වෙනිසියුලාවේ භූගෝලය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:All_Venezuela_in_three_parts.jpg|thumb|වෙනිසියුලාවේ චිත්‍රමය සිතියම
වෙනිසියුලාව දකුණු ඇමරිකාවේ උතුරේ පිහිටා ඇත; භූ විද්‍යාත්මකව, එහි ප්‍රධාන භූමිය දකුණු ඇමරිකානු තහඩුව මත පිහිටා ඇත. එහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 916,445 (353,841 වර්ග සැතපුම්) සහ භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 882,050 (340,560 වර්ග සැතපුම්) වන අතර එමඟින් වෙනිසියුලාව ලෝකයේ 33 වන විශාලතම රට බවට පත්වේ. එය පාලනය කරන භූමිය අක්ෂාංශ 0° සහ 16°N සහ දේශාංශ 59° සහ 74°W අතර පිහිටා ඇත.

දළ වශයෙන් ත්‍රිකෝණයක හැඩයෙන් යුත් මෙම රටට උතුරේ කිලෝමීටර් 2,800 (සැතපුම් 1,700) ක වෙරළ තීරයක් ඇති අතර එයට කැරිබියන් සහ ඊසාන දෙසින් උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරයට මායිම් වන දූපත් රාශියක් ඇතුළත් වේ. බොහෝ නිරීක්ෂකයින් වෙනිසියුලාව තරමක් හොඳින් අර්ථ දක්වා ඇති භූ විද්‍යාත්මක කලාප හතරක් අනුව විස්තර කරයි: වයඹ දෙසින් මැරකයිබෝ පහත් බිම්, උතුරු කැරිබියන් වෙරළ තීරය දිගේ කොලොම්බියානු දේශසීමාවේ සිට පුළුල් නැගෙනහිර-බටහිර චාපයක් දක්වා විහිදෙන උතුරු කඳු, මධ්‍යම වෙනිසියුලාවේ පුළුල් තැනිතලා සහ ගිනිකොන දෙසින් ගයනා උස්බිම්.

උතුරු කඳු යනු දකුණු ඇමරිකාවේ ඇන්ඩීස් කඳු වැටියේ අන්ත ඊසානදිග දිගුවන් වේ. ජාතියේ උසම ස්ථානය වන පිකෝ බොලිවර්, මීටර් 4,979 (අඩි 16,335) මෙම කලාපයේ පිහිටා ඇත. දකුණට, විසුරුවා හරින ලද ගයනා කඳුකරයේ ඇමසන් ද්‍රෝණියේ උතුරු මායිම් සහ ලොව උසම දිය ඇල්ල වන ඒන්ජල් දිය ඇල්ල මෙන්ම ටෙපුයිස්, විශාල මේස වැනි කඳු අඩංගු වේ. රටේ කේන්ද්‍රය ලානෝස් මගින් සංලක්ෂිත වන අතර ඒවා ඈත බටහිරින් කොලොම්බියානු මායිමේ සිට නැගෙනහිරින් ඔරිනෝකෝ ගංගා ඩෙල්ටාව දක්වා විහිදෙන පුළුල් තැනිතලා වේ. පොහොසත් ඇලුවියල් පස සහිත ඔරිනෝකෝ, රටේ විශාලතම හා වැදගත්ම ගංගා පද්ධතිය බැඳ තබයි; එය ලතින් ඇමරිකාවේ විශාලතම ජල පෝෂක ප්‍රදේශයකින් ආරම්භ වේ. කැරොනි සහ අපූර් අනෙකුත් ප්‍රධාන ගංගා වේ.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guanaguanare.JPG|thumb|273x273පික්|කායෝ ඩි අගුවා, ලොස් රොක්ස් දූපත් සමූහය, කැරිබියන් මුහුද
වෙනිසියුලාව බටහිරින් කොලොම්බියාව, නැගෙනහිරින් ගයනාව සහ දකුණින් බ්‍රසීලය මායිම් කරයි. ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ, ග්‍රෙනාඩා, කුරකාවෝ, අරුබා සහ ලීවර්ඩ් ඇන්ටිලස් වැනි කැරිබියානු දූපත් වෙනිසියුලානු වෙරළ තීරයට ආසන්නව පිහිටා ඇත. වෙනිසියුලාවට කලින් එක්සත් රාජධානිය ලෙස හැඳින්වූ ගයනාව සමඟ භෞමික ආරවුල් තිබේ, බොහෝ දුරට එසෙක්විබෝ ප්‍රදේශය සම්බන්ධයෙන් සහ වෙනිසියුලා බොක්ක සම්බන්ධයෙන් කොලොම්බියාව සමඟ. දේශසීමා ආරවුල විසඳීමට වසර ගණනාවක් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික උත්සාහයන්ගෙන් පසුව, 1895 දී එසෙක්විබෝ ගංගා දේශ සීමාව පිළිබඳ ආරවුල ඇවිළී ගියේය. එය "මධ්‍යස්ථ" කොමිසමකට (බ්‍රිතාන්‍ය, ඇමරිකානු සහ රුසියානු නියෝජිතයින්ගෙන් සමන්විත සහ සෘජු වෙනිසියුලානු නියෝජිතයෙකු නොමැතිව) ඉදිරිපත් කරන ලදී, එය 1899 දී බොහෝ දුරට වෙනිසියුලාවේ ප්‍රකාශයට එරෙහිව තීරණය කළේය.
 දේශගුණය 
වෙනිසියුලාව සම්පූර්ණයෙන්ම සමකයට ඉහළින් 12° N පමණ දක්වා නිවර්තන කලාපයේ පිහිටා ඇත. එහි දේශගුණය තෙතමනය සහිත අඩු උන්නතාංශ තැනිතලා වල සිට සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 35°C (95.0°F) දක්වා ඉහළ අගයක් ගන්නා අතර සාමාන්‍ය වාර්ෂික උෂ්ණත්වය 8°C (46.4°F) සහිත ග්ලැසියර සහ උස්බිම් (පැරමෝස්) දක්වා වෙනස් වේ. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය වයඹ දෙසින් පිහිටි අර්ධ ශුෂ්ක කොටස්වල මිලිමීටර් 430 (අඟල් 16.9) සිට ඈත පෙරදිග ඔරිනෝකෝ ඩෙල්ටාවේ සහ දකුණේ ඇමසෝනියානු වනාන්තරයේ මිලිමීටර් 1,000 (අඟල් 39.4) දක්වා වෙනස් වේ. අගෝස්තු සිට අප්‍රේල් දක්වා කාලය තුළ වර්ෂාපතන මට්ටම අඩු වේ. මෙම කාල පරිච්ඡේද උණුසුම්-තෙත් සහ සීතල-වියළි සෘතු ලෙස හැඳින්වේ. දේශගුණයේ තවත් ලක්ෂණයක් වන්නේ නැගෙනහිර සිට බටහිරට රට හරහා ගමන් කරන "කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා" නම් කඳු වැටියක් පැවතීම මගින් රට පුරා මෙම විචලනයයි. ජනගහනයෙන් බහුතරයක් මෙම කඳුකරයේ ජීවත් වෙති.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Venezuela_K%C3%B6ppen.png|thumb|266x266පික්|කොපන් දේශගුණික වර්ගීකරණයේ වෙනිසියුලානු සිතියම
රට ප්‍රධාන වශයෙන් උන්නතාංශය මත පදනම්ව තිරස් උෂ්ණත්ව කලාප හතරකට වැටේ, නිවර්තන, වියළි, සෞම්‍ය වියළි ශීත සහ ධ්‍රැවීය (ඇල්පයින් ටුන්ඩ්‍රා) දේශගුණයන් ඇත. නිවර්තන කලාපයේ - මීටර් 800 (අඩි 2,625) ට අඩු - උෂ්ණත්වය උණුසුම් වන අතර වාර්ෂික සාමාන්‍යය 26 සහ 28 °C (78.8 සහ 82.4 °F) අතර පරාසයක පවතී. සෞම්‍ය කලාපය මීටර් 800 ත් 2,000 ත් (අඩි 2,625 ත් 6,562 ත්) අතර පරාසයක පවතින අතර සාමාන්‍යය 12 සිට 25 °C (53.6 සිට 77.0 °F) දක්වා වේ; අගනුවර ඇතුළුව වෙනිසියුලාවේ බොහෝ නගර මෙම කලාපයේ පිහිටා ඇත. 9 සිට 11 °C (48.2 සිට 51.8 °F) දක්වා උෂ්ණත්වයක් සහිත සීතල තත්වයන් මීටර් 2,000 ත් 3,000 ත් (අඩි 6,562 සහ 9,843 ත්) අතර සිසිල් කලාපයේ දක්නට ලැබේ, විශේෂයෙන් වෙනිසියුලානු ඇන්ඩීස් හි, වාර්ෂික සාමාන්‍යය 8 °C (46 °F) ට අඩු තණබිම් සහ ස්ථිර හිම බිම් පැරමෝස් හි මීටර් 3,000 (අඩි 9,843) ට වැඩි භූමිය ආවරණය කරයි.

මැචික්ස් හි වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය 42 °C (108 °F) වූ අතර, වාර්තා වූ අඩුම උෂ්ණත්වය −11 °C (12 °F) වූ අතර එය පැරමෝ ඩි පියෙඩ්‍රාස් බ්ලැන්කස් (මෙරිඩා ප්‍රාන්තය) හි ජනාවාස නොවූ ඉහළ උන්නතාංශයකින් වාර්තා විය.

 ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|වෙනිසියුලාවේ ජාතික සත්වයා වෙනිසියුලානු කණ්ඩායමයි.
වෙනිසියුලාව නියෝට්‍රොපිකල් රාජධානිය තුළ පිහිටා ඇත; රටේ විශාල කොටස් මුලින් තෙතමනය සහිත පළල් පත්‍ර සහිත වනාන්තරවලින් වැසී තිබුණි. මහා විවිධත්වය සහිත රටවල් 17 න් එකක් වන වෙනිසියුලාවේ වාසස්ථාන බටහිරින් ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ සිට දකුණේ ඇමසන් ද්‍රෝණියේ වැසි වනාන්තරය දක්වා, මධ්‍යයේ පුළුල් ලැනෝස් තැනිතලා සහ කැරිබියන් වෙරළ තීරය සහ නැගෙනහිරින් ඔරිනෝකෝ ගංගා ඩෙල්ටාව හරහා විහිදේ. ඒවාට වයඹ දෙසින් පිහිටි සෙරික් පඳුරු බිම් සහ ඊසාන දෙසින් වෙරළබඩ කඩොලාන වනාන්තර ඇතුළත් වේ. එහි වලාකුළු වනාන්තර සහ පහත්බිම් වැසි වනාන්තර විශේෂයෙන් පොහොසත් ය.

වෙනිසියුලාවේ සතුන් විවිධාකාර වන අතර මැනටීස්, ඇඟිලි තුනේ අලසකම, ඇඟිලි දෙකේ අලසකම, ඇමසන් ගංගා ඩොල්ෆින් සහ ඔරිනෝකෝ කිඹුලන් ඇතුළත් වන අතර ඒවා දිග මීටර් 6.6 (අඩි 22) දක්වා ළඟා වන බව වාර්තා වේ. වෙනිසියුලාවේ මුළු පක්ෂි විශේෂ 1,417 ක් සිටින අතර ඉන් 48 ක් ආවේණික වේ. වැදගත් පක්ෂීන් අතරට අයිබීස්, ඔස්ප්‍රේ, කිංෆිෂර්, සහ ජාතික පක්ෂියා වන කහ-තැඹිලි වෙනිසියුලානු ට්‍රූපියල් ඇතුළත් වේ. කැපී පෙනෙන ක්ෂීරපායින් අතර යෝධ ඇන්ටීටර්, ජගුවාර් සහ ලොව විශාලතම මීයන් වන කැපිබරා ඇතුළත් වේ. වෙනිසියුලානු කුරුළු සහ ක්ෂීරපායී විශේෂවලින් අඩකට වඩා ඔරිනෝකෝට දකුණින් පිහිටි ඇමසෝනියානු වනාන්තරවල දක්නට ලැබේ.

දිලීර සඳහා, R.W.G. ඩෙනිස්Dennis, R.W.G. "Fungus Flora of Venezuela and Adjacent Countries". Her Majesty's Stationery Office, London, 1970 විසින් ගිණුමක් සපයන ලද අතර එය ඩිජිටල්කරණය කර ඇති අතර සයිබර්ට්‍රෆල් රොබිගාලියා දත්ත සමුදායේ කොටසක් ලෙස මාර්ගගතව ලබා ගත හැකි වාර්තා ඇත. එම දත්ත ගබඩාවේ වෙනිසියුලාවෙන් වාර්තා වී ඇති දිලීර විශේෂ 3,900 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් ඇතුළත් වේ, නමුත් එය සම්පූර්ණයෙන් බොහෝ දුරස් වන අතර, ලොව පුරා ඇති සියලුම දිලීර වලින් 7% ක් පමණ මේ දක්වා සොයාගෙන ඇති බවට පොදුවේ පිළිගත් ඇස්තමේන්තුව අනුව, වෙනිසියුලාවෙන් දැනටමත් දන්නා දිලීර විශේෂ සංඛ්‍යාව බොහෝ විට වැඩි විය හැකිය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shakira_posando.JPG|thumb|289x289පික්|අපුරේ ප්‍රාන්තයේ හැටෝ එල් සෙඩ්‍රල් හි කිඹුලා
වෙනිසියුලාවේ ශාක අතර, උඩවැඩියා විශේෂ 25,000 කට අධික ප්‍රමාණයක් රටේ වළාකුළු වනාන්තරවල සහ පහතරට වැසි වනාන්තර පරිසර පද්ධතිවල දක්නට ලැබේ. මේවාට ජාතික පුෂ්පය වන ෆ්ලෝර් ඩි මායෝ ඕකිඩ් (Cattleya mossiae) ඇතුළත් වේ. වෙනිසියුලාවේ ජාතික ගස අරගුවානි වේ. ටෙපුයිස් මුදුන් මාෂ් පිචර් ශාකය, හීලියම්ෆෝරා, සහ කෘමි භක්ෂක බ්‍රොමිලියඩ්, බ්‍රොකීනියා රිඩක්ටා ඇතුළු මාංශ භක්ෂක ශාක කිහිපයක් ද නිවහන වේ.

ආවේණිකත්වය අතින් ඉහළම රටවල් 20 අතර වෙනිසියුලාව ද සිටී. එහි සතුන් අතර, උරග විශේෂවලින් 23% ක් සහ ට්‍රිනිඩෑඩ් විෂ ගෙම්බා ඇතුළු උභයජීවී විශේෂවලින් 50% ක් ආවේණික වේ.Jowers, M., & Downie, J. (2004). Distribution of the frog Mannophryne trinitatis (Anura: Dendrobatidae) in Trinidad, West Indies. Living World, 2004. පවතින තොරතුරු තවමත් ඉතා කුඩා වුවද, වෙනිසියුලාවට ආවේණික දිලීර විශේෂ ගණන ඇස්තමේන්තු කිරීමට පළමු උත්සාහයක් ගෙන ඇත: දිලීර විශේෂ 1334 ක් තාවකාලිකව ආවේණික විය හැකි බව හඳුනාගෙන ඇත. වෙනිසියුලාවෙන් දන්නා ශාක විශේෂ 21,000 කට වඩා 38% ක් පමණ රටට අනන්‍ය වේ.

වෙනිසියුලාව පෘථිවියේ ජෛව විවිධත්වයෙන් වැඩිම රටවල් 10 න් එකක් වන නමුත් ආර්ථික හා දේශපාලන සාධක හේතුවෙන් වන විනාශයේ ප්‍රමුඛයා වේ. සෑම වසරකම, දළ වශයෙන් හෙක්ටයාර 287,600 ක වනාන්තර ස්ථිරවම විනාශ වන අතර, අනෙකුත් ප්‍රදේශ පතල් කැණීම්, තෙල් නිස්සාරණය සහ දැව කැපීම් මගින් හායනය වේ. 1990 සහ 2005 අතර, වෙනිසියුලාවට නිල වශයෙන් එහි වනාන්තර ආවරණයෙන් 8.3% ක් අහිමි වූ අතර එය හෙක්ටයාර මිලියන 4.3 ක් පමණ වේ. ඊට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, තීරණාත්මක වාසස්ථාන සඳහා ෆෙඩරල් ආරක්ෂණ ක්‍රියාත්මක කරන ලදී; උදාහරණයක් ලෙස, වනාන්තර ඉඩම් වලින් 20% සිට 33% දක්වා ආරක්ෂා කර ඇත. රටේ ජෛවගෝල රක්ෂිතය ලෝක ජෛවගෝල රක්ෂිත ජාලයේ කොටසකි; තෙත්බිම් පහක් රැම්සාර් සම්මුතිය යටතේ ලියාපදිංචි කර ඇත. 2003 දී, ජාතික වනෝද්‍යාන 43ක් ඇතුළුව ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ 200කට අධික සංඛ්‍යාවක ජාතියේ ඉඩම්වලින් 70%ක් සංරක්ෂණ කළමනාකරණය යටතේ පැවතුනි. වෙනිසියුලාවේ ජාතික වනෝද්‍යාන 43 අතරට කැනයිමා ජාතික වනෝද්‍යානය, මොරොකෝයි ජාතික වනෝද්‍යානය සහ මොචිමා ජාතික වනෝද්‍යානය ඇතුළත් වේ. ඈත දකුණේ රටේ යානොමාමි ගෝත්‍රිකයන් සඳහා රක්ෂිතයක් ඇත. වර්ග සැතපුම් 32,000 (වර්ග කිලෝමීටර් 82,880) ආවරණය වන පරිදි, මෙම ප්‍රදේශය ගොවීන්ට, පතල්කරුවන්ට සහ යානොමාමි නොවන සියලුම පදිංචිකරුවන්ට සීමා නොවේ.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LakeVal.jpg|thumb|ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් විසින් එහි සුන්දරත්වය සඳහා කලින් ප්‍රශංසා කරන ලද වැලෙන්සියා විල, අපද්‍රව්‍ය වත් කරන අසංඛ්‍යාත අපද්‍රව්‍ය පද්ධති හේතුවෙන් දැවැන්ත ලෙස දූෂණය වී ඇත.Jafé, Espiño, Benítez, Gardinali (1995): Pollution chronology of Lake Valencia, Venezuela. Springer Verlag. New York Inc.COP21 හි INDC එකකට ඇතුළත් නොවූ රටවල් කිහිපයෙන් එකක් වෙනිසියුලාව විය.Carbon Markets Are Making a Slow, But Steady, Comeback . Bloomberg.com (8 December 2015). Retrieved on 15 June 2016.INDC – Submissions . .unfccc.int. Retrieved on 15 June 2016. බොහෝ භූමිෂ්ඨ පරිසර පද්ධති වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති බව සැලකේ, විශේෂයෙන් රටේ උතුරු ප්‍රදේශවල වියළි වනාන්තර සහ කැරිබියානු වෙරළ තීරයේ කොරල් පර.

වෙනිසියුලාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ 105 ක් ඇති අතර ඒවා රටේ මහාද්වීපික, සමුද්‍ර සහ දූපත් මතුපිටින් 26% ක් පමණ ආවරණය කරයි.

 ජල විද්‍යාව 
රට ගංගා ද්‍රෝණි තුනකින් සමන්විත වේ: කැරිබියන් මුහුද, අත්ලාන්තික් සාගරය සහ වැලෙන්සියා විල, එය එන්ඩෝර්හයික් ද්‍රෝණියක් සාදයි.

අත්ලාන්තික් පැත්තෙන් එය වෙනිසියුලාවේ ගංගා ජලයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් බැහැර කරයි. මෙම ප්‍රදේශයේ විශාලතම ද්‍රෝණිය වන්නේ පුළුල් ඔරිනෝකෝ ද්‍රෝණියයි එහි මතුපිට වර්ගඵලය, කිලෝමීටර මිලියනයකට ආසන්න වන අතර, එය මුළු වෙනිසියුලාවටම වඩා විශාල වේ, නමුත් එය රට තුළ 65% ක පැවැත්මක් ඇත.

මෙම ද්‍රෝණියේ ප්‍රමාණය - ඩැනියුබ් ගඟට සමානයි - එය දකුණු ඇමරිකාවේ තුන්වන විශාලතම ගංගාව බවට පත් කරන අතර, එය 33,000 m3/s පමණ ගලායාමක් ඇති කරයි, ඔරිනෝකෝ ලෝකයේ තුන්වන විශාලතම ගංගාව බවට පත් කරයි, එසේම පුනර්ජනනීය ස්වාභාවික සම්පත් අතින් වඩාත්ම වටිනා එකක් ද වේ. රියෝ හෝ බ්‍රසෝ කැසිකියාර් ලෝකයේ අද්විතීය වන්නේ එය ඔරිනෝකෝ හි ස්වාභාවික ව්‍යුත්පන්නයක් වන අතර, එය කිලෝමීටර 500 ක් පමණ දිගින් යුක්ත වන අතර එය ඇමසන් ගඟේ අතු ගංගාවක් වන නීග්‍රෝ ගඟට සම්බන්ධ කරයි.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LA_LAGUNA_VICTORIA.JPG|thumb|229x229පික්|වික්ටෝරියා කලපුව, මෙරිඩා ප්‍රාන්තය
ඔරිනෝකෝ ගඟට සෘජුව හෝ වක්‍රව වෙන්ටුආරි, කෞරා, කැරොනි, මෙටා, අරවුකා, අපූර් සහ තවත් බොහෝ ගංගා ලැබේ. අත්ලාන්තික් සාගරයට ගලා යන අනෙකුත් වෙනිසියුලානු ගංගා වන්නේ සැන් ජුවාන් සහ කුයුනි ද්‍රෝණිවල ජලයයි. අවසාන වශයෙන්, ඇමසන් ගඟ ඇත, එයට ගුවානියා, නීග්‍රෝ සහ අනෙකුත් ඒවා ලැබේ. අනෙකුත් ද්‍රෝණි වන්නේ පරියා බොක්ක සහ එසෙක්විබෝ ගඟයි. දෙවන වැදගත්ම ජල පෝෂක ප්‍රදේශය වන්නේ කැරිබියානු මුහුදයි. මෙම කලාපයේ ගංගා සාමාන්‍යයෙන් කෙටි වන අතර හිඟ සහ අක්‍රමවත් ගලා යාමක් ඇති අතර, කොලොම්බියාවෙන් ආරම්භ වී මාරකයිබෝ විල ද්‍රෝණියට ගලා යන කැටටුම්බෝ වැනි සමහර ව්‍යතිරේක ඇත. මාරකයිබෝ විල ද්‍රෝණියට ළඟා වන ගංගා අතර චාමා, එස්කලන්ට්, කැටටුම්බෝ සහ ටොකුයෝ, යාරකුයි, නෙවර් සහ මැන්සනරස් ගංගාවල කුඩා ද්‍රෝණිවල දායකත්වයන් වේ.

වැලෙන්සියා විල ද්‍රෝණියට අවම ජලාපවහනයක් ඇත. ගංගාවල මුළු දිගුවෙන් කිලෝමීටර 5400 ක් යාත්‍රා කළ හැකිය. සඳහන් කළ යුතු අනෙකුත් ගංගා වන්නේ අපූර්, අරවුකා, කෞරා, මෙටා, බැරිමා, පෘතුගීසි, වෙන්ටුආරි සහ සුලියා යනාදියයි.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cerro_Wichuj(Cara_de_Indio)_(12111191594).jpg|thumb|250x250පික්|ඇමසන් වැසි වනාන්තරය සහ ඔටානා ගඟ, ඇමසෝනාස් ප්‍රාන්තය
රටේ ප්‍රධාන විල් වන්නේ මරකයිබෝ විලයි -දකුණු ඇමරිකාවේ විශාලතම - ස්වාභාවික නාලිකාව හරහා මුහුදට විවෘතව ඇති නමුත් මිරිදිය ජලය සහිත වන අතර වැලෙන්සියාව විල එහි එන්ඩොර්හයික් පද්ධතියයි. අනෙකුත් සැලකිය යුතු ජල කඳන් වන්නේ ගුරිය, ඇල්ටග්‍රැසියා කලපුව, කැමටගුවා ජලාශය සහ ඇන්ඩීස් හි මුකුබාජි කලපුවයි.

ඔරිනෝකෝ ගඟට සෘජුව හෝ වක්‍රව වෙන්ටුආරි, කෞරා, කැරොනි, මෙටා, අරවුකා, අපූර් සහ තවත් බොහෝ ගංගා ගලා යයි. අත්ලාන්තික් සාගරයට ගලා යන අනෙකුත් වෙනිසියුලානු ගංගා වන්නේ සැන් ජුවාන් සහ කුයුනි ද්‍රෝණිවල ජලයයි. අවසාන වශයෙන්, ගුවානියා, නීග්‍රෝ සහ අනෙකුත් ඒවා ලැබෙන ඇමසන් ගඟ ඇත. අනෙකුත් ද්‍රෝණි වන්නේ පැරියා බොක්ක සහ එසෙක්විබෝ ගඟයි. දෙවන වැදගත්ම ජල පෝෂක ප්‍රදේශය කැරිබියානු මුහුදයි. මෙම කලාපයේ ගංගා සාමාන්‍යයෙන් කෙටි වන අතර හිඟ සහ අක්‍රමවත් ගලා යාමක් ඇති අතර, කොලොම්බියාවෙන් ආරම්භ වී මාරකයිබෝ විල් ද්‍රෝණියට ගලා යන කැටටුම්බෝ වැනි සමහර ව්‍යතිරේක ඇත. මාරකයිබෝ විල් ද්‍රෝණියට ළඟා වන ගංගා අතර චාමා, එස්කලන්ට්, කැටටුම්බෝ සහ ටොකුයෝ, යාරකුයි, නෙවර් සහ මැන්සනරස් ගංගාවල කුඩා ද්‍රෝණිවල දායකත්වයන් වේ.

වැලෙන්සියා විල ද්‍රෝණියට අවම ජලාපවහනයක්. ගංගාවල මුළු දිග ප්‍රමාණයෙන් කිලෝමීටර 5400 ක් පමණ යාත්‍රා කළ හැකිය. සඳහන් කළ යුතු අනෙකුත් ගංගා වන්නේ අපූර්, අරූකා, කෞරා, මෙටා, බැරිමා, පෘතුගීසි, වෙන්ටුආරි සහ සුලියා යනාදියයි.

රටේ ප්‍රධාන විල් වන්නේ මරකයිබෝ විල - දකුණු ඇමරිකාවේ විශාලතම - ස්වාභාවික නාලිකාව හරහා මුහුදට විවෘත නමුත් මිරිදිය ජලය ඇති අතර, එහි එන්ඩොර්හයික් පද්ධතිය සහිත වැලෙන්සියා විල ය. අනෙකුත් කැපී පෙනෙන ජල කඳන් වන්නේ ගුරි ජලාශය, ඇල්ටග්‍රේෂියා කලපුව, කැමටගුවා ජලාශය සහ ඇන්ඩීස් හි මුකුබාජි කලපුවයි.

 භූ විෂමතාව 
වෙනිසියුලානු ස්වාභාවික භූ දර්ශනය යනු පැලියෝසොයික් යුගයේ සිට එහි වර්තමාන පෙනුමට දායක වූ භූ තැටි අන්තර්ක්‍රියාවේ ප්‍රතිඵලයකි. සාදන ලද ව්‍යුහයන් මත, භෞතික-ස්වාභාවික ඒකක හතක් ආකෘතිගත කර ඇත, ඒවායේ සහන සහ ස්වාභාවික සම්පත් වලින් වෙනස් කර ඇත.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flores_para_la_Nieve.JPG|thumb|බොලිවර් කඳු මුදුන, වෙනිසියුලාවේ උසම කන්ද, සියෙරා නෙවාඩා ඩි මෙරිඩා හි
වෙනිසියුලාවේ සහනය පහත ලක්ෂණ වලින් සමන්විත වේ: අර්ධද්වීප කිහිපයක් සහ දූපත් සහිත වෙරළ තීරය, ඇන්ඩීස් කඳු වැටියේ ඇඩිනා (උතුරු සහ වයඹ), මැරකයිබෝ විල (වෙරළ තීරයේ දාමයන් අතර); ඔරිනෝකෝ ගංගා ඩෙල්ටා, පෙනෙප්ලේන් සහ සානු (ටෙපුයි, ඔරිනෝකෝට නැගෙනහිරින්) කලාපය එක්ව ගයනාස් ස්කන්ධය (රටේ ගිනිකොන දෙසින් සානුව) සාදයි.

දකුණු ඇමරිකාවේ පැරණිතම පාෂාණ සැකැස්ම ගයනාස් කඳුකරයේ සංකීර්ණ බිම් මහලේ දක්නට ලැබේ සහ වෙනිසියුලාවේ සමුද්‍රීය සහ කෝඩිලෙරා ස්කන්ධවල ස්ඵටික රේඛාවේ. ගයනාස් ඇල්ටිප්ලානෝ හි වෙනිසියුලානු කොටස වැලිගල් සහ ෂේල් මැටි යටින් ඇති ස්ථර සහිත ග්නිස් සහ අනෙකුත් ස්ඵටිකරූපී ආචියන් පාෂාණ විශාල ග්‍රැනයිට් කුට්ටියකින් සමන්විත වේ.

ග්‍රැනයිට් සහ කෝඩිලෙරා වල හරය බොහෝ දුරට ක්‍රිටේසියස් යුගයේ අවසාදිත ස්ථර වලින් වටවී ඇති අතර, ප්‍රති-රේඛා ව්‍යුහයක නැවී ඇත. මෙම භූගෝලීය පද්ධති අතර තෘතියික සහ චතුර්ථක ස්ථර බොරළු, වැලි සහ මැටි මාර්ල් වලින් වැසී ඇති තැනිතලා ඇත. අවපාතයේ කලපු සහ විල් අඩංගු වන අතර, ඒවා අතර මැරකයිබෝ ද ඇතුළත් වන අතර, මතුපිටින්, චතුර්ථකයෙන් ඇලුවියල් තැන්පතු දක්නට ලැබේ.

 වෙරළබඩ කඳු වැටි

කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා ලෙසද හැඳින්වෙන මෙය වෙනිසියුලාවේ උතුරු වෙරළ තීරය දිගේ විහිදේ. මෙම කලාපය එහි සශ්‍රීක නිවර්තන වැසි වනාන්තර, විශ්මයජනක වෙරළබඩ දර්ශන සහ පොහොසත් විවිධ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. කඳු වැටි අතර අන්තර් කඳු අවපාත හෝ නිම්න බොහෝ විට සාරවත් කෘෂිකාර්මික ඉඩම් සහ විචිත්‍රවත් ප්‍රජාවන්ට නිවහන වේ. මෙම නිම්න වෙරළ තීරයෙන් නාටකාකාර ලෙස නැඟී සිටින රළු කඳු වලට වඩා තියුණු වෙනසක් ලබා දෙයි.

 ලාරා-ෆැල්කන් කඳුකරය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_vegetaci%C3%B3n_m%C3%A1s_abundante_se%C3%B1ala_el_canal_de_los_r%C3%ADos.jpg|thumb|ලොස් ලානොස්, අපුරේ ප්‍රාන්තය
වයඹදිග වෙනිසියුලාවේ පිහිටා ඇති ලාරා-ෆැල්කන් කඳුකරය සානු සහ පෙරළෙන කඳු මගින් අර්ථ දක්වා ඇති භූමි ප්‍රදේශයක් ප්‍රදර්ශනය කරයි. මෙම උස්බිම් අවට පහත් බිම් සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලට සැලකිය යුතු වෙනසක් සපයයි. මෙම සහනය කෝපි සහ කොකෝවා වගාව ඇතුළු කෘෂිකර්මාන්තයට සහාය වන මෘදු බෑවුම් සහිත සානුවලින් සංලක්ෂිත වේ. මෙම කලාපයේ අර්ධ ශුෂ්ක දේශගුණය සහ මනරම් භූ දර්ශන එය වැදගත් කෘෂිකාර්මික සහ සංචාරක මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කරයි.

 මාරකයිබෝ විල පහත් බිම්

මාරකයිබෝ විලෙහි ද්‍රෝණිය සහ වෙනිසියුලා බොක්ක වටා ඇති තැනිතලා ආවරණය කරයි. මෙම කලාපය වෙනස් තැනිතලා දෙකක් ඉදිරිපත් කරයි - උතුරු එක සාපේක්ෂව වියළි වන අතර දකුණු එක තෙතමනය සහිත සහ වගුරු බිම් වලින් පිරී ඇත. මෙහි සහනය ප්‍රධාන වශයෙන් පැතලි භූමි ප්‍රදේශයකින් සංලක්ෂිත වේ, විල අසල සමහර උස් ප්‍රදේශ හැර. මාරකයිබෝ විල තෙල්වලින් පොහොසත් ඉඩම් සහ ඵලදායී කෘෂිකාර්මික ප්‍රදේශ වලින් වට වූ අවපාතයක පිහිටා ඇත.

 ඇන්ඩීස්

පුළුල් ඇන්ඩීස් කඳු වැටියේ කොටසක් වන වෙනිසියුලානු ඇන්ඩීස්, උස් කඳු මුදුන්, ගැඹුරු නිම්න සහ සාරවත් අන්තර් කඳු ද්‍රෝණි සමඟ කැපී පෙනෙන සහනයක් ලබා දෙයි. වෙනිසියුලාවේ උසම කඳු මුදුන වන බොලිවර් කඳු මුදුන ඇතුළු මෙම තරබාරු කඳු වැටිවලින් ආධිපත්‍යය දරන කලාපයේ රළු සහ මනරම් භූ දර්ශන එහි ඉහළ උන්නතාංශ භූමි ප්‍රදේශය මගින් අර්ථ දක්වා ඇත.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Playa_Grande_in_Choroni.jpg|thumb|247x247පික්|වෙනිසියුලාවේ වෙරළබඩ කඳුවැටිය (කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා).
මෙම ප්‍රදේශයේ අද්විතීය සහනය එහි මූලාරම්භය සොයා ගන්නේ අවසාන ග්ලැසියර යුගයේ වන අතර, එහිදී නැවත නැවතත් ග්ලැසියර දියුණුව සහ පසුබැසීම් වල අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වය සීතල, ඉහළ උන්නතාංශ දේශගුණයෙන් හැඩගස්වා ඇති භූ දර්ශනය මූර්තිමත් කළේය. මෙම ග්ලැසියර උරුමය කල්පවත්නා සලකුණක් තබා ඇති අතර, ග්ලැසියර ගැඹුරු නිම්න කැටයම් කර රළු කඳු මුදුන් ඔප දමමින්, ආරක්ෂිත අභ්‍යන්තර කඳු නිම්න සාරවත් පස සහ සෞම්‍ය ක්ෂුද්‍ර ක්ලයිමේට් ලබා දෙන අතර කෘෂිකර්මාන්තයට සහ මිනිස් ජනාවාස සඳහා කදිම තත්වයන් නිර්මාණය කරයි.

 ලොස් ලැනෝස්

ලොස් ලැනෝස් නොහොත් "තැනිතලා" යනු ප්‍රධාන වශයෙන් පැතලි සහන මගින් සංලක්ෂිත පුළුල් අවසාදිත ද්‍රෝණි වේ. කෙසේ වෙතත්, නැගෙනහිර ලැනෝස්හි මීසා ඛාදනය හරහා නිර්මාණය වූ පහත් සානු සහ උනාරේ අවපාතය ඇති අතර එය භූමි ප්‍රදේශයට විවිධත්වයක් එක් කරයි. මෙම කලාපය සෘතුමය ගංවතුරට යටත් වන අතර, වැසි සමයේදී පැතලි තැනිතලා විශාල තෙත් බිමක් බවට පරිවර්තනය කරයි. මෙහි ඇති සහනය පුළුල් තෘණ බිම් සහ බහුල වන ජීවීන් ඇතුළුව කලාපයේ අද්විතීය පරිසර පද්ධතිවලට බලපෑම් කරයි.
 ගයානා පලිහ
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vuelo_Santa_Elena-Canaima_(2004)_23.jpg|thumb|261x261පික්|වෙනිසියුලාවේ ගයානා ස්වභාවික කලාපය
ගයානා පලිහ වසර මිලියන ගණනක් පුරා භූ විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් මගින් හැඩගස්වා ඇති විවිධාකාර සහනයක් ගැන පුරසාරම් දොඩයි. මෙම කලාපය අර්ධ තැනිතලා, රළු කඳු වැටි, කඳු පාමුල සහ නිරූපිත ටෙපුයිස් හෝ මේස මුදුන් කඳු ආවරණය කරයි. ටෙපුයිස් අවට භූමි ප්‍රදේශයෙන් නාටකාකාර ලෙස නැඟී සිටින හුදකලා, පැතලි මුදුන් සානු ලෙස පවතී. මෙම අද්විතීය සහනය කලාපයේ කැපී පෙනෙන ජෛව විවිධත්වයට සහ විද්‍යාත්මක වැදගත්කමට දායක වේ.

 ඔරිනෝකෝ ඩෙල්ටාව

ඔරිනෝකෝ ඩෙල්ටාවේ සහනය සංකීර්ණ ඉඩම් සහ ජල පද්ධතියකින් සංලක්ෂිත වේ. එය බොහෝ නාලිකා, දූපත් සහ මාරු වන අවසාදිත තැන්පතු වලින් සමන්විත වේ. සහනය සාපේක්ෂව ඒකාකාරී ලෙස පෙනුනද, එය සෘතුමය ගංවතුර සහ අවසාදිත තැන්පත් වීමෙන් බලපෑමට ලක් වූ ගතික පරිසරයක් සඟවයි. මෙම සංකීර්ණ ඩෙල්ටා සහනය විවිධ ජලජ ජීවීන්ට සහ එහි නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන භූ දර්ශනවලට අනුවර්තනය වූ ආදිවාසී ප්‍රජාවන්ගේ ජීවනෝපායන්ට සහාය වේ.

 නිම්න 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valle_de_Mifaf%C3%AD_2.jpg|thumb|වැලී ඩි මිෆාෆි, මෙරිඩා ප්‍රාන්තය
නිම්න නිසැකවම වෙනිසියුලානු භූමියේ වඩාත්ම වැදගත් භූ දර්ශනය වේ, ඒවායේ අවකාශීය ව්‍යාප්තිය නිසා නොව, රටේ ජනගහනය සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් බොහොමයක් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති පරිසරය නිසා. අනෙක් අතට, ලැනොස් හි මහා අවසාදිත ද්‍රෝණි සහ මරකයිබෝ විලෙහි අවපාතය හැර, ඇමසෝනියානු අර්ධ තැන්න හැර, ජාතික අවකාශය පුරා පාහේ නිම්න තිබේ. ඒවායේ ආකෘති නිර්මාණය අනුව, වෙනිසියුලානු භූමියේ නිම්න ප්‍රධාන වශයෙන් වර්ග දෙකකට අයත් වේ: ගංගා වර්ගයේ නිම්න සහ ග්ලැසියර වර්ගයේ නිම්න. බොහෝ විට, පළමුවැන්න බොහෝ දුරට දෙවැන්න ආධිපත්‍යය දරන අතර ඒවා ඇන්ඩීස් හි ඉහළම කොටස් වලට සීමා වේ. එපමණක් නොව, බොහෝ ග්ලැසියර නිම්න යනු අතීත භූ විද්‍යාත්මක යුගයක ධාතු වන අතර එය වසර 10,000 සිට 12,000 දක්වා පමණ පෙර අවසන් විය.

ගැඹුරු සහ පටු ඇන්ඩියන් නිම්න, කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා හි අරගුවා සහ කැරබෝබෝ හි පුළුල් අවපාතවලට වඩා හෝ මෙසාස් ඩි මොනාගස් හි පිහිටා ඇති නිම්නවලට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් ය. මෙම උදාහරණවලින් පෙනී යන්නේ කලාපීය නිම්න වර්ග හඳුනා ගැනීමේදී දේශීය සහනවල වින්‍යාසය තීරණාත්මක බවයි. ඒ හා සමානව, ඒවායේ උණුසුම් දේශගුණය නිසා, ගුවායානා නිම්න සෞම්‍ය හෝ සීතල ඇන්ඩියන් නිම්නවලින් වෙන්කර හඳුනා ගන්නේ ඒවායේ තෙතමනය සහිත පරිසරයෙනි. අනෙක් අතට, දෙකම ලාරා සහ ෆැල්කන් ප්‍රාන්තවල අර්ධ ශුෂ්ක අවපාතවලට වඩා වෙනස් වේ.

ඇන්ඩියන් නිම්න, මූලික වශයෙන් කෘෂිකාර්මික, පූර්ව ජනගහනයක් සහිත නමුත් වර්තමානයේ වේගය අඩුවීම නිසා, කෝඩිලෙරා ඩි ලා කොස්ටා හි මධ්‍යම කොටසේ දැඩි ලෙස නාගරීකරණය වූ සහ කාර්මිකකරණය වූ නිම්න මෙන් අභ්‍යවකාශ අත්පත් කර ගැනීමේ ගැටළු වලට මුහුණ නොදේ. අනෙක් අතට, ජනාකීර්ණ නොවූ සහ ප්‍රායෝගිකව ස්පර්ශ නොකළ ගයනා නිම්න තවත් කාණ්ඩයකි, මෙම ප්‍රදේශය ලොස්ට් වර්ල්ඩ් (මුන්ඩෝ පර්ඩිඩෝ) ලෙස හැඳින්වේ.

ඇන්ඩියන් නිම්න නිසැකවම වෙනිසියුලානු භූමියේ වඩාත්ම ආකර්ෂණීය වන්නේ වටකුරු සහනවල ශක්තිය නිසාය, එහි කඳු මුදුන් බොහෝ විට සාපේක්ෂ උන්නතාංශයේ මීටර් 3,000 සිට 3,500 දක්වා නිම්න පතුල ආධිපත්‍යය දරයි. ඒවායේ වාසස්ථාන විලාසය, ඉඩම් පරිහරණ ආකාර, අත්කම් නිෂ්පාදනය සහ මෙම ක්‍රියාකාරකම්වලට සම්බන්ධ සියලු සම්ප්‍රදායන් අනුව ද ඒවා වඩාත් දර්ශනීය වේ.

 කාන්තාර 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Medanos_de_Coro_Falcon.jpg|thumb|මෙඩනොස් ද කෝරෝ ජාතික වනෝද්‍යානය, පැරගුවානා අර්ධද්වීපය, ෆැල්කන් ප්‍රාන්තය, වෙනිසියුලාව
වෙනිසියුලාවේ වියළි හා වියළි ප්‍රදේශ ඇතුළුව භූ දර්ශන සහ දේශගුණික තත්ත්වයන්හි විශාල විවිධත්වයක් ඇත. රටේ ප්‍රධාන කාන්තාරය කොරෝ නගරය අසල ෆැල්කන් ප්‍රාන්තයේ පිහිටා ඇත. එය දැන් ආරක්ෂිත උද්‍යානයක් වන මෙඩනොස් ද කොරෝ ජාතික වනෝද්‍යානයයි. මෙම උද්‍යානය වෙනිසියුලාවේ ඇති විශාලතම වනෝද්‍යානය වන අතර එය වර්ග කිලෝමීටර 91 ක් ආවරණය කරයි. කාන්තාරය අසල ආර්ද්‍රතාවයෙන් තොර තත්වයන් යටතේ ජීවත් විය හැකි පතොක් සහ අනෙකුත් සෙරොෆයිටික් ශාක වලින් භූ දර්ශනය පිරී ඇත.

කාන්තාර වනජීවීන්ට බොහෝ දුරට කටුස්සන්, ඉගුවානා සහ අනෙකුත් උරගයින් ඇතුළත් වේ. එතරම් සුලභ නොවූවත්, කාන්තාරය සමහර හිවලුන්, යෝධ ඇන්ටීටර් සහ හාවුන්ගේ නිවහන වේ. ගේ කුරුල්ලා, නිවර්තන විහිළු කුරුල්ලා, කොරපොතු පරෙවියා සහ ලාංඡන සහිත වටුවන් වැනි සමහර දේශීය පක්ෂි ජනගහනයන් ද ඇත.

රටේ අනෙකුත් කාන්තාර ප්‍රදේශ අතරට සුලියා ප්‍රාන්තයේ උතුරින් පිහිටි ගුජිරා මහ නගර සභාවේ ගුජිරා කාන්තාරයේ කොටසක් සහ වෙනිසියුලානු බොක්ක දෙසට මුහුණලා, අපූර් ප්‍රාන්තයේ සැන්ටොස් ලුසාර්ඩෝ ජාතික වනෝද්‍යානයේ මෙඩනොස් ඩි කැපනපාරෝ, සුලියා ප්‍රාන්තයේ මෙඩනොස් ඩි ලා ඉස්ලා ඩි සපාරා, ලාරා ප්‍රාන්තයේ ඇන්ඩ්‍රෙස් එලෝයි බ්ලැන්කෝ මහ නගර සභාවේ ඊනියා හුන්ඩිසියන් ඩි යායි සහ ෆැල්කන් ප්‍රාන්තයේ උරුමාකෝ සැකැස්ම ඇතුළත් වේ.

 යොමු කිරීම්