බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජන විකාශනය

1991 සංගණනයට අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ ජනගහනය 4,369,319 ක් වූ අතර, 1996 ලෝක බැංකු කණ්ඩායම් සංගණනයෙන් 3,764,425 දක්වා අඩුවීමක් පෙන්නුම් කරන ලදී. 1990 ගණන්වල යුගෝස්ලාවියානු යුද්ධ අතරතුර විශාල ජනගහන සංක්‍රමණ හේතුවෙන් රට තුළ ජනවිකාස වෙනස්කම් ඇති වී තිබේ. 1991 සහ 2013 අතර, දේශපාලන මතභේද හේතුවෙන් සංගණනයක් සංවිධානය කිරීමට නොහැකි විය. 2011 සඳහා සංගණනයක් සැලසුම් කර තිබුණි, සහ පසුව 2012 සඳහා, නමුත් එය 2013 ඔක්තෝබර් දක්වා ප්‍රමාද විය. 2013 සංගණනයෙන් මුළු ජනගහනය 3,531,159 ක් වූ අතර එය 1991 සිට ආසන්න වශයෙන් 20% ක අඩුවීමකි. 2013 සංගණන සංඛ්‍යාලේඛනවලට ස්ථිර නොවන බොස්නියානු පදිංචිකරුවන් ඇතුළත් වන අතර මේ හේතුව නිසා රෙබුබ්ලිකා සර්ප්ස්කා නිලධාරීන් සහ සර්බියානු දේශපාලනඥයින් විසින් විවාද කරනු ලැබේ (පහත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් බලන්න).

එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනගහන අරමුදලට අනුව, 2013 සහ 2020 අතර කාලය තුළ, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව වාර්ෂිකව පුද්ගලයින් 25,000 ක් අහිමි වෙමින් පැවතුනි. ජනවිකාස විශේෂඥ ස්ටෙවෝ පලාසික් නිගමනය කළේ 1991 සහ 2023 අතර කාලය තුළ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව මිලියන 1.4 ක් හෙවත් එහි ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් අහිමි වූ බවයි. ටිම් ජුදා 2022 රාජ්‍ය ඒජන්සි ඇස්තමේන්තුව මිලියන 3.4 ක් "අතිශයින්ම ශුභවාදී" ලෙස සලකන අතර එය 2013 සංගණනය මත වැරදි ලෙස පදනම් වේ. නිල දත්ත මත පදනම් වූ පැසාලික්, එම සංඛ්‍යාව මිලියන 2.9 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කරයි. මියෝඩ්‍රැග් පැන්ටොවික් සහ නර්මින් ඔරුච් ඇතුළු බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ අනෙකුත් ජනවිකාස විශේෂඥයින් ඇස්තමේන්තු කරන්නේ බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාවේ මුළු ජනගහනය මිලියන 1.5 ට වඩා තරමක් අඩු බවයි.

 විශාලතම නගර 

 නාගරික ප්‍රදේශ 
සරජේවෝ නගරයේ නාගරික ප්‍රදේශයේ 419,957 වැසියන් වාසය කරන අතර එය සරජේවෝ නගරය මෙන්ම ඉලිඩ්සා, වොගොෂ්කා, ඉස්ටොච්නා ඉලිඩ්සා, ඉස්ටොච්නෝ නෝවෝ සරජේවෝ සහ ඉස්ටොච්නි ස්ටාරි ග්‍රැඩ් යන නගරවලින් සමන්විත වේ. මෙට්‍රෝ ප්‍රදේශයේ ජනගහනය 555,210 ක් වන අතර සරජේවෝ කැන්ටන්, නැගෙනහිර සරජේවෝ සහ බ්‍රෙසා, කිසෙල්ජැක්, ක්‍රෙෂෙවෝ සහ විසෝකෝ යන නගර ඇතුළත් වේ.

 ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BiH_-_Etnicki_sastav_po_opstinama_2013_1.gif|thumb|2013 දී නගර සභා විසින් බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනවාර්ගික ව්‍යුහය, බොස්නියාක්වරුන් සඳහා කොළ, ක්‍රොඒෂියානුවන් සඳහා තැඹිලි සහ සර්බියානුවන් සඳහා නිල්

බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා ජනවාර්ගික තුනක නිවහන වේ, එනම් බොස්නියාක්වරුන්, සර්බියානුවන් සහ ක්‍රොඒෂියානුවන් සහ යුදෙව්වන් සහ රෝමා ඇතුළු කුඩා කණ්ඩායම් ගණනාවකට අමතරව. බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා සංඛ්‍යාලේඛන ඒජන්සිය විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද 2013 සංගණනයේ දත්ත වලට අනුව, බොස්නියාක්වරු ජනගහනයෙන් 50.1% ක්, සර්බියානුවන් 30.8% ක්, ක්‍රොඒෂියානුවන් 15.5% ක් සහ අනෙකුත් අය 2.7% ක් වන අතර, ඉතිරි ප්‍රතිචාර දැක්වූවන් ඔවුන්ගේ වාර්ගිකත්වය ප්‍රකාශ නොකිරීම හෝ පිළිතුරු නොදීම සිදු කරයි. සංගණන ප්‍රතිඵල රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාලය සහ බොස්නියානු සර්බියානු දේශපාලනඥයන් විසින් විවාද කරනු ලැබේ. සංගණනය පිළිබඳ ආරවුල, රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා නිලධාරීන් විරුද්ධ වන සංඛ්‍යාලේඛනවලට ස්ථිර නොවන බොස්නියානු පදිංචිකරුවන් ඇතුළත් කිරීම ගැන සැලකිලිමත් වේ. යුරෝපීය සංගමයේ සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාලය වන යුරෝස්ටැට්, 2016 මැයි මාසයේදී නිගමනය කළේ බොස්නියානු සංඛ්‍යාලේඛන ඒජන්සිය විසින් භාවිතා කරන සංගණන ක්‍රමවේදය ජාත්‍යන්තර නිර්දේශයන්ට අනුකූල බවයි.

 භාෂා 
බොස්නියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ කිසිදු නිල භාෂාවක් නිශ්චිතව දක්වා නැත. කෙසේ වෙතත්, ශාස්ත්‍රඥයින් වන හිලරි ෆුටිට් සහ මයිකල් කෙලී, ඩේටන් ගිවිසුමේ සඳහන් කරන්නේ එය "බොස්නියානු, ක්‍රොඒෂියානු, ඉංග්‍රීසි සහ සර්බියානු භාෂාවෙන් සිදු කර ඇති" බවත්, ඔවුන් මෙය රාජ්‍ය මට්ටමින් "නිල භාෂා තුනක තථ්‍ය පිළිගැනීම" ලෙස විස්තර කරන බවත්ය. බොස්නියානු, සර්බියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු යන භාෂාවලට සමාන තත්ත්වය 2000 දී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණය විසින් සත්‍යාපනය කරන ලදී. එය තීරණය කළේ භාෂාව පිළිබඳ සම්මේලනයේ සහ රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා ව්‍යවස්ථාවේ විධිවිධාන රාජ්‍ය ව්‍යවස්ථාවට නොගැලපෙන බවයි, මන්ද ඔවුන් බොස්නියානු සහ ක්‍රොඒෂියානු (ෆෙඩරේෂන් සම්බන්ධයෙන්) සහ සර්බියානු (රෙපබ්ලිකා සර්ප්ස්කා සම්බන්ධයෙන්) ආයතන මට්ටමින් නිල භාෂා ලෙස පමණක් පිළිගත් බැවිනි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ආයතන ව්‍යවස්ථාවල වචන වෙනස් කරන ලද අතර භාෂා තුනම ආයතන දෙකෙහිම නිල බවට පත් කරන ලදී. සම්මත භාෂා තුන සම්පූර්ණයෙන්ම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් තේරුම් ගත හැකි අතර සර්බෝ-ක්‍රොඒෂියානු යන යෙදුම යටතේ සාමූහිකව හැඳින්වේ, මෙම යෙදුම රට තුළ විධිමත් ලෙස පිළිගෙන නොතිබුණද. භාෂා තුනෙන් එකක් භාවිතා කිරීම ජනවාර්ගික අනන්‍යතාවයේ සලකුණක් බවට පත්ව ඇත. මයිකල් කෙලී සහ කැතරින් බේකර් තර්ක කරන්නේ: "අද බොස්නියානු රාජ්‍යයේ නිල භාෂා තුන... අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධයේ ප්‍රායෝගිකත්වයට වඩා ජාතික අනන්‍යතාවයේ සංකේතාත්මක ප්‍රකාශය නියෝජනය කරයි".

1992 කලාපීය හෝ සුළුතර භාෂා සඳහා වූ යුරෝපීය ප්‍රඥප්තියට (ECRML) අනුව, බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනාව පහත සඳහන් සුළුතර භාෂා පිළිගනී: ඇල්බේනියානු, මොන්ටිනිග්‍රින්, චෙක්, ඉතාලි, හංගේරියානු, මැසිඩෝනියානු, ජර්මානු, පෝලන්ත, රොමානි, රුමේනියානු, රුසින්, ස්ලෝවැක්, ස්ලෝවේන, තුර්කි, යුක්‍රේනියානු සහ යුදෙව් (යිඩිෂ් සහ ලැඩිනෝ). බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජර්මානු සුළුතරය බොහෝ දුරට ඩැනියුබ් ස්වාබියානුවන්ගේ නටබුන් වන අතර, හැබ්ස්බර්ග් රාජාණ්ඩුව ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යයෙන් බෝල්කන් ප්‍රදේශය අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු එම ප්‍රදේශයේ පදිංචි විය. ලෝක යුද්ධ දෙකෙන් පසු නෙරපා හැරීම් සහ (බලහත්කාරයෙන්) උකහා ගැනීම හේතුවෙන්, බොස්නියාවේ සහ හර්සගොවිනාවේ ජනවාර්ගික ජර්මානුවන් සංඛ්‍යාව විශාල ලෙස අඩු විය.

2013 සංගණනයේදී, ජනගහනයෙන් 52.86% ක් ඔවුන්ගේ මව් භාෂාව බොස්නියානු, 30.76% සර්බියානු, 14.6% ක්‍රොඒෂියානු සහ 1.57% ක් වෙනත් භාෂාවක් ලෙස සලකන අතර 0.21% ක් පිළිතුරක් ලබා නොදේ.

 ආගම 
බොස්නියාව සහ හර්සගොවිනා ආගමික වශයෙන් විවිධත්වයක් ඇති රටකි. 2013 සංගණනයට අනුව, මුස්ලිම්වරු ජනගහනයෙන් 50.7% ක් වූ අතර, ඕතඩොක්ස් කිතුනුවන් 30.7% ක්, කතෝලික කිතුනුවන් 15.2% ක්, වෙනත් අය 1.2% ක් සහ අදේවවාදීන් හෝ අඥෙයවාදීන් 1.1% ක් වූ අතර, ඉතිරි අය ප්‍රශ්නය ප්‍රකාශ නොකළ හෝ පිළිතුරු නොදුන්හ. 2012 සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ බොස්නියාවේ මුස්ලිම්වරුන්ගෙන් 54% ක් නිකායන් නොවන අතර 38% ක් සුන්නිවාදය අනුගමනය කළ බවයි.

 අධ්‍යාපනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sarajevo_University_building.JPG|thumb|සරජේවෝ විශ්ව විද්‍යාලයේ නීති පීඨය
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mostar_gimnasium.jpg|thumb|මොස්ටාර්හි ගිම්නාසිජා මොස්ටාර්
ප්‍රාථමික පාසල් අධ්‍යාපනය වසර නවයක් පවතී. ද්විතීයික අධ්‍යාපනය සපයනු ලබන්නේ සාමාන්‍ය සහ තාක්ෂණික ද්විතීයික පාසල් (සාමාන්‍යයෙන් ව්‍යායාම ශාලා) විසිනි, එහිදී අධ්‍යයන සාමාන්‍යයෙන් වසර හතරක් පවතී. ද්විතීයික පාසල් අධ්‍යාපනයේ සියලුම ආකාර වෘත්තීය පුහුණුවේ අංගයක් ඇතුළත් වේ. සාමාන්‍ය ද්විතීයික පාසල්වලින් පිටවන සිසුන්ට මතුරා ලබා ගන්නා අතර පාලක මණ්ඩලය හෝ ආයතනය විසින් නියම කරන ලද සුදුසුකම් විභාගයකින් සමත් වීමෙන් ඕනෑම තෘතීයික අධ්‍යාපන ආයතනයකට හෝ ඇකඩමියකට ඇතුළත් විය හැකිය. තාක්ෂණික විෂයයන් උපාධිය ලබා ගන්නා සිසුන් ඩිප්ලෝමාවක් ලබා ගනී.

පළමු අභිරුචි උසස් අධ්‍යාපන ආයතනය 1531 දී ගාසි හුස්රෙව්-බෙග් විසින් ආරම්භ කරන ලද සුෆි දර්ශනය පිළිබඳ පාසලකි. ඉන්පසු තවත් බොහෝ ආගමික පාසල් ඇති විය. 1887 දී, ඔස්ට්‍රෝ-හංගේරියානු අධිරාජ්‍යය යටතේ, ෂරියා නීති විද්‍යාලයක් පස් අවුරුදු වැඩසටහනක් ආරම්භ කළේය.University of Sarajevo  on Sarajevo official web site

1940 ගණන්වලදී, සරජේවෝ විශ්ව විද්‍යාලය නගරයේ පළමු ලෞකික උසස් අධ්‍යාපන ආයතනය බවට පත්විය. 1950 ගණන්වලදී, පශ්චාත් උපාධි උපාධි ලබා ගත හැකි විය. යුද්ධය අතරතුර දැඩි ලෙස හානි වූ එය මෑතකදී තවත් විශ්ව විද්‍යාල 40 කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් සමඟ හවුල්කාරිත්වයෙන් නැවත ගොඩනඟන ලදී. මොස්ටාර්හි ඩිජෙමාල් බිජෙඩික් විශ්ව විද්‍යාලය, බන්ජා ලූකා විශ්ව විද්‍යාලය, මොස්ටාර් විශ්ව විද්‍යාලය, නැගෙනහිර සරජේවෝ විශ්ව විද්‍යාලය, ටුස්ලා විශ්ව විද්‍යාලය, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ඇමරිකානු විශ්ව විද්‍යාලය සහ බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි විද්‍යා හා කලා ඇකඩමිය ඇතුළු උසස් අධ්‍යාපන ආයතන ගණනාවක් තිබේ.

එසේම, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා පෞද්ගලික සහ ජාත්‍යන්තර උසස් අධ්‍යාපන ආයතන කිහිපයකට නිවහන වන අතර ඒවායින් සමහරක් නම්:

 සරජේවෝ විද්‍යා හා තාක්ෂණ පාසල
 සරජේවෝ ජාත්‍යන්තර විශ්ව විද්‍යාලය
 බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි ඇමරිකානු විශ්ව විද්‍යාලය
 සරජේවෝ ව්‍යාපාර උපාධි පාසල
 ජාත්‍යන්තර බර්ච් විශ්ව විද්‍යාලය
 මොස්ටාර් හි එක්සත් ලෝක විද්‍යාලය

 සෞඛ්‍යය 
2024 ගෝලීය කුසගින්න දර්ශකයට (GHI) අනුව, බොස්නියා සහ හර්සගොවිනා හි කුසගින්න අඩු මට්ටමක පවතින අතර GHI ලකුණු 5 ට වඩා අඩුය.

 යොමු කිරීම්