සැම්බියාවේ දේශපාලනය

සැම්බියාවේ දේශපාලනය සිදුවන්නේ ජනාධිපති නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයක රාමුවක් තුළ වන අතර එමඟින් සැම්බියාවේ ජනාධිපතිවරයා ප්ලූරිෆෝම් බහු-පක්ෂ පද්ධතියක රාජ්‍ය නායකයා සහ රජයේ ප්‍රධානියා වේ. රජය විධායක බලය ක්‍රියාත්මක කරන අතර ව්‍යවස්ථාදායක බලය රජයට සහ පාර්ලිමේන්තුවට පැවරේ.                                                                                                                                

සැම්බියාව 1964 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී නිදහස ලබා ගත් වහාම ජනරජයක් බවට පත් විය. 2011 සිට 2014 දක්වා සැම්බියාවේ ජනාධිපති මයිකල් සාටා විය, 2014 ඔක්තෝම්බර් 28 වන දින සාතා මිය යන තෙක්.Zambian President Michael Sata dies in London . BBC. 29 October 2014 සාටා ගේ මරණයෙන් පසු, උප ජනාධිපති ගයි ස්කොට්, ස්කොට්ලන්ත සම්භවයක් ඇති සැම්බියානු ජාතිකයෙක්, සැම්බියාවේ වැඩ බලන ජනාධිපති විය. ජනාධිපතිවරනය 2015 ජනවාරි 22 දින පැවැත්විණි. මැතිවරණය සඳහා මුළු ජනාධිපති අපේක්ෂකයින් 11 දෙනෙකු තරඟ කළ අතර 2015 ජනවාරි 24 වන දින, දැඩි තරඟකාරී තරඟයකින් 6 වන ජනාධිපතිවරයා වීමට එඩ්ගා චග්වා ලුංගු මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළ බව නිවේදනය කරන ලදී. ඔහු 48.33% ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගත් අතර, ඔහුගේ සමීපතම ප්‍රතිවාදියා වූ හකයින්දේ හිචිලෙම ට වඩා 1.66% ක ඉදිරියෙන් සිටිමින් 46.67% ලබා ගත්තේය.Defence Minister Lungu wins Zambia's disputed presidential race . Associated Press via Yahoo News. 24 January 2015 අනෙක් අපේක්ෂකයන් නව දෙනෙකුට ලැබුණේ 1%ට වඩා අඩු ප්‍රතිශතයකි. 2016 අගෝස්තු මාසයේදී සැම්බියානු මහ මැතිවරණයේ සභාපති එඩ්ගර් ලුන්ගු මැතිවරණයේ පළමු වටයේදී යලි මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළේය. විපක්ෂයට වංචා චෝදනා තිබූ අතර පාලක දේශප්‍රේමී පෙරමුණ (PF) විපක්ෂයේ UPND පක්ෂය විසින් කරන ලද චෝදනා ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.

2021 මහ මැතිවරණයේදී, 70% ක ඡන්ද ප්‍රතිශතයකින් සංලක්ෂිත වූ, හකයින්දේ හිචිලෙම 59% ඡන්ද ලබා ගත් අතර, ඔහුගේ සමීපතම ප්‍රතිවාදියා වූ, වත්මන් ජනාධිපති එඩ්ගර් චග්වා ලුන්ගු, 39% ඡන්ද ලබා ගනිමින්. අගෝස්තු 16 වන දින එඩ්ගා ලුන්ගු රූපවාහිනී ප්‍රකාශයක් මගින් ලිපියක් යවමින් සහ තේරී පත් වූ ජනාධිපති හකයින්ඩේ හිචිලේමාට සුබ පතමින් පිළිගත්තේය. 2021 අගෝස්තු 24 දින, සැම්බියාවේ නව ජනාධිපතිවරයා ලෙස හකයින්ඩේ හිචිලේමා දිවුරුම් දෙන ලදී.

 විදේශ සබඳතා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vladimir_Putin_and_Edgar_Lungu,_26_july_2018_(2).jpg|thumb|ජනාධිපති එඩ්ගර් ලුන්ගු රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ 2018 ජූලි 26
1964 නිදහසෙන් පසු, සැම්බියාවේ විදේශ සබඳතා බොහෝ දුරට අවධානය යොමු වූයේ අප්‍රිකානු ජාතික කොන්ග්‍රසය සහ SWAPO වැනි දකුණු අප්‍රිකාවේ අනෙකුත් රටවල විමුක්ති ව්‍යාපාරවලට සහාය වීම කෙරෙහි ය. සීතල යුද සමයේදී සැම්බියාව නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ සාමාජිකයෙකි.   

 ආරක්ෂක අංශ 
සැම්බියානු ආරක්ෂක බලකාය (ZDF) සැම්බියා හමුදාව (ZA), සැම්බියා ගුවන් හමුදාව (ZAF) සහ සැම්බියානු ජාතික සේවය (ZNS) වලින් සමන්විත වේ. ZDF මූලික වශයෙන් බාහිර තර්ජන වලට එරෙහිව නිර්මාණය කර ඇත. 

2019 දී සැම්බියාව න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.

 පරිපාලන අංශ 

සැම්බියාව පරිපාලනමය වශයෙන් පළාත් දහයකට බෙදා එය දිස්ත්‍රික්ක 117 කට බෙදා ඇති අතර මැතිවරණ වශයෙන් මැතිවරණ කොට්ඨාශ 156 කට සහ වාට්ටු 1,281 කට බෙදා ඇත.
 පළාත්

 මධ්‍යම පළාත
 කොපර්බෙල්ට් පළාත
 නැගෙනහිර පළාත
 ලුආපුලා පළාත
 ලුසාකා පළාත
 මුචින්ගා පළාත
 වයඹ පළාත
 උතුරු පළාත
 දකුණු පළාත
 බස්නාහිර පළාත

 මානව හිමිකම් 
රජය ඕනෑම විරුද්ධත්වයක් සහ විවේචනයකට සංවේදී වන අතර විවේචකයින් මහජන කැළඹීමට පෙළඹවූ බවට නීතිමය කඩතුරාව යොදා ගනිමින් ඔවුන්ට එරෙහිව නඩු පැවරීමට ඉක්මන් වී ඇත. නිදහසේ කතා කිරීම සහ මාධ්‍ය මර්දනය කිරීම සඳහා අපවාද නීති භාවිතා කරනු ලැබේ."Zambia" , Country Reports on Human Rights Practices for 2012, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, 22 March 2013.

සමලිංගික ලිංගික ක්‍රියාකාරකම් සැම්බියාවේ පිරිමි සහ ගැහැණු යන දෙඅංශයෙන්ම නීති විරෝධී වේ. 2010 සමීක්ෂණයකින් හෙළි වූයේ සැම්බියානුවන්ගෙන් 2%ක් පමණක් සමලිංගිකත්වය සදාචාරාත්මකව පිළිගත හැකි බවයි.

2019 දෙසැම්බරයේදී, සැම්බියාවේ සමලිංගික යුවළක් වන ජැෆෙට් චටාබා සහ ස්ටීවන් සම්බා සිරගත කිරීම සම්බන්ධයෙන් සැම්බියාවේ එක්සත් ජනපද තානාපති ඩැනියෙල් ලුවිස් ෆුට් "බියට" පත් වූ බව වාර්තා විය. අභියාචනයක් අසාර්ථක වීමෙන් පසුව සහ යුවළට වසර 15 ක සිර දඬුවමක් නියම වූ පසු, ෆූට් මෙම නඩුව සහ රටේ සමලිංගික විරෝධී නීති දෙකම සමාලෝචනය කරන ලෙස සැම්බියානු රජයෙන් ඉල්ලා සිටියේය. ෆුට් සමාජ මාධ්‍යවල තර්ජනයට ලක්වීමෙන් පසු ප්‍රතික්‍රියාවකට මුහුණ දුන් අතර ප්‍රසිද්ධියේ පෙනී සිටීම අවලංගු කරන ලද අතර, ජනාධිපති ලුංගු ඔහුට පුද්ගල නොවන බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසුව ඔහු නැවත කැඳවනු ලැබීය.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු