කිරිබාටි හි ජන විකාශනය

2020 නොවැම්බර් සංගණනයට අනුව කිරිබාටි හි ජනගහනය 119,940ක් විය. ඔවුන්ගෙන් 90%ක් පමණ ගිල්බට් දූපත්වල ජීවත් වූ අතර, ඔවුන්ගෙන් 52.9%ක් විශාලතම නගරය වන බෙටියෝ ඇතුළුව දකුණු තාරාවාහි ජීවත් වූහ. The populations of Kiribati and of South Tarawa appear in Table 1b ("Population and No. of Households by Island, Ethnicity and Land Area: 2015") on page 32. The population of South Tarawa is 39,058. If the population of nearby Betio is included, the figure increases to 56,388. The population located in the Gilbert Islands is 99,633 and is given in Table A3 ("Population Summary by Island: 1931–2015") on page 195.

මෑතක් වන තුරු, මිනිසුන් බොහෝ දුරට පිටත දූපත්වල 50 ත් 3,000 ත් අතර ජනගහනයක් සහිත ගම්මානවල ජීවත් වූහ. බොහෝ නිවාස පොල් සහ පන්දානස් ගස්වලින් ලබා ගන්නා ද්‍රව්‍යවලින් සාදා ඇත. නිතර ඇති වන නියඟ සහ සාරවත් නොවන පස විශ්වාසනීය මහා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තයට බාධා කරන නිසා, දූපත්වාසීන් ජීවනෝපාය සහ යැපීම සඳහා බොහෝ දුරට මුහුද වෙත යොමු වී ඇත. බොහෝ දෙනෙක් ඔරු පදවන්නන් සහ ධීවරයින් වේ. කොප්පරා වගාවන් දෙවන රැකියා මූලාශ්‍රයක් ලෙස සේවය කරයි. මෑත වසරවලදී, විශාල පිරිසක් වඩා නාගරික වූ තාරාවා දූපත් අගනුවරට සංක්‍රමණය වී ඇත. එහි බෙටියෝ විශාලතම නගරය වන අතර දකුණු තාරාවා, බයිකනිබියු හෝ තෙයෝරරෙකේ වැනි විශාල නගර නැවත එක් කරයි. 2024 වන විට දකුණු තාරාවා හි ජනගහනය 69,710ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත. 1978 දී දකුණු තාරාවා හි ජනගහනය 17,921ක් විය.

 ජනවාර්ගිකත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Landscape,_Kiribati,_2011._Photo-_Erin_Magee_-_DFAT_(12425893525).jpg|thumb|කිරිබාටි දූපතේ ගම්මානය
කිරිබාටි හි ස්වදේශික ජනතාව අයි-කිරිබාටි (I-Kiribati) ලෙස හැඳින්වේ. ජනවාර්ගික වශයෙන්, අයි-කිරිබාටි යනු ඕෂනියානුවන් වන අතර, ඔවුන් ඔස්ට්‍රොනේසියානුවන්ගේ උප ජනවාර්ගිකත්වයක් වේ. මෑතකදී සොයාගත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ ඔස්ට්‍රොනේසියානුවන් මුලින්ම වසර දහස් ගණනකට පෙර මෙම දූපත්වල පදිංචි වූ බවයි. 14 වන සියවස පමණ වන විට ෆීජි ජාතිකයන්, සැමෝවා ජාතිකයන් සහ ටොංගා ජාතිකයන් දූපත් ආක්‍රමණය කර, ජනවාර්ගික පරාසය විවිධාංගීකරණය කරමින් පොලිනීසියානු භාෂා ලක්ෂණ හඳුන්වා දුන්හ. කෙසේ වෙතත්, සියලුම මුතුන් මිත්තන්ගේ කණ්ඩායම් අතර අන්තර් විවාහය නිසා පෙනුමෙන් හා සම්ප්‍රදායන්ගෙන් සාධාරණව සමජාතීය ජනගහනයක් බිහි වී ඇත.

 භාෂා 
කිරිබාටි ජනතාව ගිල්බර්ටීස් (Gilbertese) නම් ඕෂනියානු භාෂාවක් කතා කරයි. ඉංග්‍රීසි අනෙක් නිල භාෂාව වන නමුත්, තාරාවා දූපත් අගනුවරින් පිටත එතරම් භාවිතා නොවේ. ගිල්බර්ටීස් භාවිතයේදී ඉංග්‍රීසි වචන කිහිපයක් මිශ්‍ර වීමට වැඩි ඉඩක් ඇත. පැරණි පරම්පරාවේ අයි-කිරිබාටි ජනයා භාෂාවේ වඩාත් සංකීර්ණ අනුවාද භාවිතා කිරීමට නැඹුරු වෙති. ගිල්බර්ටීස් භාෂාවේ වචන කිහිපයක් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන්ගෙන් ලබාගෙන ඇත, උදාහරණයක් ලෙස, කමේයා (kamea) යනු සුනඛයා සඳහා වන ගිල්බර්ටීස් වචන වලින් එකකි, කිරි (kiri) යනු ඕෂනියානු වචනයයි. එහි මූලාරම්භය ඇත්තේ යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ඔවුන්ගේ සුනඛයන්ට "come here" යැයි කියනු ඇසීමෙන් සහ එය කමේයා ලෙස භාවිතා කිරීමෙනි.

වෙනත් බොහෝ ණය වචන ද භාවිතා කර ඇත (උදාහරණ ලෙස, බූන් - හැන්ද, මෝකෝ - දුම, බීකි - ඌරා, බටෝරෝ - බෝතලය), නමුත් සමහර සාමාන්‍ය ගිල්බර්ටීස් වචන බටහිර වස්තූන් සඳහා පවා බහුලව දක්නට ලැබේ (උදාහරණ ලෙස, වනිකිබා - ගුවන් යානය, රෙබ්වෙරෙබ්වෙ - යතුරුපැදිය, කවුනිවා - සපත්තු). 

 ආගම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kiribati(008).JPG|thumb|බෙටියෝහි කතෝලික පල්ලියකිරිබාටි දුරස්ථ වීම සහ 19 වන සියවසේ පසු භාගය වන තෙක් සැලකිය යුතු යුරෝපීය පැවැත්මක් නොමැති වීම හේතුවෙන්, මෑතකදී මිෂනාරිවරුන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලද ක්‍රිස්තියානි ධර්මය කිරිබාටි හි ප්‍රධාන ආගම වේ. ජනගහනය ප්‍රධාන වශයෙන් රෝමානු කතෝලික (58.9%) වන අතර, ප්‍රධාන රෙපරමාදු නිකායන් දෙකක් (කිරිබාටි රෙපරමාදු පල්ලිය 8.4% සහ කිරිබාටි යුනයිටින් පල්ලිය 21.2%) 29.6%ක් වේ. අන්තිම දවස්වල ශුද්ධවන්තයන්ගේ යේසුස් ක්‍රිස්තුස්ගේ සභාව (5.6%), බහායි ආගම (2.1%), සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් පල්ලිය (2.1%), පෙන්තකොස්තවාදීන්, යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් සහ අනෙකුත් කුඩා ආගම් සියල්ලම එකතුව 2%ට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් වේ (2020 සංගණනයට අනුව).

 සෞඛ්‍යය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prevalence_Of_Obesity_In_The_Adult_Population,_Top_Countries_(2016).svg|thumb|වැඩිහිටි ජනගහනයේ තරබාරුකම පැතිරීම සම්බන්ධයෙන්, ඉහළම රටවල් (2016), කිරිබති ලෝකයේ හත්වන ඉහළම අනුපාතය ඇත.
කිරිබාටි ජනගහනයෙන් 90%ක් ජීවත් වන ගිල්බට් දූපත්වල, හොංකොං හෝ සිංගප්පූරුව වැනි නගරවලට වඩා ඉහළ ජන ඝනත්වයක් ඇත, නමුත් ගොඩනැගිලි හෝ වෙනත් සාම්ප්‍රදායික ඉහළ ඝනත්ව නිවාස නොමැත. මෙම අධික තදබදය විශාල පරිසර දූෂණයක් ඇති කරන අතර, ජීවිතයේ ගුණාත්මකභාවය සහ ආයු කාලය නරක අතට හැරේ. ප්‍රමාණවත් නොවන සනීපාරක්ෂක සහ ජල පෙරීමේ පද්ධති, අටෝල්වල ජල මූලාශ්‍රවල අස්ථාවරත්වය සහ දේශගුණික විපර්යාස නිසා, ජනගහනයෙන් 66%කට පමණක් පිරිසිදු ජලය ලබා ගත හැකිය. දූපත් පුරා ජලයෙන් බෝවන රෝග වාර්තාගත මට්ටමකට වර්ධනය වේ. දුර්වල සනීපාරක්ෂාව නිසා අක්ෂි ප්‍රදාහය (conjunctivitis), පාචනය (diarrhoea), අතීසාරය (dysentery), සහ දිලීර ආසාදන වැඩි වී ඇත. කිරිබාටි යනු ලෝකයේ දුම්පානය කරන අයගේ ප්‍රතිශතය අනුව තුන්වන ඉහළම රට වන අතර, ජනගහනයෙන් 54-57% ක් දුම්පානය කරන බව වාර්තා වේ. මෙම සහ දෙවන වර්ගයේ දියවැඩියාව වැනි වෙනත් "ජීවන රටා රෝග" හේතුවෙන්, දූපත්වල අත් පා කපා ඉවත් කිරීම් වල තියුණු වැඩිවීමක් දක්නට ලැබෙන අතර, එය වසර කිහිපයක් තුළ දෙගුණ වී ඇත.

එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, කිරිබාටි හි ජනගහනයේ උපතේදී සාමාන්‍ය ආයු අපේක්ෂාව වසර 68.46ක් තරම් අඩුය. වෙනත් තැනක මෙම දත්ත වසර 66.9ක් පමණක් වුවද, ඕෂනියානු ජාතීන් 20 අතරින් ආයු අපේක්ෂාව අතින් කිරිබාටි අවසාන ස්ථානයේ සිටී. මෙම ආයු අපේක්ෂාව පිරිමින් සඳහා 64.3ක් වන අතර කාන්තාවන් සඳහා 69.5ක් වේ. ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000කට මරණ 41ක් වේ. ක්ෂය රෝගය රට තුළ කුඩා පැවැත්මක් ඇති අතර, වසරකට 100,000 කට රෝගීන් 365 ක් වාර්තා වේ. සෞඛ්‍ය සඳහා රජයේ වියදම් 2006 දී එක් පුද්ගලයෙකුට ඇමරිකානු ඩොලර් 268ක් විය. 1990-2007 කාලය තුළ පුද්ගලයන් 100,000කට වෛද්‍යවරුන් 23ක් සිටියහ. 2006 දී කියුබානු වෛද්‍යවරුන් පැමිණීමෙන් පසු, ළදරු මරණ අනුපාතය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වී ඇත.

බොහෝ සෞඛ්‍ය ගැටලු අර්ධ වශයෙන් අමු මුහුදු ආහාර පරිභෝජනය, සීමිත ආහාර ගබඩා පහසුකම් සහ පිරිසිදු ජල සැපයුම්වල බැක්ටීරියා දූෂණය සමඟ සම්බන්ධ වේ. 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී, දූපත අනුව ජනගහනයෙන් 1% ත් 7% ත් අතර ප්‍රමාණයක් වාර්ෂිකව ආහාර විෂ වීම සඳහා රෝහලකින් ප්‍රතිකාර ලබා ඇත. 20 වන සියවසේ අග භාගයේ නවීකරණය සහ හරස්-සංස්කෘතික හුවමාරුව, සෞඛ්‍යයට අහිතකර ආහාර රටාවන් සහ ජීවන රටාවන්, විශේෂයෙන් තරුණයින් අතර අධික දුම්පානය, සහ HIV/AIDS ඇතුළු බාහිර ආසාදන වැනි නව ගැටලු ඇති කළේය.

නැවුම් ජලය කිරිබාටි හි ගැටලුවක්ව පවතී – වියළි සමයේදී (Aumaiaki), වැසි ජල ටැංකි භාවිතා කිරීම වෙනුවට ජලය සඳහා පස හාරා ඇත. මෑත වසරවලදී, සාමාන්‍යයෙන් වඩා දිගු Aumaikai සමයක් ඇති වී ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජල මට්ටමට යටින් අමතර ජලය හාරා ගැනීමට සිදුවී ඇත. මෙය ජලයෙන් බෝවන රෝග හඳුන්වා දී ඇති අතර, කිරිබාටි තුළ සෞඛ්‍ය ගැටලු තවත් වැඩි කර ඇත.

මානව හිමිකම් මිනුම් මුලපිරීම (Human Rights Measurement Initiative) සොයා ගන්නේ කිරිබාටි එහි ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව සෞඛ්‍යයට ඇති අයිතිය සඳහා එය ඉටු කළ යුතු දේවලින් 77.2%ක් ඉටු කරන බවයි. දරුවන්ට අදාළව සෞඛ්‍ය අයිතිය දෙස බලන විට, කිරිබාටි එහි වත්මන් ආදායම මත පදනම්ව බලාපොරොත්තු වන දේවලින් 93.8%ක් සාක්ෂාත් කර ගනී. වැඩිහිටි ජනගහනය අතර සෞඛ්‍ය අයිතිය සම්බන්ධයෙන්, රටේ ආදායම් මට්ටම මත පදනම්ව බලාපොරොත්තු වන දේවලින් 92.2%ක් රට විසින් සාක්ෂාත් කර ගනී. ප්‍රජනන සෞඛ්‍යයට ඇති අයිතිය තක්සේරු කිරීමේදී කිරිබාටි "ඉතා නරක" කාණ්ඩයට වැටේ, මන්ද රජය සතුව ඇති සම්පත් (ආදායම) මත පදනම්ව රට සාක්ෂාත් කර ගැනීමට බලාපොරොත්තු වන දේවලින් 45.5%ක් පමණක් ඉටු කරන බැවිනි.

 අධ්‍යාපනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:University_of_South_Pacific,_Kiribati_Campus.jpg|thumb|දකුණු පැසිෆික් විශ්ව විද්‍යාලය, කිරිබාටි මණ්ඩපය

ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය වයස අවුරුදු හයෙන් ආරම්භ වන පළමු වසර නවය සඳහා නොමිලේ සහ අනිවාර්ය වේ. මිෂනාරි පාසල් ක්‍රමයෙන් රජයේ ප්‍රාථමික පාසල් පද්ධතියට අනුගත වෙමින් පවතී. උසස් අධ්‍යාපනය පුළුල් වෙමින් පවතී; සිසුන්ට තාක්ෂණික, ගුරු හෝ සමුද්‍ර පුහුණුව ලබා ගැනීමට, හෝ වෙනත් රටවල ඉගෙනීමට හැකිය. දෙවැන්න තෝරා ගන්නා බොහෝ දෙනෙක් දකුණු පැසිෆික් විශ්ව විද්‍යාලයට (University of the South Pacific) ඇතුළත් වීමට ෆීජි වෙත ගොස් ඇති අතර, වෛද්‍ය පුහුණුව සම්පූර්ණ කිරීමට කැමති අය ඕස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය හෝ කියුබාව වෙත යවා ඇත.

අධ්‍යාපන පද්ධතිය පහත පරිදි සංවිධානය කර ඇත:

 අවුරුදු 1 සිට 5 දක්වා ළමුන් සඳහා පෙර පාසල;
 අවුරුදු 6 සිට 11 දක්වා ප්‍රාථමික පාසල (1 සිට 6 ශ්‍රේණිය);
 අවුරුදු 12 සිට 14 දක්වා කනිෂ්ඨ ද්විතීයික පාසල (1 සිට 3 පන්තිය);
 අවුරුදු 15 සිට 18 දක්වා ජ්‍යෙෂ්ඨ ද්විතීයික පාසල (4 සිට 7 පන්තිය).

කිරිබාටි අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශය වේ. රජයේ උසස් පාසල් වන්නේ කිං ජෝර්ජ් V සහ එලේන් බර්නාච්චි පාසල (King George V and Elaine Bernacchi School), ටැබිටෙවෙයා උතුරු ජ්‍යෙෂ්ඨ ද්විතීයික පාසල (Tabiteuea North Senior Secondary School) සහ මෙලෙන්ගි ටබායි ද්විතීයික පාසල (Melaengi Tabai Secondary School) ය. ක්‍රිස්තියානි පල්ලි විසින් උසස් පාසල් දහතුනක් පවත්වාගෙන යනු ලැබේ.

දකුණු පැසිෆික් විශ්ව විද්‍යාලය සතුව දුරස්ථ/නම්‍යශීලී ඉගෙනීම සඳහා තෙයෝරරෙකේ හි කැම්පස් එකක් ඇති අතර, සහතිකපත්, ඩිප්ලෝමා සහ උපාධි ලබා ගැනීම සඳහා සූදානම් කිරීමේ අධ්‍යයන කටයුතු සැපයීමට ද එය කටයුතු කරයි.

කිරිබාටි හි අනෙකුත් ප්‍රමුඛ පාසල් වන්නේ:

 බෙටියෝ හි සමුද්‍ර පුහුණු මධ්‍යස්ථානය (Marine Training Centre);
 කිරිබාටි තාක්ෂණ ආයතනය (Kiribati Institute of Technology);
 කිරිබාටි ධීවර පුහුණු මධ්‍යස්ථානය (Kiribati Fisheries Training Centre);
 කිරිබාටි හෙද විද්‍යාලය (Kiribati School of Nursing);
 කිරිබාටි පොලිස් ඇකඩමිය (Kiribati Police Academy);
 කිරිබාටි ගුරු විද්‍යාලය (Kiribati Teachers College).

 යොමු කිරීම්