ටුවාලු හි ඉතිහාසය

ප්‍රාග් ඉතිහාසය 
ටුවාලු ජනතාවගේ මූලාරම්භය වසර 3,000 කට පමණ පෙර ආරම්භ වූ පැසිෆික් සාගරයට සංක්‍රමණය වීම පිළිබඳ න්‍යායන් තුළ සඳහන් වේ. පූර්ව-යුරෝපීය-සම්බන්ධතා කාලවලදී, සැමෝවා සහ ටොංගා ඇතුළු ආසන්න දූපත් අතර නිතර කැනෝ මුහුදු ගමන් සිදු විය. ටුවාලු දූපත් නවයෙන් අටක් ජනාවාස විය. ටුවාලු භාෂාවෙන් 'එකට සිටගෙන සිටින අට' යන අර්ථය ඇති ටුවාලු යන නමේ ආරම්භය මෙය පැහැදිලි කරයි (ප්‍රෝටෝ-ඔස්ට්‍රොනීසියානු භාෂාවෙන් 'අට' යන අර්ථය ඇති *වාලු හා සසඳන්න). නනුමන්ගා ගුහාවල මිනිසා විසින් සාදන ලද ගිනි තැබීම් පිළිබඳ විය හැකි සාක්ෂිවලින් පෙනී යන්නේ මිනිසුන් වසර දහස් ගණනක් දූපත් වල වාසය කර ඇති බවයි.

ටුවාලු දූපත් වල වැදගත් නිර්මාණ මිථ්‍යාවක් වන්නේ ටුවාලු දූපත් නිර්මාණය කළ බව කියන ටෙ පුසි මෝ ටෙ අලි (ඊල් සහ ෆ්ලවුන්ඩර්) ගේ කතාවයි. ටෙ අලි (ෆ්ලවුන්ඩර්) ටුවාලුහි පැතලි පරමාණුවල ආරම්භය යැයි විශ්වාස කෙරෙන අතර ටෙ පුසි (ඊල්) ටුවාලු වැසියන්ගේ ජීවිතවල වැදගත් වන පොල් ගස් සඳහා ආකෘතියයි. ටුවාලුවන්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ කථා දිවයිනෙන් දිවයිනට වෙනස් වේ. නියුටාඕ, ෆුනාෆුටි සහ වයිටුපු හි, ආරම්භක මුතුන් මිත්තෙකු සැමෝවාහි සිට පැමිණි බව විස්තර කර ඇති අතර,O'Brien, Talakatoa in Tuvalu: A History, Chapter 1, Genesis නනුමියා හි, ආරම්භක මුතුන් මිත්තෙකු ටොංගා සිට පැමිණි බව විස්තර කර ඇත.

 වෙනත් සංස්කෘතීන් සමඟ මුල් කාලීන සම්බන්ධතා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_costume.jpg|thumb|1841 දී එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණය අතරතුර, ඇල්ෆ්‍රඩ් ඇගේට් විසින් අඳින ලද සාම්ප්‍රදායික ඇඳුමින් සැරසුණු ටුවාලුවන් මිනිසෙක්.
1568 ජනවාරි 16 වන දින ස්පාඤ්ඤයේ ඇල්වාරෝ ද මෙන්ඩානාගේ මුහුදු ගමනේදී යුරෝපීයයන් විසින් ටුවාලු මුලින්ම දුටුවේය. ඔහු නුයි පසුකර යාත්‍රා කර එය ඉස්ලා ද ජෙසුස් (ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් "ජේසුස් වහන්සේගේ දූපත") ලෙස නම් කළේය. මන්ද පෙර දිනය ශුද්ධ නාමයේ මංගල්‍යය වූ බැවිනි. මෙන්ඩානා දූපත් වැසියන් සමඟ සම්බන්ධතා පැවැත්වූ නමුත් ගොඩබෑමට නොහැකි විය. මෙන්ඩානාගේ පැසිෆික් සාගරය හරහා දෙවන මුහුදු ගමනේදී, ඔහු 1595 අගෝස්තු 29 වන දින නියුලකිටා පසු කළ අතර එය ඔහු ලා සොලිටේරියා ලෙස නම් කළේය.

කපිතාන් ජෝන් බයිරන් 1764 දී ඩොල්ෆින් කපිතාන්වරයා ලෙස ලොව වටා ගමන් කරන අතරතුර (1751) ටුවාලු දූපත් හරහා ගමන් කළේය. ඔහු කලපු දූපත් ලෙස පරමාණු ප්‍රස්ථාරගත කළේය. යුරෝපීයයන් විසින් නනුමියාව මුලින්ම දුටු බවට වාර්තා වන්නේ ස්පාඤ්ඤ නාවික නිලධාරියෙකු වන ෆ්‍රැන්සිස්කෝ මොරෙල් ඩි ලා රූවා විසිනි. ඔහු 1781 මැයි 5 වන දින පිලිපීනයේ සිට නිව් ස්පාඤ්ඤය දක්වා පැසිෆික් සාගරය හරහා දකුණු දෙසට ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන අතරතුර ලා ප්‍රින්සෙසා නෞකාවේ කපිතාන්වරයා ලෙස එය පසුකර ගියේය. ඔහු නැනුමියාව සැන් ඔගස්ටින් ලෙස ප්‍රස්ථාරගත කළේය.Keith S. Chambers & Doug Munro, The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu, 89(2) (1980) The Journal of the Polynesian Society, 167–198Laumua Kofe, Palagi and Pastors, Tuvalu: A History, Ch. 15, (USP / Tuvalu government) කීත් එස්. චේම්බර්ස් සහ ඩග් මුන්රෝ (1980) 1781 මැයි 5 වන දින මොරෙල් ද යාත්‍රා කළ දූපත ලෙස නියුටාඕ හඳුනා ගත් අතර එමඟින් යුරෝපීයයන් ග්‍රාන් කොකල්හි අභිරහස ලෙස හැඳින්වූ දෙය විසඳීය.Kofe, Laumua; Palagi and Pastors in Tuvalu: A History, Ch. 15 මොරෙල්ගේ සිතියම සහ දිනපොත දූපත එල් ග්‍රාන් කොකල් ('මහා පොල් වගාව') ලෙස නම් කළේය; කෙසේ වෙතත්, අක්ෂාංශ සහ දේශාංශ අවිනිශ්චිත විය. 18 වන සියවසේ අග භාගය වන තෙක් නිවැරදි කාලමානක ලබා ගත නොහැකි වූ බැවින්, එකල දේශාංශ ගණනය කළ හැක්කේ දළ වශයෙන් පමණි.

1809 දී, බ්‍රිග් එලිසබෙත් නෞකාවේ කපිතාන් පැටර්සන්, ඕස්ට්‍රේලියාවේ සිඩ්නි හි පෝර්ට් ජැක්සන් සිට චීනය දක්වා වෙළඳ ගමනක යෙදී සිටියදී උතුරු ටුවාලු ජලය හරහා ගමන් කරමින් සිටියදී නනුමියාව දුටුවේය. 1819 මැයි මාසයේදී, නිව්යෝර්ක්හි ඇරන්ට් ෂුයිලර් ඩි පේස්ටර්, සන්නද්ධ බ්‍රිගන්ටයින් හෝ පුද්ගලික රෙබෙකාගේ කපිතාන්, බ්‍රිතාන්‍ය වර්ණ යටතේ යාත්‍රා කරමින්,The De Peysters . corbett-family-history.com දකුණු ටුවාලුවන් ජලය හරහා ගමන් කළේය. ඩි පේස්ටර් නුකුෆෙටෝ සහ ෆුනාෆුටි දුටු අතර, ඔහු එලිස්ගේ දූපත ලෙස නම් කළේ කොවෙන්ට්‍රි පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රී සහ රෙබෙකාගේ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයේ හිමිකරු වූ ඉංග්‍රීසි දේශපාලනඥයෙකු වන එඩ්වඩ් එලිස් විසිනි. ඉංග්‍රීසි ජල විද්‍යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් ජෝර්ජ් ෆින්ඩ්ලේගේ කෘතියෙන් පසුව දූපත් නවයටම එලිස් යන නම යොදන ලදී.A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea (1851)

1820 දී, රුසියානු ගවේෂක මිහායිල් ලාසරෙව්, මිර්නි හි අණ දෙන නිලධාරියා ලෙස නුකුෆෙටෝ වෙත ගියේය. ලා කොක්විල් නෞකාවේ කපිතාන් ලුවී-ඉසිඩෝර් ඩුපෙරේ, 1824 මැයි මාසයේදී පෘථිවිය වටා සංක්‍රමණය කිරීමේදී (1822–1825) නනුමන්ගා පසුකර යාත්‍රා කළේය. කපිතාන් කෝර්සන් යටතේ මාරියා රීගර්ස්බර්ග් නෞකාව සහ කපිතාන් සී. ඊග් යටතේ කොර්වෙට් පොලක්ස් විසින් ලන්දේසි ගවේෂණයක් 1825 ජුනි 14 වන දින උදෑසන නුයි සොයා ගත් අතර ප්‍රධාන දූපත (ෆෙනුවා ටැපු) නෙඩර්ලන්ඩ්ෂ් අයිලන්ඩ් ලෙස නම් කරන ලදී.

තල්මසුන් පැසිෆික් සාගරයේ සැරිසැරීමට පටන් ගත් නමුත්, ඔවුන් ටුවාලු වෙත පැමිණියේ අතොළුවලට ගොඩබෑමේ දුෂ්කරතා නිසා කලාතුරකිනි. නැන්ටුකට් තල්මසුන් ඉන්ඩිපෙන්ඩන්ස් II හි ඇමරිකානු කපිතාන් ජෝර්ජ් බැරට් ටුවාලු අවට ජලය දඩයම් කළ පළමු තල්මසුන් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. ඔහු 1821 නොවැම්බර් මාසයේදී නුකුලේලේ ජනතාවගෙන් පොල් හුවමාරු කර ගත් අතර නියුලකිටා වෙතද ගියේය. ඔහු නුකුෆෙටෝ හි සකලුවා දූපතේ වෙරළ කඳවුරක් ස්ථාපිත කළ අතර, එහිදී තල්මසුන්ගේ බ්ලබර් දිය කිරීම සඳහා ගල් අඟුරු භාවිතා කරන ලදී.

කුක් දූපත් වල මනිහිකි හි සභා පල්ලියක උපස්ථායකයෙකු වූ එලේකානා 1861 මැයි 10 වන දින නුකුලේලේ වෙත ගොඩ බැසීමට පෙර කුණාටුවකට හසු වී සති අටක් පාවී ගිය විට ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ටුවාලු වෙත පැමිණියේය. එලේකානා ක්‍රිස්තියානි ධර්මය දේශනා කිරීමට පටන් ගත්තේය. ටුවාලු පල්ලිය පිහිටුවීමේ කටයුතු ආරම්භ කිරීමට පෙර ඔහු සැමෝවා හි ලන්ඩන් මිෂනාරි සංගමයේ (LMS) පාසලක් වන මලුවා දේවධර්ම විද්‍යාලයේ පුහුණුව ලැබීය. 1865 දී, රෙපරමාදු සභාවාදී මිෂනාරි සමාජයක් වන LMS හි පූජ්‍ය ආචිබෝල්ඩ් රයිට් මරේ පළමු යුරෝපීය මිෂනාරිවරයා ලෙස පැමිණියේය; ඔහු ටුවාලු වැසියන් අතර එවැන්ජලිස්ත සේවය කළේය. 1878 වන විට සෑම දූපතකම දේශකයින් සිටි බැවින් රෙපරමාදු ආගම හොඳින් ස්ථාපිත යැයි සැලකේ. 19 වන සියවසේ අගභාගයේ සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, ටුවාලු පල්ලිය (ටෙ එකලේසියා කෙලිසියානෝ ටුවාලු) බවට පත් වූ ස්ථානයේ දේවසේවකයින් ප්‍රධාන වශයෙන් සැමෝවා ජාතිකයන් වූ අතර, ඔවුන් ටුවාලු භාෂාව සහ ටුවාලු සංගීතය වර්ධනයට බලපෑම් කළහ.

1862 සහ 1863 අතර වසරකටත් අඩු කාලයක්, පේරු නැව් ඊනියා "කළු කුරුළු" වෙළඳාමේ නිරත වූ අතර, එමඟින් ඔවුන් කම්කරුවන් බඳවා ගත් හෝ ආකර්ෂණය කර ගත් අතර, නැගෙනහිර පැසිෆික් සාගරයේ පාස්කු දූපතේ සිට ටුවාලු සහ ගිල්බට් දූපත් වල දකුණු අතොළු දක්වා පොලිනීසියාවේ කුඩා දූපත් පීරා ඇත (දැන් කිරිබාටි). පේරු හි දැඩි ශ්‍රම හිඟය පිරවීම සඳහා ඔවුන් බඳවා ගැනීම් සෙව්වා.Maude, H.E. (1981) Slavers in Paradise, Stanford University Press, . ෆුනාෆුටි සහ නුකුලේලේ හි, පදිංචි වෙළඳුන් "කළු කුරුළු" විසින් දූපත් වැසියන් බඳවා ගැනීමට පහසුකම් සැලසූහ.Doug Munro, The Lives and Times of Resident Traders in Tuvalu: An Exercise in History from Below, (1987) 10(2) Pacific Studies 73 ටුවාලු හි මුල්ම යුරෝපීය මිෂනාරිවරයා වූ පූජ්‍ය ආචිබෝල්ඩ් රයිට් මරේ,Murray A.W. (1876). Forty Years' Mission Work. London: Nisbet වාර්තා කළේ 1863 දී ෆුනාෆුටි වෙතින් පුද්ගලයින් 170 ක් පමණ සහ නුකුලේලේ වෙතින් පුද්ගලයින් 250 ක් පමණ රැගෙන ගිය බවයි, මන්ද 1861 දී නුකුලේලේ හි ජීවත් වූ බවට වාර්තා වූ 300 දෙනාගෙන් 100 කටත් වඩා අඩු පිරිසක් සිටි බැවිනි.

1892 ඔක්තෝබර් 9 සහ 16 අතර, HMS කුරකෝවා හි කපිතාන් හර්බට් ගිබ්සන් විසින් එලිස් දූපත් එක් එක් බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී, මෙම දූපත් බ්‍රිතාන්‍යයේ බලපෑම් ක්ෂේත්‍රයට ඇතුළත් විය.

 වෙළඳ සමාගම් සහ වෙළඳුන් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuvalu_-_Location_Map_(2013)_-_TUV_-_UNOCHA.svg|දකුණ|thumb|ටුවාලු දූපත්
19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ටුවාලු හි වෙළඳ සමාගම් ක්‍රියාකාරී විය; වෙළඳ සමාගම් දූපත් වල ජීවත් වූ සුදු (පලගි) වෙළඳුන් සම්බන්ධ කර ගත්හ. ජෝන් (ජැක් ලෙසද හැඳින්වේ) ඕ'බ්‍රයන් ටුවාලු හි පදිංචි වූ පළමු යුරෝපීයයා විය; ඔහු 1850 ගණන්වල ෆුනාෆුටි හි වෙළෙන්දෙකු බවට පත්විය. ඔහු ෆුනාෆුටි හි පරමාධිපති ප්‍රධානියාගේ දියණිය වන සලායි සමඟ විවාහ විය. පසුව ලේඛකයෙකු ලෙස සාර්ථක වූ ලුවී බෙක්, 1880 අප්‍රේල් සිට එම වසරේ අගභාගයේදී සුළි කුණාටුවකින් වෙළඳ ස්ථානය විනාශ වන තෙක් නනුමන්ගා හි වෙළෙන්දෙකු විය. පසුව ඔහු නුකුෆෙටෝ හි වෙළෙන්දෙකු බවට පත්විය.

1892 දී, HMS රෝයලිස්ට් හි කපිතාන් එඩ්වඩ් ඩේවිස් වෙළඳ ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳව වාර්තා කළ අතර එක් එක් දූපත්වල වෙළෙන්දෝ සංචාරය කළහ. කැප්ටන් ඩේවිස් එලිස් සමූහයේ පහත සඳහන් වෙළඳුන් හඳුනා ගත්තේය: එඩ්මන්ඩ් ඩෆි (නනුමියා); ජැක් බක්ලන්ඩ් (නියුටාඕ); හැරී නිට්ස් (වයිටුපු); ජැක් ඕ'බ්‍රයන් (ෆුනාෆුටි); ඇල්ෆ්‍රඩ් රෙස්ටියෝක්ස් සහ එමිල් ෆෙනිසොට් (නුකුෆෙටෝ); සහ මාටින් ක්ලයිස් (නුයි). මෙම කාලය තුළ, වෙළඳ සමාගම් සඳහා නියෝජිතයන් ලෙස ක්‍රියා කරමින්, පලගි වෙළඳුන් වැඩිම සංඛ්‍යාවක් ජීවත් වූයේ පරමාණුවල ය. සමහර දූපත් වලට තරඟකාරී වෙළඳුන් සිටිනු ඇති අතර, වියළන දූපත් වලට තනි වෙළෙන්දෙකු පමණක් සිටිය හැකිය.

1890 ගණන්වලදී, පැසිෆික් වෙළඳ සමාගම්වල ක්‍රියාකාරිත්වයේ ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් සිදු විය; ඔවුන් එක් එක් දූපතේ වෙළෙන්දන් පදිංචි කිරීමේ පුරුද්දෙන්, නෞකාවක් දූපතකට ගිය විට සුපිරි භාණ්ඩ (වෙළඳ නෞකාවක භාණ්ඩ කළමනාකරු) දූපත්වාසීන් සමඟ සෘජුවම ගනුදෙනු කරන ව්‍යාපාරික මෙහෙයුමක් බවට පත්විය. 1880 ගණන්වල උච්චතම අවස්ථාවෙන් පසු, ටුවාලු හි පලගි වෙළඳුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩු විය; ඔවුන්ගෙන් අවසාන අය වූයේ නියුටාඕ හි ෆ්‍රෙඩ් විබ්ලි, නුකුෆෙටෝ හි ඇල්ෆ්‍රඩ් රෙස්ටියෝක්ස්, සහ නුයි හි මාටින් ක්ලයිස් ය. 1909 වන විට වෙළඳ සමාගම් නියෝජනය කරන පදිංචි පලගි වෙළඳුන් තවදුරටත් නොසිටි අතර, විබ්ලි, රෙස්ටියෝක්ස් සහ ක්ලයිස් මිය යන තුරුම දූපත් වල රැඳී සිටියහ.

 විද්‍යාත්මක ගවේෂණ සහ සංචාරකයින් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nukufetauman1831.jpg|වම|thumb|1841 දී ඇල්ෆ්‍රඩ් තෝමස් ඇගට් විසින් අඳින ලද නුකුෆෙටෝ අතොළුවේ මිනිසෙක්.
චාල්ස් විල්ක්ස් යටතේ එක්සත් ජනපද ගවේෂණ ගවේෂණය 1841 දී ෆුනාෆුටි, නුකුෆෙටෝ සහ වයිටුපු වෙත ගියේය.Tyler, David B. – 1968 The Wilkes Expedition. The First United States Exploring Expedition (1838–42). Philadelphia: American Philosophical Society මෙම ගවේෂණය අතරතුර, කැටයම්කරුවෙකු සහ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු වන ඇල්ෆ්‍රඩ් තෝමස් ඇගට් නුකුෆෙටෝ හි මිනිසුන්ගේ ඇඳුම් සහ පච්ච රටා පටිගත කළේය.

1885 හෝ 1886 දී, නවසීලන්ත ඡායාරූප ශිල්පී තෝමස් ඇන්ඩෲ ෆුනාෆුටි සහ නුයි වෙත ගියේය.

1890 දී, රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන්, ඔහුගේ බිරිඳ ෆැනී වැන්ඩෙග්‍රිෆ්ට් ස්ටීවන්සන් සහ ඇගේ පුත් ලොයිඩ් ඔස්බෝන් නවසීලන්තයේ ඕක්ලන්ඩ් හි හෙන්ඩර්සන් සහ මැක්ෆාර්ලේන් සතු වෙළඳ වාෂ්ප නෞකාවක් වන ජැනට් නිකොල් හි යාත්‍රා කළ අතර එය සිඩ්නි සහ ඕක්ලන්ඩ් අතර මධ්‍යම පැසිෆික් සාගරයට ක්‍රියාත්මක විය.The Circular Saw Shipping Line.  Anthony G. Flude. 1993. (Chapter 7) ජැනට් නිකොල් එලිස් දූපත් තුනකට සංචාරය කළේය;Janet Nicoll is the correct spelling of the trading steamer owned by Henderson and Macfarlane of Auckland, New Zealand, which operated between Sydney, Auckland and into the central Pacific. Fanny Vandegrift Stevenson misnames the ship as the Janet Nicol in her account of the 1890 voyage ඔවුන් ෆුනාෆුටි, නියුටාඕ සහ නනුමියා වෙත ගොඩබෑ බව ෆැනී වාර්තා කරන අතර, ජේන් රෙස්චර් යෝජනා කරන්නේ ඔවුන් ෆුනාෆුටිට වඩා නුකුෆෙටෝ වෙත ගොඩ බැස්ස බවයි, ෆැනී ඇල්ෆ්‍රඩ් රෙස්ටියෝක්ස් සහ ඔහුගේ බිරිඳ ලිටියා හමුවීම විස්තර කරන පරිදි; කෙසේ වෙතත්, ඔවුන් 1880 ගණන්වල සිට නුකුෆෙටෝ හි ජීවත් වූහ. මෙම මුහුදු ගමන පිළිබඳ විස්තරයක් ෆැනී ස්ටීවන්සන් විසින් ලියා ඇති අතර රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන් සහ ලොයිඩ් ඔස්බෝන් විසින් ගන්නා ලද ඡායාරූප සමඟ ද කෲස් ඔෆ් ද ජැනට් නිකොල්Stevenson, Fanny Van de Grift (1914) The Cruise of the Janet Nichol among the South Sea Islands, republished in 2003, Roslyn Jolly (ed.), U. of Washington Press/U. of New South Wales Press,  යන මාතෘකාව යටතේ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

1894 දී, කවුන්ට් රුඩොල්ෆ් ෆෙස්ටෙටික්ස් ඩි ටොල්නා, ඔහුගේ බිරිඳ එයිලා (නී හැගින්) සහ ඇගේ දියණිය බ්ලැන්චේ හැගින් ලෙ ටොල්නා යාත්‍රාවෙන් ෆුනාෆුටි වෙත පැමිණියහ.Festetics De Tolna, Comte Rodolphe (1903) Chez les cannibales: huit ans de croisière dans l'océan Pacifique à bord du, Paris: Plon-Nourrit කවුන්ට් ෆුනාෆුටි හි පිරිමින් සහ කාන්තාවන් ඡායාරූප ගත කරමින් දින කිහිපයක් ගත කළේය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:H-C-Fassett-Ellice-Is-1900.jpg|alt=1900, Woman on Funafuti, Tuvalu, then known as Ellice Islands|thumb|ෆුනාෆුටි හි කාන්තාව (1900) ඡායාරූපය හැරී ක්ලිෆර්ඩ් ෆැසෙට් විසිනි
වර්තමානයේ ඩාවින්ගේ සරඹය ලෙස හඳුන්වන ස්ථානයේ ෆුනාෆුටි හි සිදුරු, පැසිෆික් පරමාණුවල කොරල්වල ගැඹුරින් නොගැඹුරු ජල ජීවීන්ගේ අංශු සොයා ගත හැකිද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා කොරල් පර සෑදීම විමර්ශනය කිරීමේ අරමුණින් ලන්ඩන් රාජකීය සංගමය විසින් සිදු කරන ලද කැණීම්වල ප්‍රතිඵලයකි. මෙම විමර්ශනය පැසිෆික් සාගරයේ චාල්ස් ඩාවින් විසින් සිදු කරන ලද කොරල් පරවල ව්‍යුහය සහ ව්‍යාප්තිය පිළිබඳ කාර්යයෙන් පසුව සිදු විය. කැණීම් 1896, 1897 සහ 1898 දී සිදු විය.සිඩ්නි විශ්ව විද්‍යාලයේ මහාචාර්ය එජ්වර්ත් ඩේවිඩ්, මහාචාර්ය විලියම් සොලස් යටතේ 1896 "රාජකීය සංගමයේ ෆුනාෆුටි කොරල් පර නීරස ගවේෂණය" හි සාමාජිකයෙකු වූ අතර 1897 දී ගවේෂණය මෙහෙයවීය.David, Mrs Edgeworth, Funafuti or Three Months on a Coral Atoll: an unscientific account of a scientific expedition, London: John Murray, 1899 මෙම චාරිකාවල ඡායාරූප ශිල්පීන් ෆුනාෆුටි හි පුද්ගලයින්, ප්‍රජාවන් සහ දර්ශන පටිගත කළහ.

ඕස්ට්‍රේලියානු කෞතුකාගාරයේ ස්වභාව විද්‍යාඥයෙකු වන චාල්ස් හෙඩ්ලි 1896 ගවේෂණය සමඟ එක් වූ අතර, ෆුනාෆුටි හි රැඳී සිටියදී ඔහු අපෘෂ්ඨවංශික සහ ජනවාර්ගික වස්තූන් එකතු කළේය. මේවා පිළිබඳ විස්තර 1896 සහ 1900 අතර ඕස්ට්‍රේලියානු කෞතුකාගාරයේ මතක සටහන් III හි සිඩ්නි හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. හෙඩ්ලි ෆුනාෆුටි ඇටෝල් හි සාමාන්‍ය ගිණුම, ෆුනාෆුටි හි ජනවාර්ගික විද්‍යාව, සහ ෆුනාෆුටි හි මොලුස්කා ද ලිවීය. එඩ්ගර් වේට් 1896 ගවේෂණයේ කොටසක් වූ අතර ෆුනාෆුටි හි ක්ෂීරපායින්, උරගයින් සහ මාළු ප්‍රකාශයට පත් කළේය. විලියම් රේන්බෝ ෆුනාෆුටි හි කෘමි සත්ත්ව විශේෂයේ ෆුනාෆුටි හි එකතු කරන ලද මකුළුවන් සහ කෘමීන් විස්තර කළේය.

කපිතාන්වරයාගේ ලිපිකරු සහ ඡායාරූප ශිල්පියා වන හැරී ක්ලිෆර්ඩ් ෆැසෙට්, 1900 දී පැසිෆික් පරමාණුවල කොරල් පර සෑදීම පිළිබඳව එක්සත් ජනපද මත්ස්‍ය කොමිසම විමර්ශනය කරන විට USFC ඇල්බට්‍රොස් හි සංචාරයකදී ෆුනාෆුටි හි පුද්ගලයින්, ප්‍රජාවන් සහ දර්ශන පටිගත කළේය.

 යටත් විජිත පරිපාලනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1939_&_1956_stamps_of_the_Gilbert_and_Ellice_Islands.jpg|thumb|හයවන ජෝර්ජ් රජුගේ සහ දෙවන එලිසබෙත් රැජිනගේ ප්‍රතිමූර්ති සහිත ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් වල මුද්දර
ගිල්බට් දූපත් පදනම් කරගත් නේවාසික කොමසාරිස්වරයෙකු විසින් එලිස් දූපත් 1892 සිට 1916 දක්වා බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂක ප්‍රදේශයක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී. බිල්බට් දූපත් වල පරිපාලනය 1916 දී අවසන් වූ අතර, ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදය ස්ථාපිත කරන ලද අතර එය 1975 ඔක්තෝබර් දක්වා පැවතුනි.

 දෙවන ලෝක යුද්ධය 
දෙවන ලෝක යුද්ධයේදී, බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් ලෙස එලිස් දූපත් යුද්ධයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයින් සමඟ පෙලගැසී සිටියේය. යුද්ධයේ මුල් අවධියේදී, ජපන් ජාතිකයින් දැන් කිරිබාති හි මාකින්, තාරාවා සහ අනෙකුත් දූපත් ආක්‍රමණය කර අත්පත් කර ගත්හ. එක්සත් ජනපද මැරීන් බළකාය 1942 ඔක්තෝබර් 2 වන දින ෆුනාෆුටි වෙත ගොඩ බැස්සේය, සහ 1943 අගෝස්තු මාසයේදී නනුමියා සහ නුකුෆෙටෝ වෙත ගොඩ බැස්සේය. ජපන් හමුදා විසින් අල්ලාගෙන සිටි ගිල්බට් දූපත් (කිරිබාටි) වෙත පසුව එල්ල වූ මුහුදු ප්‍රහාර සඳහා සූදානම් වීම සඳහා ෆුනාෆුටි කඳවුරක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී.

දූපත් වැසියන් ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ෆුනාෆුටි, නනුමියා සහ නුකුෆෙටෝ හි ගුවන් තොටුපළවල් ඉදිකිරීමට සහ නැව් වලින් සැපයුම් බෑමට සහාය විය. ෆුනාෆුටි හි, ඇමරිකානු හමුදාවන්ට ෆොන්ගාෆේල් හි ගුවන් තොටුපළ සහ නාවික කඳවුර ෆුනාෆුටි ඉදිකිරීමට ඉඩ සැලසෙන පරිදි දූපත් වැසියන් කුඩා දූපත් වෙත මාරු විය. නාවික ඉදිකිරීම් බලඇණියක් (මුහුදු මීයන්) විසින් කෙටි හා දිගු දුර මුහුදු ගුවන් යානා මෙහෙයුම් සඳහා ෆොන්ගාෆේල් දූපතේ කලපු පැත්තේ මුහුදු ගුවන් යානා බෑවුමක් ඉදිකරන ලද අතර, ෆොන්ගාෆේල් හි සංයුක්ත කොරල් ධාවන පථයක් ද ඉදිකරන ලද අතර, නනුමියා ගුවන් තොටුපළ සහ නුකුෆෙටෝ ගුවන් තොටුපළ නිර්මාණය කිරීම සඳහා ධාවන පථ ද ඉදිකරන ලදී. USN මුර සංචාර ටෝර්පිඩෝ බෝට්ටු (PTs) සහ මුහුදු ගුවන් යානා 1942 නොවැම්බර් 2 සිට 1944 මැයි 11 දක්වා නාවික කඳවුර ෆුනාෆුටි හි පිහිටා තිබුණි.

1943 නොවැම්බර් 20 වන දින ආරම්භ වූ තාරාවා සටන සහ මැකින් සටන සඳහා සූදානම් වීමේ දී ටුවාලු හි පරමාණු වේදිකා කණු ලෙස ක්‍රියා කළ අතර ඒවා "ගැල්වනික් මෙහෙයුම" ක්‍රියාත්මක කිරීමේ කොටසක් විය. යුද්ධයෙන් පසු, ෆුනාෆුටි හි හමුදා ගුවන් තොටුපළ ෆුනාෆුටි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ බවට සංවර්ධනය කරන ලදී.

 දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු - නිදහසට සංක්‍රමණය 
දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිටුවීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, එක්සත් ජාතීන්ගේ යටත් විජිතකරණය පිළිබඳ විශේෂ කමිටුව යටත් විජිතකරණයෙන් නිදහස් කිරීමේ ක්‍රියාවලියකට කැප විය; එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, පැසිෆික් කලාපයේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ස්වයං නිර්ණය සඳහා මාවතකට පිවිසියේය.

1974 දී, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ වෙනසක් හරහා ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයට අමාත්‍ය රජය හඳුන්වා දෙන ලදී. එම වසරේදී මහ මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, ගිල්බට් දූපත් සහ එලිස් දූපත් වලට තමන්ගේම පරිපාලනයක් තිබිය යුතුද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා 1974 දී ජනමත විචාරණයක් පවත්වන ලදී.Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) Elections in Asia: A data handbook, Volume II, p831  ජනමත විචාරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, වෙන්වීම අදියර දෙකකින් සිදු විය. 1975 ඔක්තෝබර් 1 වන දින සිට ක්‍රියාත්මක වූ ටුවාලු නියෝගය 1975, ටුවාලු තමන්ගේම රජයක් සහිත වෙනම කිරීටක ජනපදයක් ලෙස පිළිගත්තේය. දෙවන අදියර 1976 ජනවාරි 1 වන දින සිදු වූ අතර, එහිදී ගිල්බට් සහ එලිස් දූපත් ජනපදයේ සිවිල් සේවයෙන් වෙනම පරිපාලන නිර්මාණය කරන ලදී.

1976 දී, ටුවාලු ටුවාලු ඩොලරය සම්මත කරන ලද අතර, එහි මුදල් ඕස්ට්‍රේලියානු ඩොලරය සමඟ සංසරණය වේ, එය කලින් 1966 දී සම්මත කරන ලදී.

ටුවාලු හි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයේ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයට මැතිවරණ 1977 අගෝස්තු 27 වන දින පවත්වන ලද අතර, 1977 ඔක්තෝබර් 1 වන දින ටුවාලු ජනපදයේ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ ප්‍රධාන අමාත්‍යවරයා ලෙස ටොරිපි ලවුටි පත් කරන ලදී. 1978 ජූලි මාසයේදී මන්ත්‍රී මණ්ඩලය විසුරුවා හරින ලද අතර, 1981 මැතිවරණය පැවැත්වෙන තෙක් ටොරිපි ලවුටිගේ රජය භාරකාර රජයක් ලෙස පැවතුනි.

 නිදහස 
1978 ඔක්තෝබර් 1 වන දින ටුවාලු ස්වාධීන රාජ්‍යයක් බවට පත් වූ විට, ටොරිපි ලෞටි පළමු අගමැති ධුරයට පත්විය. එම දිනය රටේ නිදහස් දිනය ලෙසද සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයකි.

1982 ඔක්තෝබර් 26 වන දින, දෙවන එලිසබෙත් රැජින ටුවාලු වෙත විශේෂ රාජකීය සංචාරයක් කළේය.

2000 සැප්තැම්බර් 5 වන දින, ටුවාලු එක්සත් ජාතීන්ගේ 189 වන සාමාජිකයා බවට පත්විය.

2022 නොවැම්බර් 15 වන දින, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම මධ්‍යයේ, ටුවාලු සිය සංස්කෘතික උරුමය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා මෙටාවර්ස් හි ස්වයං-ඩිජිටල් අනුරුවක් තැනූ ලොව පළමු රට ලෙස සැලසුම් නිවේදනය කළේය.

2023 නොවැම්බර් 10 වන දින, ටුවාලු ඕස්ට්‍රේලියාව සමඟ ෆලේපිලි යුනියන් ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය. ෆලෙපිලි ටුවාලු භාෂාවෙන් යහපත් අසල්වැසිභාවය, සැලකිල්ල සහ අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය යන සාම්ප්‍රදායික වටිනාකම් විස්තර කරයි. ගිවිසුම දේශගුණික විපර්යාස සහ ආරක්ෂාව ආමන්ත්‍රණය කරයි, ප්‍රධාන ස්වාභාවික විපත්, සෞඛ්‍ය වසංගත සහ සාම්ප්‍රදායික ආරක්ෂක තර්ජන ඇතුළත් ආරක්ෂක තර්ජන සමඟ. ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක කිරීමේදී ඕස්ට්‍රේලියාව ටුවාලු භාර අරමුදලට සහ ටුවාලු වෙරළබඩ අනුවර්තන ව්‍යාපෘතියට තම දායකත්වය වැඩි කිරීමට සම්බන්ධ වනු ඇත. ටුවාලු වැසියන්ට දේශගුණයට අදාළ සංචලනය සක්‍රීය කිරීම සඳහා ඕස්ට්‍රේලියාව සෑම වසරකම ටුවාලු පුරවැසියන් 280 දෙනෙකුට ඕස්ට්‍රේලියාවට සංක්‍රමණය වීමට මාර්ගයක් ද සපයනු ඇත.

 යොමු කිරීම්