පේරු භූගෝලය

පේරු දකුණු ඇමරිකාවේ මධ්‍යම බටහිර වෙරළ තීරයේ පැසිෆික් සාගරයට මුහුණලා පිහිටා ඇත. එය සම්පූර්ණයෙන්ම දකුණු අර්ධගෝලයේ පිහිටා ඇති අතර, එහි උතුරු කෙළවර අක්ෂාංශ මිනිත්තු 1.8 ක් හෝ සමකයට දකුණින් කිලෝමීටර් 3.3 ක් (සැතපුම් 2.1) ක් දක්වා ළඟා වන අතර, බටහිර දකුණු ඇමරිකාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 1,285,216 (වර්ග සැතපුම් 496,225) ක් ආවරණය කරයි. එය උතුරින් ඉක්වදෝරය සහ කොලොම්බියාව, නැගෙනහිරින් බ්‍රසීලය, ගිනිකොන දෙසින් බොලිවියාව, දකුණින් චිලී සහ බටහිරින් පැසිෆික් සාගරයට මායිම් වේ. ඇන්ඩීස් කඳුකරය පැසිෆික් සාගරයට සමාන්තරව දිව යයි; ඒවා රට භූගෝලීය වශයෙන් විස්තර කිරීමට සාම්ප්‍රදායිකව භාවිතා කරන කලාප තුන අර්ථ දක්වයි.Chaboo, C.S. & A. Catenazzi. 2015. Beetles (Coleoptera) of Peru: A survey of the Families. Biogeography. Journal of the Kansas Entomological Society 88(02):140–143.

බටහිරින් කොස්ටා (වෙරළබඩ) යනු සෘතුමය ගංගා මගින් නිර්මාණය කරන ලද නිම්න හැර පටු, බොහෝ දුරට ශුෂ්ක තැනිතලාවකි. සියෙරා (උස්බිම්) යනු ඇන්ඩීස් කලාපයයි; එයට ඇල්ටිප්ලානෝ සානුව මෙන්ම රටේ උසම කඳු මුදුන වන මීටර් 6,768 (අඩි 22,205) හුවාස්කරන් ද ඇතුළත් වේ.Andes Handbook, Huascarán . 2 June 2002. තුන්වන කලාපය සෙල්වා (වනාන්තරය) වන අතර එය නැගෙනහිරට විහිදෙන ඇමසන් වැසි වනාන්තරයෙන් වැසී ඇති පුළුල් පැතලි භූමි ප්‍රදේශයකි. රටේ ප්‍රදේශයෙන් සියයට 60ක් පමණ මෙම කලාපය තුළ පිහිටා ඇත.Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, p. 16. රටෙහි ජල විද්‍යාත්මක ද්‍රෝණි පනස් හතරක් ඇති අතර, ඉන් පනස් දෙකක් කුඩා වෙරළබඩ ද්‍රෝණි වන අතර ඒවා පැසිෆික් සාගරයට ජලය මුදා හරිනු ලැබේ. අවසාන දෙක වන්නේ ටිටිකාකා විලෙහි එන්ඩෝහයික් ද්‍රෝණිය සහ අත්ලාන්තික් සාගරයට ගලා යන ඇමසන් ද්‍රෝණියයි. දෙකම ඇන්ඩීස් කඳු වැටියෙන් සීමා වේ. ඇමසන් ද්‍රෝණිය විශේෂයෙන් කැපී පෙනෙන්නේ එය කිලෝමීටර් 6,872 (සැතපුම් 4,270) ක උසකින් යුත් ලොව දිගම ගංගාව වන අතර පේරු භූමියෙන් 75% ක් ආවරණය කරන ඇමසන් ගඟේ මූලාශ්‍රය වන බැවිනි. පේරු හි ග්‍රහලෝකයේ මිරිදිය ජලයෙන් 4% ක් අඩංගු වේ.

බොහෝ පේරු ගංගා ඇන්ඩීස් කඳු මුදුන්වලින් ආරම්භ වී ද්‍රෝණි තුනෙන් එකකට ගලා යයි. පැසිෆික් සාගරය දෙසට ගලා යන ඒවා බෑවුම් සහිත සහ කෙටි වන අතර, වරින් වර ගලා යයි. ඇමසන් ගඟේ අතු ගංගාවලට වඩා විශාල ප්‍රවාහයක් ඇති අතර, සියෙරා වලින් පිට වූ පසු ඒවා දිගු හා අඩු බෑවුම් සහිත වේ. ටිටිකාකා විලට ගලා යන ගංගා සාමාන්‍යයෙන් කෙටි වන අතර විශාල ප්‍රවාහයක් ඇත.Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, p. 31. පේරු හි දිගම ගංගා වන්නේ උකායාලි, මරනෝන්, පුටුමායෝ, යවාරි, හුවාල්ලාගා, උරුබම්බා, මැන්ටාරෝ සහ ඇමසන් ය.Instituto Nacional de Estadística e Informática, Perú: Compendio Estadístico 2005, p. 21.

පේරු හි විශාලතම විල වන ඇන්ඩීස් කඳුවැටියේ ඉහළින් පේරු සහ බොලිවියාව අතර ඇති ටිටිකාකා විල දකුණු ඇමරිකාවේ විශාලතම විල ද වේ. පේරු හි වෙරළබඩ කලාපයේ ඇති විශාලතම ජලාශ වන්නේ පොචෝස්, ටිනජෝන්ස්, සැන් ලොරෙන්සෝ සහ එල් ෆ්‍රේල් ජලාශ වේ.

 දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_PER_present.svg|thumb|පේරු සඳහා කොපන්–ගයිගර් දේශගුණික වර්ගීකරණ සිතියම
පේරු සම්පූර්ණයෙන්ම නිවර්තන කලාපයේ පිහිටා තිබුණද, නිවර්තන අක්ෂාංශ, කඳු වැටි, භූ විෂමතා වෙනස්කම් සහ සාගර ධාරා දෙකක (හම්බෝල්ට් සහ එල් නිනෝ) සංයෝජනය පේරුට විශාල දේශගුණික විවිධත්වයක් ලබා දෙයි. රටෙහි මුහුදු මට්ටමේ සිට උන්නතාංශය මීටර් −37 සිට මීටර් 6,778 (අඩි −121 සිට අඩි 22,238) දක්වා වන අතර වර්ෂාපතනය කාන්තාර ප්‍රදේශවල වාර්ෂිකව මිමි 20 (අගල් 0.79) ට අඩු සිට නිවර්තන වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශවල මිමි 8,000 (අගල් 310) ට වැඩි වේ.

එහි භූගෝලීය පිහිටීම නිසා, පේරු ප්‍රධාන දේශගුණික කලාප තුනකට බෙදිය හැකිය. නොකැඩූ සහ සාපේක්ෂව සිහින් වෙරළබඩ කලාපයේ එහි උණුසුම්, තෙත් උතුරු ප්‍රදේශ හැර, මධ්‍යස්ථ උෂ්ණත්වය, අඩු වර්ෂාපතනය සහ ඉහළ ආර්ද්‍රතාවය ඇත.Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, pp. 24–25. රටෙන් තුනෙන් එකක් පමණ ආවරණය වන කඳුකර කලාපයේ, ගිම්හානයේදී නිතර වැසි ඇද හැලෙන අතර, ඇන්ඩීස් කඳු මුදුන් දක්වා උන්නතාංශය සමඟ උෂ්ණත්වය සහ ආර්ද්‍රතාවය අඩු වේ.Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, pp. 25–26. පේරු හි මුළු ප්‍රදේශයෙන් අඩකට වඩා ආවරණය වන පේරු ඇමසන්, අධික වර්ෂාපතනයක් සහ ඉහළ උෂ්ණත්වයන්ගෙන් සංලක්ෂිත වේ, එහි දකුණු කෙළවර හැර, එහි සීතල ශීත සහ සෘතුමය වර්ෂාපතනය ඇත.Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, pp. 26–27.

 වනජීවීන් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rupicola_peruvianus_Gallito_de_roca_andino_Andean-Cock-of-the-Rock_(male)_(13995875991).jpg|වම|thumb|පේරුහි ජාතික පක්ෂියා වන ඇන්ඩියන් කුකුළා
විවිධ භූගෝලීය පිහිටීම සහ දේශගුණය නිසා, පේරු හි 2003 වන විට වාර්තා වූ ශාක හා සත්ව විශේෂ 21,462 ක් සහිත ඉහළ ජෛව විවිධත්වයක් ඇති අතර, ඉන් 5,855 ක් ආවේණික වන අතර,Instituto Nacional de Estadística e Informática, Perú: Compendio Estadístico 2005, p. 50. එය මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටවලින් එකකි.

පේරු හි පක්ෂි විශේෂ 1,800 කට වඩා (ආවේණික 120), ක්ෂීරපායින් විශේෂ 500 කට වඩා, උරග විශේෂ 300 කට වඩා සහ මිරිදිය මත්ස්‍ය විශේෂ 1,000 කට වඩා ඇත.Ortega, H., Hidalgo, M., Correa, E., Espino, J., Chocano, L., Trevejo, G., ... & Quispe, R. (2012). Lista anotada de los peces de aguas continentales del Peru. Estado actual del conocimiento, distribución, usos y aspectos de conservación. Lima, Perú: Ministerio del Ambiente සිය ගණනක් ක්ෂීරපායින් අතර පූමා, ජගුවාර් සහ ඇස් කණ්ණාඩි වලසා වැනි දුර්ලභ විශේෂ ඇතුළත් වේ. පේරු හි පක්ෂීන් විශාල ප්‍රමාණයක් ගුවානෝ නිෂ්පාදනය කරයි, එය ආර්ථික වශයෙන් වැදගත් අපනයනයකි. පැසිෆික් සාගරයේ මුහුදු බාස්, ෆ්ලවුන්ඩර්, ඇන්කොවි, ටූනා, කබොල සහ බෙල්ලන් විශාල ප්‍රමාණයක් ඇති අතර මෝරුන්, ශුක්‍රාණු තල්මසුන් සහ තල්මසුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් වාසය කරයි. අපෘෂ්ඨවංශික සත්ත්ව විශේෂ ඉතා අඩුවෙන් සොයා ගෙන ඇත; ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ නෙබ්‍රස්කා විශ්ව විද්‍යාලයේ කැරොලයින් එස්. චබූ විසින් මෙහෙයවන ලද "පේරු කුරුමිණියන්" ව්‍යාපෘතියේ දී අවම වශයෙන් කුරුමිණියන් (කොලියොප්ටෙරා) සමීක්ෂණය කර ඇති අතර එමඟින් පේරු සඳහා ලේඛනගත කර ඇති 12,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් සහ නව විශේෂ රාශියක් අනාවරණය වී ඇත.Chaboo, C.S. 2015. Beetles (Coleoptera) of Peru: A survey of the Families. Part I. Overview. Journal of the Kansas Entomological Society 88(02):135–139.

පේරු ද ඒ හා සමානව විවිධ ශාක විශේෂ ඇත. වෙරළබඩ කාන්තාර කඳුකර මීදුම ක්ෂේම භූමියක් සහ අද්විතීය ශාක ජීවීන් අඩංගු ගංගා නිම්න හැරුණු විට පතොක් වලට වඩා වැඩි යමක් නිපදවයි. පූනා ලෙස හැඳින්වෙන ගස් රේඛාවට ඉහළින් ඇති උස්බිම් පඳුරු, පතොක්, ඉචු වැනි නියඟයට ඔරොත්තු දෙන ශාක සහ විශාලතම බ්‍රොමෙලියඩ් විශේෂය වන දර්ශනීය පූයා රයිමොන්ඩි සඳහා නිවහන වේ.

ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ වලාකුළු වනාන්තර බෑවුම් පාසි, ඕකිඩ් සහ බ්‍රොමෙලියඩ් වගා කරන අතර ඇමසන් වැසි වනාන්තරය එහි විවිධ ගස් හා වියන් ශාක සඳහා ප්‍රසිද්ධය. පේරු හි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ සාමාන්‍ය ලකුණු 8.86/10 ක් වූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 14 වන ස්ථානයට පත්විය.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:පේරු