ඇල්බේනියාවේ ඉතිහාසය

ප්‍රාග් ඉතිහාසය 
දකුණ|thumb|කෝර්චේ ප්‍රාන්තයේ කමේනිකා ටියුලස්ගේ නටබුන්
ඇල්බේනියාවේ මෙසොලිතික ජනාවාස පැවති බවට එම කාලය තුළ ඇඩ්‍රියාටික් වෙරළ තීරයට ආසන්නව පැවති විවෘත ස්ථාන කිහිපයක සහ ගුහා ස්ථානවල සාක්ෂි ලැබී ඇත. සාරේ අසල ගුහාවකින් හමු වූ මෙසොලිතික වස්තූන් අතර පොසිලීකරණය කරන ලද සත්ව අස්ථි සමඟ ෆ්ලින්ට් සහ ජැස්පර් වස්තූන් ඇතුළත් වන අතර, ඩැජ්ට් කන්දේ එම සොයාගැනීම් ඕරිග්නේෂියානු සංස්කෘතියට සමාන අස්ථි සහ ගල් මෙවලම් අඩංගු වේ.F. Prendi, "The Prehistory of Albania", The Cambridge Ancient History, 2nd edn., vol. 3, part 1: The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C., ed. John Boardman et al. (Cambridge: Cambridge UP, 1982), 189–90. ඇල්බේනියාවේ නව ශිලා යුගය ක්‍රි.පූ. 7000 දී පමණ ආරම්භ වූ අතර බැටළුවන් සහ එළුවන් හීලෑ කිරීම සහ කුඩා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තය පෙන්නුම් කරන සොයාගැනීම් වලින් සාක්ෂි ලැබේ. නව ශිලා යුගයේ ජනගහනයෙන් කොටසක් දකුණු බෝල්කන්හි මෙසොලිතික ජනගහනයට සමාන වන්නට ඇත, එහිදී මෙසොලිතික ස්ථරය පූර්ව-කුඹල් නව ශිලා යුගයේ සොයාගැනීම් සමඟ සහජීවනයෙන් පවතී. ක්‍රි.පූ. 6500 න් පසු වෙරළබඩ ඇල්බේනියාවේ සහ ඇඩ්‍රියාටික් හරහා කාඩියම් මැටි බඳුන් සංස්කෘතිය දක්නට ලැබෙන අතර, අභ්‍යන්තරයේ ජනාවාස ස්ටාර්චෙවෝ සංස්කෘතිය සෑදූ ක්‍රියාවලීන්ට සහභාගී විය. සෙලෙනික්හි ඇල්බේනියානු බිටුමන් පතල් යුරෝපයේ බිටුමන් සූරාකෑම පිළිබඳ මුල් සාක්ෂි සපයයි, එය අග නව ශිලා යුගයේ ඇල්බේනියාව (ක්‍රි.පූ. 5000 සිට) දක්වා දිව යයි, එහිදී දේශීය ප්‍රජාවන් එය සෙරමික් සැරසිලි, ජල ආරක්ෂණය සහ කැඩුණු යාත්‍රා අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා මැලියම් සඳහා වර්ණකයක් ලෙස භාවිතා කළහ. සෙලෙනික්හි බිටුමන් ක්‍රි.පූ. 5 වන සහස්‍රයේ මුල් භාගයේ සිට නැගෙනහිර ඇල්බේනියාව දෙසට සංසරණය විය. එහි විදේශ වෙළඳ අපනයනය පිළිබඳ පළමු සාක්ෂිය නව ශිලා යුගයේ සහ ලෝකඩ යුගයේ දකුණු ඉතාලියෙන් පැමිණේ. සෙලෙනික්හි උසස් තත්ත්වයේ බිටුමන් අග නව ශිලා යුගයේ සිට අද දක්වා සියලුම ඓතිහාසික යුග පුරා සූරාකෑමට ලක්ව ඇත.

බටහිර බෝල්කන්වල IE-කරණය (IE-ization) සන්දර්භය තුළ ඇල්බේනියාවේ ඉන්දු-යුරෝපීයකරණය ක්‍රි.පූ. 2800 න් පසුව ආරම්භ විය. පසුකාලීන ඇපලෝනියාව අසල මුල් ලෝකඩ යුගයේ ටුමුලි පැවතීම 2679±174 calBC (2852-2505 calBC) දක්වා දිව යයි. මෙම සුසාන භූමි කොටස් උතුරු බෝල්කන් ප්‍රදේශයෙන් ඇඩ්‍රියාටික් දිගේ දකුණු දෙසට සංක්‍රමණය වූ ඇඩ්‍රියාටික්-ලුබ්ල්ජානා සංස්කෘතියේ (පසුකාලීන සෙටිනා සංස්කෘතියට අදාළ) දකුණු ප්‍රකාශනයට අයත් වේ. එම ප්‍රජාවම මොන්ටිනිග්‍රෝ (රකීකා කුචේ) සහ උතුරු ඇල්බේනියාවේ (ෂ්ටෝජ්) සමාන පස් කඳු ගොඩනැගූහ. ඇල්බේනියාවේ IE-කරණයට අදාළ පළමු පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම, ප්‍රධාන වශයෙන් යම්නායා පරම්පරාවක් ඇති මිනිසෙකු ඊසානදිග ඇල්බේනියාවේ ටියුලස් එකක තැන්පත් කර ඇති අතර එය 2663–2472 calBC දක්වා දිව යයි. මධ්‍යම ලෝකඩ යුගයේදී, සෙටිනා සංස්කෘතික ස්ථාන සහ සොයාගැනීම් ඇල්බේනියාවේ දක්නට ලැබේ. සෙටිනා සංස්කෘතිය ඩල්මැටියාවේ සෙටිනා නිම්නයේ සිට ඇඩ්‍රියාටික් හරහා දකුණු දෙසට ගමන් කළේය. ඇල්බේනියාවේ, සෙටිනා සොයාගැනීම් දකුණු ෂ්කෝඩර් විල වටා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර සාමාන්‍යයෙන් ෂ්ක්‍රෙල් සහ ෂ්ටෝජ් වැනි ටියුලස් සුසාන භූමිවල සහ ගජ්තාන් (ෂ්කෝඩර්) වැනි කඳුකර බලකොටුවල මෙන්ම බ්ලාස්, නෙසීර් සහ කෙපුටා (මධ්‍යම ඇල්බේනියාව) වැනි ගුහා ස්ථානවල සහ සොව්ජාන් (ගිනිකොනදිග ඇල්බේනියාව) වැනි විල් ද්‍රෝණි ස්ථානවල දක්නට ලැබේ.
 පෞරාණිකත්වය 
දකුණ|thumb|ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ආරම්භ කරන ලද ෂ්කොඩ්‍රා නගරය, ඉලිරියානු රාජධානිය වන ආර්ඩියායි සහ ලැබීටේහි අගනුවර විය.
ඇල්බේනියාවේ ඒකාබද්ධ භූමිය ඓතිහාසිකව ඉන්දු-යුරෝපීය ජනයා විසින් ජනාවාස කරන ලද අතර, ඔවුන් අතර ඉලිරියානු සහ එපිරෝට් ගෝත්‍ර රාශියක් තිබුණි. ග්‍රීක ජනපද කිහිපයක් ද තිබුණි. ඉලිරියා ලෙස හඳුන්වන භූමිය මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදට නැගෙනහිරින් දකුණින් වොජෝසේ මුඛය දක්වා විහිදෙන ප්‍රදේශයට ආසන්න වශයෙන් අනුරූප විය.The Illyrians (The Peoples of Europe) by John Wilkes, 1996, , page 92, "Appian's description of the Illyrian territories records a southern boundary with Chaonia and Thesprotia, where ancient Epirus began south of river Aoous (Vjose)" also mapCambridge University Press. The Cambridge ancient history. 2000. , page 261,"... down to the mouth of Aous" ඉලිරියානු කණ්ඩායම් පිළිබඳ පළමු වාර්තාව පැමිණෙන්නේ ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවසේ ලියන ලද ග්‍රීක ග්‍රන්ථයක් වන යුක්සීන් මුහුදේ පෙරිප්ලස් (Periplus of the Euxine Sea) විසිනි. බ්‍රයිජස් මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ ද සිටි අතර, දකුණේ ෆීනිස් අගනුවර වූ එපිරෝට් චාඕනියානුවන් වාසය කළහ. ඇපලෝනියා සහ එපිඩම්නෝස් වැනි අනෙකුත් ජනපද ක්‍රි.පූ. 7 වන සියවස වන විට වෙරළ තීරයේ ග්‍රීක නගර රාජ්‍යයන් විසින් පිහිටුවන ලදී.වම|thumb|ඇපලෝනියා යනු ඇඩ්‍රියාටික් මුහුද දිගේ ඉලිරියානු වෙරළ තීරයේ වැදගත් ග්‍රීක යටත් විජිතයක් වූ අතර රෝමය සහ කොන්ස්තන්තිනෝපල් සම්බන්ධ කළ වියා එග්නේෂියා මාර්ගයේ බටහිර ලක්ෂ්‍යයන්ගෙන් එකකි.
ඉලිරියානු ටෝලන්ටි යනු ප්‍රදේශයේ මුල්ම වාර්තාගත ගෝත්‍ර අතර වූ බලවත් ඉලිරියානු ගෝත්‍රයකි. ඔවුන් ජීවත් වූයේ වර්තමාන ඇල්බේනියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවලට අනුරූප වන ප්‍රදේශයක ය. ඩාර්ඩනියානු පාලක ක්ලීටස් සමඟ එක්ව, ටෝලන්ටියානු රාජධානියේ පාලකයා වූ ග්ලවුසියස්, ක්‍රි.පූ. 335 දී පෙලියම් සටනේදී මහා ඇලෙක්සැන්ඩර්ට එරෙහිව සටන් කළේය. කාලය ගෙවී යත්ම, පුරාණ මැසිඩෝනියාවේ පාලකයා වූ මැසිඩෝනියාවේ කැසැන්ඩර් ඇපලෝනියාව අල්ලාගෙන ක්‍රි.පූ. 314 දී ජෙනුසස් (ඇල්බේනියානු: ෂ්කුම්බින්) ගඟ තරණය කළේය. වසර කිහිපයකට පසු ග්ලවුසියස් ඇපලෝනියාව වටලා ග්‍රීක යටත් විජිතයක් වන එපිඩම්නොස් අල්ලා ගත්තේය.Justin, Epitome, 17.3

මොන්ටිනිග්‍රෝව කේන්ද්‍ර කරගත් ඉලිරියානු ආර්ඩියායි ගෝත්‍රය උතුරු ඇල්බේනියාවේ බොහෝ ප්‍රදේශ පාලනය කළේය. ඔවුන්ගේ ආර්ඩියා රාජධානිය දෙවන ප්ලූරාටස්ගේ පුත් ඇග්‍රොන් රජු යටතේ එහි විශාලතම ප්‍රමාණයට ළඟා විය. ඇග්‍රොන් අනෙකුත් අසල්වැසි ගෝත්‍ර කෙරෙහි ද ඔහුගේ පාලනය ව්‍යාප්ත කළේය. ක්‍රි.පූ. 230 දී ඇග්‍රොන්ගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ බිරිඳ ටියුටා, ආර්ඩියා රාජධානිය උරුම කර ගත්තාය. ටියුටාගේ හමුදා ඔවුන්ගේ මෙහෙයුම් දකුණු දෙසට අයෝනියන් මුහුද දක්වා ව්‍යාප්ත කළහ. ක්‍රි.පූ. 229 දී, රෝමය රෝම නැව් පුළුල් ලෙස කොල්ලකෑම සඳහා රාජධානියට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළේය. ක්‍රි.පූ. 227 දී ඉලිරියානු පරාජයෙන් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ ක්‍රි.පූ. 181 දී ටියුටාව ජෙන්ටියස් විසින් අනුප්‍රාප්තිකයා විය. ක්‍රි.පූ. 168 දී ජෙන්ටියස් රෝමවරුන් සමඟ ගැටුණු අතර, තුන්වන ඉලිරියානු යුද්ධය ආරම්භ කළේය. ගැටුමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ක්‍රි.පූ. 167 දී රෝමවරුන් කලාපය යටත් කර ගත්තේය. රෝමවරු කලාපය පරිපාලන අංශ තුනකට බෙදා ඇත.Marjeta Šašel Kos, "The Illyrian King Ballaeus – Some Historical Aspects", Épire, Illyrie, Macédoine: Mélanges offerts au professeur Pierre Cabanes, ed. Danièle Berranger (Clermont-Ferrand: Presses Universitaires Blaise Pascal, 2007), 127.

 මධ්‍යතන යුගය 
දකුණ|thumb|මධ්‍යතන යුගයේ ආර්බනොන් ප්‍රාන්තයේ අගනුවර වූයේ කෘජේ නගරයයි.
395 දී I වන තියෝඩෝසියස්ගේ මරණයත් සමඟ රෝම අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර සහ බටහිර රෝම අධිරාජ්‍යයක් ලෙස බෙදී ගියේය. එයට හේතුව බාබේරියානු ආක්‍රමණ අතරතුර ඇති වූ තර්ජන හේතුවෙන්. 6 වන සියවසේ සිට 7 වන සියවස දක්වා, ස්ලාව් ජාතිකයන් ඩැනියුබ් ගඟ තරණය කර බෝල්කන්හි ස්වදේශික ග්‍රීකයන්, ඉලිරියානුවන් සහ ත්‍රේසියානුවන් බොහෝ දුරට අවශෝෂණය කර ගත්හ; මේ අනුව, ඉලිරියානුවන් අවසන් වරට ඓතිහාසික වාර්තාවල සඳහන් වූයේ 7 වන සියවසේදීය.

11 වන සියවසේදී, මහා භේදය නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් සහ බටහිර කතෝලික පල්ලිය අතර සහයෝගීතාවය බිඳ දැමීම විධිමත් කළ අතර එය කතෝලික උතුරක් සහ ඕතඩොක්ස් දකුණක් මතුවීම හරහා ඇල්බේනියාවේ පිළිබිඹු වේ. ඇල්බේනියානු ජනතාව ඕච්රිඩා විලෙහි බටහිර කොටසේ සහ ෂ්කුම්බින් ගඟේ ඉහළ නිම්නයේ වාසය කළ අතර 1190 දී කෘජා හි ප්‍රොගොන්ගේ නායකත්වය යටතේ ආර්බනොන් ප්‍රාන්තය ස්ථාපිත කළහ. ඔහුගේ පුතුන් වන ජින් සහ ධිමිටර් විසින් මෙම රාජධානිය අනුප්‍රාප්තිකයා විය.

ඩිමිටර්ගේ මරණයෙන් පසු, එම ප්‍රදේශය ඇල්බේනියානු-ග්‍රීක ග්‍රෙගරි කමොනාස්ගේ පාලනයට යටත් වූ අතර පසුව කෘජාගේ ගොලෙම් යටතේ විය. 13 වන සියවසේදී, ප්‍රාන්තය විසුරුවා හරින ලදී.Clements, John (1992), Clements encyclopedia of world governments, Vol. 10. Political Research, Inc. p. 31: "By 1190, Byzantium's power had so receded that the archon Progon succeeded in establishing the first Albanian state of the Middle Ages, a principality" එපිරස් හි බයිසැන්තියානු ඩූකායි හෝ නයිසියාවේ ලස්කරිඩ්ස් යටතේ, බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යයේ බටහිර අන්තය ලෙස අර්ධ ස්වයං පාලන තත්වයක් රඳවා ගත් ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයක පළමු සිතුවම ලෙස ආර්බනන් සැලකේ.

වම|thumb|ෂ්කෝඩ්‍රා වටලෑම සිහිපත් කරන ස්කූලා ඩෙග්ලි ඇල්බනේසිගේ කැටයමක්. එය සුල්තාන් මෙහ්මෙට් II එවකට වැනීසියානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් වූ ඇල්බේනියානු නගරයක් වන ස්කූටාරි වටලෑම නිරූපණය කරයි.
12 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 13 වන සියවස ආරම්භයේදී, සර්බියානුවන් සහ වැනීසියානුවන් භූමිය අත්පත් කර ගැනීමට පටන් ගත්හ. ඇල්බේනියානුවන්ගේ ජනවාර්ගික උත්පාදනය අවිනිශ්චිතය; කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියානුවන් පිළිබඳ පළමු අවිවාදිත සඳහන 1079 හෝ 1080 සිට ඓතිහාසික වාර්තාවල මයිකල් ඇටලියට්ස් විසින් රචිත කෘතියක දක්වා දිව යයි, ඔහු ඇල්බනෝයිවරුන් කොන්ස්ටන්ටිනෝපල්ට එරෙහි කැරැල්ලකට සහභාගී වූ බව සඳහන් කළේය. මෙම අවස්ථාවේදී ඇල්බේනියානුවන් සම්පූර්ණයෙන්ම ක්‍රිස්තියානිකරණය විය.

ආර්බනන් විසුරුවා හැරීමෙන් පසු, ඇන්ජෝහි චාල්ස් ඇල්බේනියානු පාලකයන් සමඟ ගිවිසුමක් අවසන් කළ අතර, ඔවුන් සහ ඔවුන්ගේ පුරාණ නිදහස ආරක්ෂා කරන බවට පොරොන්දු විය. 1272 දී, ඔහු ඇල්බේනියානු රාජධානිය ස්ථාපිත කළ අතර එපිරස්හි ඒකාධිපති රාජ්‍යයෙන් ප්‍රදේශ යටත් කර ගත්තේය. රාජධානිය ඩිරාචියම් සිට ඇඩ්‍රියාටික් මුහුදු වෙරළ තීරයේ බුට්‍රින්ට් දක්වා මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ සියලුම භූමි ප්‍රදේශවලට හිමිකම් කීවේය. බෝල්කන් අර්ධද්වීපයේ කතෝලික ධර්මය ව්‍යාප්ත කිරීමේ පාප්තුමාගේ සැලසුම් සඳහා කතෝලික දේශපාලන ව්‍යුහයක් පදනමක් විය. මෙම සැලැස්මට ඇන්ජෝහි හෙලන්ගේ සහාය ද ලැබුණි. ඇගේ පාලන සමයේදී ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ඇල්බේනියාවේ කතෝලික පල්ලි සහ ආරාම 30 ක් පමණ ඉදිකරන ලදී. 14 වන සියවසේ බයිසැන්තියානු අධිරාජ්‍යය තුළ පැවති අභ්‍යන්තර බල අරගල නිසා සර්බියානුවන්ගේ බලවත්ම මධ්‍යකාලීන පාලකයා වූ ස්ටෙෆාන් ඩුසාන් හට ඩුරේස් හැර අනෙකුත් සියලුම ඇල්බේනියාව ඇතුළත් කෙටි කාලීන අධිරාජ්‍යයක් ස්ථාපිත කිරීමට හැකි විය.

1367 දී ඇල්බේනියානු පාලකයන් ආර්ටා ඒකාධිපති රාජ්‍යය ස්ථාපිත කළහ. එම කාලය තුළ ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන් කිහිපයක් නිර්මාණය කරන ලදී, විශේෂයෙන් ඇල්බේනියාවේ රාජ්‍යය, කස්ට්‍රියෝටි රාජ්‍යය, බෙරාත් රාජ්‍යය සහ ඩුකග්ජිනි රාජ්‍යය. 15 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් ආක්‍රමණය කළ අතර, ලෙෂේ සංගමය ස්කැන්ඩර්බෙග් යටතේ පාලකයෙකු ලෙස පැවති අතර ඔහු ඇල්බේනියානු මධ්‍යකාලීන ඉතිහාසයේ ජාතික වීරයා බවට පත්විය.
 ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යය 

කොන්ස්තන්තිනෝපල් බිඳ වැටීමත් සමඟ, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය අග්නිදිග යුරෝපයට ගැඹුරට යන පරිදි දිගු කාලීන යටත් විජිත හා ව්‍යාප්තියක් දිගටම කරගෙන ගියේය. ඔවුන් 1385 දී ඇල්බේනියානු අයෝනියන් මුහුදු වෙරළට ළඟා වූ අතර 1415 දී දකුණු ඇල්බේනියාව හරහා ඔවුන්ගේ හමුදා කඳවුරු ඉදිකර 1431 දී ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් අත්පත් කර ගත්හ.The Balkans: From Constantinople to Communism by D. Hupchick, page 110 එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දහස් ගණනක් ඇල්බේනියානුවන් බටහිර යුරෝපයට, විශේෂයෙන් කැලබ්‍රියා, නේපල්ස්, රගුසා සහ සිසිලියට පලා ගිය අතර, එහිදී තවත් අය ඇල්බේනියාවේ බොහෝ විට ප්‍රවේශ විය නොහැකි කඳුකරයේ ආරක්ෂාව පැතූහ. ක්‍රිස්තියානීන් ලෙස ඇල්බේනියානුවන් පහත් පන්තියේ ජනතාවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, එම නිසා සුල්තාන්ට ජැනිසරි රචනා කිරීම සඳහා ඔවුන්ගේ පවුල්වලින් ක්‍රිස්තියානි යෞවනයන්ගෙන් අවශ්‍ය ප්‍රතිශතයක් එකතු කිරීමට ඉඩ සලසන දේව්ෂිර්ම් ක්‍රමය මගින් ඔවුන් අධික බදු වලට යටත් විය. ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමත් සමඟ ක්‍රමයෙන් ඉස්ලාමීයකරණයේ ක්‍රියාවලිය සහ පල්ලි වේගයෙන් ඉදිකිරීම ද සිදු විය.

ලෙෂේ සංගමය පිහිටුවීමෙන් පසු සමෘද්ධිමත් හා දිගුකාලීන විප්ලවයක් ඇති වූ අතර, දෙවන සුල්තාන් මුරාඩ් සහ දෙවන මෙහ්මඩ් විසින් මෙහෙයවන ලද ප්‍රධාන ඔටෝමාන් හමුදාවන් අඛණ්ඩව පරාජය කළ ග්ජර්ජ් කස්ට්‍රියෝටි ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ නායකත්වය යටතේ ෂ්කෝඩර් බිඳ වැටීම දක්වා එය පුපුරා ගියේය. ඒරියන්ටිස්, ඩුකාග්ජිනිස්, සහරියාස් සහ තෝපියාස් ඇතුළු ඇල්බේනියානු රාජ්‍යයන් කිහිපයක් එක්සත් කිරීමට සහ යටත් කර නොගත් බොහෝ ප්‍රදේශ කෙරෙහි මධ්‍යගත අධිකාරියක් ස්ථාපිත කිරීමට ස්කන්ඩර්බෙග් සමත් වූ අතර, ඔහු ඇල්බේනියාවේ අධිපතියා බවට පත්විය. ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ හමුදා විරුද්ධ වූ කාලය තුළ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ ව්‍යාප්තිය නතර වූ අතර, බටහිර යුරෝපයට ඔටෝමාන් ව්‍යාප්තිය ප්‍රමාද වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස ඔහු ගෞරවයට පාත්‍ර වී ඇති අතර, ඉතාලි රාජ්‍යයන්ට ඔටෝමාන් පැමිණීම සඳහා වඩා හොඳින් සූදානම් වීමට වැඩි කාලයක් ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, නේපල්ස් හැර, බොහෝ යුරෝපීය ජාතීන් ඔහුට සහාය දැක්වීමේදී අසමත් වීමත්, ඔටෝමන්වරුන්ට එරෙහිව පොරොන්දු වූ කුරුස යුද්ධයක් සංවිධානය කිරීමට දෙවන පියුස් පාප්තුමාගේ සැලසුම් අසාර්ථක වීමත් සමඟ, ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ කිසිදු ජයග්‍රහණයක් බටහිර බෝල්කන් ආක්‍රමණය කිරීමෙන් ඔටෝමන්වරුන්ට ස්ථිරවම බාධාවක් නොවීය.

හමුදා නායකයෙකු ලෙස ඔහුගේ දක්ෂතාවය තිබියදීත්, ස්කන්ඩර්බෙග්ගේ ජයග්‍රහණ අවසාන ජයග්‍රහණ ප්‍රමාද කිරීම පමණක් සිදු විය. නිරන්තර ඔටෝමන් ආක්‍රමණ ඇල්බේනියාවට දැවැන්ත විනාශයක් ඇති කළ අතර, ජනගහනය බෙහෙවින් අඩු කළ අතර පශු සම්පත් සහ භෝග රංචු විනාශ කළේය. යටත් වීමට අමතරව, ඔටෝමන් ආක්‍රමණවලට එරෙහිව ඔහු සාර්ථක වුවද ඒවා නැවැත්වීමට ස්කන්ඩර්බෙග්ට හැකි විය හැකි ක්‍රමයක් නොතිබුණි. ඔහුගේ මිනිස් බලය සහ සම්පත් ප්‍රමාණවත් නොවූ අතර, යුද උත්සාහයන් පුළුල් කිරීමෙන් සහ තුර්කි ජාතිකයන් ඇල්බේනියානු දේශසීමා වලින් පලවා හැරීමෙන් ඔහු වළක්වන ලදී. එබැවින් ඇල්බේනියාව ඔහුගේ මරණයෙන් වසර ගණනාවකට පසු අවසානයේ එය බිඳ වැටෙන තෙක් නිමක් නැති ඔටෝමන් ප්‍රහාර මාලාවකට මුහුණ දීමට සිදුවිය.

ඔටෝමන්වරු කලාපයේ ස්ථිර පදනමක් ලබා ගනිමින් සිටියදී, ඇල්බේනියානු නගර ප්‍රධාන සංජක් හතරකට සංවිධානය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤයේ පීඩාවෙන් පලා යන සරණාගතයින්ගේ සැලකිය යුතු යුදෙව් ජනපදයක් පදිංචි කිරීමෙන් රජය වෙළඳාම පෝෂණය කළේය. ව්ලෝරි නගරය බර්සා සහ කොන්ස්ටන්ටිනෝපල් වලින් යුරෝපයෙන් ආනයනය කරන ලද වෙළඳ භාණ්ඩ වන වෙල්වට්, කපු භාණ්ඩ, මොහයාර්, කාපට්, කුළුබඩු සහ සම් වැනි වරායන් හරහා ගමන් කරන ලදී. ව්ලෝරි හි සමහර පුරවැසියන්ට යුරෝපය පුරා ව්‍යාපාරික සහකරුවන් පවා සිටියහ."Arnawutluḳ." in Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2012.

ඇල්බේනියානුවන් අතර ඉස්ලාමීයකරණයේ සංසිද්ධිය ප්‍රධාන වශයෙන් 17 වන සියවසේ සිට පුළුල් ලෙස පැතිර ගිය අතර 18 වන සියවස දක්වා පැවතුනි.Clayer, Nathalie (2012). "Albania" in Encyclopaedia of Islam, Gudrun Krämer, Denis Matringe, Rokovet, John Nawas, Everett Rowson (eds.). Brill Online. ඉස්ලාමය ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය තුළ ඔවුන්ට සමාන අවස්ථා සහ දියුණුව ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, සමහර විද්වතුන්ට අනුව, පරිවර්තනය සඳහා වූ චේතනාවන් සන්දර්භය අනුව විවිධ විය, නමුත් එවැනි ගැටළු විමර්ශනය කිරීමේදී මූලාශ්‍ර ද්‍රව්‍ය නොමැතිකම උපකාරී නොවේ. කතෝලික ධර්මය මර්දනය වැඩි වීම නිසා, බොහෝ කතෝලික ඇල්බේනියානුවන් 17 වන සියවසේදී ආගමට හැරුණු අතර, ඊළඟ සියවසේදී ඕතඩොක්ස් ඇල්බේනියානුවන් ප්‍රධාන වශයෙන් එය අනුගමනය කළහ.

ඇල්බේනියානුවන් උපායමාර්ගිකව වැදගත් ලෙස සලකනු ලැබූ බැවින්, ඔවුන් ඔටෝමාන් හමුදා සහ නිලධාරිවාදයේ සැලකිය යුතු කොටසක් විය. බොහෝ මුස්ලිම් ඇල්බේනියානුවන් වැදගත් දේශපාලන හා හමුදා තනතුරු ලබා ගත් අතර පුළුල් මුස්ලිම් ලෝකයට සංස්කෘතික වශයෙන් දායක වූහ. මෙම වරප්‍රසාදිත තනතුර භුක්ති විඳිමින්, ඔවුන් ඇල්බේනියානු ග්‍රෑන්ඩ් වීසියර්වරුන් දුසිම් දෙකකට අධික සංඛ්‍යාවක් සමඟ විවිධ ඉහළ පරිපාලන තනතුරු දැරූහ. අනෙක් අය අතර ප්‍රමුඛ කොප්‍රුලු පවුලේ සාමාජිකයින් වන සාගන් පාෂා, ඊජිප්තුවේ මුහම්මද් අලි සහ ටෙපෙලේනාහි අලි පාෂා ඇතුළත් විය. තවද, සුල්තාන්වරුන් දෙදෙනෙකු වන බේසිඩ් II සහ මෙහ්මඩ් III යන දෙදෙනාටම ඇල්බේනියානු සම්භවයක් ඇති මව්වරුන් සිටියහ.

 රිලින්ජා 

ඇල්බේනියානු පුනරුදය 18 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 19 වන සියවස දක්වා පැවතුන අතර, ඇල්බේනියානු ජනතාව ස්වාධීන ජාතියක් තුළ ස්වාධීන සංස්කෘතික හා දේශපාලන ජීවිතයක් සඳහා අධ්‍යාත්මික හා බුද්ධිමය ශක්තිය රැස් කරගත් කාල පරිච්ඡේදයකි. නූතන ඇල්බේනියානු සංස්කෘතිය ද සමෘද්ධිමත් විය, විශේෂයෙන් ඇල්බේනියානු සාහිත්‍යය සහ කලාවන්, සහ රොමෑන්ටිකවාදයේ සහ ප්‍රබුද්ධ මූලධර්මවල බලපෑම් සමඟ නිතර සම්බන්ධ විය. ජාතිකවාදයේ නැගීමට පෙර, ඔටෝමාන් බලධාරීන් ඇල්බේනියානු ජනතාව විසින් ජාතික සමගිය හෝ හෘද සාක්ෂිය ප්‍රකාශ කිරීම මර්දනය කළහ.

රුසියානු-ඔටෝමන් යුද්ධවලින් පසු ඔටෝමන් අධිරාජ්‍යයට එරෙහිව රුසියාව ලැබූ ජයග්‍රහණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සැන් ස්ටෙෆානෝ ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක කරන ලද අතර එමඟින් ඇල්බේනියානු ජනාකීර්ණ ඉඩම් ඔවුන්ගේ ස්ලාවික් සහ ග්‍රීක අසල්වැසියන්ට පවරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, එක්සත් රාජධානිය සහ ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු අධිරාජ්‍යය එම විධිවිධානය අවහිර කළ අතර බර්ලින් ගිවිසුම ඇති විය. මෙතැන් සිට, ඇල්බේනියානුවන් ඇල්බේනියානු ජනාකීර්ණ ඉඩම් ඒකීය ජාතියක් බවට ආරක්ෂා කර එක්සත් කිරීමේ අරමුණින් සංවිධානය වීමට පටන් ගත් අතර එය ප්‍රිස්රෙන් සංගමය පිහිටුවීමට හේතු විය. ඔටෝමාන් පරිපාලනයට සම්බන්ධ මුස්ලිම් ජනතාවගේ සහ ඉඩම් හිමියන්ගේ ආගමික සහයෝගීතාවය මත පදනම් වූ ඔටෝමාන් බලධාරීන්ගේ සහාය ලීගයට මුලින් තිබුණි. ඔවුන් මුස්ලිම් සහයෝගීතාවයට පක්ෂව සහ ආරක්ෂා කළ අතර මුස්ලිම් ඉඩම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එකවර ඉල්ලා සිටි අතර එය සැබෑ මුස්ලිම්වරුන්ගේ ලීග් කමිටුව නම් කිරීමට හේතුව විය.

බොස්නියාවේ නියෝජිතයින්, ප්‍රිස්රෙන් සංජාක් හි පරිපාලක, මධ්‍යම බලධාරීන්ගේ නියෝජිතයන් ලෙස සහ ස්කුටාරි හි විලායෙට් හි නියෝජිතයින් නොමැතිව සමන්විත රැස්වීමට මුස්ලිම්වරුන් 300 ක් පමණ සහභාගී වූහ. මුස්ලිම් නියෝජිතයින් 47 දෙනෙකු විසින් පමණක් අත්සන් කරන ලද ලීගය, කරර්නේම් නිකුත් කළ අතර, උතුරු ඇල්බේනියාව, එපිරස් සහ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා යන රටවල ජනතාව බල්ගේරියාව, සර්බියාව සහ මොන්ටිනිග්‍රෝ යන රටවල හමුදාවන්ට එරෙහිව හැකි සෑම ආකාරයකින්ම ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයේ භෞමික අඛණ්ඩතාව ආරක්ෂා කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටින බවට ප්‍රකාශයක් අඩංගු විය.

අබ්ඩිල් ෆ්‍රාෂෙරි යටතේ ලීගය ඇල්බේනියානු ස්වයං පාලනයක් සඳහා කටයුතු කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ අතර කොසෝවෝ, ෂ්කෝඩර්, මොනාස්ටිර් සහ අයෝනිනා ඇතුළු විලායට් හතරක් ඒකාබද්ධ විලායට් එකක් වන ඇල්බේනියානු විලායට් බවට ඒකාබද්ධ කරන ලෙස ඉල්ලා සිටි විට ඔටෝමාන් බලධාරීන් ඔවුන්ගේ සහාය අවලංගු කළහ. මොන්ටිනිග්‍රෝවට පවරා ඇති ප්ලාව් සහ ගුසින්ජේ ප්‍රදේශ ඈඳා ගැනීම වැළැක්වීම සඳහා ලීගය හමුදා බලය යෙදවීය. නොව්සික් සටන වැනි මොන්ටිනිග්‍රින් හමුදා සමඟ සාර්ථක සටන් කිහිපයකින් පසුව, ලීගයට ඔවුන්ගේ තරඟකාරී කලාපවලින් පසුබැසීමට සිදුවිය. පසුව සුල්තාන් විසින් එවන ලද ඔටෝමාන් හමුදාව විසින් ලීගය පරාජය කරන ලදී.

 නිදහස 
දකුණ|thumb|234x234පික්|නූතන ඇල්බේනියානු ජාතියේ ආරම්භක පියා ලෙස ඉස්මයිල් කෙමාලි සැලකේ.
1912 නොවැම්බර් 28 වන දින ඇල්බේනියාව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, 1912 දෙසැම්බර් 4 වන දින ව්ලෝරි සභාව විසින් සෙනෙට් සභාව සහ රජය පිහිටුවීමත් සමඟ එය සිදුවිය. ලන්ඩන් සමුළුව විසින් එහි ස්වෛරීභාවය පිළිගනු ලැබීය. 1913 ජූලි 29 වන දින, ලන්ඩන් ගිවිසුම මගින් රටේ සහ එහි අසල්වැසියන්ගේ දේශසීමා නිර්වචනය කරන ලද අතර, බොහෝ ඇල්බේනියානුවන් ඇල්බේනියාවෙන් පිටත තබමින්, ප්‍රධාන වශයෙන් මොන්ටිනිග්‍රෝව, සර්බියාව සහ ග්‍රීසිය අතර බෙදී ගියේය.

ව්ලෝරි හි මූලස්ථානය වූ ජාත්‍යන්තර පාලන කොමිසම 1913 ඔක්තෝබර් 15 වන දින ඇල්බේනියාවේ පරිපාලනය බලා ගැනීම සඳහා පිහිටුවන ලදී, එහිම දේශපාලන ආයතන ක්‍රමවත් වන තුරු. ඇල්බේනියාවේ පළමු නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමේ ආයතනයේ ප්‍රධානත්වය ලෙස ජාත්‍යන්තර ජෙන්ඩර්මරිය ස්ථාපිත කරන ලදී. නොවැම්බර් මාසයේදී, පළමු ජෙන්ඩර්මරි සාමාජිකයින් රටට පැමිණියහ. ඇල්බේනියාවේ වයිඩ්හි විල්හෙල්ම් කුමරු (විල්හෙල්ම් විඩි කුමරු) ප්‍රින්සිපල්ටියේ පළමු කුමාරයා ලෙස තේරී පත් විය. මාර්තු 7 වන දින, ඔහු ඩුරස් හි තාවකාලික අගනුවරට පැමිණ ඔහුගේ රජය සංවිධානය කිරීමට පටන් ගත් අතර, පළමු ඇල්බේනියානු කැබිනට් මණ්ඩලය පිහිටුවීම සඳහා ටර්හාන් පාෂා පර්මෙටිව පත් කළේය.

1913 නොවැම්බර් මාසයේදී, ඇල්බේනියානු ඔටෝමන් ගැති හමුදා ඇල්බේනියානු සම්භවයක් ඇති ඔටෝමන් යුද ඇමති අහමඩ් ඉසෙට් පාෂාට ඇල්බේනියාවේ සිංහාසනය පිරිනැමීය. ඔටෝමන් ගැති ගොවීන් විශ්වාස කළේ නව පාලන තන්ත්‍රය ක්‍රිස්තියානි මහා බලවතුන් හය දෙනාගේ සහ වගා කළ හැකි ඉඩම්වලින් අඩක් හිමි දේශීය ඉඩම් හිමියන්ගේ මෙවලමක් බවයි.

1914 පෙබරවාරි මාසයේදී, ඇල්බේනියාවට සංස්ථාගත කිරීමට එරෙහිව දේශීය ග්‍රීක ජනගහනය විසින් උතුරු එපිරස් ස්වයං පාලන ජනරජය ග්ජිරොකාස්ටර් හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙම මුලපිරීම කෙටි කාලීන වූ අතර, 1921 දී දකුණු පළාත් ඇල්බේනියානු ප්‍රින්සිපල්ටියට ඇතුළත් කරන ලදී. මේ අතර, ඇල්බේනියාවේ සහ ඉස්ලාමයේ ගැලවුම්කරුවා ලෙස ප්‍රකාශ කළ එසාද් පාෂා ටොප්ටානි වටා රැස් වූ මුස්ලිම් පූජක කණ්ඩායමේ නායකත්වය යටතේ නව පාලනයට එරෙහිව ඇල්බේනියානු ගොවීන්ගේ කැරැල්ල පුපුරා ගියේය. උතුරු ඇල්බේනියාවේ මිර්ඩිටාහි කතෝලික ස්වේච්ඡා සේවකයින්ගේ සහාය ලබා ගැනීම සඳහා, වයිඩ් කුමරු ඔවුන්ගේ නායක ප්‍රෙන්ක් බිබේ ඩෝඩාව ඇල්බේනියාවේ ප්‍රින්සිපල්ටියේ විදේශ අමාත්‍යවරයා ලෙස පත් කළේය. 1914 මැයි සහ ජුනි මාසවලදී, ජාත්‍යන්තර ජෙන්ඩර්මරියට ඉසා බොලෙටිනි සහ ඔහුගේ මිනිසුන්, බොහෝ දුරට කොසෝවෝ වෙතින් පැමිණි අය, එක් වූ අතර කැරලිකරුවන් උතුරු මිර්ඩිටා කතෝලිකයන් පරාජය කළ අතර, 1914 අගෝස්තු අග වන විට මධ්‍යම ඇල්බේනියාවේ වැඩි කොටසක් අල්ලා ගත්හ. වයිඩ් කුමරුගේ පාලනය බිඳ වැටුණු අතර, ඔහු 1914 සැප්තැම්බර් 3 වන දින රට හැර ගියේය.

 පළමු ජනරජය 
දකුණ|thumb|ෆෑන් නෝලි 20 වන සියවසේදී ඇල්බේනියානු නිදහස සහ සංස්කෘතික පුනර්ජීවනය වෙනුවෙන් පෙනී සිටිමින් සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර 1924 දී අගමැති ලෙසත් පසුව ඇල්බේනියානු ඕතඩොක්ස් පල්ලියේ ප්‍රධානියා ලෙසත් සේවය කළේය.
ඇල්බේනියාවේ අන්තර් යුද්ධ කාලය අඛණ්ඩ ආර්ථික හා සමාජීය දුෂ්කරතා, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ විදේශ මැදිහත්වීම් වලින් සනිටුහන් විය. පළමුවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු, ඇල්බේනියාවට ස්ථාපිත රජයක් සහ ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් දේශසීමා නොතිබූ අතර, එය ග්‍රීසිය, ඉතාලිය සහ යුගෝස්ලාවියාව වැනි අසල්වැසි ආයතනවලට වඩාත් අවදානමට ලක් විය, ඒ සියල්ල ඔවුන්ගේ බලපෑම පුළුල් කිරීමට උත්සාහ කළේය. මෙය දේශපාලන අවිනිශ්චිතතාවයට හේතු වූ අතර, 1918 දී ඩුරස් සම්මේලනය පැරිස් සාම සමුළුවේ ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියද එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතර එය ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ ඇල්බේනියාවේ ස්ථාවරය තවදුරටත් සංකීර්ණ කළේය. යුගෝස්ලාවියාව, විශේෂයෙන් සර්බියාව, උතුරු ඇල්බේනියාව පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළ අතර ග්‍රීසිය දකුණු ඇල්බේනියාවේ ආධිපත්‍යය ඉලක්ක කරගත් විට භෞමික ආතතීන් උත්සන්න විය. 1919 දී සර්බියානුවන් ගුසින්ජේ සහ ප්ලාව් හි ඇල්බේනියානු වැසියන්ට ප්‍රහාර එල්ල කළ විට තත්වය නරක අතට හැරුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සමූලඝාතන සහ මහා පරිමාණ අවතැන්වීම් සිදුවිය. මේ අතර, ආර්ථික අවශ්‍යතා සහ දේශපාලන අභිලාෂයන් නිසා මෙම කාලය තුළ ඉතාලි බලපෑම අඛණ්ඩව පුළුල් විය.

බටහිර පන්නයේ ව්‍යවස්ථාපිත රජයක් පිහිටුවීම, වැඩවසම්වාදය අහෝසි කිරීම, ඉතාලි බලපෑමට එරෙහිව සටන් කිරීම සහ යටිතල පහසුකම්, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා ඇතුළු තීරණාත්මක අංශ වැඩිදියුණු කිරීමේ දැක්මක් සහිතව, ඔහුගේ විඥානවාදය සඳහා ප්‍රසිද්ධ ෆෑන් නෝලි 1924 දී අගමැති ධුරයට පත්විය. ඔහු සොග්ව බලයෙන් ඉවත් කිරීමට සහාය වූ හිටපු සගයන්ගෙන් විරෝධයට මුහුණ දුන් අතර, ඔහුගේ න්‍යාය පත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා විදේශ ආධාර ලබා ගැනීමට අරගල කළේය. සර්බියානු ප්‍රභූ පැලැන්තියේ විරුද්ධවාදියෙකු වූ සෝවියට් සංගමය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා ඇති කර ගැනීමට නෝලි ගත් තීරණය බෙල්ග්‍රේඩ් වෙතින් බොල්ෂෙවික්වාදය පිළිබඳ චෝදනා අවුලුවාලීය. මෙය අනෙක් අතට ඉතාලියෙන් පීඩනය වැඩි වීමට හේතු වූ අතර සොග්ගේ අධිකාරිය නැවත ලබා දීමෙන් අවසන් විය. 1928 දී, සොග් විසින් ඇල්බේනියාව ජනරජයක සිට රාජාණ්ඩුවක් බවට පරිවර්තනය කරන ලද අතර එය ෆැසිස්ට් ඉතාලියේ සහාය ලබා ගත් අතර, සොග් විසින් පළමුවන සොග් රජු යන පදවි නාමය ලබා ගන්නා ලදී. ප්‍රධාන ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් මගින් සෙනෙට් සභාව විසුරුවා හැර සොග්ගේ අධිකාරී බලතල ආරක්ෂා කරමින් ඒක මණ්ඩල ජාතික සභාවක් ස්ථාපිත කරන ලදී.

1939 දී, බෙනිටෝ මුසොලිනි යටතේ ඉතාලිය ඇල්බේනියාව මත හමුදා ආක්‍රමණයක් දියත් කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සොග් පිටුවහල් කර ඉතාලි ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් නිර්මාණය විය. දෙවන ලෝක යුද්ධය ඉදිරියට යත්ම, ඉතාලිය ග්‍රීසිය (චමරියාව), මැසිඩෝනියාව, මොන්ටිනිග්‍රෝ සහ කොසෝවෝ යන ප්‍රදේශ සඳහා භෞමික හිමිකම් ඇතුළුව බෝල්කන් ප්‍රදේශයේ තම භෞමික ආධිපත්‍යය පුළුල් කිරීමට ඉලක්ක කළේය. මෙම අභිලාෂයන් මහා ඇල්බේනියාවේ අඩිතාලම දැමූ අතර, එය ඇල්බේනියානු බහුතර ජනගහනයක් සහිත සියලුම ප්‍රදේශ තනි රටක් බවට ඒකාබද්ධ කිරීම අරමුණු කළේය. 1943 දී, ඉතාලියේ පාලනය පහත වැටුණු විට, නාසි ජර්මනිය ඇල්බේනියාවේ පාලනය භාර ගත් අතර, ජර්මානු පාලනය යටතේ ඇල්බේනියානුවන් බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමය, ආර්ථික සූරාකෑම සහ මර්දනයට ලක් කළේය. 1944 දී එන්වර් හොක්ෂා සහ අනෙකුත් කොමියුනිස්ට් නායකයින්ගේ නායකත්වය යටතේ ඇල්බේනියානු පක්ෂග්‍රාහී හමුදා ඇල්බේනියාව ජර්මානු ආක්‍රමණයෙන් සාර්ථකව මුදා ගත් විට රැල්ල වෙනස් විය.

 කොමියුනිස්ට්වාදය 
දකුණ|thumb|එන්වර් හොක්ෂා කොමියුනිස්ට් ඇල්බේනියාවේ ආරම්භක නායකයා සහ දශක හතරකට වැඩි කාලයක් එහි පාලකයා වූ අතර, ඒකාධිපතිවාදය සහ හුදකලාවාදය මගින් සලකුණු කරන ලද පාලන තන්ත්‍රයක් ක්‍රියාත්මක කළේය.
එන්වර් හොක්ෂාගේ නායකත්වය යටතේ ඇල්බේනියා මහජන ජනරජය පිහිටුවීම නූතන ඇල්බේනියානු ඉතිහාසයේ සැලකිය යුතු යුගයක් විය. හොක්ෂාගේ පාලන තන්ත්‍රය මාක්ස්වාදී-ලෙනින්වාදී දෘෂ්ටිවාදයන් වැළඳ ගත් අතර ආගමික පිළිවෙත් තහනම් කිරීම, ගමන් බිමන් සඳහා දැඩි සීමාවන් සහ පෞද්ගලික දේපළ අයිතිවාසිකම් අහෝසි කිරීම ඇතුළු ඒකාධිපති ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළේය. එය නිර්වචනය කරන ලද්දේ අඛණ්ඩ පවිත්‍ර කිරීමේ රටාවක්, පුළුල් මර්දනය, පාවාදීමේ අවස්ථා සහ බාහිර බලපෑම්වලට සතුරුකමෙනි. ඔහුගේ පාලනයට එරෙහි ඕනෑම ආකාරයක විරුද්ධත්වයක් හෝ ප්‍රතිරෝධයක් අභ්‍යන්තර පිටුවහල් කිරීම, දීර්ඝ සිරගත කිරීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම වැනි කඩිනම් සහ දරුණු ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමට සිදු විය. පාලන තන්ත්‍රය පුළුල් දරිද්‍රතාවය, නූගත්කම, සෞඛ්‍ය අර්බුද සහ ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාවය ඇතුළු අභියෝග රැසකට මුහුණ දුන්නේය. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, හොක්සා ආර්ථික හා සමාජ විමුක්තිය ලබා ගැනීම සහ ඇල්බේනියාව කාර්මික සමාජයක් බවට පරිවර්තනය කිරීම අරමුණු කරගත් නවීකරණ මුලපිරීමක් ආරම්භ කළේය. සෝවියට් විලාසිතාවේ කාර්මිකකරණය, පරිවර්තනීය දුම්රිය පද්ධතියක් හඳුන්වාදීම, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා පුළුල් කිරීම, වැඩිහිටි නූගත්කම තුරන් කිරීම සහ කාන්තා අයිතිවාසිකම් වැනි ක්ෂේත්‍රවල ඉලක්කගත දියුණුව වැනි පුළුල් යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය හරහා ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම සඳහා පාලන තන්ත්‍රය ඉහළ ප්‍රමුඛතාවයක් ලබා දුන්නේය.40 Years of Socialist Albania, Dhimiter Picani

වම|thumb|බාහිර ආක්‍රමණ වැළැක්වීම සඳහා ඇල්බේනියාවේ බංකර් ඉදිකරන ලදී. 1983 වන විට, එහි භූමිය පුරා බංකර් 173,371 ක් පමණ විසිරී තිබුණි.
හොක්සා යටතේ ඇල්බේනියාවේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ඉතිහාසය සැලකිය යුතු ගැටුම් වලින් සංලක්ෂිත විය. මුලදී යුගෝස්ලාවියාව සමඟ චන්ද්‍රිකා රාජ්‍යයක් ලෙස පෙලගැසී සිටි යුගෝස්ලාවියාව ඇල්බේනියාව එහි භූමිය තුළට ඇතුළත් කිරීමට ඉලක්ක කළ බැවින් සම්බන්ධතාවය පිරිහී ගියේය. පසුව, ඇල්බේනියාව සෝවියට් සංගමය සමඟ සබඳතා ඇති කර ගත් අතර අනෙකුත් නැගෙනහිර යුරෝපීය රටවල් සමඟ වෙළඳ ගිවිසුම්වලට එළඹුණි, නමුත් සෝවියට් ප්‍රතිපත්ති සම්බන්ධයෙන් එකඟ නොවීම් අත්විඳින ලද අතර, එය 1961 දී මොස්කව් සමඟ සබඳතා පළුදු වීමට සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික වෙන්වීමට හේතු විය. ඒ සමඟම, ඇල්බේනියාව නිදහස් මැතිවරණ පැවැත්වීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සහ කොමියුනිස්ට් විරෝධී නැගිටීම් සඳහා බටහිර සහයෝගය දක්වන බවට චෝදනා හේතුවෙන් බටහිර රටවල් සමඟ ආතතීන් උත්සන්න විය. ඇල්බේනියාවේ කල් පවතින හවුල්කාරිත්වය චීනය සමඟ විය; එය චීන-සෝවියට් ගැටුමේදී බීජිනයට පක්ෂව සිටි අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෝවියට් සංගමය සමඟ සබඳතා බිඳ වැටී 1968 දී චෙකොස්ලොවැකියාව ආක්‍රමණය කිරීමට ප්‍රතිචාර වශයෙන් වෝර්සෝ ගිවිසුමෙන් ඉවත් විය. නමුත් 1970 දී ඔවුන්ගේ සබඳතා එකතැන පල් වූ අතර, දෙදෙනාම ඔවුන්ගේ කැපවීම නැවත තක්සේරු කිරීමට පෙළඹවූ අතර, ඇල්බේනියාව චීනය මත යැපීම ක්‍රියාකාරීව අඩු කළේය.

හොක්ෂාගේ පාලනය යටතේ, ඇල්බේනියාව විවිධ ආගම්වල ආගමික පූජකයන් ඉලක්ක කරගත් පුළුල් ව්‍යාපාරයක් සිදු කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මහජන පීඩා සහ මරණ දණ්ඩනය, විශේෂයෙන් මුස්ලිම්වරුන්, රෝමානු කතෝලිකයන් සහ නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් අනුගාමිකයින් ඉලක්ක කර ගනිමින් සිදු විය. 1946 දී, ආගමික වතු ජනසතු කිරීමකට භාජනය වූ අතර, ආගමික ආයතන වසා දැමීම හෝ වෙනත් විවිධ අරමුණු බවට පරිවර්තනය කිරීමත් සමඟ සමපාත විය. මෙය 1976 දී අවසන් විය, ඇල්බේනියාව ලොව ප්‍රථම ව්‍යවස්ථාපිතව අදේවවාදී රාජ්‍යය බවට පත් වූ විට. මෙම පාලනය යටතේ, පුරවැසියන්ට තම ආගමික විශ්වාසයන් අත්හැරීමට, ලෞකික ජීවන රටාවක් අනුගමනය කිරීමට සහ සමාජවාදී දෘෂ්ටිවාදය වැළඳ ගැනීමට බල කෙරුනි.

 හතරවන ජනරජය 
දකුණ|thumb|1988 දී, පළමු විදේශිකයන්ට ටිරානා හි මෝටර් රථ රහිත ස්කන්ඩර්බෙග් චතුරශ්‍රයට ඇවිදීමට අවසර දෙන ලදී.
1989 විප්ලවයන් සමඟ සම්බන්ධ වූ දශක හතරක කොමියුනිස්ට්වාදයෙන් පසුව, ඇල්බේනියාවේ දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වයේ කැපී පෙනෙන නැගීමක් දක්නට ලැබුණි, විශේෂයෙන් සිසුන් අතර, එය පවතින ක්‍රමයේ පරිවර්තනයකට හේතු විය. 1991 පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණයෙන් පසුව, කොමියුනිස්ට් පක්ෂය 1992 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් පරාජය වන තෙක් පාර්ලිමේන්තුවේ ශක්තිමත් ස්ථානයක් පවත්වා ගෙන ගියේය. රජය විසින් පුළුල් ලෙස සහාය දක්වන ලද පිරමීඩ යෝජනා ක්‍රම සඳහා සැලකිය යුතු ආර්ථික හා මූල්‍ය සම්පත් කැප කරන ලදී. මෙම යෝජනා ක්‍රම රටේ ජනගහනයෙන් හයෙන් එකක් සහ තුනෙන් එකක් අතර ප්‍රමාණයක් වෙත පැතිර ගියේය. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ අනතුරු ඇඟවීම් නොතකා, සාලි බෙරිෂා මෙම යෝජනා ක්‍රම විශාල ආයෝජන සමාගම් ලෙස ආරක්ෂා කළ අතර, වැඩි පිරිසක් තම ප්‍රේෂණ නැවත හරවා යෝජනා ක්‍රමවල තැන්පත් කිරීම සඳහා මුදල් සඳහා තම නිවාස සහ ගවයන් විකුණා දැමූහ.

1996 අගභාගයේදී යෝජනා ක්‍රම බිඳ වැටීමට පටන් ගත් අතර, බොහෝ ආයෝජකයින් රජයට එරෙහිව මුලින් සාමකාමී විරෝධතාවලට එක්වී ඔවුන්ගේ මුදල් ආපසු ඉල්ලා සිටියහ. 1997 පෙබරවාරි මාසයේදී රජයේ හමුදා විරෝධතාකරුවන්ට වෙඩි තැබීමෙන් ප්‍රතිචාර දැක්වීමත් සමඟ විරෝධතා ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. මාර්තු මාසයේදී, පොලිසිය සහ රිපබ්ලිකන් ආරක්ෂක භටයින් ඔවුන්ගේ අවි ගබඩා විවෘතව තබා, අතහැර දැමූහ. මිලීෂියා සහ අපරාධ කල්ලි විසින් මේවා වහාම හිස් කරන ලදී. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ සිවිල් යුද්ධය හේතුවෙන් විදේශ ජාතිකයන් සහ සරණාගතයින් ඉවත් කිරීමේ රැල්ලක් ඇති විය.For the most part, the Albanian refugees emigrated to Italy, Greece, Switzerland, Germany, or North America.

මෙම අර්බුදය හේතුවෙන් ඇලෙක්සැන්ඩර් මෙක්සි සහ සාලි බෙරිෂා යන දෙදෙනාම මහ මැතිවරණයෙන් පසු තනතුරුවලින් ඉල්ලා අස්වීමට හේතු විය. 1997 අප්‍රේල් මාසයේදී, ඉතාලිය විසින් මෙහෙයවන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදාවක් වන ඔපරේෂන් ඇල්බා, ඉලක්ක දෙකක් සමඟ ඇල්බේනියාවට ඇතුළු විය: විදේශිකයන් ඉවත් කිරීමට සහාය වීම සහ ජාත්‍යන්තර සංවිධාන සඳහා භූමිය සුරක්ෂිත කිරීම. සම්බන්ධ වූ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සංවිධානය වූයේ අධිකරණ පද්ධතිය සහ ඒ සමඟම ඇල්බේනියානු පොලිසිය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සඳහා රජය සමඟ කටයුතු කළ බටහිර යුරෝපීය සංගමයේ බහුජාතික ඇල්බේනියානු පොලිස් අංගයයි.

 සමකාලීන 
දකුණ|thumb|2019 නොවැම්බර් මාසයේ ඇති වූ භූමිකම්පාව දශක හතරකට වැඩි කාලයක් තුළ ඇල්බේනියාවට බලපෑ ප්‍රබලතම භූමිකම්පාව විය.
එහි කොමියුනිස්ට් ක්‍රමය බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව යුරෝපීය සංගමයේ (EU) සහ උතුරු අත්ලාන්තික් ගිවිසුම් සංවිධානයේ (NATO) සාමාජිකත්වය ලබා ගැනීමේ අභිලාෂය ඇතිව බටහිරකරණය දෙසට ක්‍රියාකාරී මාවතකට අවතීර්ණ විය. 2009 දී රට නේටෝවේ සාමාජිකත්වය ලබා ගත් විට කැපී පෙනෙන සන්ධිස්ථානයක් අත්කර ගන්නා ලදී. එය අග්නිදිග යුරෝපයේ ජාතීන් අතර පුරෝගාමී ජයග්‍රහණයක් සනිටුහන් කරයි EU වෙත තවදුරටත් ඒකාබද්ධ වීම සඳහා වූ එහි දැක්මට අනුකූලව, එය 2009 අප්‍රේල් 28 වන දින නිල වශයෙන් සාමාජිකත්වය සඳහා අයදුම් කළේය. 2014 ජුනි 24 වන දින රටට නිල අපේක්ෂක තත්ත්වය ලබා දුන් විට තවත් සන්ධිස්ථානයක් ළඟා විය.

සමාජවාදී පක්ෂයේ එඩි රාමා 2013 සහ 2017 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණ දෙකම ජයග්‍රහණය කළේය. අගමැති ලෙස, ඔහු ආර්ථිකය නවීකරණය කිරීම මෙන්ම අධිකරණය සහ නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම ඇතුළු රාජ්‍ය ආයතන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ බොහෝ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කළේය. විරැකියාව ක්‍රමයෙන් පහත වැටී ඇති අතර, ඇල්බේනියාව බෝල්කන් කලාපයේ 4 වන අඩුම විරැකියා අනුපාතය අත්කර ගෙන ඇත. රාමා ද ඔහුගේ න්‍යාය පත්‍රයේ කේන්ද්‍රස්ථානයේ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය තබා ඇත; 2017 සිට අමාත්‍යවරුන්ගෙන් 50% ක් පමණ කාන්තාවන් වන අතර එය රටේ ඉතිහාසයේ සේවය කරන විශාලතම කාන්තාවන් සංඛ්‍යාවයි. 2021 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී, රාමාගේ නායකත්වයෙන් යුත් පාලක සමාජවාදී පක්ෂය අඛණ්ඩව තුන්වන ජයග්‍රහණය ලබා ගත් අතර, ඡන්දවලින් අඩකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් සහ පාර්ලිමේන්තුවේ තනිවම පාලනය කිරීමට ප්‍රමාණවත් ආසන ලබා ගත්තේය.

2019 නොවැම්බර් 26 වන දින, රික්ටර් මාපකයේ 6.4 ක භූමිකම්පාවක් ඇල්බේනියාව විනාශ කළ අතර, එහි කේන්ද්‍රය මාමුරාස් නගරයට කිලෝමීටර් 16 (සැතපුම් 10) ක් පමණ නිරිත දෙසින් විය. ටිරානා සහ ඉතාලියේ ටැරන්ටෝ සහ සර්බියාවේ බෙල්ග්‍රේඩ් වැනි දුර බැහැර ස්ථානවලට කම්පනය දැනුණු අතර, වඩාත්ම බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රදේශ වූයේ වෙරළබඩ නගරයක් වන ඩුරස් සහ කොඩර්-තුමානේ ගම්මානයයි. භූමිකම්පාවට පුළුල් ප්‍රතිචාරයක් ලෙස ඇල්බේනියානු ඩයස්පෝරාවෙන් සහ ලොව පුරා විවිධ රටවලින් සැලකිය යුතු මානුෂීය ආධාර ලැබුණි.

2020 මාර්තු 9 වන දින, COVID-19 ඇල්බේනියාවට පැතිරී ඇති බව තහවුරු විය. 2020 මාර්තු සිට ජූනි දක්වා කාලය තුළ, වෛරසය පැතිරීම සීමා කිරීමේ පියවරක් ලෙස රජය හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. රටේ COVID-19 එන්නත් කිරීමේ ව්‍යාපාරය 2021 ජනවාරි 11 වන දින ආරම්භ වූ නමුත්, 2021 අගෝස්තු 11 වන විට, ඇල්බේනියාවේ ලබා දී ඇති මුළු එන්නත් සංඛ්‍යාව 1,280,239 කි.

 යොමු කිරීම්