වනුආටු හි ඉතිහාසය

ප්‍රාග් ඉතිහාසය 
යුරෝපීය යටත් විජිතකරණයට පෙර වනුවාටු ඉතිහාසය බොහෝ දුරට අපැහැදිලි වන්නේ, යුරෝපීය සම්බන්ධතා වලට පෙර ලිඛිත මූලාශ්‍ර නොමැතිකම සහ සීමිත පුරාවිද්‍යාත්මක කටයුතු පමණක් සිදු කර ඇති බැවිනි; වනුවාටු හි අස්ථාවර භූ විද්‍යාව සහ දේශගුණය ද බොහෝ ප්‍රාග් ඓතිහාසික ස්ථාන විනාශ කර හෝ සැඟවීමට ඉඩ ඇත. 1980 ගණන්වල සිට රැස් කරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි, වනුවාටු දූපත් ප්‍රථම වරට වසර 3,000 කට පමණ පෙර, දළ වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 1100 සහ ක්‍රි.පූ. 700 අතර කාලය තුළ ජනාවාස වූ බවට වන න්‍යායට සහාය වේ. මොවුන් නිසැකවම ලපිටා සංස්කෘතියේ ජනතාව විය. මෙම සංස්කෘතියෙන් වනුවාටු සුළු වශයෙන් පමණක් බලපෑමට ලක් වී ඇති බවට කලින් පැතිර තිබූ අදහස, උතුරේ බැංකු දූපත් වල සිට දකුණේ ඇනිටියම් දක්වා දූපත් සමූහයේ බොහෝ දූපත් වල බොහෝ ස්ථානවල මෑත දශක කිහිපය තුළ අනාවරණය වූ සාක්ෂි මගින් යල් පැන ගියේය.

කැපී පෙනෙන ලපිටා ස්ථාන අතරට එෆාටේ හි ටියෝමා, උරිපිව් සහ මලකුල වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ වාඕ සහ ඕරේ හි මකුවේ ඇතුළත් වේ. පුරාණ සුසාන භූමි කිහිපයක් කැණීම් කර ඇත, විශේෂයෙන් එෆාටේ හි ටියෝමා, එහි පුද්ගලයින් 94 දෙනෙකුගේ දේහය අඩංගු විශාල පුරාණ සුසාන භූමියක් ඇත. එෆාටේ සහ යාබද ලෙලෙපා සහ එරෙටෝකා දූපත් වල - 16-17 වන සියවසේ ප්‍රධානියා හෝ රෝයි මාතා ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රධානීන් සමඟ සම්බන්ධ ස්ථාන ද ඇත. (මෙය පරම්පරා ගණනාවක් පුරා විවිධ පිරිමින් විසින් දරනු ලබන මාතෘකාවක් විය හැකිය.) රෝයි මාතා දේශීය වංශ එක්සත් කර සාම යුගයක් ස්ථාපිත කර එහි නායකත්වය දැරූ බව කියනු ලැබේ.

රෝයි මාතා පිළිබඳ කථා දේශීය වාචික සම්ප්‍රදායෙන් පැමිණෙන අතර පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානවලින් සොයාගත් සියවස් ගණනාවක් පැරණි සාක්ෂි සමඟ අනුකූල වේ. ලපිටා ස්ථාන 2008 දී වනුවාටු හි පළමු යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවිය බවට පත්විය."Chief Roi Mata's Domain" , UNESCOlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fels_Cave_Drawings_1.jpg|thumb|රෝයි මාතා ලෝක උරුම අඩවිය හා සම්බන්ධ ලෙලෙපා දූපතේ ගුහා චිත්‍ර
ලපිටාගේ ආසන්නතම සම්භවය වයඹ දෙසින්, සොලමන් දූපත් දූපත් සමූහයේ සහ පැපුවා නිව්ගිනියාවේ බිස්මාර්ක් දූපත් සමූහයේ පිහිටා ඇත, 2016 දී පෝට් විලා අසලින් සොයාගත් වසර 3,000 ක් පැරණි ඇටසැකිල්ලක DNA අධ්‍යයනවලින් පෙනී යන්නේ සමහරක් පිලිපීනයෙන් හෝ තායිවානයෙන් සෘජුවම පැමිණ ඇති බවත්, අතරමගදී කෙටි කාලයක් පමණක් නතර කළ බවත්ය. ඔවුන් අල, තාරෝ සහ කෙසෙල් වැනි භෝග මෙන්ම ඌරන් සහ කුකුළන් වැනි ගෘහාශ්‍රිත සතුන් ද රැගෙන ආහ. ඔවුන්ගේ පැමිණීම ගොඩබිම් කිඹුලා (මෙකොසුචස් කල්පොකාසි), ගොඩබිම් කැස්බෑවා (මෙයෝලානියා ඩැමෙලිපි) සහ විවිධ පියාසර රහිත පක්ෂි විශේෂ වැනි විශේෂ කිහිපයක් වඳ වී යාමත් සමඟ සමපාත වේ. ලපිටා ජනාවාස ටොංගා සහ සැමෝවා දක්වා නැගෙනහිරට ඔවුන්ගේ උපරිම දුරින් ළඟා විය.

කාලයත් සමඟ, ලපිටා සංස්කෘතිය එහි මුල් එකමුතුවෙන් වැඩි කොටසක් අහිමි විය; එබැවින්, එය වඩ වඩාත් ඛණ්ඩනය විය, එයට නිශ්චිත හේතු පැහැදිලි නැත. සියවස් ගණනාවක් පුරා, වනුවාටු හි මැටි භාණ්ඩ, ජනාවාස සහ භූමදාන පිළිවෙත් සියල්ල වඩාත් දේශීයකරණය වූ දිශාවකට පරිණාමය වූ අතර, දිගු දුර වෙළඳාම සහ සංක්‍රමණ රටා හැකිලී ගියේය. කෙසේ වෙතත්, සීමිත දිගු දුර වෙළඳාම දිගටම පැවතුනි, සමාන සංස්කෘතික භාවිතයන් සහ ප්‍රමාද වූ අයිතම ෆීජි, නිව් කැලිඩෝනියාව, බිස්මාර්ක් සහ සොලමන් දූපත් වලින් ද හමු විය. මධ්‍යම සහ දකුණු වනුවාටු වල සොයාගැනීම්, සුවිශේෂී ඇඩ්ස් වැනි, නැගෙනහිරට පොලිනීසියානු ජනයා සමඟ වෙළඳ සම්බන්ධතා සහ සමහර විට ජනගහන සංක්‍රමණයන් ද පෙන්නුම් කරයි.

කාලයත් සමඟ, ලපිටා බිස්මාර්ක්වරුන්ගෙන් සහ මෙලනීසියාවේ වෙනත් තැන්වල සිට පැමිණෙන සංක්‍රමණිකයන් සමඟ මිශ්‍ර වී හෝ පුරෝගාමීන් ලෙස ක්‍රියා කළ බවත්, අවසානයේ නූතන නි-වනුආටු හි සාමාන්‍ය අඳුරු සමක් ඇති භෞතික විද්‍යාව නිපදවූ බවත් සැලකේ. භාෂාමය වශයෙන්, ලපිටා ජනයාගේ ඔස්ට්‍රෝනීසියානු භාෂා පවත්වා ගෙන ගිය අතර, වනුවාටු හි 100+ ස්වයංක්‍රීය භාෂා සියල්ලම ඔස්ට්‍රෝනීසියානු භාෂා පවුලේ සාගර ශාඛාවට අයත් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත."Languages of Vanuatu" – 2013 archive from Ethnologue.

මෙම භාෂාමය අධිවිවිධත්වයට හේතු වූයේ සාධක ගණනාවකි: අඛණ්ඩ සංක්‍රමණ රළ, විමධ්‍යගත සහ සාමාන්‍යයෙන් ස්වයංපෝෂිත ප්‍රජාවන් රාශියක පැවැත්ම, අනෙක් කිසිවෙකුට ආධිපත්‍යය දැරීමට නොහැකි වූ ජන කණ්ඩායම් අතර සතුරුකම් සහ අන්තර් සහ අභ්‍යන්තර දූපත් සංචාර සහ සන්නිවේදනයට බාධා කළ වනුවාටුහි දුෂ්කර භූගෝල විද්‍යාව. භූ විද්‍යාත්මක වාර්තාවෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ ක්‍රි.ව. 200 හි ඇම්බ්‍රිම් හි දැවැන්ත ගිනිකඳු පිපිරීමක් සිදු වූ බවත්, එය දේශීය ජනගහනය විනාශ කිරීමට සහ තවදුරටත් ජනගහන සංචලනයන්ට හේතු වීමට ඉඩ ඇති බවත්ය. වනුවාටු හි සමහර ප්‍රදේශවල මානව මිනීමැරුම් බහුලව දක්නට ලැබුණි.

 යුරෝපීයයන්ගේ පැමිණීම (1606–1906) 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pedro_Fern%C3%A1ndez_de_Quir%C3%B3s.JPG|thumb|පෘතුගීසි ගවේෂක පෙඩ්‍රෝ ෆර්නැන්ඩස් ද ක්වේරෝස් 1606 දී වනුවාටු වෙත පැමිණි පළමු යුරෝපීයයා විය. ඔහු වනුවාටු හි විශාලතම දූපත වන එස්පිරිටු සැන්ටෝ ලෙස නම් කළේය.
ස්පාඤ්ඤ කිරීටය සඳහා යාත්‍රා කරමින් සිටි පෘතුගීසි ගවේෂක පෙඩ්‍රෝ ෆර්නැන්ඩස් ඩි ක්වේරෝස්, එල් කැලාඕ වෙතින් පිටත් වී, බෑන්ක්ස් දූපත් වලින් යාත්‍රා කර, ගෝවා (ඔහු එය සැන්ටා මරියා ලෙස හැඳින්වූ) වෙත කෙටියෙන් ගොඩ බැස්ස විට, වනුවාටු දූපත් ප්‍රථම වරට යුරෝපීයයන් සමඟ සම්බන්ධතා ඇති කර ගත්තේ 1606 අප්‍රේල් මාසයේදීය. තවත් දකුණට ගමන් කරමින්, ක්වේරෝස් විශාලතම දූපතට පැමිණි අතර, එය ලා ඔස්ට්‍රියාවේ ඩෙල් එස්පිරිටු සැන්ටෝ හෝ "ශුද්ධාත්මයාණන්ගේ දකුණු දේශය" ලෙස නම් කළේය. ඔහු ටෙරා ඔස්ට්‍රේලියා (ඕස්ට්‍රේලියාව) වෙත පැමිණි බව විශ්වාස කළේය. ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් දිවයිනේ උතුරු පැත්තේ බිග් බොක්කෙහි නුවෙවා ජෙරුසලම නමින් ජනාවාසයක් ස්ථාපිත කළ නමුත් එය කෙටි කාලීන උත්සාහයක් විය. 

ක්වේරෝස්ගේ අභිප්‍රාය කුමක් වුවත්, නි-වනුආටු සමඟ සබඳතා දින කිහිපයක් ඇතුළත ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. පසුව සම්බන්ධතා ඇති කර ගැනීමට ගත් උත්සාහයන්ට දූපත් වැසියන් පලා යාම හෝ ගවේෂකයන් සැඟවී සිටීමකට යොමු කිරීම හේතුවෙන් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන් මුහුණ දුන්හ. ක්වේරෝස් ඇතුළු කාර්ය මණ්ඩලයේ බොහෝ දෙනෙකු ද අසනීප තත්ත්වයෙන් පෙළෙමින් සිටි අතර, ක්වේරෝස්ගේ මානසික තත්ත්වය ද පිරිහී ගියේය. මාසයකට පසු කඳවුර අතහැර දමන ලද අතර, ක්වේරෝස් දකුණු මහාද්වීපය සඳහා ඔහුගේ සෙවීම දිගටම කරගෙන ගියේය.

1768 දී ප්‍රංශ ගවේෂක ලුවී ඇන්ටොයින් ද බුගන්විල් මැයි 22 වන දින දූපත් අසලින් යාත්‍රා කර මහා සයික්ලේඩ්ස් ලෙස නම් කරන තෙක් යුරෝපීයයන් ආපසු පැමිණියේ නැත. බුගන්විල් නිර්මාණය කරන ලද විවිධ ප්‍රංශ ස්ථාන නාම වලින්, පෙන්තකොස්ත දූපත පමණක් රැඳී තිබේ.

ප්‍රංශ ජාතිකයන් අම්බායි වෙත ගොඩ බැස්සේ, ස්වදේශික ජනතාව සමඟ සාමකාමී ආකාරයකින් වෙළඳාම් කළ නමුත්, පසුව ඔවුන්ට පහර දුන් බව බුගන්විල් ප්‍රකාශ කළ අතර, ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩලය පිටත්ව ගොස් ඔවුන්ගේ ගමන දිගටම කරගෙන යාමට පෙර ඔහුගේ මස්කට් සමඟ අනතුරු ඇඟවීමේ වෙඩි තැබීමට ඔහුට සිදු විය. 1774 ජූලි-සැප්තැම්බර් මාසවලදී, බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂක කපිතාන් ජේම්ස් කුක් විසින් මෙම දූපත් පුළුල් ලෙස ගවේෂණය කරන ලද අතර, ඔහු ඒවා නව හෙබ්‍රයිඩ්ස් ලෙස නම් කළේය, ස්කොට්ලන්තයේ බටහිර වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ හෙබ්‍රයිඩ්ස් අනුව, 1980 දී නිදහස දක්වා පැවතුනි. කුක් නි-වනුවාටු සමඟ සාමාන්‍යයෙන් සුහද සබඳතා පවත්වා ගැනීමට සමත් වූයේ ඔවුන්ට තෑගි ලබා දීමෙන් සහ ප්‍රචණ්ඩත්වයෙන් වැළකී සිටීමෙනි.

1789 දී, විලියම් බ්ලයි සහ ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩලයේ ඉතිරි පිරිස බවුන්ටි හි කැරැල්ලෙන් පසු ටිමෝරයට ආපසු යන ගමනේදී බෑන්ක්ස් දූපත් හරහා යාත්‍රා කළහ; බ්ලයි පසුව දූපත් වෙත ආපසු ගොස්, ඔහුගේ දානපති ජෝසප් බෑන්ක්ස් නමින් ඒවා නම් කළේය.

මෙම දූපත් සමූහයට පැමිණි පළමු නිතිපතා අමුත්තන් අතර තල්මසුන් නැව් ද විය. පළමු වාර්තාගත සංචාරය 1804 පෙබරවාරි මාසයේදී රෝස් විසින් සිදු කරන ලද අතර, 1887 දී නිව් බෙඩ්ෆර්ඩ් නෞකාව වන ජෝන් සහ වින්ත්‍රොප් විසින් කරන ලද අවසාන දන්නා සංචාරය විය. 1825 දී, පීටර් ඩිලන් නම් වෙළෙන්දා විසින් චීනයේ සුවඳ ද්‍රව්‍යයක් ලෙස තේ සඳහා වෙළඳාම් කළ හැකි සඳුන් දැව සොයා ගැනීමත් සමඟ ආදායම්ලාභීන්ගේ හදිසි වැඩිවීමක් ඇති වූ අතර, එය 1830 දී සංක්‍රමණික පොලිනීසියානු කම්කරුවන් සහ ස්වදේශික නි-වනුවාටු අතර ගැටුමකින් පසුව අවසන් විය. එෆේට්, එස්පිරිටු සැන්ටෝ සහ ඇනෙයිටියම් යන ප්‍රදේශවල තවත් සඳුන් ගස් හමු වූ අතර, එමඟින් 1860 ගණන්වල මැද භාගය වන විට සැපයුම් අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම අවසන් වූ අතර වෙළඳාම බොහෝ දුරට නතර විය.

1860 ගණන්වලදී, ඕස්ට්‍රේලියාවේ, ෆීජි, නිව් කැලිඩෝනියාවේ සහ සැමෝවා දූපත්වල වැවිලිකරුවන් කම්කරුවන්ගේ අවශ්‍යතාවය මත, "කළු කුරුල්ලා" ලෙස හැඳින්වෙන දිගුකාලීන ගිවිසුම්ගත ශ්‍රම වෙළඳාමක් දිරිමත් කළහ. ශ්‍රම වෙළඳාමේ උච්චතම අවස්ථාවේදී, දූපත් කිහිපයක වැඩිහිටි පිරිමි ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා විදේශයන්හි සේවය කළහ. මේ නිසාත්, කම්කරුවන් බොහෝ විට මුහුණ දෙන දුර්වල තත්වයන් සහ අපයෝජන නිසාත්, ස්වදේශික නි-වනුආටු වැසියන්ට ප්‍රතිශක්තියක් නොතිබූ පොදු රෝග හඳුන්වාදීම නිසාත්, වනුවාටු ජනගහනය දැඩි ලෙස පහත වැටුණු අතර, පූර්ව සම්බන්ධතා කාලයට සාපේක්ෂව වත්මන් ජනගහනය බෙහෙවින් අඩු විය. වෙළඳාම පිළිබඳ වැඩි අධීක්ෂණයක් හේතුවෙන් එය ක්‍රමයෙන් අඩු විය. 1906 දී ඕස්ට්‍රේලියාව තවදුරටත් 'කළු කුරුළු' කම්කරුවන් තහනම් කළ අතර, පසුව 1910 සහ 1913 දී ෆීජි සහ සැමෝවා පිළිවෙලින්.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Landing_at_Tana_one_of_the_New_Hebrides,_by_William_Hodges.jpg|thumb|ජේම්ස් කුක් ටන්නා දූපතට ගොඩ බැස්සේය. 1774.
1839 සිට, රෝමානු කතෝලික සහ රෙපරමාදු යන දෙඅංශයෙන්ම මිෂනාරිවරු දූපත් වෙත පැමිණියහ. මුලදී, ඔවුන්ට සතුරුකම්වලට මුහුණ දීමට සිදු විය, විශේෂයෙන් 1839 දී එරොමැන්ගෝ හි ලන්ඩන් මිෂනාරි සංගමයේ ජෝන් විලියම්ස් සහ ජේම්ස් හැරිස් ඝාතනය කිරීමත් සමඟ. මෙය නොතකා, ඔවුන් ඉදිරියට ගිය අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ ආගම් මාරුවීම් සිදුවිය. යුරෝපීයයන්ගේ කම්පනයට හේතු වෙමින්, නි-වනුආටු ක්‍රිස්තියානි ධර්මය සාම්ප්‍රදායික කස්ටොම් විශ්වාසයන් සමඟ සමමුහුර්ත කළේය. ඇංග්ලිකන් මෙලනේසියානු මෙහෙවර නවසීලන්තයේ සහ නොර්ෆොක් දූපතේ වැඩිදුර පුහුණුව සඳහා තරුණ ආගමට හැරුණු අය ද රැගෙන ගියේය. ඇනෙයිටියම් හි ප්‍රෙස්බිටේරියන් මිෂනාරිවරුන් විශේෂයෙන් සාර්ථක වූ අතර, ටන්නා හි එතරම් සාර්ථක නොවූවත්, 1840-60 ගණන්වල ප්‍රදේශවාසීන් විසින් මිෂනාරිවරුන් නැවත නැවතත් දිවයිනෙන් පලවා හරින ලදී. මිෂනාරිවරුන් ඔවුන් සමඟ ගෙන ආ රෝගාබාධ සහ මරණ රළ, සතුරු ප්‍රතිචාරයට අර්ධ වශයෙන් වගකිව යුතු විය හැකිය.

කපු වගාවන් සඳහා ඉඩම් සොයමින් අනෙකුත් යුරෝපීය පදිංචිකරුවන් ද පැමිණි අතර, ඉන් පළමුවැන්නා වූයේ 1865 දී ටන්නා හි හෙන්රි රොස් ලෙවින් ය (පසුව ඔහු එය අතහැර දැමීය). ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසු ජාත්‍යන්තර කපු මිල පහත වැටුණු විට, ඔවුන් කෝපි, කොකෝවා, කෙසෙල් සහ වඩාත් සාර්ථකව පොල් වලට මාරු විය. මුලදී ඕස්ට්‍රේලියාවෙන් පැමිණි බ්‍රිතාන්‍ය යටත්වැසියන් බහුතරයක් පදිංචිකරුවන් වූ නමුත් බ්‍රිතාන්‍ය රජයේ සුළු සහයෝගයක් නොමැතිව ඔවුන් නිතරම තම ජනාවාස සාර්ථක කර ගැනීමට අරගල කළහ.

ප්‍රංශ වැවිලිකරුවන් ද පැමිණීමට පටන් ගත් අතර, 1880 දී එෆේට් හි ෆර්ඩිනන්ඩ් චෙවිලාර්ඩ්ගෙන් ආරම්භ වූ අතර පසුව ජෝන් හිගින්සන් (ප්‍රංශ ගැති අයර්ලන්ත ජාතිකයෙකු වන) විසින් 1882 දී කොම්පැග්නි කැලිඩෝනියන් ඩෙස් නූවෙල්ස්-හෙබ්‍රයිඩ්ස් (CCNH) I. නිර්මාණය කිරීමෙන් පසුව විශාල සංඛ්‍යාවක් පැමිණියහ. එය ඉක්මනින්ම ප්‍රංශ යටත්වැසියන්ට පක්ෂව ශේෂය ඉහළ නැංවීය. ප්‍රංශ රජය 1894 දී CCNH අත්පත් කර ගත් අතර ප්‍රංශ ජනාවාසකරණය සක්‍රීයව දිරිමත් කළේය. 1906 වන විට, ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන් (401 දී) බ්‍රිතාන්‍යයන්ට වඩා (228) වැඩි විය, එනම් දෙකට එකක් පමණ විය.

 යටත් විජිත යුගය (1906–1980) 
දූපත් වල ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය අවශ්‍යතා අවුල් වීම සහ එහි පැවති අනීතිකභාවය හේතුවෙන්, භූමිය ඈඳා ගැනීම සඳහා බලතල දෙකෙන් එකක් හෝ දෙකම සඳහා පෙත්සම් ඉදිරිපත් විය. 1887 ඔක්තෝබර් 16 වන දින පැවති සම්මුතිය මගින්, අභ්‍යන්තර ස්වදේශික කටයුතු පිළිබඳ අධිකරණ බලයට හිමිකම් පෑමක් නොමැතිව, ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය පුරවැසියන් ආරක්ෂා කිරීමේ එකම අරමුණ සඳහා ඇන්ග්ලෝ-ප්‍රංශ ඒකාබද්ධ නාවික කොමිසම ස්ථාපිත කරන ලදී. මෙම කොමිසම 1887–1889 කාලය තුළ සහ නැවතත් 1890–1906 කාලය තුළ පාලනය විය. 1889 සිට 1890 දක්වා කෙටි කාලයක් සඳහා, වර්තමාන පෝර්ට් විලා අවට ප්‍රදේශයක් වූ ෆ්‍රාන්ස්විල්, තේරී පත් වූ නගරාධිපති/ජනාධිපති ෆර්ඩිනන්ඩ් චෙවිලාර්ඩ්ගේ නායකත්වය යටතේ ස්වාධීන කොමියුනයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය.

පදිංචිකරුවන් සහ නි-වනුආටු අතර සතුරුකම් සාමාන්‍ය දෙයක් වූ අතර, බොහෝ විට සැක සහිත තත්වයන් යටතේ මිලදී ගත් ඉඩම් පිළිබඳ ආරවුල් මත කේන්ද්‍රගත විය. නිව් කැලිඩෝනියාවේ ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන්ගෙන් දූපත් ඈඳා ගැනීමට බලපෑම් එල්ල වූ නමුත්, බ්‍රිතාන්‍යය ඔවුන්ගේ බලපෑම සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හැරීමට අකමැති විය.

 මුල් කාලය (1906–1945) 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Native_men_of_Tanna,_New_Hebrides.jpg|thumb|ටන්නා මිනිසුන් බෝට්ටුවක, 1905

එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, 1906 දී, ප්‍රංශය සහ එක්සත් රාජධානිය දූපත් ඒකාබද්ධව පරිපාලනය කිරීමට එකඟ විය; නව හෙබ්‍රයිඩීස් හි ඇන්ග්ලෝ-ප්‍රංශ සහාධිපත්‍යය () ලෙස හැඳින්වූ එය, ඒකාබද්ධ අධිකරණයකින් පමණක් එකට එකතු වූ වෙනම රාජ්‍ය, නීතිමය, අධිකරණ සහ මූල්‍ය පද්ධති දෙකක් සහිත අද්විතීය රජයක් විය. වතුකරයේ නි-වනුආටු කම්කරුවන්ගේ ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීම සහ සූරාකෑම වේගයෙන් සිදු විය. නරකම අපයෝජන මැඩපැවැත්වීමේ උත්සාහයක් ලෙස සහ මිෂනාරිවරුන්ගේ සහාය ඇතිව, 1914 ඇන්ග්ලෝ-ප්‍රංශ ප්‍රොටෝකෝලය හරහා සහාධිපත්‍යයේ අධිකාරිය දීර්ඝ කරන ලදී, නමුත් මෙය 1922 වන තෙක් විධිමත් ලෙස අනුමත කර නොතිබුණි. මෙය යම් දියුණුවක් ඇති කළද, කම්කරු අපයෝජන දිගටම සිදු වූ අතර, නි-වනුආටු හට නිල වශයෙන් රාජ්‍යයක් නොමැති බැවින්, ඕනෑම බලවතෙකුගේ පුරවැසිභාවය ලබා ගැනීම තහනම් කරන ලදී. අරමුදල් නොමැති කොන්ඩෝමිනියම් රජය අක්‍රිය බව ඔප්පු වූ අතර, පරිපාලන අනුපිටපත් කිරීම ඵලදායී පාලනය දුෂ්කර හා කාලය ගතවන සුළු විය. අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍ය සේවා සහ එවැනි අනෙකුත් සේවාවන් මිෂනාරිවරුන්ගේ අතේ ඉතිරි විය.

1920-1930 ගණන් වලදී, වියට්නාමයෙන් (එවකට ප්‍රංශ ඉන්දුචීනයේ කොටසක්) ගිවිසුම්ගත සේවකයින් නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස් හි වතුකරයේ වැඩ කිරීමට පැමිණියහ. 1929 වන විට, නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස් හි වියට්නාම ජාතිකයින් 6,000 ක් පමණ සිටියහ. 1940 ගණන්වලදී ඔවුන් අතර යම් සමාජීය හා දේශපාලනික නොසන්සුන්තාවයක් ඇති විය. දුර්වල සේවා කොන්දේසි සහ මිත්‍ර පාක්ෂික හමුදාවල සමාජීය බලපෑම් හේතුවෙන් ඔවුන් අතර යම් සමාජීය හා දේශපාලනික නොසන්සුන්තාවයක් ඇති විය. ඔවුන් සාමාන්‍යයෙන් වැවිලිකරුවන්ට වඩා ඔවුන්ගේ දුක්ඛිත තත්වයට අනුකම්පා කළහ. බොහෝ වියට්නාම ජාතිකයන් 1946 සහ 1963 දී නැවත සියරට ගෙන යන ලදී. නමුත් අද වන විට කුඩා වියට්නාම ප්‍රජාවක් වනුවාටු හි පවතී.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:F6F-3_Hellcats_of_VF-40_at_Espiritu_Santo_1944.jpg|thumb|1944 පෙබරවාරි මාසයේදී එස්පිරිටු සැන්ටෝ දූපතේ ඇමරිකානු නාවික හමුදා හෙල්කැට්වරු
දෙවන ලෝක යුද්ධය මෙම දූපත් සමූහයට දැවැන්ත වෙනසක් ගෙන ආවේය. 1940 දී ප්‍රංශය නාසි ජර්මනියට යටත් වීමත් සමඟ බ්‍රිතාන්‍යයට දූපත් වල වැඩි බලයක් ලබා ගැනීමට හැකි විය. ජපන් ආක්‍රමණයකින් ඕස්ට්‍රේලියාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ඕස්ට්‍රේලියානු හමුදාව මලකුලා හි 2,000 කින් යුත් හමුදාවක් ස්ථානගත කළේය. 1941 දෙසැම්බර් 7 වන දින පර්ල් වරායට ජපන් ප්‍රහාරයක් එල්ල කිරීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපදය මිත්‍ර පාක්ෂික පාර්ශවයෙන් යුද්ධයට එක් විය. ජපානය ඉක්මනින්ම මෙලනීසියාව පුරා වේගයෙන් ඉදිරියට ගිය අතර 1942 අප්‍රේල් වන විට දැන් පැපුවා නිව්ගිනියාව සහ සොලමන් දූපත් ලෙස හඳුන්වන බොහෝ ප්‍රදේශ අත්පත් කර ගත් අතර, නිව් හෙබ්‍රයිඩීස් තවදුරටත් ඉදිරියට යාමේ පෙරමුණේ තැබීය. මෙය වළක්වා ගැනීම සඳහා, 1942 මැයි මාසයේ සිට එක්සත් ජනපද හමුදා දූපත් වල ස්ථානගත කර තිබූ අතර, එහිදී ඔවුන් එෆේට් සහ එස්පිරිටු සැන්ටෝ හි ගුවන් පථ, මාර්ග, හමුදා කඳවුරු සහ අනෙකුත් ආධාරක යටිතල පහසුකම් මාලාවක් ඉදි කළහ.

යෙදවීමේ උච්චතම අවස්ථාවේදී, ඇමරිකානුවන් 50,000 ක් පමණ හමුදා කඳවුරු දෙකෙහි ස්ථානගත කර ඇති අතර, එය දළ වශයෙන් 40,000 ක් වූ ස්වදේශික ජනගහනය ඉක්මවා ගිය අතර, යම් අවස්ථාවක දී තවත් දහස් ගණනක් මිත්‍ර හමුදා දූපත් හරහා ගමන් කළහ. ඇමරිකානුවන්ට සහාය වීම සඳහා මිනිසුන් 200 ක් පමණගෙන් යුත් කුඩා නි-වනුආටු බලකායක් (නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස් ආරක්ෂක බලකාය) පිහිටුවන ලද අතර, තවත් දහස් ගණනක් වනුආටු කම්කරු බලකායේ කොටසක් ලෙස ඉදිකිරීම් සහ නඩත්තු කටයුතුවල නිරත වූහ.[35] ඇමරිකානු පැමිණීම ඇන්ග්ලෝ-ප්‍රංශ බලධාරීන් ඔවුන්ගේ රැඳී සිටින කාලය සඳහා ඵලදායී ලෙස පසෙකට දැමීය, ඇමරිකානුවන් නි-වනුආටු කෙරෙහි දක්වන වඩාත් ඉවසිලිවන්ත සහ මිත්‍රශීලී ආකල්පය, අවිධිමත් පුරුදු, සාපේක්ෂ ධනය සහ අප්‍රිකානු ඇමරිකානු හමුදා යම් මට්ටමක සමානාත්මතාවයකින් (වෙන් කරන ලද හමුදාවක වුවද) සේවය කිරීම යටත් විජිත උසස් බවේ යටින් පවතින ආචාර ධර්ම බරපතල ලෙස අඩපණ කළේය.

ජේම්ස් මිචනර්ගේ "දකුණු පැසිෆික් කතා" නවකතාව සඳහා යුද කාලීන වනුආටු පසුබිම විය.

1943 දී සොලමන්වරුන්ගේ සාර්ථක නැවත අත්පත් කර ගැනීමත් සමඟ නිව් හෙබ්‍රයිඩීස් ඔවුන්ගේ උපායමාර්ගික වැදගත්කම නැති කර ගත් අතර, ඇමරිකානුවන් 1945 දී ඉවත් වූ අතර, ඔවුන්ගේ උපකරණ බොහොමයක් කේවල් මිලට විකුණා ඉතිරිය එස්පිරිටු සැන්ටෝ හි මිලියන් ඩොලර් පොයින්ට් ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයකට මුහුදට දැමූහ. වේගවත් ඇමරිකානු යෙදවීම සහ ඉවත් වීම 'භාණ්ඩ නිකායන්' වර්ධනයට හේතු විය, විශේෂයෙන් ජෝන් ෆ්‍රම්ගේ, එමඟින් නි-වනුආටු බලාපොරොත්තු වූයේ ඇමරිකානු පැවැත්මේ අංග අනුකරණය කරමින් සාම්ප්‍රදායික වටිනාකම් වෙත නැවත පැමිණීමෙන් 'භාණ්ඩ' (එනම් විශාල ප්‍රමාණයේ ඇමරිකානු භාණ්ඩ) ඔවුන්ට ලබා දෙනු ඇතැයි කියාය. මේ අතර, කොන්ඩෝමිනියම් රජය ආපසු පැමිණියේය, කාර්ය මණ්ඩලයේ හිඟකම සහ අරමුදල් නොමැති වුවද, එහි අධිකාරිය නැවත තහවුරු කිරීමට එය අරගල කළේය.

 නිදහසට පෙර කාලය (1945–1980) 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_New_Hebrides.svg|thumb|නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස් හි ඇන්ග්ලෝ-ප්‍රංශ සහාධිපත්‍යයේ 1966 ධජය
යුද්ධයෙන් පසු යටත් විජිතකරණය යුරෝපීය අධිරාජ්‍යයන් අතුගා දැමීමට පටන් ගත් අතර, 1950 ගණන්වල සිට කොන්ඩෝමිනියම් රජය නවීකරණය සහ ආර්ථික සංවර්ධනය පිළිබඳ තරමක් ප්‍රමාද වූ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළේය. රෝහල් ඉදිකරන ලදී, වෛද්‍යවරුන් පුහුණු කරන ලදී සහ ප්‍රතිශක්තිකරණ ව්‍යාපාර ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. ප්‍රමාණවත් මෙහෙවරක් මගින් පවත්වාගෙන යනු ලබන පාසල් පද්ධතිය අත්පත් කර ගෙන වැඩිදියුණු කරන ලද අතර, 1970 වන විට ප්‍රාථමික ඇතුළත් කිරීම් බොහෝ සෙයින් විශ්වීය මට්ටමට ළඟා විය. වතුකරයේ වැඩි අධීක්ෂණයක් සිදු වූ අතර, සේවක සූරාකෑම මැඩපැවැත්වීම සහ නි-වනුආටු ඉහළ වැටුප් ගෙවන ලදී.

ගව පාලනය, වාණිජ මසුන් ඇල්ලීම සහ මැංගනීස් කැණීම වැනි නව කර්මාන්ත ස්ථාපිත කරන ලදී. නි-වනුආටු ක්‍රමයෙන් ආර්ථිකය සහ පල්ලිය තුළ වැඩි බලයක් සහ බලපෑමක් ඇති තනතුරු අත්පත් කර ගැනීමට පටන් ගත්තේය. එසේ තිබියදීත්, බ්‍රිතාන්‍ය සහ ප්‍රංශ තවමත් යටත් විජිතයේ දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, 1957 දී උපදේශක සභාවක් පිහිටුවන ලද අතර, එහි අඩංගු වූයේ සුළු බලයක් ඇති නි-වනුආටු නියෝජනයකි.

ආර්ථික සංවර්ධනය අනපේක්ෂිත ප්‍රතිවිපාක ඇති කළේය. 1960 ගණන්වලදී, බොහෝ වැවිලිකරුවන් ගව පාලනය සඳහා විශාල පඳුරු ප්‍රදේශ වැට බැඳ ඉවත් කිරීමට පටන් ගත් අතර, ඒවා බොහෝ විට නි-වනුආටු විසින් පොදු වශයෙන් අත්පත් කරගත් කස්ටොම් ඉඩම් ලෙස සැලකේ. එස්පිරිටු සැන්ටෝ හි, නාග්‍රියමෙල් ව්‍යාපාරය 1966 දී ප්‍රධාන බුලුක් සහ ජිමී ස්ටීවන්ස් විසින් ආරම්භ කරන ලද්දේ තවදුරටත් ඉඩම් නිදහස් කිරීම් සහ ක්‍රමානුකූලව නි-වනුආටු-නායකත්වය දරන ආර්ථික සංවර්ධනයට විරුද්ධ වීමේ වේදිකාවක් මත ය. මෙම ව්‍යාපාරයට විශාල අනුගාමිකයින් පිරිසක් ලැබුණු අතර, බලධාරීන් විසින් මර්දනය කිරීමට හේතු වූ අතර, 1967 දී බුලුක් සහ ස්ටීවන්ස් අත්අඩංගුවට ගන්නා ලදී. ඔවුන් නිදහස් වූ පසු, ඔවුන් සම්පූර්ණ නිදහස සඳහා බලපෑම් කිරීමට පටන් ගත්හ. 1971 දී, වෝල්ටර් ලිනි පියතුමා තවත් පක්ෂයක් ස්ථාපිත කළේය: නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස් සංස්කෘතික සංගමය, පසුව නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස් ජාතික පක්ෂය (NHNP) ලෙස නම් කරන ලදී, එය නිදහස ලබා ගැනීම සහ ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීමට විරුද්ධ වීම කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කළේය. විදේශීය ජාතිකයන් විසින් ඉඩම් සමපේක්ෂනයකට ලක් කිරීමෙන් පසු කොන්ඩෝමිනියම් රජයට මැදිහත් වීමට බල කෙරුණු 1971 දී NNDP ප්‍රථම වරට ප්‍රමුඛත්වයට පැමිණියේය.

මේ අතර, ප්‍රංශ පදිංචිකරුවන් සහ ෆ්‍රැන්කෝෆෝන් සහ මිශ්‍ර-ජාතික නි-වනුආටු, වඩාත් ක්‍රමානුකූල දේශපාලන සංවර්ධනයේ වේදිකාවක් මත වෙනම පක්ෂ දෙකක් පිහිටුවා ගත්හ - එස්පිරිටු සැන්ටෝ මත පදනම් වූ මූව්මන්ට් ඔටෝනොමිස්ට් ඩෙස් නූවෙල්ස්-හෙබ්‍රයිඩ්ස් (MANH) සහ එෆේට් හි යුනියන් ඩෙස් කොමියුනෝටෙස් ඩෙස් නූවෙල්ස්-හෙබ්‍රයිඩ්ස් (UCNH). භාෂාමය සහ ආගමික රේඛා මත පෙළ ගැසුණු පක්ෂ: NHNP ඉංග්‍රීසි කතා කරන රෙපරමාදු භක්තිකයන්ගේ පක්ෂයක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර, යටත් විජිතයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වීමට කැමති බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ සහාය ඔවුන්ට ලැබුණු අතර, MANH, UCNH, නාග්‍රියමෙල් සහ අනෙකුත් අය (සාමූහිකව 'මධ්‍යස්ථ' ලෙස හැඳින්වේ) කතෝලික ෆ්‍රැන්කෝෆෝන් අවශ්‍යතා සහ නිදහස සඳහා වඩාත් ක්‍රමයෙන් මාර්ගයක් නියෝජනය කළහ. කලාපය තුළ ඔවුන්ගේ බලපෑම පවත්වා ගැනීමට ඔවුන් උනන්දු වූ බැවින්, විශේෂයෙන් ඔවුන්ගේ ඛනිජ පොහොසත් යටත් විජිතයක් වන නිව් කැලිඩෝනියාවේ, ඔවුන් නිදහස් ව්‍යාපාරයක් මර්දනය කිරීමට උත්සාහ කරමින් සිටියහ.

මේ අතර, ආර්ථික සංවර්ධනය අඛණ්ඩව සිදු වූ අතර, 1970 දශකයේ මුල් භාගයේදී භූමියේ බදු පාරාදීස තත්ත්වයෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීම සඳහා බැංකු සහ මූල්‍ය මධ්‍යස්ථාන ගණනාවක් විවෘත විය. පෝර්ට් විලා හි කුඩා ගොඩනැගිලි උත්පාතයක් ආරම්භ වූ අතර, ගැඹුරු මුහුදේ තොටුපළක් ඉදිකිරීමෙන් පසු, කෲස් නැව් සංචාරක ව්‍යාපාරය වේගයෙන් වර්ධනය වූ අතර, 1977 වන විට වාර්ෂික පැමිණීම් 40,000 දක්වා ළඟා විය. මෙම උත්පාතය නාගරීකරණය වැඩි කිරීමට දිරිගැන්වූ අතර පෝර්ට් විලා සහ ලුගන්විල් හි ජනගහනය වේගයෙන් වර්ධනය විය.

1974 නොවැම්බර් මාසයේදී, බ්‍රිතාන්‍ය සහ ප්‍රංශ ජාතිකයින් රැස්වී යටත් විජිතයේ නව හෙබ්‍රයිඩ්ස් නියෝජිත සභාවක් නිර්මාණය කිරීමට එකඟ වූ අතර, එය අර්ධ වශයෙන් විශ්වීය ඡන්ද අයිතිය සහ අර්ධ වශයෙන් විවිධ උනන්දුවක් දක්වන කණ්ඩායම් නියෝජනය කරන පත් කරන ලද පුද්ගලයින් මත පදනම් විය. පළමු මැතිවරණය 1975 නොවැම්බර් මාසයේදී සිදු වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස NHNP සඳහා සමස්ත ජයග්‍රහණයක් ලැබුණි. මධ්‍යස්ථවාදීන් ප්‍රතිඵල විවාද කළ අතර, ජිමී ස්ටීවන්ස් වෙන් වී නිදහස ප්‍රකාශ කරන බවට තර්ජනය කළේය. සහාධිපත්‍යයේ නේවාසික කොමසාරිස්වරු සභාව විවෘත කිරීම කල් දැමීමට තීරණය කළ නමුත්, දෙපාර්ශ්වයටම විසඳුමක් සඳහා එකඟ වීමට නොහැකි වූ බව ඔප්පු වූ අතර, විරෝධතා සහ ප්‍රති-විරෝධතා ඇති වූ අතර, ඒවායින් සමහරක් ප්‍රචණ්ඩකාරී විය. සාකච්ඡා සහ මතභේදාත්මක ප්‍රදේශවල නැවුම් මැතිවරණ කිහිපයකින් පසුව, සභාව අවසානයේ 1976 නොවැම්බර් මාසයේදී රැස්විය. NHNP 1977 දී වනුආකු පටි (VP) ලෙස නම් කරන ලද අතර, දැන් ශක්තිමත් මධ්‍යම රජයක් යටතේ ක්ෂණික නිදහසක් සහ දූපත් ඉංග්‍රීසිකරණයක් සඳහා සහාය විය. මේ අතර, මධ්‍යස්ථවාදීන් නිදහසට වඩාත් ක්‍රමයෙන් සංක්‍රමණය වීමට සහ ෆෙඩරල් ක්‍රමයට සහ ප්‍රංශ භාෂාව නිල භාෂාවක් ලෙස පවත්වා ගැනීමට සහාය දැක්වූහ.

1977 මාර්තු මාසයේදී, ඉංග්‍රීසි-ප්‍රංශ සහ නි-වනුආටු ඒකාබද්ධ සමුළුවක් ලන්ඩනයේදී පවත්වන ලද අතර, එහිදී 1980 දී නව සභා මැතිවරණයක් සහ පසුව නිදහස් ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීමට එකඟ විය; උප ජනාධිපතිවරයා සමුළුව සහ පසුව නොවැම්බර් මාසයේදී මැතිවරණය වර්ජනය කළේය. ඔවුන් සමාන්තර 'මහජන තාවකාලික රජයක්' පිහිටුවා ගත් අතර, එය බොහෝ ප්‍රදේශවල සැබෑ පාලනය ලබා ගත් අතර, මධ්‍යස්ථවාදීන් සහ සහාධිපත්‍ය රජය සමඟ ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් ඇති කළේය.

අවසානයේ සම්මුතියක් ඇති කර ගත් අතර, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් යටතේ ජාතික එක්සත් රජයක් පිහිටුවන ලද අතර, 1979 නොවැම්බර් මාසයේදී නව මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, එය උප ජනාධිපතිවරයා සුවපහසු බහුතරයකින් ජයග්‍රහණය කළේය. නිදහස දැන් 1980 ජූලි 30 වන දිනට නියමිතව තිබුණි. අපේක්ෂා කළ ප්‍රමාණයට වඩා අඩුවෙන් ක්‍රියා කළ මධ්‍යස්ථවාදීන් ප්‍රතිඵල පිළිබඳව විවාද කළහ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Vemerana.svg|දකුණ|thumb|කෙටි කාලීන වේමරාන ජනරජයේ ධජය
1980 පුරාම ආතතීන් පැවතුනි. දූපත් කිහිපයක උප ජනාධිපතිවරයා සහ මධ්‍යස්ථ ආධාරකරුවන් අතර ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් ඇති විය. ඇමරිකානු නිදහස් මතධාරී සංවිධානයක් වන ෆීනික්ස් පදනමේ අරමුදල් යටතේ ජිමී ස්ටීවන්ස් යටතේ එස්පිරිටු සැන්ටෝ නාග්‍රියමෙල් සහ මධ්‍යස්ථ ක්‍රියාකාරීන් ජනවාරි මාසයේදී දිවයිනේ රජය අත්පත් කරගෙන ස්වාධීන වේමරානා ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, උප විපක්ෂ ආධාරකරුවන් පලා යාමට සහ මධ්‍යම රජය අවහිරයක් ඇති කිරීමට පෙළඹුණි. මැයි මාසයේදී, ටන්නාහි අසාර්ථක මධ්‍යස්ථ කැරැල්ලක් ඇති වූ අතර, එහි දී ඔවුන්ගේ නායකයෙකු වෙඩි තබා මරා දමන ලදී. වෙමරානා බෙදුම්වාදීන් වැළැක්වීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය සහ ප්‍රංශ ජූලි මාසයේදී හමුදා යැවීය. නිදහස පිළිබඳව තවමත් දෙගිඩියාවෙන් සිටි ප්‍රංශ ජාතිකයින් ඵලදායී ලෙස හමුදාව උදාසීන කළ අතර, එස්පිරිටු සැන්ටෝහි නීතිය හා සාමය බිඳ වැටීමට හේතු වූ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මහා පරිමාණ කොල්ලකෑම් සිදුවිය.

 නිදහස (1980–වර්තමානය) 
නිව් හෙබ්‍රයිඩ්ස්, දැන් වනුවාටු ලෙස නම් කර ඇති අතර, 1980 ජූලි 30 වන දින අගමැති වෝල්ටර් ලිනි යටතේ සැලසුම් කළ පරිදි නිදහස ලබා ගත් අතර, නේවාසික කොමසාරිස්වරුන් වෙනුවට චාරිත්‍රානුකූල ජනාධිපතිවරයෙකු පත් කරන ලදී. අගෝස්තු මාසයේදී ඉංග්‍රීසි-ප්‍රංශ හමුදා ඉවත් වූ අතර, ලිනි පැපුවා නිව්ගිනියාවෙන් හමුදා කැඳවූ අතර, ජිමී ස්ටීවන්ස්ගේ වේමරාන බෙදුම්වාදීන්ට එරෙහිව කෙටි 'පොල් යුද්ධය' ඇති කළේය. පීඑන්ජී හමුදා ඉක්මනින් වේමරාන කැරැල්ල මැඩපැවැත්වූ අතර ස්ටීවන්ස් සැප්තැම්බර් 1 වන දින යටත් විය; පසුව ඔහු සිරගත කරන ලදී. ලිනි 1991 දක්වා ධුරයේ රැඳී සිටි අතර, ඉංග්‍රීසි භාෂාව කතා කරන ආධිපත්‍යය දරන රජයක් පවත්වාගෙන ගිය අතර 1983 සහ 1987 මැතිවරණ දෙකම ජයග්‍රහණය කළේය.

විදේශ කටයුතුවලදී, ලිනි නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරයට සම්බන්ධ වූ අතර, දකුණු අප්‍රිකාවේ වර්ණභේදවාදයට සහ සියලු ආකාරයේ යටත් විජිතවාදයට විරුද්ධ විය, ලිබියාව සහ කියුබාව සමඟ සබඳතා ගොඩනඟා ගත් අතර, නිව් කැලිඩෝනියාවේ ප්‍රංශ පැවැත්මට සහ ප්‍රංශ පොලිනීසියාවේ ඔවුන්ගේ න්‍යෂ්ටික අත්හදා බැලීම්වලට විරුද්ධ විය. ලිනිගේ බලය පිළිබඳ දැඩි ග්‍රහණයට සහ 1987 දී, එක්සත් ජනපදයේ සංචාරයක යෙදී සිටියදී ඔහු ආඝාතයකට ලක් වූ පසු, බරක් සෝපේ යටතේ වනුආකු පැටි (උප) කොටසක් නව පක්ෂයක් (මෙලනීසියානු ප්‍රගතිශීලී පක්ෂය, MPP) පිහිටුවීමට බිඳී ගිය අතර, ජනාධිපති ආටි ජෝර්ජ් සොකොමානු විසින් ලිනි බලයෙන් පහ කිරීමට උත්සාහයක් ගන්නා ලදී. මෙය අසාර්ථක වූ අතර, ලිනි තම උප සභාපති සගයන් කෙරෙහි වැඩි වැඩියෙන් අවිශ්වාසයක් ඇති කර ගත් අතර, ඔහු පක්ෂපාතී නොවන බව සැලකූ ඕනෑම අයෙකු සේවයෙන් පහ කළේය.

එවැනි එක් පුද්ගලයෙකු වන ඩොනල්ඩ් කල්පොකාස්, පසුව තමා උප සභාපති ලෙස ප්‍රකාශ කළ අතර, පක්ෂය දෙකට බෙදුවේය. 1991 සැප්තැම්බර් 6 වන දින විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් ලිනි බලයෙන් පහ කරන ලදී; කල්පොකාස් අගමැති ධුරයට පත් වූ අතර, ලිනි නව පක්ෂයක්, ජාතික එක්සත් පක්ෂය (NUP) පිහිටුවා ගත්තේය. මේ අතර, කොමියුනිස්ට් රාජ්‍යයන් සමඟ ලිනිගේ ආලවන්ත හැඟීම් පෑම සහ දේශපාලන කැලඹීම හේතුවෙන් සංචාරක සංඛ්‍යාව පහත වැටීම හේතුවෙන් විදේශ ආයෝජකයින් සහ විදේශ ආධාර ප්‍රමාද වීමත් සමඟ ආර්ථිකය පසුබෑමකට ලක් විය. වනුවාටු හි ප්‍රධාන අපනයනය වන කොප්පරා මිල පහත වැටීමත් සමඟ එය උග්‍ර විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, මධ්‍යස්ථ පක්ෂවල ෆ්‍රැන්කෝෆෝන් සංගමය (UMP) 1991 මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළ නමුත් බහුතරයක් පිහිටුවීමට ප්‍රමාණවත් ආසන නොලැබුණි. මේ අනුව, ලිනිගේ NUP සමඟ සන්ධානයක් පිහිටුවන ලද අතර, UMP හි මැක්සිම් කාලොට් කෝර්මන් අගමැති ධුරයට පත්විය.

1991 මහ මැතිවරණයේ සිට, භේදකාරී සන්ධාන ආණ්ඩු මාලාවක් සහ අගමැතිවරුන්ගේ නිතර නිතර වෙනස්කම් හේතුවෙන් වනුවාටු දේශපාලනය අස්ථාවර වී ඇත. සමස්තයක් ලෙස ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රමය පවත්වා ගෙන යන අතර වනුවාටු සාමකාමී සහ සාධාරණ ලෙස සමෘද්ධිමත් රාජ්‍යයක් ලෙස පවතී. 1990 දශකයේ වැඩි කාලයක් UMP බලයේ සිටි අතර, අගමැති ධුරය UMP ප්‍රතිවාදීන් වන කෝර්මන් සහ සර්ජ් වෝහෝර් අතර මාරු වූ අතර, UMP ආර්ථිකයට වඩාත් නිදහස් වෙළඳපල ප්‍රවේශයක් ස්ථාපිත කළේය, රාජ්‍ය අංශය කපා හැරියේය, ෆ්‍රැන්කෝෆෝන් නි-වනුආටු සඳහා අවස්ථා වැඩිදියුණු කළේය සහ ප්‍රංශය සමඟ සබඳතා අලුත් කළේය. 1993-1994 දී ඔවුන්ගේ NUP සන්ධාන හවුල්කරුවාගේ භේද සහ සිවිල් සේවය තුළ වැඩ වර්ජන මාලාවක් සමඟ රජය අරගල කළේය, දෙවැන්න වෙඩි තැබීම් රැල්ලකින් විසඳුණි. මූල්‍ය අපකීර්තිය කෝර්මන් සහ වෝහෝර් යන දෙදෙනාම අල්ලා ගත් අතර, දෙවැන්න වනුවාටු විදේශ ගමන් බලපත්‍ර විදේශිකයන්ට විකිණීමේ යෝජනා ක්‍රමයකට සම්බන්ධ විය.

1996 දී, වෝහෝර් සහ ජනාධිපති ජීන්-මාරි ලේයි වැටුප් ආරවුලක් මත වෝහෝර් ජංගම බලකාය විසින් කෙටි කලකට පැහැරගෙන ගොස් පසුව නිරුපද්‍රිතව නිදහස් කරන ලදී. 1998 දී පෝර්ට් විලා හි කෝලාහලයක් ඇති වූ අතර, මූල්‍ය අක්‍රමිකතා චෝදනා මත ඉතිරි කරන්නන් වනුවාටු ජාතික අර්ථසාධක අරමුදලෙන් අරමුදල් ආපසු ගැනීමට උත්සාහ කළ අතර, එමඟින් රජය කෙටි හදිසි තත්වයක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට පෙළඹුණි. ආර්ථික ක්‍රියාකාරිත්වය වැඩිදියුණු කිරීම සහ රජයේ දූෂණය මැඩපැවැත්වීමේ අරමුණින් 1998 දී පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනක් ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. 1998 වනුවාටු මහ මැතිවරණයේදී ඩොනල්ඩ් කල්පොකාස් යටතේ උප ජනාධිපතිවරයා විසින් යූඑම්පී බලයෙන් පහ කරන ලදී. ඔහු වසරක් පමණක් බලයේ සිටියේය. විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් තර්ජනය කළ විට ඉල්ලා අස්වූ අතර, 1999 දී එම්පීපී හි බරක් සෝපේ විසින් ආදේශ කරන ලදී. 2001 දී විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් ඔහුම ධුරයෙන් පහ කරන ලදී. දේශපාලන අවිනිශ්චිතතාවය තිබියදීත්, මෙම කාලය තුළ වනුවාටු හි ආර්ථිකය අඛණ්ඩව වර්ධනය විය, වනුවාටු හරක් මස් සඳහා ඇති ඉහළ ඉල්ලුම, සංචාරක ව්‍යාපාරය, විදේශීය සේවකයින්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රේෂණ සහ ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවෙන් (1997 දී) සහ එක්සත් ජනපද මිලේනියම් අභියෝග අරමුදලෙන් (2005 දී) විශාල ආධාර පැකේජ මගින් එය පෝෂණය විය. 2003 දී 'සහයෝගී නොවන බදු පාරාදීස' ලැයිස්තුවෙන් වනුවාටු ඉවත් කර 2011 දී ලෝක වෙළඳ සංවිධානයට එක් විය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Devastation_after_Cyclone_Pam_14_March_2015.jpg|thumb|2015 දී පෑම් සුළි කුණාටුව නිසා ඇති වූ විනාශය
උප පක්ෂයේ එඩ්වඩ් නටාපෙයි 2001 දී අගමැති ධුරයට පත් වූ අතර 2002 වනුවාටු මහ මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය. 2004 වනුවාටු මහ මැතිවරණයේදී වොහෝර් සහ යූඑම්පී නැවත බලයට පත්විය. චීන-තායිවාන ආරවුලේදී තායිවානය පිළිගැනීමේ රහස් ගිවිසුමක් හේතුවෙන් ඔහුට බොහෝ සහයෝගය අහිමි වූ අතර බලයට පත්වී මාස පහකටත් අඩු කාලයකදී විශ්වාසභංග යෝජනාවකින් ඔහු ධුරයෙන් පහ කරන ලද අතර, ඔහු වෙනුවට හැම් ලිනි පත් කරන ලදී. ලිනි මහජන චීන සමූහාණ්ඩුව වෙත පිළිගැනීම නැවත ලබා දුන් අතර, PRC වනුවාටු රජයට ප්‍රධාන ආධාර දායකයෙකු ලෙස පවතී. 2007 දී, ටන්නා සහ ඇම්බ්‍රිම් සිට පැමිණි සංක්‍රමණිකයන් අතර පෝර්ට් විලා හි ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම් ඇති වූ අතර, එහිදී දෙදෙනෙකු මිය ගියහ. 2008 වනුවාටු මහ මැතිවරණයෙන් ලිනි පරාජයට පත් වූ අතර, වනුවාටු දේශපාලනය කැලඹිලි සහිත කාල පරිච්ඡේදයකට අවතීර්ණ වීමත් සමඟ නටපේයි නැවත බලයට පත්විය. විශ්වාසභංග ඡන්ද භාවිතා කරමින් නටපේයි බලයෙන් පහ කිරීමට විපක්ෂය විසින් නිතර උත්සාහ කරන ලදී - අසාර්ථක වුවද, 2009 නොවැම්බර් මාසයේදී ක්‍රියා පටිපාටික තාක්ෂණික කරුණක් මත ඔහුව කෙටියෙන් ඉවත් කරන ලදී, පසුව එම ක්‍රියාව අගවිනිසුරුවරයා විසින් අවලංගු කරන ලදී. මහජන ප්‍රගතිශීලී පක්ෂයේ (PPP) සැටෝ කිල්මන් 2010 දෙසැම්බර් මාසයේදී තවත් විශ්වාසභංග ඡන්දයකින් නටපේයි නෙරපා හරින ලදී. 2011 අප්‍රේල් මාසයේදී වෝහෝර්ගේ UMP විසින් ඔහුව එලෙසම ඉවත් කරන ලදී. තාක්ෂණික කරුණක් මත මෙය අවලංගු කරන ලද අතර ඔහු අගමැති ලෙස නැවත පැමිණියේය. පසුව අගවිනිසුරුවරයා ඔහුගේ ජයග්‍රහණය අවලංගු කළේය. පාර්ලිමේන්තුව නැවතත් කිල්මන්හි ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන තෙක් නටපේයි දින දහයක් බලයට පත් විය. 2013 මාර්තු මාසයේදී බලයෙන් පහ කිරීමට පෙර කිල්මන් වසර දෙකක් ධුරයේ රැඳී සිටීමට සමත් විය.

හරිත සම්මේලනය බලයේ සිටි පළමු අවස්ථාව නව රජය වූ අතර, නව අගමැති මෝනා කාර්කසස් කලෝසිල්, එම තනතුර දැරූ පළමු නි-වනුවාටු නොවන පුද්ගලයා විය (කලෝසිල් මිශ්‍ර ප්‍රංශ-ටහිටියානු සම්භවයක් ඇති සහ ස්වභාවිකකරණය වූ වනුවාටු පුරවැසියෙකි). තම රටේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික විදේශ ගමන් බලපත්‍ර අලෙවිය පිළිබඳ සමාලෝචනයක් ආරම්භ කිරීමට කලෝසිල් පියවර ගත්තේය. ඔහු බටහිර පැපුවා නිදහස් ව්‍යාපාරයට ද සහාය පළ කළේය. මෙම පියවර සඳහා සහාය හිටපු අගමැතිවරුන් වන කිල්මන් සහ කාලට් කෝර්මන් විසින් ද ප්‍රකාශ කරන ලදී. 2014 දී තවත් විශ්වාසභංග ඡන්දයකින් කලෝසිල් නෙරපා හරින ලද අතර, ඊළඟ වසරේ කිල්මන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් විශ්වාසභංග ඡන්දයකින් ඔහුම බලයෙන් පහ කරන ලදී. මේ අතර, 2015 දී පැම් සුළි කුණාටුවෙන් රට විනාශ වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ 16 ක් සහ දැවැන්ත විනාශයක් සිදුවිය.

2015 දී සිදු කරන ලද දූෂණ විමර්ශනයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කිල්මන්ගේ රජයේ මන්ත්‍රීවරුන් ගණනාවක් අල්ලස් සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් බවට පත් කරන ලදී. ඒ අතර හිටපු අගමැති මෝනා මළකුණු කලෝසිල් ද විය. ඔහුගේ අධිකාරිය දැඩි ලෙස දුර්වල වූ අතර, කිල්මන් 2016 වනුවාටු මහ මැතිවරණයෙන් චාලට් සල්වායිගේ වෙනසක් සඳහා වූ නැවත එක්වීමේ ව්‍යාපාරය (RMC) හමුවේ පරාජයට පත් විය. බොරු සාක්ෂි දීමේ චෝදනා මධ්‍යයේ සල්වායි 2020 වනුවාටු මහ මැතිවරණයෙන් පරාජයට පත් වූ අතර, හැරල්ඩ් සුළි කුණාටුවෙන් සහ ගෝලීය COVID-19 වසංගතයෙන් පසු රට කටයුතු කරන විට බොබ් ලෝෆ්මන් යටතේ උප ජනාධිපතිවරයා නැවත පත් කරන ලදී. කොරෝනා වයිරස් වසංගතයකට ගොදුරු වූ පෘථිවියේ අවසාන ස්ථානවලින් එකක් වන වනුවාටු වන අතර, 2020 නොවැම්බර් මාසයේදී එහි පළමු COVID-19 නඩුව වාර්තා විය. 2023 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, ගැබ්ගෙල පිළිකා තුරන් කළ පළමු පැසිෆික් රට වීම වනුවාටු ඉලක්ක කර ගත්තේය.

2024 දෙසැම්බර් මාසයේදී, 7.3 ක ප්‍රබල භූමිකම්පාවක් වාර්තා වූයේ, අගනුවර වන පෝර්ට් විලා පිහිටා ඇති එෆේට් හි සෑම නිවසකටම පාහේ හානි සිදු වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 19 දෙනෙකු මිය ගිය බවයි. එක්සත් ජාතීන්ගේ මානුෂීය කටයුතු සම්බන්ධීකරණ කාර්යාලය ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ භූමිකම්පාවෙන් පුද්ගලයින් 116,000 ක් සෘජුවම පීඩාවට පත් වී ඇති බවයි, එය වනුවාටු ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකකට සමාන වේ.

 යොමු කිරීම්