මුරුසියේ භූගෝලය

රටේ මුළු භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝ මීටර 2,040 (වර්ග සැතපුම් 790) කි. එය ප්‍රමාණයෙන් ලොව 170 වැනි විශාලතම ජාතිය වේ. මුරුසි ජනරජය මුරුසි දූපත සහ පිටස්තර දූපත් කිහිපයකින් සමන්විත වේ. ජාතියේ සුවිශේෂී ආර්ථික කලාපය සීෂෙල්ස් සමඟ ඒකාබද්ධව කළමනාකරණය කරන ආසන්න වශයෙන් වර්ග කිලෝ මීටර 400,000 (වර්ග සැතපුම් 150,000) ඇතුළුව ඉන්දියන් සාගරයේ වර්ග කිලෝමීටර මිලියන 2.3 (වර්ග සැතපුම් 890,000) පමණ ආවරණය කරයි. 
 මුරුසි දිවයින 
මුරුසිය යනු අප්‍රිකාවේ ගිනිකොනදිග වෙරළට ඔබ්බෙන් කිලෝමීටර් 2,000 (සැතපුම් 1,200), අක්ෂාංශ 19°58.8'S සහ 20°31.7'S සහ දේශාංශ 57°18.0'E සහ 57°46.5'E අතර වේ. එය දිග කිලෝමීටර 65 (සැතපුම් 40) සහ පළල කිලෝමීටර 45 (සැතපුම් 30) වේ. එහි භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර 1,864.8 (වර්ග සැතපුම් 720.0) වේ. දිවයින වටා කිලෝමීටර් 150 (සැතපුම් 100) කට වඩා වැඩි සුදු වැලි සහිත වෙරළ තීරයකින් වටවී ඇති අතර, දිවයින වටා ඇති ලොව තුන්වන විශාලතම කොරල්පරයෙන් කලපු විවෘත මුහුදෙන් ආරක්ෂා වේ. මුරුසි වෙරළට ඔබ්බෙන් ජනාවාස නොවූ දූපත් සහ දූපත් 49ක් පමණ පිහිටා ඇති අතර, ඒවායින් කිහිපයක් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති විශේෂ සඳහා ස්වභාවික රක්ෂිත ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.

මුරුසි දූපත මීට වසර මිලියන 8 කට පමණ පෙර ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් මගින් නිර්මාණය වූ භූ විද්‍යාත්මකව සාපේක්ෂව තරුණ ය. ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, රියුනියන් සහ රොඩ්රිගුස් සමග එක්ව, දිවයින මස්කරීන් දූපත් හි කොටසකි. අප්‍රිකාව සහ මැඩගස්කරයෙන් සැදුම් ලත් මහාද්වීපික කොටසට කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් නැගෙනහිරින් සිදු වූ දැවැන්ත දිය යට ගිනිකඳු පිපිරීම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙම දූපත් මතු විය. ඒවා තවදුරටත් ගිනිකඳු සක්‍රීය නොවන අතර උණුසුම් ස්ථානය දැන් රියුනියන් දූපත යටතේ පවතී. මුරුසිය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 300 සිට 800 දක්වා (අඩි 1,000 සිට 2,600 දක්වා) උසින් වෙනස් වන කැඩුණු කඳු වළල්ලකින් වට වී ඇත. ගොඩබිම වෙරළබඩ තැනිතලාවේ සිට මධ්‍යම සානුවකට නැඟී මීටර් 670 (අඩි 2,200) ක උසකට ළඟා වේ; උසම කඳු මුදුන වන්නේ නිරිතදිගින්, පිටොන් ඩි ලා පෙටිට් රිවියර් නොයර් මීටර 828 (අඩි 2,717) හි ය. ඇළ දොළ සහ ගංගා දිවයින පුරා ස්පෙකියුලම් කරයි, බොහෝ ඒවා ලාවා ගලායාම නිසා ඇති වූ ඉරිතැලීම් වලින් සෑදී ඇත.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mauritius.png|මධ්‍යය|thumb|650x650පික්|මොරිෂස් දූපතේ පරිදර්ශක දසුනක්

 රොඩ්රිගස් දූපත 
රොඩ්රිගුස් නම් ස්වාධීන දිවයින මුරුසියේ නැගෙනහිරට කිලෝ මීටර 560 (සැතපුම් 350) දුරින් පිහිටා ඇති අතර වර්ග කිලෝමීටර 108 (වර්ග සැතපුම් 42)කි. රොඩ්රිගුස් යනු මස්කරීන් සානුවේ මායිම දිගේ කඳු මුදුනක සිට නැඟී එන ගිනිකඳු දූපතකි. දිවයින කඳු සහිත වන අතර උසම කඳු මුදුන වන ලිමන් කඳු මුදුනේ මීටර් 398 (අඩි 1,306) කි. දිවයිනේ කොරල් පරයක් සහ පුළුල් හුණුගල් නිධි ද ඇත. මුරුසි සංඛ්‍යාලේඛන වලට අනුව, 2019 ජූලි 1 වන දින, දිවයිනේ ජනගහනය 43,371 ලෙස ගණන් බලා ඇත.

 චාගෝස් දූපත් සමූහය 
චාගෝස් දූපත් සමූහය ගල්පර සහ දූපත් වලින් සමන්විත වන අතර එය මුරුසියේ ප්‍රධාන දිවයිනේ සිට කිලෝමීටර් 2,200ක් පමණ ඊසාන දෙසින් පිහිටා ඇත. බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියන් සාගර ප්‍රදේශය සෑදෙන සහ එක්සත් රාජධානිය විසින් තථ්‍ය ලෙස පාලනය කරන දූපත් සමූහයට මුරුසිය ස්වෛරීත්වය ප්‍රකාශ කරයි.

චාගෝස් දූපත් සමූහයට උතුරින් පෙරොස් බැන්හෝස්, සලමන් දූපත සහ නෙල්සන් දූපත වේ; නිරිත දෙසින් ද ත්‍රී බ්‍රදර්ස්, ඊගල් අයිලන්ඩ්ස්, එග්මොන්ට් අයිලන්ඩ්ස් සහ ඩේන්ජර් අයිලන්ඩ් වේ. ඩියාගෝ ගාර්ෂියා දූපත් සමූහයේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටා ඇත. 2016 දී, ස්වදේශිකයන් 483ක් ඇතුළුව, මුරුසිය හි චාගෝසියානු ජනගහනය 8,700ක් ලෙස ගණන් බලා ඇත; චාගෝසියානුවන් 350 ක් සීෂෙල්ස් හි ජීවත් වන අතර, ස්වදේශිකයන් 75 ක් ඇතුළුව, ස්වදේශිකයන් 127 ක් ඇතුළුව 3,000 ක් එක්සත් රාජධානියේ ජීවත් වෙති (ජනගහනය එහි ගිය චාගෝසියානුවන් 1200 න් වැඩි වී ඇත).

 ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Thirteen_Islands_of_St_Brandon_-_Images_of_L'%C3%8Ele_Coco,_Cargados_Carajos_in_Mauritius_02.jpg|thumb|ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් දූපත් දහතුන - මොරිෂස් හි එල් කොකෝ, කාර්ගාඩෝස් කැරජෝස් ෂෝල්ස්ගේ පින්තූරකාර්ගාඩෝස් කැරජෝස් ෂෝල්ස් ලෙසද හඳුන්වන ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, මුරුසි දූපතට ඊසාන දෙසින් කිලෝ මීටර 402 (සැතපුම් 250) දුරින් පිහිටා ඇත. ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් යනු මුරුසියේ නැති වූ ක්ෂුද්‍ර මහාද්වීපයේ නටබුන් වලින් සමන්විත දූපත් සමූහයක් වන අතර සෘතුමය කුණාටු, සුළි කුණාටු සහ ආශ්‍රිත වැලි චලනයන් මත පදනම්ව සමස්තයක් වශයෙන් දූපත් 28 ත් 40 ත් අතර ප්‍රමාණයක් සහිත දූපත් කණ්ඩායම් පහකින් සමන්විත වේ. 2008 දී, ප්‍රිවි කවුන්සිලයේ (එක්සත් රාජධානියේ) තීන්දුව (71 වැනි වගන්තිය) 1901 ඔප්පුවේ (Vol TB25 අංක 342 හි පිටපත් කර ඇත) සඳහන් කර ඇති දූපත් දහතුනක ස්ථිර ප්‍රදානයක් රෆායල් ධීවර සමාගම දරන්නා ලෙස තහවුරු කළේය.     

 අගලෙගා දූපත් 
අගලෙගා නිවුන් දූපත් පිහිටා ඇත්තේ මුරුසි හි උතුරු දෙසින් 1,000 (සැතපුම් 600) පමණ දුරින්ය. එහි උතුරු දූපත කිලෝමීටර 12.5 (සැතපුම් 7.8) දිග සහ කිලෝමීටර 1.5 (සැතපුම් 0.93) පළල වන අතර එහි දකුණු දූපත දිග හා පලල කිලෝමීටර 7 ක් හා 4.5 (සැතපුම් 4.3 ක් හා 2.8) වේ. දූපත් දෙකේම මුළු වර්ග ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝ මීටර 26 (වර්ග සැතපුම් 10) කි. මුරුසි සංඛ්‍යාලේඛන වලට අනුව, 2019 ජූලි 1 වන දින, අගලෙගා සහ ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් හි ජනගහනය 274 ලෙස ගණන් බලා ඇත.

 ට්‍රොමෙලින් 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tromelin_aerial_photograph.JPG|thumb|ට්‍රොමෙලින් දූපතේ ගුවන් දර්ශනය
ට්‍රොමෙලින් දූපත මුරුසියේ සිට වයඹ දෙසින් කිලෝමීටර් 430ක් දුරින් පිහිටා ඇත. ට්‍රොමෙලින් දූපත ප්‍රංශයේ කොටසක් ලෙස ලියාපදිංචි වී ඇතත් මුරුසිය ස්වෛරීත්වය ප්‍රකාශ කරයි.

ප්‍රංශ ජාතිකයන් 1715 දී මුරුසියේ  පාලනය අත්පත් කර ගත් අතර එය අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් ලෙස නම් කරන ලදී. 1814 මැයි 30 වන දින අත්සන් කරන ලද පැරිස් ගිවිසුම හරහා ප්‍රංශය එහි සියලු යැපීම් ඇතුළුව බ්‍රිතාන්‍යයට නිල වශයෙන් භාර දුන්නේය. මුරුසි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය මුරුසි ප්‍රධාන දිවයිනෙන් සමන්විත වූ අතර එහි යැපීම් රොද්‍රිගුස්, අගලෙගා, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන්, ට්‍රොමෙලින් (විවාදාත්මක) සහ චාගෝස් දූපත් සමූහයෙන් සමන්විත වූ අතර, සීෂෙල්ස් 1906 දී වෙනම යටත් විජිතයක් බවට පත් විය. අයිල් ද ෆ්‍රාන්ස් (මුරුසිය කලින් ප්‍රංශ පාලනය යටතේ හැඳින්වූ පරිදි) සහ 1814 දී බ්‍රිතාන්‍යයට එහි යැපීම්වලට ට්‍රොමෙලින් දූපත ඇතුළත් විය. පැරිස් ගිවිසුමේ 8 වැනි වගන්තිය ප්‍රංශය විසින් බ්‍රිතාන්‍ය අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් හට "සහ එහි යැපීම්, එනම් රොඩ්‍රිගුස් සහ සීෂෙල්ස්" වෙත විසන්ධි කිරීම නියම කරයි. ප්‍රංශය සලකන්නේ ට්‍රොමෙලින් දූපතේ ස්වෛරීභාවය කිසිවිටෙක බ්‍රිතාන්‍යයට පවරා නොගත් බවයි. මුරුසි හි ප්‍රකාශය පදනම් වී ඇත්තේ අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් සහ එහි යැපීම් 1814 දී බ්‍රිතාන්‍යයට පැවරීම සාමාන්‍ය ස්වභාවයක් වූ බවත්, එය පැරිස් ගිවිසුමෙන් ඉල්ලා සිටි දෙයට ඔබ්බෙන් වූ බවත්, අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් සියලු පරායත්තතා නොවූ බවත් ය. ගිවිසුමේ විශේෂයෙන් සඳහන් කර ඇත. මුරුසි ප්‍රකාශය වන්නේ ට්‍රොමෙලින් අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් යැපුම් රටක් වූ බැවින් එය 1814 දී බ්‍රිතාන්‍යයට 'තථ්‍ය' ලෙස මාරු කරන ලද බවයි. අගලෙගා, ශාන්ත බ්‍රැන්ඩන් සහ චාගෝස් දූපත් සමූහය යන දූපත් ද පැරිස් ගිවිසුමේ විශේෂයෙන් සඳහන් නොවූ නමුත් කොටසක් බවට පත් විය. මුරුසි හි බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතය එකල අයිල් ඩි ෆ්‍රාන්ස් හි යැපුම් ප්‍රදේශ විය. මීට අමතරව, මුරුසි හි බ්‍රිතාන්‍ය බලධාරීන් වසර ගණනාවක් පුරා ට්‍රොමෙලින් සම්බන්ධයෙන් පරිපාලන පියවර ගනිමින් සිටියහ; නිදසුනක් වශයෙන්, බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් 1901 සහ 1951 අතර ට්‍රොමෙලින් දූපතේ ගුවානෝ මෙහෙයුම් සහන හතරක් ලබා දුන්හ. 1959 දී මුරුසි හි බ්‍රිතාන්‍ය නිලධාරීන් ලෝක කාලගුණ විද්‍යා සංවිධානයට දැනුම් දුන්නේ ට්‍රොමෙලින් තම භූමියේ කොටසක් ලෙස සලකන බවයි. 2010 දී ප්‍රංශය සහ මුරුසි විසින් සම-කළමනාකරණ ගිවිසුමකට එළැඹුණු නමුත් එය අනුමත කර නොමැත.

 වනජීවී 
මුරුසි හි වන ජීවීන් එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ වලින් සමන්විත වේ. මොරිෂස් මැඩගස්කරයට නැගෙනහිරින් ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටා ඇත. එහි හුදකලා වීම හේතුවෙන්, එහි වනජීවී විවිධත්වය සාපේක්ෂව අඩු ය; කෙසේ වෙතත්, මේවායින් ඉහළ ප්‍රතිශතයක් ලෝකයේ වෙනත් කොතැනකවත් දක්නට නොලැබෙන ආවේණික විශේෂ වේ. වාසස්ථාන විනාශ කිරීම සහ ස්වදේශික නොවන විශේෂ හඳුන්වාදීම ඇතුළු මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් මේවායින් බොහොමයක් දැන් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇත. සමහර ඒවා දැනටමත් වඳ වී ගොස් ඇත, 17 වන සියවසේදී අතුරුදහන් වූ ඩෝඩෝ වඩාත් ප්‍රසිද්ධය.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු