චිලී හි සංස්කෘතිය

මුල් කෘෂිකාර්මික ජනාවාස අතර කාලයේ සිට පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගයේ අග භාගය දක්වා, උතුරු චිලී යනු උතුරේ වෙරළබඩ නිම්න දක්වා පැතිරුණු ඇල්ටිප්ලානෝ සම්ප්‍රදායන්ගෙන් බලපෑමට ලක් වූ ඇන්ඩියන් සංස්කෘතියේ කලාපයක් වූ අතර දකුණු ප්‍රදේශ මාපුචේ සංස්කෘතික ක්‍රියාකාරකම්වල ප්‍රදේශ විය. යටත් විජිත සමය පුරාම සහ මුල් ජනරජ යුගයේදී, රටේ සංස්කෘතිය ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් විසින් ආධිපත්‍යය දැරීය. අනෙකුත් යුරෝපීය බලපෑම්, ප්‍රධාන වශයෙන් ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ සහ ජර්මානු 19 වන සියවසේ ආරම්භ වූ අතර අද දක්වාම පවතී. ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් වැල්ඩිවියා, ෆෘටිලර්, පුවර්ටෝ වරස්, ඔසෝර්නෝ, ටෙමූකෝ, පුවර්ටෝ ඔක්ටේ, ලැන්කිහු, ෆාජා මයිසන්, පිට්රුෆ්ක්වන්, වික්ටෝරියා, පුකෝන් සහ පුවර්ටෝ මොන්ට් වැනි නගරවල චිලියේ දකුණේ බැවේරියානු විලාසිතාවේ ග්‍රාමීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය සහ ආහාර කෙරෙහි බලපෑම් කළහ.
 සංගීතය සහ නැටුම් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Los_Jaivas_1972.jpg|වම|thumb|200x200පික්|ලොස් ජයිවාස්, වඩාත් පිළිගත් චිලී රොක් සංගීත කණ්ඩායම් වලින් එකකි
චිලීයේ සංගීතය ජනප්‍රවාද, ජනප්‍රිය සහ සම්භාව්‍ය සංගීතයෙන් සමන්විත වේ. එහි විශාල භූගෝලීය පිහිටීම රටේ උතුර, මැද සහ දකුණේ විවිධ සංගීත ශෛලීන් ජනනය කරන අතර, ඒවාට පාස්කු දූපත සහ මාපුචේ සංගීතය ද ඇතුළත් වේ. ජාතික නර්තනය වන්නේ කුවේකා ය. නර්තනයක් නොවුනත්, සාම්ප්‍රදායික චිලී ගීතයේ තවත් ආකාරයක් වන්නේ ටොනාඩා ය. ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විසින් ආනයනය කරන ලද සංගීතයෙන් පැන නගින එය කුවේකාවෙන් අතරමැදි තනු අංශයකින් සහ වඩාත් කැපී පෙනෙන තනුවකින් වෙන්කර හඳුනා ගනී.

1950 ගණන්වල සිට 1970 ගණන් දක්වා, වයලෙටා පැරා, රාවුල් ද රාමොන් සහ පේද්‍රෝ මෙසෝන් වැනි නිර්මාපකයින් විසින් මෙහෙයවන ලද නුවෙවා කැන්සියන් චිලීනා ව්‍යාපාරය සමඟ ස්වදේශීය ජන සංගීත ආකෘතීන් පුනර්ජීවනය කරන ලද අතර, එය වික්ටර් ජාරා, ඉන්ටි-ඉලිමානි සහ ක්විලාපයුන් වැනි දේශපාලන ක්‍රියාකාරීන් සහ ප්‍රතිසංස්කරණවාදීන් සමඟ ද සම්බන්ධ විය. එසේම, ලොස් ජයිවාස්, ලොස් ප්‍රිසියෝනෙරෝස්, ලා ලේ, ලොස් ට්‍රෙස් සහ ලොස් බන්කර්ස් වැනි බොහෝ චිලී රොක් සංගීත කණ්ඩායම් ජාත්‍යන්තර සාර්ථකත්වයට ළඟා වී ඇති අතර, සමහරක් ලොස් ජයිවාස් වැනි ප්‍රබල ජන බලපෑම් ඇතුළත් කර ඇත. පෙබරවාරි මාසයේදී, වාර්ෂික සංගීත හා විකට උත්සව විනා ඩෙල් මාර් හි පැවැත්වේ.

 සාහිත්‍යය 

චිලී යනු කවියන්ගේ රටකි. සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගයක් ලැබූ පළමු ලතින් ඇමරිකානු කාන්තාව ගේබ්‍රියෙලා මිස්ට්‍රල් ය (1945). චිලීහි වඩාත් ප්‍රසිද්ධ කවියා වන්නේ පැබ්ලෝ නෙරූඩා ය, ඔහු සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය (1971) ලබා ගත් අතර ආදර කතාව, සොබාදහම සහ දේශපාලනය පිළිබඳ ඔහුගේ පුළුල් කෘති පුස්තකාලය සඳහා ලෝක ප්‍රසිද්ධය. ඉස්ලා නෙග්‍රා, සන්තියාගෝ සහ වල්පරයිසෝ හි ඔහුගේ ඉතා පුද්ගලාරෝපිත නිවාස තුන ජනප්‍රිය සංචාරක ගමනාන්ත වේ.

අනෙකුත් චිලී කවියන්ගේ ලැයිස්තුව අතර කාලෝස් පෙසෝවා වේලිස්, විසෙන්ට් හුයිඩොබ්‍රෝ, ගොන්සාලෝ රෝජාස්, පැබ්ලෝ ද රොකා, නිකනෝර් පාර්රා, ඉවෝන් කොනුකාර් සහ රාවුල් සුරිටා ද වෙති. ඉසබෙල් ඇලෙන්ඩේ චිලී නවකතා ලේඛිකාව වන අතර ඇගේ නවකතා මිලියන 51 ක් ලොව පුරා අලෙවි වේ. නවකතාකරු ජෝස් ඩොනොසෝගේ "The Obscene Bird of Night" නවකතාව විචාරක හැරල්ඩ් බ්ලූම් විසින් 20 වන සියවසේ බටහිර සාහිත්‍යයේ කැනොනිකල් කෘතිවලින් එකක් ලෙස සලකනු ලැබේ. තවත් ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් චිලී නවකතාකරුවෙකු සහ කවියෙකු වන්නේ රොබර්ටෝ බොලානෝ වන අතර ඔහුගේ ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනයන් විචාරකයින්ගෙන් විශිෂ්ට පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.

 ආහාර පිසීම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Asado_chileno_-_Flickr_-_Marieloreto.jpg|thumb|චිලී අසඩෝ (බාබකියු) සහ මරකෙටාචිලී ආහාර පිසීම යනු රටේ භූගෝලීය විවිධත්වයේ පිළිබිඹුවක් වන අතර එයට මුහුදු ආහාර, හරක් මස්, පලතුරු සහ එළවළු එකතුවක් ඇතුළත් වේ. සාම්ප්‍රදායික වට්ටෝරු අතරට අසාඩෝ, කැසුවෙලා, එම්පානඩාස්, හුමිටාස්, පැස්ටල් ඩි චොක්ලෝ, පැස්ටල් ඩි පැපාස්, කුරන්ටෝ සහ සොපයිපිලස් ඇතුළත් වේ. කෲඩෝස් යනු චිලියේ විවිධ ජනවාර්ගික බලපෑම්වලින් සූපශාස්ත්‍ර දායකත්වයේ මිශ්‍රණයට උදාහරණයකි. අමු අඹරන ලද ලාමා, සිප්පි කටු සහ සහල් පාන් ස්වදේශික ක්වෙචුවා ඇන්ඩියන් ආහාර වලින් ලබා ගන්නා ලදී (යුරෝපීයයන් විසින් චිලීයට ගෙන එන ලද හරක් මස්, ලාමා මස් වෙනුවට ද භාවිතා කරන නමුත්), ලෙමන් සහ ළූණු ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතවාදීන් විසින් ගෙන එන ලද අතර, මෙයොනීස් සහ යෝගට් භාවිතය ජර්මානු සංක්‍රමණිකයන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී, බියර් ද විය.
 ජනකතා 
චිලී ජනප්‍රවාද, රටේ සංස්කෘතික හා ජනවිකාස ලක්ෂණ, යටත් විජිත සමයේදී ඇති වූ ස්පාඤ්ඤ සහ ඇමරින්දියානු මූලද්‍රව්‍ය මිශ්‍රණයේ ප්‍රතිඵලයකි. සංස්කෘතික හා ඓතිහාසික හේතූන් මත, ඒවා රටේ ප්‍රධාන ප්‍රදේශ හතරක් ලෙස වර්ගීකරණය කර වෙන්කර හඳුනා ගනී: උතුරු ප්‍රදේශ, මධ්‍යම, දකුණු සහ දකුණ. චිලී සංස්කෘතියේ බොහෝ සම්ප්‍රදායන්ට උත්සව අරමුණක් ඇත, නමුත් සමහරක්, නැටුම් සහ උත්සව වැනි, ආගමික සංරචක ඇත.Whole paragraph same as in Ravi Jyee et al., eds., World Encyclopaedia of American Countries, vol. 1 New Delhi: Afro-Asian-American Chamber of Commerce Occupational Research and Development, 2016. 179–80. http://164.100.47.193/Ebooks/Writereaddate/52_2017.pdf  

චිලී මිථ්‍යා කථා යනු චිලී ජනප්‍රවාදයේ මිථ්‍යා කථා සහ විශ්වාසයන් ය. මෙයට චිලෝට් මිථ්‍යා කථා, රාපා නුයි මිථ්‍යා කථා සහ මාපුචේ මිථ්‍යා කථා ඇතුළත් වේ.

 ක්‍රීඩා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inicio_del_partido_Chile_-_Uruguay,_Copa_Am%C3%A9rica_Chile_2015.jpg|වම|thumb|එස්ටාඩියෝ නැෂනල් ජූලියෝ මාර්ටිනෙස් ප්‍රඩනොස්
චිලීයේ වඩාත්ම ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාව වන්නේ සංගම් පාපන්දු ය. චිලී FIFA ලෝක කුසලාන නවයකට සහභාගී වී ඇති අතර එයට 1962 FIFA ලෝක කුසලානය පැවැත්වීම ඇතුළත් වේ. එහිදී ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම තෙවන ස්ථානයට පත්විය. ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම විසින් ලබා ඇති අනෙකුත් ප්‍රතිඵල අතරට කෝපා ඇමරිකා ශූරතා දෙකක් (2015 සහ 2016), අනුශූරතා ස්ථාන දෙකක්, පෑන් ඇමරිකානු ක්‍රීඩා උළෙලේදී රිදී පදක්කමක් සහ ලෝකඩ පදක්කමක්, 2000 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ලෝකඩ පදක්කමක් සහ FIFA වයස අවුරුදු 17 න් පහළ සහ වයස අවුරුදු 20 න් පහළ යෞවන තරඟාවලිවල තෙවන ස්ථාන දෙකක් ඇතුළත් වේ. චිලී පාපන්දු ලීග් ක්‍රමයේ ඉහළම ලීගය වන්නේ චිලී ප්‍රයිමෙරා ඩිවිෂන් වන අතර එය IFFHS විසින් ලොව නවවන ශක්තිමත්ම ජාතික පාපන්දු ලීගය ලෙස නම් කර ඇත.

ප්‍රධාන පාපන්දු සමාජ වන්නේ කොලෝ-කොලෝ, යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩි චිලී සහ යුනිවර්සිඩෑඩ් කැටෝලිකා ය. කොලෝ-කොලෝ යනු රටේ වඩාත්ම සාර්ථක පාපන්දු සමාජය වන අතර, කෝපා ලිබර්ටඩෝර්ස් දකුණු ඇමරිකානු සමාජ තරඟාවලිය ඇතුළුව වඩාත්ම ජාතික හා ජාත්‍යන්තර ශූරතා දෙකම ඇත. යුනිවර්සිඩෑඩ් ඩි චිලී අවසාන ජාත්‍යන්තර ශූරයා විය (කෝපා සුඩමෙරිකානා 2011).

ටෙනිස් යනු චිලී හි වඩාත්ම සාර්ථක ක්‍රීඩාවයි. එහි ජාතික කණ්ඩායම දෙවරක් (2003 සහ 2004) ලෝක කණ්ඩායම් කුසලාන මැටි තරඟාවලිය ජයග්‍රහණය කළ අතර 1976 දී ඉතාලියට එරෙහිව ඩේවිස් කුසලාන අවසන් තරඟයට ක්‍රීඩා කළේය. 2004 ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී රට පිරිමි කේවල ඉසව්වෙන් රන් හා ලෝකඩ පදක්කම් සහ පිරිමි යුගල ඉසව්වෙන් රන් දිනා ගත්තේය (නිකොලස් මාසු රන් පදක්කම් දෙකක් ලබා ගත්තේය). 1998 දී ATP කේවල ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල අංක එකේ ස්ථානයට පත්වූ පළමු ලතින් ඇමරිකානු මිනිසා බවට මාර්සෙලෝ රියෝස් පත්විය. 1937 දී ඇනීටා ලිසානා එක්සත් ජනපද විවෘත ටෙනිස් ශූරතාව දිනා ගත් අතර, ලතින් ඇමරිකාවෙන් ග්‍රෑන්ඩ් ස්ලෑම් තරඟාවලියක් දිනාගත් පළමු කාන්තාව බවට පත්විය. ලුයිස් අයලා ප්‍රංශ විවෘත ටෙනිස් තරගාවලියේ දෙවරක් අනුශූරයන් වූ අතර රියෝස් සහ ප්‍රනාන්දු ගොන්සාලෙස් දෙදෙනාම ඕස්ට්‍රේලියානු විවෘත පිරිමි කේවල අවසන් මහා තරඟයට පැමිණියහ. 2008 බීජිං හි පැවති ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේදී ගොන්සාලෙස් ඒකල ඉසව්වෙන් රිදී පදක්කමක් ද දිනා ගත්තේය.

ගිම්හාන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී චිලී රාජ්‍යය රන් පදක්කම් දෙකක් (ටෙනිස්), රිදී පදක්කම් හතක් (මලල ක්‍රීඩා, අශ්වාරෝහක, බොක්සිං, වෙඩි තැබීම සහ ටෙනිස්) සහ ලෝකඩ පදක්කම් හතරක් (ටෙනිස්, බොක්සිං සහ පාපන්දු) දිනා ඇත. 2012 දී චිලී සිය පළමු පැරාලිම්පික් ක්‍රීඩා පදක්කම (මලල ක්‍රීඩා වලින් රන්) දිනා ගත්තේය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:15_Abril_2015,_Ministro_%C3%81lvaro_Elizalde_junto_a_la_Presidenta_Michelle_Bachelet_reciben_al_Equipo_Campe%C3%B3n_Mundial_de_Polo_en_La_Moneda._(17160926755).jpg|thumb|චිලී ජාතික පෝලෝ කණ්ඩායම ජනාධිපති මිෂෙල් බැචලට් සමඟ සහ 2015 ලෝක පෝලෝ ශූරතාවලියේ කුසලානය.
රොඩියෝ යනු රටේ ජාතික ක්‍රීඩාව වන අතර එය ජාතියේ වඩාත් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ක්‍රියාත්මක වේ. ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත සමයේදී චුකා නමින් හැඳින්වෙන හොකී ක්‍රීඩාවට සමාන ක්‍රීඩාවක් මාපුචේ ජනතාව විසින් ක්‍රීඩා කරන ලදී. මධ්‍යම ඇන්ඩීස් හි පිහිටි ස්කී මධ්‍යස්ථානවල සහ ඔසෝර්නෝ, පුවර්ටෝ වරස්, ටෙමූකෝ සහ පුන්ටා අරීනාස් වැනි නගර අසල දකුණු ස්කී මධ්‍යස්ථානවල ස්කීං සහ හිම පුවරු පැදීම සිදු කෙරේ. සමහර වෙරළබඩ නගරවල සර්ෆින් ජනප්‍රියයි. චිලී තුළ පෝලෝ වෘත්තීයමය වශයෙන් පුහුණු වන අතර, 2008 සහ 2015 ලෝක පෝලෝ ශූරතාවලියේදී ඉහළම ත්‍යාගය ලබා ගැනීමට රට සමත් විය.

පැසිපන්දු යනු ජනප්‍රිය ක්‍රීඩාවක් වන අතර, 1950 දී පැවති පළමු පිරිමි FIBA ​​ලෝක ශූරතාවලියේදී චිලී ලෝකඩ පදක්කමක් දිනා ගත් අතර 1959 FIBA ​​ලෝක ශූරතාවලියේදී චිලී දෙවන ලෝක පදක්කම දිනා ගත්තේය. 1953 දී චිලී කාන්තා සඳහා වූ පළමු FIBA ​​ලෝක ශූරතාවලියට සත්කාරකත්වය ලබා දුන් අතර එම තරඟාවලිය රිදී පදක්කම සමඟ අවසන් කළේය. සැන් පේද්‍රෝ ද ඇටකාමා වාර්ෂික "ඇටකාමා ක්‍රොසින්" සඳහා සත්කාරකත්වය දරන අතර එය අදියර හයක, කිලෝමීටර (සැතපුම් 160) ධාවන තරඟයක් වන අතර එය වාර්ෂිකව රටවල් 35 කින් තරඟකරුවන් 150 ක් පමණ ආකර්ෂණය කරයි. ඩකාර් රැලි මාර්ගයෙන් බැහැර මෝටර් රථ තරඟය 2009 සිට චිලී සහ ආර්ජන්ටිනාව යන දෙඅංශයේම පවත්වනු ලැබේ.

 සංස්කෘතික උරුමය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chile,_Sewell_en_nieve_(2959968911).jpg|thumb|සෙවෙල් පතල් නගරය
චිලීයේ සංස්කෘතික උරුමය, පළමුව, එහි අස්පෘශ්‍ය උරුමයෙන් සමන්විත වන අතර එය දෘශ්‍ය කලා, අත්කම්, නැටුම්, නිවාඩු දින, ආහාර, ක්‍රීඩා, සංගීතය සහ සම්ප්‍රදායන් වැනි විවිධ සංස්කෘතික සිදුවීම් සහ ක්‍රියාකාරකම් වලින් සමන්විත වේ. දෙවනුව, එහි ස්පර්ශ්‍ය උරුමය චිලී භූමිය පුරා විසිරී ඇති පුරාවිද්‍යාත්මක, වාස්තු විද්‍යාත්මක, සාම්ප්‍රදායික, කලාත්මක, ජනවාර්ගික, ජනප්‍රවාද, ඓතිහාසික, ආගමික හෝ තාක්ෂණික වැදගත්කමක් ඇති ගොඩනැගිලි, වස්තූන් සහ ස්ථාන වලින් සමන්විත වේ. ඒවා අතර, 1980 දී චිලී විසින් අනුමත කරන ලද 1972 ලෝක සංස්කෘතික හා ස්වාභාවික උරුමයන් ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ සම්මුතියේ විධිවිධානවලට අනුකූලව යුනෙස්කෝව විසින් ලෝක උරුම ස්ථාන ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. මෙම සංස්කෘතික ස්ථාන වන්නේ රපා නුයි ජාතික වනෝද්‍යානය (1995), චිලෝයි පල්ලි (2000), වල්පරයිසෝ වරාය නගරයේ ඓතිහාසික දිස්ත්‍රික්කය (2003), හම්බර්ස්ටන් සහ සැන්ටා ලෝරා සෝල්ට්පීටර් වර්ක්ස් (2005) සහ සෙවෙල් පතල් නගරය (2006) ය.

1999 දී චිලී හි සංස්කෘතික උරුමයට ගරු කිරීම සහ අනුස්මරණය කිරීමේ මාර්ගයක් ලෙස සංස්කෘතික උරුම දිනය ස්ථාපිත කරන ලදී. එය සෑම වසරකම මැයි මාසයේදී සමරනු ලබන නිල ජාතික උත්සවයකි.

 යොමු කිරීම්