බල්ගේරියාවේ භූගෝලය

බල්ගේරියාව යනු අග්නිදිග යුරෝපයේ, බෝල්කන් වලට නැගෙනහිරින් පිහිටි මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ රටකි. එහි භූමි ප්‍රදේශය වර්ග කිලෝමීටර් 110,994 (වර්ග සැතපුම් 42,855) ක භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරන අතර, එහි අසල්වැසි රටවල් පහ සමඟ ගොඩබිම් මායිම් මුළු දිග කිලෝමීටර් 1,808 (සැතපුම් 1,123) ක් වන අතර එහි වෙරළ තීරය කිලෝමීටර් 354 (සැතපුම් 220) දිග වේ. බල්ගේරියාවේ භූගෝලීය ඛණ්ඩාංක 43° උතුරු 25° නැගෙනහිර වේ. රටේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන භූ විෂමතා ලක්ෂණ වන්නේ ඩැනුබියානු තැනිතලාව, බෝල්කන් කඳු, ඉහළ ත්‍රේසියානු තැනිතලාව සහ රිලා-රොඩෝප් ස්කන්ධයයි. ඩැනුබියානු තැනිතලාවේ දකුණු මායිම බෝල්කන් කඳු පාමුලට ඉහළට බෑවුම් වන අතර ඩැනුබ් ගඟ රුමේනියාව සමඟ මායිම නිර්වචනය කරයි. ත්‍රේසියානු තැනිතලාව දළ වශයෙන් ත්‍රිකෝණාකාර වන අතර එය සොෆියා හි ගිනිකොන දෙසින් ආරම්භ වී කළු මුහුදේ වෙරළට ළඟා වන විට පුළුල් වේ.

බෝල්කන් කඳු රට මැදින් බටහිර සිට නැගෙනහිරට පාර්ශ්වීයව දිව යයි. කඳුකර නිරිතදිගට වෙනස් ඇල්පයින් වර්ගයේ කඳු වැටි දෙකක් ඇත - නැගෙනහිරින් පහළ නමුත් වඩාත් පුළුල් රොඩෝප් කඳු වලට මායිම් වන රිලා සහ පිරින් සහ විටෝෂා, ඔසෝගෝවෝ සහ බෙලසිට්සා වැනි බටහිර, වයඹ සහ දකුණට විවිධ මධ්‍යම උන්නතාංශ කඳු. මීටර් 2,925 (අඩි 9,596) ක උසකින් යුත් මුසාලා, බල්ගේරියාවේ සහ බෝල්කන් දෙකෙහිම උසම ස්ථානයයි. කළු මුහුදේ වෙරළ තීරය රටේ පහළම ස්ථානයයි. තැනිතලා භූමි ප්‍රදේශයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ අල්ලා ගන්නා අතර, සානුව සහ කඳු 41% ක් අල්ලා ගනී. බොහෝ ගංගා කෙටි වන අතර අඩු ජල මට්ටම් ඇත. බල්ගේරියානු භූමියේ පමණක් පිහිටා ඇති දිගම ගංගාව වන ඉස්කාර් හි දිග මීටර් 368 (සැතපුම් 229) කි. ස්ට්‍රූමා සහ මාරිට්සා දකුණේ ප්‍රධාන ගංගා දෙකකි.

 දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bulgaria_K%C3%B6ppen.svg|alt=Köppen climate types of Bulgaria|වම|thumb|බල්ගේරියාවේ කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ග
බල්ගේරියාවේ විවිධ සහ වෙනස් කළ හැකි දේශගුණයක් ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මධ්‍යධරණී, සාගර සහ මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ හමුවන ස්ථානයේ එහි කඳුකරයේ බාධක බලපෑම සමඟ ඒකාබද්ධ වේ. උතුරු බල්ගේරියාවේ සාමාන්‍යයෙන් 1 °C (1.8 °F) සිසිල් වන අතර බෝල්කන් කඳුකරයට දකුණින් පිහිටි ප්‍රදේශවලට වඩා මිලිමීටර් 200 (අඟල් 7.9) වැඩි වර්ෂාපතනයක් වාර්තා වේ. විවිධ ප්‍රදේශවල උෂ්ණත්ව විස්තාරය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වේ. වාර්තාගත අඩුම උෂ්ණත්වය −38.3 °C (−36.9 °F) වන අතර ඉහළම අගය 45.2 °C (113.4 °F) වේ. වර්ෂාපතනයේ සාමාන්‍යය වසරකට මිලිමීටර් 630 (අඟල් 24.8) ක් පමණ වන අතර, ඩොබ්රුඩ්ජා හි මිලිමීටර් 500 (අඟල් 19.7) සිට කඳුකරයේ මිලිමීටර් 2,500 (අඟල් 98.4) දක්වා වෙනස් වේ. ශීත ඍතුවේ දී මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයේ හිම පතනයක් ගෙන එයි.

එහි සාපේක්ෂව කුඩා ප්‍රදේශය සලකා බලන විට, බල්ගේරියාව විචල්‍ය හා සංකීර්ණ දේශගුණයක් ඇත. රට මහාද්වීපික දේශගුණික කලාපයේ දකුණු කෙළවර අල්ලාගෙන සිටින අතර දකුණේ කුඩා ප්‍රදේශ මධ්‍යධරණී දේශගුණික කලාපය තුළට වැටේ. මහාද්වීපික වායු ස්කන්ධ පහසුවෙන් බාධාවකින් තොරව ඩැනුබියානු තැනිතලාවට ගලා යන බැවින් මහාද්වීපික කලාපය ප්‍රමුඛ වේ. ශීත ඍතුවේ දී ශක්තිමත් වන මහාද්වීපික බලපෑම බහුල හිම පතනයක් ඇති කරයි; ගිම්හානයේ දෙවන භාගයේදී මධ්‍යධරණී බලපෑම වැඩි වන අතර උණුසුම් හා වියළි කාලගුණයක් ඇති කරයි. බල්ගේරියාව දේශගුණික කලාප පහකට බෙදා ඇත: මහාද්වීපික කලාපය (ඩැනුබියානු තැනිතලාව, පූර්ව-බෝල්කන් සහ සංක්‍රාන්ති භූ රූප විද්‍යාත්මක කලාපයේ ඉහළ නිම්න); සංක්‍රාන්ති කලාපය (ඉහළ ත්‍රේසියානු තැනිතලාව, ස්ට්‍රූමා සහ මෙස්ටා නිම්නවලින් වැඩි කොටසක්, පහළ උප-බෝල්කන් නිම්න); මහාද්වීපික-මධ්‍යධරණී කලාපය (ස්ට්‍රූමා සහ මෙස්ටා නිම්නවල දකුණු කෙළවරේ ප්‍රදේශ, නැගෙනහිර රෝඩෝප් කඳු, සකාර් සහ ස්ට්‍රැන්ඩ්ෂා); රට අභ්‍යන්තරයේ කිලෝමීටර 30-40 ක සාමාන්‍ය දිගකින් යුත් වෙරළ තීරය දිගේ කළු මුහුදු කලාපය; සහ මීටර් 1000 ට වැඩි උන්නතාංශයක කඳුකරයේ ඇල්පයින් කලාපය (මධ්‍යම බෝල්කන් කඳු, රිලා, පිරින්, විටෝෂා, බටහිර රෝඩෝප් කඳු, ආදිය).

 ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lacerta_viridis_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%B3%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%80.jpg|alt=An image of a European green lizard|දකුණ|thumb|බල්ගේරියාවේ ජෛවගෝල රක්ෂිත දහයෙන් එකක් වන රොපොටාමෝ ස්වභාව රක්ෂිතයේ යුරෝපීය හරිත කටුස්සෙක්
දේශගුණික, ජල විද්‍යාත්මක, භූ විද්‍යාත්මක සහ භූගෝලීය තත්වයන්ගේ අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා ශාක හා සත්ව විශේෂවල සාපේක්ෂව පුළුල් විවිධත්වයක් ඇති වී තිබේ. යුරෝපයේ පොහොසත්ම එකක් වන බල්ගේරියාවේ ජෛව විවිධත්වය, ජාතික වනෝද්‍යාන තුනක, ස්වාභාවික උද්‍යාන 11 ක, ජෛවගෝල රක්ෂිත 10 ක සහ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ 565 ක සංරක්ෂණය කර ඇත. යුරෝපයේ ක්ෂීරපායී විශේෂ 233 න් අනූ තුනක්ම බල්ගේරියාවේ දක්නට ලැබෙන අතර සමනලුන්ගෙන් 49% ක් සහ සනාල ශාක විශේෂ වලින් 30% ක් ඇත. සමස්තයක් වශයෙන්, ශාක හා සත්ව විශේෂ 41,493 ක් ඇත. සැලකිය යුතු ජනගහනයක් සහිත විශාල ක්ෂීරපායින් අතර මුවන් (පුද්ගලයන් 106,323), වල් ඌරන් (88,948), රන් හිවලුන් (47,293) සහ රතු නරියා (32,326) ඇතුළත් වේ. පාත්‍රිජ් සතුන් 328,000 ක් පමණ සිටින අතර, ඔවුන් වඩාත් පුළුල් ලෙස පැතිරුණු ගේම්බර්ඩ් බවට පත් කරයි. බල්ගේරියාවේ ඇති සියලුම කූඩු පක්ෂීන්ගෙන් තුනෙන් එකක් රිලා ජාතික වනෝද්‍යානයේ දක්නට ලැබෙන අතර, එය ඉහළ උන්නතාංශවල ආක්ටික් සහ ඇල්පයින් විශේෂ ද සපයයි. ෆ්ලෝරා සනාල ශාක විශේෂ 3,800 කට වඩා ඇතුළත් වන අතර ඉන් 170 ක් ආවේණික වන අතර 150 ක් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. උද්භිද විද්‍යා ආයතනය විසින් බල්ගේරියාවේ විශාල දිලීර ලැයිස්තුවේ විශේෂ 1,500 කට වඩා හඳුනාගෙන ඇත. බල්ගේරියාවේ වනාන්තර ආවරණය මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 36% ක් පමණ වන අතර එය 2020 දී වනාන්තර හෙක්ටයාර 3,893,000 (හෙක්ටයාර) ට සමාන වන අතර එය 1990 දී හෙක්ටයාර 3,327,000 (හෙක්ටයාර) සිට ඉහළ ගොස් ඇත. 2020 දී ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තර හෙක්ටයාර 3,116,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළ අතර රෝපණය කරන ලද වනාන්තර හෙක්ටයාර 777,000 (හෙක්ටයාර) ක් ආවරණය කළේය. ස්වභාවිකව පුනර්ජනනීය වනාන්තරවලින් 18% ක් ප්‍රාථමික වනාන්තර (මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් පිළිබඳ පැහැදිලිව පෙනෙන ඇඟවීම් නොමැති දේශීය ගස් විශේෂ වලින් සමන්විත) බව වාර්තා වූ අතර වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 18% ක් පමණ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ තුළ දක්නට ලැබුණි. 2015 වර්ෂය සඳහා වනාන්තර ප්‍රදේශයෙන් 88% ක් පොදු අයිතිය යටතේ සහ 12% ක් පෞද්ගලික අයිතිය යටතේ පවතින බව වාර්තා විය. 1998 දී, බල්ගේරියානු රජය ජාතික ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණ උපායමාර්ගය සම්මත කළේය, එය දේශීය පරිසර පද්ධති සංරක්ෂණය කිරීම, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ ආරක්ෂා කිරීම සහ ජාන සම්පත් සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා පුළුල් වැඩසටහනකි. බල්ගේරියාව එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් 33.8% ක් ආවරණය කරමින් යුරෝපයේ විශාලතම Natura 2000 ප්‍රදේශ කිහිපයක් ඇත. 1990 සිට 2009 දක්වා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනය 30% කින් අඩු කිරීමේ කියෝතෝ ප්‍රොටෝකෝල අරමුණ ද එය සාක්ෂාත් කර ගත්තේය.

2024 පාරිසරික කාර්ය සාධන දර්ශකයේ බල්ගේරියාව 37 වන ස්ථානයේ සිටින නමුත් වාතයේ ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳ අඩු ලකුණු ලබා ගනී. අංශු මට්ටම් යුරෝපයේ ඉහළම අගයයි, විශේෂයෙන් මෝටර් රථ ගමනාගමනය සහ ගල් අඟුරු මත පදනම් වූ බලාගාර මගින් බලපෑමට ලක් වූ නාගරික ප්‍රදේශවල. මෙයින් එකක් වන ලිග්නයිට්-දැවෙන Maritsa Iztok-2 ස්ථානය, යුරෝපීය සංගමයේ සෞඛ්‍යයට සහ පරිසරයට ඉහළම හානියක් සිදු කරයි. කෘෂිකර්මාන්තයේ සහ පැරණි කාර්මික අපද්‍රව්‍ය පද්ධතිවල පළිබෝධනාශක භාවිතය පුළුල් පස සහ ජල දූෂණයක් ඇති කරයි. 1998 දී ජලයේ ගුණාත්මකභාවය වැඩිදියුණු වීමට පටන් ගත් අතර මධ්‍යස්ථ දියුණුවක් පෙන්නුම් කරයි. මතුපිට ගංගාවලින් 75% කට වඩා හොඳ ගුණාත්මකභාවය සඳහා යුරෝපීය ප්‍රමිතීන් සපුරාලයි.

 යොමු කිරීම්