ගුවාම් හි භූගෝලය සහ පරිසරය

ගුවාම් කොටසක් වන මරියානා දාමය නිර්මාණය වූයේ පැසිෆික් සහ පිලිපීන මුහුදේ භූ තැටි ගැටීමෙන් ය. ගුවාම් පිහිටා ඇත්තේ මේ දෙක අතර ඇති ක්ෂුද්‍ර මරියානා තහඩුවේ ය. ගුවාම් යනු මරියානාස් වලට නැගෙනහිරින් දිවෙන ගැඹුරු යටත් කිරීමේ කලාපය වන මරියානා ආගාධයට ආසන්නතම භූමි ස්කන්ධය වන අතර එය ආසන්නතම භූමි ස්කන්ධයයි. ගිනිකඳු පිපිරීම් හේතුවෙන් දිවයිනේ පාදම ඉයෝසීන් හි ස්ථාපිත විය, දළ වශයෙන් වසර මිලියන 56 සිට 33.9 දක්වා. ගුවාම්හි උතුර මෙම පාදම කොරල් පර ස්ථරවලින් වැසී, හුණුගල් බවට පත් වී, පසුව භූ තැටි ක්‍රියාකාරකම් මගින් ඉහළට තල්ලු කර සානුවක් නිර්මාණය කිරීමේ ප්‍රතිඵලයකි."Geography of Guam". Official site of Guam, April 19, 2014. Retrieved April 19, 2014, from .

දිවයිනේ රළු දකුණ වඩාත් මෑත කාලීන ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම්වල ප්‍රතිඵලයකි. ගුවාම්හි දකුණු කෙළවරට ඔබ්බෙන් පිහිටි කොකෝස් දූපත වෙරළ තීරය දිගේ ඇති බොහෝ කුඩා දූපත් වලින් විශාලතම වේ. ගුවාම්හි උසම ස්ථානය වන්නේ මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 1,334 (මීටර් 407) ක් උස ලැම්ලම් කන්දයි. එහි පාදම ආසන්නයේ ඇති චැලෙන්ජර් ඩීප් ලෙස සැලකේ නම්, සාගරයේ සමීක්ෂණය කරන ලද ගැඹුරුම ස්ථානය වන ලැම්ලම් කන්ද අඩි 37,820 (මීටර් 11,530) ක් උසින් ලොව උසම කන්ද වේ.

දේශපාලනිකව, ගුවාම් ගම්මාන 19 කට බෙදා ඇත. ජනගහනයෙන් බහුතරයක් උතුරේ කොරල් රේඛා හුණුගල් සානුවල ජීවත් වන අතර, දේශපාලන හා ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් මධ්‍යම හා උතුරු ප්‍රදේශවල සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත. දකුණේ රළු භූගෝලය බොහෝ දුරට ග්‍රාමීය වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලට ජනාවාස සීමා කරයි. බටහිර වෙරළ තීරය වෙළඳ සුළං වලට මුහුණලා පිහිටා ඇති අතර එය හගාට්නා අගනුවර වන අප්රා වරාය සහ ටුමොන් හි සංචාරක මධ්‍යස්ථානය පිහිටා ඇත. ඒකාබද්ධ කලාපීය මරියානා කළමනාකරණය යටතේ දිවයිනෙන් 29% ක් පමණ එක්සත් ජනපද ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුව සතුය.
 දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ritidian_Beach_-_Guam_NWR.jpg|thumb|රිටිඩියන් පොයින්ට් හි ගුවාම් ජාතික වනජීවී රක්ෂිත වෙරළ තීරය
ගුවාම්හි කොපන් පරිමාණයෙන් (කොපන් අෆ්) නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණයක් ඇත. එහි වියළිම මාසය වන මාර්තු මාසය නිවර්තන මෝසම් දේශගුණයක් (කොපන් ඇම්) ලෙස සුදුසුකම් ලබයි. කාලගුණය සාමාන්‍යයෙන් වසර පුරා උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත වන අතර සෘතුමය උෂ්ණත්ව විචලනයන් අඩුය. ගුවාම්හි වසර පුරා සමාන උෂ්ණත්වයක් ඇති බව දන්නා කරුණකි. වෙළඳ සුළං වසර පුරා තරමක් නියත වේ. ගිම්හාන මාසවලදී බොහෝ විට දුර්වල බටහිර මෝසම් බලපෑම පවතී.

ගුවාම්හි වෙනස් සෘතු දෙකක් ඇත: තෙත් සහ වියළි සමය. වියළි කාලය ජනවාරි සිට මැයි දක්වා පවතී. ජුනි යනු සංක්‍රාන්ති කාලයයි. තෙත් සමය ජූලි සිට නොවැම්බර් දක්වා පවතී. 1981 සහ 2010 අතර ගුවාම්හි සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය අගල් 98 හෝ 2,490 මිලිමීටර් විය.

ගුවාම් ගුවන්තොටුපළේ වාර්තාගත වැඩිම වර්ෂාපතන මාසය 1997 අගෝස්තු වන අතර, අගල් 38.49 (මි.මී. 977.6). වියළිම වර්ෂාව 2015 පෙබරවාරි මාසයේදී වූ අතර එය අගල් 0.15 (මි.මී. 3.8) විය. වැඩිම වර්ෂාපතනයක් වාර්තා වූයේ 1976 දී වන අතර එය අගල් 131.70 (මි.මී. 3,345.2) විය. වියළිම වර්ෂාව 1998 දී වූ අතර එය අගල් 57.88 (මි.මී. 1,470.2) විය. එක් දිනක් තුළ වැඩිම වර්ෂාපතනයක් වාර්තා වූයේ 1953 ඔක්තෝබර් 15 වන දින වන අතර එහිදී අඅගල් 15.48 ක් හෝ මිලිමීටර් 393.2 ක් විය.

සාමාන්‍ය ඉහළ උෂ්ණත්වය 86 °F හෝ 30 °C වේ. සාමාන්‍ය අවම අගය 76 °F (24.4 °C) වේ. උෂ්ණත්වය කලාතුරකින් 90 °F (32.2 °C) ඉක්මවන අතර හෝ 70 °F (21.1 °C) ට වඩා පහත වැටේ. සාපේක්ෂ ආර්ද්‍රතාවය සාමාන්‍යයෙන් වසර පුරා රාත්‍රියේදී සියයට 84 ඉක්මවයි, නමුත් සාමාන්‍ය මාසික ආර්ද්‍රතාවය සියයට 66 ක් පමණ වේ.

ගුවාම් හි මෙතෙක් වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය 1971 අප්‍රේල් 18 සහ 1990 අප්‍රේල් 1 යන දිනවල 96 °F (35.6 °C) විය. වාර්තාගත අවම උෂ්ණත්වය 69 °F (21 °C) 2021 පෙබරවාරි 1 වන දින නියම කරන ලදී. වාර්තාගත අඩුම උෂ්ණත්වය 1973 පෙබරවාරි 8 වන දින නියම කරන ලද 65 °F (18.3 °C) විය.

ගුවාම් ටයිෆූන් ගමන් මාර්ගයේ පිහිටා ඇත සහ තෙත් සමයේදී නිවර්තන කුණාටු සහ විය හැකි ටයිෆූන් වලින් දිවයිනට තර්ජනයක් වීම සාමාන්‍ය දෙයකි. අගෝස්තු සිට නොවැම්බර් දක්වා කාලය තුළ සුළි සුළං ඇතිවීමේ වැඩිම අවදානමක් පවතින අතර, එහිදී බටහිර පැසිෆික් කලාපයේ සුළි සුළං සහ නිවර්තන කුණාටු බහුලව දක්නට ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, ඒවා වසර පුරා සිදුවිය හැකිය. ඇමරිකානු කාල පරිච්ඡේදයේදී ගුවාම් හි ප්‍රධාන හානියක් සිදු කළ සුළි සුළං අතරට 1900 ටයිෆූන්, කැරන් (1962), පැමෙලා (1976), පාකා (1997), පොන්ග්සෝනා (2002) සහ මාවාර් (2023) ඇතුළත් වේ.

1976 දී පැමෙලා සුළි කුණාටුවෙන් පසු, ලී ව්‍යුහයන් බොහෝ දුරට කොන්ක්‍රීට් ව්‍යුහයන් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කර ඇත. 1980 ගණන්වලදී, ලී උපයෝගිතා කණු සුළි සුළං-ප්‍රතිරෝධී කොන්ක්‍රීට් සහ වානේ කණු මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට පටන් ගත්තේය. පළාත් පාලන ආයතන දැඩි ඉදිකිරීම් නීති ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පසු, බොහෝ නිවාස සහ ව්‍යාපාර හිමිකරුවන් ඔවුන්ගේ ව්‍යුහයන් ශක්තිමත් කරන ලද කොන්ක්‍රීට් වලින් ඉදිකර ඇති අතර, ස්ථාපිත ටයිෆූන් ෂටර් සවි කර ඇත.

 පරිසර විද්‍යාව 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ficus_prolixa_interwoven_canopy._1000_Steps_hiking_trail,_Pagat,_Guam.jpg|thumb|ගුවාම් හි හුණුගල් වනාන්තරයේ කඳු නැගීම.
ගුවාම් යනු කොරල්පර, ගැඹුරු මුහුද, මුහුදු තණකොළ, වෙරළ තීරය, කඩොලාන, විවිධ හුණුගල් වනාන්තර වර්ග ගිනිකඳු වනාන්තර සහ තෘණ බිම්, ගංගාශ්‍රිත පද්ධති සහ ගුහා ඇතුළු විවිධ පරිසර පද්ධති රාශියකට නිවහන වේ. ගුවාම් දූපතට පමණක් ආවේණික ශාක විශේෂ 17ක් පමණ ඇති අතර මරියානා දූපත් වලට ආවේණික තවත් බොහෝ දේ ඇත. ආවේණික කෘමීන් ගණනාවක් විස්තර කර ඇත. ගුවාම් දූපතට ආවේණික ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇති ගොඩබිම් ගොළුබෙල්ලන් 29ක් පමණ ඇත, නමුත් බොහෝ ඒවා දැන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව හෝ වඳ වී ගොස් ඇතැයි අනුමාන කෙරේ.

ගුවාම් වරක් භූමිෂ්ඨ පක්ෂි විශේෂ 14කට සත්කාරකත්වය සැපයූ අතර, ඉන් 7ක් විශේෂ හෝ උප විශේෂ මට්ටමින් ගුවාම්ට ආවේණික වූ නමුත්, 14න් එකක් හැර අනෙක් සියල්ල දැන් වඳ වී ගොස්, වඳ වී ගොස් හෝ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. ගුවාම් හි ස්ථාන තුනක් (ගුවාම් ජාතික වනජීවී රක්ෂිතය, කොකෝස් දූපත සහ මහලැක් ගුහා) බර්ඩ්ලයිෆ් ඉන්ටර්නැෂනල් විසින් වැදගත් කුරුළු ප්‍රදේශ (IBA) ලෙස හඳුනාගෙන ඇත්තේ ඒවා මයික්‍රොනීසියානු තරු පැටවුන්, මරියානා ස්විෆ්ට්ලට්, මරියානා කපුටන් සහ ගුවාම් රේල් පීලි ජනගහනයට සහාය වන බැවිනි. කොකෝස් දූපතේ ජනගහනයක් ස්ථාපිත කිරීමෙන් පසු වනයේ වඳ වී ගොස් ඇති දෙවන පක්ෂි විශේෂය ගුවාම් දුම්රිය බවට පත්විය. ගුවාම් හි ස්වදේශික වවුලන් විශේෂ තුනක් වාසය කළේය: කුඩා මරියානා පළතුරු වවුලා (Pteropus tokudae), දැන් වඳ වී ගොස් ඇත; වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති පැසිෆික් කොපුව-වලිග වවුලා (Emballonura semicaudata rotensis); සහ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති මරියානා පළතුරු වවුලා (Pteropus mariannus mariannus).link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20140402-APHIS-UNK-0004_(13592983734).jpg|thumb|දුඹුරු ගස් සර්පයා හඳුන්වාදීමත් සමඟ දේශීය පක්ෂි ගහනය පාහේ විනාශ විය.
ගුවාම් දිවයිනේ ස්වභාවික ජෛව විවිධත්වය මත ආක්‍රමණශීලී විශේෂවල දරුණු බලපෑම් අත්විඳ ඇත. දුඹුරු ගස් සර්පයා හඳුන්වා දීමෙන් පසු ආවේණික පක්ෂි විශේෂ දේශීයව වඳ වී යාම, පොල් රයිනෝසිරස් කුරුමිණියා පොල් ගස් විනාශ කිරීම සහ හඳුන්වා දුන් වල් ක්ෂීරපායින් සහ උභයජීවීන්ගේ බලපෑම මෙයට ඇතුළත් වේ.

දිවයිනේ තෙතමනය සහිත දේශගුණය නොතකා සෑම වියළි කාලයකදීම ගුවාම් හි වනාන්තර ප්‍රදේශ ලැව්ගිනිවලට ගොදුරු වේ. බොහෝ ගිනි ඇති වන්නේ මිනිසුන් විසින් වන අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 80% ක් ගිනි තැබීම් නිසාය., pp. 6–7, guamforestry.org දඩයම්කරුවන් බොහෝ විට මුවන් නව වර්ධනයට ආකර්ෂණය කර ගැනීම සඳහා ගිනි තැබීම් ආරම්භ කරයි. ඔවුන්ගේ ස්වාභාවික ජීවන චක්‍රයේ කොටසක් ලෙස ගින්න මත යැපෙන ආක්‍රමණශීලී තණකොළ විශේෂ බොහෝ විට නිතිපතා පිළිස්සුණු ප්‍රදේශවල වර්ධනය වේ. තණකොළ සහ "නිවාස" කලින් වනාන්තර ප්‍රදේශ ප්‍රතිස්ථාපනය කර ඇති අතර එමඟින් වැඩි පාංශු ඛාදනයකට තුඩු දෙයි.

වැසි සමයේදී, අධික වර්ෂාව මගින් ෆෙනා විල ජලාශයට සහ උගුම් ගඟට අවසාදිත රැගෙන යන අතර එමඟින් දකුණු ගුවාම් සඳහා ජල ගුණාත්මක ගැටළු ඇති වේ. ඛාදනය වූ රොන්මඩ දිවයින වටා ඇති ගල්පරවල සමුද්‍ර ජීවීන් ද විනාශ කරයි. ස්වේච්ඡා සේවකයින් සහ වන වගා සේවකයින් ගස් සිටුවීමේ පාංශු ස්ථායිකරණ උත්සාහයන් ස්වභාවික වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීමේදී එතරම් සාර්ථක වී නොමැත.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fish_and_coral_in_Tumon_Bay_Marine_Preserve,_Guam.jpg|thumb|කලින් පුළුල් ලෙස කැණීම් කරන ලද ටියුමොන් බොක්ක දැන් සමුද්‍ර රක්ෂිතයකි.
ගුවාම් හි කොරල්පර වාසස්ථාන දූෂණයෙන්, ඛාදනය වූ රොන්මඩ සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීමෙන්, මත්ස්‍ය ගහනය අඩුවීමට හේතු වූ ගැටලුවලින් ආරක්ෂා කිරීමට ප්‍රයත්න දරා ඇත. ගුවාම් යනු ස්කූබා කිමිදුම්කරුවන් සඳහා සැලකිය යුතු නිවාඩු ස්ථානයක් වන අතර, එක් අධ්‍යයනයකින් හෙළි වූයේ ගුවාම් හි ගල්පර වසරකට ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 127 ක් වටිනා බවයි. මෑත වසරවලදී, කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව, ජලජ හා වනජීවී සම්පත් අංශය ජීව විද්‍යාඥයින් විසින් මත්ස්‍ය ගහනය නිරීක්ෂණය කරනු ලබන නව සමුද්‍ර සංරක්ෂිත කිහිපයක් ස්ථාපිත කර ඇත. මේවා පටි පොයින්ට්, පිටි බෝම්බ සිදුරු, සාසා බොක්ක, අචැං රීෆ් පැතලි සහ ටුමොන් බොක්කෙහි පිහිටා ඇත.

එක්සත් ජනපද පාරිසරික ආරක්ෂණ ඒජන්සි ප්‍රමිතීන් අනුගමනය කිරීමට පෙර, හෝටල් අමුත්තන්ට වඩා හොඳ අත්දැකීමක් ලබා දීම සඳහා හෝටල් දාමයන් විසින් ටුමොන් බොක්කෙහි කොටස් හාරා ඇත. එතැන් සිට ටුමොන් බොක්ක රක්ෂිතයක් බවට පත් කර ඇත. උතුරු ගුවාම් හි ෆෙඩරල් ගුවාම් ජාතික වනජීවී රක්ෂිතයක් මරියානා පළතුරු වවුලන් කුඩා ජනපදයකට අමතරව විනාශ වූ මුහුදු කැස්බෑ ජනගහනය ආරක්ෂා කරයි.

දෙවන ලෝක යුද්ධයට පෙර ගුවාම් හි මුහුදු කැස්බෑ බිත්තර අස්වැන්න සාමාන්‍ය සිදුවීමක් විය. හරිත මුහුදු කැස්බෑවා (චෙලෝනියා මයිඩාස්) 1978 අගෝස්තු මාසයට පෙර ගුවාම් හි නීත්‍යානුකූලව අස්වනු නෙළන ලද අතර, එය වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ පනත යටතේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ලෙස ලැයිස්තුගත කරන ලදී. හෝක්ස්බිල් මුහුදු කැස්බෑවා (එරෙට්මොචෙලිස් ඉම්බ්‍රිකාටා) 1970 සිට වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති ලැයිස්තුවේ ඇත. ගුවාම් හි මුහුදු කැස්බෑවන්ගේ ආරක්ෂාව සහතික කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස, ගුවන් සමීක්ෂණ වලදී නිතිපතා දැකීම් ගණනය කරනු ලබන අතර පැටවුන් සඳහා කූඩු ස්ථාන වාර්තා කර නිරීක්ෂණය කරනු ලැබේ.

 යොමු කිරීම්