කොලොම්බියාවේ ඉතිහාසය

පූර්ව-කොලොම්බියානු යුගය 

එහි පිහිටීම හේතුවෙන්, වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමිය මෙසෝඇමරිකාව සහ කැරිබියන් සිට ඇන්ඩීස් සහ ඇමසන් ද්‍රෝණිය දක්වා මුල් මානව ශිෂ්ටාචාරයේ කොරිඩෝවක් විය. පැරණිතම පුරාවිද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් බොගෝටාවට නිරිත දෙසින් 100 කිලෝමීටරස් (සැතපුම් 62) මැග්ඩලීනා නිම්නයේ පුබෙන්සා සහ එල් ටොටුමෝ ස්ථාන වලින් වේ. මෙම ස්ථාන පැලියෝඉන්දියානු යුගයේ (ක්‍රි.පූ. 18,000–8000) සිට පැවත එන්නකි. පුවර්ටෝ හෝර්මිගා සහ අනෙකුත් ස්ථානවල, පුරාණ යුගයේ (ක්‍රි.පූ. ~8000–2000) හෝඩුවාවන් සොයාගෙන ඇත. කුන්ඩිනමාර්කා හි එල් අබ්‍රා සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ප්‍රදේශවල ද මුල් කාලීන ජනාවාස පැවති බව ශේෂයන් පෙන්නුම් කරයි. ඇමරිකාවේ සොයාගත් පැරණිතම මැටි භාණ්ඩ, සැන් ජැසින්ටෝ හි තිබී, ක්‍රි.පූ. 5000–4000 දක්වා දිව යයි.

ක්‍රි.පූ. 12,500 වන විට වර්තමාන කොලොම්බියාව ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ ආදිවාසී ජනතාව වාසය කළහ. වර්තමාන බොගෝටා අසල එල් අබ්‍රා, ටිබිටෝ සහ ටෙක්වෙන්ඩාමා ස්ථානවල සංචාරක දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්‍රිකයන් මැග්ඩලීනා ගංගා නිම්නයේ සිට එකිනෙකා සමඟ සහ අනෙකුත් සංස්කෘතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ. සෙරානියා ඩි ලා ලින්ඩෝසා හි අධ්‍යයනයට ලක්ව ඇති අට සැතපුම් (කි.මී. 13) රූප සටහන් ඇතුළත් ස්ථානයක් 2020 නොවැම්බර් මාසයේදී අනාවරණය විය. වඳ වී ගිය සත්ත්ව විශේෂ නිරූපණය කර ඇති බැවින්, එම ස්ථානයේ වැඩ කරන මානව විද්‍යාඥයින් විසින් ඔවුන්ගේ වයස අවුරුදු 12,500 (ක්‍රි.පූ. 10,480 පමණ) ලෙස යෝජනා කර ඇත. එය ප්‍රදේශයේ මුල්ම මානව වාඩිලෑම අතරතුර විය.

ක්‍රි.පූ. 5000 සහ 1000 අතර, දඩයම්-එකතු කිරීමේ ගෝත්‍ර කෘෂිකාර්මික සමාජවලට සංක්‍රමණය විය; ස්ථාවර ජනාවාස ස්ථාපිත කරන ලද අතර, මැටි භාණ්ඩ දර්ශනය විය. ක්‍රි.පූ. 1 වන සහස්‍රයේ සිට, මුයිස්කා, සෙනු, ක්විම්බයා සහ ටයිරෝනා ඇතුළු ඇමරින්ඩියන් කණ්ඩායම්, කැසික්වරුන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් පිරමීඩීය බල ව්‍යුහයක් සහිත කැසිකාස්ගෝස් දේශපාලන ක්‍රමය දියුණු කළහ. මුයිස්කා ප්‍රධාන වශයෙන් වර්තමානයේ බෝයාකා සහ කුන්ඩිනමාර්කා උස් සානුව (ඇල්ටිප්ලානෝ කුන්ඩිබෝයාසෙන්ස්) දෙපාර්තමේන්තු ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ වාසය කළ අතර එහිදී ඔවුන් මුයිස්කා සම්මේලනය පිහිටුවා ගත්හ. ඔවුන් බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, ක්විනෝවා සහ කපු වගා කළ අතර, රන්, මරකත, බ්ලැන්කට්, සෙරමික් අත්කම්, කොකා සහ විශේෂයෙන් පාෂාණ ලුණු අසල්වැසි ජාතීන් සමඟ වෙළඳාම් කළහ. ටයිරෝනා උතුරු කොලොම්බියාවේ සියෙරා නෙවාඩා ඩි සැන්ටා මාර්ටා හි හුදකලා කඳු වැටියේ වාසය කළහ. කොලොම්බියානු ඇන්ඩීස් හි බටහිර සහ මධ්‍යම පරාසයන් අතර කොකා ගංගා නිම්නයේ ප්‍රදේශවල ක්විම්බයා වාසය කළහ. බොහෝ ඇමරින්ඩියන්වරු කෘෂිකර්මාන්තයේ නියැලුණු අතර එක් එක් ආදිවාසී ප්‍රජාවේ සමාජ ව්‍යුහය වෙනස් විය. කැරිබ්ස් වැනි ආදිවාසී ජන කණ්ඩායම් කිහිපයක් ස්ථිර යුද්ධයක ජීවත් වූ නමුත් අනෙක් අයට අඩු යුදවාදී ආකල්ප තිබුණි. 1200 ගණන්වලදී, කොලොම්බියාවේ මැලේ-පොලිනීසියානුවන් සහ ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් සම්බන්ධතා ඇති කර ගත් අතර, එමඟින් පූර්ව යටත් විජිත කොලොම්බියාවේ සිට සමහර පැසිෆික් සාගර දූපත් දක්වා ස්වදේශික ඇමරිකානු ජාන විද්‍යාව ව්‍යාප්ත විය.

 යටත් විජිත සමය 

ඇලන්සෝ ද ඔජෙඩා (කොලොම්බස් සමඟ යාත්‍රා කර ඇත) 1499 දී ගුජිරා අර්ධද්වීපයට ළඟා විය. රොඩ්රිගෝ ද බැස්ටිඩාස්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ස්පාඤ්ඤ ගවේෂකයෝ 1500 දී කැරිබියන් වෙරළ තීරයේ පළමු ගවේෂණය සිදු කළහ. ක්‍රිස්ටෝපර් කොලොම්බස් 1502 දී කැරිබියන් දූපත් ආසන්නයේ යාත්‍රා කළේය. 1508 දී, වස්කෝ නුනෙස් ද බල්බෝවා උරාබා බොක්ක ප්‍රදේශය හරහා භූමියට ගවේෂණයක් සමඟ ගිය අතර ඔවුන් 1510 දී සැන්ටා මාරියා ලා ඇන්ටිගුවා ඩෙල් ඩැරියන් නගරය ආරම්භ කළ අතර එය මහාද්වීපයේ පළමු ස්ථාවර ජනාවාසය විය. සැන්ටා මාර්ටා 1525 දී ආරම්භ කරන ලද අතර, සහ 1533 දී කාටජිනා ආරම්භ කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණික ගොන්සාලෝ ජිමිනෙස් ද ක්වෙසාඩා 1536 අප්‍රේල් මාසයේදී අභ්‍යන්තරයට ගවේෂණයක් මෙහෙයවූ අතර, ඔහු "ග්‍රනාඩා නව රාජධානිය" පසු කළ දිස්ත්‍රික්ක බව්තීස්ම කළේය. 1538 අගෝස්තු මාසයේදී, ඔහු මුයික්වයිටා හි මුයිස්කා කැසිකාස්ගෝ අසල එහි අගනුවර තාවකාලිකව ආරම්භ කළ අතර එය "සැන්ටා ෆේ" ලෙස නම් කළේය. නම ඉක්මනින්ම උපසර්ගයක් ලබා ගත් අතර එය සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ලෙස හැඳින්විණි. මුල් ආක්‍රමණිකයින් විසින් අභ්‍යන්තරයට කළ තවත් කැපී පෙනෙන ගමන් දෙකක් එම කාලය තුළම සිදු විය. ක්විටෝහි ජයග්‍රාහකයා වූ සෙබස්තියන් ද බෙලාල්කසාර් උතුරට ගමන් කර 1536 දී කාලි සහ 1537 දී පොපයාන් පිහිටුවන ලදී; 1536 සිට 1539 දක්වා, ජර්මානු ජයග්‍රාහක නිකොලස් ෆෙඩර්මන් "රන් නගරය" වන එල් ඩොරාඩෝ සෙවීම සඳහා ලානොස් පෙරදිග තරණය කර කෝඩිලෙරා පෙරදිග හරහා ගියේය. 16 වන සහ 17 වන සියවස් වලදී ස්පාඤ්ඤ සහ අනෙකුත් යුරෝපීයයන් නිව් ග්‍රැනඩාවට ආකර්ෂණය කර ගැනීමේදී පුරාවෘත්තය සහ රත්තරන් ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.

ආක්‍රමණිකයන් විවිධ ආදිවාසී ප්‍රජාවන්ගේ සතුරන් සමඟ නිතර සන්ධාන ගත විය. ආදිවාසී මිත්‍ර පාක්ෂිකයෝ යටත් කර ගැනීමට මෙන්ම අධිරාජ්‍යය නිර්මාණය කිරීමට සහ පවත්වාගෙන යාමට තීරණාත්මක වූහ. කොලොම්බියාවේ ආදිවාසී ජනයා යටත් කර ගැනීම මෙන්ම වසූරිය වැනි යුරේසියානු රෝග හේතුවෙන් ජනගහනයේ අඩුවීමක් අත්විඳින ලද අතර ඒවාට ප්‍රතිශක්තියක් නොතිබුණි. භූමිය පාළු වූ බව සලකන විට, ස්පාඤ්ඤ කිරීටය යටත් විජිත භූමිවල උනන්දුවක් දක්වන සියලුම පුද්ගලයින්ට දේපළ විකුණා, විශාල ගොවිපලවල් සහ පතල් සන්තකයේ තබා ගැනීම නිර්මාණය කළේය. 16 වන සියවසේදී, ස්පාඤ්ඤයේ නාවික විද්‍යාව කැසා ඩි කොන්ත්‍රාටේෂියන් හි බොහෝ විද්‍යාත්මක පුද්ගලයින්ට ස්තූතිවන්ත වෙමින් විශාල දියුණුවක් අත්කර ගත් අතර නාවික විද්‍යාව අයිබීරියානු ව්‍යාප්තියේ අත්‍යවශ්‍ය කුළුණක් විය. 1542 දී, නිව් ග්‍රැනඩා කලාපය, දකුණු ඇමරිකාවේ අනෙකුත් සියලුම ස්පාඤ්ඤ දේපළ සමඟ, පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ කොටසක් බවට පත් වූ අතර එහි අගනුවර ලීමා හි විය. 1547 දී, නිව් ග්‍රැනඩාව උපරාජපතීන් තුළ වෙනම කපිතාන්-ජෙනරාල්වරයෙකු බවට පත් වූ අතර, එහි අගනුවර සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා විය. 1549 දී, රාජකීය ප්‍රජාව රාජකීය නියෝගයක් මගින් නිර්මාණය කරන ලද අතර, නිව් ග්‍රැනඩාව පාලනය කරන ලද්දේ එකල සැන්ටා මාර්ටා, රියෝ ද සැන් ජුවාන්, පොපයාන්, ගුවායානා සහ කාටජිනා යන පළාත්වලින් සමන්විත වූ සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා හි රාජකීය ප්‍රේක්ෂකයින් විසිනි. නමුත් යටත් විජිතයේ සිට ස්පාඤ්ඤය දක්වා වැදගත් තීරණ ඉන්දීය කවුන්සිලය විසින් ගනු ලැබීය.


16 වන සියවසේදී, යුරෝපීය වහල් වෙළෙන්දෝ වහලුන් වූ අප්‍රිකානුවන් ඇමරිකාවට ගෙන ඒමට පටන් ගත්හ. වහලුන් මිලදී ගැනීම සඳහා අප්‍රිකාවේ කර්මාන්තශාලා ස්ථාපිත නොකළ එකම යුරෝපීය බලවතා ස්පාඤ්ඤය විය; ඒ වෙනුවට ස්පාඤ්ඤ අධිරාජ්‍යය අසෙන්ටෝ ක්‍රමය මත විශ්වාසය තැබූ අතර, අනෙකුත් යුරෝපීය ජාතීන්ගේ වෙළෙන්දන්ට වහල් ජනතාව ඔවුන්ගේ විදේශීය ප්‍රදේශවලට වෙළඳාම් කිරීමට බලපත්‍රය ප්‍රදානය කළේය. මෙම ක්‍රමය අප්‍රිකානුවන් කොලොම්බියාවට ගෙන එන ලදී, නමුත් බොහෝ දෙනෙක් ආයතනයට එරෙහිව කතා කළහ. ආදිවාසී ජනතාව ස්පාඤ්ඤ කිරීටයේ නීත්‍යානුකූල යටත්වැසියන් වූ බැවින් ඔවුන් වහල්භාවයට පත් කළ නොහැකි විය. ආදිවාසී ජනතාව ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත බලධාරීන් විසින් ඉඩම් හිමිකාරිත්වය සහ නියාමනයේ විවිධ ආකාර ස්ථාපිත කරන ලදී: රෙස්ගුවාර්ඩෝස්, එන්කොමියෙන්ඩාස් සහ හැසියෙන්ඩාස්.

කෙසේ වෙතත්, කොලොම්බියාව ඇතුළත් පේරු උපරාජ මණ්ඩලය සහ ඇමරිකාවේ ඉල්ලුමක් පැවති සිල්ක් සහ පෝසිලේන් වැනි ආසියානු නිෂ්පාදනවල ප්‍රභවය වූ පිලිපීනය ඇතුළත් නිව් ස්පාඤ්ඤ උපරාජ මණ්ඩලය අතර සෘජු වෙළඳාම ස්පාඤ්ඤය තහනම් කළ බැවින්, කොලොම්බියානුවන් අතර රහසිගත ස්පාඤ්ඤ විරෝධී අතෘප්තිය දැනටමත් වර්ධනය වෙමින් පැවතුනි. නීති විරෝධී ආසියානු ආනයන සඳහා බෙදාහැරීමේ මධ්‍යස්ථානය වන කොලොම්බියාවේ කෝර්ඩෝබා හි ජාවාරම් කළ ආසියානු භාණ්ඩ අවසන් වූ බැවින්, පේරු, පිලිපීන සහ මෙක්සිකානුවන් අතර නීති විරෝධී වෙළඳාම රහසිගතව දිගටම පැවතුනි. ස්පාඤ්ඤයේ බලධාරීන්ට එරෙහිව මෙම ජනයා අතර ඇති වූ කුමන්ත්‍රණය හේතුවෙන්. ඔවුන් බලහත්කාරයෙන් ස්පාඤ්ඤ ඒකාධිකාරයට අකීකරු වෙමින් එකිනෙකා සමඟ පදිංචි වී වෙළඳාම් කළහ.


නිව් ග්‍රනාඩා හි උප රාජකීයත්වය 1717 දී පිහිටුවන ලද අතර, පසුව තාවකාලිකව ඉවත් කරන ලද අතර, පසුව 1739 දී නැවත ස්ථාපිත කරන ලදී. එහි අගනුවර වූයේ සැන්ටා ෆේ ද බොගෝටා ය. මෙම උප රාජකීයත්වයට කලින් නිව් ස්පාඤ්ඤයේ හෝ පේරු හි උප රාජකීයත්වයේ අධිකරණ බලය යටතේ පැවති සහ ප්‍රධාන වශයෙන් අද වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය සහ පැනමාවට අනුරූප වන වයඹදිග දකුණු ඇමරිකාවේ තවත් පළාත් කිහිපයක් ඇතුළත් විය. බොගෝටා ලීමා සහ මෙක්සිකෝ නගරය සමඟ නව ලෝකයේ ස්පාඤ්ඤ දේපළවල ප්‍රධාන පරිපාලන මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්විය, නමුත් එය එම නගර දෙකට සාපේක්ෂව ආර්ථික හා සැපයුම් ක්‍රම කිහිපයකින් අඩු සංවර්ධනයක් පැවතුනි.

1739 දී මහා බ්‍රිතාන්‍යය ස්පාඤ්ඤයට එරෙහිව යුද්ධ ප්‍රකාශ කළ අතර, කාටජිනා නගරය ඉක්මනින් බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ ප්‍රධාන ඉලක්කයක් බවට පත්විය. නගරය අල්ලා ගැනීම සඳහා දැවැන්ත බ්‍රිතාන්‍ය ගවේෂණ බලකායක් යවන ලද නමුත්, මූලික ආක්‍රමණයන් ලබා ගැනීමෙන් පසු, විනාශකාරී රෝග පැතිරීම් ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩපණ කළ අතර, බ්‍රිතාන්‍යයන්ට පසුබැසීමට සිදු විය. මෙම සටන ගැටුමේ ස්පාඤ්ඤයේ වඩාත්ම තීරණාත්මක ජයග්‍රහණවලින් එකක් බවට පත් වූ අතර, සත් අවුරුදු යුද්ධය තෙක් කැරිබියන් දූපත් වල ස්පාඤ්ඤ ආධිපත්‍යය තහවුරු කළේය. 18 වන සියවසේ පූජක, උද්භිද විද්‍යාඥ සහ ගණිතඥ ජෝස් සෙලෙස්ටිනෝ මුටිස් හට නිව් ග්‍රැනාඩාවේ ස්වභාවය පිළිබඳ ඉන්වෙන්ටරියක් පැවැත්වීම සඳහා වයිස්රෝයි ඇන්ටෝනියෝ කැබල්ලෙරෝ වයි ගොන්ගෝරා විසින් පවරන ලදී. 1783 දී ආරම්භ වූ මෙය නිව් ග්‍රැනාඩාවට රාජකීය උද්භිද විද්‍යාත්මක ගවේෂණය ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. එය ශාක හා වනජීවී වර්ගීකරණය කළ අතර, සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා නගරයේ පළමු තාරකා විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණාගාරය ආරම්භ කළේය. 1801 ජූලි මාසයේදී ප්‍රෂියානු විද්‍යාඥ ඇලෙක්සැන්ඩර් වොන් හම්බෝල්ට් සැන්ටා ෆේ ඩි බොගෝටා වෙත ළඟා වූ අතර එහිදී ඔහු මුටිස් හමුවිය. ඊට අමතරව, නිව් ග්‍රනාඩාවේ නිදහසේ ක්‍රියාවලියේ ඓතිහාසික චරිත ගවේෂණ චාරිකාවෙන් මතු වූයේ තාරකා විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ජෝස් ද කැල්ඩාස්, විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ඇන්ටෝනියෝ සීයා, සත්ව විද්‍යාඥ ජෝර්ජ් ටැඩියෝ ලොසානෝ සහ චිත්‍ර ශිල්පියා වන සැල්වදෝර් රිසෝ ය.

 නිදහස 

යටත් විජිතකරණය සහ යටත් විජිතකරණය ආරම්භ වීමෙන් පසු අධිරාජ්‍යය තුළ ස්පාඤ්ඤ පාලනයට එරෙහි කැරලි ඇති වූ නමුත්, ඒවායින් බොහොමයක් තලා දමන ලදී හෝ සමස්ත තත්වය වෙනස් කිරීමට නොහැකි තරම් දුර්වල විය. ස්පාඤ්ඤයෙන් සම්පූර්ණ නිදහස අපේක්ෂා කළ අවසාන එක 1810 දී පමණ ඇති වූ අතර එය 1810 ජූලි 20 වන දින නිකුත් කරන ලද කොලොම්බියානු නිදහස් ප්‍රකාශනයෙන් අවසන් විය, එය දැන් ජාතියේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන දිනයයි. මෙම ව්‍යාපාරය 1804 දී ශාන්ත-ඩොමින්ගු (වර්තමාන හයිටි) හි නිදහසෙන් පසුව සිදු වූ අතර, එය මෙම කැරැල්ලේ අවසාන නායකයෙකු වන සයිමන් බොලිවර්ට යම් සහයෝගයක් ලබා දුන්නේය. ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් ද තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරනු ඇත.

ස්පාඤ්ඤ මධ්‍යමවාදයට විරුද්ධ වූ සහ උප රාජකීයත්වයට එරෙහි විපක්ෂයට නායකත්වය දුන් ඇන්ටෝනියෝ නාරිනෝ විසින් ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කරන ලදී. කාටජිනා 1811 නොවැම්බර් මාසයේදී ස්වාධීන විය. 1811 දී, කැමිලෝ ටොරස් ටෙනෝරියෝගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නිව් ග්‍රැනඩා එක්සත් පළාත් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. දේශප්‍රේමීන් අතර වෙනස් දෘෂ්ටිවාදාත්මක ධාරා දෙකක් (ෆෙඩරල්වාදය සහ මධ්‍යමවාදය) මතුවීම පැට්‍රියා බොබා ලෙස හැඳින්වෙන අස්ථාවර කාල පරිච්ඡේදයකට හේතු විය. නැපෝලියන් යුද්ධ අවසන් වී ටික කලකට පසු, මෑතකදී ස්පාඤ්ඤයේ සිංහාසනයට පත් කරන ලද VII වන ෆර්ඩිනන්ඩ්, අනපේක්ෂිත ලෙස උතුරු දකුණු ඇමරිකාවේ වැඩි කොටසක් නැවත අත්පත් කර ගැනීම සඳහා හමුදා හමුදා යැවීමට තීරණය කළේය. ජුවාන් ද සමනෝගේ අණ යටතේ උපරාජය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන ලද අතර, ඔහුගේ පාලන තන්ත්‍රය ජුන්ටාවරුන්ගේ දේශපාලන සූක්ෂ්මතා නොසලකා හරිමින් දේශප්‍රේමී ව්‍යාපාරවලට සහභාගී වූවන්ට දඬුවම් කළේය. පළිගැනීම අලුත් කැරැල්ලක් ඇති කළ අතර, එය දුර්වල වූ ස්පාඤ්ඤයක් සමඟ ඒකාබද්ධ වූ අතර, වෙනිසියුලානු-උපත ලැබූ සයිමන් බොලිවර් විසින් මෙහෙයවන ලද සාර්ථක කැරැල්ලක් ඇති කිරීමට හැකි විය, ඔහු අවසානයේ 1819 දී නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. ස්පාඤ්ඤ ගැති ප්‍රතිරෝධය 1822 දී වර්තමාන කොලොම්බියාවේ භූමියේදී සහ 1823 දී වෙනිසියුලාවේ දී පරාජය කරන ලදී. නිදහස් සංග්‍රාමයේදී, මිනිසුන් 250 ත් 400 ත් අතර පිරිසක් (පූර්ව යුධ ජනගහනයෙන් 12-20%) මිය ගියහ.http://necrometrics.com/wars19c.htm  | "Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century"http://remilitari.com/guias/victimario6.htm  | In Spanish "De re Militari: muertos en Guerras, Dictaduras y Genocidios. Capítulo VI"Silvio Arturo Zavala (1971). Revista de historia de América. Números 69-70. Ciudad de México: Instituto Panamericano de Geografía e Historia, pp. 303. "Para el primero, de 1400000 habs. que la futura Colombia tendría en 1809 (entre ellos 78000 negros esclavos), (...) mortaldad que él mismo señala a tal guerra (unos 400 000 muertos para la Gran Colombia, entre ellos, 250 000 venezolanos)."


නිව් ග්‍රනාඩාවේ උපරාජ්ය මණ්ඩලයේ භූමි ප්‍රදේශය කොලොම්බියා ජනරජය බවට පත් වූ අතර, එය වර්තමාන කොලොම්බියාව, පැනමාව, ඉක්වදෝරය, වෙනිසියුලාව, ගයානා සහ බ්‍රසීලයේ කොටස් සහ මරනෝන් ගඟට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශ වල එකමුතුවක් ලෙස සංවිධානය විය. 1821 දී කුකුටා කොංග්‍රසය නව ජනරජය සඳහා ව්‍යවස්ථාවක් සම්මත කළේය. සයිමන් බොලිවර් කොලොම්බියාවේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත් වූ අතර, ෆ්‍රැන්සිස්කෝ ද පෝලා සැන්ටැන්ඩර් උප ජනාධිපති ධුරයට පත් විය. කෙසේ වෙතත්, නව ජනරජය අස්ථාවර වූ අතර අවසානයේ ග්‍රාන් කොලොම්බියාව බිඳ වැටුණි.

නූතන කොලොම්බියාව ග්‍රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමෙන් පසු මතු වූ එක් රටකින් පැමිණේ, අනෙක් දෙක ඉක්වදෝරය සහ වෙනිසියුලාවයි. කොලොම්බියාව දකුණු ඇමරිකාවේ පළමු ව්‍යවස්ථාමය රජය වූ අතර, පිළිවෙලින් 1848 සහ 1849 දී ආරම්භ කරන ලද ලිබරල් සහ කොන්සර්වේටිව් පක්ෂ, ඇමරිකාවේ පැරණිතම දේශපාලන පක්ෂ දෙකකි. 1851 දී රට තුළ වහල්භාවය අහෝසි කරන ලදී.

අභ්‍යන්තර දේශපාලන සහ භෞමික බෙදීම් 1830 දී ග්‍රාන් කොලොම්බියාව විසුරුවා හැරීමට හේතු විය. "කුන්ඩිනමාර්කා දෙපාර්තමේන්තුව" ලෙස හැඳින්වෙන "නව ග්‍රැනඩා" යන නම භාවිතා කළ අතර, එය 1858 දී "කොන්ෆෙඩරේෂන් ග්‍රැනඩිනා" (ග්‍රැනඩින් සම්මේලනය) බවට පත් වන තෙක් පැවතුනි. 1863 දී වසර දෙකක සිවිල් යුද්ධයකින් පසු, කොලොම්බියා එක්සත් ජනපදය නිර්මාණය කරන ලද අතර, එය 1886 දී කොලොම්බියා ජනරජය ලෙස ප්‍රසිද්ධ විය. ද්විපාර්ශ්වික දේශපාලන බලවේග අතර අභ්‍යන්තර බෙදීම් පැවතුනි, ඉඳහිට ඉතා ලේ වැකි සිවිල් යුද්ධ අවුලුවාලීය, වඩාත්ම වැදගත් වූයේ දින දහසක යුද්ධය (1899–1902), එහිදී වෙනිසියුලාව, ඉක්වදෝරය, නිකරගුවාව සහ ග්වාතමාලාවේ සහාය ඇතිව ලිබරල් පක්ෂය ජාතිකවාදී රජයට එරෙහිව කැරලි ගසා සැන්ටැන්ඩර් පාලනය අත්පත් කරගත් විට කොලොම්බියානුවන් 100 ත් 180 දහසක් අතර සංඛ්‍යාවක් ජීවිත අහිමි විය. අවසානයේ 1902 දී ජාතිකවාදී බලවේග විසින් පරාජය කරන ලදී.

 20 වන සියවස 
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය එම ප්‍රදේශයට බලපෑම් කිරීමේ අභිප්‍රායන් (විශේෂයෙන් පැනමා ඇළ ඉදිකිරීම සහ පාලනය) 1903 දී පැනමා දෙපාර්තමේන්තුව වෙන් කිරීමට සහ එහි දේශපාලන නිදහසට හේතු විය. පැනමාව නිර්මාණය කිරීමේදී ජනාධිපති රූස්වෙල්ට්ගේ භූමිකාවට පිළියම් ලෙස, ඇළ මාර්ගය නිම කිරීමෙන් වසර හතකට පසු, 1921 දී එක්සත් ජනපදය කොලොම්බියාවට ඩොලර් 25,000,000 ක් ගෙවූ අතර, කොලොම්බියාව තොම්සන්-උරුටියා ගිවිසුමේ නියමයන් යටතේ පැනමාව පිළිගත්තේය. ඇමසන් ද්‍රෝණියේ බොහෝ දුරින් භූමි ආරවුල් හේතුවෙන් කොලොම්බියාව සහ පේරු යුද්ධයට ගියහ. ජාතීන්ගේ සංගමය විසින් මැදිහත් වූ සාම ගිවිසුමකින් යුද්ධය අවසන් විය. අවසානයේ 1934 ජුනි මාසයේදී ලීගය මතභේදාත්මක ප්‍රදේශය කොලොම්බියාවට ප්‍රදානය කළේය.


ඉන් ටික කලකට පසු, කොලොම්බියාව යම් තරමක දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් අත්කර ගත් අතර, එය 1940 ගණන්වල අගභාගයේ සිට 1950 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා පැවති ලේ වැකි ගැටුමකින් බාධා විය, එය ලා වයලෙන්සියා ("ප්‍රචණ්ඩත්වය") ලෙස හැඳින්වෙන කාල පරිච්ඡේදයකි. එයට හේතුව ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රමුඛ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර වැඩිවන ආතතීන් වූ අතර එය පසුව 1948 අප්‍රේල් 9 වන දින ලිබරල් ජනාධිපති අපේක්ෂක ජෝර්ජ් එලිසර් ගයිටන් ඝාතනය කිරීමෙන් පසුව ඇවිළුණි. එල් බොගොටාසෝ ලෙස හැඳින්වෙන බොගෝටා හි ඇති වූ කෝලාහල රට පුරා පැතිර ගිය අතර අවම වශයෙන් කොලොම්බියානුවන් 180,000 කගේ ජීවිත බිලිගත්තේය. On 9 April 1948, Gaitán was assassinated outside his law offices in downtown Bogotá. The assassination marked the start of a decade of bloodshed, called La Violencia (The Violence), which took the lives of an estimated 180,000 Colombians before it subsided in 1958.

ලෝරානෝ ගෝමස් ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් වූ විට කොලොම්බියාව කොරියානු යුද්ධයට අවතීර්ණ විය. එක්සත් ජනපදයේ මිත්‍ර පාක්ෂිකයෙකු ලෙස සෘජු මිලිටරි භූමිකාවකින් යුද්ධයට සම්බන්ධ වූ එකම ලතින් ඇමරිකානු රට එය විය. විශේෂයෙන් වැදගත් වූයේ ඕල්ඩ් බෝල්ඩි හි කොලොම්බියානු හමුදා ප්‍රතිරෝධයයි.

පළමුව ගුස්ටාවෝ රෝජාස් කොලොම්බියාවේ ජනාධිපතිවරයා කුමන්ත්‍රණයකින් බලයෙන් පහ කර ගරිල්ලන් සමඟ සාකච්ඡා කළ විට සහ පසුව ජෙනරාල් ගේබ්‍රියෙල් පැරිස්ගේ හමුදා ජුන්ටාව යටතේ දේශපාලන පක්ෂ දෙක අතර ප්‍රචණ්ඩත්වය අඩු විය.thumb|left|කොලොම්බියානු ගැටුමේ (1964–වර්තමානය) වින්දිතයින් සිහි කිරීම සඳහා වූ ස්මාරකයක් වන සාමයේ සහ මතකයේ අක්ෂය.

රෝජාස්ගේ ප්‍රකාශයෙන් පසුව, කොලොම්බියානු කොන්සර්වේටිව් පක්ෂය සහ කොලොම්බියානු ලිබරල් පක්ෂය ඒකාබද්ධව රට පාලනය කරන සන්ධානයක් වන ජාතික පෙරමුණ නිර්මාණය කිරීමට එකඟ විය. ගිවිසුම යටතේ, ජනාධිපති ධුරය සෑම වසර 4 කට වරක් කොන්සර්වේටිව්වරුන් සහ ලිබරල්වරුන් අතර වසර 16 ක් සඳහා මාරුවෙන් මාරුවට පත් වනු ඇත; අනෙකුත් සියලුම මැතිවරණ කාර්යාලවල පක්ෂ දෙකටම සමානාත්මතාවයක් ඇත. ජාතික පෙරමුණ "ලා වයලෙන්සියා" අවසන් කළ අතර, ජාතික පෙරමුණු පරිපාලනය ප්‍රගතිය සඳහා වූ සන්ධානය සමඟ සහයෝගයෙන් දුරදිග යන සමාජ හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළේය.ROJAS, Diana Marcela. La alianza para el progreso de Colombia. Análisis Político, [S.l.], v. 23, n. 70, p. 91–124, Sep. 2010.  ඇතැම් අංශවල ප්‍රගතිය තිබියදීත්, බොහෝ සමාජ හා දේශපාලන ගැටලු දිගටම පැවති අතර, රජයට සහ දේශපාලන උපකරණයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා FARC, ELN සහ M-19 වැනි ගරිල්ලා කණ්ඩායම් විධිමත් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී.

1960 ගණන්වල සිට, රජයේ හමුදා, වාමාංශික ගරිල්ලා කණ්ඩායම් සහ දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි කණ්ඩායම් අතර අසමමිතික අඩු තීව්‍රතාවයකින් යුත් සන්නද්ධ ගැටුමකින් රට පීඩා වින්දා. 1990 ගණන්වල ගැටුම උත්සන්න විය, ප්‍රධාන වශයෙන් දුරස්ථ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල. සන්නද්ධ ගැටුමේ ආරම්භයේ සිටම, මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයින් දැවැන්ත විරුද්ධත්වයක් නොතකා මානව හිමිකම්වලට ගරු කිරීම සඳහා සටන් කර ඇත. 1989-1994 සාම සාකච්ඡාවලින් පසු බලමුලු ගැන්වීමට ගරිල්ලන්ගේ සංවිධාන කිහිපයක් තීරණය කළහ.

1960 ගණන්වල මුල් භාගයේදී එක්සත් ජනපද රජය ග්‍රාමීය කොලොම්බියාවේ වාමාංශික මිලීෂියාවන්ට පහර දීමට කොලොම්බියානු හමුදාව දිරිමත් කළ දා සිට එක්සත් ජනපදය ගැටුමට දැඩි ලෙස සම්බන්ධ වී ඇත. මෙය කොමියුනිස්ට්වාදයට එරෙහි එක්සත් ජනපද සටනේ කොටසක් විය. චික්විටා බ්‍රෑන්ඩ්ස් ඉන්ටර්නැෂනල් වැනි කුලී හේවායන් සහ බහුජාතික සමාගම් ගැටුමේ ප්‍රචණ්ඩත්වයට දායක වූ ජාත්‍යන්තර ක්‍රියාකාරීන් කිහිපයකි.

1970 දශකයේ මැද භාගයේ සිට කොලොම්බියානු මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් නීති විරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය, ප්‍රධාන වශයෙන් මරිජුවානා සහ කොකේන් නිෂ්පාදනය කරන ප්‍රධාන නිෂ්පාදකයින්, සැකසුම්කරුවන් සහ අපනයනකරුවන් බවට පත්විය.

1991 ජූලි 4 වන දින නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මගින් ජනනය කරන ලද වෙනස්කම් කොලොම්බියානු සමාජය විසින් ධනාත්මක ලෙස සලකනු ලැබේ.

 21 වන සියවස 


ජනාධිපති අල්වාරෝ උරිබේ (2002–2010) ගේ පරිපාලනය ඒකාබද්ධ ත්‍රස්ත විරෝධී සහ කැරලි විරෝධී ව්‍යාපාරයක් ඇතුළත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආරක්ෂක ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළේය. රජයේ ආර්ථික සැලැස්ම ආයෝජකයින් කෙරෙහි විශ්වාසය ද ප්‍රවර්ධනය කළේය. මතභේදාත්මක සාම ක්‍රියාවලියක කොටසක් ලෙස, AUC (දක්ෂිණාංශික පැරාමිලිටරි) සංවිධානයක් ලෙස විධිමත් ලෙස ක්‍රියා කිරීම නවතා දමා තිබුණි. 2008 පෙබරවාරි මාසයේදී, මිලියන ගණනක් කොලොම්බියානුවන් FARC සහ අනෙකුත් නීති විරෝධී කණ්ඩායම්වලට එරෙහිව විරෝධතා දැක්වූහ.

කියුබාවේ සාම සාකච්ඡාවලින් පසුව, ජනාධිපති ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගේ කොලොම්බියානු රජය සහ FARC-EP හි ගරිල්ලන් ගැටුම අවසන් කිරීම සඳහා අවසාන ගිවිසුමක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ. කෙසේ වෙතත්, ගිවිසුම අනුමත කිරීම සඳහා ජනමත විචාරණයක් අසාර්ථක විය. පසුව, කොලොම්බියානු රජය සහ FARC 2016 නොවැම්බර් මාසයේදී සංශෝධිත සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළ අතර, එය කොලොම්බියානු කොංග්‍රසය අනුමත කළේය. 2016 දී ජනාධිපති සැන්ටොස් හට නොබෙල් සාම ත්‍යාගය පිරිනමන ලදී. රජය ගැටුම්වලට ගොදුරු වූවන් සඳහා අවධානය යොමු කිරීමේ සහ පුළුල් වන්දි ගෙවීමේ ක්‍රියාවලියක් ආරම්භ කළේය. මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ අරගලයේ කොලොම්බියාව සුළු ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කරන බව HRW විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. සන්නද්ධ ගැටුමේදී සිදු වූ බරපතල මානව හිමිකම් උල්ලංඝනයන් සහ ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතියේ බරපතල උල්ලංඝනයන් විමර්ශනය කිරීම, පැහැදිලි කිරීම, නඩු පැවරීම සහ දඬුවම් කිරීම සහ වින්දිතයින්ගේ යුක්තිය සඳහා ඇති අයිතිය තෘප්තිමත් කිරීම සඳහා සාම විශේෂ අධිකරණ බලයක් නිර්මාණය කර ඇත. කොලොම්බියාවේ සංචාරයේදී, ෆ්‍රැන්සිස් පාප් වහන්සේ ගැටුමට ගොදුරු වූවන්ට උපහාර දැක්වීය.thumb|left|රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපති ගුස්ටාවෝ පෙට්‍රෝ

2018 ජුනි මාසයේදී, දක්ෂිණාංශික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මධ්‍යස්ථාන පක්ෂයේ අපේක්ෂක අයිවන් ඩියුක් ජනාධිපතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේය. 2018 අගෝස්තු 7 වන දින, ජුවාන් මැනුවෙල් සැන්ටොස්ගෙන් පසු කොලොම්බියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස ඔහු දිවුරුම් දුන්නේය. ආණ්ඩු දෙක අතර දෘෂ්ටිවාදාත්මක වෙනස්කම් හේතුවෙන් වෙනිසියුලාව සමඟ කොලොම්බියාවේ සබඳතා උච්චාවචනය වී ඇත. වෙනිසියුලාවේ සැපයුම් හිඟය අවම කිරීම සඳහා කොලොම්බියාව ආහාර සහ ඖෂධ සමඟ මානුෂීය සහාය ලබා දී ඇත. වෙනිසියුලාවේ අර්බුදය විසඳීමට ගන්නා සියලු උත්සාහයන් සාමකාමී විය යුතු බව කොලොම්බියාවේ විදේශ අමාත්‍යාංශය පැවසීය. කොලොම්බියාව තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක පිළිබඳ අදහස යෝජනා කළ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අවසන් ලේඛනයක් සම්මත කරන ලදී. 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියානු ජනාධිපති අයිවන් ඩියුක් වෙනිසියුලානු විපක්ෂ දේශපාලනඥයින්ට තම රටට මානුෂීය ආධාර ලබා දීමට උදව් කිරීමෙන් පසු, වෙනිසියුලානු ජනාධිපති නිකොලස් මදුරෝ කොලොම්බියාව සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා කපා හැරියේය. කොලොම්බියාව වෙනිසියුලානු විපක්ෂ නායක ජුවාන් ගුයිඩෝව රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපතිවරයා ලෙස පිළිගත්තේය. 2020 ජනවාරි මාසයේදී, කොලොම්බියාව දෙරට අතර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ මධුරෝගේ යෝජනාව ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

2021 අප්‍රේල් 28 වන දින රජය විසින් සියයට 19 ක අගය එකතු කළ බද්දේ පරාසය බෙහෙවින් පුළුල් කරන බදු පනතක් යෝජනා කිරීමත් සමඟ විරෝධතා ආරම්භ විය. 2022 ජුනි 19 වන දින පැවති මැතිවරණ දෙවන වටයේ ඡන්දය, හිටපු ගරිල්ලා නායක ගුස්ටාවෝ පෙට්‍රෝට ජයග්‍රහණයක් ලබා දෙමින් අවසන් වූ අතර, ස්වාධීන අපේක්ෂක රොඩොල්ෆෝ හර්නැන්ඩෙස් සඳහා ලැබුණු ඡන්ද 47.27% ට සාපේක්ෂව 50.47% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත්තේය. රටේ ජනාධිපති ධුරය සඳහා තනි වාර සීමාව ජනාධිපති අයිවන් ඩුක් නැවත තේරී පත්වීම වළක්වාලීය. 2022 අගෝස්තු 7 වන දින, පෙට්‍රෝ දිවුරුම් දුන් අතර, ඔහු රටේ පළමු වාමාංශික ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය.

 සටහන් 

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:කොලොම්බියාව