ඒවායින් බොහොමයක් ටස්කොක් වේ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Giant_Haasts_eagle_attacking_New_Zealand_moa.jpg|alt=An artist's rendition of a Haast's eagle attacking two moa|thumb|මාඕරි තම ප්‍රධාන ගොදුර වන මෝවා වඳ වී යාමේදී යෝධ හාස්ට්ගේ රාජාලියා මිය ගියේය.
මිනිසුන් පැමිණීමට පෙර, ඇස්තමේන්තුගත භූමියෙන් 80% ක් වනාන්තරවලින් වැසී තිබූ අතර, ගස් නොමැතිව ඉහළ ඇල්පයින්, තෙත්, නිසරු සහ ගිනිකඳු ප්‍රදේශ පමණක් තිබුණි. මිනිසුන් පැමිණීමෙන් පසු දැවැන්ත වන විනාශයක් සිදු වූ අතර, පොලිනීසියානු ජනාවාසයෙන් පසු වනාන්තර ආවරණයෙන් අඩක් පමණ ගින්නෙන් අහිමි විය. යුරෝපීය ජනාවාසයෙන් පසු ඉතිරි වනාන්තරවලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් විනාශ වූ අතර, එඬේර ගොවිතැන සඳහා ඉඩ සැලසීම සඳහා දැව කැපීම හෝ එළි කිරීම සිදු කරන ලද අතර, 1997 දී වනාන්තරය භූමියෙන් 23% ක් පමණක් අත්පත් කරගෙන තිබුණි.

වනාන්තර පක්ෂීන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ක්ෂීරපායී විලෝපිකයන් නොමැතිකම කිවි, කාකාපෝ, වේකා සහ ටකාහේ වැනි සතුන් පියාසර කිරීමේ හැකියාව නැති වීමට හේතු විය. මිනිසුන්ගේ පැමිණීම, වාසස්ථානවල ආශ්‍රිත වෙනස්කම් සහ මීයන්, ෆෙරෙට් සහ අනෙකුත් ක්ෂීරපායින් හඳුන්වාදීම නිසා මෝවා සහ හාස්ට්ගේ රාජාලියා වැනි විශාල පක්ෂීන් ඇතුළු බොහෝ පක්ෂි විශේෂ වඳ වී යාමට හේතු විය.

අනෙකුත් දේශීය සතුන් උරගයින් (ටුවතාරා, හම් සහ හූනන්), ගෙම්බන්, ආරක්ෂිත වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති හැමිල්ටන්ගේ ගෙම්බා, මකුළුවන්, කෘමීන් (වෙටා), සහ ගොළුබෙල්ලන් වැනි සතුන් නියෝජනය කරයි. ටුවාටාරා වැනි සමහරක් අද්විතීය බැවින් ඒවා ජීවමාන පොසිල ලෙස හැඳින්වේ. 2006 දී අවම වශයෙන් අවුරුදු මිලියන 16 ක් පැරණි අද්විතීය, මීයන් ප්‍රමාණයේ ගොඩබිම් ක්ෂීරපායියෙකුගේ අස්ථි සොයා ගන්නා තෙක් නවසීලන්තයේ ස්වදේශික ක්ෂීරපායින්ගේ එකම ලකුණ වූයේ වවුලන් විශේෂ තුනක් (වඳ වී ගිය දා සිට එකක්) ය. සාගර ක්ෂීරපායින් බහුලව සිටින අතර, ලෝකයේ සීටේෂියන් (තල්මසුන්, ඩොල්ෆින් සහ පෝපොයිස්) වලින් අඩක් පමණ සහ ලොම් සීල් විශාල සංඛ්‍යාවක් නවසීලන්ත ජලයේ වාර්තා වේ. බොහෝ මුහුදු පක්ෂීන් නවසීලන්තයේ බෝ වන අතර, ඔවුන්ගෙන් තුනෙන් එකක් රටට අනන්‍ය වේ. වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා පෙන්ගුයින් විශේෂ නවසීලන්තයේ දක්නට ලැබේ, ලෝකයේ පෙන්ගුයින් විශේෂ 18 න් 13 ක් ඇත.

මිනිසා පැමිණි දා සිට, රටේ පෘෂ්ඨවංශික විශේෂවලින් අඩක් පමණ වඳ වී ගොස් ඇති අතර, අවම වශයෙන් පක්ෂීන් පනස් එකක්, ගෙම්බන් තිදෙනෙකු, කටුස්සන් තිදෙනෙකු, මිරිදිය මත්ස්‍යයෙකු සහ වවුලෙක් ද ඇතුළුව. අනෙක් ඒවා වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත හෝ ඒවායේ පරාසය දැඩි ලෙස අඩු වී ඇත. නවසීලන්ත සංරක්ෂණවාදීන් තර්ජනයට ලක්ව ඇති වනජීවීන් යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා දූපත් අභයභූමි, පළිබෝධ පාලනය, වනජීවී ස්ථාන මාරු කිරීම, පෝෂණය කිරීම සහ දූපත් සහ අනෙකුත් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ පාරිසරික වශයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම ඇතුළු ක්‍රම කිහිපයක් පුරෝගාමී වී ඇත.

 යොමු කිරීම්