සිම්බාබ්වේ හි ආර්ථිකය

සිම්බාබ්වේ හි ප්‍රධාන විදේශ අපනයන වන්නේ ඛනිජ, රත්‍රන්,Baughan, M. (2005). Continent in the Balance: Zimbabwe-Juvenile literature. Philadelphia, PA: Mason Crest Publishers; . සහ කෘෂිකර්මාන්තයයි. සිම්බාබ්වේ හරහා අප්‍රිකානු ට්‍රාන්ස්-අප්‍රිකානු මෝටර් රථ මාර්ග දෙකක් හරහා ගමන් කරයි: කයිරෝ-කේප් ටවුන් අධිවේගී මාර්ගය සහ බේරා-ලොබිටෝ අධිවේගී මාර්ගය. සිම්බාබ්වේ මහාද්වීපයේ දකුණු අප්‍රිකාවේ විශාලතම වෙළඳ හවුල්කරු වේ. පුද්ගලික ව්‍යවසායන් සඳහා බදු සහ තීරුබදු ඉහළ මට්ටමක පවතින අතර රාජ්‍ය ව්‍යවසායන් සඳහා දැඩි සහනාධාර ලබා දේ. රාජ්ය නියාමනය සමාගම් සඳහා මිල අධික වේ; ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කිරීම හෝ වසා දැමීම මන්දගාමී සහ මිල අධික වේ. සංචාරක ව්‍යාපාරය ද ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන භූමිකාවක් ඉටු කරයි. නමුත් මෑත වසරවලදී අසාර්ථක වෙමින් පවතී. සිම්බාබ්වේ සංරක්ෂණ කාර්ය සාධක බලකාය 2007 ජුනි මාසයේදී වාර්තාවක් නිකුත් කළ අතර, දඩයම් කිරීම සහ වන විනාශය හේතුවෙන් 2000 වසරේ සිට සිම්බාබ්වේ වන සතුන්ගෙන් 60% ක් මිය ගොස් ඇති බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. පුලුල්ව පැතිරුනු වන විනාශය සමග එක්ව සිදුවන ජීවිත හානිය සංචාරක කර්මාන්තයට විනාශකාරී විය හැකි බවට වාර්තාව අනතුරු අඟවයි. තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ අංශය වේගයෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතී. 2011 දී ජංගම අන්තර්ජාල බ්‍රවුසර සමාගමක් වන ඔපෙරා විසින් කරන ලද වාර්තාවකින් සිම්බාබ්වේ අප්‍රිකාවේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන වෙළඳපොළ ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.Zimbabwe Ranked Fastest growing Internet Market . Biztechafrica.com (10 August 2011); retrieved 4 July 2013.Why ICT is critical in 'illiterate' Africa|BiztechAfrica Business, Telecom, Technology & IT News Africa . Biztechafrica.com (3 December 2012); retrieved 4 July 2013.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2010_market_Harare_Zimbabwe_5866074969.jpg|thumb|හරාරේ, ම්බරේ හි වෙළඳපොළක්
2002 ජනවාරි මාසයේ සිට, 2001 සිම්බාබ්වේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ ආර්ථික ප්‍රතිසාධන පනත (ZDERA) නමින් හැඳින්වෙන එක්සත් ජනපද නීති සම්පාදනය හරහා රජය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතනවල ණය රේඛා කැටි කර ඇත. 4C වගන්තිය මගින් සිම්බාබ්වේ රජයට ණය සහ ණය දීර්ඝ කිරීම නිශේධ කිරීමට ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතන යොමු කරන ලෙස භාණ්ඩාගාරයේ ලේකම්ට උපදෙස් දෙයි. එක්සත් ජනපදයට අනුව, මෙම සම්බාධක ඉලක්ක වන්නේ රජයේ නිලධාරීන් සතු හෝ පාලනය වන විශේෂිත ව්‍යාපාර හතක් මිස සාමාන්‍ය පුරවැසියන් නොවේ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_(current),_%25_of_world_average,_1960-2012;_Zimbabwe,_South_Africa,_Botswana,_Zambia,_Mozambique.png|thumb|ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (වත්මන්), අසල්වැසි රටවලට සාපේක්ෂව (ලෝක සාමාන්‍යය = 100)
සිම්බාබ්වේ 1980 ගණන් (වසරකට 5% GDP වර්ධනය) සහ 1990s (වසරකට 4.3% GDP වර්ධනය) පුරා ධනාත්මක ආර්ථික වර්ධනයක් පවත්වා ගෙන ගියේය. ආර්ථිකය 2000 සිට පහත වැටුණි: 2000 දී 5%, 2001 දී 8%, 2002 දී 12% සහ 2003 දී 18%. කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ යුද්ධයට 1998 සිට 2002 දක්වා සිම්බාබ්වේ මැදිහත් වීම නිසා ආර්ථිකයෙන් ඩොලර් මිලියන සිය ගනනක් කාන්දු විය. 1999 සිට 2009 දක්වා සිම්බාබ්වේ වාර්ෂික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 6.1%ක අඩුම ආර්ථික වර්ධනයක් දුටුවේය. ආර්ථිකයේ පහත වැටීමට ප්‍රධාන වශයෙන් හේතු වී ඇත්තේ රජයේ වැරදි කළමනාකරණය සහ දූෂණය සහ 2000 වසරේ මතභේදාත්මක ඉඩම් රාජසන්තක කිරීම් වලදී සුදු ගොවීන් 4,000 කට වැඩි පිරිසක් ඉවත් කිරීමයි.Robinson, Simon (18 February 2002). "A Tale of Two Countries", Time; accessed 4 May 2016. සිම්බාබ්වේ රජය සහ එහි ආධාරකරුවන් සහතික කරන්නේ ආර්ථිකය කඩාකප්පල් කළ තම ඥාතීන් පලවා හැරීමේ පළිගැනීමේ බටහිර ප්‍රතිපත්ති බවයි.Mugabe Interview: The Full Transcript, News.sky.com (24 May 2004); retrieved 4 July 2013.

2005 වන විට, සාමාන්‍ය සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගේ මිලදී ගැනීමේ ශක්තිය 1953 ට සමාන මට්ටම් වලට පහත වැටී ඇත. 2005 දී මහ බැංකු අධිපති ගිඩියොන් ගොනෝගේ නායකත්වයෙන් යුත් ආන්ඩුව සුදු ගොවීන්ට නැවත පැමිණිය හැකි බවට ප්‍රකාශ කිරීමට පටන් ගත්තේය. 400 සිට 500 දක්වා තවමත් රට තුළ ඉතිරිව ඇත, නමුත් රාජසන්තක කර ඇති බොහෝ ඉඩම් තවදුරටත් ඵලදායී නොවීය. 2016 වන විට, සුදු ගොවීන් සතු මුල් ගොවිපල 4,500 න් 300 ක් පමණ ඉතිරි විය. පිටත්ව ගිය ගොවිපල ඉතා දුරස්ථ විය, නැතහොත් ඒවායේ හිමිකරුවන් ආරක්ෂාව සඳහා මුදල් ගෙවා හෝ පාලන තන්ත්‍රය සමඟ සහයෝගයෙන් කටයුතු කර ඇත. 2007 ජනවාරි මාසයේදී රජය සමහර සුදු ගොවීන්ට දිගුකාලීන බදු නිකුත් කළේය. කෙසේ වෙතත්, ඒ සමගම, කලින් ඉවත් කිරීමේ දැන්වීම් ලබා දුන් ඉතිරි සුදු ගොවීන්ට ඉඩමෙන් ඉවත් වන ලෙස හෝ අත්අඩංගුවට ගැනීමේ අවදානමක් ඇති ලෙස රජය දිගින් දිගටම ඉල්ලා සිටියේය. මුගාබේ විදේශ ආන්ඩු පෙන්වා දුන් අතර සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකයේ වැටීමට හේතුව ලෙස "කඩාකප්පල්කාරිත්වය" චෝදනා කළ අතර රටේ 80% විධිමත් විරැකියා අනුපාතය ද විය.

මධ්‍යම සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාලයට අනුව උද්ධමනය 1998 දී 32% ක වාර්ෂික අනුපාතයකින් 2008 අගෝස්තු මාසයේදී 11,200,000% ක ඇස්තමේන්තුගත ඉහළම අගයක් දක්වා ඉහළ ගියේය. මෙය අධි උද්ධමන තත්ත්වයක් නියෝජනය කළ අතර මහ බැංකුව නව ඩොලර් ට්‍රිලියන 100 නෝට්ටුවක් හඳුන්වා දුන්නේය. 2009 ජනවාරි මාසයේදී, පැන ගිය උද්ධමනය මැඩපැවැත්වීමේ උත්සාහයක් ලෙස, වැඩබලන මුදල් අමාත්‍ය පැට්‍රික් චයිනමාසා නිවේදනය කළේ, සිම්බාබ්වේ ඩොලරය සමඟ ව්‍යාපාර කිරීමට සිම්බාබ්වේ වැසියන්ට වෙනත්, වඩා ස්ථාවර මුදල් භාවිතා කිරීමට අවසර දෙන බවයි. උද්ධමනය මැඩපැවැත්වීම සහ ආර්ථික වර්ධනය වර්ධනය කිරීම සඳහා, සිම්බාබ්වේ ඩොලරය 2009 අප්‍රේල් මාසයේදී දින නියමයක් නොමැතිව අත්හිටුවන ලදී. 2016 දී, සිම්බාබ්වේ එක්සත් ජනපද ඩොලරය සහ රැන්ඩ් (දකුණු අප්‍රිකාව), පුලා (බොට්ස්වානා), යුරෝ සහ පවුම් ස්ටර්ලින් (එක්සත් රාජධානිය) වැනි විවිධ මුදල් වර්ග වල වෙළඳාම් කිරීමට අවසර දුන්නේය. 2019 පෙබරවාරි මාසයේදී, සිම්බාබ්වේ රිසර්ව් බැංකුවේ ආණ්ඩුකාර ජෝන් මන්ගුඩියා, සිම්බාබ්වේ ආර්ථික හා මූල්‍ය අභියෝගවලට විසඳුම් සෙවීම සඳහා නව දේශීය මුදල් ඒකකයක්, තත්‍ය කාලීන දළ පියවීම් ඩොලරයක් හඳුන්වා දුන්නේය.

යුනිටි රජය පිහිටුවීමෙන් පසුව සහ 2009 දී සිම්බාබ්වේ ඩොලරය වෙනුවට මුදල් වර්ග කිහිපයක් සම්මත කර ගැනීමෙන් පසුව, සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකය යළිත් යථා තත්ත්වයට පත් විය. 2009 සහ 2012 අතර දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වසරකට 8-9% කින් වර්ධනය විය. 2010 නොවැම්බරයේදී, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකය විස්තර කළේ "එහි උත්ප්‍රේරක ආර්ථික වර්ධනයේ දෙවන වසර සම්පූර්ණ කරමින්" ලෙසය. පෑන්-අප්‍රිකා ආයෝජන බැංකුව IMARA විසින් 2011 පෙබරවාරි මාසයේ දී සිම්බාබ්වේ හි ආයෝජන අපේක්ෂාවන් පිළිබඳ වාසිදායක වාර්තාවක් නිකුත් කරන ලද අතර, වැඩි දියුණු කළ ආදායම් පදනමක් සහ ඉහළ බදු ලැබීම් උපුටා දක්වයි. 2013 ජනවාරි මාසයේදී, මුදල් අමාත්‍යාංශය විසින් ඔවුන්ගේ භාණ්ඩාගාරයේ ඇත්තේ ඩොලර් 217ක් පමණක් බවත් ඉදිරි මැතිවරණ සඳහා මුදල් යෙදවීම සඳහා පරිත්‍යාග සඳහා ඉල්ලුම් කරන බවත් වාර්තා කළේය. 2014 වන විට, සිම්බාබ්වේ 1990 ගණන්වල දක්නට ලැබුණු මට්ටමට යථා තත්ත්වයට පත් වූ නමුත් 2012 සහ 2016 අතර වර්ධනය අඩාල විය. උද්ධමනය 2018 දී 42%; 2019 ජූනි මාසයේදී උද්ධමන අනුපාතය 175% දක්වා ළඟා වූ අතර එය රට පුරා මහජන නොසන්සුන්තාවයට හේතු විය.

 ඛනිජ 
ලොව විශාලතම ප්ලැටිනම් සංචිත සමහරක් ඇන්ග්ලෝ ඇමෙරිකන් පීඑල්සී, සිම්ප්ලැට්ස් සහ ඉම්පාලා ප්ලැටිනම් විසින් හෑරීමත් සමඟ පතල් අංශය ලාභදායී වේ. ජාතියේ විශාලතම ප්ලැටිනම් සමාගම වන සිම්ප්ලැට්, සමාගම ජනසතු කරන බවට මුගාබේගේ තර්ජන නොතකා, ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 500 ක ව්‍යාප්තියක් සමඟ ඉදිරියට ගොස් ඇති අතර, වෙනම ඩොලර් බිලියන 2 ක ව්‍යාපෘතියක් දිගටම කරගෙන යයි.

2006 දී සොයා ගන්නා ලද මාරන්ජ් දියමන්ති ක්ෂේත්‍ර සියවසකට වැඩි කාලයක් තුළ සොයාගත් විශාලතම දියමන්ති ලෙස සැලකේ."Diamond company in trouble with Harare MPs", Independent Online, South Africa, 2 February 2010. ඔවුන්ට රටේ මූල්‍ය තත්ත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු කිරීමේ හැකියාව ඇත, නමුත් ක්ෂේත්‍රයෙන් ලැබෙන සියලුම ආදායම් පාහේ හමුදා නිලධාරීන්ගේ සහ ZANU-PF දේශපාලනඥයන්ගේ සාක්කුවලට අතුරුදහන් වී ඇත. නිෂ්පාදනය කරන කැරට් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මාරන්ජ් ක්ෂේත්‍රය ලොව විශාලතම දියමන්ති නිෂ්පාදන ව්‍යාපෘතිවලින් එකකි,"Ranking Of The World's Diamond Mines By Estimated 2013 Production" , Kitco, 20 August 2013. 2014 වර්ෂයේදී ඩොලර් මිලියන 350කට වඩා වටිනා කැරට් මිලියන 12ක් නිපදවා ඇතැයි ගණන් බලා ඇත.

2014 ඔක්තෝබර් වන විට, මෙටලන් කෝපරේෂන් සිම්බාබ්වේහි විශාලතම රන් ආකරය විය.Marawanyika, Godfrey, Biggest Zimbabwe Gold Miner to Rule on London Trade by March, Bloomberg News, 17 October 2014. Retrieved 3 August 2016.

 කෘෂිකර්ම 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shona_farms_Zimbabwe.jpg|thumb|සිම්බාබ්වේ හි ෂෝනා ගොවිපල
සිම්බාබ්වේ වාණිජ ගොවිතැන් අංශය සම්ප්‍රදායිකව අපනයන සහ විදේශ විනිමය මූලාශ්‍රයක් වූ අතර රැකියා 400,000ක් ලබා දුන්නේය. කෙසේ වෙතත්, රජයේ ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහන එම අංශයට දැඩි ලෙස හානි කළ අතර සිම්බාබ්වේ ආහාර නිෂ්පාදන ශුද්ධ ආනයනකරුවෙකු බවට පත් කළේය. උදාහරණයක් ලෙස, 2000 සහ 2016 අතර, වාර්ෂික තිරිඟු නිෂ්පාදනය ටොන් 250,000 සිට ටොන් 60,000 දක්වා පහත වැටුණි, බඩ ඉරිඟු ටොන් මිලියන දෙකක සිට ටොන් 500,000 දක්වා අඩු විය සහ හරක් මස් සඳහා ඝාතනය කරන ලද ගවයන් 605,000 සිට හිස 244,000 දක්වා පහත වැටුණි. කෝපි නිෂ්පාදනය, වරක් වටිනා අපනයන භාණ්ඩයක් වූ අතර, 2000 දී සුදු ජාතිකයින් සතු කෝපි ගොවිපල අත්පත් කර ගැනීමෙන් හෝ අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු අතථ්‍ය ලෙස නතර වූ අතර එය කිසිදා යථා තත්ත්වයට පත් නොවීය.

පසුගිය වසර දහය පුරාවට, අර්ධ ශුෂ්ක නිවර්තන කලාප සඳහා වන ජාත්‍යන්තර භෝග පර්යේෂණ ආයතනය සිම්බාබ්වේ ගොවීන්ට අස්වැන්න වැඩි කිරීමට උපකාර කළ හැකි තිරසාර ගොවිතැන් ක්‍රමයක් වන සංරක්ෂණ කෘෂිකාර්මික ශිල්පීය ක්‍රම අනුගමනය කිරීමට සහාය වේ. අවම පාංශු කැළඹීම, රනිල කුලයට අයත් බෝග වගාව සහ කාබනික වසුන් භාවිතය යන මූලධර්ම තුන යෙදීමෙන් ගොවීන්ට ආක්‍රමණය වැඩි දියුණු කිරීමට, වාෂ්පීකරණය සහ පාංශු ඛාදනය අඩු කිරීමට සහ කාබනික පාංශු අන්තර්ගතය ගොඩනැගීමට හැකිය. 2005 සහ 2011 අතර, සිම්බාබ්වේ හි සංරක්ෂණ කෘෂිකර්මාන්තයේ යෙදෙන කුඩා වතු හිමියන්ගේ සංඛ්‍යාව 5,000 සිට 150,000 දක්වා වැඩි විය. විවිධ ප්‍රදේශ හරහා ධාන්‍ය අස්වැන්න සියයට 15ත් 100ත් අතර ප්‍රමාණයකින් ඉහළ ගියේය.Conservation agriculture and microdosing in Zimbabwe, WRENmedia, January 2013 රජය විසින් 2012 දී ජාතික උපාය මාර්ගික ආහාර සුරක්ෂිත බෝගයක් ලෙස අර්තාපල් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.

 සංචාරක කර්මාන්තය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Victoria_Falls_aerial_view_September_2003.jpg|thumb|වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල, ඉහළ සැම්බේසියේ අවසානය සහ මැද සැම්බේසියේ ආරම්භය
2000 වසරේ ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනේ සිට සිම්බාබ්වේ සංචාරක ව්‍යාපාරය ක්‍රමානුකූලව පහත වැටී ඇත. 2018 වසරේ සංචාරකයන් මිලියන 2.6ක් සමඟින් සංචාරක ව්‍යාපාරය උපරිමයට පැමිණියේය. 2016 දී, සිම්බාබ්වේ වෙත සංචාරක ව්‍යාපාරයේ මුළු දායකත්වය ඩොලර් බිලියන 1.1 (USD) හෝ සිම්බාබ්වේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 8.1% ක් පමණ විය. සංචාරක සහ සංචාරක ව්‍යාපාරයේ මෙන්ම සංචාරක සහ සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් වක්‍රව සහාය දක්වන කර්මාන්ත ද ජාතික රැකියා වලින් 5.2% ක් විය.

2000 සහ 2007 අතර ගුවන් සමාගම් කිහිපයක් සිම්බාබ්වේ වෙතින් ඉවත් විය. ඕස්ට්‍රේලියාවේ ක්වාන්ටාස්, ජර්මනියේ ලුෆ්තාන්සා සහ ඔස්ට්‍රියානු ගුවන් සේවය මුලින්ම ඉවත් වූ අතර 2007 දී බ්‍රිතාන්‍ය ගුවන් සේවය හරාරේ වෙත සියලුම සෘජු ගුවන් ගමන් අත්හිටුවන ලදී. අප්‍රිකාව පුරා සහ යුරෝපයේ සහ ආසියාවේ ගමනාන්ත කිහිපයක ගුවන් ගමන් ක්‍රියාත්මක කළ රටේ ප්‍රමුඛතම ගුවන් සේවය වන එයාර් සිම්බාබ්වේ 2012 පෙබරවාරි මාසයේදී මෙහෙයුම් නතර කරන ලදී. 2017 වන විට ප්‍රධාන වාණිජ ගුවන් සමාගම් කිහිපයක් සිම්බාබ්වේ වෙත ගුවන් ගමන් නැවත ආරම්භ කර ඇත.

සිම්බාබ්වේ හි ප්‍රධාන සංචාරක ආකර්ෂණ කිහිපයක් ඇත. සැම්බියාව සමඟ බෙදාගෙන ඇති සැම්බේසි හි වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල පිහිටා ඇත්තේ සිම්බාබ්වේ හි වයඹ දෙසින් ය. වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල ලොව විශාලතම දිය ඇල්ල ලෙස සැලකේ. ආර්ථික වෙනස්කම් වලට පෙර, මෙම ස්ථාන සඳහා සංචාරක ව්‍යාපාරයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සිම්බාබ්වේ පැත්තට පැමිණි නමුත් දැන් සැම්බියාව ප්‍රධාන ප්‍රතිලාභියා වේ. වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල ජාතික වනෝද්‍යානය ද මෙම ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇති අතර එය සිම්බාබ්වේ හි ප්‍රධාන ජාතික වනෝද්‍යාන අටෙන් එකකි, එයින් විශාලතම වන්නේ හ්වාංගේ ජාතික උද්‍යානයයි. සංචාරක ව්‍යාපාරය සඳහා තවත් ස්ථානයක් වන කරිබා විල ලොව විශාලතම ජලාශය වේ.

නැගෙනහිර උස්බිම් යනු මොසැම්බික් දේශ සීමාව ආසන්නයේ පිහිටි කඳුකර ප්‍රදේශ මාලාවකි. සිම්බාබ්වේ හි උසම කඳු මුදුන වන නයංගනී කන්ද මීටර් 2,593 (අඩි 8,507) එහි මෙන්ම බුම්බා කඳු සහ නයංග ජාතික වනෝද්‍යානය ද පිහිටා ඇත. ලෝක දර්ශනය මෙම කඳුකරයේ පිහිටා ඇති අතර, කිලෝමීටර් 60-70 (සැතපුම් 37-43) පමණ දුරින් පිහිටි ස්ථාන දෘශ්‍යමාන වන අතර, පැහැදිලි දිනවලදී රුසාපේ නගරය දැකගත හැකිය.

සිම්බාබ්වේ අප්‍රිකාවේ අසාමාන්‍ය දෙයක් වන්නේ අද්විතීය වියළි ගල් ශෛලියකින් ඉදිකරන ලද පුරාණ හා මධ්‍යකාලීන නටඹුන් නගර ගණනාවක් තිබීමයි. මේවායින් වඩාත් ප්‍රසිද්ධ වන්නේ මස්විංගෝ හි මහා සිම්බාබ්වේ නටබුන් ය. අනෙකුත් නටබුන් අතර කාමි, ධ්ලෝ-ද්ලෝ සහ නලෙටලේ ඇතුළත් වේ. මාටෝබෝ කන්දs යනු දකුණු සිම්බාබ්වේ හි බුලවායෝ සිට දකුණට කිලෝමීටර් 35 (සැතපුම් 22) පමණ දුරින් ආරම්භ වන ග්‍රැනයිට් කොප්ජේස් සහ වනාන්තර නිම්න ප්‍රදේශයකි. වසර බිලියන දෙකකට පමණ පෙර මෙම කඳු සෑදී ඇත්තේ කළුගල් මතුපිටට බලහත්කාරයෙන් බලහත්කාරයෙන් ගෙන, පසුව ඛාදනය වී සුමට "තල්මසුන් ඩ්වාලා" සහ කැඩුණු කොප්ජේ නිපදවා, ගල් පර්වත වලින් වැසී ඇති අතර වෘක්ෂලතා පඳුරු වලින් වැසී ඇත. එන්ඩෙබෙල් ජාතියේ නිර්මාතෘ ම්සිලිකාසි, එම ප්‍රදේශයට එහි නම ලබා දුන්නේය, එහි තේරුම 'තට්ට හිස්' යන්නයි. ඔවුන්ගේ පෞරාණික හැඩයන් සහ දේශීය වන සතුන් නිසා ඔවුන් සංචාරක ආකර්ෂණයක් බවට පත්ව ඇත. සිසිල් රෝඩ්ස් සහ ලියාන්ඩර් ස්ටාර් ජේම්සන් වැනි අනෙකුත් මුල් සුදු යටත්විජිතවාදීන් මෙම කඳුකරයේ ලෝක දර්ශනයේ තැන්පත් කර ඇත.

 ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව 
බොහෝ සාර්ථක කුඩා පරිමාණ ජල සැපයුම් සහ සනීපාරක්ෂක වැඩසටහන් ඇත, නමුත් සිම්බාබ්වේ බහුතරය සඳහා වැඩිදියුණු කළ ජල හා සනීපාරක්ෂක පද්ධතිවල සමස්ත හිඟයක් පවතී. 2012 වසරේ ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට අනුව, සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගෙන් 80%කට වැඩිදියුණු කළ (එනම් පිරිසිදු) පානීය ජල මූලාශ්‍ර සඳහා ප්‍රවේශය තිබූ අතර, වැඩිදියුණු කළ සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සඳහා ප්‍රවේශය තිබුණේ සිම්බාබ්වේ වැසියන්ගෙන් 40%කට පමණි. වැඩිදියුණු කළ ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව සඳහා ප්‍රවේශය ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල සැලකිය යුතු ලෙස සීමා වී ඇත. අපේක්ෂා කළ හැකි අනාගතය සඳහා සිම්බාබ්වේ ජල සැපයුමේ සහ සනීපාරක්ෂාවෙහි ස්වභාවය තීරණය කිරීමට බොහෝ සාධක තිබේ; ප්‍රධාන සාධක තුන නම් සිම්බාබ්වේ ආර්ථිකයේ දැඩි අවපාත තත්ත්වය, යටිතල පහසුකම් ව්‍යාපෘති ගොඩනැගීමට සහ මුදල් සැපයීමට විදේශ ආධාර සංවිධාන දක්වන අකමැත්ත සහ රාජ්‍යයේ දේශපාලන අස්ථාවරත්වයයි.

 විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Life_sciences_and_geosciences_dominate,_Cumulative_totals_by_field,_2008%E2%80%932014.svg|thumb|දකුණු අප්‍රිකාවේ ප්‍රකාශන අනුව විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ ප්‍රතිදානය, ක්ෂේත්‍රය අනුව සමුච්චිත එකතුව, 2008-2014. මූලාශ්‍රය: යුනෙස්කෝ විද්‍යා වාර්තාව: 2030 (2015) දෙසට, රූපය 20.6.
සිම්බාබ්වේ සාපේක්ෂ වශයෙන් හොඳින් සංවර්ධිත ජාතික යටිතල පහසුකම් සහ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ දිගුකාලීන සම්ප්‍රදායක් ඇති අතර, වෙළඳපල පර්යේෂණ ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා 1930 ගණන්වල සිට දුම්කොළ වගා කරන්නන් මත පනවා ඇති බද්දෙන් සනාථ වේ.රටේ හොඳින් සංවර්ධිත අධ්‍යාපන ක්‍රමයක් ඇත, වැඩිහිටියන් 11 දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු තෘතියික උපාධියක් දරයි. රටේ ශක්තිමත් දැනුම් පදනම සහ බහුල ස්වභාවික සම්පත් අනුව, සිම්බාබ්වේ විශාල වර්ධන විභවයක් ඇත. සිම්බාබ්වේ 2023 දී ගෝලීය නවෝත්පාදන දර්ශකයේ 117 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර එය 2022 දී 107 වන ස්ථානයට වඩා පහත වැටුණි.

එහි වර්ධන විභවය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා, සිම්බාබ්වේ ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතා කිහිපයක් නිවැරදි කිරීමට අවශ්‍ය වනු ඇත. නිදසුනක් වශයෙන්, නවෝත්පාදනය අවුලුවාලීමට අවශ්‍ය පර්යේෂකයන්ගේ විවේචනාත්මක ස්කන්ධය එහි නොමැත. සිම්බාබ්වේ සමාජ-ආර්ථික සංවර්ධනය සඳහා පර්යේෂණ සහ සංවර්ධනය උපයෝගී කර ගැනීම සඳහා යටිතල පහසුකම් ඇතත්, විශ්ව විද්‍යාල සහ පර්යේෂණ ආයතනවලට පර්යේෂණ පැවැත්වීමට මූල්‍ය හා මානව සම්පත් හිඟ වන අතර නියාමන පරිසරය ව්‍යාපාරික අංශයට නව තාක්ෂණයන් මාරු කිරීමට බාධා කරයි. ආර්ථික අර්බුදය, වැඩෙන කනස්සල්ලට හේතු වන ප්‍රධාන විශේෂඥ (වෛද්‍ය, ඉංජිනේරු, යනාදී) ක්ෂේත්‍රවල විශ්වවිද්‍යාල සිසුන් සහ වෘත්තිකයන් නික්මයාමකට තුඩු දී ඇත. සිම්බාබ්වේ තෘතීයික සිසුන්ගෙන් 22% කට වඩා 2012 දී විදේශයන්හි උපාධි සම්පූර්ණ කරමින් සිටි අතර, සමස්තයක් ලෙස උප සහරා අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍ය 4% ට සාපේක්ෂව. 2012 දී, රාජ්‍ය අංශයේ පර්යේෂකයන් 200ක් (ප්‍රධාන සංඛ්‍යාව) සේවයේ යෙදී සිටි අතර, ඉන් හතරෙන් එකක් කාන්තාවන්ය. මෙය මහාද්වීපික සාමාන්‍යය මෙන් දෙගුණයකි (2013 දී 91) නමුත් දකුණු අප්‍රිකාවේ පර්යේෂක ඝනත්වයෙන් හතරෙන් එකක් පමණි (ජනතාව මිලියනයකට 818). සිම්බාබ්වේ හි රැකියා සහ ආයෝජන අවස්ථා පිළිබඳ ඩයස්පෝරාව සඳහා තොරතුරු සැපයීම සඳහා රජය විසින් සිම්බාබ්වේ හියුමන් කැපිටල් වෙබ් අඩවිය නිර්මාණය කර ඇත.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Scientific_publication_trends_in_SADC_countries,_2005-2014.svg|thumb|වඩාත්ම ඵලදායී SADC රටවල විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශන ප්‍රවණතා, 2005-2014. මූලාශ්‍රය: යුනෙස්කෝ විද්‍යා වාර්තාව: 2030 (2015) දෙසට, තොම්සන් රොයිටර්ගේ විද්‍යා වෙබ් අඩවියෙන් දත්ත, විද්‍යා උපුටා දැක්වීම් දර්ශකය පුළුල් කරන ලදී.
රටේ දෙවන විද්‍යා හා තාක්ෂණ ප්‍රතිපත්තිය යුනෙස්කෝ සහාය ඇතිව විස්තාරණය කිරීමෙන් පසු 2012 ජුනි මාසයේදී දියත් කරන ලදී. එය 2002 සිට පෙර පැවති ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රතිස්ථාපනය කරයි. 2012 ප්‍රතිපත්තිය ජෛව තාක්‍ෂණය, තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්‍ෂණය (ICT), අභ්‍යවකාශ විද්‍යාව, නැනෝ තාක්‍ෂණය, දේශීය දැනුම් පද්ධති, තවමත් මතුවී නොමැති තාක්‍ෂණ සහ මතුවන පාරිසරික අභියෝග සඳහා විද්‍යාත්මක විසඳුම් සඳහා ප්‍රමුඛත්වය ලබා දෙයි. දෙවන විද්‍යා හා තාක්ෂණ ප්‍රතිපත්තිය මඟින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් අවම වශයෙන් 1%ක් පර්යේෂණ හා සංවර්ධනය සඳහා වෙන් කිරීමටත්, විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනයෙන් අවම වශයෙන් 60%ක් විද්‍යාව හා තාක්ෂණය පිළිබඳ කුසලතා වර්ධනය කිරීමටත් පාසල් සිසුන් අවම වශයෙන් 30%ක් කැප කරන බව සහතික කිරීමටත් රජයේ කැපවීම තහවුරු කරයි. විද්‍යා විෂයයන් හැදෑරීමට ඔවුන්ගේ කාලයයි.

තොම්සන් රොයිටර්ස් වෙබ් ඔෆ් සයන්ස් (විද්‍යා උපුටා දැක්වීම් දර්ශකය පුළුල් කරන ලද) අනුව, 2014 දී සිම්බාබ්වේ, ජාත්‍යන්තර වශයෙන් නාමාවලිගත කරන ලද සඟරාවල වැසියන් මිලියනයකට ප්‍රකාශන 21ක් ගණන් කර ඇත. මෙය SADC රටවල් 15 න් සිම්බාබ්වේ හයවන ස්ථානයට පත් වූ අතර, නැමීබියාව (59), මොරිෂස් (71), බොට්ස්වානා (103) සහ, සියල්ලටම වඩා, දකුණු අප්‍රිකාව (175) සහ සීෂෙල්ස් (364) ට පසුව. උප සහරා අප්‍රිකාවේ සාමාන්‍යය ජනගහනය මිලියනයකට විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශන 20ක් වූ අතර එය ගෝලීය සාමාන්‍ය මිලියනයකට 176ක් විය.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු