පැපුවා නවගිනියාවේ ආර්ථිකය

ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල විසින් පැපුවා නිව්ගිනියාව සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ආර්ථිකයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත.World Economic Outlook Database, October 2015 , International Monetary Fund . Database updated on 6 October 2015. Accessed on 6 October 2015. ආර්ථිකය බොහෝ දුරට ස්වාභාවික සම්පත් මත රඳා පවතී, ප්‍රාග්ධන ආයෝජන පතල් කැණීම් සහ තෙල් සඳහා සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති අතර, බොහෝ ශ්‍රමය කෘෂිකර්මාන්තයේ යොදවා ඇත. 2018 වන විට, ස්වාභාවික සම්පත් නිස්සාරණය සමස්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 28% ක් වූ අතර ඛනිජ, තෙල් සහ ස්වාභාවික ගෑස් ඇතුළු සැලකිය යුතු දායකයින් සිටී. සම්පත් මත යැපෙන ආර්ථිකය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය විකෘති කිරීම නිසා ආර්ථික වර්ධනය මැනීම දුෂ්කර ය. දළ ජාතික ආදායම වැනි අනෙකුත් මිනුම් මැනීම දුෂ්කර ය. ඓතිහාසික දළ දේශීය නිෂ්පාදිත ඇස්තමේන්තු පවා නාටකාකාර ලෙස වෙනස් වී ඇත. 2019 වන විට, PNG හි සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධන අනුපාතය 3.8% ක් වූ අතර උද්ධමන අනුපාතය 4.3% කි. ජාතික මුදල් ඒකකය වන කිනා, විනිමය අනුපාතය කළමනාකරණය කිරීම සඳහා එහි ප්‍රවේශය වෙනස් කර ඇති පැපුවා නිව්ගිනියා බැංකුව විසින් නියාමනය කරනු ලැබේ. විධිමත් රැකියා නියුක්තිය අඩුය. අවම වැටුපක් ඇත, නමුත් නිදහසින් පසු එය සැබෑ ලෙස පහත වැටී ඇත. 2010 දශකයේ අගභාගයේදී, නාගරික ප්‍රදේශවල සේවය කරන අයගෙන් 40% ක් පමණ කෘෂිකර්මාන්තයෙන් පිටත සේවය කළ නමුත් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල 20% ක් පමණ පමණි.

දැව සහ සමුද්‍ර සම්පත් ද අපනයනය කරනු ලැබේ, රට නිවර්තන දැව සැපයුම්කරුවන් කිහිප දෙනාගෙන් එකක් වන අතර, පැපුවා නිව්ගිනියාව සඳහා වන වගාව වැදගත් ආර්ථික සම්පතක් වන නමුත් කර්මාන්තය අඩු සහ අර්ධ-තීව්‍ර තාක්ෂණික යෙදවුම් භාවිතා කරයි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, නිෂ්පාදන පරාසයන් කියත් දැව, වේනර්, ප්ලයිවුඩ්, බ්ලොක් පුවරුව, අච්චු කිරීම, පොලු සහ කණු සහ ලී කැබලි වලට සීමා වේ. නිමි භාණ්ඩ කිහිපයක් පමණක් අපනයනය කෙරේ. ප්‍රමාණවත් පුහුණුවක් නොලැබුණු දේශීය තාක්ෂණික නිලධාරීන් සමඟ ඒකාබද්ධව ස්වයංක්‍රීය යන්ත්‍රෝපකරණ නොමැතිකම, ස්වයංක්‍රීය යන්ත්‍රෝපකරණ සහ සැලසුම් හඳුන්වාදීමට ඇති බාධක කිහිපයකි. වන වගාව දූෂණයට මාර්ගයක් වන අතර බොහෝ ව්‍යාපෘති නීතිමය අවිනිශ්චිතතාවයකට මුහුණ දෙයි. දැව කැපීමෙන් 70% ක් දක්වා නීති විරෝධී විය හැකිය. සමුද්‍ර ධීවර කර්මාන්තය ගෝලීය මසුන් ඇල්ලීමෙන් 10% ක් පමණ සපයයි.

රටේ කෘෂිකර්මාන්තයට දේශීය විකිණීම සහ ජාත්‍යන්තර අපනයනය සඳහා මෙන්ම යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තය සඳහා වගා කරන භෝග ඇතුළත් වේ. කොප්පරා, කොප්පරා තෙල්, රබර්, තේ, කොකෝවා සහ කෝපි වැනි භාණ්ඩවල කෘෂිකාර්මික අපනයන වර්ධනය වී නොමැත. කෙසේ වෙතත්, පාම් තෙල් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා වනාන්තර තෙල් පාම් වගාවන් බවට පරිවර්තනය කිරීම සැලකිය යුතු සහ වර්ධනය වන රැකියා සහ ආදායම් මාර්ගයක් බවට පත්ව ඇත. සමස්තයක් ලෙස රට ගෝලීය පාම් තෙල් වලින් 1.6% ක් සහ ගෝලීය කෝපි වලින් 1% ක් නිෂ්පාදනය කරයි. ආර්ථිකයේ විශාලතම අංශය නොවූවත්, කෘෂිකර්මාන්තය වැඩිම රැකියා ප්‍රමාණයක් සපයන අතර, සියලු රැකියා වලින් 85% ක් පමණ වේ.

දරිද්‍රතාවය තක්සේරු කිරීමෙන් සොයාගෙන ඇත්තේ එය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල බහුලව දක්නට ලැබෙන බවයි. ජනගහනයෙන් 40% කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් යැපුම් ගොවීන් වන අතර, මුදල් ආර්ථිකයෙන් සාපේක්ෂව ස්වාධීනව ජීවත් වෙති.World Bank. 2010. World Development Indicators. Washington DC. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ගොවිතැන වඩාත් පුළුල් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම වේ. බොහෝමයක් සිදු කරනු ලබන්නේ සරල වැසි ජලයෙන් පෝෂණය වන මතුපිට වාරිමාර්ග හරහා වන අතර, නිශ්චිත ශිල්පීය ක්‍රම ස්ථානය අනුව වෙනස් වේ. ටාරෝ යනු ඓතිහාසික බෝගයකි, නමුත් දැන් ප්‍රධාන වශයෙන් වගා කරන බතල හඳුන්වාදීම මීටර් 2,700 (අඩි 8,900) දක්වා වගා කිරීමට අවසර දී ඇත. සාගෝ නිස්සාරණය කරන මෙට්‍රොක්සිලෝන් සාගු ද බහුලව වගා කෙරේ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:OkTediMine.jpg|alt=Large stepped mine cut into a mountainside|thumb|නිරිතදිග පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ඔක් ටෙඩි පතල
අපනයනය කරන ලද ඛනිජ අතරට රන්, තඹ, කොබෝල්ට් සහ නිකල් ඇතුළත් වේ. තෙල් සහ ද්‍රව ස්වාභාවික වායු (LNG) ද ප්‍රධාන අපනයන භාණ්ඩ වේ. නිස්සාරණ සම්පත් සියලුම අපනයන වලින් 86% ක් වන අතර, සහ ඒවායේ ඉහළ වටිනාකම රටට සාමාන්‍යයෙන් ජංගම ගිණුම් අතිරික්තයන් පවත්වාගෙන යාමට හැකි වී ඇත. විශාලතම පතල වන්නේ ලිහිර් දූපතේ පෞද්ගලික රන් පතලක් වන අතර, ඉන් පසුව රජය විසින් පවත්වාගෙන යනු ලබන ඕකේ ටෙඩි පතල සහ පසුව පෝගෙරා රන් පතල වේ. ආදායම් බෙදා ගැනීම පිළිබඳ ආරවුල් හේතුවෙන් නව ව්‍යාපෘති විවෘත කිරීම ප්‍රමාද වී ඇතත්, LNG අපනයනය 2014 දී ආරම්භ විය.

රටේ භූමි ප්‍රදේශය ප්‍රවාහන යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීම රටට දුෂ්කර කර ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගුවන් ගමන් වඩාත් කාර්යක්ෂම හා විශ්වාසදායක ප්‍රවාහන මාධ්‍යයක් බවට පත්ව ඇත. අභ්‍යන්තරයට යන්නේ අධිවේගී මාර්ග පහක් ඇත, නමුත් දෙකක් පමණි. දේශීය නැව්ගත කිරීම සීමිතය. ජාත්‍යන්තර වරායන් 22 ක් ඇත, නමුත් සියල්ල ක්‍රියාත්මක නොවේ. විශාලතම වරාය වන්නේ ලේ වරාය වන අතර එය ජාත්‍යන්තර භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයෙන් අඩක් පමණ හසුරුවයි. පැපුවා නිව්ගිනියාවේ ගුවන් පථ 500කට වඩා ඇති අතර ඒවායින් බොහොමයක් තාර දමා නොමැත. බොහෝ මාර්ග දුර්වල ලෙස නඩත්තු කර ඇති අතර සමහර ඒවා වැසි සමයේදී භාවිතා කළ නොහැක. කෙසේ වෙතත්, ජනගහනයෙන් බහුතරයක් ජාතික මාර්ගයකින් කිලෝමීටර 5ක් (සැතපුම් 3.1) ඇතුළත ජීවත් වන අතර ඊටත් වඩා දිස්ත්‍රික් හෝ ග්‍රාමීය මාර්ග අසල ජීවත් වේ.

සිරිනුමු වේල්ල සහ යොන්කි වේල්ල ජල විදුලිය සපයයි. අගනුවර පවා සීමිත අපද්‍රව්‍ය පිරිපහදු කිරීමක් ඇත. සමහරක් සෘජුවම සාගරයට මුදා හරින අතර එමඟින් දූෂණය පිළිබඳ ගැටළු ඇති වේ. පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයන් මුළු විදුලි සැපයුමෙන් තුනෙන් දෙකක් නියෝජනය කරයි.

සමස්ත නිවාසවල ගුණාත්මකභාවය අඩුයි, 2010 අගභාගයේදී නිවාසවලින් 15% කට නිමි තට්ටුවක් තිබුණි. නාගරික ප්‍රදේශවල, 2016 දී නිවාසවලින් 55% කට විදුලිය සම්බන්ධ කර ඇත. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලට සම්බන්ධතාවයක් තිබුණේ 10% ක් පමණි, නමුත් මෙය 1996 දී 3% සිට සැලකිය යුතු වැඩිවීමකි. නාගරික නිවාසවලින් අඩකට වඩා නල ජලය ලබා ගැනීමට හැකි වූ අතර ග්‍රාමීය නිවාසවලින් 15% කට පමණක් එය තිබුණි, නමුත් ග්‍රාමීය නිවාසවලට ළිං සඳහා වැඩි ප්‍රවේශයක් තිබුණි. කාමරයකට සාමාන්‍ය පුද්ගලයින් සංඛ්‍යාව 2.5 කි.

රටෙන් 97% කට වඩා ප්‍රජාවන් විසින් හිමිකරගෙන ඇති චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් ලෙස නම් කර ඇත. එවැනි ඵලදායී හිමිකම් බොහොමයක් ලියාපදිංචි නොකළ සහ ඵලදායී ලෙස අවිධිමත් ලෙස පවතී. ඉඩම් ලියාපදිංචි කිරීමේ උත්සාහයන් ඉතා සීමිත සාර්ථකත්වයක් ලබා ඇත. PNG ව්‍යවස්ථාදායකය විසින් "චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් හිමිකම" ලෙස හැඳින්වෙන ආකාරයේ සේවා කාලයක් හඳුනාගෙන ඇති නීති පනවා ඇත, එනම් ආදිවාසී ජනතාවගේ සාම්ප්‍රදායික ඉඩම්වලට අහිමි කළ නොහැකි සේවා කාලයක් සඳහා යම් නීතිමය පදනමක් ඇති බවයි. මෙම චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම රටේ භාවිතා කළ හැකි ඉඩම්වලින් වැඩි ප්‍රමාණයක් සංකල්පීයව ආවරණය කරයි (මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 97% ක් පමණ); අන්සතු කරන ලද ඉඩම රාජ්‍ය බදු යටතේ පෞද්ගලිකව තබා ගනී නැතහොත් රජයේ ඉඩමකි. සින්නක්කර හිමිකම (ගාස්තු සරල ලෙසද හැඳින්වේ) පැපුවා නිව්ගිනියා පුරවැසියන්ට පමණක් හිමිවිය හැකිය.

 යොමු කිරීම්