බල්ගේරියාවේ සංස්කෘතිය

සමකාලීන බල්ගේරියානු සංස්කෘතිය, ඔටෝමාන් පාලනයේ අවසානය දක්වා ජාතික විඥානයක් ගොඩනැගීමට උපකාරී වූ විධිමත් සංස්කෘතිය සහස්‍ර-පැරණි ජන සම්ප්‍රදායන් සමඟ මුසු කරයි. බල්ගේරියානු ජනප්‍රවාදයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් වන්නේ නපුරු ආත්මයන් සහ රෝග පලවා හැරීමට භාවිතා කරන ගින්නයි. මේවායින් බොහොමයක් මායාකාරියන් ලෙස පුද්ගලාරෝපණය කර ඇති අතර, zmey සහ samodiva (veela) වැනි අනෙකුත් ජීවීන් කරුණාවන්ත ආරක්ෂකයින් හෝ දෙගිඩියාවෙන් යුත් කපටිකම් කරන්නන් වේ. නපුරු ආත්මයන්ට එරෙහි සමහර චාරිත්‍ර නොනැසී පවතින අතර තවමත් ක්‍රියාත්මක වේ, විශේෂයෙන් කුකේරි සහ සර්වකාරි. මාර්ටෙනිට්සා ද පුළුල් ලෙස සමරනු ලැබේ. ත්‍රේසියානු සම්භවයක් ඇති චාරිත්‍රානුකූල ගිනි නර්තනයක් වන නෙස්ටිනාර්ස්ට්වෝ, යුනෙස්කෝ අස්පෘශ්‍ය සංස්කෘතික උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර ඇත. ඓතිහාසික හා ස්වාභාවික වස්තූන් නවයක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ස්ථාන වේ: පිරින් ජාතික වනෝද්‍යානය, ශ්‍රෙබර්නා ස්වභාව රක්ෂිතය, මදාරා රයිඩර්, ස්වෙෂ්තාරි සහ කසන්ලක් හි ත්‍රේසියානු සොහොන්, රිලා ආරාමය, බෝයානා පල්ලිය, ඉවානෝවෝ හි පර්වතයෙන් කැපූ පල්ලි සහ පුරාණ නෙසෙබාර් නගරය. රිලා ආරාමය පිහිටුවන ලද්දේ බල්ගේරියාවේ අනුශාසක සාන්තුවරයා වන රිලාහි ශාන්ත ජෝන් විසිනි, ඔහුගේ ජීවිතය මධ්‍යතන යුගයේ සිට බොහෝ සාහිත්‍ය වාර්තාවලට විෂය වී ඇත.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DidacticGospelAlphabetPrayerConstantinePreslavski.jpg|alt=A page of a medieval manuscript|thumb|ප්‍රෙස්ලාව්හි කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් හෝඩියේ යාච්ඤාව සහිත පිටුවක්
10 වන සියවසේ ප්‍රෙස්ලාව් සහ ඔරිඩ් සාහිත්‍ය පාසල් පිහිටුවීම මධ්‍යතන යුගයේ බල්ගේරියානු සාහිත්‍යයේ ස්වර්ණමය යුගයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ. ක්‍රිස්තියානි ශුද්ධ ලියවිලි කෙරෙහි පාසල්වල අවධාරණය බල්ගේරියානු අධිරාජ්‍යය ස්ලාවික් සංස්කෘතියේ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කළ අතර, ස්ලාව් ජාතිකයන් ක්‍රිස්තියානි ධර්මයේ බලපෑමට යටත් කර ඔවුන්ට ලිඛිත භාෂාවක් ලබා දුන්නේය. එහි හෝඩිය, සිරිලික් අක්ෂර, ප්‍රෙස්ලාව් සාහිත්‍ය පාසල විසින් සංවර්ධනය කරන ලදී. අනෙක් අතට, ටර්නෝවෝ සාහිත්‍ය පාසල අසෙන් සහ ෂිෂ්මන් රාජවංශ යටතේ ඓතිහාසික හෝ අද්භූත තේමාවන් පිළිබඳ උසස් තත්ත්වයේ අත්පිටපත් මගින් අර්ථ දක්වා ඇති සාහිත්‍යයේ රිදී යුගයක් සමඟ සම්බන්ධ වේ. බොහෝ සාහිත්‍ය හා කලාත්මක කලාකෘති ඔටෝමාන් ජයග්‍රාහකයින් විසින් විනාශ කරන ලද අතර, 19 වන සියවසේ ජාතික පුනර්ජීවනය වන තෙක් කලාත්මක ක්‍රියාකාරකම් නැවත මතු නොවීය. අයිවන් වාසොව්ගේ (1850–1921) දැවැන්ත කෘති සමූහය සෑම ප්‍රභේදයක්ම ආවරණය කළ අතර බල්ගේරියානු සමාජයේ සෑම අංශයක්ම ස්පර්ශ කළ අතර, පූර්ව-විමුක්ති කෘති අලුතින් ස්ථාපිත රාජ්‍යයේ සාහිත්‍යය සමඟ සම්බන්ධ කළේය. පසුකාලීන කෘති අතර කැපී පෙනෙන ලෙස ඇලෙකෝ කොන්ස්ටන්ටිනොව්ගේ බේ ගන්යෝ, පෙන්චෝ ස්ලේවේකොව්ගේ නීට්ෂේන් කවි, පෙයෝ යවොරොව් සහ ඩිම්චෝ ඩෙබෙලියානොව්ගේ සංකේතාත්මක කවි, ජියෝ මිලෙව් සහ නිකොලා වැප්ට්සරොව්ගේ මාක්ස්වාදී ආභාෂය ලත් කෘති සහ ඩිමිටර් ඩිමොව් සහ ඩිමිටර් තලෙව්ගේ සමාජවාදී යථාර්ථවාදී නවකතා ඇතුළත් වේ. ට්වෙටන් ටොඩොරොව් කැපී පෙනෙන සමකාලීන කතුවරයෙකි, බල්ගේරියානු ජාතික එලියාස් කැනෙට්ටිට 1981 දී සාහිත්‍ය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී.

ආගමික දෘශ්‍ය කලා උරුමයට බිතුසිතුවම්, බිතුසිතුවම් සහ නිරූපක ඇතුළත් වන අතර ඒවායින් බොහොමයක් මධ්‍යකාලීන ටර්නෝවෝ කලාත්මක පාසල විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලදී.  සාහිත්‍යය මෙන්, ජාතික පුනර්ජීවනය තෙක් බල්ගේරියානු දෘශ්‍ය කලාවන් නැවත මතුවීමට පටන් ගත්තේ නැත. සහරි සොග්‍රාෆ් විමුක්තියට පෙර යුගයේ දෘශ්‍ය කලාවන්හි පුරෝගාමියෙකි. විමුක්තියෙන් පසු, අයිවන් ම්ර්ක්විච්කා, ඇන්ටන් මිටොව්, ව්ලැඩිමීර් ඩිමිත්‍රොව්, ට්සැන්කෝ ලැව්රෙනොව් සහ ස්ලැටියු බෝයාඩ්ෂෙව් නව ශෛලීන් සහ සාරය හඳුන්වා දුන් අතර, බල්ගේරියානු ගම්මාන, පැරණි නගර සහ ඓතිහාසික විෂයයන්ගෙන් දර්ශන නිරූපණය කළහ. ක්‍රිස්ටෝ යනු 21 වන සියවසේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ බල්ගේරියානු කලාකරුවා වන අතර, ඔහුගේ එළිමහන් ස්ථාපනයන් සඳහා ප්‍රසිද්ධය.

ජන සංගීතය යනු වඩාත් පුළුල් සාම්ප්‍රදායික කලාව වන අතර එය ඈත පෙරදිග, පෙරදිග, මධ්‍යකාලීන නැගෙනහිර ඕතඩොක්ස් සහ සම්මත බටහිර යුරෝපීය ස්වර සහ මාතයන්ගේ සම්මිශ්‍රණයක් ලෙස යුග පුරා සෙමින් වර්ධනය වී ඇත. බල්ගේරියානු ජන සංගීතයට සුවිශේෂී ශබ්දයක් ඇති අතර ගඩුල්කා, ගයිඩා, කවාල් සහ ටූපන් වැනි පුළුල් පරාසයක සාම්ප්‍රදායික උපකරණ භාවිතා කරයි. කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයක් වන්නේ දිගු රිද්මයානුකූල කාලයයි, එයට යුරෝපීය සංගීතයේ ඉතිරි කොටසේ සමානකමක් නොමැත. රාජ්‍ය රූපවාහිනී කාන්තා ගායන කණ්ඩායම බල්ගේරියානු ජන සංගීතයේ රංගනයන් සඳහා 1990 දී ග්‍රැමී සම්මානයක් දිනා ගත්තේය. ලිඛිත සංගීත සංයුතිය යොආන් කුකුසෙල් (ඃ 1280–1360) ගේ කෘති දක්වා දිව යයි, නමුත් නූතන සම්භාව්‍ය සංගීතය ආරම්භ වූයේ 1890 දී පළමු බල්ගේරියානු ඔපෙරාව රචනා කළ එමානුවිල් මනෝලොව් සමඟිනි. පැන්චෝ ව්ලැඩිගෙරොව් සහ පෙට්කෝ ස්ටේනොව් සංධ්වනි, මුද්‍රා නාට්‍ය සහ ඔපෙරා තවදුරටත් පොහොසත් කළ අතර, ඒවා ගායක ගායිකාවන් වන ගෙනා ඩිමිට්‍රෝවා, බොරිස් ක්‍රිස්ටෝෆ්, ලුබා වැලිට්ෂ් සහ නිකොලායි ගියාරොව් ලෝක මට්ටමේ මට්ටමකට ඔසවා තැබූහ. බල්ගේරියානු රංගන ශිල්පීන් ඉලෙක්ට්‍රොපොප් (මිරා අරෝයෝ), ජෑස් (මිල්චෝ ලෙවීව්) සහ ජෑස් සහ ජන (අයිවෝ පැපසොව්) මිශ්‍රණ වැනි අනෙකුත් ප්‍රභේදවල පිළිගැනීමක් ලබා ඇත.

බල්ගේරියානු ජාතික ගුවන්විදුලිය, බීටීවී සහ දිනපතා පුවත්පත් වන ටෘඩ්, ඩ්නෙව්නික් සහ 24 චාසා විශාලතම ජාතික මාධ්‍ය ආයතන වේ. 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී බල්ගේරියානු මාධ්‍ය සාමාන්‍යයෙන් අපක්ෂපාතී ලෙස වාර්තා කරන ලද අතර මුද්‍රිත මාධ්‍යවලට නීතිමය සීමාවන් නොතිබුණි. එතැන් සිට, මාධ්‍ය නිදහස ලෝක මාධ්‍ය නිදහස් දර්ශකයේ ගෝලීය වශයෙන් බල්ගේරියාව 111 වන ස්ථානයට පත්වන මට්ටමට පිරිහී ඇති අතර එය යුරෝපීය සංගමයේ සියලුම සාමාජිකයින්ට සහ සාමාජික අපේක්ෂක රාජ්‍යයන්ට වඩා අඩුය. රජය EU අරමුදල් සානුකම්පිත මාධ්‍ය ආයතන වෙත හරවා යවා ඇති අතර ගැටළු සහගත මාතෘකා සම්බන්ධයෙන් අඩු විවේචනාත්මක වීමට අන් අයට අල්ලස් දී ඇති අතර, තනි මාධ්‍යවේදීන්ට එරෙහි ප්‍රහාර වැඩි වී ඇත. දේශපාලනඥයින්, කතිපයාධිකාරීන් සහ මාධ්‍ය අතර කුමන්ත්‍රණය පුළුල්ව පැතිර ඇත.

බල්ගේරියානු ආහාර අනෙකුත් බෝල්කන් රටවලට සමාන වන අතර ශක්තිමත් තුර්කි සහ ග්‍රීක බලපෑම් පෙන්නුම් කරයි. යෝගට්, ලුකන්කා, බනිට්සා, ෂොප්ස්කා සලාද, ලියුටෙනිට්සා සහ කොසුනාක් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ දේශීය ආහාර අතර වේ. විශාල සලාද වර්ග සඳහා සංස්කෘතික මනාපයක් ලබා දී ඇති බැවින් මස් පරිභෝජනය යුරෝපීය සාමාන්‍යයට වඩා අඩුය. 1989 වන තෙක් බල්ගේරියාව ලොව දෙවන විශාලතම වයින් අපනයනකරු වූ නමුත් එතැන් සිට එම ස්ථානය අහිමි වී ඇත. 2016 අස්වැන්නෙන් වයින් ලීටර් මිලියන 128 ක් ලැබුණු අතර, ඉන් මිලියන 62 ක් ප්‍රධාන වශයෙන් රුමේනියාව, පෝලන්තය සහ රුසියාවට අපනයනය කරන ලදී. Mavrud, Rubin, Shiroka melnishka, Dimiat සහ Cherven Misket යනු බල්ගේරියානු වයින් සඳහා භාවිතා කරන සාමාන්‍ය මිදි වේ. රාකියා යනු 14 වන සියවස තරම් මුල් භාගයේදී බල්ගේරියාවේ පරිභෝජනය කරන ලද සාම්ප්‍රදායික පළතුරු බ්‍රැන්ඩි වර්ගයකි.

 ක්‍රීඩා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Grigor_Dimitrov_at_2025_Miami_Open_01_(cropped).jpg|alt=Grigor Dimitrov in 2025|thumb|2025 මියාමි විවෘත උළෙලේදී ග්‍රිගෝර් ඩිමිට්‍රොව්
1896 දී ස්විස් ජිම්නාස්ටික් ක්‍රීඩක චාල්ස් චම්පෝඩ් විසින් නියෝජනය කරන ලද පළමු නූතන ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේදී බල්ගේරියාව පෙනී සිටියේය. එතැන් සිට, බල්ගේරියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් රන් 55 ක්, රිදී 90 ක් සහ ලෝකඩ පදක්කම් 85 ක් දිනා ඇති අතර, සර්වකාලීන පදක්කම් සටහනේ 25 වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. බර ඉසිලීම සහ මල්ලවපොර බල්ගේරියාවේ සංකේතාත්මක ක්‍රීඩා වේ. 2025 වන විට, බල්ගේරියාව යුරෝපීය බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 2 වන ස්ථානයේ ද, ලෝක බර ඉසිලීමේ ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 3 වන ස්ථානයේ ද, ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ බර ඉසිලීම සඳහා සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 4 වන ස්ථානයේ ද, යුරෝපීය මල්ලවපොර ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 3 වන ස්ථානයේ ද, ලෝක මල්ලවපොර ශූරතාවලියේ සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 6 වන ස්ථානයේ ද සහ ගිම්හාන ඔලිම්පික් උළෙලේ මල්ලවපොර සඳහා සියලුම කාලීන පදක්කම් වගුවේ 9 වන ස්ථානයේ ද සිටී. පුහුණුකරු අයිවන් අබඩ්ෂෙව් නව්‍ය පුහුණු පිළිවෙත් වර්ධනය කළ අතර එමඟින් බල්ගේරියාවට 1980 ගණන්වල බර ඉසිලීමේ ආධිපත්‍යය දැරීමට හැකි විය. බල්ගේරියානු ක්‍රීඩක ක්‍රීඩිකාවන් බොක්සිං, ජිම්නාස්ටික්, වොලිබෝල් සහ ටෙනිස් යන ක්ෂේත්‍රවල ද විශිෂ්ට දක්ෂතා දක්වා ඇත. 1987 ලෝක ශූරතාවලියේදී ලබාගත් කාන්තා උස පැනීමේ ස්ටෙෆ්කා කොස්ටඩිනෝවාගේ ලෝක වාර්තාව 2024 වන තෙක් නොබිඳී පැවති අතර එය ඉතිහාසයේ දීර්ඝතම ලෝක වාර්තාවලින් එකක් බවට පත් විය. ග්‍රිගෝර් ඩිමිත්‍රොව් ඉහළම 3 ATP ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල පළමු බල්ගේරියානු ටෙනිස් ක්‍රීඩකයා විය.

පාපන්දු යනු රටේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාවයි. බල්ගේරියානු ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායමේ හොඳම දස්කම් වූයේ 1994 FIFA ලෝක කුසලානයේදී 4 වන ස්ථානය ලබා ගැනීමයි, එහිදී තරඟාවලිය සඳහා ඉහළම ගෝල ලාභියා වූ හිස්ටෝ ස්ටොයිච්කොව් සංචිතයට නායකත්වය දුන් විට. ස්ටොයිච්කොව් සියලු කාලයේ වඩාත්ම සාර්ථක බල්ගේරියානු ක්‍රීඩකයා වේ; ඔහුට රන් සපත්තුව සහ බැලන් ඩි'ඕර් පිරිනමන ලද අතර 1990 ගණන්වල FC බාර්සිලෝනා වෙනුවෙන් ක්‍රීඩා කරන අතරතුර ලොව හොඳම ක්‍රීඩකයෙකු ලෙස සැලකේ. CSKA සොෆියා සහ ලෙව්ස්කි සොෆියා දේශීය වශයෙන් සහ දිගුකාලීන ප්‍රතිවාදීන්ගෙන් වඩාත්ම සාර්ථක සමාජ වේ. ලුඩොගොරෙට්ස් දේශීය සිව්වන කොටසේ සිට 2014–15 UEFA චැම්පියන්ස් ලීග් කණ්ඩායම් අදියර දක්වා වසර නවයක් තුළ ඉදිරියට යාම සඳහා කැපී පෙනේ. 2018 දී 39 වන ස්ථානයට පත් වූ එය UEFA හි බල්ගේරියාවේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත සමාජයයි.

 සටහන් 

 යොමු කිරීම්