වනුආටු හි භූගෝලය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rentapau_-_The_Wildflowers_garden_-_panoramio.jpg|thumb|රෙන්ටාපාවු, වල් මල් උයනක්
වනුවාටු යනු Y-හැඩැති දූපත් සමූහයක් වන අතර එය ගිනිකඳු සම්භවයක් ඇති සාපේක්ෂව කුඩා, භූ විද්‍යාත්මකව නව දූපත් 83 කින් පමණ සමන්විත වේ (ඒවායින් 65 ක් ජනාවාස වී ඇත), උතුරු හා දකුණු දූපත් අතර කිලෝමීටර 1,300 ක් (සැතපුම් 810) පමණ ඇත.This article incorporates text from this source, which is in the public domain. මෙම දූපත් දෙකක් (මැතිව් සහ හන්ටර්) ප්‍රංශයේ නිව් කැලිඩෝනියාවේ සාමූහිකයේ කොටසක් ලෙස ප්‍රංශය විසින් හිමිකම් කියනු ලබන අතර පාලනය කරනු ලැබේ. රට 13°S සහ 21°S අක්ෂාංශ සහ 166°E සහ 171°E දේශාංශ අතර පිහිටා ඇත.

වර්ග කිලෝමීටර 100 (වර්ග සැතපුම් 39) ට වඩා වැඩි මතුපිට වර්ගඵලයක් ඇති වනුවාටු දූපත් දාහතර, විශාලතම සිට කුඩාම දක්වා: එස්පිරිටු සැන්ටෝ, මලකුල, එෆේට්, එරොමැන්ගෝ, ඇම්බ්‍රිම්, ටන්නා, පෙන්තකොස්ත, එපි, අම්බේ හෝ අඕබා, ගවු, වනුවා ලාවා, මේවෝ, මාලෝ සහ ඇනෙයිටියම් හෝ ඇනටොම්. ජාතියේ විශාලතම නගර වන්නේ එෆේට් හි අගනුවර වන පෝර්ට් විලා සහ එස්පිරිටු සැන්ටෝ හි ලුගන්විල් ය. වනුවාටු හි උසම ස්ථානය වන්නේ එස්පිරිටු සැන්ටෝ දූපතේ මීටර් 1,879 (අඩි 6,165) ක උසකින් යුත් ටැබ්වෙමසාන කන්දයි.

වනුවාටුහි මුළු භූමි ප්‍රමාණය දළ වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර 12,274 (වර්ග සැතපුම් 4,739) වන අතර, එහි භූමි ප්‍රමාණය ඉතා සීමිතය (දළ වශයෙන් වර්ග කිලෝමීටර 4,700 (වර්ග සැතපුම් 1,800)). බොහෝ දූපත් බෑවුම් සහිත වන අතර, අස්ථායී පස් සහ ස්ථිර මිරිදිය ජලය ස්වල්පයක් ඇත. 2005 දී කරන ලද එක් ඇස්තමේන්තුවකට අනුව, භූමියෙන් 9% ක් පමණක් කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා භාවිතා වේ (7% ස්ථිර භෝග සමඟ, ඊට අමතරව 2% ක් වගා කළ හැකි යැයි සැලකේ). වෙරළ තීරය බොහෝ දුරට පාෂාණමය වන අතර, දාර සහිත ගල්පර සහ මහාද්වීපික රාක්කයක් නොමැති අතර, සාගර ගැඹුරට වේගයෙන් බැස යයි.

ලෝපෙවි, යසුර් කන්ද සහ දිය යට ගිනි කඳු කිහිපයක් ඇතුළුව වනුවාටු හි ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු කිහිපයක් තිබේ. ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් බහුලව දක්නට ලැබෙන අතර, ප්‍රධාන පිපිරීමක අවදානමක් පවතී; 2008 නොවැම්බර් මාසයේදී රික්ටර් මාපකයේ 6.4 ක ආසන්න මුහුද යට පිපිරීමක් සිදු වූ අතර කිසිදු ජීවිත හානියක් සිදු නොවූ අතර 1945 දී පිපිරීමක් සිදු විය. වනුවාටු යනු සුවිශේෂී භූමිෂ්ඨ පරිසර කලාපයක් ලෙස පිළිගැනෙන අතර එය වනුවාටු වැසි වනාන්තර ලෙස හැඳින්වේ. එය ඕස්ට්‍රේලියානු රාජධානියේ කොටසක් වන අතර එයට නිව් කැලිඩෝනියාව, සොලමන් දූපත්, ඕස්ට්‍රේලියාව, නිව්ගිනියාව සහ නවසීලන්තය ඇතුළත් වේ.

වනුවාටු හි ජනගහනය (2008 දී වාර්ෂිකව 2.4% කින් වර්ධනය වන බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත)Asia Development Bank Vanuatu Economic Report 2009 කෘෂිකර්මාන්තය, තෘණ කිරීම, දඩයම් කිරීම සහ මසුන් ඇල්ලීම සඳහා ඉඩම් සහ සම්පත් මත වැඩි පීඩනයක් එල්ල කරයි. වනුවාටු නිවාසවලින් 90% ක් මසුන් ඇල්ලීම සහ මාළු පරිභෝජනය කිරීම, ගම්මාන අසල දැඩි මසුන් ඇල්ලීමේ පීඩනයක් සහ වෙරළට ආසන්න මත්ස්‍ය විශේෂ ක්ෂය වීමට හේතු වී තිබේ. හොඳින් ශාකමය වුවද, බොහෝ දූපත් වනාන්තර විනාශයේ සලකුණු පෙන්නුම් කරයි. දූපත් විශේෂයෙන් ඉහළ වටිනාකමක් ඇති දැව කපා දමා, පුළුල් පරිමාණයේ කප්පාදු කර පුළුස්සා දැමූ කෘෂිකර්මාන්තයට යටත් කර, පොල් වගාවන් සහ ගව ගොවිපලවල් බවට පරිවර්තනය කර ඇති අතර, දැන් වැඩි පාංශු ඛාදනය සහ නායයෑම් පිළිබඳ සාක්ෂි පෙන්නුම් කරයි.

බොහෝ උඩරට ජල පෝෂක ප්‍රදේශ වනාන්තර විනාශ කර හායනය වෙමින් පවතින අතර, මිරිදිය ජලය වඩ වඩාත් හිඟ වෙමින් පවතී. නිසි අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම මෙන්ම ජලය සහ වායු දූෂණය නාගරික ප්‍රදේශ සහ විශාල ගම්මාන වටා කරදරකාරී ගැටළු බවට පත්වෙමින් තිබේ. ඊට අමතරව, කර්මාන්තවල රැකියා අවස්ථා නොමැතිකම සහ වෙළඳපොළට ප්‍රවේශ වීමට නොහැකි වීම ග්‍රාමීය පවුල් යැපුම් හෝ ස්වයං-විශ්වාසනීය මාදිලියකට කොටු කිරීමට ඒකාබද්ධ වී ඇති අතර, එමඟින් දේශීය පරිසර පද්ධති මත දැවැන්ත පීඩනයක් එල්ල වේ. 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ සාමාන්‍ය ලකුණු 8.82/10 ක් රට සතුව තිබූ අතර, එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 18 වන ස්ථානයට පත්විය.
 වෘක්ෂලතා සහ සත්ත්ව විශේෂ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vanuatu_Tanna_Yasur.JPG|thumb|ටන්නා දූපතේ යසුර් කන්දේ සින්ඩර් තැනිතලාව
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Erakor_Beach,_Efate,_Vanuatu,_2_June_2006_-_Flickr_-_PhillipC.jpg|thumb|එෆේට් දූපතේ එරකෝර් වෙරළ
එහි නිවර්තන වනාන්තර තිබියදීත්, වනුවාටුහි සාපේක්ෂව ස්වල්ප භූමිෂ්ඨ ශාක හා සත්ව විශේෂ ඇත. එහි දේශීය පියාඹන නරියා වන ටෙරොපස් ඇනෙටියානස් ඇත. පියාඹන හිවලුන් වැදගත් වැසි වනාන්තර සහ දැව පුනර්ජනනකාරක වේ. ඔවුන් විවිධ ස්වදේශික ගස් වලින් බීජ පරාගණය කර විසුරුවා හරියි. ඔවුන්ගේ ආහාරය මල් පැණි, පරාග සහ පලතුරු වන අතර ඔවුන් සාමාන්‍යයෙන් "පළතුරු වවුලන්" ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුන්ගේ දකුණු පැසිෆික් පරාසය පුරා ඔවුන් පරිහානියට පත්ව ඇත.

ආවේණික උරග විශේෂ 8 ක් ඇත. ෆීජි පටි සහිත ඉගුවානා (බ්‍රැචිලෝෆස් ෆැසියාටස්) 1960 ගණන්වලදී වල් සතෙකු ලෙස හඳුන්වා දෙන ලදී.. වවුලන් විශේෂ එකොළහක් (වනුවාටු වලට අනන්‍ය වූ තුනක්) සහ ගොඩබිම සහ ජල පක්ෂීන් විශේෂ හැට එකක් ඇත. කුඩා පොලිනීසියානු මීයා ආවේණික යැයි සැලකුවද, විශාල විශේෂ යුරෝපීයයන් සමඟ පැමිණි අතර, ගෘහාශ්‍රිත ඌරන්, බල්ලන් සහ ගවයන් ද පැමිණියහ. වනුවාටු දූපත් කිහිපයක කුහුඹු විශේෂ E. O. විල්සන් විසින් ලැයිස්තුගත කරන ලදී.

මෙම කලාපයේ සමුද්‍ර මොලුස්කාවන් විශේෂ 4,000 කට වඩා සහ සමුද්‍ර මත්ස්‍යයන්ගේ විශාල විවිධත්වයක් ඇත. කේතු ගොළුබෙල්ලන් සහ ගල් මාළු මිනිසුන්ට මාරාන්තික විෂ රැගෙන යයි. යෝධ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු ගොඩ ගොළුබෙල්ලා 1970 ගණන්වල පමණක් පැමිණි නමුත් දැනටමත් පෝර්ට් විලා කලාපයේ සිට ලුගන්විල් දක්වා ව්‍යාප්ත වී ඇත. වනුවාටු කඩොලානවල ජීවත් වන වැඩිහිටි ලුණු වතුර කිඹුලන් තුනක් හෝ හතරක් සිටින අතර වර්තමාන අභිජනන ජනගහනයක් නොමැත. කිඹුලන් බහුලව දක්නට ලැබෙන සොලමන් දූපත් සහ නිව් ගිනියාවට දූපත් දාමය සමීප වීම නිසා, සුළි සුළංවලින් පසු කිඹුලන් දූපත් වල උතුරු කොටසට ළඟා වූ බව කියනු ලැබේ.

 දේශගුණය 
දේශගුණය නිවර්තන කලාපීය වන අතර, මාස නවයක් පමණ උණුසුම් සිට උණුසුම් වැසි සහිත කාලගුණයක් සහ සුළි සුළං ඇතිවීමේ හැකියාව සහ ගිනිකොන දෙසින් එන සුළං මගින් සංලක්ෂිත සිසිල්, වියළි කාලගුණයක් සහිත මාස තුනක් හෝ හතරක් පවතී. ජල උෂ්ණත්වය ශීත ඍතුවේ දී 22 °C (72 °F) සිට ගිම්හානයේදී 28 °C (82 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. අප්‍රේල් සහ සැප්තැම්බර් අතර සිසිල් වන අතර, ඔක්තෝබර් මාසයේ සිට දින උණුසුම් හා තෙතමනය වැඩි වේ. දෛනික උෂ්ණත්වය 20–32 °C (68–90 °F) දක්වා පරාසයක පවතී. ගිනිකොනදිග වෙළඳ සුළං මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා ඇති වේ.

වනුවාටු හි දිගු වැසි සමයක් ඇති අතර, සෑම මසකම පාහේ සැලකිය යුතු වර්ෂාපතනයක් ලැබේ. වැසි සහිතම සහ උණුසුම්ම මාස දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා වන අතර එය සුළි සුළං සමය ද වේ. වියළිම මාස ජුනි සිට නොවැම්බර් දක්වා වේ. සාමාන්‍යයෙන් වසරකට මිලිමීටර් 2,360 (අඟල් 93) පමණ වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන නමුත් උතුරු දූපත් වල මිලිමීටර් 4,000 (අඟල් 160) දක්වා ඉහළ යා හැක. 2021 ලෝක අවදානම් දර්ශකයට අනුව, ලොව පුරා වැඩිම ආපදා අවදානමක් ඇති රටවල් අතර වනුවාටු පළමු ස්ථානයට පත්ව ඇත.

2018 දී, වනුවාටු ප්ලාස්ටික් බෑග් සහ ප්ලාස්ටික් පිදුරු භාවිතය තහනම් කළ අතර, 2020 දී තවත් ප්ලාස්ටික් අයිතම තහනම් කිරීමට නියමිතයි. 2019 දී, වනුවාටු හි ප්ලාස්ටික් අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමේ අනුපාතය වසරකට ටොන් 2,000 ක් පමණ වූ අතර, වඩාත් සුලභ අයිතම වූයේ තනි භාවිත මෘදු ප්ලාස්ටික් ඇසුරුම්, පොලිඑතිලීන් ටෙරෙෆ්තලේට් ජල බෝතල් සහ ස්ටයිරෝෆෝම් ඇසුරුම් ය. 2020 දී, රජය විසින් තවත් 'වර්ග' හතක් තහනම් කරන ලදී, ඒවා හැඳි ගෑරුප්පු, තනි භාවිත තහඩු සහ කෘතිම මල් ආවරණය කරයි.

2023 දී, වනුවාටු සහ දේශගුණික විපර්යාසවලට ගොදුරු විය හැකි අනෙකුත් දූපත් (ෆීජි, නියු, සොලමන් දූපත්, ටොංගා සහ ටුවාලු) රජයන් "පොසිල ඉන්ධන රහිත පැසිෆික් කලාපයකට සාධාරණ සංක්‍රාන්තියක් සඳහා පෝර්ට් විලා ඇමතුම" දියත් කළ අතර, පොසිල ඉන්ධන ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම සහ පුනර්ජනනීය බලශක්තියට 'වේගවත් හා සාධාරණ සංක්‍රාන්තිය' සහ පරිසර විනාශය අපරාධකරණය හඳුන්වා දීම ඇතුළුව පාරිසරික නීතිය ශක්තිමත් කිරීම ඉල්ලා සිටියේය.

 නිවර්තන සුළි සුළං 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%92%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BE%D0%B1%D0%B0.(%D0%92%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%83).jpg|thumb|අම්බායි දූපතේ ගිනි කන්ද වන මනාරෝ වූයි
2015 මාර්තු මාසයේදී, පැම් සුළි කුණාටුව 5 වන කාණ්ඩයේ දරුණු නිවර්තන සුළි කුණාටුවක් ලෙස වනුවාටු ප්‍රදේශයේ බොහෝ ප්‍රදේශවලට බලපෑ අතර, එමඟින් සියලුම දූපත් වලට මරණ සහ පුළුල් හානියක් සිදු විය. 2015 වන විට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පැවසුවේ නිල මරණ සංඛ්‍යාව 11 ක් (එෆේට් වෙතින් හය දෙනෙකු සහ ටන්නා වෙතින් පස් දෙනෙකු) බවත්, තුවාල ලැබූ සංඛ්‍යාව 30 ක් බවත්ය; තවත් දුරස්ථ දූපත් නැවත වාර්තා වන විට මෙම සංඛ්‍යාව ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලදී. වනුවාටු ඉඩම් අමාත්‍ය රැල්ෆ් රෙගන්වානු පැවසුවේ, "අප දන්නා පරිදි මෙය වනුවාටු වලට බලපෑ දරුණුතම ව්‍යසනයයි" යනුවෙනි.

2020 අප්‍රේල් මාසයේදී හැරල්ඩ් සුළි කුණාටුව ලුගන්විල් හි එස්පිරිටු සැන්ටෝ නගරය හරහා ගමන් කළ අතර, එහි සහ අවම වශයෙන් දූපත් හතරකට විශාල ද්‍රව්‍යමය හානියක් සිදු කළේය.

 භූමිකම්පා 
වනුවාටුහි සාපේක්ෂව නිතර භූමිකම්පා ඇති වේ. 1909 සහ 2001 අතර සිදු වූ M7 හෝ ඊට වැඩි සිදුවීම් 58 න්, අධ්‍යයනය කරන ලද්දේ ස්වල්පයක් පමණි. 1999 නොවැම්බර් මාසයේ ඇති වූ දරුණු භූමිකම්පාවක් සහ ඉන් පසුව ඇති වූ සුනාමියක් හේතුවෙන් උතුරු පෙන්තකොස්ත දූපතට විශාල හානියක් සිදු වූ අතර, දහස් ගණනක් නිවාස අහිමි විය. 2002 ජනවාරි මාසයේ සිදු වූ තවත් බලවත් භූමිකම්පාවක් පෝර්ට් විලා අගනුවර සහ අවට ප්‍රදේශවලට විශාල හානියක් සිදු කළ අතර, ඉන් පසුව සුනාමියක් ද ඇති විය. 2007 අගෝස්තු 2 වන දින 7.2 ක තවත් භූමිකම්පාවක් ඇති විය.

 යොමු කිරීම්