අසර්බයිජානයේ ඉතිහාසය

පෞරාණිකත්වය 
වම|thumb|ක්‍රි.පූ. 10 වන සහස්‍රය දක්වා දිවෙන ගොබුස්තාන් ජාතික වනෝද්‍යානයේ ඇති ශිලා ලේඛන, සමෘද්ධිමත් සංස්කෘතියක් පෙන්නුම් කරයි
අසර්බයිජානයේ භූමියේ මානව ජනාවාස පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂි ගල් යුගයේ අග භාගය දක්වා දිවෙන අතර එය අසික් ගුහාවේ ගුරුචේ සංස්කෘතියට සම්බන්ධ වේ. මුල් ජනාවාසවලට ක්‍රි.පූ. 9 වන සියවසේදී සිතියන්වරු ඇතුළත් වූහ. සිතියන්වරුන් අනුගමනය කරමින්, ඉරාන මේදවරු අරස් ගඟට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශය ආධිපත්‍යය දැරූහ. මේදවරු ක්‍රි.පූ. 900 සහ 700 අතර විශාල අධිරාජ්‍යයක් ගොඩනඟා ගත් අතර, එය ක්‍රි.පූ. 550 දී පමණ අචෙමනිඩ් අධිරාජ්‍යයට ඒකාබද්ධ විය. සොරොස්ට්‍රියානුවාදය පැතිරීමට හේතු වූ අචෙමනිඩ්වරු විසින් මෙම ප්‍රදේශය යටත් කර ගන්නා ලදී.

 සසානිඩ් යුගයේ සිට සෆාවිඩ් යුගය දක්වා 

252 දී සසානියානු අධිරාජ්‍යය කොකේසියානු ඇල්බේනියාව යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත් කළ අතර, උර්නෙයාර් රජු 4 වන සියවසේදී නිල වශයෙන් ක්‍රිස්තියානි ආගම රාජ්‍ය ආගම ලෙස පිළිගත්තේය. සසානිඩ් පාලනය තිබියදීත්, කොකේසියානු ඇල්බේනියාව 9 වන සියවස දක්වා කලාපයේ ආයතනයක් ලෙස පැවති අතර, සසානිඩ් ඉරානයට සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් වූ අතර, එහි රාජාණ්ඩුව රඳවා ගත්තේය. සසානියානු අධිරාජ්‍යයාගේ ප්‍රධාන යටත්වැසියෙකු වුවද, ඇල්බේනියානු රජුට අධිකාරියේ ස්වරූපයක් පමණක් තිබූ අතර, සසානියානු මාර්ස්බන් (හමුදා ආණ්ඩුකාරයා) බොහෝ සිවිල්, ආගමික සහ හමුදා බලතල දැරීය.

7 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, සසානියානුවන්ගේ යටත්වැසියෙකු ලෙස කොකේසියානු ඇල්බේනියාව, මුස්ලිම්වරුන් පර්සියාව යටත් කර ගැනීමත් සමඟ නාමික මුස්ලිම් පාලනයට යටත් විය. උමයියාද් කැලිෆේට් දකුණු කොකේසස්හි සිට සසානියානුවන් සහ බයිසැන්තියානුවන් යන දෙදෙනාම පලවා හැර, 667 දී ජුවාන්ෂර් රජුගේ නායකත්වයෙන් යුත් ක්‍රිස්තියානි ප්‍රතිරෝධය මර්දනය කිරීමෙන් පසු කොකේසියානු ඇල්බේනියාව යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත් කළේය. අබ්බාසිඩ් කැලිෆේට් පරිහානියෙන් ඉතිරි වූ බල රික්තය සලාරිඩ්, සජිඩ් සහ ෂැඩාඩිඩ් වැනි බොහෝ දේශීය රාජවංශ විසින් පුරවන ලදී. 11 වන සියවස ආරම්භයේදී, මධ්‍යම ආසියාවෙන් සංක්‍රමණය වූ ඔගුස් තුර්කි ජාතිකයින්ගේ රළ විසින් භූමිය ක්‍රමයෙන් අල්ලා ගන්නා ලද අතර, ඔවුන් එකල තුර්කි ජාතික ජනවාර්ගික නාමයක් අනුගමනය කළහ.Barthold, V.V. Sochineniya; p. 558: "Whatever the former significance of the Oghuz people in Eastern Asia, after the events of the 8th and 9th centuries, it focuses more and more on the West, on the border of the Pre-Asian cultural world, which was destined to be invaded by the Oghuz people in the 11th century, or, as they were called only in the west, by the Turkmen." මෙම තුර්කි රාජවංශවලින් පළමුවැන්න සෙල්ජුක් අධිරාජ්‍යය වූ අතර එය 1067 වන විට එම ප්‍රදේශයට ඇතුළු විය.

පූර්ව-තුර්කි ජනගහනය ඉන්දු-යුරෝපීය සහ කොකේසියානු භාෂා කිහිපයක් කතා කළ අතර, ඒ අතර ආර්මේනියානුМоисей Хоренский. Армянская География VII в. Перевод Патканова К.П. СПб., 1877. стр. 40,17Hewsen, Robert H. "The Kingdom of Artsakh", in T. Samuelian & M. Stone, eds. Medieval Armenian Culture. Chico, CA, 1983 සහ ඉරාන භාෂාවක් වන පැරණි අසේරි, අද අසර්බයිජානියානු භාෂාවේ මුල් පූර්වගාමියා වූ තුර්කි භාෂාවකින් ක්‍රමයෙන් ප්‍රතිස්ථාපනය විය. සමහර භාෂා විද්‍යාඥයින් ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ ඉරාන අසර්බයිජානයේ සහ අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ටාටි උපභාෂා, ටැට්වරුන් විසින් කතා කරන ලද ඒවා මෙන්, පැරණි අසේරිවරුන්ගෙන් පැවත එන බවයි. දේශීය වශයෙන්, පසුකාලීන සෙල්ජුක් අධිරාජ්‍යයේ දේපළ පාලනය කරන ලද්දේ සෙල්ජුක් සුල්තාන්වරුන්ගේ තාක්ෂණික යටත් වැසියන් වූ එල්ඩිගුසිඩ්වරුන් විසිනි, නමුත් සමහර විට තථ්‍ය පාලකයන් ද විය. සෙල්ජුක්වරුන් යටතේ, නිසාමි ගංජාවි සහ කකානි වැනි දේශීය කවියන් කලාපයේ පර්සියානු සාහිත්‍යයේ මල් පිපීමට හේතු විය.

පසුව පර්සියානුකරණය වූ අරාබි සම්භවයක් ඇති දේශීය රාජවංශය වූ ෂිර්වන්ෂා, තිමූර්හි ටිමූරිඩ් අධිරාජ්‍යයේ යටත් රාජ්‍යයක් බවට පත් වූ අතර ගෝල්ඩන් හෝඩ් ටොක්තමිෂ්හි පාලකයා සමඟ ඔහුගේ යුද්ධයේදී ඔහුට සහාය විය. තිමූර්ගේ මරණයෙන් පසු, ස්වාධීන සහ ප්‍රතිවාදී ටර්කෝමන් රාජ්‍ය දෙකක් මතු විය: කර් කොයුන්ලු සහ අක් කොයුන්ලු. 861 සිට ඔවුන් කළ පරිදි, දේශීය පාලකයන් සහ යටත් වැසියන් ලෙස ඉහළ ස්වයං පාලනයක් ඉදිරි සියවස් ගණනාවක් පුරා පවත්වා ගනිමින්, ෂිර්වන්ෂාවරු ආපසු පැමිණියහ. 1501 දී, ඉරානයේ සෆාවිඩ් රාජවංශය ෂිර්වන්ෂාවරුන් යටත් කර එහි දේපළ ලබා ගත්තේය. ඊළඟ සියවසේදී, සෆාවිඩ්වරු කලින් සුන්නි ජනගහනය ෂියා ඉස්ලාමයට පරිවර්තනය කළහ, නූතන ඉරානයේ ජනගහනය සමඟ ඔවුන් කළාක් මෙන්. සෆාවිඩ්වරු ෂිර්වන්ෂාවරුන්ට 1538 දක්වා සෆාවිඩ් ආධිපත්‍යය යටතේ බලයේ සිටීමට ඉඩ දුන් අතර, සෆාවිඩ් රජු I වන ටහ්මාස්ප් ඔවුන්ව සම්පූර්ණයෙන්ම බලයෙන් පහ කර එම ප්‍රදේශය ෂිර්වන් පළාත බවට පත් කළේය. 1578–1590 ඔටෝමන්-සෆාවිඩ් යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුන්නි ඔටෝමන්වරු කෙටි කලකට වර්තමාන අසර්බයිජානය අත්පත් කර ගැනීමට සමත් වූහ; 17 වන සියවසේ මුල් භාගය වන විට, සෆාවිඩ් ඉරාන පාලක I වන අබ්බාස් විසින් ඔවුන් නෙරපා හරින ලදී. සෆාවිඩ් රාජවංශයේ අභාවයෙන් පසු, 1722–1723 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බකු සහ ඒ අවට ප්‍රදේශ රුසියානුවන් විසින් කෙටි කලකට අත්පත් කර ගන්නා ලදී. වර්තමාන අසර්බයිජානයේ ඉතිරි කොටස 1722 සිට 1736 දක්වා ඔටෝමන්වරුන් විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී. සෆාවිඩ් ඉරානයේ අසල්වැසි ප්‍රතිවාදීන් විසින් මෙවැනි කෙටි කාලීන මැදිහත්වීම් සිදු කළද, සෆාවිඩ්වරුන්ගේ මුල්ම පැමිණීමේ සිට 19 වන සියවස දක්වා මෙම භූමිය ඉරාන පාලනය යටතේ පැවතුනි.

 නූතන ඉතිහාසය 
සෆාවිඩ්වරුන්ගෙන් පසු, මෙම ප්‍රදේශය ඉරාන අෆ්ෂාරිඩ් රාජවංශය විසින් පාලනය කරන ලදී. 1747 දී නාඩර් ෂාගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ පැරණි යටත්වැසියන් බොහෝ දෙනෙක් අස්ථාවරත්වය පුපුරා යාමෙන් ප්‍රයෝජන ගත්හ. විවිධ ආකාරයේ ස්වයං පාලනයක් සහිත බොහෝ ඛානේට්වරු මතු වූහ. මෙම ඛානේට් වල පාලකයින් ඉරානයේ පාලක රාජවංශවලට සෘජුවම සම්බන්ධ වූ අතර ඉරාන ෂාහි යටත්වැසියන් සහ යටත්වැසියන් විය.Encyclopedia of Soviet law By Ferdinand Joseph Maria Feldbrugge, Gerard Pieter van den Berg, William B. Simons, Page 457 මධ්‍යම ආසියාව සහ බටහිර අතර ජාත්‍යන්තර වෙළඳ මාර්ග හරහා ඛානේට්වරු ඔවුන්ගේ කටයුතු පාලනය කළහ.

ඉන් පසුව, මෙම ප්‍රදේශය ඉරාන සැන්ඩ්ස් සහ කජාර්වරුන්ගේ අනුප්‍රාප්තික පාලනය යටතේ පැවතුනි. 18 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට, අධිරාජ්‍ය රුසියාව ඉරානය සහ ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය කෙරෙහි වඩාත් ආක්‍රමණශීලී භූ-දේශපාලනික ස්ථාවරයකට මාරු විය.Gabor Agoston, Bruce Alan Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire Infobase Publishing, 1 January 2009  p. 125 රුසියාව බොහෝ දුරට ඉරානයේ අතේ තිබූ කොකේසස් කලාපය අත්පත් කර ගැනීමට ක්‍රියාකාරීව උත්සාහ කළේය. 1804 දී රුසියානුවන් ඉරාන ගංජා නගරය ආක්‍රමණය කර කොල්ල කෑ අතර, එය 1804–1813 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධයට හේතු විය. යුධමය වශයෙන් උසස් රුසියානුවන් යුද්ධය ජයග්‍රහණයකින් අවසන් කළහ. කජාර් ඉරානයේ පරාජයෙන් පසු, ගුලිස්තාන ගිවිසුමට අනුව, ජෝර්ජියාව සහ ඩැගෙස්තානය සමඟ බොහෝ ඛනේට් වල ආධිපත්‍යය රුසියානු අධිරාජ්‍යයට භාර දීමට එයට සිදුවිය.Timothy C. Dowling (2014). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond pp. 728–729 ABC-CLIO, 

19 වන සියවසේදී රුසියාව එය අත්පත් කර ගන්නා තෙක් අරස් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය ඉරාන භූමියක් විය. දශකයකට පමණ පසු, ගුලිස්තාන ගිවිසුම උල්ලංඝනය කරමින්, රුසියානුවන් ඉරානයේ එරිවන් ඛානේට් ආක්‍රමණය කළහ. මෙය දෙදෙනා අතර අවසන් සතුරුකම් ඇති කළේය, එනම් 1826–1828 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කජාර් ඉරානයට එරිවන් ඛානේට්, නක්චිවන් ඛානේට් සහ තාලිෂ් ඛානේට් හි ඉතිරි කොටස කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය අත්හැරීමට සිදු විය. ඉරානයේ සිට සියලුම කොකේසියානු ප්‍රදේශ රුසියාවට ඇතුළත් කිරීමෙන් පසු, දෙක අතර මායිම අරස් ගඟේ ස්ථාපිත කරන ලදී.

රුසියානු ආක්‍රමණය නොතකා, 19 වන සියවස පුරාම, රුසියානු ආක්‍රමණය නොතකා, බකු, ගංජා සහ ටිෆ්ලිස් (ටිබිලිසි, දැන් ජෝර්ජියාව) යන රුසියානු නගරවල ෂියා සහ සුන්නි බුද්ධිමතුන් අතර ඉරාන සංස්කෘතිය, සාහිත්‍යය සහ භාෂාව පිළිබඳ අවධානය පුළුල් ලෙස පැවතුනි. එම සියවස තුළම, පශ්චාත් ඉරාන රුසියානු-අධිකාරී නැගෙනහිර කොකේසියාවේ, 19 වන සියවස අවසානයේ අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්‍යතාවයක් මතු විය.: "Azerbaijani national identity emerged in post-Persian Russian-ruled East Caucasia at the end of the nineteenth century, and was finally forged during the early Soviet period." රුසියානු ආක්‍රමණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානියානුවන් වර්තමානයේ ජාතීන් දෙකක් අතර බෙදී සිටිති: ඉරානය සහ අසර්බයිජානය.Swietochowski, Tadeusz. Eastern Europe, Russia, and Central Asia 2003 Taylor and Francis, 2003.  p. 104

පළමුවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී රුසියානු අධිරාජ්‍යයේ බිඳවැටීමෙන් පසු, කෙටි කාලීන ට්‍රාන්ස්කෝකේසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජය ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය වර්තමාන අසර්බයිජානය, ජෝර්ජියාව සහ ආර්මේනියා ජනරජයන් සමන්විත විය. ඉන් පසුව 1918 මාර්තු 30 සිට අප්‍රේල් 2 දක්වා බකු සහ බකු ආණ්ඩුකාර ප්‍රදේශයේ යාබද ප්‍රදේශවල මාර්තු දින සංහාර සිදු විය. 1918 මැයි මාසයේදී ජනරජය විසුරුවා හරින විට, ප්‍රමුඛ මුසාවත් පක්ෂය අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය (ADR) ලෙස නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කළ අතර, "අසර්බයිජාන්" යන නම භාවිතා කළ අතර, ADR ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට පෙර සමකාලීන ඉරානයේ යාබද වයඹ දිග කලාපය හැඳින්වීමට පමණක් භාවිතා කරන ලදී. ADR යනු මුස්ලිම් ලෝකයේ පළමු නූතන පාර්ලිමේන්තු ජනරජයයි.Schulze, Reinhard. A Modern History of the Islamic World. I.B.Tauris, 2000. . පාර්ලිමේන්තුවේ වැදගත් ජයග්‍රහණ අතර කාන්තාවන්ට ඡන්ද අයිතිය ව්‍යාප්ත කිරීම, ADR කාන්තාවන්ට පිරිමින්ට සමාන දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ලබා දුන් පළමු මුස්ලිම් ජාතිය බවට පත් කිරීම විය. මුස්ලිම් නැගෙනහිර ප්‍රදේශයේ ආරම්භ කරන ලද පළමු නූතන විශ්වවිද්‍යාලය වන බකු රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලය මෙම කාලය තුළ ආරම්භ කරන ලදී.වම|thumb|1919 පැරිස් සාම සමුළුවේදී අසර්බයිජාන් නියෝජිත පිරිස විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද සිතියම.
1920 අප්‍රේල් 28 වන දින බොල්ෂෙවික් 11 වන සෝවියට් රතු හමුදාව එය ආක්‍රමණය කර අසර්බයිජාන් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය පිහිටුවන තෙක් ස්වාධීන අසර්බයිජානය පැවතියේ මාස 23 ක් පමණි. අලුතින් පිහිටුවන ලද අසර්බයිජානියානු හමුදාවෙන් වැඩි කොටසක් කරබාක්හි ඇති වූ ආර්මේනියානු කැරැල්ලක් මැඩපැවැත්වීමේ නිරත වුවද, අසර්බයිජානියානුවන් 1918-20 කෙටි නිදහස ඉක්මනින් හෝ පහසුවෙන් අත්හැරියේ නැත. රුසියානු නැවත අත්පත් කර ගැනීමකට එරෙහිව අසර්බයිජානියානු සොල්දාදුවන් 20,000 ක් පමණ මිය ගියහ. ඊළඟ මුල් සෝවියට් කාලය තුළ, අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්‍යතාවය ව්‍යාජ ලෙස සකස් කරන ලදී.

1921 ඔක්තෝබර් 13 වන දින, රුසියාව, ආර්මේනියාව, අසර්බයිජානය සහ ජෝර්ජියාව යන සෝවියට් ජනරජයන් තුර්කිය සමඟ කාර්ස් ගිවිසුම ලෙස හැඳින්වෙන ගිවිසුමකට අත්සන් කළහ. කලින් ස්වාධීන අරාස් ජනරජය කාර්ස් ගිවිසුම මගින් අසර්බයිජාන් SSR තුළ නක්චිවන් ස්වයං පාලන සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය බවට පත්වනු ඇත. අනෙක් අතට, ආර්මේනියාවට සැන්ගෙසූර් කලාපය පිරිනමන ලද අතර තුර්කිය ග්යුම්රි (එවකට ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රොපොල් ලෙස හැඳින්විණි) ආපසු ලබා දීමට එකඟ විය.

දෙවන ලෝක යුද්ධ සමයේදී, අසර්බයිජානය සෝවියට් සංගමයේ උපායමාර්ගික බලශක්ති ප්‍රතිපත්තියේ තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, නැගෙනහිර පෙරමුණේ සෝවියට් සංගමයේ තෙල්වලින් සියයට 80 ක් බකු විසින් සපයන ලදී. 1942 පෙබරවාරි මාසයේදී සෝවියට් සංගමයේ උත්තරීතර සෝවියට් සභාවේ නියෝගය අනුව, අසර්බයිජානයේ තෙල් කර්මාන්තයේ සේවකයින් සහ සේවකයින් 500 කට වැඩි පිරිසකගේ කැපවීමට ඇණවුම් සහ පදක්කම් ප්‍රදානය කරන ලදී. ජර්මානු වෙර්මාච්ට් විසින් සිදු කරන ලද එඩෙල්වයිස් මෙහෙයුම බකු ඉලක්ක කළේ සෝවියට් සංගමයේ බලශක්ති (ඛනිජ තෙල්) ඩයිනමෝව ලෙස එහි වැදගත්කම නිසාය. 1941 සිට 1945 දක්වා දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී සියලුම අසර්බයිජානියානුවන්ගෙන් පහෙන් එකක් සටන් කළහ. ආසන්න වශයෙන් 681,000 ක් (කාන්තාවන් 100,000 කට වැඩි පිරිසක්) පෙරමුණට ගිය අතර, ඒ වන විට අසර්බයිජානයේ මුළු ජනගහනය මිලියන 3.4 කි. පෙරමුණේදී අසර්බයිජානියානුවන් 250,000 ක් පමණ මිය ගියහ. අසර්බයිජානියානුවන් 130 කට වැඩි පිරිසක් සෝවියට් සංගමයේ වීරයන් ලෙස නම් කරන ලදී. අසර්බයිජානියානු මේජර් ජෙනරාල් අසි අස්ලනොව් දෙවරක් සෝවියට් සංගමයේ වීරයා ලෙස සම්මාන ලැබීය.

 ස්වාධීනත්වය 
මිහායිල් ගොර්බචෙව් විසින් ආරම්භ කරන ලද ග්ලාස්නොස්ට් දේශපාලනය අනුගමනය කරමින්, අසර්බයිජාන් එස්එස්ආර් හි ස්වයං පාලන කලාපයක් වන නාගෝර්නෝ-කරබාක් ඇතුළු සෝවියට් සංගමයේ විවිධ ප්‍රදේශවල සිවිල් නොසන්සුන්තාව සහ ජනවාර්ගික ගැටුම් වර්ධනය විය. දැනටමත් උණුසුම් ගැටුමකට මොස්කව් දක්වන උදාසීනත්වයට ප්‍රතිචාර වශයෙන් අසර්බයිජානයේ ඇති වූ කැළඹීම් හේතුවෙන් නිදහස සහ වෙන්වීම සඳහා ඉල්ලීම් ඇති වූ අතර එය බකුහි කළු ජනවාරි සිදුවීම් වලින් අවසන් විය. පසුව 1990 දී, අසර්බයිජාන් SSR හි උත්තරීතර කවුන්සිලය "සෝවියට් සමාජවාදී" යන වචන මාතෘකාවෙන් ඉවත් කර, "අසර්බයිජාන් ජනරජයේ ස්වෛරීභාවය ප්‍රකාශ කිරීම" සම්මත කර, අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ ධජය රාජ්‍ය ධජය ලෙස ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළේය. 1991 දී මොස්කව්හි සිදු වූ අසාර්ථක සෝවියට් කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, අසර්බයිජානයේ උත්තරීතර කවුන්සිලය 1991 ඔක්තෝබර් 18 වන දින නිදහස් ප්‍රකාශයක් සම්මත කර ගත් අතර එය දෙසැම්බර් මාසයේදී රටපුරා ජනමත විචාරණයකින් තහවුරු කරන ලද අතර, සෝවියට් සංගමය දෙසැම්බර් 26 වන දින නිල වශයෙන් පැවතීම නතර විය. ඔක්තෝබර් 18 වන දින රට එහි නිදහස් ප්‍රතිෂ්ඨාපන දිනය සමරයි.

නිදහසේ මුල් වසර, ආර්මේනියාවේ සහාය ඇතිව නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි වාර්ගික ආර්මේනියානු බහුතරයක් සමඟ පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් යටපත් විය. 1994 දී සතුරුකම් අවසන් වන විට, නාගෝර්නෝ-කරබාක් ඇතුළුව අසර්බයිජානියානු භූමියෙන් සියයට 14–16ක් ආර්මේනියානුවන් විසින් පාලනය කරන ලදී.De Waal, Thomas (2013). Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, p. 286. . යුද්ධය අතරතුර, මාලිබෙයිලි, ගුෂ්චුලර් සහ ගරාඩග්ලි හි සමූලඝාතන සහ කොජාලි සමූලඝාතන, බකු සංහාරය, මරගා සංහාරය සහ කිරොවාබාද් සංහාරය ඇතුළුව දෙපාර්ශ්වය විසින්ම බොහෝ කුරිරුකම් සහ සංහාර සිදු කරන ලදී. තවද, ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයින් 30,000 ක් මිය ගිය අතර මිලියනයකට අධික පිරිසක් අවතැන් වූහ (අසර්බයිජානියානුවන් 800,000 කට වැඩි පිරිසක් සහ ආර්මේනියානුවන් 300,000 ක්).A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh . International Herald Tribune. 29 November 2003. එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩල යෝජනා හතරක් (822, 853, 874 සහ 884) "අසර්බයිජානයේ සියලුම වාඩිලාගෙන සිටින ප්‍රදේශවලින් සියලුම ආර්මේනියානු හමුදා වහාම ඉවත් කර ගැනීම" සඳහා ඉල්ලීම් කළේය. 1990 ගණන්වලදී බොහෝ රුසියානුවන් සහ ආර්මේනියානුවන් සරණාගතයින් ලෙස අසර්බයිජානයෙන් පලා ගියහ.Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life . EurasiaNet.org. 30 August 2003. 1970 සංගණනයට අනුව, අසර්බයිජානයේ ජනවාර්ගික රුසියානුවන් 510,000 ක් සහ ආර්මේනියානුවන් 484,000 ක් සිටියහ."Azerbaijan Soviet Socialist Republic ". The Great Soviet Encyclopedia (1979).

 අලියෙව් පවුල් පාලනය, 1993–වර්තමානය 
දකුණ|thumb|දෙවන නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයට පෙර නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ හමුදා තත්වය
1993 දී, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ ජනාධිපති අබුල්ෆාස් එල්චිබේ, කර්නල් සූරත් හුසේනොව්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් හමුදා කැරැල්ලකින් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සෝවියට් අසර්බයිජානයේ හිටපු නායක හෙයිඩර් අලියෙව් බලයට පත් විය. 1994 දී, ඒ වන විට අගමැතිව සිටි හුසේනොව්, හෙයිඩර් අලියෙව්ට එරෙහිව තවත් හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් කිරීමට උත්සාහ කළ නමුත්, ඔහු අත්අඩංගුවට ගෙන රාජද්‍රෝහී චෝදනාවට ලක් කරන ලදී. 1995 දී, රුසියානු ඕමන් විශේෂ පොලිස් ඒකකයේ අණදෙන නිලධාරී රොව්ෂාන් ජවාඩොව් විසින් අලියෙව්ට එරෙහිව තවත් කුමන්ත්‍රණයක් උත්සාහ කරන ලදී. කුමන්ත්‍රණය වළක්වා ගත් අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජවාඩොව් මිය ගොස් අසර්බයිජානයේ ඕමන් ඒකක විසුරුවා හරින ලදී. ඒ සමඟම, පාලන නිලධරයේ පැතිර ගිය දූෂණයෙන් රට දූෂිත විය. 1998 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී, අලියෙව් දෙවන වාරය සඳහා නැවත තේරී පත් විය.

හෙයිඩර් අලියෙව්ගේ පුත් ඉල්හාම් අලියෙව්, 2003 දී ඔහුගේ පියා මිය ගිය විට, නව අසර්බයිජාන් පක්ෂයේ සභාපතිවරයා මෙන්ම අසර්බයිජානයේ ජනාධිපති ධුරයට පත්විය. 2013 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඔහු තුන්වන වරටත් ජනාධිපති ධුරයට නැවත තේරී පත් විය. 2018 අප්‍රේල් මාසයේදී, ප්‍රධාන විරුද්ධ පක්ෂ විසින් වංචනික ලෙස වර්ජනය කරන ලද මැතිවරණයෙන් අලියෙව් අඛණ්ඩව සිව්වන වරටත් බලය ලබා ගත්තේය. 2020 සැප්තැම්බර් 27 වන දින, නොවිසඳුණු නාගෝර්නෝ-කරබාක් ගැටුමේ ගැටුම් නාගෝර්නෝ-කරබාක් සම්බන්ධතා රේඛාව ඔස්සේ නැවත ආරම්භ විය. අසර්බයිජානයේ සහ ආර්මේනියාවේ සන්නද්ධ හමුදා දෙකම හමුදා සහ සිවිල් වැසියන්ට හානි වාර්තා කළහ. නාගෝර්නෝ-කරබාක් සටන් විරාම ගිවිසුම සහ අසර්බයිජානය සහ ආර්මේනියාව අතර සති හයක යුද්ධයේ අවසානය අසර්බයිජානයේ පුළුල් ලෙස සමරනු ලැබූ අතර, ඔවුන් සැලකිය යුතු භෞමික ජයග්‍රහණ ලබා ගත්හ. විශේෂයෙන් අසේරි-චිරාග්-ගුණේෂ්ලි තෙල් නිධිය සහ ෂා ඩෙනිස් ගෑස් නිධිය සූරාකෑම සමඟ, බොහෝ දියුණු ආර්ථිකයක් තිබියදීත්, අලියෙව් පවුල් පාලනය මැතිවරණ වංචා, ඉහළ මට්ටමේ ආර්ථික අසමානතාවය සහ දේශීය දූෂණය සම්බන්ධයෙන් විවේචනයට ලක්ව ඇත. 2023 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, අසර්බයිජානය නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි කැඩී ගිය ආර්ට්සාක් ජනරජයට එරෙහිව ප්‍රහාරයක් දියත් කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2024 ජනවාරි 1 වන දින ආර්ට්සාක් විසුරුවා හැර නැවත ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර සියලුම වාර්ගික ආර්මේනියානුවන් පාහේ කලාපයෙන් පලා ගියහ.

2025 අගෝස්තු 8 වන දින, අසර්බයිජානියානු ජනාධිපති ඉල්හාම් අලියෙව් සහ ආර්මේනියානු අගමැති නිකොල් පෂින්යන් ධවල මන්දිරයේදී ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශයක් අත්සන් කළ අතර,U.S. secures strategic transit corridor in Armenia-Azerbaijan peace deal – Reuters ට්‍රම්ප් පරිපාලනය විසින් පහසුකම් සපයන ලද සාම ගිවිසුමකට කැපවී, දෙරට අතර දශක හතරකට ආසන්න ගැටුමක් අවසන් කරනු ඇත.

 යොමු කිරීම්