බොලිවියාවේ ආර්ථිකය

ස්වභාවික සම්පත් මගින් බොහෝ දුරට මෙහෙයවනු ලබන බොලිවියාව, ඓතිහාසික වශයෙන් දුප්පත් රටක් ලෙස පැවතුනද, ආර්ථික වර්ධනය, මූල්‍ය ස්ථාවරත්වය සහ විදේශ සංචිත මැනීමේදී කලාපීය ප්‍රමුඛයා බවට පත්ව ඇත. 2012 දී බොලිවියාවේ ඇස්තමේන්තුගත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (GDP) නිල විනිමය අනුපාතයට අනුව ඩොලර් බිලියන 27.43 ක් සහ මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවයෙන් ඩොලර් බිලියන 56.14 ක් විය. බොහෝ දුරට දේශපාලන පසුබෑම් මාලාවක් තිබියදීත්, 2006 සහ 2009 අතර මොරාලෙස් පරිපාලනය පෙර වසර 30 තුළ ඕනෑම අවස්ථාවකට වඩා ඉහළ වර්ධනයක් ඇති කළේය. අසමානතාවයේ මධ්‍යස්ථ අඩුවීමක් සමඟ වර්ධනය සිදු විය. මොරාලෙස් යටතේ, ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2006 දී ඇමරිකානු ඩොලර් 1,182 සිට 2012 දී ඇමරිකානු ඩොලර් 2,238 දක්වා දෙගුණ විය. මොරාලෙස් යටතේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධනය සාමාන්‍යයෙන් වසරකට සියයට 5 ක් වූ අතර 2014 දී පැනමාව සහ ඩොමිනිකන් ජනරජය පමණක් මුළු ලතින් ඇමරිකාවේම වඩා හොඳින් ක්‍රියා කළේය. බොලිවියාවේ නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 2006 දී බිලියන 11.5 සිට 2019 දී බිලියන 41 දක්වා වැඩි විය.

2014 දී බොලිවියාව, ශක්තිමත් පහත වැටීමකට පෙර, ලෝකයේ ඕනෑම ජාතියක මූල්‍ය සංචිතවල ඉහළම සමානුපාතික අනුපාතය ගැන පුරසාරම් දෙඩුවේය. බොලිවියාවේ වැසි දින අරමුදල ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 15 ක් හෝ මුළු වාර්ෂික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තුනෙන් දෙකකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වූ අතර එය 2005 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් පහෙන් එකක් විය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ivirgarzama,_Bol%C3%ADvia%C2%B4s_Puerto_Villarroel_county.jpg|thumb|කෙසෙල්, සිට්‍රස් පලතුරු, අන්නාසි සහ සහල් වගා කිරීම සඳහා වැදගත් කෘෂිකාර්මික කලාපයක් වන ඉවිර්ගාර්සාමා

 කෘෂිකර්මය 
ලතින් ඇමරිකාවේ සෙසු ප්‍රදේශ හා සසඳන විට කෘෂිකර්මාන්තය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට අඩු අදාළත්වයක් දක්වයි. රට වසරකට උක් ටොන් මිලියන 10 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් නිපදවන අතර ලෝකයේ සෝයා බෝංචි නිෂ්පාදනය කරන 10 වන විශාලතම නිෂ්පාදකයා වේ. එය බඩ ඉරිඟු, අර්තාපල්, බඩ ඉරිඟු, කෙසෙල්, සහල් සහ තිරිඟු වල සැලකිය යුතු අස්වැන්නක් ද ඇත. රටේ විශාලතම අපනයන සෝයා (සෝයා බෝංචි ආහාර සහ සෝයා බෝංචි තෙල්) මත පදනම් වේ. සෝයා සංස්කෘතිය බ්‍රසීලියානුවන් විසින් රටට ගෙන එන ලදී: 2006 දී, බොලිවියාවේ සෝයා නිෂ්පාදකයින්ගෙන් 50% ක් පමණ බ්‍රසීලයෙන් පැමිණි අය හෝ බ්‍රසීලියානුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් විය. පළමු බ්‍රසීලියානු නිෂ්පාදකයින් 1990 ගණන්වලදී රටට පැමිණීමට පටන් ගත්හ. ඊට පෙර, රට තුළ භාවිතා නොකළ හෝ යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තය පමණක් සිදු කරන ලද ඉඩම් රාශියක් තිබුණි.

බොලිවියාවේ වඩාත්ම ලාභදායී කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය තවමත් කොකා වන අතර, එයින් බොලිවියාව ලෝකයේ තුන්වන විශාලතම වගාකරුවා වේ.

 ඛනිජ සම්පත් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cerro_ricco.jpg|thumb|යටත් විජිත සමයේ සිට තවමත් වැදගත් පතල් කැණීම් ස්ථානයක් වන පොටෝසි හි සෙරෝ රිකෝ
බොලිවියාව, එහි අතිවිශාල ඛනිජ සම්පත සඳහා ඓතිහාසිකව ප්‍රසිද්ධ වුවද, භූ විද්‍යාත්මක හා ඛනිජ විද්‍යාත්මක වශයෙන් සාපේක්ෂව අඩු ගවේෂණයකි. මධ්‍යම ඇන්ඩීස් හි දකුණු ඇමරිකාවේ හදවතේ පිහිටා ඇති රට විවිධ ඛනිජ සහ ස්වාභාවික සම්පත් වලින් පොහොසත් ය.

පතල් කැණීම ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන අංශයක් වන අතර, රටේ අපනයන බොහොමයක් ඒ මත රඳා පවතී. 2023 දී, රට ලොව හත්වන විශාලතම රිදී නිෂ්පාදකයා විය; ටින් සහ ඇන්ටිමනි නිෂ්පාදනයේ පස්වන විශාලතම ලොව නිෂ්පාදකයා; හත්වන විශාලතම සින්ක් නිෂ්පාදකයා, අටවන විශාලතම ඊයම් නිෂ්පාදකයා, හතරවන විශාලතම ලෝක බෝරෝන් නිෂ්පාදකයා; සහ හයවන විශාලතම ලෝක ටංස්ටන් නිෂ්පාදකයා. රටෙහි සැලකිය යුතු රන් නිෂ්පාදනයක් ද ඇති අතර එය වසරකට ටොන් 25 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් වෙනස් වන අතර ඇමතීස්ට් නිස්සාරණය ද ඇත. 2015 දී රටේ රන් නිෂ්පාදනය මෙට්‍රික් ටොන් 12 කි.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lithium_mine_at_Bolivia%C2%B4s_Uyuni_Salt_Flat,_on_a_CBERS4_MUX_yesterday%C2%B4s_image.jpg|thumb|සලාර් ද උයුනි හි ලිතියම් පතල්බොලිවියාව ලොව විශාලතම ලිතියම් සංචිත, දෙවන විශාලතම ඇන්ටිමනි සංචිත, තුන්වන විශාලතම යකඩ ලෝපස් සංචිත, හයවන විශාලතම ටින් සංචිත, නවවන විශාලතම ඊයම්, රිදී සහ තඹ සංචිත, දහවන විශාලතම සින්ක් සංචිත සහ හෙළි නොකළ නමුත් ඵලදායී රන් සහ ටංස්ටන් සංචිත ඇත. ඊට අමතරව, රටේ බොහෝ දුරට ගවේෂණය නොකළ නැගෙනහිර කලාපවල යුරේනියම් සහ නිකල් සැලකිය යුතු සංචිත ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. සැන්ටා කෲස් දෙපාර්තමේන්තුවේ සෙරානියාස් චික්විටානාස් හි සමහර සංයුතිවල ද දියමන්ති සංචිත තිබිය හැකිය.

දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන විශාලතම ස්වාභාවික වායු සංචිත බොලිවියාව සතුව ඇත. එහි ස්වාභාවික වායු අපනයනය රාජකීය, කුලී සහ බදු වශයෙන් දිනකට ඩොලර් මිලියන ගණනක් උපයයි. 2007 සිට 2017 දක්වා, ගෑස් සඳහා "රජය විසින් ගනු ලැබූ" මුදල ආසන්න වශයෙන් ඩොලර් බිලියන 22 කි.

හයිඩ්‍රොකාබන් නීතිය සම්බන්ධයෙන් රජය 2005 දී බැඳී ඇති ජනමත විචාරණයක් පැවැත්වීය. අනෙකුත් විධිවිධාන අතර, නීතියට අනුව සමාගම් තම නිෂ්පාදනය රාජ්‍ය හයිඩ්‍රොකාබන් සමාගමක් වන යසිමියෙන්ටෝස් පෙට්‍රොලිෆෙරෝස් ෆිස්කල් බොලිවියානෝස් (YPFB) වෙත විකුණා හයිඩ්‍රොකාබන් අපනයනය කිරීමට පෙර දේශීය ඉල්ලුම සපුරාලීම සහ ස්වාභාවික වායුවෙන් රාජ්‍යයේ රාජකීයත්වය වැඩි කිරීම අවශ්‍ය වේ. එවකට ජනාධිපති කාලෝස් මේසාට එරෙහිව හයිඩ්‍රොකාබන් නීතිය සම්මත කිරීම බොලිවියානු ගෑස් ගැටුමේ කොටසක් ලෙස තේරුම් ගත හැකි අතර එය අවසානයේ බොලිවියාවේ පළමු ස්වදේශික ජනාධිපතිවරයා වූ ඊවෝ මොරාලෙස් තේරී පත්වීමට හේතු විය. එක්සත් ජනපද භූ විද්‍යා සේවය ඇස්තමේන්තු කරන්නේ බොලිවියාවේ ලිතියම් ටොන් මිලියන 21 ක් ඇති බවත්, එය ලෝක සංචිතවලින් අවම වශයෙන් 25% ක් නියෝජනය කරන බවත්ය - එය ලෝකයේ විශාලතම ය. කෙසේ වෙතත්, ඒ සඳහා කැණීම් කිරීම සඳහා කලාපයේ සංචාරක ව්‍යාපාරය නංවන වැදගත් ස්වාභාවික ලක්ෂණයක් වන රටේ ලුණු තලාවන් (සලාර් ද උයුනි ලෙස හැඳින්වේ) කැණීම් කිරීම ඇතුළත් වේ. ලිතියම් සඳහා ඉහළ යන ලෝක ඉල්ලුම සපුරාලීම සඳහා මෙම අද්විතීය ස්වාභාවික භූ දර්ශනය විනාශ කිරීමට රජයට අවශ්‍ය නැත. අනෙක් අතට, ලිතියම් තිරසාර ලෙස නිස්සාරණය කිරීමට රජය උත්සාහ කරයි. මෙම ව්‍යාපෘතිය COMIBOL හි "Recursos Evaporíticos" අනුබද්ධිත පොදු සමාගම විසින් සිදු කරනු ලැබේ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Salar_de_Uyuni,_Bolivia,_2016-02-04,_DD_45.JPG|thumb|සලාර් ද උයුනි යනු බොලිවියාවේ වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථානයයි.

 සංචාරක කර්මාන්තය 
සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් ලැබෙන ආදායම වඩ වඩාත් වැදගත් වෙමින් පවතී. බොලිවියාවේ සංචාරක කර්මාන්තය ජනවාර්ගික විවිධත්වය ආකර්ෂණය කර ගැනීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත. වැඩිපුරම සංචාරය කරන ස්ථාන අතර නෙවාඩෝ සජාමා, ටොරොටෝරෝ ජාතික වනෝද්‍යානය, මැඩිඩි ජාතික වනෝද්‍යානය, තිවානාකු සහ ලා පාස් නගරය ඇතුළත් වේ.

රට තුළ දක්නට ලැබෙන විවිධ උත්සව අතරින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වන්නේ "කානවල් ඩි ඔරුරෝ" වන අතර එය 2001 මැයි මාසයේදී යුනෙස්කෝව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද පරිදි "මනුෂ්‍යත්වයේ මුඛ සහ අස්පෘශ්‍ය උරුමයේ විශිෂ්ටතම කෘති" 19 අතරට ඇතුළත් විය.

 යොමු කිරීම්