හයිටි භූගෝලය

හයිටි රාජ්‍යය, මහා ඇන්ටිලස් හි දෙවන විශාලතම දූපත වන හිස්පැනියෝලා හි බටහිර අටෙන් තුනෙන් කොටස සාදයි. කිලෝමීටර් 27,750 (වර්ග සැතපුම් 10,710) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් හයිටි රාජ්‍යය, කියුබාව සහ ඩොමිනිකන් ජනරජයට පසුව කැරිබියන් දූපතේ තුන්වන විශාලතම රට වන අතර, දෙවැන්න හයිටි රාජ්‍යය සමඟ 360-කිලෝමීටර (සැතපුම් 224) ක මායිමක් බෙදා ගනී. මෙම රටට ආසන්න වශයෙන් අශ්ව ලාඩම් හැඩයක් ඇති අතර මේ නිසා එය අසමාන ලෙස දිගු වෙරළ තීරයක් ඇති අතර, මහා ඇන්ටිලස් හි කියුබාවට පිටුපසින් දෙවනුව (කිලෝමීටර් 1,771 හෝ සැතපුම් 1,100) කි.

හයිටි රාජ්‍යය කැරිබියන් දූපතේ වඩාත්ම කඳුකර රට වන අතර, එහි භූමි ප්‍රදේශය කුඩා වෙරළබඩ තැනිතලා සහ ගංගා නිම්න සමඟ අන්තර් සම්බන්ධිත කඳු වලින් සමන්විත වේ. දේශගුණය නිවර්තන වන අතර, උන්නතාංශය අනුව යම් වෙනස්කම් ඇත. උසම ස්ථානය පික් ලා සෙලේ වන අතර එය මීටර් 2,680 (අඩි 8,793) කි.

උතුරු කලාපය හෝ මේරියන් කලාපය මැසිෆ් ඩු නෝර්ඩ් (උතුරු මැසිෆ්) සහ ප්ලේන් ඩු නෝර්ඩ් (උතුරු තැනිතලාව) වලින් සමන්විත වේ. මැසිෆ් ඩු නෝර්ඩ් යනු ඩොමිනිකන් ජනරජයේ කෝඩිලෙරා මධ්‍යමයේ දිගුවකි. එය හයිටියේ නැගෙනහිර මායිමෙන්, ගුවාමූක් ගඟට උතුරින් ආරම්භ වන අතර උතුරු අර්ධද්වීපය හරහා වයඹ දෙසට විහිදේ. ප්ලේන් ඩු නෝර්ඩ් හි පහත් බිම් ඩොමිනිකන් ජනරජයේ උතුරු මායිම දිගේ, මැසිෆ් ඩු නෝර්ඩ් සහ උතුරු අත්ලාන්තික් සාගරය අතර පිහිටා ඇත.

මධ්‍යම කලාපය හෝ ආටිබොනයිට් කලාපය තැනිතලා දෙකකින් සහ කඳු වැටි දෙකකින් සමන්විත වේ. මධ්‍යම සානුව (මධ්‍යම සානුව) මැසිෆ් ඩු නෝර්ඩ්ට දකුණින් ගුවාමූක් ගඟේ දෙපස විහිදේ. එය ගිනිකොන දෙසින් වයඹ දෙසට දිව යයි. මධ්‍යම සානුවේ නිරිත දෙසින් මොන්ටැග්නස් නොයර්ස් පිහිටා ඇති අතර, එහි වයඹ දිග කොටස මැසිෆ් ඩු නෝර්ඩ් සමඟ ඒකාබද්ධ වේ. භෝග අතින් හයිටියේ වැදගත්ම නිම්නය වන්නේ මොන්ටැග්නස් නොයර්ස් සහ චේන් ඩෙස් මැතියුක්ස් අතර පිහිටා ඇති ප්ලේන් ඩි එල්'ආර්ටිබොනයිට් ය. මෙම කලාපය රටේ දිගම ගංගාව වන රිවියර් එල්'ආර්ටිබොනයිට් වලට සහාය වන අතර එය ඩොමිනිකන් ජනරජයේ බටහිර කලාපයෙන් ආරම්භ වී මධ්‍යම හයිටි හරහා එහි දිග වැඩි කාලයක් පවතින අතර එහිදී එය ගොල්ෆ් ඩි ලා ගොනේව් වෙත ගලා යයි. 1950 ගණන්වල මැද භාගයේදී පෙලිග්‍රේ වේල්ල ඉදිකිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පිහිටුවන ලද හයිටියේ දෙවන විශාලතම විල වන ලැක් ඩි පෙලිග්‍රේ ද මෙම නිම්නයේ පිහිටා ඇත.Jennifer Wells, "A dam for the people, and A people damned" , Toronto Star, 21 November 2010link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_2.jpeg|දකුණ|thumb|ශාන්ත-මාර්ක් ඇරොන්ඩිස්මන්ට්, ආර්ටිබොනයිට් දෙපාර්තමේන්තුව
දකුණු කලාපය හෝ සරාගුවා කලාපය ප්ලේන් ඩු කුල්-ඩි-සැක් (ගිණිකොන දෙසින්) සහ කඳුකර දකුණු අර්ධද්වීපයෙන් (ටිබුරොන් අර්ධද්වීපය) සමන්විත වේ. ප්ලේන් ඩු කල්-ඩි-සැක් යනු ට්‍රෝ කේමන් සහ හයිටියේ විශාලතම විල වන එටැං සෞමාත්‍රේ වැනි රටේ ලවණ විල් ආවරණය කරන ස්වාභාවික අවපාතයකි. ඩොමිනිකන් ජනරජයේ දකුණු කඳු දාමයේ (සියෙරා ද බවොරුකෝ) දිගුවක් වන චේන් ඩි ලා සෙලේ කඳු වැටිය නැගෙනහිරින් මැසිෆ් ඩි ලා සෙලේ සිට බටහිරින් මැසිෆ් ඩි ලා හොට් දක්වා විහිදේ.

හයිටියේ අක්වෙරළ දූපත් කිහිපයක් ද ඇතුළත් වේ. ටෝර්ටුගා දූපත උතුරු හයිටියේ වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටා ඇත. ලා ගොනාවේ ආරොන්ඩිස්මන්ට් පිහිටා ඇත්තේ එම නමින්ම ඇති දූපතේ, ගොල්ෆ් ඩි ලා ගොනාවේ හි ය; හයිටියේ විශාලතම දූපත වන ගොනාවේ ග්‍රාමීය ගම්වැසියන් විසින් මධ්‍යස්ථව ජනාකීර්ණ වේ. අයිල් අ වචේ නිරිතදිග වෙරළට ඔබ්බෙන් පිහිටා ඇත; හයිටියේ කොටසක් වන්නේ පෙස්ටල්ට උතුරින් ගොනාවේ බොක්කෙහි පිහිටා ඇති කයිමයිට්වරු ය. හයිටියේ නිරිතදිග අර්ධද්වීපයේ ජෙරමි සිට බටහිරට නාවික සැතපුම් 40 (සැතපුම් 46; කි.මී. 74) දුරින් පිහිටි නවාසා දූපත, දැනට දිවයින පරිපාලනය කරන එක්සත් ජනපදය සමඟ අඛණ්ඩ භෞමික ආරවුලකට යටත් වේ.

 දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haiti_K%C3%B6ppen.svg|වම|thumb|හයිටියේ කොප්පෙන් දේශගුණික වර්ග
හයිටියේ දේශගුණය නිවර්තන කලාපීය වන අතර උන්නතාංශය අනුව යම් වෙනස්කම් ඇති කරයි. ජනවාරි මාසයේදී පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් හි සාමාන්‍ය අවම අගය 23 °C (73.4 °F) සිට සාමාන්‍ය උපරිම අගය 31 °C (87.8 °F) දක්වාද; ජූලි මාසයේදී 25–35 °C (77–95 °F) දක්වාද පවතී. වර්ෂාපතන රටාව විවිධාකාර වන අතර, සමහර පහත් බිම් සහ කඳුකරයේ උතුරු සහ නැගෙනහිර බෑවුම්වල වැසි වැඩි වේ. හයිටියේ වියළි කාලය නොවැම්බර් සිට ජනවාරි දක්වා සිදු වේ.

පෝර්ට්-ඕ-ප්‍රින්ස් හි සාමාන්‍ය වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් 1,370 (අඟල් 53.9) කි. අප්‍රේල්-ජූනි සහ ඔක්තෝබර්-නොවැම්බර් යන වැසි සෘතු දෙකක් ඇත. හයිටි ආවර්තිතා නියඟ සහ ගංවතුරට යටත් වන අතර, වනාන්තර විනාශය හේතුවෙන් වඩාත් දරුණු වේ. සුළි කුණාටු තර්ජනයක් වන අතර, රට ගංවතුර සහ භූමිකම්පා වලටද ගොදුරු වේ.

 භූ විද්‍යාව 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haiti_Saut-d'Eau.JPG|දකුණ|thumb|සවුත්-ඩි'ඕ දිය ඇල්ල
හයිටි පිහිටා ඇති එන්රික්විලෝ-කෙසෙල් උද්‍යාන දෝෂ පද්ධතිය හා සම්බන්ධ අන්ධ තෙරපුම් දෝෂ තිබේ. 2010 භූමිකම්පාවෙන් පසු, මතුපිට ඉරිතැලීමක් පිළිබඳ කිසිදු සාක්ෂියක් නොතිබූ අතර භූ විද්‍යාඥයින්ගේ සොයාගැනීම් භූ කම්පන විද්‍යාත්මක, භූ විද්‍යාත්මක සහ භූමි විරූපණ දත්ත මත පදනම් විය.

දෝෂයේ උතුරු මායිම වන්නේ උතුරු ඇමරිකානු තහඩුවට සාපේක්ෂව කැරිබියානු භූ තැටි තහඩුව වසරකට 20 mm (0.79 අඩල්) කින් නැගෙනහිර දෙසට මාරු වන ස්ථානයයි. කලාපයේ ස්ට්රයික්-ස්ලිප් දෝෂ පද්ධතියට හයිටියේ ශාඛා දෙකක් ඇත, උතුරේ සෙප්ටෙන්ට්‍රියනල්-ඔරියන්ටේ දෝෂය සහ දකුණේ එන්රික්විලෝ-ප්ලාන්ටේන් ගාර්ඩන් දෝෂය.

2007 භූමිකම්පා අවදානම් අධ්‍යයනයකින්, එන්රික්විලෝ-ප්ලාන්ටේන් ගාර්ඩන් දෝෂ කලාපය එහි භූ කම්පන චක්‍රයේ අවසානයේ තිබිය හැකි බව සඳහන් කළ අතර 1692 ජැමෙයිකා භූමිකම්පාවට සමාන ප්‍රමාණයෙන් 7.2 Mw භූමිකම්පාවක් නරකම අවස්ථාවක පුරෝකථනයකට සම්බන්ධ වනු ඇතැයි නිගමනය කළේය. දෝෂ පද්ධතියේ අවදානම් තක්සේරුවක් සිදු කළ අධ්‍යයන කණ්ඩායමක් "ඉහළ ප්‍රමුඛතාවයක්" සහිත ඓතිහාසික භූ විද්‍යාත්මක ඉරිතැලීම් අධ්‍යයනයන් නිර්දේශ කළහ, මන්ද දෝෂය සම්පූර්ණයෙන්ම අගුළු දමා තිබූ අතර පෙර වසර 40 තුළ භූමිකම්පා කිහිපයක් වාර්තා කර තිබුණි. 2010 හයිටි භූමිකම්පාව රික්ටර් මාපකයේ 7.0 2010 ජනවාරි 12 වන දින මෙම දෝෂ කලාපයේ සිදු විය.

හයිටියේ ද රන් වැනි දුර්ලභ මූලද්‍රව්‍ය ඇති අතර ඒවා මොන්ට් ඕර්ගනිස් රන් පතලෙන් සොයාගත හැකිය.ENVIRONMENTAL ASSESSMENT OF THE USAID/HAITI NORTH PARK POWER PROJECT . United States Agency for International Development. ute.gouv.ht. June 2011

හයිටියේ දැනට ක්‍රියාකාරී ගිනි කඳු නොමැත. "ඊඕක්ස් බොයින්ස් සිට කිලෝමීටර් 12 ක් පමණ දුරින් පිහිටි ටෙරේ-නියුව් කඳුකරයේ, අවම වශයෙන් ඔලිගොසීන් තරම් ප්‍රමාද වූ සහ බොහෝ විට මයෝසීන් යුගයේ කුඩා ආක්‍රමණයන් දනී. වෙනත් උණුසුම් උල්පත් අසල එතරම් ප්‍රමාද වූ වෙනත් ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් නොමැත."

 පරිසරය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haiti_deforestation.jpg|thumb|2002 දී හයිටියේ ඩොමිනිකන් ජනරජය සමඟ මායිම, හයිටි පැත්තේ වන විනාශයේ තරම පෙන්වයි (වමේ)
ඉහළ ජල පෝෂක ප්‍රදේශවලින් මුදා හරින ලද පාංශු ඛාදනය සහ වන විනාශය හේතුවෙන් වරින් වර දරුණු ගංවතුර ඇති වී ඇති අතර, උදාහරණයක් ලෙස 2004 සැප්තැම්බර් 17 වන දින එය අත්විඳින ලදී. එම වසරේ මැයි මාසයේ මුල් භාගයේදී, ඩොමිනිකන් ජනරජය සමඟ හයිටියේ දකුණු මායිමේ පුද්ගලයින් 3,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් ගංවතුරෙන් මිය ගොස් තිබුණි.

හයිටියේ වනාන්තර වසර 50 කට පෙර රටෙන් 60% ක් ආවරණය කර තිබුණද, එය ගස් ආවරණයේ වර්තමාන ඇස්තමේන්තුවට අඩකින් අඩු කර ඇත. මෙම ඇස්තමේන්තුව රටේ පාරිසරික තත්ත්වය පිළිබඳ කතිකාවන්හි බොහෝ විට උපුටා දක්වා ඇති 2% ක වැරදි අගයට වඩා තියුණු වෙනසක් ඇති කරයි. හයිටියේ 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශක මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 4.01/10 ක් වූ අතර එය රටවල් 172 න් ගෝලීය වශයෙන් 137 වන ස්ථානයට පත්විය.

කොලොම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ ජාත්‍යන්තර පෘථිවි විද්‍යා තොරතුරු ජාලයේ සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ පරිසර වැඩසටහනේ විද්‍යාඥයින් හයිටි පුනර්ජනනීය මුලපිරීම සඳහා කටයුතු කරමින් සිටින අතර එය පරිසර පද්ධති ප්‍රතිසංස්කරණය සහ තිරසාර සම්පත් කළමනාකරණය තුළින් දරිද්‍රතාවය සහ ස්වාභාවික විපත් අවදානම අවම කිරීම අරමුණු කරගත් මුලපිරීමකි.

 ජෛව විවිධත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hispaniolan_Solenodon_crop.jpg|දකුණ|thumb|දිවයිනට ආවේණික, වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති හිස්පැනියෝලන් සොලෙනෝඩන්
හයිටි යනු පරිසර කලාප හතරකට නිවහන වේ: හිස්පැනියෝලියානු තෙතමනය සහිත වනාන්තර, හිස්පැනියෝලියානු වියළි වනාන්තර, හිස්පැනියෝලියානු පයින් වනාන්තර සහ මහා ඇන්ටිලස් කඩොලාන.

එහි කුඩා ප්‍රමාණය තිබියදීත්, හයිටියේ කඳුකර භූමි ප්‍රදේශය සහ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස බහු දේශගුණික කලාප නිසා ශාක ජීවිතයේ විවිධත්වයක් ඇති වී තිබේ.Clammer, Paul (2016), Bradt Travel Guide – Haiti, p. 6. කැපී පෙනෙන ගස් විශේෂ අතරට පාන් ගස, අඹ ගස, ෂිටිම්, මහෝගනී, පොල් තල්, රාජකීය තල් සහ බටහිර ඉන්දීය කිහිරි ඇතුළත් වේ. වනාන්තර කලින් බොහෝ පුළුල් වූ නමුත් දැඩි වන විනාශයට ලක් වී ඇත.

බොහෝ ක්ෂීරපායී විශේෂ ස්වදේශික නොවේ, යටත් විජිත සමයේ සිට දිවයිනට ගෙන එන ලදී. කෙසේ වෙතත්, විවිධ ස්වදේශික වවුලන් විශේෂ මෙන්ම ආවේණික හිස්පැනියෝලියානු හුටියා සහ හිස්පැනියෝලියානු සොලෙනොඩොන් ද ඇත. හයිටි වෙරළ තීරයෙන් ඔබ්බට තල්මසුන් සහ ඩොල්ෆින් විශේෂ ද සොයාගත හැකිය.

හිස්පැනියෝලාට ආවේණික පක්ෂි විශේෂ 260 කට වඩා ඇත.Clammer, Paul (2016), Bradt Travel Guide – Haiti, p. 4. කැපී පෙනෙන ආවේණික විශේෂ අතර හිස්පැනියෝලා ට්‍රොගන්, හිස්පැනියෝලාන් පැරකීට්, අළු-ඔටුන්න හිමි ටැනේජර් සහ හිස්පැනියෝලාන් ඇමසන් ඇතුළත් වේ. පෙලිකන්, අයිබිස්, හම්මිං කුරුල්ලන් සහ තාරාවන් මෙන්ම රැප්ටර් කිහිපයක් ද ඇත.

රයිනෝසිරස් ඉගුවානා, හයිටි බෝවා, ඇමරිකානු කිඹුලා සහ හූනන් වැනි විශේෂ සමඟ උරගයින් බහුලව දක්නට ලැබේ.Clammer, Paul (2016), Bradt Travel Guide – Haiti, p. 5

 යොමු කිරීම්