නේපාලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා

නේපාලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා () යනු,    නේපාල ෆෙඩරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමූහාණ්ඩුවෙහි රජයෙහි ප්‍රධානියා වෙයි. අග්‍රාමාත්‍යවරයා විසින් අමාත්‍ය මණ්ඩලයට නායකත්වය සපයන අතර රට තුල ප්‍රධාන විධායක අධිකාරත්වය දරයි. තනතුර දැරීමට සුදුසු වන පරිදී, අග්‍රාමාත්‍යවරයා විසින්  ප්‍රටිනිධි සභා තුල බහුතර සහාය පවත්වාගෙන යායුතු අතර එහි විශ්වාසය දිනාගෙන සිටිය යුතුය.  අග්‍රාමාත්‍යවරයාට මෙම සහාය බිඳවැටුනු විටෙක ඔවුන් ඉල්ලා අස්විය යුතුය. 

අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ නිල නිවහන බලුවටාර්, කත්මන්දු තුල පිහිටා ඇත.  චන්ද්‍රා ෂම්සේර් ජං බහඩුර් රේනාගේ පාලන කාලයේදී (1901–1929) සිට අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ නිල කාර්යාලය පිහිටන්නේ සිංහ ඩාබර් තුලය.

නේපාලයෙහි ප්‍රමුඛතා පිළිවෙල අනුව, වත්මන් තනතුරු ධාරී අග්‍රාමාත්‍යවරයා තුන්වන ස්ථානයෙහි පසුවෙයි.

 ඉසෙඩ් පරම්පරාවෙහි විරෝධතා වලින් පසුව, 2025 සැප්තැම්බර් 9 දිනදී, අග්‍රාමාත්‍ය කේ. පී. ෂර්මා ඔලී ඉල්ලා අස්විය.  අන්තර්කාලීන රජය පැවති සමයෙහිදී, හිටපු අග්‍රවිනිශ්චයකාර සුෂිලා කාර්කි 2025 සැප්තැම්බර් 12 දින සිට අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙසින් සේවය කරයි.

 ඉතිහාසය 

නේපාලයෙහි අග්‍රාමාත්‍ය තනතුර සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ සැලකිය යුතු ආකාරයට පරිණාමයට ලක්ව ඇති අතර, එසේ වී ඇත්තේ රටෙහි සංකීර්ණ දේශපාලන සහ සමාජ පරිවර්තන වලට අනුකූලවය. මුලින්ම, රජවරුන්ගේ පාලනය යටතේ,  මෙම භූමිකාව විශාල වශයෙන්  චාරිත්‍රානුකූල ස්වභාවයක් ඉසිලූ අතර, නියම බලය ඒකාග්‍රව පැවතියේ රජවරු සහ  පාරම්පරික අධිපතීන් අතෙහිය.

18වන සියවසෙහිදී, ෂා රාජාණ්ඩුවෙහි සංස්ථාපනය හා සමගම, අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ තනතුරට ඉහළ ප්‍රමුඛත්වයක් ලැබිණි. මෙම තනතුර බොහෝවිට බලගතු වංශාධිපතීන් සහ රාජකීය අමාත්‍යවරුන් විසින් උසුලනු ලැබූ අතර, ඔවුන් විසින්  ඵලදායී ලෙසින් පරිපාලනමය සහ හමුදාමය කටයුතු හසුරවන ලදි. රේනා යුගයෙහිදී (1846–1951), අග්‍රාමාත්‍යධූරය රේනා රජපවුල තුල පරම්පරාවෙන් උරුම වන්නක් බවට පත් වීමත් සමගම, අග්‍රාමත්‍යවරයා විසින් උත්තරීතර බලාධිකාරියක් දරමින් රජතුමා නාමමාත්‍රික නායකයෙක් වූ, ඒකපුද්ගලාධිකාරී පාලනයක් බිහි විය.  

රේනා රාජ්‍ය පාලන කාලය 1951 වසරෙහි අවසන් වීම හා සමගම, පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය කෙහෙළි නැංවූ නව යුගයක් උදාවිය. එතැන් සිට, අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ තනතුර නේපාලයෙහි දේශපාලන දෘෂ්ඨිපථයෙහි කේන්ද්‍රගත භූමිකාවක් ඉටුකරමින්, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය රාජාණ්ඩු, බහුපක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාද ක්‍රම, දේශපාලන අස්ථායිතා කාලසීමා සහ, අත්‍යන්තයෙහි 2008 වසරෙහි රාජාණ්ඩුව  අහෝසි කිරීම දක්වා රට රැගෙන ගියේය.

ෆෙඩරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී  සමූහාණ්ඩුවක් ලෙසින් නේපාලය ප්‍රකාශයට පත්කිරීමෙන් පසුව, වර්තමානයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයා රජයෙහි ප්‍රධානියා වශයෙන් සේවය කරමින් විධායක කටයුතු සහ සැලසුම් සම්පාදන කටයුතු පිළිබඳ වගකියන අතර, චාරිත්‍රානුකූල රාජ්‍ය නායකයා ලෙසින් ක්‍රියාකරන ජනාධිපතිවරයා සමග කටයුතු කරයි.

බලය සහ අධිකාරිය 
අනෙකුත් පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයන් හා සසඳන විට නේපාලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරයාට වඩාත් බලගතු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාදායකමය භූමිකාවන් පවරා ඇත.එය එසේ වන්නේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙහි 75 ඡේදය විසින්  ඉපැහැදිලි ලෙසින්, ෆෙඩරල් රජයෙහි විධායක බලය අමාත්‍ය කවුන්සිලය වෙත පවරා ඇති අතර එහි නායකයා ජනාධිපතිවරයා නොව අග්‍රාමාත්‍යවරයා වන බැවිනි. අනෙකුත් බොහෝ පාර්ලිමේන්තු ජනරජයන්හී, ජනාධිපතිවරයා අවම වශයෙන් නාමික හෝ ප්‍රධාන විධායකයා වන අතර සම්මතය පරිදී කැබිනට් මණ්ඩලයෙහි උපදෙස් මත ක්‍රියාකිරීමට බැඳී සිටියි. 76 වන ඡේදය ප්‍රකාර, අග්‍රාමාත්‍යවරයා අමාත්‍ය කවුන්සිලයෙහි සභාපතිවරයා වන අතර, අමාත්‍ය කවුන්සිලය හා සමගින් සාමුහිකව විධායක බලය ක්‍රියාත්මක කරයි. 

ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය පසුබිම 
ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙහි 76 ඡේදයෙහි 7 කොටස ප්‍රකාර, ජනාධිපතිවරයා විසින්, නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙහි බහුතර පක්ෂයෙහි නායකයා, අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙසින් පත් කල යුතු වෙයි. කිසිම පක්ෂයකට බහුතර බලයක් නොමැති නම්, මන්ත්‍රණ සභාවෙහි ඔවුන් අතර බහුතර බලය හුවා දක්වන සභාගයෙහි අනුග්‍රහය සහිත–සිරිත් වශයෙන්, එවන් සභාගයක ජ්‍යෙෂ්ඨ හවුල්කාර පක්ෂයෙහි නායකයා පත් කල යුතු වෙයි. පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙහි ප්‍රතිඵල නිකුත්වී දින 30ක් ඇතුළත බහුතර සභාගයක් පිහිටුවේ නොමැති වුවොත්, ජනාධිපතිවරයා විසින් මන්ත්‍රණ සභාවෙහි විශාලතම පක්ෂයෙහි නායකයා අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙස පත් කල යුතු වෙයි. පසුව දැක්වුනු අවස්ථාවන්හිදී, අග්‍රාමාත්‍යරයා ලෙසින් පත් කෙරුණු පුද්ගලයා විසින් දින 30ක් ඇතුළත  විශ්වාසය ප්‍රකාශ කිරිමේ ඡන්දයක් ජයග්‍රහණය කල යුතුය. කෙසේවෙතත්, විශ්වාසය ප්‍රකාශ කිරීමේ ඡන්දය අසාර්ථක වුවහොත්, ජනාධිපතිවරයා විසින් මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙහි විශ්වාසය ප්‍රදර්ශනය කල හැකි මන්ත්‍රීවරයෙක් පත් කල යුතු වෙයි. මැතිවරණයෙහි අවසාන ප්‍රතිඵල ප්‍රකාශයට පත් කොට දින 55ක් ඇතුලත, මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙහි විශ්වාසය දිනා ගැනීමට කිසිම මන්ත්‍රීවරයෙකුට නොහැකි වුවහොත්, මාස හයක් ඇතුලත මැතිවරණයක් පැවැත්විය යුතුය.

තනතුර අත්හැර යාම 
 නේපාලයෙහි 2015 වසරෙහි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙහි ඡේදය 77 (1) පරිදී, අග්‍රාමාත්‍යවරයා තනතුර අත්හැර යෑමෙහි ක්‍රියාවලිය පහත පරිදී වෙයි:

පහත අවස්ථාවන්හිදී අග්‍රාමාත්‍යවරයා තනතුර අත්හැර ගිය ලෙස සැලකෙයි:

 ඔවුන් ජනාධිපතිවරයාට ලිඛිත ඉල්ලා අස්වීමෙහි ලිපියක් භාරදීම,
 වගන්තිය (100) ප්‍රකාර විශ්වාසය පල කිරීමෙහි යෝජනාවක් පරාජය වුවහොත් හෝ, විශ්වාසභංග යෝජනාවක් ජයග්‍රහණය කලහොත්,
 ඔවුන්  නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයෙහි සාමාජිකත්වයෙන් ඉවත් වුවහොත්,
 ඔවුන් මිය ගියොත්.

තවදුරටත්, ඡේදය 77 (3) දක්වන්නේ: වගන්තිය (1) පරිදී අග්‍රාමාත්‍යවරයා තනතුරු අත්හැර ගියහොත්, තවත් අමාත්‍ය කවුන්සිලයක් පත්කෙරෙන තුරු, වර්තමාන අමාත්‍ය කවුන්සිලය දිගටම බලයෙහි පවතින අතර, අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ මරණය සිදුවූ අවස්ථාවකදී, නව අග්‍රාමාත්‍යවරයෙකු පත් කෙරෙන තුරු, ජ්‍යෙෂ්ඨතම අමාත්‍යවරයා අග්‍රාමාත්‍ය තනතුර හොබවනු ඇත.

මෙයද බලන්න 
නේපාලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරුන් ලැයිස්තුව 
නේපාලයෙහි අන්තර්කාලීන රජය

ආශ්‍රිත

සටහන්

පුස්තක

බාහිර සබැඳි 

 ඔෆිස් ඔෆ් ද ප්‍රයිම් මිනිස්ටර් ඇන්ඩ් කවුන්සිල් ඔෆ් මිනිස්ටර්ස් 



ප්‍රවර්ගය:නේපාලයෙහි අග්‍රාමාත්‍යවරු
ප්‍රවර්ගය:නේපාලයෙහි 1806 වසරෙහි සංස්ථාපන