සැමෝවා හි ඉතිහාසය

භූ විද්‍යාත්මක ඉතිහාසය 
සැමෝවා දූපත් මයෝසීන යුගයේ සිට නිර්මාණය වී ඇත. පසුගිය වසර මිලියන 2 තුළ, සැමෝවා දූපත් සමූහය ගිනිකඳු උණුසුම් ස්ථාන ආශ්‍රිත ක්‍රියාකාරකම් අත්විඳ ඇත.

 මුල් ඉතිහාසය 
සැමෝවා සොයා ගෙන පදිංචි කරන ලද්දේ මෙලනීසියා දූපතෙන් ගමන් කළ ලැපිටා ජනතාව (සාගර භාෂා කතා කළ ඔස්ට්‍රොනීසියානු ජනතාව) විසිනි. සැමෝවාවෙන් හමු වූ මුල්ම මිනිස් අවශේෂ ආසන්න වශයෙන් වසර 2,900 ත් 3,500 ත් අතර කාලයකට පෙර සිට පැවත එන්නකි. මුලිෆනුවා හි පිහිටි ලැපිටා අඩවියකින් මෙම දේහය සොයා ගන්නා ලද අතර, විද්‍යාඥයින්ගේ සොයාගැනීම් 1974 දී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. පොලිනීසියානු ජාන විද්‍යාව, භාෂා විද්‍යාව සහ මානව විද්‍යාව පිළිබඳ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ හරහා සැමෝවාවරුන්ගේ සම්භවය නූතන කාලයේ අධ්‍යයනය කර ඇත. මෙම පර්යේෂණ අඛණ්ඩව සිදු වුවද, න්‍යායන් ගණනාවක් යෝජනා කර ඇත. එක් න්‍යායක් නම්, මුල් සැමෝවා වැසියන් ක්‍රි.පූ. 2,500 ත් 1,500 ත් අතර කාලයේ අග්නිදිග ආසියාවෙන් සහ මෙලනීසියාවෙන් නැගෙනහිර දෙසට ව්‍යාප්ත වීමේ අවසාන කාල පරිච්ඡේදයේදී පැමිණි ඔස්ට්‍රෝනීසියානුවන් බවයි.The Political Economy of Ancient Samoa: Basalt Adze Production and Linkages to Social Status (Winterhoff 2007)

සැමෝවා, ෆීජි සහ ටොංගා අතර සමීප සමාජ සංස්කෘතික සහ ජානමය සබඳතා පැවති අතර, පුරාවිද්‍යාත්මක වාර්තා, වාචික සම්ප්‍රදායන් සහ ස්වදේශික පෙළපත්, පූර්ව යටත් විජිත සමයේ සැමෝවා, ෆීජි සහ ටොංගා අතර අන්තර් දූපත් මුහුදු ගමන් සහ අන්තර් විවාහ පැවති බවට සහාය දක්වයි. සැමෝවා ඉතිහාසයේ කැපී පෙනෙන පුද්ගලයන් අතර ටුයි මනුආ පෙළපත, සලාමසිනා රැජින, ෆොනෝටි රජු සහ ටමා අ 'අයිගා යන සිව්දෙනා ඇතුළත් විය: මලියෙටෝවා, ටුපුවා තමසේසේ, මාතා'අෆා සහ ටුයිමලියාලි'ෆානෝ. නෆනුවා පුරාණ සැමෝවා ආගමේ දේවත්වයට පත් කරන ලද ප්‍රසිද්ධ කාන්තා රණකාමියෙකු වූ අතර, ඇගේ අනුග්‍රහය අනුප්‍රාප්තික සැමෝවා පාලකයින් විසින් බෙහෙවින් අපේක්ෂා කරන ලදී.

අද, සැමෝවා සියල්ලම එහි ප්‍රධාන රාජකීය පවුල් දෙක යටතේ එක්සත් වී ඇත: 13 වැනි සියවසේදී ටොංගාවරුන් පරාජය කළ පුරාණ සා මලියෙටෝවා පරම්පරාව; සහ සලාමසිනා රැජිනගේ පැවත එන්නන් සහ ඇගේ පාලන සමයෙන් පසු සියවස් වලදී සැමෝවා පාලනය කළ උරුමක්කාරයන් වන සා ටුපුවා. මෙම ප්‍රධාන පෙළපත් දෙක තුළ සැමෝවාහි ඉහළම මාතෘකා හතර ඇත - පුරාණ කාලයේ පැවති මලියෙටෝවා සහ ටුපුවා ටමාසේසේ යන පැරණි මාතෘකා සහ යටත් විජිත යුගයට පෙර 19 වැනි සියවසේ යුද්ධවලදී ප්‍රමුඛත්වයට පත් වූ නව මාතා'ආෆා සහ ටුයිමලියාලි'ෆානෝ යන මාතෘකා. අද පවතින පරිදි මෙම මාතෘකා හතර සැමෝවා මාතායි ක්‍රමයේ උච්චතම ස්ථානය සාදයි.

යුරෝපීයයන් සමඟ සම්බන්ධතා ආරම්භ වූයේ 18 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදීය. 1722 දී සැමෝවා දූපත් දුටු පළමු දන්නා පොලිනීසියානු නොවන පුද්ගලයා ලන්දේසි ජාතික ජේකබ් රොග්වීන් ය. මෙම සංචාරයෙන් පසුව ප්‍රංශ ගවේෂක ලුවී ඇන්ටොයින් ද බෝගන්විල් විසින් 1768 දී ඒවා "නාවික දූපත්" ලෙස නම් කරන ලදී. 1830 ගණන්වලට පෙර සම්බන්ධතා සීමිත විය, එනම් ලන්ඩන් මිෂනාරි සංගමයේ බ්‍රිතාන්‍ය මිෂනාරිවරුන්, තල්මසුන් දඩයම් කරන්නන් සහ වෙළෙන්දන් පැමිණීමට පටන් ගත් විටය.

 19 වන සියවස 
සැමෝවාහි මුල් ආර්ථික සංවර්ධනයේදී ඇමරිකානු වෙළඳාම සහ තල්මසුන් නැව් නැරඹීම වැදගත් විය. 1821 ඔක්තෝබර් මාසයේදී පැමිණි බවට දන්නා පළමු ඇමරිකානු වෙළඳ නෞකාව වූයේ සේලම් බ්‍රිග් රොස්කෝ (කපිතාන් බෙන්ජමින් වැන්ඩර්ෆර්ඩ්) ය. 1824 දී නැන්ටුකට්හි මාරෝ (කපිතාන් රිචඩ් මේසි) සැමෝවා හි වාර්තාගත එක්සත් ජනපද තල්මසුන් දඩයම් නෞකාව විය.Rhys Richards, (1992), Samoa's forgotten whaling heritage; American whaling in Samoan waters 1824–1878, Wellington, Lithographic Services, pp.18–20. තල්මසුන් දඩයම් කරන්නන් පැමිණියේ නැවුම් පානීය ජලය, දර, සැපයුම් ලබා ගැනීමට සහ පසුව ඔවුන්ගේ නැව්වල කාර්ය මණ්ඩල සාමාජිකයින් ලෙස සේවය කිරීම සඳහා දේශීය පිරිමින් බඳවා ගැනීමටය. වාර්තාගත අවසන් තල්මසුන් දඩයම් නෞකාව 1870 දී පැමිණි ආණ්ඩුකාර මෝර්ටන් ය.Langdon, Robert (1984) Where the whalers went; an index to the Pacific ports and islands visited by American whalers (and some other ships) in the 19th century, Canberra, Pacific Manuscripts Bureau, p.215. 

සැමෝවා හි ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරි සේවය ආරම්භ වූයේ 1830 දී ලන්ඩන් මිෂනාරි සංගමයේ ජෝන් විලියම්ස් කුක් දූපත් සහ ටහිටි සිට සපාපාලී වෙත පැමිණි විටය. බාබරා ඒ. වෙස්ට්ට අනුව, "සැමෝවා වැසියන් 'හිස් දඩයමේ' නියැලීමට ද ප්‍රසිද්ධ විය. එය රණශූරයෙකු තම මියගිය ප්‍රතිවාදියාගේ හිස තම නායකයාට ලබා දීමෙන් ඔහුගේ නිර්භීතකම ඔප්පු කරන යුද චාරිත්‍රයකි."West, Barbara A. (2008). Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania . Infobase Publishing. p. 704. 

"A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa" (1892) නම් කෘතියෙන් රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන් සැමෝවාහි - එක්සත් ජනපදය, ජර්මනිය සහ බ්‍රිතාන්‍යය - බලපෑම සඳහා සටන් කරන මහා බලවතුන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් සහ ඔවුන්ගේ ස්වදේශික දේශපාලන ක්‍රමය තුළ විවිධ සැමෝවා කණ්ඩායම්වල දේශපාලන කුමන්ත්‍රණ විස්තර කරයි.Stevenson, Robert Louis (1892). A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa  at Gutenberg.  ඔවුන් වඩාත් විශාල අන්තර්-වංශික යුද්ධයකට අවතීර්ණ වුවද, ස්ටීවන්සන් වඩාත් තැති ගත්තේ සැමෝවා වැසියන්ගේ ආර්ථික අහිංසකත්වයයි. 1894 දී, ඔහුගේ මරණයට මාස කිහිපයකට පෙර, ඔහු දූපත් ප්‍රධානීන් අමතමින් මෙසේ පැවසීය:

ඔහු හවායි හි "දෙවියන් වහන්සේගේ මෙම විනිශ්චයන්" දැක තිබුණි, එහිදී අතහැර දැමූ ස්වදේශික පල්ලි "සුදු මිනිසුන්ගේ සීනි වතු මැද සොහොනක් මත" සොහොන් ගල් මෙන් සිට ඇත.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:3_Samoan_girls_making_ava_1909.jpg|වම|thumb|1911 සැමෝවා ආවා උත්සවයට සූදානම් වන ආකාරය දැක්වෙන ස්ටුඩියෝ ඡායාරූපයක්
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Urville-Apia-public.jpg|වම|thumb|1842 උර්විල් හි අපියා හි සැමෝවා නිවසේ අභ්‍යන්තරය
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Robert_Louis_Stevenson_birthday_fete,_Samoa_1896.jpg|thumb|1894 දී වයිලිමා හි පැවති රොබට් ලුවී ස්ටීවන්සන්ගේ උපන්දින උත්සවය
විශේෂයෙන් ජර්මානුවන් සැමෝවා දූපත් කෙරෙහි, විශේෂයෙන්ම උපෝලු දූපතේ, විශාල වාණිජ උනන්දුවක් දැක්වීමට පටන් ගත් අතර, එහිදී ජර්මානු සමාගම් කොප්පරා සහ කොකෝවා බෝංචි සැකසීම ඒකාධිකාරී කර ගත්හ. හවායි හි පර්ල් වරායේ සහ නැගෙනහිර සැමෝවා හි පැගෝ පැගෝ බොක්කෙහි වාණිජ නැව් අවශ්‍යතා මත පදනම්ව එක්සත් ජනපදය තමන්ගේම හිමිකම් පෑ අතර, ඇමරිකානු සැමෝවා බවට පත් වූ ටුටුයිලා සහ මනුවා දූපත් කෙරෙහි විශේෂයෙන් සන්ධාන ඇති කර ගත්තේය.

බ්‍රිතාන්‍යය ද තම ව්‍යාපාරික ව්‍යවසාය, වරාය අයිතිවාසිකම් සහ කොන්සල් කාර්යාලය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා හමුදා යැවීය. මෙයින් පසු වසර අටක සිවිල් යුද්ධයක් ඇති වූ අතර, එම කාලය තුළ මෙම මහා බලවතුන් තුනෙන් එක් එක් බලවතුන්, සටන් කරන සැමෝවා පාර්ශවයන්ට ආයුධ, පුහුණුව සහ සමහර අවස්ථාවලදී සටන් හමුදා සැපයීය. සැමෝවා අර්බුදය තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයකට පැමිණියේ 1889 මාර්තු මාසයේදී යටත් විජිත තරඟකරුවන් තිදෙනාම අපියා වරායට යුද නැව් යැවූ විටය. එම අවස්ථාවේදී විශාල පරිමාණයේ යුද්ධයක් ආසන්න බව පෙනෙන්නට තිබුණි. නමුත් 1889 මාර්තු 15 වන දින ඇති වූ දැවැන්ත කුණාටුවක් එම යුද නැව්වලට හානි කිරීම හෝ විනාශ කිරීම නිසා හමුදා ගැටුම අවසන් විය.

1898 දී දෙවන සැමෝවා සිවිල් යුද්ධය උග්‍ර අතට හැරුණු විට, ජර්මනිය, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය සැමෝවා දූපත් පාලනය කළ යුත්තේ කවුරුන්ද යන්න පිළිබඳ ආරවුලක පැටලී සිටියහ. අපියා වටලෑම 1899 මාර්තු මාසයේදී සිදු විය. ටනු කුමරුට පක්ෂපාතී සැමෝවා හමුදා, මාතාʻආෆා අයෝසෙෆෝට පක්ෂපාතී සැමෝවා කැරලිකරුවන්ගේ විශාල හමුදාවක් විසින් වටලනු ලැබීය. ටනු කුමරුට සහාය වීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය සහ ඇමරිකානු යුධ නැව් හතරකින් ගොඩබෑමේ කණ්ඩායම් සිටියහ. දින කිහිපයක සටනකින් පසු, අවසානයේ සැමෝවා කැරලිකරුවන් පරාජය විය.Mains, P. John; McCarty, Louis Philippe (1906). The Statistician and Economist: Volume 23. p. 249link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Samoan_Paramount_chief_Mataafa_Iosefa,_1896.jpg|වම|thumb|මාතාෆා යෝසෙෆෝ (1832-1912), සැමෝවාහි රජකම සඳහා පරම ප්‍රධානියා සහ ප්‍රතිවාදියා
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Escorting_Tanumafili_I.jpg|thumb|ජර්මනිය, එක්සත් ජනපදය සහ මහා බ්‍රිතාන්‍ය ඒකාබද්ධ කොමිසම 1899 ජුනි මාසයේදී සැමෝවා රජකම අහෝසි කළේය.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lauaki_Namulau'ulu_Mamoe_(standing_3rd_from_left_with_orator's_staff)_and_other_chiefs_aboard_German_warship_taking_them_to_exile_in_Saipan,_2909.jpg|දකුණ|thumb|පිටුවහල් කරන ලද කථිකයෙකු වන ලෞකි නාමුලවුලු මාමෝ (කථිකයාගේ කාර්ය මණ්ඩලය සමඟ වමේ සිට තුන්වන ස්ථානයේ) සහ අනෙකුත් ප්‍රධානීන් ජර්මානු යුධ නෞකාවක සයිපාන් වෙත පිටුවහල් කිරීමට රැගෙන යන අයුරු, 1909.
1899 මාර්තු 15 වන දින ඇමරිකානු සහ බ්‍රිතාන්‍ය යුධ නැව් USS ෆිලඩෙල්ෆියා ඇතුළු අපියා දූපතට ෂෙල් වෙඩි ප්‍රහාර එල්ල කළහ. ජර්මනිය, එක්සත් රාජධානිය සහ එක්සත් ජනපදය සතුරුකම් අවසන් කිරීමට ඉක්මනින් තීරණය කළ අතර 1899 දෙසැම්බර් 2 වන දින වොෂින්ටනයේදී අත්සන් කරන ලද 1899 ත්‍රෛපාර්ශ්වික සමුළුවේදී දූපත් දාමය බෙදා ගත් අතර 1900 පෙබරවාරි 16 වන දින හුවමාරු කරගත් එකඟතා හුවමාරු විය.Ryden, George Herbert. The Foreign Policy of the United States in Relation to Samoa. New York: Octagon Books, 1975. (Reprint by special arrangement with Yale University Press. Originally published at New Haven: Yale University Press, 1928), p. 574

නැගෙනහිර දූපත් සමූහය එක්සත් ජනපදයේ භූමියක් බවට පත් විය (1900 දී ටුටුයිලා දූපත් සහ 1904 දී නිල වශයෙන් මනුආ) සහ ඇමරිකානු සැමෝවා ලෙස හැඳින්විණි. බටහිර දූපත්, බොහෝ දුරට විශාල භූමි ප්‍රමාණයෙන්, ජර්මානු සැමෝවා බවට පත් විය. එක්සත් රාජධානිය සැමෝවා හි සියලුම හිමිකම් අත්හැර දමා තිබූ අතර ඒ වෙනුවට (1) ටොංගා හි ජර්මානු අයිතිවාසිකම් අවසන් කිරීම, (2) බුගන්විල්ට දකුණින් පිහිටි සොලමන් දූපත් සියල්ලම සහ (3) බටහිර අප්‍රිකාවේ භෞමික පෙළගැස්ම ලබා ගත්තේය.Ryden, p. 571

 ජර්මානු සැමෝවා (1900–1914) 
1900 සිට 1914 දක්වා සැමෝවා දූපත් සමූහයේ බටහිර කොටස ජර්මානු අධිරාජ්‍යය විසින් පාලනය කරන ලදී. යටත් විජිතයේ පළමු ආණ්ඩුකාරයා ලෙස විල්හෙල්ම් සොල්ෆ් පත් කරන ලදී. 1908 දී, අවිහිංසාවාදී "මවු අ පුලේ" ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරය ඇති වූ විට, මවු නායක ලෞකි නාමුලවුලු මාමෝව ජර්මානු උතුරු මරියානා දූපත් වල සයිපාන් වෙත පිටුවහල් කිරීමට සොල්ෆ් පසුබට නොවීය.World History at KMLA , zum.de

ජර්මානු යටත් විජිත පරිපාලනය "දූපත් වල තිබුණේ එක් රජයක් පමණි" යන මූලධර්මය මත පාලනය විය.Lewthwaite, Gordon R. "Life, Land and Agriculture to Mid-Century," in Western Samoa. Edited by James W. Fox and Kenneth Brailey Cumberland. Christchurch, New Zealand: Whitcomb & Tombs Ltd. 1962, p. 148 මේ නිසා, සැමෝවාට ටුපු (රජෙකු) හෝ අලි සිලි (ආණ්ඩුකාරවරයෙකුට සමාන) නොසිටි නමුත්, යටත් විජිත රජය විසින් ෆවුටුවා (උපදේශකයින්) දෙදෙනෙකු පත් කරන ලදී. ටුමුවා සහ පුලේ (උපෝලු සහ සවායි හි සාම්ප්‍රදායික ආණ්ඩු) ටික කලකට නිහඬ විය; ඉඩම් සහ හිමිකම් වලට බලපාන කරුණු පිළිබඳ සියලු තීරණ යටත් විජිත ආණ්ඩුකාරවරයාගේ පාලනය යටතේ පැවතුනි.

පළමුවන ලෝක යුද්ධයේ පළමු මාසයේ දී, 1914 අගෝස්තු 29 වන දින, නවසීලන්ත ගවේෂණ බලකායේ භට පිරිස් උපෝලු වෙත කිසිදු විරෝධයකින් තොරව ගොඩ බැස්ස අතර ජර්මානු බලධාරීන්ගෙන් පාලනය අත්පත් කර ගත්හ. මෙය සිදු වූයේ "ශ්‍රේෂ්ඨ හා හදිසි අධිරාජ්‍ය සේවයක්" ඉටු කරන ලෙස මහා බ්‍රිතාන්‍යය නවසීලන්තයෙන් කළ ඉල්ලීමකට අනුව ය.

 නවසීලන්ත පාලනය (1914–1961) 
පළමුවන ලෝක යුද්ධය අවසානයේ සිට 1962 දක්වා, නවසීලන්තය බටහිර සැමෝවාව ජාතීන්ගේ සංගමය හරහා භාරකාරත්වය යටතේ C පන්තියේ වරමක් ලෙස පාලනය කළ අතර, පසුව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය හරහා ද පාලනය කරන ලදී. 1919 සහ 1962 අතර, සැමෝවාව පරිපාලනය කරන ලද්දේ විදේශ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව විසිනි. එය නවසීලන්තයේ දූපත් ප්‍රදේශ සහ සැමෝවා අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා විශේෂයෙන් නිර්මාණය කරන ලද රජයේ දෙපාර්තමේන්තුවකි."External Affairs Bill", in New Zealand Parliamentary Debates, Vol. 185 (3 October–5 November 1919), p.337. 1943 දී, නවසීලන්තයේ විදේශ කටයුතු මෙහෙයවීම සඳහා වෙනම විදේශ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුවක් නිර්මාණය කිරීමෙන් පසුව, මෙම දෙපාර්තමේන්තුව දූපත් ප්‍රදේශ දෙපාර්තමේන්තුව ලෙස නම් කරන ලදී. නවසීලන්ත පාලනය පැවති කාලය තුළ, ප්‍රධාන සිදුවීම් දෙකකට ඔවුන්ගේ පරිපාලකයින් වගකිව යුතු විය.

 උණ වසංගතය 
පළමු සිදුවීමේදී, 1918-1919 ස්පාඤ්ඤ උණ වසංගතයෙන් සැමෝවා ජනගහනයෙන් පහෙන් එකක් පමණ මිය ගියහ.

1918 දී, පළමු ලෝක යුද්ධයේ අවසාන අදියරේදී, ස්පාඤ්ඤ උණ රෝගය රටින් රටට වේගයෙන් පැතිර ගියේය. සැමෝවාහි, 1918 නොවැම්බර් 7 වන දින ඕක්ලන්ඩ් සිට පැමිණි SS ටලූන් නෞකාවට පෙර බටහිර සැමෝවාහි ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා වසංගතයක් නොතිබුණි. නිරෝධායනය උල්ලංඝනය කරමින් නැව නැංගුරම් ලෑමට නවසීලන්ත පරිපාලනය අවසර දුන්නේය; මෙම නෞකාව පැමිණ දින හතක් ඇතුළත, උපෝලු හි ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා වසංගතයක් බවට පත් වූ අතර පසුව භූමියේ ඉතිරි ප්‍රදේශ පුරා වේගයෙන් ව්‍යාප්ත විය. පැසිෆික් දූපත් අතරින් වැඩිම හානියක් සැමෝවා දූපතට සිදුවූ අතර, ජනගහනයෙන් 90%ක් ආසාදනය වී ඇත; වැඩිහිටි පිරිමින්ගෙන් 30%ක්, වැඩිහිටි කාන්තාවන්ගෙන් 22%ක් සහ ළමුන්ගෙන් 10%ක් මිය ගියහ. වසංගතයට හේතුව 1919 දී වසංගතය පිළිබඳ රාජකීය විමර්ශන කොමිසමක් විසින් තහවුරු කරන ලද අතර, 1918 නොවැම්බර් 7 වන දින ඕක්ලන්ඩ් සිට ටලූන් පැමිණීමට පෙර බටහිර සැමෝවා හි ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා වසංගතයක් නොතිබූ බව නිගමනය කරන ලදී.

වසංගතය නවසීලන්තයේ පරිපාලන ධාරිතාව සහ නිපුණතාවය පිළිබඳ සැමෝවා වැසියන්ගේ විශ්වාසය පළුදු කළේය. සමහර සැමෝවා වැසියන් දූපත් වල පාලනය ඇමරිකානුවන්ට හෝ බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පැවරිය යුතු යැයි ඉල්ලා සිටියහ.

 මවු ව්‍යාපාරය 
දෙවන ප්‍රධාන සිදුවීම ඇති වූයේ, 1900 ගණන්වල මුල් භාගයේදී සොල්ෆ් විසින් බලයෙන් පහ කරන ලද කථික ප්‍රධානියෙකු වූ ලෞකි නාමුලවුලු මාමෝ විසින් මෙහෙයවන ලද, ප්‍රචණ්ඩකාරී නොවන ජනප්‍රිය නිදහස් ගැති ව්‍යාපාරයක් වන මවු (එහි වචනාර්ථය "දැඩි ලෙස පිළිගත් මතය" ලෙස පරිවර්තනය වේ) විසින් ආරම්භ කරන ලද සාමකාමී විරෝධතාවයකිනි. 1909 දී, ලෞකි සයිපාන් වෙත පිටුවහල් කරන ලද අතර 1915 දී සැමෝවා වෙත ආපසු යන අතරමගදී මිය ගියේය.

1918 වන විට, බටහිර සැමෝවාවේ ජනගහනය සැමෝවා වැසියන් 38,000 ක් සහ යුරෝපීයයන් 1,500 ක් පමණ විය.

කෙසේ වෙතත්, ස්වදේශික සැමෝවා වැසියන් නවසීලන්තයේ යටත් විජිත පාලනය කෙරෙහි දැඩි ලෙස අමනාප වූ අතර, උද්ධමනය සහ 1918 ව්‍යසනකාරී උණ වසංගතය එහි වැරදි පාලනයට දොස් පැවරූහ. 1920 ගණන්වල අගභාගය වන විට යටත් විජිත පාලනයට එරෙහි ප්‍රතිරෝධක ව්‍යාපාරය පුළුල් සහයෝගයක් ලබා ගත්තේය. මවු නායකයින්ගෙන් එක් අයෙක් වූයේ අර්ධ සැමෝවා ජාතිකයෙකු සහ අර්ධ ස්වීඩන් වෙළෙන්දෙකු වූ ඔලාෆ් ෆ්‍රෙඩ්රික් නෙල්සන් ය. නෙල්සන් අවසානයේ 1920 ගණන්වල අගභාගයේ සහ 1930 ගණන්වල මුල් භාගයේදී පිටුවහල් කරන ලද නමුත් ඔහු සංවිධානයට මූල්‍යමය හා දේශපාලනික වශයෙන් සහාය වීම දිගටම කරගෙන ගියේය. මවුගේ අවිහිංසාවාදී දර්ශනයට අනුකූලව, අලුතින් තේරී පත් වූ නායක, ඉහළ ප්‍රධානී ටුපුවා ටමාසේස් ලියලෝෆි, 1929 දෙසැම්බර් 28 වන දින අපියා නගරයේ සාමකාමී උද්ඝෝෂණයකට තම සෙසු නිල ඇඳුමින් සැරසුණු මවු සාමාජිකයන් මෙහෙයවීය.

නවසීලන්ත පොලිසිය විරෝධතාවයේ සිටි නායකයෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීමට උත්සාහ කළේය. ඔහු විරුද්ධ වූ විට, පොලිසිය සහ මවු සාමාජිකයන් අතර අරගලයක් ඇති විය. නිලධාරීන් අහඹු ලෙස සමූහයා වෙත වෙඩි තැබීමට පටන් ගත් අතර, විරෝධතාකරුවන් විසුරුවා හැරීම සඳහා පෙළපාළියට සූදානම් වීම සඳහා සවිකර තිබූ ලුවිස් මැෂින් තුවක්කුවක් භාවිතා කළහ. මවු නායක සහ පරමාධිපති ප්‍රධානී ටුපුවා ටමාසේස් ලියලෝෆි III පිටුපසින් වෙඩි තබා, මවු විරෝධතාකරුවන්ට සන්සුන් භාවය සහ පිළිවෙල ගෙන ඒමට උත්සාහ කරන අතරතුර මිය ගියේය. එදින තවත් දස දෙනෙකු මිය ගිය අතර, වෙඩි තැබීමේ තුවාල සහ පොලිස් බැටන් පොලුවලින් ආසන්න වශයෙන් 50 දෙනෙකු තුවාල ලැබූහ. එම දිනය සැමෝවාහි කළු සෙනසුරාදා ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

1930 ජනවාරි 13 වන දින නවසීලන්ත බලධාරීන් එම සංවිධානය තහනම් කළහ. මවු පිරිමින් 1500 ක් පමණ වනාන්තරයට ගිය අතර, සැහැල්ලු කෲසර් HMS ඩනෙඩින් නෞකාවේ 150 දෙනෙකුගෙන් යුත් මැරීන් භටයින් සහ නාවිකයින් සහ 50 දෙනෙකුගෙන් යුත් හමුදා පොලිස් භටයින් විසින් ලුහුබැඳ යන ලදී. නවසීලන්ත ස්ථිර ගුවන් හමුදාවේ ෆ්ලයිට් ලුතිනන් සිඩ්නි වොලින්ෆර්ඩ් විසින් පියාසර කරන ලද මුහුදු ගුවන් යානයකින් ඔවුන්ට සහාය ලැබුණි. බොහෝ විට රාත්‍රියේ සහ ස්ථාවර බයිනෙත්තු සහිතව ගම්මාන වැටලීම් සිදු කරන ලදී. මාර්තු මාසයේදී, දේශීය යුරෝපීයයන්ගේ සහ මිෂනාරිවරුන්ගේ මැදිහත් වීම හරහා, මවු නායකයින් නවසීලන්තයේ ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා හමුවී විසිර යාමට එකඟ විය.

මවුගේ ආධාරකරුවන් අත්අඩංගුවට ගැනීම දිගටම සිදු වූ බැවින්, ආධාරකරුවන් පෙළපාලි යවමින් සහ පෙළපාලි පවත්වමින් කාන්තාවන් පෙරමුණට පැමිණියහ. 1935 නවසීලන්ත මහ මැතිවරණයෙන් කම්කරු පක්ෂයේ ජයග්‍රහණයෙන් පසු දේශපාලන ඇණහිටීම බිඳ වැටුණි. 1936 ජුනි මාසයේදී අපියා වෙත පැමිණි 'සුහදශීලී මෙහෙයුමක්' මවු සංවිධානය නීත්‍යානුකූල දේශපාලන සංවිධානයක් ලෙස පිළිගත් අතර ඔලාෆ් නෙල්සන්ට පිටුවහල් කිරීමෙන් පසු ආපසු යාමට අවසර දෙන ලදී. 1936 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, සැමෝවා වැසියන් ප්‍රථම වරට උපදේශක ෆොනෝ ඔෆ් ෆයිපුලේ හි සාමාජිකයින් තෝරා පත් කර ගැනීමේ අයිතිය ක්‍රියාත්මක කළ අතර,Restless Samoan Mau  Pacific Islands Monthly, October 1936, p8 මවු ව්‍යාපාරයේ නියෝජිතයින් ආසන 39 න් 31 ක් දිනා ගත්හ."A Step Towards Self-Government"  Pacific Islands Monthly, September 1959, p29

 නිදහස 
සැමෝවා නිදහස් ව්‍යාපාරයේ නැවත නැවතත් උත්සාහයන්ගෙන් පසුව, 1961 නොවැම්බර් 24 වන දින නවසීලන්ත බටහිර සැමෝවා පනත මගින් භාරකාරත්ව ගිවිසුම අවසන් කර, 1962 ජනවාරි 1 වන දින සිට බලපැවැත්වෙන පරිදි බටහිර සැමෝවා ස්වාධීන රාජ්‍යයක් ලෙස රටට නිදහස ලබා දෙන ලදී.Western Samoa Act 1961  (24 November 1961; 1961 No 68). Resolution 1626 (XVI) of 18 October 1961  of the United Nations General Assembly.Chapter XII. International Trusteeship System . Charter of the United Nations. legal.un.org පැසිෆික් සාගරයේ ස්වාධීන වූ පළමු කුඩා දූපත් රට වන බටහිර සැමෝවා, 1962 දී නවසීලන්තය සමඟ මිත්‍රත්ව ගිවිසුමක් ද අත්සන් කළේය. 1970 අගෝස්තු 28 වන දින බටහිර සැමෝවා පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලයට එක් විය. නිදහස ජනවාරි මස මුලදී ලබා ගත්තද, සැමෝවා වාර්ෂිකව ජුනි 1 වන දින එහි නිදහස් දිනය ලෙස සමරයි."Celebration of Samoa's Independence Day ", Te Ara Encyclopedia of New Zealand. Retrieved 1 June 2014."Independence Day ", United Nations. Retrieved 1 June 2014.

නිදහස ලබන විට, රටේ ඉහළම පෙළේ පරමාධිපතියන් හතර දෙනාගෙන් එක් අයෙකු වන ෆියාමේ මාතා'ආෆා ෆවුමුයිනා මුලිනූ'උ II, සැමෝවා හි පළමු අගමැති බවට පත්විය. තවත් පරමාධිපති ප්‍රධානියෙකු වන ටුයියානා ටුයිමාලේලි'ෆානෝ සුආටිපතිපා II, නියෝජිත කවුන්සිලයට ඇතුළත් කරන ලදී;T.T. Suatipatipa II Pacific Islands Monthly, September 1974, p102 ඉතිරි දෙදෙනා - ටුපුවා ටමාසේස් මියා'ඕල් සහ මැලියෙටෝවා ටනුමාෆිලි II - ජීවිත කාලය පුරාම ඒකාබද්ධ රාජ්‍ය නායකයින් බවට පත්විය.

1976 දෙසැම්බර් 15 වන දින, බටහිර සැමෝවා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට 147 වන සාමාජික රාජ්‍යය ලෙස ඇතුළත් කරන ලදී. එය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය තුළ ස්වාධීන සැමෝවා රාජ්‍යය ලෙස හැඳින්වීමට ඉල්ලා සිටියේය.

සංචාරක ලේඛක පෝල් තෙරෝක්ස් 1992 දී බටහිර සැමෝවා සහ ඇමරිකානු සැමෝවාහි සමාජ අතර කැපී පෙනෙන වෙනස්කම් සටහන් කළේය.

1997 ජූලි 4 වන දින රජය බටහිර සැමෝවා සිට සැමෝවා ලෙස රටේ නම වෙනස් කිරීම සඳහා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සංශෝධනය කළේය,Constitution Amendment Act (No 2) 1997 . Paclii.org. Retrieved on 9 November 2016. එය එක් වූ දා සිට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය තුළ එය හැඳින්වූ නමයි. ඇමරිකානු සැමෝවා නම වෙනස් කිරීමට විරෝධය පළ කරමින්, එය තමන්ගේම අනන්‍යතාවය අඩු කරන බව ප්‍රකාශ කළේය.

2002 දී, නවසීලන්ත අගමැතිනි හෙලන් ක්ලාක්, 1918 දී සැමෝවා ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකකට වඩා මිය ගිය ස්පාඤ්ඤ ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා පැතිරීමේදී සහ 1929 කළු සෙනසුරාදා ඝාතන සඳහා නවසීලන්තයේ භූමිකාව සම්බන්ධයෙන් නිල වශයෙන් සමාව අයැද සිටියාය.

2009 සැප්තැම්බර් 7 වන දින, රජය දකුණේ සිට වමට මාර්ග රීතිය වෙනස් කළේය. මෙය අනෙකුත් බොහෝ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය රටවල් සමඟ - විශේෂයෙන් ඕස්ට්‍රේලියාව සහ නවසීලන්තය වැනි කලාපයේ රටවල්, සැමෝවා වැසියන් විශාල සංඛ්‍යාවක් වාසය කරන රටවල් සමඟ පොදු සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වේ.Samoa switches smoothly to driving on the left , Associated Press, The Guardian, 8 September 2009 මෙය 21 වන සියවසේ වමෙන් රිය පැදවීමට මාරු වූ පළමු රට බවට සැමෝවා පත් කළේය.

2011 දෙසැම්බර් මස අගදී, සැමෝවා සිය කාල කලාපය UTC−11 සිට UTC+13 දක්වා වෙනස් කළේය. එමගින් එක් දිනකින් ඉදිරියට පැන, දෙසැම්බර් 30 වන සිකුරාදා දේශීය දින දර්ශනයෙන් ඉවත් කරන ලදී. මෙය ජාත්‍යන්තර දින රේඛාවේ හැඩය වෙනස් කිරීමටත්, එය භූමියේ නැගෙනහිරට ගෙනයාමටත් බලපෑවේය. මෙම වෙනස ඕස්ට්‍රේලියාව සහ නවසීලන්තය සමඟ ව්‍යාපාර කිරීමේදී ජාතියේ ආර්ථිකය නංවාලීමට උපකාරී වීම අරමුණු කර ගෙන ඇත. මෙම වෙනසට පෙර, සැමෝවා සිඩ්නි නගරයට වඩා පැය 21ක් පිටුපසින් සිටි නමුත්, වෙනසෙන් අදහස් වන්නේ එය දැන් පැය තුනක් ඉදිරියෙන් සිටින බවයි. 1892 ජූලි 4 වන දින ක්‍රියාත්මක කරන ලද පෙර කාල කලාපය, කැලිෆෝනියාවේ පදනම් වූ ඇමරිකානු වෙළඳුන්ට අනුකූලව ක්‍රියාත්මක විය. 2021 ඔක්තෝබර් මාසයේදී, සැමෝවා දිවා ආලෝකය ඉතිරි කිරීමේ කාලය නතර කළේය.

2017 දී, සැමෝවා න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.

2017 ජූනි මාසයේදී, පාර්ලිමේන්තුව සැමෝවා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 1 වන වගන්තිය සංශෝධනය කරමින් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රාජ්‍ය ආගම බවට පත් කළේය.

2019 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, සරම්ප පැතිරීම හේතුවෙන් පුද්ගලයින් 83 දෙනෙකු මිය ගියේය. පුපුරා යාමෙන් පසුව, එම වසරේම දෙසැම්බර් මාසයේදී රජය ඇඳිරි නීතිය පැනවීය.

2021 මැයි මාසයේදී, ෆියාමේ නයෝමි මාතා'ආෆා සැමෝවාවේ පළමු කාන්තා අගමැතිනිය බවට පත්විය. මානව හිමිකම් ආරක්ෂණ පක්ෂයේ (HRPP) දිගුකාලීන අගමැති ටුයිලා'ඊපා සයිලේ මලීලේගාඕයිගේ පාලනය අවසන් කරමින්, මාතා'ඒෆාගේ ෆාස්ට් පක්ෂය මැතිවරණයෙන් යන්තමින් ජයග්‍රහණය කළේය, නමුත් ව්‍යවස්ථාමය අර්බුදයක් මෙය සංකීර්ණ කර ප්‍රමාද කළේය. 2021 මැයි 24 වන දින ඇය නව අගමැතිනිය ලෙස දිවුරුම් දුන්නාය, නමුත් ජූලි මාසයේදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ඇගේ දිවුරුම් දීම නීත්‍යානුකූල බව තීන්දු කළ අතර, එමඟින් ව්‍යවස්ථාමය අර්බුදය අවසන් කර ටුයිලා'ඊපාගේ වසර 22 ක අගමැති ධුරය අවසන් විය. 2021 මැතිවරණයේදී ෆාස්ට් පක්ෂයේ සාර්ථකත්වය සහ ඉන් පසුව ලැබුණු අධිකරණ තීන්දු මගින් දශක හතරකට ආසන්න HRPP පාලනය අවසන් විය.

 යොමු කිරීම්