ඉක්වදෝරයේ භූගෝලය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%B3lcan_Cotopaxi.jpg|thumb|ඓතිහාසික වශයෙන් ප්‍රසිද්ධ කොටපොක්සි ගිනි කන්ද
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Napo_Wildlife_Center_Ecolodge.JPG|thumb|යසුනි ජාතික වනෝද්‍යානයේ නැපෝ වනජීවී මධ්‍යස්ථානය
CIA ලෝක තොරතුරු පොතට අනුව, ඉක්වදෝරයේ මුළු භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර් 283,571 (වර්ග සැතපුම් 109,487) ක් වන අතර එයට ගැලපගෝස් දූපත් ද ඇතුළත් වේ. මෙයින් කිලෝමීටර් 276,841 (වර්ග සැතපුම් 106,889) ක් ගොඩබිම වන අතර කිලෝමීටර් 6,720 (වර්ග සැතපුම් 2,595) ක් ජලය වේ. ඉක්වදෝර රජයේ විදේශ අමාත්‍යාංශයට අනුව මුළු භූමි ප්‍රමාණය කිලෝමීටර් 256,370 (වර්ග සැතපුම් 98,985) වේ. ගැලපගෝස් දූපත් සමහර විට ඕෂනියාවේ කොටසක් ලෙස සැලකේ, එමඟින් ඇතැම් අර්ථ දැක්වීම් යටතේ ඉක්වදෝරය අන්තර් මහාද්වීපික රටක් බවට පත් වේ. ඉක්වදෝරය දකුණු ඇමරිකානු රටවල් වන උරුගුවේ, සුරිනාම්, ගයනා සහ ප්‍රංශ ගයනාවට වඩා විශාලය.

ඉක්වදෝරය 2°N සහ 5°S අක්ෂාංශ අතර පිහිටා ඇති අතර බටහිරින් පැසිෆික් සාගරයෙන් මායිම් වී ඇති අතර කිලෝමීටර් 2,337 (සැතපුම් 1,452) ක වෙරළ තීරයක් ඇත. එයට කිලෝමීටර් 2,010 (සැතපුම් 1,250) ක භූමි මායිම් ඇති අතර උතුරින් කොලොම්බියාව (කිලෝමීටර් 590 (සැතපුම් 367) ක මායිමක් සහිතව) සහ නැගෙනහිරින් සහ දකුණින් පේරු (කිලෝමීටර් 1,420 (සැතපුම් 882) ක මායිමක් සහිතව) ඇත. එය සමකයේ පිහිටා ඇති බටහිර දෙසින් පිහිටි රටයි.

රටට ප්‍රධාන භූගෝලීය කලාප හතරක් ඇත:

 ලා කොස්ටා, හෝ "වෙරළ තීරය": වෙරළබඩ කලාපය ඇන්ඩියන් කඳුවැටියේ බටහිර දෙසින් පිහිටි පළාත් වලින් සමන්විත වේ - එස්මරල්ඩාස්, ගුවාස්, ලොස් රියෝස්, මනාබි, එල් ඔරෝ, සැන්ටෝ ඩොමින්ගෝ ඩි ලොස් සචිලස් සහ සැන්ටා එලේනා. එය රටේ වඩාත්ම සාරවත් හා ඵලදායී භූමිය වන අතර, ඩෝල් සහ චිකිටා සමාගම්වල විශාල කෙසෙල් අපනයන වගාවන්හි නිවහන වේ. ඉක්වදෝරයේ බොහෝ වී වගා කරන ප්‍රදේශයද මෙම කලාපයයි. සැබවින්ම වෙරළබඩ පළාත්වල සක්‍රීය ධීවර කර්මාන්තයක් ඇත. විශාලතම වෙරළබඩ නගරය ගුවායාකිල් වේ.
 ලා සියෙරා, හෝ "උස්බිම්": සියෙරා ඇන්ඩියන් සහ ඉන්ටර්නැන්ඩියානු උස්බිම් පළාත් වලින් සමන්විත වේ - අසුවායි, කැනර්, කාර්චි, චිම්බොරාසෝ, ඉම්බබුර, ලෝජා, පිචින්චා, බොලිවර්, කොටොපැක්සි සහ තුන්ගුරාහුවා. මෙම භූමියේ ඉක්වදෝරයේ බොහෝ ගිනිකඳු සහ හිමෙන් වැසී ගිය කඳු මුදුන් බොහොමයක් අඩංගු වේ. කෘෂිකර්මාන්තය සාම්ප්‍රදායික බෝග වන අර්තාපල්, බඩ ඉරිඟු සහ ක්විනුවා කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇති අතර ජනගහනය ප්‍රධාන වශයෙන් ඇමරින්ඩියන් කිචුවා වේ. විශාලතම සියරාන් නගරය ක්විටෝ ය.
 ලා ඇමසෝනියා, එල් ඔරියන්ටේ හෝ "නැගෙනහිර" ලෙසද හැඳින්වේ: ඔරියන්ටේ ඇමේසන් වනාන්තර පළාත් වලින් සමන්විත වේ - මොරෝනා සන්තියාගෝ, නැපෝ, ඔරෙල්ලානා, පැස්ටාසා, සුකුම්බියෝස් සහ සැමෝරා-චිංචිපේ. මෙම කලාපය ප්‍රධාන වශයෙන් සෑදී ඇත්තේ දැවැන්ත ඇමසන් ජාතික වනෝද්‍යාන සහ ඇමරින්දියානු ස්පර්ශ කළ නොහැකි කලාප වලින් වන අතර ඒවා ඇමසන් ඇමරින්දියානු ගෝත්‍රිකයින්ට සාම්ප්‍රදායිකව ජීවත්වීම සඳහා වෙන් කර ඇති විශාල භූමි ප්‍රමාණයකි. එය ඉක්වදෝරයේ විශාලතම ඛනිජ තෙල් සංචිත ඇති ප්‍රදේශය ද වන අතර මෙහි ඉහළ ඇමසන් වල කොටස් ඛනිජ තෙල් සමාගම් විසින් පුළුල් ලෙස සූරාකනු ලැබ ඇත. ජනගහනය ප්‍රධාන වශයෙන් මිශ්‍ර ඇමරින්දියානු ෂුවාර්, වෝරානි සහ කිචුවා වේ, නමුත් ගැඹුරු වනාන්තරයේ එතරම් සම්බන්ධ නොවන ගෝත්‍ර රාශියක් ඇත. සුකුම්බියෝස් හි ඔරියන්ටේ ලාගෝ ඇග්‍රියෝ හි විශාලතම නගරය.
 ලා රෙජියන් ඉන්සියුලර් යනු පැසිෆික් සාගරයේ ප්‍රධාන භූමියට බටහිරින් කිලෝමීටර් 1,000 ක් පමණ බටහිරින් පිහිටි ගැලපගෝස් දූපත් වලින් සමන්විත කලාපයයි.

ඉක්වදෝරයේ අගනුවර සහ දෙවන විශාලතම නගරය ක්විටෝ වේ,Carvajal, Ana María (10 de enero de 2019). «Quito se convirtió en la ciudad más poblada del Ecuador con más de 3 millones de habitantes en el 2018». El Comercio. Consultado el 11 de enero de 2019. එය සියෙරා කලාපයේ පිචින්චා පළාතේ පිහිටා ඇත. එය මීටර් 2,850 ක උන්නතාංශයක් සහිත දෙවන උසම අගනුවර වේ. ඉක්වදෝරයේ විශාලතම නගරය ගුවායාස් පළාතේ ගුවායාකිල් වේ,«Quito es ahora la ciudad más poblada de Ecuador». El Telégrafo. 12 de enero de 2019. Archivado desde el original el 27 de marzo de 2019. Consultado el 12 de enero de 2019. ක්විටෝට දකුණින් පිහිටි කොටොපැක්සි, ලොව උසම ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු වලින් එකකි. ඉක්වදෝරයේ උසම කන්ද වන චිම්බොරාසෝ කන්දේ මුදුන (මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 6,268 ක් හෝ අඩි 20,560 ක් ඉහළින්), ග්‍රහලෝකයේ ඉලිප්සයිඩ් හැඩය නිසා පෘථිවි පෘෂ්ඨයේ පෘථිවියේ මධ්‍යයේ සිට වඩාත්ම දුරස්ථ ස්ථානය වේ. ඇන්ඩීස් යනු නැගෙනහිරට දිවෙන ඇමසන් ජල පෝෂක ප්‍රදේශය සහ උතුරු-දකුණු ගංගා වන මැටජේ, සන්තියාගෝ, එස්මරල්ඩාස්, චෝන්, ගුවායාස්, ජුබෝන්ස් සහ පුයන්ගෝ-ටුම්බ්ස් ඇතුළු පැසිෆික් සාගරය අතර ජල පෝෂක බෙදුම්කරු වේ.

 දේශගුණය 
දේශගුණයේ විශාල විවිධත්වයක් ඇති අතර එය බොහෝ දුරට උන්නතාංශය අනුව තීරණය වේ. කඳු නිම්නවල එය වසර පුරා මෘදු වන අතර වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල තෙතමනය සහිත උපනිවර්තන දේශගුණයක් සහ පහත් බිම්වල වැසි වනාන්තර ඇත. පැසිෆික් වෙරළබඩ ප්‍රදේශයේ දැඩි වැසි සමයක් සහිත නිවර්තන දේශගුණයක් ඇත. ඇන්ඩීස් කඳුකරයේ දේශගුණය සෞම්‍ය හා සාපේක්ෂව වියළි වන අතර කඳුකරයේ නැගෙනහිර පැත්තේ ඇමසන් ද්‍රෝණිය අනෙකුත් වැසි වනාන්තර කලාපවල දේශගුණය බෙදා ගනී.

සමකයේ පිහිටා ඇති නිසා, ඉක්වදෝරය වසරක් පුරා දිවා කාලයේ සුළු වෙනස්කම් අත්විඳියි. හිරු උදාව සහ හිරු බැස යෑම යන දෙකම සෑම දිනකම පැය හයට දෙකට සිදු වේ.

වසර හතළිහක් තුළ එහි ග්ලැසියර හතෙන් 54.4% ක් මතුපිටින් අහිමි වී ඇති බව රට දැක තිබේ. පර්යේෂණ මගින් 2100 වන විට ඒවා අතුරුදහන් වනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇත. හේතුව දේශගුණික විපර්යාස වන අතර එය සත්ත්ව හා ශාක හා ජනගහනය යන දෙකටම තර්ජනයක් වේ.

 ජෛව විවිධත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20180818-Pale-mandibled_aracari_at_Bosque_Protector_Mindo_%E2%80%93_Nambillo.jpg|වම|thumb|ඉක්වදෝරය ලෝකයේ වඩාත්ම මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටවලින් එකකි, එය ඕනෑම ජාතියකට වඩා වර්ග කිලෝමීටරයකට වැඩිම ජෛව විවිධත්වයක් ඇති රටකි, සහ ආවේණිකත්වය අතින් ඉහළම රටකි. රූපයේ දැක්වෙන්නේ මින්ඩෝ-නම්බිලෝ පාරිසරික රක්ෂිතයේ සුදුමැලි යටි හකු සහිත අරකාරි ය.
සංරක්ෂණ ජාත්‍යන්තරයට අනුව ඉක්වදෝරය ලෝකයේ මෙගාඩයිවර්ස් රටවල් දාහතෙන් එකකි,, Conservation.org (16 September 2003). සහ ඕනෑම ජාතියකට වර්ග කිලෝමීටරයකට වැඩිම ජෛව විවිධත්වයක් ඇත්තේ එහි ය.Plan Nacional del Buen Vivir , Objective 4, Diagnostic, Section "La Biodiversidad y Patrimonio Natural", 2008 (Spanish)

ඉක්වදෝරයේ මහාද්වීපික ප්‍රදේශයේ පක්ෂි විශේෂ 1,600ක් (ලෝකයේ දන්නා පක්ෂි විශේෂවලින් 15%) සහ ගැලපගෝස් දූපත් වල ආවේණික විශේෂ 38ක් ඇත. ශාක විශේෂ 16,000කට වැඩි ප්‍රමාණයකට අමතරව, රට තුළ ආවේණික උරගයින් 106ක්, ආවේණික උභයජීවීන් 138ක් සහ සමනල විශේෂ 6,000ක් ඇත. ගැලපගෝස් දූපත්, ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදයේ ප්‍රසිද්ධ උපන් ස්ථානය ලෙස සහ යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියක් ලෙස සුවිශේෂී සත්ත්ව විශේෂ කලාපයක් ලෙස ප්‍රසිද්ධය.

ඉක්වදෝරය එහි ව්‍යවස්ථාවේ ස්වභාවධර්මයේ අයිතිවාසිකම් පිළිගත් පළමු රට විය. "බුවෙන් විවිර්" හෙවත් යහපත් ජීවන රටාවේ ජාතික සැලැස්මේ, අරමුණ 4, "සොබාදහමේ අයිතිවාසිකම් සහතික කිරීම", ප්‍රතිපත්තිය 1 හි සඳහන් පරිදි ජාතියේ ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම පැහැදිලි ජාතික ප්‍රමුඛතාවයකි: "උපායමාර්ගික අංශයක් ලෙස සැලකෙන එහි ඉඩම් සහ සමුද්‍ර ජෛව විවිධත්වය ඇතුළුව ස්වාභාවික උරුමය තිරසාර ලෙස සංරක්ෂණය කර කළමනාකරණය කරන්න".

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Giant_tortoise_of_the_galapagos_islands.jpg|thumb|ගැලපගෝස් දූපත් වල බටහිර සැන්ටා කෲස් කැස්බෑවා
2008 දී සැලැස්ම ලියන විට, ඉක්වදෝරයේ භූමි ප්‍රමාණයෙන් 19% ක් ආරක්ෂා කරන ලදී; කෙසේ වෙතත්, ජාතියේ ජෛව විවිධත්වය සැබවින්ම ආරක්ෂා කිරීම සඳහා භූමියෙන් 32% ක් ආරක්ෂා කළ යුතු බව ද සැලැස්මේ සඳහන් වේ. වත්මන් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශවලට ජාතික වනෝද්‍යාන 11 ක්, වනජීවී සරණාගත ස්ථාන 10 ක්, පාරිසරික රක්ෂිත 9 ක් සහ අනෙකුත් ප්‍රදේශ ඇතුළත් වේ.Ministry of the environment of Ecuador, Protected Areas    2008 දී ආරම්භ කරන ලද වැඩසටහනක් වන සොසියෝබොස්ක්, පෞද්ගලික ඉඩම් හිමියන්ට හෝ ප්‍රජා ඉඩම් හිමියන්ට (ඇමරින්ඩියන් ගෝත්‍ර වැනි) ස්වදේශික වනාන්තර හෝ තෘණ බිම් වැනි ස්වදේශික පරිසර පද්ධති ලෙස තම ඉඩම් පවත්වාගෙන යාම සඳහා දිරි දීමනා ගෙවීමෙන් මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් තවත් 2.3% ක් (කිලෝමීටර 6,295 ක් හෝ හෙක්ටයාර 629,500) සංරක්ෂණය කරයි. මෙම වැඩසටහන සඳහා සුදුසුකම් සහ සහනාධාර අනුපාත තීරණය කරනු ලබන්නේ කලාපයේ දරිද්‍රතාවය, ආරක්ෂා කරනු ලබන හෙක්ටයාර ගණන සහ ආරක්ෂා කළ යුතු භූමියේ පරිසර පද්ධතියේ වර්ගය සහ අනෙකුත් සාධක මත ය.Ministry of the environment, Sociobosque Program ඉක්වදෝරයට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ සාමාන්‍ය ලකුණු 7.66/10 ක් හිමි වූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 35 වන ස්ථානයට පත්විය.

යුනෙස්කෝ ලැයිස්තුවේ සිටියද, ගැලපගෝස් විවිධ ඍණාත්මක පාරිසරික බලපෑම් වලින් තර්ජනයට ලක්ව ඇති අතර, මෙම විදේශීය පරිසර පද්ධතියේ පැවැත්මට තර්ජනයක් වේ.  මීට අමතරව, ඇමසන් වැසි වනාන්තරයේ තෙල් සූරාකෑම නිසා පරිසරයට පිරිපහදු නොකළ අපද්‍රව්‍ය, ගෑස් සහ බොරතෙල් බිලියන ගණනක් මුදා හැරීමට හේතු වී ඇති අතර,  පරිසර පද්ධති දූෂණය කර ඇමරින්ඩියන් ජනයාට අහිතකර සෞඛ්‍ය බලපෑම් ඇති කරයි. හොඳම දන්නා උදාහරණවලින් එකක් වන්නේ ටෙක්සාකෝ-චෙව්රොන් නඩුවයි. මෙම ඇමරිකානු තෙල් සමාගම 1964 සහ 1992 අතර ඉක්වදෝර ඇමසන් කලාපයේ ක්‍රියාත්මක විය. මෙම කාලය තුළ, ටෙක්සාකෝ ඛනිජ තෙල් ක්ෂේත්‍ර 15 ක ළිං 339 ක් කැණූ අතර විෂ සහිත අපජල වළවල් 627 ක් අතහැර දැමීය. මෙම අධික ලෙස දූෂිත සහ දැන් යල් පැන ගිය තාක්ෂණයන් වියදම් අඩු කිරීමේ මාර්ගයක් ලෙස භාවිතා කළ බව දැන් දන්නා කරුණකි. මෙම නඩුව "Crude" නම් වාර්තා චිත්‍රපටයේ ද ලේඛනගත කර ඇත.

2022 දී, ඉක්වදෝරයේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය තීරණය කළේ "කිසිම තත්වයක් යටතේ ප්‍රජාවන්ගේ සහ සොබාදහමේ සාමූහික අයිතිවාසිකම්වලට අධික කැපකිරීම් ජනනය කරන ව්‍යාපෘතියක් ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි" බවයි. තම භූමියේ කාර්මික ව්‍යාපෘති පිළිබඳව ආදිවාසී ජනතාවගේ මතයට ගරු කිරීමට ද රජයට අවශ්‍ය විය.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:ඉක්වදෝරය