මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ( CAR )  මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ ගොඩබිම් සහිත රටකි . එහි මායිම් වන්නේ උතුරින් චැඩ්, ඊසාන දෙසින් සුඩානය, නැගෙනහිරින් දකුණු සුඩානය, දකුණින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය, නිරිත දෙසින් කොංගෝ ජනරජය සහ බටහිරින් කැමරූන් ය. මධ්‍යම ජනරජයේ රට සහ ඉඩම් වලට ඕබන්ගුයි-කැරි යන පෙර නමක් ඇත. 

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය වර්ග කිලෝමීටර් 620,000 (වර්ග සැතපුම් 240,000) පමණ භූමි ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරයි. 2021 වන විට, එහි ඇස්තමේන්තුගත ජනගහනය මිලියන 5.5ක් පමණ විය. 2023 වන විට, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය යනු 2012 සිට ක්‍රියාත්මක වන සිවිල් යුද්ධයක ස්ථානයයි. 

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ බොහෝ ප්‍රදේශය සුඩානෝ-ගිනියා සැවානා වලින් සමන්විත වේ, නමුත් රටට උතුරින් සහෙලෝ-සුඩානියානු කලාපයක් සහ දකුණින් සමක වනාන්තර කලාපයක් ද ඇතුළත් වේ. රටෙන් තුනෙන් දෙකක් පිහිටා ඇත්තේ උබන්ගි ගංගා ද්‍රෝණිය තුළය (එය කොංගෝවට ගලා යයි), ඉතිරි තෙවැන්න චැඩ් විලට ගලා බසින චාරි ද්‍රෝණියේ ය.

අද වන විට මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 8,000 සිට ජනාවාස වී ඇත. 19 වන සියවසේ අග භාගයේ සිට යටත් විජිතයක් ලෙස රට පාලනය කළ ප්‍රංශය විසින් රටේ දේශසීමා ස්ථාපිත කරන ලදී. 1960 දී ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලබා ගැනීමෙන් පසු, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය පාලනය කරනු ලැබුවේ රාජාණ්ඩුවක් සඳහා වූ උත්සාහයක් ඇතුළු ඒකාධිපති නායකයින් මාලාවක් විසිනි.'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon . The Guardian. 3 December 2010

1990 දශකය වන විට, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ ඉල්ලීම් 1993 දී ප්‍රථම බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මැතිවරණයට තුඩු දුන්නේය. ඇන්ජ්-ෆීලික්ස් පටස්සේ ජනාධිපති බවට පත් වූ නමුත්, පසුව 2003 කුමන්ත්‍රණයෙන් ජෙනරාල් ප්‍රංශුවා බොසිසේ විසින් ඉවත් කරන ලදී. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ බුෂ් යුද්ධය 2004 දී ආරම්භ වූ අතර, 2007 දී සාම ගිවිසුමක් සහ 2011 දී තවත් සාම ගිවිසුමක් තිබියදීත්, 2012 දී සිවිල් යුද්ධය නැවත ආරම්භ විය. සිවිල් යුද්ධය රටේ දුර්වල මානව හිමිකම් වාර්තාව පවත්වාගෙන ගියේය. අත්තනෝමතික ලෙස සිරගත කිරීම, වධහිංසා පැමිණවීම සහ මාධ්‍ය නිදහස සහ ගමන් කිරීමේ නිදහස සීමා කිරීම වැනි දේ සන්නද්ධ කණ්ඩායම් විසින් සිදුකරන ලදී.

සැලකිය යුතු ඛනිජ නිධි සහ යුරේනියම් සංචිත, බොරතෙල්, රත්‍රන්, දියමන්ති, කොබෝල්ට්, දැව සහ ජල විදුලියCentral African Republic . The World Factbook (CIA World Factbook) Central Intelligence Agency වැනි අනෙකුත් සම්පත් මෙන්ම වගා කළ හැකි ඉඩම් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් තිබියදීත්, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ලෝකයේ දුප්පත්ම රටවල් දහය අතර වේ. ඒ 2017 වන විට ලෝකයේ මිලදී ගැනීමේ බල සමානාත්මතාවයේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ අඩුම අගය සමඟය.World Economic Outlook Database, January 2018 , International Monetary Fund . Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017. , 2021 වන විට, මානව සංවර්ධන දර්ශකයට (HDI) අනුව, රටවල් 191 න් 188 ශ්‍රේණිගත කරමින්, මානව සංවර්ධනයේ සිව්වන-පහළම මට්ටම රට සතු විය. රටවල් 156 න් 156 වැනි ශ්‍රේණිගත කිරීමෙහි පහළම අසමානතා-ගැළපුම් මානව සංවර්ධන දර්ශකය (IHDI) රට සතු විය. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය සෞඛ්‍යයට අහිතකරම රට මෙන්ම තරුණයන් සදහා නරකම රට ලෙසද ගණන් බලා ඇත.

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, මධ්‍යම අප්‍රිකානු රාජ්‍යවල ආර්ථික ප්‍රජාව, ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි (ප්‍රංශ භාෂාව කථා කරන රටවල සංවිධානයකි) සහ නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ සාමාජිකයෙකි.

 නිරුක්තිය 
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ නම ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ අප්‍රිකාවේ මධ්‍යම කලාපයේ රටේ භූගෝලීය පිහිටීම සහ එහි ජනරජ ආණ්ඩු ක්‍රමයෙනි. 1976 සිට 1979 දක්වා රට හැඳින්වූයේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු අධිරාජ්‍යය ලෙසිනි.

යටත් විජිත යුගයේදී, රටේ නම උබංගි-ශාරි (ප්‍රංශ: Oubangui-Cari), උබංගි ගඟෙන් සහ ශාරි ගඟෙන් ව්‍යුත්පන්න වූ නමකි. රටේ ප්‍රථම අග්‍රාමාත්‍යවරයා වූ බර්තලමි බෝගන්ඩා, උබංගි-ශාරි ට වඩා "මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය" යන නමට ප්‍රිය කළේ, ඔහු මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ විශාල රටවල් එකමුතුවක් අපේක්ෂා කළ නිසා බව වාර්තා වේ.

 ඉතිහාසය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bouar_Megaliths_stamp.jpg|වම|thumb|1967 මධ්‍යම අප්‍රිකානු මුද්දරයක මෙහි දැක්වෙන බෝවර් මෙගාලිත්ස්, ඉතා අග නවශිලා යුගයට (ක්‍රි.පූ. 3500-2700) දක්වා දිව යයි.

 මුල් ඉතිහාසය 
ආසන්න වශයෙන් වසර 10,000 කට පෙර, කාන්තාරකරණය දඩයම් එකතු කරන්නන්ගේ සමාජවලට දකුණේ උතුරු මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ සහේල් ප්‍රදේශවලට බලහත්කාරයෙන් ඇතුළු වූ අතර එහිදී සමහර කණ්ඩායම් පදිංචි විය.McKenna, p. 4 නව ශිලා යුගයේ විප්ලවයේ කොටසක් ලෙස ගොවිතැන ආරම්භ විය. සුදු අල වගාව මෙනේරි සහ බඩ ඉරිඟු දක්වා වර්ධනය වූ අතර ක්‍රි.පූ. 3000 ට පෙරFran Osseo-Asare (2005) Food Culture in Sub Saharan Africa. Greenwood. . p. xxi අප්‍රිකානු ඔයිල් පාම් වගා කිරීම කණ්ඩායම්වල පෝෂණය වැඩිදියුණු කළ අතර දේශීය ජනගහනය ව්‍යාප්ත කිරීමට ඉඩ සැලසීය.McKenna, p. 5 මෙම කෘෂිකාර්මික විප්ලවය, "මාළු ඉස්ටු විප්ලවයක්" සමඟ ඒකාබද්ධව, මසුන් ඇල්ලීම ආරම්භ වූ අතර, බෝට්ටු භාවිතය, භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහා ඉඩ ලබා දුන්නේය. නිෂ්පාදන බොහෝ විට සෙරමික් භාජන තුළ ගෙන යන ලද අතර, කලාපයේ වැසියන්ගෙන් කලාත්මක ප්‍රකාශනය පිළිබඳ පළමු දන්නා උදාහරණ වේ.

රටේ බටහිර ප්‍රදේශයේ ඇති බෝවර් මෙගාලිත්ස් පෙන්නුම් කරන්නේ නව ශිලා යුගයේ (ක්‍රි.පූ. 3500-2700 පමණ) වාසස්ථානවල දියුණු මට්ටමකි.Methodology and African Prehistory by, UNESCO. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa, p. 548UNESCO World Heritage Centre. "Les mégalithes de Bouar" . UNESCO. ක්‍රි.පූ. 1000 දී පමණ කලාපයේ යකඩ වැඩ දියුණු විය.

උබන්ජියන් ජනයා අද මධ්‍යම සහ නැගෙනහිර මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ලෙස හඳුන්වන උබන්ගි ගඟ දිගේ පදිංචි වූ අතර සමහර බන්ටු ජනයා කැමරූන් සිට නිරිත දෙසින් සංක්‍රමණය විය.

ක්‍රිස්තු පූර්ව පළමු සහස්‍රයේ දී කෙසෙල් ප්‍රදේශයට පැමිණි අතර ආහාර වේලට වැදගත් කාබෝහයිඩ්‍රේට් ප්‍රභවයක් එකතු කරන ලදී. ඒවා මධ්‍යසාර පාන නිෂ්පාදනය සඳහා ද භාවිතා කරන ලදී. තඹ, ලුණු, කරවල සහ රෙදිපිළි නිෂ්පාදනය මධ්‍යම අප්‍රිකානු කලාපයේ ආර්ථික වෙළඳාමේ ආධිපත්‍යය දැරීය.McKenna, p. 10

 16-19 සියවස 

16 වන සහ 17 වන ශතවර්ෂවල වහල් වෙළෙන්දෝ සහරාන් සහ නයිල් ගංගා වහල් මාර්ග පුළුල් කිරීමේ කොටසක් ලෙස කලාපය වැටලීමට පටන් ගත්හ. ඔවුන්ගේ වහලුන් වහල්භාවයට ගෙන මධ්‍යධරණී වෙරළට, යුරෝපයට, අරාබියට, බටහිර අර්ධගෝලයට හෝ බටහිර හා උතුරු අප්‍රිකාවේ හෝ දකුණේ උබන්කි සහ කොන්ගෝ ගංගා ඔස්සේ වහල් වරායන් සහ කර්මාන්තශාලා වෙත යවන ලදී. 19 වන ශතවර්ෂයේ මැද භාගයේදී, බොබංගි ජනයා ප්‍රධාන වහල් වෙළෙන්දන් බවට පත් වූ අතර වෙරළට ළඟා වීමට උබන්ගි ගඟ භාවිතා කරමින් ඔවුන්ගේ වහලුන් ඇමරිකාවට විකුණා ඇත."Central African Republic ". Encyclopædia Britannica. 18 වන ශතවර්ෂයේදී බන්ඩියා-නසාකාර අසන්ඩේ ජනයා උබන්ගි ගඟ දිගේ බංගසෝ රාජධානිය පිහිටුවන ලදී. 1875 දී, සුඩාන සුල්තාන් රබිහ් අස්-සුබයිර් වත්මන් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ඇතුළත් ඉහළ-ඔබබන්ගුයි පාලනය කළේය.

 ප්‍රංශ යටත් විජිත සමය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sultan_and_his_wives_at_Bangassou,_1906.png|thumb|බංගසෝහි සුල්තාන්වරයා සහ ඔහුගේ භාර්යාවන්, 1906
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ප්‍රදේශයට යුරෝපීය ආක්‍රමණය ආරම්භ වූයේ 19 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී අප්‍රිකාව සඳහා වූ පොරබැදීමේදීය.French Colonies – Central African Republic . Discoverfrance.net. Retrieved 6 April 2013. යුරෝපීයයන්, මූලික වශයෙන් ප්‍රංශ, ජර්මානුවන් සහ බෙල්ජියානු ජාතිකයන් 1885 දී ප්‍රදේශයට පැමිණියහ. ප්‍රංශය 1894 දී උබන්ගි-ෂාරි ප්‍රදේශය අල්ලාගෙන යටත් විජිතයක් බවට පත් කළේය. 1911 දී ෆෙස් ගිවිසුමෙන් ප්‍රංශය, සංඝා සහ ලොන්ස්බායි හි වර්ග කිලෝ මීටර 300,000 ක පමණ කොටසක් ලබා දුන්නේය. කුඩා ප්‍රදේශයක් (වර්තමාන චැඩ්හි) ප්‍රංශයට පවරා දුන් ජර්මානු , පළමු ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ප්‍රංශය නැවතත් එම ප්‍රදේශය ඈඳා ගත්තේය. ලියෝපෝල්ඩ් රජුගේ කොංගෝ නිදහස් රාජ්‍යය ආදර්ශයට ගනිමින්, තම ලාභයෙන් ප්‍රතිශතයක් ප්‍රංශ භාණ්ඩාගාරයට තැන්පත් කිරීමට පෙර කලාපයේ වත්කම් හැකිතාක් ඉක්මනින් හා ලාභදායි ලෙස ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළ පුද්ගලික සමාගම්වලට සහන ලබා දෙන ලදී. සහනදායි සමාගම් විසින් දේශීය ජනතාවට රබර්, කෝපි සහ අනෙකුත් භාණ්‌ඩ සඳහා වැටුප් නොමැතිව අස්වනු නෙළීමට බල කළ අතර ඔවුන්ගේ පංගු සපුරාලන තෙක් ඔවුන්ගේ පවුල් ප්‍රාණ ඇපකරුවන් ලෙස තබා ගත්හ.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:De_Gaulle_Bangui_1940.jpg|thumb|1940 බන්ගුයි හි චාල්ස් ඩි ගෝල්
1920 දී ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාව පිහිටුවන ලද අතර උබන්ගි-ෂාරි බ්‍රසාවිල් වෙතින් පරිපාලනය කරන ලදී.Thomas O'Toole (1997) Political Reform in Francophone Africa. Westview Press. p. 111 1920 සහ 1930 ගණන් වලදී ප්‍රංශ ජාතිකයන් විසින් අනිවාර්ය කපු වගා කිරීමේ ප්‍රතිපත්තියක් හඳුන්වා දෙන ලදී. මාර්ග ජාලයක් ගොඩනඟා, නිදි අසනීපයට (මානව අප්‍රිකානු ට්‍රිපනොසොමියාසිස්) එරෙහිව සටන් කිරීමට උත්සාහ කරන ලද අතර, ක්‍රිස්තියානි ධර්මය ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා රෙපරමාදු දූත මණ්ඩල ස්ථාපිත කරන ලදී. බලහත්කාර ශ්‍රමයේ නව ආකාර ද හඳුන්වා දෙන ලද අතර කොන්ගෝ-සාගර දුම්රිය මාර්ගයේ වැඩ සඳහා උබන්ජියන් විශාල සංඛ්‍යාවක් යවන ලදී. 1934 දක්වා ඉදිකිරීම් කාලය තුළ මිනිස් ජීවිතවලට අඛණ්ඩව අධික පිරිවැයක් දැරීමට සිදු වූ අතර, කාර්මික අනතුරු සහ මැලේරියාව ඇතුළු රෝග යන දෙකෙහිම එකතුවකින් ඉදිකිරීම් කම්කරුවන් 17,000 ඉක්මවන බව ඇස්තමේන්තු කර ඇති දුම්රිය මාර්ගයේ සියලුම කම්කරුවන් අතර සම්පූර්ණ මරණ සිදු විය. 1928 දී, කොංගෝ-වාරා කැරැල්ල නොහොත් 'උදැල්ලේ යුද්ධය' බටහිර උබන්ගි-ෂාරි ප්‍රදේශයේ ඇති වූ අතර එය වසර කිහිපයක් පුරා පැවතිණි. අන්තර් යුද සමය තුළ අප්‍රිකාවේ සිදු වූ විශාලතම යටත් විජිත විරෝධී කැරැල්ල විය හැකි මෙම කැරැල්ලේ තරම, ප්‍රංශ යටත් විජිත පාලනයට සහ බලහත්කාර ශ්‍රමයට දැඩි විරෝධයක් දක්වන බවට සාක්ෂි සැපයූ නිසා ප්‍රංශ මහජනතාවගෙන් ප්‍රවේශමෙන් වසන් විය. ඕබන්ගුයි-කැරි හි ප්‍රංශ යටත් විජිතකරණය, ප්‍රංශ යටත් විජිත අධිරාජ්‍යයේ වඩාත්ම ම්ලේච්ඡ එක ලෙස සැලකේ.

1940 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, ගෝලිස්ට් ගැති ප්‍රංශ නිලධාරීන් උබන්ගි-ෂාරි පාලනය කර ගත් අතර ජෙනරාල් ලෙක්ලර්ක් බන්ගුයි හි නිදහස් ප්‍රංශ හමුදා සඳහා ඔහුගේ මූලස්ථානය පිහිටුවන ලදී.Central African Republic: The colonial era – Britannica Online Encyclopedia . Encyclopædia Britannica. Retrieved 6 April 2013.1946 දී ප්‍රංශ ජාතික සභාවට ඡන්ද 9,000ක් ලබා ගනිමින් බර්තලමි බොගන්ඩා තේරී පත් වූ අතර ප්‍රංශ රජයේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ පළමු නියෝජිතයා බවට පත්විය. බෝගන්ඩා ජාතිවාදයට සහ යටත් විජිත පාලනයට එරෙහිව දේශපාලන ස්ථාවරයක් පවත්වාගෙන ගිය නමුත් ක්‍රමයෙන් ප්‍රංශ දේශපාලන ක්‍රමය සමඟ කලකිරීමට පත් වූ අතර කළු අප්‍රිකාවේ සමාජ පරිණාමය සඳහා වූ ව්‍යාපාරය පිහිටුවීම සඳහා මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට 1950 දී ආපසු ගියේය (Mouvement pour l'évolution sociale de l'Afrique noire , MESAN).

 නිදහසේ සිට (1960-වර්තමානය දක්වා) 
1957 Ubangi-Shari ප්‍රාදේශීය සභා මැතිවරණයේදී, MESAN මුළු ඡන්ද 356,000 න් 347,000 ක් ගත් අතර සෑම ව්‍යවස්ථාදායක ආසනයක්ම දිනා ගත් අතර,Kalck, p. xxxi. එය බෝගන්ඩා ප්‍රංශ සමක අප්‍රිකාවේ මහා කවුන්සිලයේ සභාපති සහ උබන්ගි-ශාරි හි රජයේ සභාවේ උප සභාපති ලෙස තේරී පත් වීමට හේතු විය.Kalck, p. 90. වසරක් ඇතුළත ඔහු මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය පිහිටුවීම ප්‍රකාශ කර රටේ ප්‍රථම අගමැති ලෙස කටයුතු කළේය. MESAN දිගටම පැවතුන නමුත් එහි කාර්යභාරය සීමිත විය.Kalck, p. 136. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට ප්‍රංශ ප්‍රජාව තුළ ස්වයං පාලනයක් 1958 දෙසැම්බර් 1 වන දින ප්‍රදානය කරන ලදී, එයින් අදහස් වන්නේ එය තවමත් අප්‍රිකාවේ ප්‍රංශ අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් ලෙස ගණන් ගන්නා බවයි.Langer's Encyclopedia of World History, page 1268.

1959 මාර්තු 29 වන දින ගුවන් අනතුරකින් බෝගන්ඩාගේ මරණයෙන් පසු, ඔහුගේ ඥාති සොහොයුරෙකු වන ඩේවිඩ් ඩැකෝ මෙසන් පාලනය කළේය. 1960 අගෝස්තු 13 මධ්‍යම රාත්‍රියේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය නිල වශයෙන් ප්‍රංශයෙන් නිදහස ලැබූ විට ඩැකෝ රටේ පළමු ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. රටේ නිදහස් දින නිවාඩුව විසින් සමරනු ලබනේ එම දිනයේයි. ඩැකෝ ඔහුගේ දේශපාලන ප්‍රතිවාදීන්, හිටපු අගමැති සහ Mouvement d'évolution democratique de l'Afrique centrale (MEDAC) හි නායක ආබෙල් ගොම්බා ඇතුළු පිරිස ප්‍රංශයට පිටුවහල් වීමට බල කළේය. 1962 නොවැම්බර් වන විට සියලුම විරුද්ධ පක්ෂ මර්දනය කිරීමත් සමඟ, ඩැකෝ MESAN රාජ්‍යයේ නිල පක්ෂය ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය.Kalck, p. xxxii.

 බොකාසා සහ මධ්‍යම අප්‍රිකානු අධිරාජ්‍යය (1965-1979) 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bokassa_colored.png|thumb|ජීන්-බෙඩෙල් බොකාසා, මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ ස්වයං කිරුළ හිමිකරගත් අධිරාජ්‍යයා'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon . The Guardian. 3 December 2010
1965 දෙසැම්බර් 31 දින, කර්නල් ජීන්-බෙඩෙල් බොකාසා විසින් ශාන්ත-සිල්වෙස්ට්‍රේ කුමන්ත්‍රණයෙන් ඩැකෝ බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, ඔහු ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා ජාතික සභාව විසුරුවා හරින ලදී. ජනාධිපති බොකාසා 1972 දී තමා ජීවිතාන්තය දක්වා ජනාධිපති ලෙස ප්‍රකාශ කළ අතර 1976 දෙසැම්බර් 4 වන දින මධ්‍යම අප්‍රිකානු අධිරාජ්‍යයේ I අධිරාජ්‍යයා ලෙස (රට නැවත නම් කරන ලද පරිදි) බොකාසා I අධිරාජ්‍යයා ලෙස නම් කරන ලදී. වසරකට පසුව, බොකාසා අධිරාජ්‍යයා ඔටුනු පළඳවන ලද අතිවිශිෂ්ට හා මිල අධික උත්සවය ලෝකයේ බොහෝ රටවල සමච්චලයට ලක් විය.

1979 අප්‍රේල් මාසයේදී බොකාසාගේ සියලුම පාසල් සිසුන් ඔහුගේ භාර්යාවකට අයත් සමාගමකින් නිල ඇඳුම් මිලදී ගත යුතු බවට වූ නියෝගයට එරෙහිව තරුණ සිසුන් විරෝධතා දැක්වූහ. ළමුන් සහ යෞවනයන් 100 දෙනෙකු මරා දැමූ රජය විරෝධතා ප්‍රචණ්ඩ ලෙස මර්දනය කළේය. සමහර ඝාතනවලට බොකාසා පුද්ගලිකව සම්බන්ධ වන්නට ඇත."'Good old days' under Bokassa? ". BBC News. 2 January 2009 1979 සැප්තැම්බරයේදී ප්‍රංශය බොකාසා බලයෙන් පහකර ඩැකෝ නැවත බලයට පත් කළේය (පසුව රටේ නිල නාමය සහ මුල් රජය මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම). 1981 සැප්තැම්බර් 1 වන දින ජෙනරාල් ඇන්ඩ්‍රේ කොලින්බා විසින් කුමන්ත්‍රණයකින් ඩක්කෝ නැවතත් බලයෙන් පහ කරන ලදී.

 කොලින්බා යටතේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය 
කොලින්බා ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා 1985 දක්වා හමුදා ජුන්ටාවක් සමඟ පාලනය කළේය. ඔහු 1986 දී නව ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වා දුන් අතර එය රටපුරා ජනමත විචාරණයකින් සම්මත විය. ඔහුගේ නව පක්ෂය වන Rassemblement Democratique Centrafricain (RDC) හි සාමාජිකත්වය ස්වේච්ඡාවෙන් සිදු විය. 1987 සහ 1988 දී, පාර්ලිමේන්තුවට අර්ධ-නිදහස් මැතිවරණ පැවැත්විණි, නමුත් කොලින්බා ගේ ප්‍රධාන දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් දෙදෙනෙකු වන ආබෙල් ගොම්බා සහ ඇන්ජ්-ෆීලික්ස් පටස්සේ ට සහභාගී වීමට ඉඩ නොලැබුණි.

1990 වන විට, බර්ලින් තාප්පය බිඳ වැටීමෙන් ආශ්වාදයක් ලබා, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ගැති ව්‍යාපාරයක් ඇති විය. එක්සත් ජනපදය, ප්‍රංශය සහ GIBAFOR (ප්‍රංශය, එක්සත් ජනපදය, ජර්මනිය, ජපානය, යුරෝපා සංගමය, ලෝක බැංකුව සහ UN) නමින් දේශීයව නියෝජනය වන රටවල් සහ නියෝජිතායතන සමූහයකින් එල්ල වූ පීඩනය අවසානයේ ප්‍රතිපත්තිමය වශයෙන් එකඟ වීමට කොලින්බාට හේතු විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ මැතිවරණ කටයුතු පිළිබඳ කාර්යාලයේ සහාය ඇතිව 1992 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී නිදහස් මැතිවරණ පැවැත්වීම. බලය අල්ලා ගැනීම සඳහා කඩතුරාවක් ලෙස මැතිවරණ ප්‍රතිඵල අත්හිටුවීමට යැයි කියන අක්‍රමිකතා නිදහසට කරුණක් ලෙස භාවිතා කිරීමෙන් පසු, ජනාධිපති කොලිංබා "Conseil National Politique Provisoire de la République" (තාවකාලික ජාතික දේශපාලන සභාව, CNPPR) පිහිටුවීම සඳහා GIBAFOR වෙතින් දැඩි පීඩනයකට ලක් විය.) සහ සියලු දේශපාලන පක්ෂවල නියෝජිතයන් ඇතුළත් "මිශ්‍ර මැතිවරණ කොමිසමක්" පිහිටුවීය.

අවසානයේ 1993 දී දෙවන වටයේ මැතිවරණ පැවැත් වූ විට, GIBAFOR විසින් සම්බන්ධීකරණය කරන ලද ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවේ සහාය ඇතිව, ඇන්ජ්-ෆීලික්ස් පටස්සේ දෙවන වටයේ ඡන්ද 53% කින් ජයග්‍රහණය කළ අතර ගෝම්බා 45.6% ක් ලබා ගත්තේය. පටස්සේ ගේ පක්ෂය, Mouvement pour la Libération du Peuple Centrafricain (MLPC) හෝ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනතාවගේ විමුක්තිය සඳහා වූ ව්‍යාපාරය බහුත්වයක් (සාපේක්ෂ බහුතරයක්) ලබා ගත් නමුත් පාර්ලිමේන්තුවේ නිරපේක්ෂ බහුතර ආසන සංඛ්‍යාවක් ලබා ගත්තේ නැත, එයින් අදහස් කළේ පටාසේගේ පක්ෂයට සභාග හවුල්කරුවන් අවශ්‍ය බවයි.

 පටස්සේ රජය (1993-2003) 
පටාසේ විසින් බොහෝ කොලිංබා හිත්වතුන් රජයෙන් ඉවත් කළ අතර කෝලිංබා ආධාරකරුවන්, පටසේගේ රජය යකෝමාවරුන්ට එරෙහිව "මායාකාරියක් දඩයමක්" සිදු කරන බවට චෝදනා කළහ. 1994 දෙසැම්බර් 28 දින නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අනුමත වූ නමුත් රටේ දේශපාලනයට එය එතරම් බලපෑමක් කළේ නැත. 1996-1997 දී, ආන්ඩුවේ අවිනිශ්චිත හැසිරීම් පිළිබඳ මහජන විශ්වාසය ක්‍රමයෙන් අඩුවෙමින් පිළිබිඹු කරමින්, පටාසේගේ පරිපාලනයට එරෙහි කැරලි තුනක්, දේපල පුලුල්ව විනාශ කිරීම සහ වාර්ගික ආතතිය උත්සන්න විය. මෙම කාලය තුළ (1996), සාම බලකාය එහි සියලුම ස්වේච්ඡා සේවකයන් අසල්වැසි කැමරූන් වෙත ඉවත් කරන ලදී. අද වන විට සාම බලකාය මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට ආපසු පැමිණ නැත. 1997 ජනවාරි මස අත්සන් කරන ලද බැංගියි ගිවිසුම්, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට අන්තර්-අප්‍රිකානු හමුදා මෙහෙයුමක් යෙදවීමට සහ 1997 අප්‍රේල් 7 වන දින හිටපු කැරලිකරුවන් නැවත රජයට ඇතුළත් කිරීමට සපයා ඇත. අන්තර් අප්‍රිකානු හමුදා මෙහෙයුම පසුව සිදු විය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදාවක් (MINURCA) විසින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. 1997 සිට, රට සාම සාධක මැදිහත්වීම් දුසිමකට ආසන්න සංඛ්‍යාවක් පවත්වා ඇති අතර, එය "සාම සාධක හමුදාවේ ලෝක ශූරයා" යන අන්වර්ත නාමය හිමි කර ඇත.

1998 පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස කොලිංබාගේ RDC ආසන 109 න් 20 ක් දිනා ගත්තේය. කෙසේ වෙතත්, ඊළඟ වසරේ, ඔහුගේ දූෂිත පාලනය සම්බන්ධයෙන් නාගරික මධ්‍යස්ථානවල පුලුල්ව පැතිරුනු මහජන කෝපය නොතකා, පටාසේ ජනාධිපතිවරනයෙන් දෙවන වාරය ජයග්‍රහණය කළේය.

2001 මැයි 28 දින, කැරලිකරුවන් අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණ උත්සාහයක් ලෙස බංගුයි හි උපාය මාර්ගික ගොඩනැගිලිවලට කඩා වැදුණි. හමුදා මාණ්ඩලික ප්‍රධානී, ආබෙල් අබ්රෝ සහ ජෙනරාල් ප්‍රංශුවායි එන්'ජඩර් බෙදය මිය ගිය නමුත්, කොංගෝ කැරලිකාර නායක ජීන්-පියරේ බෙම්බා උදව්වෙන් සහ ලිබියානු සොල්දාදුවන්ගේ අවම වශයෙන් 300 ක් ගෙන්වා ගැනීමෙන් පටාසේ  නැවත බලය අතට ගත්තේය.

අසාර්ථක කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව, පටාසේට පක්ෂපාතී මිලීෂියාවරු බන්ගුයි හි බොහෝ අසල්වැසි ප්‍රදේශවල කැරලිකරුවන්ට එරෙහිව පළිගැනීමට උත්සාහ කළ අතර බොහෝ දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් ඝාතනය කිරීම ඇතුළු නොසන්සුන්තාව ඇති කළහ. අවසානයේදී, පටාසේට සැක පහළ වූයේ ජෙනරාල් ෆ්‍රැන්සුවා බොසීසේ තමාට එරෙහි තවත් කුමන්ත්‍රණ ප්‍රයත්නයකට සම්බන්ධ වූ බවත්, එය බොසිසේට පක්ෂපාතී හමුදා සමඟ චැඩ් වෙත පලා යාමට හේතු වූ බවත්ය. 2003 මාර්තු මාසයේදී බොසිසේ රටින් බැහැරව සිටි පටාසේට එරෙහිව හදිසි ප්‍රහාරයක් දියත් කළේය. ලිබියානු හමුදා සහ බෙම්බාගේ කොංගෝ කැරලිකාර සංවිධානයේ සොල්දාදුවන් 1,000ක් පමණ කැරලිකරුවන් නැවැත්වීමට අපොහොසත් වූ අතර බොසිසේගේ හමුදා පටාසේ පෙරලා දැමීමට සමත් විය.

 සිවිල් යුද්ධ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rebel_in_northern_CAR_01.jpg|thumb|උතුරු ගම්බද කැරලිකාර මිලීෂියාව, 2007
ෆ්‍රැන්සුවා බොසිසේ ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවා නව කැබිනට් මණ්ඩලයක් නම් කරන ලද අතර එයට බොහෝ විරුද්ධ පක්ෂ ඇතුළත් විය. ආබෙල් ගොම්බා උප සභාපති ලෙස නම් කරන ලදී, එය බොසිසේ ගේ නව රජයට ධනාත්මක ප්‍රතිරූපයක් ලබා දුන්නේය. බොසිසේ නව ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කිරීම සඳහා පුළුල් පදනමක් සහිත ජාතික සංක්‍රාන්ති කවුන්සිලයක් පිහිටුවන ලද අතර, නව ව්‍යවස්ථාව අනුමත වූ පසු තමා ඉල්ලා අස්වී නිලවරණයට ඉදිරිපත් වන බව නිවේදනය කළේය.

2004 දී, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ බුෂ් යුද්ධය ආරම්භ වූයේ, බොසිසේට විරුද්ධ බලවේග ඔහුගේ ආන්ඩුවට එරෙහිව ආයුධ අතට ගත් බැවිනි. 2005 මැයි මාසයේ දී, බොසිසේ, පටාසේ නොමැති ජනාධිපතිවරනය ජයගත් අතර, 2006 දී රජය සහ කැරලිකරුවන් අතර සටන් දිගටම පැවතුනි. 2006 නොවැම්බරයේදී, බොසිසේගේ රජය රටේ උතුරු ප්‍රදේශයේ නගර පාලනය කර ගත් කැරලිකරුවන් පලවා හැරීමට උපකාර කිරීම සඳහා ප්‍රංශ හමුදා සහාය ඉල්ලා සිටියේය. ගිවිසුමේ මූලික මහජන තොරතුරු සැපයුම් සහ බුද්ධි තොරතුරු වලට අදාළ වුවද, දෙසැම්බර් වන විට ප්‍රංශ ආධාරයට කැරලිකාර ස්ථාන වලට එරෙහිව Dassault Mirage 2000 සටන්කාමීන්ගේ ගුවන් ප්‍රහාර ඇතුළත් විය.

පෙබරවාරි මාසයේ සිර්ටේ ගිවිසුම සහ 2007 අප්‍රේල් මාසයේ බිරාඕ සාම ගිවිසුම මගින් සතුරුකම් නැවැත්වීම, FDPC සටන්කරුවන් කදවුරුගත කිරීම සහ FACA සමඟ ඔවුන් ඒකාබද්ධ කිරීම, දේශපාලන සිරකරුවන් නිදහස් කිරීම, FDPC රජයට ඒකාබද්ධ කිරීම, UFDR සඳහා සමාවක් ඉල්ලා සිටි අතර දේශපාලන පක්ෂයක් ලෙස පිළිගැනීම සහ එහි සටන්කරුවන් ජාතික හමුදාවට ඒකාබද්ධ කිරීම ඉල්ලීම් විය. කණ්ඩායම් කිහිපයක් දිගටම සටන් කළ නමුත් වෙනත් කණ්ඩායම් ගිවිසුමට හෝ රජය සමඟ සමාන ගිවිසුම්වලට අත්සන් තැබූහ (උදා. UFR 2008 දෙසැම්බර් 15). එකල ගිවිසුමක් අත්සන් නොකළ එකම ප්‍රධාන කණ්ඩායම වූයේ CPJP ය, එය සිය ක්‍රියාකාරකම් දිගටම කරගෙන ගොස් 2012 අගෝස්තු 25 වන දින රජය සමඟ සාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළේය.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Refugees_of_the_fighting_in_the_Central_African_Republic_observe_Rwandan_soldiers_being_dropped_off_at_Bangui_M'Poko_International_Airport_in_the_Central_African_Republic_Jan._19,_2014_140119-F-RN211-760.jpg|වම|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ සටනේ සරණාගතයින්, ජනවාරි 20142011 දී, වංචනික ලෙස පුලුල් ලෙස සලකනු ලැබූ මැතිවරණයකින් බොසිසේ නැවත තේරී පත් විය.Central African Republic . The World Factbook (CIA World Factbook) Central Intelligence Agency

2012 නොවැම්බරයේදී, කැරලිකාර කණ්ඩායම්වල සන්ධානයක් වන සෙලේකා රටේ උතුරු සහ මධ්‍යම ප්‍රදේශවල නගර අත්පත් කර ගත්තේය. මෙම කණ්ඩායම් අවසානයේ 2013 ජනවාරි මාසයේදී බලය බෙදාගැනීමේ ආන්ඩුවක් සම්බන්ධ කර ගනිමින් බොසිසේ ගේ රජය සමඟ සාම ගිවිසුමකට එළැඹි නමුත් මෙම ගනුදෙනුව බිඳ වැටුණු අතර කැරලිකරුවන් 2013 මාර්තු මාසයේදී අගනුවර අල්ලා ගත් අතර බොසිසේ රටින් පලා ගියේය.

මයිකල් ජෝටෝඩියා ජනාධිපති ධූරයට පත් විය. අගමැති නිකොලස් ටියන්ගායේ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සාම සාධක හමුදාවක් ඉල්ලා සිටි අතර මැයි 31 වන දින හිටපු ජනාධිපති බොසිසේ මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධ සහ ජන සංහාරය උසිගැන්වීම සම්බන්ධයෙන් අධිචෝදනා ගොනු කරන ලදී."CrisisWatch N°117" . crisisgroup.org. වසර අවසානය වන විට "ජන සංහාරයක්" පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර අනතුරු ඇඟවීම් පැවති අතර සටන් බොහෝ දුරට සෙලේකාගේ ප්‍රධාන වශයෙන් මුස්ලිම් සටන්කරුවන්ගෙන් සහ anti-Balaka නම් ක්‍රිස්තියානි මිලීෂියාවන්ගෙන් සිවිල් වැසියන්ට පළිගැනීමේ ප්‍රහාර වලින් විය.Smith, David (22 November 2013) Unspeakable horrors in a country on the verge of genocide  The Guardian. Retrieved 23 November 2013 2013 අගෝස්තු මාසය වන විට අභ්‍යන්තරව අවතැන් වූ පුද්ගලයන් (IDPs) 200,000 කට අධික සංඛ්‍යාවක් වාර්තා වී ඇත."CrisisWatch N°118" . crisisgroup.org."CrisisWatch N°119" . crisisgroup.org.

ප්‍රංශ ජනාධිපති ප්‍රංශුවා හොලන්ඩ් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයෙන් සහ අප්‍රිකානු සංගමයෙන් ඉල්ලා සිටියේ රට ස්ථාවර කිරීමට දරන උත්සාහය වැඩි කරන ලෙසයි. 2014 පෙබරවාරි 18 වන දින, එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් බෑන් කී මූන් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයෙන් ඉල්ලා සිටියේ, සිවිල් වැසියන් ඝාතනයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා දැනටමත් රට තුළ සිටින 6,000 අප්‍රිකානු සංගමයේ සොල්දාදුවන් සහ 2,000 ප්‍රංශ හමුදා ශක්තිමත් කරමින්, වහාම 3,000 සෙබළුන් රට තුළට යොදවන ලෙසයි. සෙලේකා රජය බෙදී ඇති බව කියනු ලැබූ අතර, 2013 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, ජෝටෝඩියා නිල වශයෙන් සෙලේකා විසුරුවා හැරියේය, නමුත් බොහෝ කැරලිකරුවන් නිරායුධ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ අතර, සෙලේකා හිටපු ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ අතර, තවදුරටත් රජයේ පාලනයෙන් බැහැර විය. මුලික නිරායුධකරණ ප්‍රයත්නයන් තනිකරම සෙලේකා වෙත අවධානය යොමු කිරීම නොසැලකිලිමත් ලෙස anti-Balaka හට ලබා දුන් බව තර්ක කරනු ලැබේ.

2014 ජනවාරි 11 දින, අසල්වැසි චැඩ් හි පැවති කලාපීය සමුළුවකදී සාකච්ඡා කරන ලද ගනුදෙනුවක කොටසක් ලෙස මයිකල් ජොටෝඩියා සහ නිකොලස් ටියෙන්ගායි ඉල්ලා අස්විය. කැතරින් සම්බා-පන්සා ජාතික සංක්‍රාන්ති කවුන්සිලය විසින් අන්තර්වාර සභාපති ලෙස තේරී පත් වූ අතර, ප්‍රථම මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනාධිපතිවරිය බවට පත්විය. 2014 ජූලි 23 දින, කොංගෝ මැදිහත්වීමේ ප්‍රයත්නයන්ගෙන් පසුව, සෙලේකා සහ anti-Balaka නියෝජිතයින් බ්‍රසාවිල්හිදී සටන් විරාම ගිවිසුමක් අත්සන් කළහ."RCA : signature d’un accord de cessez-le-feu à Brazzaville ". VOA. 24 July 2014. Retrieved 28 July 2014. 2014 අවසානය වන විට, රට නිරිත දෙසින් anti-Balaka සහ ඊසාන දිගින් හිටපු සෙලේකා සමඟ තත්‍යානුකූලව බෙදා තිබුණි. 2015 මාර්තු මාසයේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ එක්සත් ජනපද තානාපතිනි සමන්තා පවර් පැවසුවේ රටේ මුස්ලිම් පල්ලි 436 න් 417 ක් විනාශ වී ඇති බවත්, මුස්ලිම් කාන්තාවන් ප්‍රසිද්ධියේ යාමට බිය වූ බවත්, ඔවුන් රෝහලට නොගොස් තම නිවෙස් තුළ ප්‍රසූත කරන බවත්ය. 2015 දෙසැම්බර් 14 දින සෙලේකා කැරලි නායකයෝ ස්වාධීන ලොග්න් ජනරජයක් ප්‍රකාශයට පත් කළහ."Rebel declares autonomous state in Central African Republic ". Reuters. 16 December 2015.

 ටවුඩෙරා රජය (2016–වර්තමානය) 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:War_in_Central_African_Republic.svg|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ වත්මන් යුද තත්ත්වය
ජනාධිපතිවරනය 2015 දෙසැම්බර් මාසයේදී පැවැත්විණි. කිසිදු අපේක්ෂකයෙකුට 50% ට වඩා වැඩි ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් නොලැබුණු බැවින්, 2016 පෙබරවාරි 14 වන දින දෙවන වටය පවත්වන ලදී.Centrafrique : Le corps électoral convoqué le 14 février pour le 1er tour des législatives et le second tour de la présidentielle  (in French), RJDH, 28 January 2016New Central African president takes on a country in ruins  ENCA, 28 March 2016 දෙවන වටයේ ඡන්ද විමසීමේදී, හිටපු අගමැති ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ් ටවුඩෙරා 63% ඡන්ද ප්‍රතිශතයක් ලබා ගනිමින් ජයග්‍රාහකයා ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, තවත් හිටපු අගමැතිවරයෙකු වන අපේක්ෂක ඇනිසෙට්-ජෝර්ජස් ඩොලොගුලෙ පරාජය කරන ලදී.CAR presidential election: Faustin Touadera declared winner BBC News, 20 February 2016 වෙනත් රටවල සරණාගතයින් ලෙස බොහෝ ඡන්දදායකයින් නොපැමිණීමෙන් මැතිවරණයහි ප්‍රකාශිත ඡන්ද අඩුවූ අතර, පුළුල් ප්‍රචණ්ඩත්වයක් අවසානයේ පදනම් විරහිත ලෙස අප්‍රිකානු සංගමය මැතිවරණය සාර්ථක ලෙස සලකනු ලැබීය.

ටවුඩෙරා 2016 මාර්තු 30 දින දිවුරුම් දෙන ලදී. පසුව පිහිටුවන ලද රජයට සෙලේකා කැරලිකාර කණ්ඩායමේ හෝ "Anti-balaka" මිලීෂියාවේ කිසිදු නියෝජිතයෙකු ඇතුළත් කර නොතිබුණි.Vincent Duhem, "Centrafrique : ce qu’il faut retenir du nouveau gouvernement dévoilé par Touadéra", Jeune Afrique, 13 April 2016 .

ටවුඩෙරා ගේ පළමු ධුර කාලය අවසන් වීමෙන් පසුව, 2020 දෙසැම්බර් 27 වන දින ජනාධිපතිවරනය පවත්වන ලද අතර දෙවන වටය 2021 පෙබරවාරි 14 සඳහා සැලසුම් කර ඇත. හිටපු ජනාධිපති ෆ්‍රැන්සුවා බොසිසේ 2020 ජූලි 25 වන දින ඔහුගේ අපේක්ෂකත්වය ප්‍රකාශ කළ නමුත් රටේ ව්‍යවස්ථාපිත අධිකරණය විසින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී, එය ඝාතන, වධහිංසා සහ වෙනත් අපරාධ සම්බන්ධ ජාත්‍යන්තර වරෙන්තුවක් සහ ඔහුට එරෙහිව එක්සත් ජාතීන්ගේ සම්බාධක පැනවීම හේතුවෙන් අපේක්ෂකයින් සඳහා "යහපත් සදාචාරාත්මක" අවශ්‍යතාවය තෘප්තිමත් නොකළ බව තීරණය කරන ලදී.

එවකට රටේ විශාල ප්‍රදේශ සන්නද්ධ කණ්ඩායම් විසින් පාලනය කර තිබූ බැවින් රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල මැතිවරණය පැවැත්වීමට නොහැකි විය. ප්‍රචණ්ඩත්වය හේතුවෙන් රටේ ඡන්ද මධ්‍යස්ථාන 800ක් පමණ (මුළු සංඛ්‍යාවෙන් 14%ක්) වසා දමා ඇත. මැතිවරණය ආසන්නයේදී බුරුන්ඩි සාම සාධක භටයන් තිදෙනෙකු මිය ගිය අතර තවත් දෙදෙනෙකු තුවාල ලැබූහ. ජනාධිපති ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ් ටවුඩෙරා 2020 දෙසැම්බර් මාසයේ පැවති මැතිවරණයේ පළමු වටයේදී නැවත තේරී පත් විය. වැග්නර් හි රුසියානු කුලී හේවායන් කැරලිකරුවන්ට එරෙහි සටනේදී ජනාධිපති ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ් ටවුඩෙරා ට සහාය දක්වා ඇත. රුසියාවේ වැග්නර් කණ්ඩායම සිවිල් වැසියන්ට හිරිහැර කිරීම සහ බිය ගැන්වීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වී තිබේ.  2022 දෙසැම්බරයේදී රොජර් කොහෙන් ද නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත්පතේ මෙසේ ලිවීය, " මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ සම්පත් සූරාකෑමට සහ අපනයනය කිරීමට බදු නොගෙවූ බලපත්‍රයක් ලබා ගැනීම සඳහා වැග්නර් භටයන් ටවුඩෙරා මහතා වෙනුවෙන් ප්‍රේටෝරියානු ආරක්ෂක බළකායක් පිහිටුවා ගත්හ" සහ " එක් බටහිර තානාපතිවරයෙක් මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය හැඳින්වූයේ...ක්‍රෙම්ලිනයේ 'වසන්ත රාජ්‍යයක්' ලෙසිනි."Roger Cohen.  Africa's Allegiance to Putin.  New York Times, International Edition; 31 Dec 2022 / 1 Jan 2023, page A1+.

 භූගෝලීය තත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Republique_Centrafricaine_-_Boali_-_Chutes_de_Boali.jpg|thumb|ම්බාලි ගඟේ බෝලි ඇල්ල
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CARvillagefromthesky.jpg|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ගම්මානයකි
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය අප්‍රිකානු මහාද්වීපයේ අභ්‍යන්තරයේ ගොඩබිම් සහිත ජාතියකි. එය කැමරූන්, චැඩ්, සුඩානය, දකුණු සුඩානය, කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය සහ කොංගෝ ජනරජයට මායිම් වේ. රට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 2° සහ 11°N අතර දේශාංශ 14° සහ 28°E අතර ය.

රටෙහි වැඩි කොටසක් මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 500 (අඩි 1,640) පමණ උසින් පිහිටි පැතලි හෝ පෙරළෙන සානුවකින් සමන්විත වේ. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ඊසාන දෙසින් පිහිටි ෆර්ටිට් කඳුකරයට අමතරව, නිරිතදිග ප්‍රදේශවල විසිරුණු කඳු තිබේ. වයඹ දෙසින් යාඩ් මැසිෆ්, මීටර 348 (අඩි 1,143) ක උන්නතාංශයක් සහිත ග්‍රැනයිට් සානුවකි. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ භෞමික පරිසර කලාප හයක් ඇත: ඊසානදිග කොංගෝලියානු පහත්බිම් වනාන්තර, වයඹ කොංගෝලියානු පහත්බිම් වනාන්තර, බටහිර කොංගෝලියානු වගුරුබිම් වනාන්තර, නැගෙනහිර සුඩානියානු සැවානා, උතුරු කොංගෝලියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් සහ සහේලියන් ඇකේෂියා සැවානා.

වර්ග කිලෝමීටර් 622,984 (වර්ග සැතපුම් 240,535) මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ලොව 44 වැනි විශාලතම රට වේ. ප්‍රදේශය අනුව රටවල් සහ පරායත්තතා ලැයිස්තුවට අනුව, යුක්‍රේනය වර්ග කිලෝමීටර් 603,500 (වර්ග සැතපුම් 233,000 ) ප්‍රමාණයකින් යුක්ත බැවින් එය ප්‍රමාණයෙන් යුක්‍රේනය හා සැසඳිය හැක.

දකුණු මායිමෙන් වැඩි කොටසක් කොංගෝ ගඟේ අතු ගංගාවලින් සෑදී ඇත; නැගෙනහිරින් Mbomou ගඟ උලෙ ගඟ සමඟ ඒකාබද්ධ වී උබංගි ගඟ සාදයි, එය දකුණු මායිමේ කොටස් ද සමන්විත වේ. සංඝා නදිය රටේ බටහිර ප්‍රදේශ කිහිපයක් හරහා ගලා යන අතර නැඟෙනහිර මායිම පිහිටා ඇත්තේ නයිල් ගංගාවේ ජල පෝෂක මායිමේ ය.

ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ රටේ 8% ක් දක්වා වනාන්තර වලින් වැසී ඇති අතර ඝන කොටස් සාමාන්‍යයෙන් දකුණු ප්‍රදේශ වල පිහිටා ඇත. වනාන්තර ඉතා විවිධාකාර වන අතර වාණිජමය වශයෙන් වැදගත් වන අයුස්, සපෙලි සහ සිපෝ විශේෂ ඇතුළත් වේ."Sold Down the River (English)" . forestsmonitor.org. වන විනාශය වාර්ෂිකව 0.4%ක් පමණ වන අතර දැව දඩයම් කිරීම සාමාන්‍ය දෙයකි.. CARPE 13 July 2007 මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 9.28/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් හත්වන ස්ථානයට පත් විය.

2008 දී මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ලෝකයේ අවම ආලෝක දූෂණයෙන් බලපෑමට ලක් වූ රට විය.National Geographic Magazine, November 2008

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය යනු පෘථිවියේ විශාලතම චුම්භක විෂමතා වලින් එකක් වන Bangui චුම්භක විෂමතාවයේ කේන්ද්‍රස්ථානයයි.

 වනජීවී 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dzanga.jpg|දකුණ|thumb|ඩ්සාංග-සංඝ රක්ෂිතය
නිරිත දෙසින්, ඡංග-සංඝ ජාතික වනෝද්යානය වැසි වනාන්තර ප්‍රදේශයක පිහිටා ඇත. වනාන්තර අලි සහ බටහිර පහතරට ගෝරිල්ලන්ගේ ජනගහනය සඳහා රට ප්‍රසිද්ධය. උතුරේ, මනෝවෝ-ගවුන්ඩා ශාන්ත ෆ්ලොරිස් ජාතික වනෝද්‍යානය දිවියන්, සිංහයන්, චීටාවන් සහ රයිනෝස් ඇතුළු වන සතුන්ගෙන් හොඳින් ජනාකීර්ණ වන අතර බමින්ගුයි-බැන්ගෝරන් ජාතික වනෝද්‍යානය මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ඊසාන දෙසින් පිහිටා ඇත. පසුගිය දශක දෙක තුළ දඩයම්කරුවන්ගේ, විශේෂයෙන් සුඩානයෙන් පැමිණි දඩයම්කරුවන්ගේ ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් උද්‍යාන බරපතල ලෙස බලපා ඇත.

2021 දී මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ වන විනාශය 71% කින් වැඩි විය.

 දේශගුණය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_CAF_present.svg|thumb|කොපෙන් දේශගුණික වර්ගීකරණයේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ සිතියම
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ දේශගුණය සාමාන්‍යයෙන් නිවර්තන කලාපීය වන අතර, තෙත් සමයක් රටේ උතුරු ප්‍රදේශවල ජුනි සිට සැප්තැම්බර් දක්වා පවතින අතර දකුණේ මැයි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා පවතී. තෙත් කාලවලදී, වැසි කුණාටු දිනපතාම පාහේ සිදු වන අතර, උදෑසන මීදුම සාමාන්ය දෙයක් වේ. ඉහළ උබංගි කලාපයේ උපරිම වාර්ෂික වර්ෂාපතනය ආසන්න වශයෙන් මිලිමීටර 1,800 (අඟල් 71) වේ.Central African Republic: Country Study Guide volume 1, p. 24.

උතුරු ප්‍රදේශ පෙබරවාරි සිට මැයි දක්වා උණුසුම් හා තෙත් වේ. නමුත් හර්මට්ටන් ලෙස හඳුන්වන උණුසුම්, වියලි සහ දූවිලි සහිත වෙළඳ සුළඟට යටත් විය හැක. දකුණු ප්‍රදේශ වඩාත් සමක දේශගුණයක් ඇත, නමුත් ඒවා කාන්තාරකරණයට ලක්වේ.

 ප්‍රාන්ත සහ උප ප්‍රාන්ත 
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය පරිපාලන ප්‍රාන්ත 16කට (ප්‍රිෆෙක්චර්ස්) බෙදී ඇත, ඉන් දෙකක් ආර්ථික ප්‍රාන්ත (ප්‍රිෆෙක්චර්ස් ඉකොනොමික්ස්) සහ එකක් ස්වයං පාලන කොමියුනයකි; ප්‍රාන්ත තවදුරටත් උප ප්‍රාන්ත 71කට බෙදා ඇත (සෝස්-ප්‍රිෆෙක්චර්ස්).

ප්‍රාන්ත වන්නේ බමින්ගුයි-බැන්ගෝරන්, බාස්-කොට්ටෝ, හොට්-කොට්ටෝ, හවුට්-ම්බෝමූ, කෙමෝ, ලොබේ, මාම්බෙරේ-කඩයි, ම්බෝමූ, නානා-මැම්බරේ, ඔම්බෙලා-එම්'පොකෝ, ඕවාකා, ඕහාම්, ඕහාම්-පෙන්ඩේ සහ වකාග. ආර්ථික ප්‍රාන්ත වන්නේ නානා-ග්‍රේබිසි සහ සංඝ-ම්බාරි වන අතර කොමියුනය බැන්ගුයි අගනුවර වේ.

 දේශපාලනය සහ රජය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Secretary_Pompeo_meets_with_Central_African_Republic_President_Faustin-Archange_Touadera_(33709600898).jpg|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ජනාධිපති ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ් ටවුඩෙරා එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය ලේකම් මයික් පොම්පියෝ සමඟ 2019 අප්‍රේල් 11
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ දේශපාලනය නිල වශයෙන් සිදු වන්නේ ජනාධිපති ජනරජයක රාමුවක් තුළ ය. මෙම ක්‍රමය තුළ ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා වන අතර අගමැතිවරයකු රජයේ ප්‍රධානියා වේ. විධායක බලය ක්‍රියාත්මක වන්නේ රජය විසිනි. ව්‍යවස්ථාදායක බලය රජයට සහ පාර්ලිමේන්තුවට පැවරී ඇත.Central African Republic . The World Factbook (CIA World Factbook) Central Intelligence Agency

ප්‍රචණ්ඩත්වය, සාකච්ඡා සහ මැතිවරණ යන ක්‍රම තුනකින් මෑත වසරවලදී ආණ්ඩුවේ වෙනස්කම් සිදු විය. 2004 දෙසැම්බර් 5 දින පැවති ජනමත විචාරණයකින් නව ව්‍යවස්ථාවක් ඡන්දදායකයින් විසින් අනුමත කරන ලදී. රජය 1991 සිට 2001 දක්වා සහ 2004 සිට 2013 දක්වා 'අර්ධ වශයෙන් නිදහස්' ලෙස ශ්‍රේණිගත කරන ලදී.

 විධායකය 
වසර හයක කාලයක් සඳහා මහජන ඡන්දයෙන් ජනාධිපතිවරයා තේරී පත් වන අතර, අගමැති පත් කරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසිනි. ජනාධිපතිවරයා විසින් නීති ආරම්භ කරන සහ රජයේ මෙහෙයුම් අධීක්ෂණය කරන අමාත්‍ය මණ්ඩලය පත් කර මුලසුන දරයි. කෙසේ වෙතත්, 2018 වන විට කැරලිකාර කණ්ඩායම් විසින් පාලනය කරනු ලබන රටේ විශාල ප්‍රදේශ වල පාලනය නිල රජයට නොමැත.

2016 අප්‍රේල් මාසයේ සිට වැඩබලන ජනාධිපති වන්නේ කැතරින් සම්බා-පන්සා, අන්තර්වාර අගමැති ඇන්ඩ්රේ නසාපායෙකේ යටතේ අන්තර්වාර රජය අනුගමනය කළ ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ් ටවුඩෙරා ය.

 ව්‍යවස්ථාදායකය 
ජාතික සභාවට (Assemblée Nationale) සාමාජිකයින් 140ක් සිටින අතර, වට දෙකක (හෝ Run-off) ක්‍රමය භාවිතා කර වසර පහක කාලයක් සඳහා තේරී පත් වේ.

 අධිකරණය 
අනෙකුත් බොහෝ පැරණි ප්‍රංශ යටත් විජිතවල මෙන්ම මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ නීති පද්ධතිය ප්‍රංශ නීතිය මත පදනම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය නොහොත් කෝර් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සෑදී ඇත්තේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද විනිසුරුවරුන්ගෙනි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා අධිකරණයක් ද ඇති අතර එහි විනිසුරුවන් ද පත් කරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසිනි.

 විදේශ සබඳතා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vladimir_Putin_and_Faustin_Touadera,_23_may_2018_(1).jpg|thumb|ජනාධිපති ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ්ටවුඩෙරා රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ 2018 මැයි 23

 විදේශ ආධාර සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ මැදිහත්වීම 
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය විදේශ ආධාර මත දැඩි ලෙස රඳා පවතින අතර බොහෝ රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන රජය විසින් සපයනු නොලැබෙන සේවාවන් සපයයි. 2019 දී, බොහෝ දුරට මානුෂීය ආධාර සඳහා රට තුළ විදේශ ආධාර වශයෙන් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 100 කට වඩා වියදම් කරන ලදී.

2006 දී, පවතින ප්‍රචණ්ඩත්වය හේතුවෙන්, රටේ වයඹ දිග ප්‍රදේශයේ මිනිසුන් 50,000 කට වැඩි පිරිසක් සාගින්නෙන් පෙළීමේ අවදානමකට ලක්ව සිටියහ.CAR: Food shortages increase as fighting intensifies in the northwest .  irinnews.org, 29 March 2006 නමුත් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සහාය නිසා මෙය වැළකුණා. 2008 ජනවාරි 8 වන දින එක්සත් ජාතීන්ගේ මහලේකම් බෑන් කී මූන් ප්‍රකාශ කළේ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය සාමය ගොඩනැගීමේ අරමුදලෙන් ආධාර ලබා ගැනීමට සුදුසුකම් ලබා ඇති බවයි.Central African Republic Peacebuilding Fund – Overview . United Nations. ප්‍රමුඛතා ක්ෂේත්‍ර තුනක් හඳුනාගෙන ඇත: පළමුව, ආරක්ෂක අංශයේ ප්‍රතිසංස්කරණ; දෙවනුව, යහපාලනය සහ නීතියේ ආධිපත්‍යය ප්‍රවර්ධනය කිරීම; තෙවනුව, ගැටුම්වලින් පීඩාවට පත් වූ ප්‍රජාවන් පුනර්ජීවනය කිරීම. 2008 ජූනි 12 දින, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමය ගොඩනැගීමේ කොමිසමෙන් සහය ඉල්ලා සිටියේය. එය 2005 දී පිහිටුවන ලද්දේ ගැටුම් වලින් මතුවන රටවලට නැවත යුද්ධයට හෝ අවුල් සහගත තත්ත්වයකට පත්වීම වැළැක්වීම සඳහා ය.

විභව ජන සංහාරයක් පිලිබඳ උත්සුකයන්ට ප්‍රතිචාර වශයෙන්, සාම සාධක හමුදාවක් - මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ජාත්‍යන්තර සහාය මෙහෙයුම (MISCA) - 2013 දෙසැම්බරයේදී අවසර දෙන ලදී. මෙම අප්‍රිකානු සංගමයේ 6,000ක පිරිසක් ප්‍රංශ මෙහෙයුම සංගාරිස් සමඟ එක්ව සිටියහ.Veronique Barbelet (2015) Central African Republic: addressing the protection crisis  London: Overseas Development Institute

2017 දී මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.

 මානව හිමිකම් 
එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව විසින් 2009 මානව හිමිකම් වාර්තාව මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ මානව හිමිකම් දුර්වල බව සඳහන් කර ඇති අතර බොහෝ රජයේ අපයෝජනයන් පිළිබඳව කනස්සල්ල පළ කළේය.2009 Human Rights Report: Central African Republic . U.S. Department of State, 11 March 2010. එක්සත් ජනපද රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුව චෝදනා කළේ ආරක්ෂක අංශ විසින් නීති විරෝධී මරණ දණ්ඩනය, වධහිංසා පැමිණවීම්, පහරදීම් සහ සැකකරුවන් සහ සිරකරුවන් දූෂණය කිරීම වැනි ප්‍රධාන මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් දණ්ඩමුක්තිය නොමැතිව සිදු වූ බවයි. සිරගෙවල්වල සහ රැඳවුම් මධ්‍යස්ථානවල දරුනු සහ ජීවිතයට තර්ජනාත්මක තත්ත්වයන්, අත්තනෝමතික ලෙස අත්අඩංගුවට ගැනීම, දීර්ඝ කාලීන නඩු විභාගයකට පෙර රඳවා තබා ගැනීම සහ සාධාරණ නඩු විභාගයක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, ගමන් කිරීමේ නිදහස සීමා කිරීම, නිල දූෂණය සහ කම්කරුවන්ගේ අයිතිවාසිකම් සීමා කිරීම ද එය චෝදනා කළේය.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Living_on_the_rainforest.jpg|thumb|ජංගා-සංඝයාය විශේෂ රක්ෂිතයේ ජීවත් වන අකා පිග්මිවරුන්
රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තු වාර්තාව පුලුල්ව පැතිරී ඇති මැර ප්‍රචණ්ඩත්වය, ස්ත්‍රී ලිංග ඡේදනය බහුලවීම, කාන්තාවන්ට සහ පිග්මිවරුන්ට වෙනස් කොට සැලකීම, මිනිස් ජාවාරම, බලහත්කාරයෙන් ශ්‍රමය සහ ළමා ශ්‍රමිකයන් ද උපුටා දක්වයි."Findings on the Worst Forms of Child Labor – Central African Republic" . dol.gov. "රාජ්‍ය ආරක්ෂක හමුදා, සන්නද්ධ කොල්ලකරුවන් සහ වෙනත් රාජ්‍ය නොවන සන්නද්ධ ආයතනවල ක්‍රියා හේතුවෙන්" රටේ උතුරු ප්‍රදේශයේ ගමන් කිරීමේ නිදහස සීමා වී ඇති අතර රජය සහ රාජ්‍ය විරෝධී බලවේග අතර සටන් හේතුවෙන් බොහෝ පුද්ගලයින් අභ්‍යන්තරව අවතැන්ව ඇත.

මන්ත්‍ර ගුරුකම් චෝදනා සම්බන්ධයෙන් ළමයින්ට සහ කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය ද රට තුළ බරපතල ගැටලුවක් ලෙස දක්වා ඇත.UN human rights chief says impunity major challenge in run-up to elections in Central African Republic . ohchr.org. 19 February 2010 මන්තර ගුරුකම් යනු දණ්ඩ නීති සංග්‍රහය යටතේ සාපරාධී වරදකි.

රටේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ භාෂණයේ නිදහස ආමන්ත්‍රණය කර ඇති නමුත් රජය විසින් මාධ්‍ය බිය ගැන්වීමේ සිද්ධීන් තිබේ. ජාත්‍යන්තර පර්යේෂණ සහ විනිමය මණ්ඩලයේ මාධ්‍ය තිරසාර දර්ශකයේ වාර්තාවක් සඳහන් කළේ "නිදහස් මාධ්‍ය පද්ධතියකට විරුද්ධ නීති පද්ධතියේ කොටස් සහ රජය සමඟ රට අවම වශයෙන් අරමුණු සපුරා ඇති" බවයි.

ගැහැණු ළමයින්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 68% ක් වයස අවුරුදු 18 සම්පූර්ණ වීමට පෙර විවාහ වී ඇත. සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශකය විසින් සමීක්ෂණය කරන ලද රටවල් 188 කින් රට 188 ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. ජාත්‍යන්තර කම්කරු කටයුතු කාර්යාංශය ළමා ශ්‍රමිකයන් හෝ බලහත්කාර ශ්‍රමිකයන් විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද භාණ්ඩ ලැයිස්තුවේ අවසාන සංස්කරණයේ ද එය සඳහන් කර ඇත.

 ජනවිකාශනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Group_of_Peul_women_in_Paoua.jpg|thumb|පෝවා හි ෆුලා කාන්තාවන්නිදහසින් පසු මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ජනගහනය හතර ගුණයකින් පමණ වැඩි වී ඇත. 1960 දී ජනගහනය 1,232,000; 2021 එක්සත් ජාතීන්ගේ ඇස්තමේන්තුවට අනුව එය ආසන්න වශයෙන් 5,457,154 කි.

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ වයස අවුරුදු 15 ත් 49 ත් අතර ජනගහනයෙන් 4% ක් පමණ HIV ආසාදිතයන් බවයි. අසල්වැසි රටවල් වන චැඩ් සහ කොංගෝ ජනරජයේ 17% ආවරණයට සාපේක්ෂව ප්‍රතිවෛරස් ප්‍රතිකාර ඇත්තේ රටෙන් 3%කට පමණි.ANNEX 3: Country progress indicators . 2006 Report on the Global AIDS Epidemic. unaids.org

ජාතිය වාර්ගික කණ්ඩායම් 80 කට වැඩි ගණනකට බෙදී ඇති අතර, ඒ සෑම කෙනෙකුටම තමන්ගේම භාෂාවක් ඇත. විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් වන්නේ බග්ගාරා අරාබිවරුන් ය. බකා, බණ්ඩා, බයකා, ෆුලා, ගබයා, කරා, ක්‍රෙෂ්, ම්බකා, මන්ජා, න්ග්බැන්ඩි, සාරා, විදිරි, වොඩාබේ, යකෝමා, යූලු, සැන්ඩේ, බොහෝ ප්‍රංශ සම්භවයක් ඇති යුරෝපීයයන් ඇතුළු අනෙකුත් අය වේ.

 ආගම් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Une_foule_devant_la_Cath%C3%A9drale_de_Bangui,_le_7_mai_2018.jpg|thumb|බැන්ගුයි ආසන දෙව්මැදුරේ වන්දනාකරුවන්. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ප්‍රධාන ආගම ක්‍රිස්තියානි ආගමයි.
2003 ජාතික සංගණනයට අනුව, ජනගහනයෙන් 80.3% ක් ක්‍රිස්තියානි (51.4% රෙපරමාදු සහ 28.9% රෝමානු කතෝලික), 10% මුස්ලිම් සහ 4.5% වෙනත් ආගමික කණ්ඩායම්, 5.5% ක් ආගමික විශ්වාසයන් නැත. Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානයේ වඩාත් මෑතකාලීන වැඩකටයුතු ඇස්තමේන්තු කර ඇත්තේ, 2010 වන විට, ක්‍රිස්තියානුවන් ජනගහනයෙන් 89.8% (60.7% රෙපරමාදු සහ 28.5% කතෝලික) වන අතර මුස්ලිම්වරුන් 8.9% කි. කතෝලික සභාව මිලියන 1.5කට වඩා අනුගාමිකයින්, ජනගහනයෙන් තුනෙන් එකක් පමණ හිමිකම් කියයි. ආදිවාසී විශ්වාසය (සත්ත්වවාදය) ද ක්‍රියාත්මක වන අතර බොහෝ දේශීය විශ්වාසයන් ක්‍රිස්තියානි සහ ඉස්ලාමීය පිළිවෙත්වලට ඇතුළත් වේ. එක්සත් ජාතීන්ගේ අධ්‍යක්ෂවරයෙක් මුස්ලිම්වරුන් සහ ක්‍රිස්තියානීන් අතර ආගමික ආතතීන් ඉහළ මට්ටමක පවතින බව විස්තර කළේය.

ලූතරන්, බැප්ටිස්ට්, කතෝලිකයන්, ග්‍රේස් සහෝදරයන් සහ යෙහෝවාගේ සාක්ෂිකරුවන් ඇතුළු බොහෝ මිෂනාරි කණ්ඩායම් රට තුළ ක්‍රියාත්මක වේ. මෙම මිෂනාරිවරුන් ප්‍රධාන වශයෙන් එක්සත් ජනපදය, ප්‍රංශය, ඉතාලිය සහ ස්පාඤ්ඤයෙන් පැමිණෙන අතර, බොහෝ දෙනෙක් නයිජීරියාව, කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය සහ අනෙකුත් අප්‍රිකානු රටවලින් ද වෙති. 2002-3 දී කැරලිකරුවන් සහ රජයේ හමුදා අතර සටන් ඇවිළුණු විට මිෂනාරිවරුන් විශාල සංඛ්‍යාවක් රට හැර ගිය නමුත් ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් දැන් ඔවුන්ගේ වැඩ කටයුතු කරගෙන යාමට ආපසු පැමිණ ඇත.

විදේශීය සංවර්ධන ආයතනයේ පර්යේෂණවලට අනුව, 2012 සිට පවතින අර්බුදය අතරතුර, ආගමික නායකයින් ප්‍රජාවන් සහ සන්නද්ධ කණ්ඩායම් අතර මැදිහත් වී ඇත; ඔවුන් නවාතැන් සොයන මිනිසුන්ට රැකවරණය ද ලබා දුන්හ.Veronique Barbelet (2015) Central African Republic: addressing the protection crisis  London: Overseas Development Institute

 භාෂා 
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ නිල භාෂා දෙක වන්නේ ප්‍රංශ සහ සංගෝ (සංඝෝ ලෙසද හැඳින්වේ) මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය අප්‍රිකානු භාෂාවකට නිල තත්ත්වය ලබා දී ඇති අප්‍රිකානු රටවල් කිහිපයෙන් එකකි.

 සෞඛ්‍ය සේවා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caf_babies.jpg|වම|thumb|අවුරුදු 0 ත් 5 ත් අතර වයසේ පසුවන මව්වරුන් සහ ළදරුවන් බන්ගුයි හි දිස්ත්‍රික්කයක් වන බෙගුවා හි සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථානයක පෝලියෝ එන්නත් බිංදු දෙකක් දෙනතුරු බලා සිටිති.
රටේ විශාලතම රෝහල් පිහිටා ඇත්තේ බන්ගුයි දිස්ත්‍රික්කයේ ය. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකු ලෙස, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට සරම්ප වසංගතයක් වැළැක්වීම සඳහා 2014 මැදිහත්වීමක් වැනි එන්නත් ආධාර ලැබේ. 2007 දී උපතේදී කාන්තා ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 48.2 ක් වූ අතර උපතේදී පිරිමින්ගේ ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 45.1 කි.

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ කාන්තා සෞඛ්‍යය දුර්වලයි. 2010 වන විට, රට ලෝකයේ සිව්වන ඉහළම මාතෘ මරණ අනුපාතය විය. 2014 වසරේ මුළු සශ්‍රීකත්ව අනුපාතය උපදින දරුවන්/කාන්තාවන් 4.46ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇත.Central African Republic . The World Factbook (CIA World Factbook) Central Intelligence Agency කාන්තාවන්ගෙන් ආසන්න වශයෙන් 25% ක් කාන්තා ලිංගික ඡේදනයට ලක්ව ඇත. රටේ බොහෝ දරු උපත් මෙහෙයවනු ලබන්නේ සම්ප්‍රදායික උපත් සහායකයින් වන අතර, ඔවුන් බොහෝවිට සුළු හෝ විධිමත් පුහුණුවක් නැත.

මැලේරියාව මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට ආවේණික වන අතර මරණයට ප්‍රධානතම හේතුවකි. 2009 ඇස්තමේන්තු වලට අනුව, HIV/AIDS පැතිරීමේ අනුපාතය වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් 4.7% ක් පමණ වේ (වයස අවුරුදු 15-49).CIA World Factbook: HIV/AIDS – adult prevalence rate . Cia.gov. Retrieved 6 April 2013. එය 2016 එක්සත් ජාතීන්ගේ ඇස්තමේන්තුව ආසන්න වශයෙන් 4% සමඟ පොදු එකඟතාවයකට පැමිණ ඇත. 2006 දී සෞඛ්‍යය සඳහා රජයේ වියදම එක් පුද්ගලයෙකුට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 20 (PPP) වූ අතර 2006 දී මුළු රාජ්‍ය වියදම්වලින් 10.9% කි. 2009 දී සෑම පුද්ගලයන් 20,000 කටම සිටියේ එක් වෛද්‍යවරයකු පමණි.

 අධ්‍යාපනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CAR_classroom.jpg|thumb|සෑම් ඔවාන්ඩ්ජා හි පන්ති කාමරයමධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ රාජ්‍ය අධ්‍යාපනය නොමිලේ වන අතර වයස අවුරුදු 6 සිට 14 දක්වා අනිවාර්ය වේ."Central African Republic". Findings on the Worst Forms of Child Labor (2001). Bureau of International Labor Affairs, U.S. Department of Labor (2002). This article incorporates text from this source, which is in the public domain. කෙසේ වෙතත්, රටේ වැඩිහිටි ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ නූගත් ය. මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ උසස් අධ්‍යාපන ආයතන දෙක වන්නේ බන්ගුයි හි පිහිටි පොදු විශ්ව විද්‍යාලයක් වන බන්ගුයි විශ්ව විද්‍යාලයයි, එයට වෛද්‍ය විද්‍යාලයක් ඇතුළත් වේ; සහ යුක්ලිඩ් විශ්ව විද්‍යාලය, ජාත්‍යන්තර විශ්ව විද්‍යාලයකි.

 ආර්ථිකය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Central_African_Republic_Product_Exports_(2019).svg|දකුණ|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GDP_per_capita_in_the_Central_African_Republic.svg|දකුණ|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bangui_Shopping_District.jpg|thumb|බන්ගුයි සාප්පු සවාරි දිස්ත්‍රික්කයජනරජයේ ඒක පුද්ගල ආදායම බොහෝ විට ලැයිස්තුගත කර ඇත්තේ දළ වශයෙන් වසරකට ඩොලර් 400ක් ලෙසයි, එය ලෝකයේ අඩුම අගයන් වලින් එකකි, නමුත් මෙම අගය බොහෝ දුරට පදනම් වී ඇත්තේ වාර්තා වූ අපනයන විකුණුම් මත වන අතර බොහෝ දුරට ලියාපදිංචි නොකළ ආහාර, දේශීයව නිපදවන මධ්‍යසාර පාන වර්ග, දියමන්ති, ඇත්දළ, බුෂ්මීට් සහ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය විද්‍යාව අලෙවිය නොසලකා හරියි.

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ මුදල් ඒකකය CFA ෆ්‍රෑන්ක් ය, එය ප්‍රංශ බටහිර අප්‍රිකාවේ පැරණි රටවල් හරහා පිළිගනු ලබන අතර යුරෝ වෙත ස්ථාවර මිලකට වෙළඳාම් කරයි. දියමන්ති රටේ වැදගත්ම අපනයනය වන අතර එය අපනයන ආදායමෙන් 40-55% අතර ප්‍රමාණයක් වන නමුත් සෑම වසරකම නිෂ්පාදනය කරන ඒවායින් 30% ත් 50% ත් අතර ප්‍රමාණයක් රටින් පිටව යන බව ඇස්තමේන්තු කර ඇත. 2022 අප්‍රේල් 27 වන දින, Bitcoin (BTC) අතිරේක නීත්‍යානුකූල ටෙන්ඩරයක් ලෙස සම්මත කරන ලදී. නීති සම්පාදකයින් ඒකමතිකව CFA ෆ්‍රෑන්ක් සමඟ බිට්කොයින් නීත්‍යානුකූල ටෙන්ඩර් බවට පත් කරන ලද සහ ගුප්තකේතන මුදල් භාවිතය නීතිගත කළ පනත් කෙටුම්පතක් සම්මත කර ගත්හ. ජනාධිපති ෆවුස්ටින්-ආර්චේන්ජ් ටවුඩෙරා මෙම පියවර නීතියට අත්සන් කළ බව ඔහුගේ කාර්ය මණ්ඩල ප්‍රධානී ඕබෙද් නම්සියෝ පැවසීය.

කෘෂිකර්මාන්තය ප්‍රමුඛ වන්නේ මඤ්ඤොක්කා, රටකජු, බඩඉරිඟු, බඩ ඉරිඟු, මෙනේරි, තල සහ කෙසෙල් වැනි ආහාර බෝග වගා කිරීම සහ විකිණීමයි. සැබෑ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වාර්ෂික වර්ධන වේගය 3% ට වඩා තරමක් වැඩි ය. බොහෝ මධ්‍යම අප්‍රිකානුවන්ගේ ප්‍රධාන ආහාරය වන මඤ්ඤොක්කා සමස්ත නිෂ්පාදනය වසරකට ටොන් 200,000 ත් 300,000 ත් අතර පරාසයක පවතින අතර ප්‍රධාන අපනයන මුදල් බෝගය වන කපු නිෂ්පාදනය, අපනයනය කරන ලද මුදල් බෝගවලට වඩා ආහාර බෝගවල වැදගත්කම පෙන්නුම් කරයි. වසරකට ටොන් 25,000 සිට 45,000 දක්වා පරාසයක පවතී. ආහාර භෝග විශාල වශයෙන් අපනයනය නොකෙරේ, නමුත් තවමත් රටේ ප්‍රධාන මුදල් බෝග වන්නේ මධ්‍යම අප්‍රිකානුවන් කපු හෝ කෝපි වැනි අපනයනය කරන ලද මුදල් බෝගවලට වඩා අතිරික්ත ආහාර බෝග වරින් වර විකිණීමෙන් වැඩි ආදායමක් ලබා ගන්නා බැවිනි. රටේ වැඩි කොටසක් ආහාර භෝගවලින් ස්වයංපෝෂිත ය; කෙසේ වෙතත්, tsetse මැස්සන් සිටීම නිසා පශු සම්පත් සංවර්ධනයට බාධා ඇති වේ.

ජනරජයේ ප්‍රධාන ආනයන සහකරු ප්‍රංශයයි (17.1%). අනෙකුත් ආනයන එක්සත් ජනපදයෙන් (12.3%), ඉන්දියාවෙන් (11.5%) සහ චීනයෙන් (8.2%) පැමිණේ. එහි විශාලතම අපනයන සහකරු වන්නේ ප්‍රංශය (31.2%), පසුව බුරුන්ඩි (16.2%), චීනය (12.5%), කැමරූන් (9.6%) සහ ඔස්ට්‍රියාව (7.8%) ය.

මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි. 2009 ලෝක බැංකු සමූහයේ ව්‍යාපාර කිරීම පිළිබඳ වාර්තාවේ, ව්‍යාපාර ක්‍රියාකාරකම් වැඩි දියුණු කරන සහ එය සීමා කරන රෙගුලාසි සැලකිල්ලට ගන්නා සංයුක්ත දර්ශකයක් වන 'ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව' සම්බන්ධයෙන් එය 183 හි 183 වැනි ස්ථානයට පත් විය.

 යටිතල පහසුකම් 

 ගමනාගමනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Central_African_Republic_-_Trucks_in_Bangui.jpg|thumb|බන්ගුයි හි ට්‍රක් රථ
බංගුයි යනු මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ප්‍රවාහන මධ්‍යස්ථානයයි. 1999 වන විට, මාර්ග අටක් කැමරූන්, චැඩ් සහ දකුණු සුඩානය හි ප්‍රධාන නගර වලට සම්බන්ධ කර ඇත; මේවායින් තාර දමා ඇත්තේ ගාස්තු අය කරන මාර්ග පමණි. ජූලි සිට ඔක්තෝබර් දක්වා වැසි සමයේදී සමහර මාර්ගවල ගමන් කළ නොහැක.Eur, pp. 200–202

ගංගා පාරු බංගුයි හි ගංගා වරායේ සිට බ්‍රසාවිල් සහ සොන්ගෝ වෙත යාත්‍රා කරයි. බැංගුයි සහ බ්‍රසාවිල් අතර අවුරුද්දේ වැඩි කාලයක් මෙම ගංගාව ගමන් කළ හැකිය. බ්‍රසාවිල් සිට කොංගෝවේ අත්ලාන්තික් වරාය වන පොයින්ට්-නොයර් වෙත භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය කරනු ලබන්නේ දුම්රිය මගිනි. ගංගා වරාය රටේ ජාත්‍යන්තර වෙළඳාමේ අතිමහත් බහුතරය හසුරුවන අතර ටොන් 350,000ක භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය කිරීමේ හැකියාව ඇත; එහි මීටර 350 (අඩි 1,150) දිග වාප්පු සහ වර්ග මීටර් 24,000 (වර්ග අඩි 260,000) ගබඩා ඉඩකඩ ඇත.

Bangui M'Poko ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ එකම ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළයි. 2014 ජුනි වන විට එය බ්‍රසාවිල්, කැසබ්ලැන්කා, කොටනෝ, ඩුවාලා, කිංෂාසා, ලෝමේ, ලුආන්ඩා, මලබෝ, එන්'ජමේනා, පැරිස්, පොයින්ට්-නොයර් සහ යවුන්ඩේ වෙත සෘජු ගුවන් ගමන් නිතිපතා සැලසුම් කර ඇත.

අවම වශයෙන් 2002 සිට බංගුයි ට්‍රාන්ස්කැමරූන් දුම්රිය මාර්ගයට දුම්රියෙන් සම්බන්ධ කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.Eur, p. 185

 බලශක්තිය 
මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජය ප්‍රධාන වශයෙන් ජල විදුලිය භාවිතා කරන්නේ විදුලිය නිපදවීම සඳහා වෙනත් අඩු වියදම් සම්පත් කිහිපයක් ඇති බැවිනි.

 සන්නිවේදනය 
වර්තමානයේ, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයේ ක්‍රියාකාරී රූපවාහිනී සේවා, ගුවන්විදුලි මධ්‍යස්ථාන, අන්තර්ජාල සේවා සපයන්නන් සහ ජංගම දුරකථන වාහකයන් ඇත; Socatel යනු රට පුරා අන්තර්ජාල සහ ජංගම දුරකථන ප්‍රවේශය සඳහා ප්‍රමුඛතම සැපයුම්කරු වේ. විදුලි සංදේශවල ප්‍රාථමික රාජ්‍ය නියාමක ආයතන වන්නේ අමාත්‍යාංශ සහ විදුලි සංදේශ සහ ‍දෙස් නූවෙල්ස් ටෙක්නොලොජීස් ය. මීට අමතරව, මධ්‍යම අප්‍රිකානු ජනරජයට යටිතල පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා ජාත්‍යන්තර විදුලි සංදේශ සංගමය තුළ ITU Telecommunication Development Sector (ITU-D) විදුලි සංදේශ ආශ්‍රිත මෙහෙයුම් සඳහා ජාත්‍යන්තර සහාය ලැබේ.

 සංස්කෘතික 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BaAka_woman_dancing.jpg|thumb|මධ්‍යම අප්‍රිකානු කාන්තාවක්

 ක්‍රීඩා 
පාපන්දු යනු රටේ ජනප්‍රියම ක්‍රීඩාවයි. ජාතික පාපන්දු කණ්ඩායම මධ්‍යම අප්‍රිකානු පාපන්දු සම්මේලනය මගින් පාලනය වන අතර තරඟ බර්තලමි බොගන්ඩා ක්‍රීඩාංගණයේදී පැවැත්වේ.

පැසිපන්දු ද ජනප්‍රිය වන අතරCountry Profile – Central African Republic-Sports and Activities , Indo-African Chamber of Commerce and Industry Retrieved 24 September 2015.Central African Republic — Things to Do , iExplore Retrieved 24 September 2015. එහි ජාතික කණ්ඩායම දෙවරක් අප්‍රිකානු ශූරතාව දිනා ගත් අතර 1974 දී පැසිපන්දු ලෝක කුසලානයට සුදුසුකම් ලැබූ පළමු උප සහරා අප්‍රිකානු කණ්ඩායම විය.

 සටහන් 

 යොමු කිරීම් 
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:States and territories established in 1960
ප්‍රවර්ගය:Republics
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකානු සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍ය
ප්‍රවර්ගය:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie
ප්‍රවර්ගය:ඌන සංවර්ධිත රටවල්
ප්‍රවර්ගය:Landlocked countries
ප්‍රවර්ගය:French-speaking countries and territories
ප්‍රවර්ගය:Webarchive template wayback links
ප්‍රවර්ගය:ප්‍රංශ-භාෂා පෙළ ඇතුළත් ලිපි
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු