සුරිනාමයේ ආර්ථිකය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nickerie_rijstveld.jpg|thumb|නිකරි දිස්ත්‍රික්කයේ කුඹුරු යායක්
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paranam_3.JPG|thumb|පරණම් හි සුරල්කෝ බොක්සයිට් කම්හල
1990 ගණන්වල කැලඹිලි සහිත තත්ත්වයෙන් පසු සුරිනාම්හි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යම් ශක්තියක් ලබා ගත් අතර, එහි ආර්ථිකය වඩාත් විවිධාංගීකරණය වී ලන්දේසි මූල්‍ය ආධාර මත යැපීම අඩු විය. බොක්සයිට් (ඇලුමිනියම් ලෝපස්) කැණීම ශක්තිමත් ආදායම් මාර්ගයක් විය, මන්ද 2015 දක්වා රට නිදහස ලැබීමට පෙර සිට. ඇල්කෝවා සියලුම බොක්සයිට් මෙහෙයුම් නැවැත්වූ නිසා, සුරිනාම්හි බොක්සයිට් යුගය ද අවසන් විය.

වර්තමානයේ තෙල් සහ රත්‍රන් සොයා ගැනීම, ගවේෂණය කිරීම සහ සූරාකෑම සුරිනාම්හි ආර්ථික නිදහසට සැලකිය යුතු ලෙස දායක වේ. කෘෂිකර්මාන්තය, විශේෂයෙන් සහල් සහ කෙසෙල්, ආර්ථිකයේ ශක්තිමත් අංගයක් ලෙස පවතින අතර, පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය නව ආර්ථික අවස්ථා සපයයි. සුරිනාම්හි භූමි ප්‍රමාණයෙන් 93% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් අපිරිසිදු වැසි වනාන්තර වලින් සමන්විත වේ. 1998 දී මධ්‍යම සුරිනාම් ස්වභාව රක්ෂිතය පිහිටුවීමත් සමඟ, සුරිනාම් මෙම වටිනා සම්පත සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා එහි කැපවීම පෙන්නුම් කළේය. මධ්‍යම සුරිනාම් ස්වභාව රක්ෂිතය 2000 දී ලෝක උරුම අඩවියක් බවට පත්විය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gebouw_van_Financien,_Paramaribo.jpg|thumb|මුදල් අමාත්‍යාංශය
සුරිනාම් ආර්ථිකය බොක්සයිට් කර්මාන්තය විසින් ආධිපත්‍යය දැරූ අතර එය 2015 වන තෙක් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 15% කට වඩා සහ අපනයන ඉපැයීම්වලින් 70% කට වඩා වැඩි විය. වර්තමානයේ රන් අපනයනය සියලුම අපනයන ඉපැයීම්වලින් 60-80% කි. 2021 දී රන් කර්මාන්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.5% ක් විය. කුඩා පරිමාණ කැණීම්වලින් 42% ට සාපේක්ෂව මුළු රන් නිෂ්පාදනයේ මහා පරිමාණ කැණීම්වල කොටස 58% කි. 2023 දී ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 1.83 ක අපනයන වටිනාකමක් ඇති රන් අංශය ආර්ථිකයට වැදගත් දායකත්වයක් සපයයි. 2015 දී සුරිනාම්හි රන් නිෂ්පාදනය මෙට්‍රික් ටොන් 30 කි.

තෙල් ගවේෂණය සහ සූරාකෑම සුරිනාම් ආර්ථිකයට සැලකිය යුතු ලෙස එකතු කරන්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 10% ක් පමණ වන අතර එය ජාතික තෙල් සමාගම වන STAATSOLIE ය. ඔවුන්ගේ ප්‍රධාන ව්‍යාපාරය වන්නේ තෙල් නිස්සාරණය සහ පිරිපහදු කිරීමයි. 2022 දී ඔවුන් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 840 ක ආදායමක් උපයා ගත්හ. එම වසරේදී රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයට ඔවුන්ගේ දායකත්වය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 320 කි. 2023 දී ඔවුන් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 722 ක ආදායමක් උපයා ගත්හ. ආදායම පහත වැටීමට හේතු වූයේ එම වසරේ තෙල් බැරලයකට මිල අඩු වීමයි. සුරිනාම් රාජ්‍ය භාණ්ඩාගාරයට ඔවුන්ගේ දායකත්වය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 335 කි.

අනෙකුත් ප්‍රධාන අපනයන නිෂ්පාදන අතර සහල්, කෙසෙල් සහ ඉස්සන් ඇතුළත් වේ. සුරිනාම් මෑතකදී එහි සැලකිය යුතු තෙල්rigzone.com; Staatsolie Launches Tender for 3 Offshore Blocks (3 January 2006) සහ රන්cambior.com; Development of the Gross Rosebel Mine in Suriname. සංචිත සූරාකෑම ආරම්භ කර ඇත. ජනතාවගෙන් හතරෙන් එකක් පමණ කෘෂිකාර්මික අංශයේ සේවය කරති. සුරිනාම් ආර්ථිකය වාණිජ්‍යය මත බෙහෙවින් රඳා පවතින අතර, එහි ප්‍රධාන වෙළඳ හවුල්කරුවන් වන්නේ ස්විට්සර්ලන්තය, චීනය, නෙදර්ලන්තය, එක්සත් ජනපදය, කැනඩාව සහ කැරිබියන් රටවල්, ප්‍රධාන වශයෙන් ට්‍රිනිඩෑඩ් සහ ටොබැගෝ සහ පැරණි නෙදර්ලන්ත ඇන්ටිලස් දූපත් ය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DSC_2610_Gebouw_Centrale_Bank_van_Suriname_Waterkant_Paramaribo.jpg|thumb|පැරමරිබෝ හි සුරිනාම් මහ බැංකුවේ ගොඩනැගිල්ල
1996 සරත් සෘතුවේ දී බලයට පත්වීමෙන් පසු, විජ්ඩන්බොෂ් රජය පෙර රජයේ ව්‍යුහාත්මක ගැලපුම් වැඩසටහන අවසන් කළේ එය සමාජයේ දුප්පත් කොටස් වලට අසාධාරණ බව පවසමිනි. පැරණි බදු අහෝසි වීමත් සමඟ බදු ආදායම පහත වැටුණු අතර රජය නව බදු විකල්ප ක්‍රියාත්මක කිරීමට අපොහොසත් විය. 1997 අවසානය වන විට, නෙදර්ලන්තය සමඟ සුරිනාම් රජයේ සබඳතා පිරිහී යාමත් සමඟ නව ලන්දේසි සංවර්ධන අරමුදල් වෙන් කිරීම අත්හිටුවන ලදී. පතල්, ඉදිකිරීම් සහ උපයෝගිතා අංශවල පහත වැටීමත් සමඟ 1998 දී ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී විය. රජයේ වියදම්, දුර්වල බදු එකතු කිරීම, සිවිල් සේවයේ වැඩිවීම සහ 1999 දී විදේශ ආධාර අඩුවීම, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11% ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති මූල්‍ය හිඟයට දායක විය. මුදල් ප්‍රසාරණය හරහා මෙම හිඟය පියවා ගැනීමට රජය උත්සාහ කළ අතර එය උද්ධමනය නාටකාකාර ලෙස ඉහළ යාමට හේතු විය. ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා සුරිනාම් හි නව ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීමට සාමාන්‍යයෙන් වැඩි කාලයක් ගතවේ (දින 694 ක් හෝ සති 99 ක් පමණ).The Economist, Pocket World in Figures, 2008 Edition, London: Profile Books

 දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (2010 ඇස්තමේන්තුව): ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 4.794.
 වාර්ෂික වර්ධන අනුපාතය සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (2010 ඇස්තමේන්තුව): 3.5%.
 ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (2010 ඇස්තමේන්තුව): ඇමරිකානු ඩොලර් 9,900.
 උද්ධමනය (2007): 6.4%.
 ස්වාභාවික සම්පත්: බොක්සයිට්, රන්, තෙල්, යපස්, අනෙකුත් ඛනිජ ලවණ; වනාන්තර; ජල විදුලි විභවය; මාළු සහ ඉස්සන්.
 කෘෂිකර්මාන්තය: නිෂ්පාදන—සහල්, කෙසෙල්, දැව, තල් කර්නල්, පොල්, රටකජු, සිට්‍රස් පලතුරු සහ වන නිෂ්පාදන.
 කර්මාන්තය: වර්ග—ඇලුමිනා, තෙල්, රන්, මාළු, ඉස්සන්, දැව.
 වෙළඳාම:
 අපනයන (2012): ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 2.563: ඇලුමිනා, රන්, බොරතෙල්, දැව, ඉස්සන් සහ මාළු, සහල්, කෙසෙල්. ප්‍රධාන පාරිභෝගිකයින්: එක්සත් ජනපදය 26.1%, බෙල්ජියම 17.6%, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය 12.1%, කැනඩාව 10.4%, ගයනාව 6.5%, ප්‍රංශය 5.6%, බාබඩෝස් 4.7%.
 ආනයන (2012): ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 1.782: ප්‍රාග්ධන උපකරණ, ඛනිජ තෙල්, ආහාර ද්‍රව්‍ය, කපු, පාරිභෝගික භාණ්ඩ. ප්‍රධාන සැපයුම්කරුවන්: එක්සත් ජනපදය 25.8%, නෙදර්ලන්තය 15.8%, චීනය 9.8%, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය 7.9%, ඇන්ටිගුවා සහ බාබුඩා 7.3%, නෙදර්ලන්ත ඇන්ටිලස් 5.4%, ජපානය 4.2%.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:සුරිනාමය