ඇල්බේනියාවේ ජන විකාශනය

Instituti i Statistikave (INSTAT) විසින් පවත්වන ලද 2023 සංගණනයෙන් හෙළි වූ පරිදි ඇල්බේනියාවේ ජනවිකාස සංඛ්‍යාලේඛන, 2011 සංගණනයේදී වාර්තා වූ 2,821,977 ට වඩා සැලකිය යුතු අඩුවීමක් සහිතව 2,402,113 ක ජනගහනයක් පෙන්නුම් කළේය. ඇල්බේනියාවේ කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රය බිඳවැටීමෙන් පසුව ජනගහනයේ අඩුවීම ආරම්භ වූ අතර ඇල්බේනියාවේ දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජ ව්‍යුහය තුළ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් සමඟ සම්බන්ධ වේ. මෙම සංක්‍රාන්තියේ ප්‍රධාන සාධකයක් වන්නේ සශ්‍රීකත්ව අනුපාතවල පහත වැටීම සහ සංක්‍රමණයේ වැඩිවීමයි, දෙකම අඛණ්ඩ ජනවිකාස වෙනස්කම් සහ අභියෝගවලට දායක වේ. සැබෑ අනුපාත සහ සංක්‍රමණ මට්ටම අනුව, ඉදිරි දශකය සඳහා ජනගහනය අවම වශයෙන් හැකිලෙනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. වර්තමානයේ, ඇල්බේනියාවේ ජනගහන ඝනත්වය වර්ග කිලෝමීටරයකට වැසියන් 83.6 ක් ලෙස මනිනු ලබන අතර විවිධ කලාප හරහා වැසියන්ගේ විවිධ ව්‍යාප්තියක් ඇත. ටිරානා සහ ඩුරස් ප්‍රාන්තවල සැලකිය යුතු ජනගහන සාන්ද්‍රණයක් පෙන්නුම් කරන අතර, ඇල්බේනියාවේ සමස්ත ජනගහන විද්‍යාවෙන් 41% ක් පමණ වන අතර, 32% ක් ටිරානා හි සහ 9% ක් ඩුරස් හි වාසය කරති. අනෙක් අතට, ජිරොකාස්ටර් සහ කුකේස් වැනි වඩාත් පර්යන්ත සහ ග්‍රාමීය ප්‍රාන්තවල ජනගහන ඝනත්වය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වන අතර, ඒ සෑම එකක්ම සමස්ත ජනගහනයට 3% ක් උපකාරී වේ.

ඓතිහාසික වශයෙන්, ඇල්බේනියානු ජනතාව දකුණු යුරෝපය පුරා බොහෝ ප්‍රදේශවල ප්‍රජාවන් කිහිපයක් පිහිටුවා ඇත. මධ්‍යතන යුගයේ අග භාගයේ සිට ඇල්බේනියානු ඩයස්පෝරාව පිහිටුවා ඇති අතර, ඔවුන් විවිධ සමාජ-දේශපාලනික දුෂ්කරතාවලින් හෝ ඇල්බේනියාව ඔටෝමාන් යටත් කර ගැනීමෙන් බේරීමට සංක්‍රමණය වූ විටය. කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳවැටීමෙන් පසුව, ඇල්බේනියානුවන් විශාල සංඛ්‍යාවක් ඕස්ට්‍රේලියාව, කැනඩාව, ස්විට්සර්ලන්තය, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය වැනි රටවලට සංක්‍රමණය වී ඇත. ඇල්බේනියානු සුළුතරයන් උතුරු මැසිඩෝනියාවේ බටහිර, මොන්ටිනිග්‍රෝවේ ගිනිකොන, කොසෝවෝ එහි සම්පූර්ණ කොටස සහ දකුණු සර්බියාවේ කොටස් වැනි අසල්වැසි ප්‍රදේශවල සිටිති. සමස්තයක් වශයෙන්, විදේශයන්හි ජීවත් වන වාර්ගික ඇල්බේනියානුවන් සංඛ්‍යාව ඇල්බේනියාව තුළ මුළු ජනගහනයට වඩා වැඩි යැයි ගණන් බලා ඇත. රටේ දේශසීමා තුළ උපන් අයගෙන් තුනෙන් එකක් පමණ දැන් එයින් පිටත ජීවත් වන අතර, එමඟින් ඇල්බේනියාව ලෝකයේ එහි ජනගහනයට සාපේක්ෂව ඉහළම සංක්‍රමණ අනුපාතයක් ඇති රටවලින් එකක් බවට පත් කරයි. 2022 දී උපත් අනුපාතය 2021 ට වඩා 20% කින් අඩු විය, බොහෝ දුරට දරු ප්‍රසූතියේ වයසේ සිටින පුද්ගලයින්ගේ සංක්‍රමණය හේතුවෙන්.

 නාගරිකකරණය 
1991 දී කොමියුනිස්ට්වාදය බිඳවැටීමෙන් පසු, ඇල්බේනියාව එහි නාගරික භූ දර්ශනයේ කැපී පෙනෙන පරිවර්තනයකට භාජනය වී ඇති අතර යුරෝපයේ වේගවත්ම නාගරීකරණය වන රටවලින් එකක් ලෙස ඉස්මතු වී ඇත. මෙම පරිවර්තනයේ ප්‍රමුඛයා වන්නේ ඇල්බේනියාවේ බටහිර වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති ජනාකීර්ණ නාගරික කොරිඩෝවක් වන ටිරානා-ඩුරස් සමුච්චයකරණයයි. මෙම කොරිඩෝව ජනගහන වර්ධනයේ සහ ජනාවාස සංවර්ධනයේ ප්‍රාථමික ස්ථානය බවට පත්ව ඇති අතර, රටේ පර්යන්ත ප්‍රදේශවලින් අභ්‍යන්තර සංක්‍රමණිකයින්ගේ සැලකිය යුතු ගලා ඒමක් ආකර්ෂණය කරයි. රටේ මුළු ජනගහනයේ සමස්ත පහත වැටීමක් තිබියදීත්, නාගරික ජන විකාශන අනුපාතය 2001 දී 47% සිට 2023 දී 65% දක්වා අඛණ්ඩව වර්ධනය වී ඇත. මෙම අඛණ්ඩ වැඩිවීම, ටිරානා-ඩුරස් කලාපයේ සාන්ද්‍රණය සමඟ සම්බන්ධ වී, කලාපීය අසමතුලිතතාවයන් පැතිරීමට හේතු වී ඇති අතර, පර්යන්ත ප්‍රදේශ, විශේෂයෙන් ඩිබර් සහ කුකේස්, දැඩි ජනගහන ඌනතාවයකට මුහුණ දී ඇත.

 භාෂාව 

රටේ නිල භාෂාව ඇල්බේනියානු වන අතර එය රටේ ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරයක් කතා කරයි. එහි සම්මත කථන ​​සහ ලිඛිත ස්වරූපය සංශෝධනය කර ප්‍රධාන උපභාෂා දෙක වන ගෙග් සහ ටොස්ක් වලින් ඒකාබද්ධ කර ඇත, නමුත් එය විශේෂයෙන් ටොස්ක් උපභාෂාව මත පදනම් වේ. ෂ්කුම්බින් ගඟ යනු උපභාෂා දෙක අතර දළ බෙදීමේ රේඛාවයි. සුළුතර භාෂා අතර, ග්‍රීක භාෂාව රටේ දෙවන වැඩිපුරම කතා කරන භාෂාව වන අතර, ජනගහනයෙන් 0.5 සිට 3% දක්වා එය පළමු භාෂාව ලෙස කථා කරයි, ප්‍රධාන වශයෙන් එහි කථිකයන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති රටේ දකුණේ. ඇල්බේනියාවේ වාර්ගික සුළුතරයන් කතා කරන අනෙකුත් භාෂා අතර ඇරෝමේනියානු, සර්බියානු, මැසිඩෝනියානු, බොස්නියානු, බල්ගේරියානු, ගොරානි සහ රෝමා ඇතුළත් වේ. නැගෙනහිර ඇල්බේනියාවේ පුස්ටෙක් මහ නගර සභාවේ මැසිඩෝනියානු භාෂාව නිල වේ. 2023 ජන සංගණනයේදී, 91.07% ක් ඇල්බේනියානු භාෂාව නිවසේ කතා කරන භාෂාව ලෙස වාර්තා කළහ. 1.54% ක් නිවසේදී වෙනත් භාෂාවක් කතා කරන බව ප්‍රකාශ කළහ, 0.57% ක් බහු භාෂා කතා කරන අතර, 1.21% ක් පිළිතුරක් ලබා නොදුන් අතර 5.59% ක් නොමැත.

වයස අවුරුදු 25 හෝ ඊට අඩු තරුණයින් අතර, 2000 න් පසු ඉංග්‍රීසි, ජර්මානු සහ තුර්කි භාෂාව ඉගෙන ගැනීමට ඇති උනන්දුව ඉහළ ගොස් තිබේ. ඉතාලි සහ ප්‍රංශ ස්ථාවර උනන්දුවක් ඇති අතර ග්‍රීක භාෂාව එහි පෙර උනන්දුවෙන් බොහෝ දුරට අඩු වී ඇත. මෙම ප්‍රවණතා සංස්කෘතික හා ආර්ථික සාධක සමඟ සම්බන්ධ වේ.

මෑත වසරවලදී තරුණයින් ජර්මානු භාෂාව කෙරෙහි වැඩිවන උනන්දුවක් පෙන්නුම් කර ඇත. ඔවුන්ගෙන් සමහරක් අධ්‍යයනය සඳහා හෝ විවිධ අත්දැකීම් සඳහා ජර්මනියට යති. ඇල්බේනියාව සහ ජර්මනිය දෙරටේ තරුණයින්ට සංස්කෘතීන් දෙක වඩා හොඳින් දැන ගැනීමට උපකාර කිරීම සඳහා සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීම සඳහා ගිවිසුම් ඇති කර ගනී. තුර්කිය සමඟ ආර්ථික සබඳතාවල තියුණු වැඩිවීමක් හේතුවෙන්, විශේෂයෙන් තරුණයින් අතර තුර්කි භාෂාව ඉගෙන ගැනීමට ඇති උනන්දුව වාර්ෂිකව වර්ධනය වෙමින් පවතී.

 සුළු ජාතීන් 

ඇල්බේනියාවේ නම් කරන ලද ජාතික හා සංස්කෘතික සුළුතරයන් අතරට ඇරෝමේනියානු, ග්‍රීක, මැසිඩෝනියානු, මොන්ටිනිග්‍රින්, සර්බියානු, රෝමා, ඊජිප්තු, බොස්නියානු සහ බල්ගේරියානු ජනයා මෙන්ම ගෝරානි සහ යුදෙව්වන් ද අනෙකුත් සුළුතර කණ්ඩායම් ලෙස ඇතුළත් වේ. 2023 සංගණනයේදී වාර්ගික සංයුතිය ඇල්බේනියානුවන් 2,186,917 (මුළු ජනගහනයෙන් 91,04%), ග්‍රීකයන් 23,485 (0,98%), මැසිඩෝනියානුවන් 2,281 (0,09%), මොන්ටිනිග්‍රීන් 511 (0,02%), ඇරෝමේනියානුවන් 2,459 (0,1%), රෝමා 9,813 (0.4%), බෝල්කන් ඊජිප්තුවරුන් 12,375 (0,5%), බොස්නියානුවන් 2,963 (0,12%), සර්බියානුවන් 584 (0,02%), බල්ගේරියානුවන් 7,057 (0,29%), මිශ්‍ර ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 770 (0.03%), අනෙකුත් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 3,798 (0.15%) සහ නිශ්චිත නොවන ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 134,451 (5.60%) ලෙස සටහන් විය. මුළු ජනගහනය 2,402,113 කි.

 ආගම 

ඇල්බේනියාව නිල ආගමක් නොමැති ලෞකික සහ ආගමික වශයෙන් විවිධත්වයක් සහිත රටකි. රටේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව යටතේ ආගමික නිදහස, විශ්වාසය සහ හෘද සාක්ෂිය සහතික කර ඇත. 2023 සංගණනය වන විට, සුන්නි මුස්ලිම්වරුන් 1,101,718 (45.86%), කතෝලිකයන් 201,530 (8.38%), නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් 173,645 (7.22%), බෙක්ටාෂි මුස්ලිම්වරුන් 115,644 (4.81%), එවැන්ජලිස්තවරුන් 9,658 (0.4%), වෙනත් ආගම්වල 3,670 (0.15%), නිකායක් නොමැති ඇදහිලිවන්තයන් 332,155 (13.82%), අදේවවාදීන් 85,311 (3.55%) සහ 378,782 (15.76%) ක් පිළිතුරක් ලබා දුන්නේ නැත. කෙසේ වෙතත්, ඇල්බේනියාව ලෝකයේ අඩුම ආගමික රටවල් අතර ශ්‍රේණිගත කර ඇත. රටේ ජනගහනයෙන් 39% ක පමණ පිරිසකගේ ජීවිතවල ආගම වැදගත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. තවත් වාර්තාවක, 56% ක් තමන් ආගමිකයන් ලෙස සැලකූ අතර, 30% ක් තමන් ආගමික නොවන අය ලෙස සැලකූ අතර, 9% ක් තමන් විශ්වාස කළ අදේවවාදීන් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. 80% ක් දෙවියන් වහන්සේ විශ්වාස කළහ.

මුස්ලිම් ඇල්බේනියානුවන් රට පුරා ව්‍යාප්ත වී සිටිති. ඕතඩොක්ස් සහ බෙක්ටාෂිවරු බොහෝ දුරට දකුණේ දක්නට ලැබෙන අතර කතෝලිකයන් ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරේ ජීවත් වෙති. 2008 දී, රට තුළ කතෝලික පල්ලි 694 ක් සහ ඕතඩොක්ස් පල්ලි 425 ක්, මුස්ලිම් පල්ලි 568 ක් සහ බෙක්ටාෂි ටක්යා 70 ක් තිබුණි.

නූතන කාලයේ, ඇල්බේනියානු ජනරජ, රාජාණ්ඩු සහ පසුකාලීන කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රයන් නිල කාර්යයන් සහ සංස්කෘතික ජීවිතයෙන් ආගම වෙන් කිරීමේ ක්‍රමානුකූල ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළහ. ජනරජයක් ලෙස හෝ රාජධානියක් ලෙස රටට කිසිදා නිල ආගමක් නොතිබුණි. 20 වන සියවසේදී, රාජාණ්ඩුව යටතේ සියලුම ආගම්වල පූජක පක්ෂය දුර්වල වූ අතර අවසානයේ 1950 සහ 1960 ගණන් වලදී ඇල්බේනියාවේ භූමි ප්‍රදේශවලින් සියලුම සංවිධානාත්මක ආගම් මකා දැමීමේ රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තිය යටතේ මුලිනුපුටා දමන ලදී. කොමියුනිස්ට් පාලන තන්ත්‍රය ආගමික පිළිවෙත් සහ ආයතනවලට පීඩා කර මර්දනය කළ අතර ආගම සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කළේය. ඉන්පසු රට ලෝකයේ පළමු අදේවවාදී රාජ්‍යය ලෙස නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, කොමියුනිස්ට්වාදයේ අවසානයෙන් පසු ආගමික නිදහස නැවත පැමිණ ඇත.

ඉස්ලාමය කොමියුනිස්ට් යුගයේ පීඩාවෙන් බේරී නූතන යුගයේ ඇල්බේනියාවේ ප්‍රායෝගික ආගමක් ලෙස නැවත මතු විය. ඇල්බේනියාවේ සමහර කුඩා ක්‍රිස්තියානි නිකායන් අතර එවැන්ජලිකල්වරුන් සහ සෙවන්ත්-ඩේ ඇඩ්වෙන්ටිස්ට් පල්ලිය, පසු-දින සාන්තුවරයන්ගේ ජේසුස් ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ පල්ලිය සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් ඇතුළු රෙපරමාදු ප්‍රජාවන් කිහිපයක් ඇතුළත් වේ. ඇල්බේනියාවේ පළමු වාර්තාගත රෙපරමාදු භක්තිකයා වූයේ යුරෝපය පුරා සංචාරය කර 1853 දී ටිරානා වෙත ආපසු ගිය සයිඩ් ටොප්ටානි ය. පළමු එවැන්ජලිකල් රෙපරමාදු භක්තිකයන් 19 වන සියවසේදී දර්ශනය වූ අතර එවැන්ජලිකල් සන්ධානය 1892 දී ආරම්භ කරන ලදී. වර්තමානයේ එහි විවිධ රෙපරමාදු නිකායන්ගෙන් සාමාජික සභා 160 ක් ඇත. කොමියුනිස්ට්වාදයේ බිඳවැටීමෙන් පසු ඊශ්‍රායලයට සමූහ වශයෙන් සංක්‍රමණය වීමෙන් පසුව, රට තුළ ඉතිරිව ඇත්තේ ඇල්බේනියානු යුදෙව්වන් 200 ක් පමණි.

 අධ්‍යාපනය 
දකුණ|thumb|කලා විශ්වවිද්‍යාලය යනු කලා අධ්‍යයනය සඳහා කැප වූ විශාලතම උසස් අධ්‍යාපන ආයතනයයි.
ඇල්බේනියාවේ අධ්‍යාපනය ලෞකික, නිදහස්, අනිවාර්ය සහ මට්ටම් තුනක් මත පදනම් වේ. අධ්‍යයන වර්ෂය සැප්තැම්බර් හෝ ඔක්තෝබර් මාසවලින් ආරම්භ වී ජුනි හෝ ජූලි මාසවලින් අවසන් වන අධ්‍යයන වාර දෙකකට බෙදා ඇත. රටේ අධ්‍යයන ආයතනවල ප්‍රධාන ඉගැන්වීමේ භාෂාව ඇල්බේනියානු භාෂාවයි. පළමු විදේශීය භාෂාවක් හැදෑරීම අනිවාර්ය වන අතර බොහෝ විට ප්‍රාථමික සහ ද්විභාෂා පාසල්වල උගන්වනු ලැබේ. පාසල්වල උගන්වන භාෂා ඉංග්‍රීසි, ඉතාලි, ප්‍රංශ සහ ජර්මානු වේ. ඇල්බේනියාවේ පාසල් ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 16 ක් වන අතර සාක්ෂරතා අනුපාතය 98.7% ක් වන අතර පිරිමින් සඳහා 99.2% ක් සහ කාන්තාවන් සඳහා 98.3% කි.

අනිවාර්ය ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය මට්ටම් දෙකකට බෙදා ඇත, ප්‍රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල, පිළිවෙලින් පළමු ශ්‍රේණියේ සිට පහ ශ්‍රේණිය දක්වා සහ හය සිට නවය ශ්‍රේණිය දක්වා. වයස අවුරුදු හයේ සිට අවුරුදු 16 වන තෙක් සිසුන් පාසල් යා යුතුය. ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සාර්ථකව නිම කිරීමෙන් පසු, සියලුම සිසුන්ට කලා, ක්‍රීඩා, භාෂා, විද්‍යාවන් සහ තාක්ෂණය ඇතුළු ඕනෑම ක්ෂේත්‍රයක විශේෂඥතාවක් ඇති උසස් පාසල්වලට යාමට අයිතියක් ඇත.

තෘතියික අධ්‍යාපනය වෛකල්පිත වන අතර බොලොග්නා ක්‍රියාවලියේ මූලධර්මවලට අනුකූලව සම්පූර්ණ ප්‍රතිසංස්කරණයකට සහ ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමකට භාජනය වී ඇත. ඇල්බේනියාවේ ප්‍රධාන නගරවල උසස් අධ්‍යාපන පෞද්ගලික සහ රාජ්‍ය ආයතන සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් ඇත. තෘතියික අධ්‍යාපනය අනුප්‍රාප්තික මට්ටම් තුනකට සංවිධානය කර ඇත, උපාධිය, ශාස්ත්‍රපති සහ ආචාර්ය උපාධිය.

 සෞඛ්‍යය 
දකුණ|thumb|පලතුරු, එළවළු සහ ඔලිව් තෙල් භාවිතයෙන් සංලක්ෂිත මධ්‍යධරණී මුහුදේ ඇල්බේනියානු ආහාර, රටේ ජනගහනයේ හොඳ පෝෂණයට දායක වේ.
ඇල්බේනියාවේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව එහි පුරවැසියන්ට සමාන, නිදහස් සහ විශ්වීය සෞඛ්‍ය සේවාවක් සහතික කරයි. සෞඛ්‍ය සේවා පද්ධතිය ප්‍රාථමික, ද්විතීයික සහ තෘතීයික සෞඛ්‍ය සේවා ලෙස සංවිධානය කර ඇති අතර එය නවීකරණය හා සංවර්ධන ක්‍රියාවලියක පවතී. ඇල්බේනියාවේ උපතේදී ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 77.8 ක් වන අතර එය ලෝකයේ 37 වන ස්ථානයේ සිටින අතර සංවර්ධිත රටවල් කිහිපයක් අභිබවා යයි. සාමාන්‍ය සෞඛ්‍ය සම්පන්න ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 68.8 ක් වන අතර එය ලෝකයේ 37 වන ස්ථානයේ සිටී. 2015 දී රටේ ළදරු මරණ අනුපාතය සජීවී උපත් 1,000 කට 12 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 2000 දී, ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO) විසින් අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි, රට ලෝකයේ 55 වන හොඳම සෞඛ්‍ය සේවා කාර්ය සාධනය ලබා ඇත.

ඇල්බේනියාවේ මරණයට ප්‍රධාන හේතුව හෘද වාහිනී රෝග වන අතර එය මරණ වලින් 52% ක් වේ. අනතුරු, තුවාල, මාරාන්තික සහ ශ්වසන රෝග මරණයට අනෙකුත් ප්‍රධාන හේතු වේ. රටේ මෑත කාලීන ජනවිකාස, සමාජීය සහ ආර්ථික වෙනස්කම් හේතුවෙන් ස්නායු මනෝචිකිත්සක රෝග ද වැඩි වී ඇත.

2009 දී ඇල්බේනියාවේ ඒක පුද්ගල පලතුරු සහ එළවළු සැපයුම දිනකට ග්‍රෑම් 886 ක් වූ අතර එය යුරෝපයේ පස්වන ඉහළම සැපයුමයි. අනෙකුත් සංවර්ධිත හා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් හා සසඳන විට, ඇල්බේනියාවේ තරබාරුකම සාපේක්ෂව අඩු අනුපාතයක් ඇත, බොහෝ විට මධ්‍යධරණී ආහාර වේලට ස්තූතිවන්ත විය හැකිය. 2016 WHO දත්ත වලට අනුව, රටේ වැඩිහිටියන්ගෙන් 21.7% ක් සායනිකව අධික බරින් යුක්ත වන අතර ශරීර ස්කන්ධ දර්ශකය (BMI) ලකුණු 25 හෝ ඊට වැඩි වේ.

 යොමු කිරීම්