මුරුසියේ ආර්ථිකය

1968 දී බ්‍රිතාන්‍යයෙන් නිදහස ලැබීමෙන් පසු, මුරුසිය අඩු ආදායම්ලාභී, කෘෂිකර්මාන්තය පදනම් කරගත් ආර්ථිකයක සිට සංචාරක, රෙදිපිළි, සීනි සහ මූල්‍ය සේවා මත පදනම් වූ ඉහළ ආදායම් සහිත විවිධාංගීකරණය වූ ආර්ථිකයක් දක්වා වර්ධනය වී ඇත. නිදහසින් පසු මුරුසිය හි ආර්ථික ඉතිහාසය "මුරුසි ආශ්චර්යය" සහ "අප්‍රිකාවේ සාර්ථකත්වය" ලෙස හැඳින්වේ.

මෑත වසරවලදී, තොරතුරු සහ සන්නිවේදන තාක්ෂණය, මුහුදු ආහාර, ආගන්තුක සත්කාර සහ දේපල සංවර්ධනය, සෞඛ්‍ය සේවා, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සහ අධ්‍යාපනය සහ පුහුණුව වැදගත් අංශ ලෙස මතු වී ඇති අතර, දේශීය හා විදේශීය ආයෝජකයින්ගෙන් සැලකිය යුතු ආයෝජනයක් ආකර්ෂණය කර ඇත.

මුරුසිය සතුව සූරාකෑමට ලක්විය හැකි පොසිල ඉන්ධන සංචිත නොමැති අතර එම නිසා එහි බොහෝ බලශක්ති අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ඛනිජ තෙල් නිෂ්පාදන මත රඳා පවතී. දේශීය සහ පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයන් වන්නේ ජෛව ස්කන්ධ, ජලවිදුලි, සූර්ය සහ සුළං ශක්තියයි.

මුරුසිය ලෝකයේ විශාලතම සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපයන්ගෙන් එකක් වන අතර, 2012 දී රජය සමුද්‍ර ආර්ථිකය දියුණු කිරීමේ අභිප්‍රාය ප්‍රකාශ කළේය.

මුරුසිය ආර්ථික තරඟකාරිත්වය, මිත්‍රශීලී ආයෝජන වාතාවරණයක්, යහපාලනය සහ නිදහස් ආර්ථිකය අනුව ඉහළ ශ්‍රේණිගත කර ඇත. 2018 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (PPP) ඇ.ඩො. 29.187 ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඒක පුද්ගල GDP (PPP) ඇ.ඩො. 22,909 ඉක්ම වූ අතර එය අප්‍රිකාවේ දෙවන ඉහළම අගයයි.

2019 ලෝක බැංකුවට අනුව මුරුසිය ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් ඇත. ලෝක බැංකුවේ 2019 ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව පිළිබඳ දර්ශකයට අනුව ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව සම්බන්ධයෙන් ලොව පුරා ආර්ථිකයන් 190ක් අතරින් මුරුසිය 13 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත. මුරුසිය විදේශ කටයුතු අමාත්‍යාංශයට අනුව, රටේ අභියෝග වන්නේ කර්මාන්ත අංශ කිහිපයක් මත දැඩි ලෙස රඳා පැවතීම, ඉහළ බුද්ධි ගලනය, පුහුණු ශ්‍රම හිඟය, වයස්ගත ජනගහනය සහ අකාර්යක්ෂම රාජ්‍ය සමාගම් සහ රාජ්‍ය ආයතන වේ.

මුරුසිය සිය සාර්ථකත්වය ගොඩනගා ඇත්තේ නිදහස් වෙළෙඳපොළ ආර්ථිකයක් මත ය. 2019 ලෝක ආර්ථික නිදහස වාර්තාවට අනුව, මුරුසිය ලෝකයේ 9 වැනි නිදහස් ආර්ථිකය ඇති රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත.

 මූල්‍යමය සේවා 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evening_Port_Louis.jpg|thumb|පෝට් ලුවී, මුරුසි අගනුවර  

මූල්‍ය සේවා කොමිෂන් සභාවට අනුව, 2018 වසරේ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11.1% කට මූල්‍ය සහ රක්ෂණ ක්‍රියාකාරකම් දායක වී ඇත. වසර ගණනාවක් පුරා, මුරුසිය ආසියාව සහ අප්‍රිකාව අතර උපායමාර්ගික පිහිටීම, දෙමුහුන් නියාමන රාමුව, ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව, ආයෝජන ආරක්ෂණ ගිවිසුම්, ද්විත්ව බදු නොවන ගිවිසුම්, ඉහළ සුදුසුකම් ලත් සහ බහුභාෂා ශ්‍රම බලකාය හේතුවෙන් අප්‍රිකාවට ආයෝජන සඳහා වඩාත් කැමති කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස ස්ථානගත වී ඇත. දේශපාලන ස්ථාවරත්වය, අඩු අපරාධ අනුපාතය සහ නවීන යටිතල පහසුකම් සහ සම්බන්ධතාවය. එය ජාත්‍යන්තර බැංකු, නීති සමාගම්, ආයතනික සේවා, ආයෝජන අරමුදල් සහ පුද්ගලික කොටස් අරමුදල් ගණනාවකට නිවහන වේ. මූල්‍ය නිෂ්පාදන සහ සේවාවන්ට පුද්ගලික බැංකුකරණය, ගෝලීය ව්‍යාපාර, රක්ෂණ සහ ප්‍රතිරක්‍ෂණය, සීමිත සමාගම්, ආරක්ෂිත සෛල සමාගම්, විශ්වාසය සහ පදනම, ආයෝජන බැංකුකරණය, ගෝලීය මූලස්ථාන පරිපාලනය ඇතුළත් වේ. 

ආයතනික බදු අනුපාතිකය 15% සිට 17% දක්වා වන අතර පුද්ගල බදු අනුපාතය 10% සිට 25% දක්වා පරාසයක පවතී. රටේ තරඟකාරීත්වය ඉහළ නැංවීම සඳහා බදු නිවාඩු සහ සමහර විශේෂිත ක්ෂේත්‍රවල නිදහස් කිරීම් වැනි දිරිගැන්වීම් ද පිරිනමන අතර, එහි මූල්‍ය අංශයේ අපවාදාත්මක ක්‍රියාවන්හි නිරත වූ පුද්ගලයින් සහ සමාගම් හේතුවෙන් රට බොහෝ විට පුවත්පත් විසින් බදු තෝතැන්නක් ලෙස ටැග් කරනු ලැබේ. වැඩි විනිවිදභාවයක් සඳහා වන ජාත්‍යන්තර ඉල්ලීම් සමඟ එහි අනුකූලතාවය පෙන්නුම් කිරීම සඳහා හොඳම භාවිතයන් සහ ශක්තිමත් නීතිමය සහ නියාමන රාමුවක් අනුගමනය කිරීමෙන් රට ශක්තිමත් කීර්තියක් ගොඩනඟා ගෙන ඇත. 2015 ජූනි මාසයේදී, මුරුසිය බදු කාරණාවලදී අන්‍යෝන්‍ය පරිපාලන සහය පිළිබඳ බහුපාර්ශ්වික සම්මුතියට අනුගත වූ අතර, අධිකරණ බල ප්‍රදේශ 127ක් සමඟ හුවමාරු තොරතුරු යාන්ත්‍රණයක් ඇත. මුරුසිය යනු නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකානු මුදල් විශුද්ධිකරණයට එරෙහි කණ්ඩායමේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වන අතර මුදල් විශුද්ධිකරණය සහ වෙනත් ආකාරයේ මූල්‍ය අපරාධවලට එරෙහි සටනේ පෙරමුණ ගෙන ඇත. පොදු වාර්තාකරණ ප්‍රමිතිය සහ විදේශ ගිණුම් බදු අනුකූලතා පනත යටතේ ස්වයංක්‍රීය පදනමක් මත තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීමට රට අනුගත වී ඇත.

 සංචාරක 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mauritius_beach.png|thumb|ට්‍රෝ-ඕක්ස්-බිචස් හි නිවර්තන වෙරළ තීරයක්
මුරුසිය යනු ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් වන අතර සංචාරක අංශය මුරුසි ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන කුළුණු වලින් එකකි. බහු වාර්ගික හා සංස්කෘතික ජනගහනයකින් අනුපූරක වූ පැහැදිලි උණුසුම් මුහුදු ජලය, වෙරළ, නිවර්තන සත්ත්ව විශේෂ සහ වෘක්ෂලතා සහිත නිවර්තන දේශගුණයක් දිවයිනේ ජාතිය භුක්ති විඳියි. 2019 වර්ෂය සඳහා සංචාරක පැමිණීම් පිළිබඳ පුරෝකථනය 1,450,000ක් ලෙස පවත්වා ගෙන යන අතර, එය 2018 හි 1,399,408 අගයට වඩා 3.6% ක වැඩිවීමක් නියෝජනය කරයි.    

මුරුසියට දැනට යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවි දෙකක් ඇත, එනම් ආප්වාසි ගාට් සහ ලෙ මෝර්න් සංස්කෘතික භූ දර්ශනය. මීට අමතරව, කළු ගංගා දුර්ග ජාතික වනෝද්‍යානය දැනට යුනෙස්කෝ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ ඇත.

 ප්‍රවාහනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Metro_Express_Mauritius.jpg|thumb|රෝස් හිල් මධ්‍යම දුම්රිය ස්ථානයේ උර්බෝස් 100-3
2005 සිට මුරුසි හි පොදු බස් රථ සහ පසුකාලීන දුම්රිය සිසුන්, ආබාධිත පුද්ගලයින් සහ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන් සඳහා නොමිලේ ලබා දී ඇත. මෙට්‍රෝ එක්ස්ප්‍රස් දුම්රිය දැනට නගර පහම සම්බන්ධ කරයි සහ මුරුසි විශ්ව විද්‍යාලය රෙඩුඉට් හි නැගෙනහිර සහ දකුණට සැලසුම් කර ඇත. 1960 ගනන්වල සිට පුද්ගලිකව සතු කාර්මික දුම්රිය මාර්ග අත්හැර දමා ඇත. පෝට් ලුවී වරාය ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම මෙන්ම කෲස් පර්යන්තයක් ද හසුරුවයි. ඉන්දියන් සාගරයේ විශාලතම ගුවන් තොටුපළ වන ශ්‍රීමත් සීවුසගුර් රාම්ගූලම් ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වන අතර එය ජාතික ගුවන් සේවය වන එයාර් මොරිෂස් හි ගෘහ මෙහෙයුම් පදනම ලෙස සේවය කරයි. ප්ලේන් කොරේල් ගුවන් තොටුපළ රොඩ්රිගුස් සිට ක්‍රියාත්මක වන අතර එය ප්‍රධාන මුරුසි දිවයින හා රීයුනියන් සමඟ ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් සහතික කරයි.

 තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණය (ICT) 
තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණ (ICT) අංශය 2016 දී එහි දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.7% කට දායක වී ඇත. 

මීට අමතරව, අප්‍රිකානු ජාල තොරතුරු මධ්‍යස්ථානය (AFRINIC) - අප්‍රිකාව සඳහා කලාපීය අන්තර්ජාල රෙජිස්ට්‍රිය - මූලස්ථානය එබීන් හි පිහිටා ඇත.

පහළ ඉන්දියන් සාගර ජාලය (LION) කේබලය, මොරිෂස්-රොද්‍රිගුස් සබ්මැරීන් කේබලය සහ දකුණු අප්‍රිකාව ඈත පෙරදිග (SAFE) කේබලය ඇතුළු බහු දෘශ්‍ය තන්තු සබ්මැරීන් සන්නිවේදන කේබල් හරහා මුරුසිය ගෝලීය අන්තර්ජාල යටිතල ව්‍යුහයට සම්බන්ධ වේ.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු