වැලිස් සහ ෆුටුනා

වැලිස් සහ ෆුටුනා, නිල වශයෙන් වැලිස් සහ ෆුටුනා දූපත් වල ප්‍රදේශය. (), යනු දකුණු පැසිෆික් සාගරයේ ප්‍රංශ දූපත් සමූහයකි, එය වයඹ දෙසින් ටුවාලු, නිරිත දෙසින් ෆීජි, ගිනිකොන දෙසින් ටොංගා, නැගෙනහිරින් සැමෝවා සහ ඊසාන දෙසින් ටොකෙලාවු අතර පිහිටා ඇත.

මාතා උටු එහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි. භූමියේ භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 142.42 (වර්ග සැතපුම් 54.99) වේ. 2023 ජූලි සංගණනයේදී එහි ජනගහනය 11,151 ක් විය (2003 සංගණනයේදී 14,944 සිට අඩු විය). මෙම භූමිය ප්‍රධාන ගිනිකඳු නිවර්තන දූපත් තුනකින් සහ කුඩා දූපත් ගණනාවකින් සමන්විත වේ. එය කිලෝමීටර් 260 (සැතපුම් 160) ක් පමණ දුරින් පිහිටි දූපත් කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදා ඇත: ඊසාන දෙසින් වැලිස් දූපත් (උවියා ලෙසද හැඳින්වේ); සහ නිරිත දෙසින් හූර්න් දූපත් (ෆියුටුනා දූපත් ලෙසද හැඳින්වේ) වන අතර, එයට නිසි ෆුටුනා දූපත සහ බොහෝ දුරට ජනාවාස නොවූ ඇලෝෆි දූපත ඇතුළත් වේ.

2003 මාර්තු 28 වන දින සිට, වොලිස් සහ ෆුටුනා ප්‍රංශ විදේශීය සාමූහිකයක් (collectivité d'outre-mer, හෝ COM) වේ. 1961 සහ 2003 අතර, එයට ප්‍රංශ විදේශීය භූමියක (territoire d'outre-mer, හෝ TOM) තත්ත්වය තිබුණි. එහි තත්ත්වය වෙනස් වීමත් සමඟ එහි නිල නාමය වෙනස් නොවීය.

 ඉතිහාසය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wallis_island_picture_by_Samuel_Wallis,_ca_1767.jpg|වම|thumb|1767 දී කැප්ටන් සැමුවෙල් වොලිස් විසින් වොලිස් දූපතේ චිත්‍රය
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coastal_view_of_Wallis_Island_by_Cook_(1773).jpg|වම|thumb|1773 දී කැප්ටන් ජේම්ස් කුක් විසින් වොලිස් දූපතේ වෙරළබඩ දසුන
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Talietumu.jpg|වම|thumb|තලෙයිටුමු බලකොටුවේ නටබුන්

 මුල් මානවයන් 
මෙම දූපත් වල මිනිස් වාසස්ථාන පිළිබඳ මුල්ම සලකුණු වන්නේ ක්‍රි.පූ. 850 සහ 800 අතර කාලයට අයත් ලපිටා සංස්කෘතියට ආවේණික වූ කෞතුක වස්තු ය. මෙම දූපත් බෝට්ටු ගමනාගමනය සඳහා ස්වාභාවික නැවතුම් ස්ථාන ලෙස සේවය කළ අතර, බොහෝ දුරට ෆීජි සහ සැමෝවා අතර විය. 15 වන සහ 16 වන සියවස්වල ටොංගන් ආක්‍රමණ අතරතුර, දූපත් විවිධ මට්ටමේ ප්‍රතිරෝධයන් සමඟ තමන්ව ආරක්ෂා කර ගත් නමුත් විවිධ මට්ටම්වල උකහා ගැනීම ද පිළිගත්තේය. ෆුටූනා එහි පූර්ව-ටොංගන් සංස්කෘතික ලක්ෂණ වැඩි ප්‍රමාණයක් රඳවා ගත් අතර, වොලිස් එහි සමාජය, භාෂාව සහ සංස්කෘතිය තුළ විශාල මූලික වෙනස්කම් වලට භාජනය විය. මුල් වැසියන් දූපත් වල බලකොටු සහ අනෙකුත් හඳුනාගත හැකි ව්‍යුහයන් ගොඩනඟා ගත්හ (ඒවායින් බොහොමයක් නටබුන් වී ඇත), ඒවායින් සමහරක් තවමත් අර්ධ වශයෙන් නොවෙනස්ව පවතී. මුඛ ඉතිහාසය සහ පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ටොංගා ආක්‍රමණිකයන් මෙම ව්‍යුහයන් කිහිපයක් නැවත අත්පත් කරගෙන වෙනස් කළ බවයි. මුඛ ඉතිහාසය සැමෝවා සහ ෆියුටුනා අතර සබඳතා පිළිබඳ සංස්කෘතික මතකයක් ද ආරක්ෂා කරයි, ඒවා දූපත්වාසීන්ගේ මූලාරම්භක කථාවල විස්තර කර ඇති පරිදි, ඒවා ඉතා දිගු කාලයක් පැවත එන අතර, ඒවා දූපත්වාසීන්ගේ මූලාරම්භක කථා වල විස්තර කර ඇත.

 යුරෝපීය ජනාවාස 
1616 දී පෘථිවි ගෝලය වටා සංක්‍රමණය කිරීමේදී විලෙම් ෂූටන් සහ ජේකොබ් ලෙ මයර් විසින් ෆුටුනා ප්‍රථම වරට යුරෝපීය සිතියම්වල ඇතුළත් කරන ලදී. ඔවුන් ෆුටුනා දූපත් "හෝර්න්ස් අයිලන්ඩන්" ලෙස නම් කළේ ඔවුන් උපන් ලන්දේසි නගරය වන හූර්න් අනුව ය. මෙය පසුව ප්‍රංශ භාෂාවට "අයිල්ස් ඩි හෝර්න්" ලෙස පරිවර්තනය කරන ලදී. වොලිස් දූපත් 1767 දී ඔවුන් පසුකර යාත්‍රා කළ බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂක සැමුවෙල් වොලිස්ගේ නමින් නම් කර ඇති අතර, ඔහු ටහිටි වෙත ගිය පළමු යුරෝපීයයා වූ පසු. 1837 දී ප්‍රංශ මිෂනාරිවරුන්ගේ පැමිණීමත් සමඟ ජනගහනය රෝමානු කතෝලික ආගමට පරිවර්තනය කිරීමත් සමඟ ප්‍රදේශයේ පදිංචි වූ පළමු යුරෝපීයයන් ප්‍රංශ ජාතිකයන් විය, ඔවුන් ජනගහනය රෝමානු කතෝලික ආගමට හරවා ගත්හ. 1954 දී ශාන්තුවරයට පත් කරන ලද පියරේ චැනල්, ෆුටූනා දූපතේ සහ එම කලාපයේ ප්‍රධාන අනුශාසක සාන්තුවරයෙකි.

1842 අප්‍රේල් 5 වන දින, දේශීය ජනගහනයෙන් කොටසක් නැගිටීමෙන් පසු, මිෂනාරිවරු ප්‍රංශයේ ආරක්ෂාව ඉල්ලා සිටියහ. 1887 අප්‍රේල් 5 වන දින, උවේයා රැජින (වොලිස්හි සාම්ප්‍රදායික ප්‍රධානියාගේ) ප්‍රංශ ආරක්ෂක ප්‍රදේශයක් නිල වශයෙන් ස්ථාපිත කරමින් ගිවිසුමක් අත්සන් කළාය. සිගාවේ සහ ඇලෝ (ෆුටූනා සහ ඇලෝෆි දූපත්වල) රජවරු 1888 පෙබරවාරි 16 වන දින ප්‍රංශ ආරක්ෂක ප්‍රදේශයක් ස්ථාපිත කිරීමේ ගිවිසුමක් ද අත්සන් කළහ. ඒ මොහොතේ සිට, දූපත් නිල වශයෙන් නිව් කැලිඩෝනියාවේ ප්‍රංශ යටත් විජිතයේ අධිකාරිය යටතේ පැවතුනි.

1917 දී, උවේයා, සිගාවේ සහ ඇලෝ යන සාම්ප්‍රදායික රාජධානි තුන ප්‍රංශය විසින් ඈඳා ගන්නා ලද අතර, වොලිස් සහ ෆුටූනා ජනපදයට ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර, නිව් කැලිඩෝනියා ජනපදයේ අධිකාරිය යටතේ පැවතුනි.

 දෙවන ලෝක යුද්ධය 
II ලෝක යුද්ධයේදී විචි ප්‍රංශ හමුදාව දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, දූපත් පරිපාලනය කෙටියෙන් විචිට පක්ෂපාතී විය, 1942 මැයි 26 වන දින නිව් කැලිඩෝනියාවෙන් පැමිණි නිදහස් ප්‍රංශ කොර්වෙට් එකක් පාලන තන්ත්‍රය බලයෙන් පහ කරන තෙක්. පසුව එක්සත් ජනපද මැරීන් බළකායේ ඒකක 1942 මැයි 29 වන දින වොලිස් වෙත ගොඩ බැස්සේය.

 විදේශීය භූමිය 
1959 දී, දූපත් වල වැසියන් 1961 ජූලි 29 සිට ක්‍රියාත්මක වන පරිදි වෙනම ප්‍රංශ විදේශීය භූමියක් බවට පත්වීමට ඡන්දය දුන් අතර, එමඟින් නිව් කැලිඩෝනියාවට යටත් වීම අවසන් විය.

2005 දී, උවේයා හි 50 වන රජු වූ II වන ටොමාසි කුලිමොටෝක්, මනුෂ්‍ය ඝාතනයකට වරදකරු වූ ඔහුගේ මුනුපුරාට අභයභූමිය ලබා දීමෙන් පසු බලයෙන් පහ කිරීමට මුහුණ දුන්නේය. රජු කියා සිටියේ තම මුනුපුරා ප්‍රංශ දණ්ඩන ක්‍රමයට වඩා ගෝත්‍රික නීතියෙන් විනිශ්චය කළ යුතු බවයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, රජු වෙනුවට ආදේශ කිරීමේ උත්සාහයන්ගෙන් ජයගත් රජුගේ ආධාරකරුවන් සම්බන්ධ වීදිවල කැරලි ඇති විය. වසර දෙකකට පසු, ටොමාසි කුලිමොටෝක් 2007 මැයි 7 වන දින මිය ගියේය. මාස හයක ශෝක කාලයක් පැවති අතර, එම කාලය තුළ අනුප්‍රාප්තිකයෙකු සඳහන් කිරීම තහනම් විය. 2008 ජූලි 25 වන දින, රාජකීය වංශ කිහිපයක විරෝධතා නොතකා කපෙලියෙල් ෆවුපාලා රජු ලෙස පත් කරන ලදී. 2014 දී ඔහු බලයෙන් පහ කරන ලදී. අවසානයේ 2016 දී උවේයා හි පැටලියෝන් කනිමෝවා නම් නව රජෙකු පත් කරන ලදී; ෆිලිපෝ කැටෝවා සිහසුන අත්හැරීමෙන් පසු ෆුටුනා හි ඇලෝ හි ලිනෝ ලෙලෙයිවායි බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, සිගාවේ හි පොලිකලෙපෝ කොලිවායි වෙනුවට යුෆෙනියෝ ටකාලා බලයට පත් විය. එවකට ප්‍රංශ ජනාධිපති ෆ්‍රැන්කොයිස් හොලන්ඩ් ස්ථාපන උත්සවයට සහභාගී විය.

 පාලනය සහ නීතිය 
භූමිය සාම්ප්‍රදායික රාජධානි තුනකට බෙදා ඇත (royaumes coutumiers): වැලිස් දූපතේ උවියා, ෆියුටුනා දූපතේ බටහිර කොටසේ සිගාවේ සහ ෆියුටුනා දූපතේ නැගෙනහිර කොටසේ සහ ජනාවාස නොවූ ඇලෝෆි දූපතේ ඇලෝ (උවියා පමණක් තවදුරටත් දිස්ත්‍රික්ක තුනකට බෙදා ඇත):
රාජධානිය දිස්ත්‍රික්කයඅගනුවර ප්‍රදේශය
(ව.කි.මී.)ජනගහනය 2003 සංගණනයජනගහනය 2018 සංගණනයජනගහනය 2023 සංගණනය2003–2018 පරිණාමයගම්මානවැලිස් දූපතඌව (වොලිස්)මත උතු77.510,0718,3338,088 −17.3%21හයිහිෆෝ ("බටහිර")වෛටුපු23.42,4221,9421,855 −19.8%5හාකේ ("නැගෙනහිර")මත උතු27.83,9503,4153,343 −13.5%6මුආ ("පළමු")මලඑෆෝඕ26.33,6992,9762,890 −19.5%10ෆියුටුනාසිගවේ (සිංගවේ)ලීවා16.751,8801,2751,188 −32.2%6ඇලෝමලා'ඊ47.52,9931,9501,875 −34.8%9මුළු ෆුටුනාලීවා64.254,8733,2253,063 −33.8%15සමස්ත එකතුවමාටා උටු142.4214,94411,55811,151 −22.7%36
සාමූහිකයේ අගනුවර වන්නේ වොලිස් දූපත් වල වඩාත්ම ජනාකීර්ණ උවේයා දූපතේ මාතා උටු ය. ප්‍රංශයේ විදේශීය සාමූහිකයක් ලෙස, එය 1958 සැප්තැම්බර් 28 වන දින ප්‍රංශ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ පාලනය වන අතර, වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි අය සඳහා විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය ඇත. ප්‍රංශ ජනාධිපතිවරයා වසර පහක කාලයක් සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් තේරී පත් වේ; ඉහළ පරිපාලකයා ප්‍රංශ අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍යාංශයේ උපදෙස් මත ප්‍රංශ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරනු ලබන අතර භෞමික රජයේ ප්‍රධානියා වේ; භෞමික සභාවේ සභාපතිවරයා සභාවේ සාමාජිකයින් විසින් තෝරා පත් කර ගනු ලැබේ. මෑත කාලීන මැතිවරණය 2022 මාර්තු 20 වන දින පැවැත්විණි.

2023 වන විට, රාජ්‍ය නායකයා ප්‍රංශයේ ජනාධිපති එමානුවෙල් මැක්‍රොන් වන අතර, පරිපාලක-උසස් හර්වේ ජොනතන් නියෝජනය කරයි. භෞමික සභාවේ සභාපතිවරයා 2022 මාර්තු සිට මුනිපොයිස් මුලියාකාකා වේ.Wallis and Futuna Rulers.org භෞමික සභාව රජවරුන් තිදෙනෙකුගෙන් (පූර්ව යටත් විජිත රාජධානි තුනේ රජවරුන්) සහ භෞමික සභාවේ උපදෙස් මත ඉහළ පරිපාලකයා විසින් පත් කරන ලද සාමාජිකයින් තිදෙනෙකුගෙන් සමන්විත වේ.

ව්‍යවස්ථාදායක ශාඛාව ඒක මණ්ඩල සාමාජිකයින් 20 දෙනෙකුගෙන් යුත් භෞමික සභාවෙන් හෝ Assemblée territole වලින් සමන්විත වේ. එහි සාමාජිකයින් ජනප්‍රිය ඡන්දයෙන් තේරී පත් වන අතර වසර පහක කාලයක් සේවය කරයි. වැලිස් සහ ෆුටුනා ප්‍රංශ සෙනෙට් සභාවට එක් සෙනෙට් සභිකයෙකු සහ ප්‍රංශ ජාතික සභාවට එක් නියෝජ්‍ය මන්ත්‍රීවරයෙකු තෝරා පත් කර ගනී.

අපරාධ යුක්තිය සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රංශ නීතිය මගින් පාලනය වන අතර මාටා උටු හි පළමු නිකේතනයේ විනිශ්චය සභාවක් මගින් පරිපාලනය කෙරේ; එම විනිශ්චය සභාවෙන් අභියාචනා තීරණය කරනු ලබන්නේ නිව් කැලිඩෝනියාවේ නූමියා හි අභියාචනා අධිකරණය විසිනි. කෙසේ වෙතත්, අපරාධ නොවන නඩු වලදී (සිවිල් නීති ආරවුල්), සාම්ප්‍රදායික රාජධානි තුන චාරිත්‍රානුකූල නීතියට අනුව යුක්තිය පසිඳලයි.

භූමිය ෆ්‍රෑන්ක් කලාපයට සහභාගී වන අතර පැසිෆික් ප්‍රජාවේ ලේකම් කාර්යාලයේ ස්ථිර සාමාජිකයෙකු සහ පැසිෆික් දූපත් සංසදයේ නිරීක්ෂකයෙකි.

 භූගෝලය සහ දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wallis_and_Futuna_in_France_(zoomed).svg|thumb|ප්‍රංශයට සාපේක්ෂව වැලිස් සහ ෆුටුනා හි ස්ථාන සිතියම.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wallis_and_Futuna-CIA_WFB_Map.png|thumb|වැලිස් සහ ෆුටුනා භූමියේ සිතියම
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wallis_vue_du_ciel.jpg|වම|thumb|වැලිස් දූපතේ (උවියා) ගුවන් දසුන
වැලිස් සහ ෆුටුනා පිහිටා ඇත්තේ , සැමෝවාවට බටහිරින් කිලෝමීටර 360 (සැතපුම් 220) සහ ෆීජි සිට ඊසාන දෙසින් කිලෝමීටර 480 (සැතපුම් 300) දුරිනි - නවසීලන්තයේ සිට හවායි දෙසට ඊසාන දෙසින් තුනෙන් එකක් පමණ.

මෙම භූමියට වඩාත්ම ජනාකීර්ණ උවියා දූපත (වැලිස් ලෙසද හැඳින්වේ); ෆුටුනා දූපත; පාහේ ජනාවාස නොවූ ඇලෝෆි දූපත; සහ ජනාවාස නොවූ දූපත් 20 ක් ඇතුළත් වේ. භූමියේ මුළු භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර 274 (වර්ග සැතපුම් 106) වන අතර වෙරළ තීරය කිලෝමීටර 129 (සැතපුම් 80) කි. භූමියේ උසම ස්ථානය වන්නේ ෆුටුනා දූපතේ මොන්ට් පුකේ වන අතර එහි උසම ස්ථානය මීටර් 524 (අඩි 1,719) කි.

නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා දූපත් වලට උණුසුම්, වැසි සමයක් පවතින අතර, නිවර්තන සුළි සුළං කුණාටු ඇති කරයි. ඉන්පසු මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා එම මාසවල ප්‍රමුඛ වන ගිනිකොනදිග වෙළඳ සුළං හේතුවෙන් සිසිල්, වියළි කාලයක් ඇති වේ. සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 2,500 ත් 3,000 ත් අතර (අඩල් 98 සහ 118) වන අතර, වසරකට අවම වශයෙන් දින 260 ක් වැසි ඇති විය හැකිය. සාමාන්‍ය ආර්ද්‍රතාවය 80% කි. සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 26.6 °C (79.9 °F) වන අතර කලාතුරකින් 24.0 °C (75.2 °F) ට වඩා පහත වැටේ; වැසි සමයේදී එය 28.0 සහ 32.0 °C (82.4 සහ 89.6 °F) අතර පරාසයක පවතී.

දූපත් වල භූමි ප්‍රමාණයෙන් 5% ක් පමණක් වගා කළ හැකි ඉඩම් වලින් සමන්විත වේ; ස්ථිර භෝග තවත් 20% ක් ආවරණය කරයි. වන විනාශය බරපතල ගැටළුවකි: මුල් වනාන්තරවලින් කුඩා කොටස් පමණක් ඉතිරිව ඇත, බොහෝ දුරට වැසියන් ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන ඉන්ධන ප්‍රභවය ලෙස දැව භාවිතා කරන අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ෆුටූනා කඳුකර භූමි ප්‍රදේශය ඛාදනයට විශේෂයෙන් ගොදුරු වේ. ඇලෝෆි දූපතේ ස්වාභාවික මිරිදිය සම්පත් නොමැති බැවින් එයට ස්ථිර ජනාවාස නොමැත.

ප්ලයිස්ටොසීන් මැද භාගයේදී ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් උවේයා (වැලිස් දූපත) හි ගිනිකඳු ආවාට විල් රාශියක් නිර්මාණය විය. ඒවායින් සමහරක් නම්: ලලෝලාලෝ, ලැනෝ, ලනුටවාකේ, ලනුටුලි, ලනුමාහා, කිකිලා සහ ඇලොෆිවායි.

වැලිස් සහ ෆුටූනා යනු ෆීජි නිවර්තන තෙතමනය සහිත වනාන්තර භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපයේ කොටසකි.

 දූපත් 

දිවයිනඅගනුවරඅනෙකුත් ගම්මානප්‍රදේශය (ව.කි.මී.)ජනගහනයවොලිස් සහ ෆුටුනාමත උතුලීවා, වයිටුපු, ඇලේ, ලිකු, ෆලාලු, උටුෆුවා142.4211,558හෝර්න් දූපත්
(ෆුටුනා සහ ඇලෝෆි දූපත්)ලීවාෆියුවා, නුකු, තාඕවා, මලේ, ඔනෝ, වේලේ64.13,239ඇලෝෆි17.80ෆුටුනාලීවාටොලොක්, ෆියුවා, වෛසෙයි, නුකු, තාඕවා, මලේ, කොලොපෙලු, ඔනෝ, කෝලියා, වේලේ, කොලොටයි, ලාලූවා, පොයි, තමානා, ටුවාටාෆා, ටවායි
[මෙම එකතුවට නුකුලෝව ආදිය ඇතුළත්ද? එසේ නම්, එය උප එකතුවක් ලෙස දැක්විය යුතුය.]46.33,225ෆායෝවා0.680ෆෙනුවාෆෝඕ0.030ෆුගලේයි0.180ඉලොට් ශාන්ත ක්‍රිස්ටෝෆ්චැපල් ශාන්ත ක්‍රිස්ටෝෆ්[ජනාවාස නොවූ දූපතකට අගනුවරක් තිබිය හැක්කේ කෙසේද?]0.030ලුආනිවා0.180නුකුවාටියා0.740නුකුෆොටු0.040නුකුහිෆාලනුකුහිෆාල0.0674නුකුහියෝන්0.020නුකුලෝවානුකුලෝවා0.3510නුකුටපු0.050නුකුටේටියා0.10වෙනත්නුකුආටෝ0.0430වොලිස් දූපත්මත උතුවයිටුපු, ඇලේ, ලිකු, ෆලලේයු, උතුෆුවා, මලඊෆෝඕ, මලේ75.98,333වොලිස් (දිවයින)මත උතුවයිටුපු, ඇලේ, ලිකු, ෆලලේයු, උතුෆුවා, මලඊෆෝඕ, මලේ75.88,333ටෙකවිකි0.010වෙනත්00වොලිස් සහ ෆුටුනාමත උතුලීවා, වයිටුපු, ඇලේ, ලිකු, ෆලාලු, උටුෆුවා142.4211,558

 ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ 
මෙය වැලිස් සහ ෆුටුනා හි වාර්තා වී ඇති ක්ෂීරපායී විශේෂ ලැයිස්තුවකි. වැලිස් සහ ෆුටුනා හි ක්ෂීරපායී විශේෂ පහක් ඇති අතර, ඒ සියල්ල සෙටේසියා අනුපිළිවෙලට අයත් සාගර ක්ෂීරපායින් වේ.This list is derived from the IUCN Red List which lists species of mammals and includes mammals that have recently been classified as extinct (since 1500 AD). The taxonomy and naming of the individual species is based on those used in existing Wikipedia articles as of 21 May 2007 and supplemented by the common names and taxonomy from the IUCN, Smithsonian Institution`, or University of Michigan where no Wikipedia article was available.

ජාත්‍යන්තර ස්වභාව සංරක්ෂණය සඳහා වූ සංගමය විසින් තක්සේරු කර ඇති පරිදි එක් එක් විශේෂයේ සංරක්ෂණ තත්ත්වය ඉස්මතු කිරීමට පහත ටැග් භාවිතා කරයි:
LCඅවම සැලකිල්ලවිශේෂයට දැනට හඳුනාගත හැකි අවදානම් නොමැත.DDදත්ත ඌනතාවයමෙම විශේෂයට ඇති අවදානම් තක්සේරු කිරීමට ප්‍රමාණවත් තොරතුරු නොමැත.

 ආර්ථිකය 
2019 දී වැලිස් සහ ෆියුටුනා හි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 212 ක් විය (වෙළඳපොළ විනිමය අනුපාත අනුව). භූමියේ ආර්ථිකය බොහෝ දුරට සාම්ප්‍රදායික යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තයෙන් සමන්විත වන අතර, ශ්‍රම බලකායෙන් 80% ක් පමණ කෘෂිකර්මාන්තය (පොල් සහ එළවළු), පශු සම්පත් (බොහෝ විට ඌරන්) සහ මසුන් ඇල්ලීමෙන් ජීවනෝපාය උපයා ගනී. ජනගහනයෙන් 4% ක් පමණ රජයේ සේවයේ යොදවා ඇත. අමතර ආදායම ලැබෙන්නේ ප්‍රංශ රජයේ සහනාධාර, ජපානයට සහ දකුණු කොරියාවට ධීවර අයිතිවාසිකම් සඳහා බලපත්‍ර ලබා දීම, ආනයන බදු සහ නිව් කැලිඩෝනියාව, ප්‍රංශ පොලිනීසියාව සහ ප්‍රංශය යන රටවල විදේශගත සේවකයින්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රේෂණ මගිනි. කර්මාන්ත අතරට කොප්පරා, අත්කම්, මසුන් ඇල්ලීම සහ දැව ඇතුළත් වේ. කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන අතර පොල්, පාන්, අල, ටාරෝ, කෙසෙල්, ඌරන් සහ මාළු ඇතුළත් වේ. අපනයන අතර කොප්පරා, රසායනික ද්‍රව්‍ය සහ මාළු ඇතුළත් වේ.

1991 දී පිහිටුවන ලද බැන්ක් ඩි වොලිස්-එට්-ෆියුටුනා නම් තනි බැංකුවක් භූමියේ ඇත. එය BNP පරිබාස් හි අනුබද්ධිත ආයතනයකි. මීට පෙර මාටා උටු හි බන්ක් ඉන්දුසුවෙස් ශාඛාවක් තිබුණි. එය 1977 දී විවෘත කරන ලද නමුත් 1989 දී වසා දමන ලද අතර, එම ප්‍රදේශය වසර දෙකක් කිසිදු බැංකුවක් නොමැතිව ඉතිරි විය.

 ජනවිකාසය 

 ජනගහනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Taoa_(Futuna).jpg|දකුණ|thumb|ෆුටුනා දූපත
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:S%C3%A9r%C3%A9nit%C3%A9_-_plage_d'Alofi_(Wallis_et_Futuna).jpg|දකුණ|thumb|ඇලෝෆි දූපත
2023 ජූලි සංගණනයේදී භූමියේ මුළු ජනගහනය 11,151 ක් විය (වොලිස් දූපතේ 72.5% ක්, ෆියුටුනා දූපතේ 27.5%), 2003 ජූලි සංගණනයේදී 14,944 ට වඩා අඩු විය. ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරය පොලිනීසියානු ජනවාර්ගික වන අතර, මෙට්‍රොපොලිටන් ප්‍රංශයේ උපත ලැබූ හෝ ප්‍රංශ යුරෝපීය සම්භවයක් ඇති කුඩා සුළුතරයක් ඇත.

ආර්ථික අවස්ථා නොමැතිකම, 1950 ගණන්වල සිට, බොහෝ තරුණ වැලිසියානුවන් සහ ෆියුටුනාවරුන් වඩාත් සමෘද්ධිමත් ප්‍රංශ භූමි ප්‍රදේශයක් වන නිව් කැලිඩෝනියාවට සංක්‍රමණය වීමට පොළඹවා ඇති අතර, එහිදී, ප්‍රංශ පුරවැසියන් ලෙස, ඔවුන්ට නීත්‍යානුකූලව පදිංචි වීමට සහ වැඩ කිරීමට අයිතියක් ඇත. 2000 දශකයේ මැද භාගයේ සිට, තරඟකාරී රජවරුන්ට සහාය දක්වන ප්‍රතිවාදී වංශාධිපති වංශ අතර ආරවුලකින් පැන නැගී ඇති වැලිස් (උවියා) ප්‍රධාන දූපතේ දේශපාලන ආතතීන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන් සංක්‍රමණ ඉහළ ගොස් තිබේ. සංක්‍රමණිකයන් නිව් කැලිඩෝනියාවේ පමණක් නොව, බොහෝ දුරින් පිහිටි මෙට්‍රොපොලිටන් ප්‍රංශයේ ද පදිංචි වීමට පටන් ගෙන තිබේ. 2019 නිව් කැලිඩෝනියානු සංගණනයේදී, නිව් කැලිඩෝනියාවේ පදිංචිකරුවන් 22,520 ක් (නිව් කැලිඩෝනියාවේ හෝ වැලිස් සහ ෆුටූනාහි උපත ලැබුවද) ඔවුන්ගේ ජනවාර්ගිකත්වය "වැලිසියානු සහ ෆුටූනියානු" ලෙස වාර්තා කළහ. මෙය වැලිස් සහ ෆුටූනාහි මුළු ජනගහනය මෙන් දෙගුණයකට ආසන්නය.

 ඓතිහාසික ජනගහනය 
19691976198319901996200320082013201820238,5469,19212,40813,70514,16614,94413,48412,19711,55811,151පසුගිය සංගණන වලින් නිල සංඛ්‍යා.

 භාෂා 
+එක් එක් භාෂාව කතා කරන්නන්ගේ ප්‍රතිශතවැලිස් සහ ෆියුටුනා හි නිවසේ දී 
වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාව2008201320182023වෙනස් වීම
(2018 – 2023)වැලිසියානු 60.1558.1459.1557.321.83ෆුටුනාන් 29.8928.4027.8928.200.31ප්‍රංශ 9.7113.0812.7214.291.57වෙනත් 0.250.380.240.190.05

2018 සංගණනයට අනුව, අවුරුදු 14 සහ ඊට වැඩි පුද්ගලයින් අතර, 59.1% ක් නිවසේදී වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාව ලෙස වොලිසියානු භාෂාව වාර්තා කළහ (2008 දී 60.2% සිට අඩු විය), 27.9% ක් ෆුටුනන් භාෂාව වාර්තා කළහ (2008 දී 29.9% සිට අඩු විය), සහ 12.7% ක් ප්‍රංශ භාෂාව වාර්තා කළහ (2008 දී 9.7% සිට ඉහළ ගියේය). වොලිස් දූපතේ, නිවසේදී වැඩිපුරම කතා කරන භාෂා වූයේ වොලිසියානු භාෂාව (82.2%, 2008 දී 86.1% සිට අඩු විය), ප්‍රංශ භාෂාව (15.6%, 2008 දී 12.1% සිට ඉහළ ගියේය) සහ ෆුටුනන් භාෂාව (1.9%, 2008 දී 1.5% සිට ඉහළ ගියේය). ෆියුටුනා හි, නිවසේදී වැඩිපුරම කතා කරන භාෂා වූයේ ෆුටුනාන් (94.5%, 2008 දී 94.9% සිට අඩු), ප්‍රංශ (5.3%, 2008 දී 4.2% සිට වැඩි), සහ වොලිසියානු (0.2%, 2008 දී 0.8% සිට අඩු) ය.

2018 සංගණනයේදී, වයස අවුරුදු 14 සහ ඊට වැඩි පුද්ගලයින්ගෙන් 90.5% කට වොලිසියානු හෝ ෆුටුනාන් කතා කිරීමට, කියවීමට සහ ලිවීමට හැකි විය (2008 සංගණනයේදී 88.5% සිට වැඩි), සහ 7.2% කට වොලිසියානු හෝ ෆුටුනාන් පිළිබඳ දැනුමක් නොතිබුණි (2008 සංගණනයේදී මෙන් ප්‍රතිශතයක්).

වයස අවුරුදු 14 සහ ඊට වැඩි අය අතරින්, 2018 දී 84.2% කට ප්‍රංශ භාෂාව කතා කිරීමට, කියවීමට සහ ලිවීමට හැකි විය (2008 සංගණනයේදී 78.2% සිට ඉහළට), සහ 11.8% ක් වාර්තා කළේ ඔවුන්ට ප්‍රංශ භාෂාව පිළිබඳ දැනුමක් නොමැති බවයි (2008 සංගණනයේදී 17.3% සිට පහළට). වොලිස් දූපතේ, වයස අවුරුදු 14 හෝ ඊට වැඩි පුද්ගලයින්ගෙන් 85.1% කට ප්‍රංශ භාෂාව කථා කිරීමට, කියවීමට සහ ලිවීමට හැකි විය (2008 සංගණනයේදී 81.1% සිට ඉහළට), සහ 10.9% ක් වාර්තා කළේ ඔවුන්ට ප්‍රංශ භාෂාව පිළිබඳ දැනුමක් නොමැති බවයි (2008 සංගණනයේදී 14.3% සිට පහළට). ෆියුටුනා හි, වයස අවුරුදු 14 හෝ ඊට වැඩි පුද්ගලයින්ගෙන් 81.9% කට ප්‍රංශ භාෂාව කතා කිරීමට, කියවීමට සහ ලිවීමට හැකි විය (2008 සංගණනයේදී 71.6% සිට ඉහළට), සහ 14.0% කට ප්‍රංශ භාෂාව පිළිබඳ දැනුමක් නොතිබුණි (2008 සංගණනයේදී 24.3% සිට පහළට).
 ආගම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cath%C3%A9drale_de_Mata-Utu_(Wallis-et-Futuna)_drone.png|thumb|මාතා-උටු හි අප ස්වාමිදූගේ ආසන දෙව්මැදුර
වොලිස් සහ ෆියුටුනා හි ජනතාවගෙන් අතිමහත් බහුතරය (99%) කතෝලිකයන් වන අතර, 19 වන සියවසේදී පියතුමා පීටර් චැනල්, එස්එම් විසින් දිවයින එවැන්ජලිස්තකරණය කර ඇත. ඔවුන්ට සේවය කරනු ලබන්නේ ඔවුන්ගේම වොලිස් සහ ෆියුටුනා රදගුරු පදවිය විසිනි, නූමියා (නව කැලිඩෝනියාව) මෙට්‍රොපොලිටන් අගරදගුරු පදවියේ ඡන්දදායක රදගුරු පදවියක් වන මාතා උටු හි ආසනයක් ඇත. ජනවාර්ගික ආගම් අනුගමනය කරන (1.17%), බහායි ඇදහිල්ල (0.86%) සහ අනියම් ආගමක් අනුගමනය කරන (0.65%) සුළු පිරිසක් සිටිති.

 සංස්කෘතිය 
වැලිස් සහ ෆුටුනා හි සංස්කෘතිය පොලිනීසියානු වන අතර එහි අසල්වැසි ජාතීන් වන සැමෝවා සහ ටොංගා හි සංස්කෘතීන්ට සමාන වේ. වැලිසියානු සහ ෆුටුනාන් සංස්කෘතීන් භාෂාව, නැටුම්, ආහාර සහ සැමරුම් ක්‍රමවලින් එකිනෙකට බෙහෙවින් සමාන ය.

මසුන් ඇල්ලීම සහ කෘෂිකර්මාන්තය සාම්ප්‍රදායික වෘත්තීන් වන අතර බොහෝ මිනිසුන් සාම්ප්‍රදායික ඕවලාකාර, පිදුරු ෆේල් නිවාසවල ජීවත් වෙති. කාවා යනු පොලිනීසියාවේ අනෙකුත් බොහෝ ප්‍රදේශවල මෙන් දූපත් දෙකෙහි පෙරන ලද ජනප්‍රිය පානයකි. එය චාරිත්‍ර වාරිත්‍රවල සාම්ප්‍රදායික පූජාවක් ලෙසද සේවය කරයි. ඉතා සවිස්තරාත්මක ටපා රෙදි කලාව වැලිස් සහ ෆුටුනා හි විශේෂත්වයකි.

උවියා කෞතුකාගාර සංගමය යනු භූමියේ දෙවන ලෝක යුද්ධයේ ඉතිහාසය වාර්තා කරන වස්තු එකතුවක් ඇති පෞද්ගලික කෞතුකාගාරයකි. එය මාතා උටු සාප්පු මධ්‍යස්ථානයේ පිහිටා ඇති අතර 2009 දී හමුවීමෙන් විවෘත කරන ලදී.Bernard Klein, La lettre d'Histoire-Géographie  October–November 2009, No. 4

 ප්‍රවාහන හා සන්නිවේදන 
2018 දී, ප්‍රදේශයේ දුරකථන 3,132ක් භාවිතයේ තිබුණි, එක් AM ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් සහ රූපවාහිනී විකාශන මධ්‍යස්ථාන දෙකක්. සන්නිවේදන පිරිවැය බටහිර රටවලට වඩා දස ගුණයකින් වැඩිය. වොලිස් දූපතේ කිලෝමීටර 100 (සැතපුම් 62) පමණ මාර්ග ඇති අතර ඉන් 16ක් පදික වේ. ෆුටුනා දූපතේ ඇත්තේ කිලෝමීටර් 20 (සැතපුම් 12) ක මාර්ග පමණක් වන අතර, ඒවායින් එකක්වත් පදික නොවේ. භූමියට ප්‍රධාන වරායන් දෙකක් ඇත, මාතා උටු සහ ලීවා (ෆුටුනා දිවයිනේ) වරායන් තුළ. මෙම වරායන් එහි වෙළඳ නාවික බලඇණියට සහාය වන අතර, එයට නැව් තුනක් (මගී නැව් දෙකක් සහ ඛනිජ තෙල් ටැංකියක්) ඇතුළත් වන අතර, මුළු GRT ප්‍රමාණය ටොන් 92,060 කි. ගුවන්තොටුපළවල් දෙකක් තිබේ: කිලෝමීටර් 2.1 (සැතපුම් 1.3) ක පදික ධාවන පථයක් ඇති වැලිස් හි හිහිෆෝ ගුවන්තොටුපළ; සහ කිලෝමීටර් 1 (සැතපුම් 0.62) ක ධාවන පථයක් ඇති ෆුටූනා හි පොයින්ට් වේල් ගුවන්තොටුපළ. දැන් වැලිස් වෙත සහ ඉන් පිටතට යන එකම වාණිජ ගුවන් ගමන් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන්නේ කැලිඩෝනියාව පදනම් කරගත් එයාර්කැලින් විසිනි, එයට මාටා උටු හි කාර්යාලයක් ඇත. දැනට වාණිජ බෝට්ටු ක්‍රියාකරුවන් නොමැත.

 පුවත්පත් 
ප්‍රංශ මහ කොමසාරිස් කාර්යාලය 1970 ගණන්වල නූවෙල්ස් ඩි වැලිස් එට් ඩි ෆියුටූනා නම් දේශීය පුවත්පතක් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. අද, ප්‍රංශ රූපවාහිනී ජාලයක් වන ලා ප්‍රිමියර් විසින් විකාශනය කරන ලද දේශීය වැඩසටහනක් හරහා ප්‍රවෘත්ති මාර්ගගතව ලබා ගත හැකිය.
 අධ්‍යාපනය 
ප්‍රදේශයේ ප්‍රාථමික පාසල් 18ක් ඇති අතර, වැලිස් හි 12ක් සහ ෆියුටූනා හි 6ක් ඇති අතර, ඒකාබද්ධව සිසුන් 5200කට අධික සංඛ්‍යාවක් සිටිති."LIVRET D'ACCUEIL Wallis et Futuna ." Wallis and Futuna. p. 22 (22/28). Retrieved on 14 September 2016.

භූමියේ කනිෂ්ඨ උසස් පාසල් හයක් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ උසස් පාසලක්/හයවන ආකාරයේ විද්‍යාලයක් ඇත."Cartographie des établissements du second degré." Wallis and Futuna. 24 June 2016. Retrieved on 14 September 2016.

 වැලිස් හි කනිෂ්ඨ උසස් පාසල් (විද්‍යාල): මැටෝටාමා ඩි මැලේ, ඇලෝෆිවායි ඩි ලැනෝ, වයිමෝනා ඩි ලැවේගාහෝ සහ ටිනෙමුයි ඩි ටීසි
 ෆියුටූනා හි කනිෂ්ඨ උසස් පාසල්: ෆියුවා ඩි සිගාවේ සහ සිසියා ඩි'ඔනෝ

 ජ්‍යෙෂ්ඨ උසස් පාසල/හයවන ආකාරයේ විද්‍යාලය වන්නේ වැලිස් හි ලයිසී ඩි'එටාට් ඩි වැලිස් එට් ෆියුටූනා ය

කෘෂිකාර්මික උසස් පාසලක් ද ඇත.

 සෞඛ්‍ය සේවා 
2018 වන විට, ප්‍රදේශයේ යාව් රෝගය ආවේණික වූ නමුත්, ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ මුලිනුපුටා දැමීමේ වැඩසටහනට නඩු වාර්තා නොවීය.

උවියා සහ ෆුටුනා දූපත් වල රෝහල් දෙකක සෞඛ්‍ය සේවා නොමිලේ ලබා ගත හැකිය. බෙහෙත් ශාලා තුනක් ද ඇත.
 පරිසරය 
ප්‍රධාන ඉන්ධන ප්‍රභවය ලෙස දැව අඛණ්ඩව භාවිතා කිරීම හේතුවෙන් මුල් වනාන්තරවලින් කුඩා කොටස් පමණක් ඉතිරිව ඇති බැවින් වන විනාශය කලාපයේ ප්‍රධාන ගැටලුවකි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ෆුටුනා හි කඳුකර භූමි ප්‍රදේශය ඛාදනයට ගොදුරු වී ඇත. ස්වාභාවික මිරිදිය සම්පත් නොමැතිකම සහ උවියා සහ ෆුටුනා දූපත් වල නිසරු පස පැවතීම හේතුවෙන් ඇලෝෆි හි ස්ථිර ජනාවාස නොමැත. කෘෂිකාර්මික ඵලදායිතාව තවදුරටත් අඩු කරයි.

 ක්‍රීඩාව 
වැලිස් සහ ෆුටුනා පැසිෆික් ක්‍රීඩා උළෙලට තරඟ කරයි. වොලිබෝල් සහ රග්බි සංගමය ප්‍රදේශයේ ජනප්‍රිය වන අතර, ප්‍රංශ ජාතික රග්බි සංගම් කණ්ඩායම සඳහා රග්බි ක්‍රීඩකයින් කිහිප දෙනෙකු ක්‍රීඩා කිරීමට නියමිතය.

 සටහන් 

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:French-speaking countries and territories
ප්‍රවර්ගය:CS1 ප්‍රංශ-භාෂා මූලාශ්‍ර (fr)
ප්‍රවර්ගය:Pages with ප්‍රංශ IPA
ප්‍රවර්ගය:Pages using gadget WikiMiniAtlas
ප්‍රවර්ගය:ඉංග්‍රීසි-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි
ප්‍රවර්ගය:ප්‍රංශ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි