සැම්බියාවේ භූගෝලය

සැම්බියාව යනු දකුණු අප්‍රිකාවේ, නිවර්තන දේශගුණයක් සහිත ගොඩබිම් සහිත රටක් වන අතර, ගංගා නිම්නවලින් විච්ඡේදනය වූ සමහර කඳු සහ කඳු සහිත උස් සානුවලින් වැඩි වශයෙන් සමන්විත වේ. වර්ග කිලෝමීටර 752,614 (වර්ග සැතපුම් 290,586) හි එය ලොව 39 වැනි විශාලතම රට වන අතර චිලීයට වඩා තරමක් කුඩාය. රට බොහෝ දුරට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 8° සහ 18°S අතර දේශාංශ 22° සහ 34°E අතර ය.      

සැම්බියාව ප්‍රධාන ගංගා ද්‍රෝණි දෙකකින් ජලය බැස යයි: මධ්‍යයේ, බටහිරින් සහ දකුණින් රටෙන් හතරෙන් තුනක් පමණ ආවරණය වන පරිදි සැම්බේසි/කෆු ද්‍රෝණිය; සහ උතුරේ කොංගෝ ද්‍රෝණිය රටෙන් හතරෙන් එකක් පමණ ආවරණය කරයි. ඊසාන දෙසින් පිහිටි ඉතා කුඩා ප්‍රදේශයක් ටැන්සානියාවේ රුක්වා විලෙහි අභ්‍යන්තර ජලාපවහන ද්‍රෝණියේ කොටසකි.

සැම්බේසි ද්‍රෝණියේ, සැම්බියාව හරහා සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ අර්ධ වශයෙන් ගලා යන ප්‍රධාන ගංගා ගණනාවක් තිබේ: කබොම්පෝ, ලුංග්වෙබුංගු, කෆු, ලුවැන්ග්වා සහ සැම්බේසි, බටහිරින් රට හරහා ගලා ගොස් නැමීබියාව සමඟ දකුණු මායිම සාදයි. බොට්ස්වානා සහ සිම්බාබ්වේ. එහි මූලාශ්‍රය සැම්බියාවේ වන නමුත් එය ඇන්ගෝලාව දෙසට හරවා යවන අතර එහි අතු ගංගා ගණනාවක් ඇන්ගෝලාවේ මධ්‍යම කඳුකර ප්‍රදේශයෙන් පැන නගී. ක්වාන්ඩෝ ගංගා ගංවතුර තැනිතලාවේ (එහි ප්‍රධාන නාලිකාව නොවේ) සැම්බියාවේ නිරිතදිග මායිම සාදයි, සහ චොබේ ගඟ හරහා එම ගංගාව සැම්බේසි වෙත ඉතා කුඩා ජලය ලබා දෙන්නේ වාෂ්පීකරණයෙන් බොහෝමයක් අහිමි වන බැවිනි.Beilfuss, Richard and dos Santos, David (2001) "Patterns of Hydrological Change in the Zambezi Delta, Mozambique".  Working Paper No 2 Program for the Sustainable Management of Cahora Bassa Dam and The Lower Zambezi Valley.

සැම්බේසියේ දිගම සහ විශාලතම අතු ගංගා දෙකක් වන කෆු සහ ලුවැන්ග්වා ප්‍රධාන වශයෙන් සැම්බියාවේ ගලා යයි. සැම්බේසි සමඟ ඔවුන්ගේ සංගම් පිහිටා ඇත්තේ සිම්බාබ්වේ දේශ සීමාවේ පිළිවෙලින් චිරුන්ඩු සහ ලුආන්ග්වා නගරයේ ය. එහි එක්වීමට පෙර, ලුආන්ග්වා ගඟ සැම්බියාවේ මොසැම්බික් දේශ සීමාවේ කොටසක් වේ. ලුආන්ග්වා නගරයේ සිට, සැම්බේසි සැම්බියාවෙන් පිටත් වී මොසැම්බික් වෙත ගලා යන අතර අවසානයේ මොසැම්බික් නාලිකාවට ගලා යයි.

රටේ නිරිත දිග කෙළවරේ පිහිටා ඇති කිලෝමීටර 1.6 පළල (සැතපුම් 1) වික්ටෝරියා දිය ඇල්ලට ඉහළින් මීටර 100 (අඩි 328) පමණ උසකින් සැම්බේසි දිය ඇල්ල ගලා බසී. දකුණු මායිම දිගේ දිවෙන සැම්බේසි මිටියාවත ගැඹුරු සහ පුළුල් වේ. කරිබා විලෙන් නැඟෙනහිර දෙසට ගමන් කරන විට, එය ග්‍රැබන් මගින් සෑදී ඇති අතර, ලුආන්ග්වා, මුවේරු-ලුආපුලා, මුවේරු-වා-එන්ටිපා සහ ටැන්ගානිකා විල නිම්න මෙන්, එය ඉරිතැලීම් නිම්නයකි.        

සැම්බියාවේ උතුර පුළුල් තැනිතලා සහිත ඉතා සමතලා වේ. බටහිරින් වඩාත් කැපී පෙනෙන්නේ සැම්බේසි හි බැරොට්සේ ගංවතුර ප්‍රදේශය වන අතර එය දෙසැම්බර් සිට ජූනි දක්වා ගංවතුර ඇති අතර වාර්ෂික වැසි සමයට (සාමාන්‍යයෙන් නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා) පසුගාමී වේ. ගංවතුර ස්වභාවික පරිසරය සහ වැසියන්ගේ ජීවිත, සමාජය සහ සංස්කෘතිය සහ රට පුරා ඇති අනෙකුත් කුඩා ගංවතුර බිම්වල ආධිපත්‍යය දරයි.

 භූගෝලය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cataratas_Victoria,_Zambia-Zimbabue,_2018-07-27,_DD_05.jpg|thumb|වික්ටෝරියා දිය ඇල්ල
නැගෙනහිර සැම්බියාවේ සැම්බේසි සහ ටැන්ගානිකා විල අතර විහිදෙන සානුව උතුරට ඉහළට නැඹුරු වී ඇති අතර, දකුණේ මීටර් 900 (අඩි 2,953) සිට මධ්‍යයේ මීටර් 1,200 (අඩි 3,937) දක්වා නොපෙනෙන ලෙස ඉහළ ගොස් මීටර් 1,800 දක්වා ළඟා වේ. (අඩි 5,906) උතුරේ ම්බාල අසල. උතුරු සැම්බියාවේ මෙම සානුව ප්‍රදේශ ලෝක වනජීවී අරමුදල විසින් මධ්‍යම සැම්බේසියානු මියෝම්බෝ වනාන්තර පරිසර කලාපයේ විශාල කොටසක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත.                                  

නැගෙනහිර සැම්බියාව විශාල විවිධත්වයක් පෙන්නුම් කරයි. ලුආන්ග්වා නිම්නය සානුව ඊසාන දෙසින් නිරිත දෙසින් වක්‍රයකින් බෙදී, බටහිරින් ලුන්සෙම්ෆ්වා ගඟේ ගැඹුරු නිම්නය මගින් සානුවේ හදවත දක්වා විහිදේ. මිටියාවතේ සමහර කොටස්වල කඳු සහ කඳු දක්නට ලැබේ, විශේෂයෙන් මලාවි දේශසීමාවේ නයිකා සානුව (මීටර් 2,200 හෝ අඩි 7,218) එහි ඊසාන දෙසින්, රටේ උසම ස්ථානය අඩංගු මාෆින්ගා කඳු ලෙස සැම්බියාව දක්වා විහිදේ, මාෆිංග මධ්‍යම (මීටර් 2,339 හෝ අඩි 7,674).

සැම්බේසි සහ කොංගෝ ජලාපවහන ද්‍රෝණි අතර ජල පෝෂක ප්‍රදේශය වන මුචිංගා කඳු, ලුආන්ග්වා ගඟේ ගැඹුරු නිම්නයට සමාන්තරව දිවෙන අතර එහි උතුරු කෙළවරට තියුණු පසුබිමක් සාදයි, නමුත් ඒවා සෑම තැනකම පාහේ මීටර් 1,700 (අඩි 5,577) ට වඩා අඩුය. ඔවුන්ගේ උච්චතම ශිඛරය මුම්පු බටහිර කෙළවරේ වන අතර 1,892 m (6,207 ft) නැගෙනහිර මායිම් කලාපයෙන් සැම්බියාවේ උසම ස්ථානය වේ. කොංගෝ පෙඩිකල්හි මායිම මෙම කන්ද වටා ඇඳ ඇත.

කොංගෝ ගඟේ දකුණු දිග ප්‍රවාහය සැම්බියාවෙන් නැඟී එහි උතුරු ප්‍රදේශය හරහා බටහිර දෙසට ගලා යයි, පළමුව චම්බේෂි ලෙසත්, පසුව බංග්වේලු වගුරු බිමෙන් පසු කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයේ මායිමේ කොටසක් වන ලුආපුලා ලෙසත්. ලුආපුලා දකුණට ගලා බසින අතර එය උතුරට හැරවීමට පෙර එය මුවේරු විලට ඇතුළු වන තුරු බටහිරට ගලා යයි. වැවේ අනෙක් ප්‍රධාන අතු ගංගාව නැගෙනහිරින් ගලා බසින කලුන්විෂි ගඟයි. ලුවාවා ගංගාව මුවේරු විල ගලා බසී, උතුරු කෙළවරේ සිට ලුආලාබා ගඟ (ඉහළ කොංගෝ ගඟ) වෙත ගලා යයි.

ටැන්ගානිකා විල කොංගෝ ද්‍රෝණියට අයත් අනෙක් ප්‍රධාන ජලවිද්‍යාත්මක ලක්ෂණයයි. එහි ගිනිකොනදිග කෙළවරට ජලය ලැබෙන්නේ සැම්බියාවේ ටැන්සානියාවේ මායිමේ කොටසක් වන කලම්බෝ ගඟෙනි. මෙම ගංගාව අප්‍රිකාවේ දෙවන උසම අඛණ්ඩ දිය ඇල්ල වන කලම්බෝ ඇල්ල ඇත.

 දේශගුණය 

සැම්බියාව පිහිටා ඇත්තේ මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ සානුවේ, මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 1,000 සහ 1,600 (අඩි 3,300 සහ 5,200) අතර උසකින්. මීටර 1,200 (අඩි 3,900) ක සාමාන්‍ය උන්නතාංශය සාමාන්‍යයෙන් මධ්‍යස්ථ දේශගුණයක් ගොඩබිමට ලබා දෙයි. සැම්බියාවේ දේශගුණය නිවර්තන, උන්නතාංශය අනුව වෙනස් වේ. Köppen දේශගුණික වර්ගීකරණයේ දී, රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ තෙත් උපනිවර්තන හෝ නිවර්තන තෙත් සහ වියලි ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, නිරිතදිගින් සහ සැම්බේසි නිම්නය දිගේ අර්ධ ශුෂ්ක පඩිපෙළ දේශගුණය කුඩා විහිදී ඇත.

ගිම්හානයට අනුරූප වැසි සමය (නොවැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා) සහ ශීත කාලයට අනුරූප වියළි කාලය (මැයි/ජූනි සිට ඔක්තෝබර්/නොවැම්බර් දක්වා) ප්‍රධාන සෘතු දෙකක් ඇත. වියළි සමය සිසිල් වියළි සමය (මැයි/ජූනි සිට අගෝස්තු දක්වා) සහ උණුසුම් වියළි කාලය (සැප්තැම්බර් සිට ඔක්තෝබර්/නොවැම්බර් දක්වා) ලෙස බෙදා ඇත. උන්නතාංශයේ වෙනස් කිරීමේ බලපෑම මැයි සිට අගෝස්තු දක්වා සිසිල් සමයේදී නිවර්තන තත්වයන්ට වඩා ප්‍රසන්න උපනිවර්තන කාලගුණයක් රටට ලබා දෙයි.Spectrum Guide to Zambia. Camerapix International Publishing, Nairobi, 1996. . කෙසේ වෙතත්, වසරේ මාස අටක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල සාමාන්‍ය මාසික උෂ්ණත්වය 20 °C (68 °F) ඉක්මවයි.

 ජෛව විවිධත්වය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:African_fish_eagle,_Haliaeetus_vocifer,_at_Chobe_National_Park,_Botswana_(33516612831).jpg|thumb|සැම්බියාවේ නිල ජාතික සත්වයා අප්‍රිකානු මාළු රාජාලියාය.
සැම්බියාවේ වනාන්තර, ඝන වනාන්තර, වනාන්තර සහ තණබිම් වෘක්ෂලතා වර්ග වැනි පරිසර පද්ධති රාශියක් ඇත.         

2015 දී, සැම්බියාවේ දළ වශයෙන් හඳුනාගත් විශේෂ 12,505 ක් ඇති බව වාර්තා විය: 63% සත්ත්ව විශේෂ, 33% ශාක විශේෂ සහ 4% බැක්ටීරියා විශේෂ සහ අනෙකුත් ක්ෂුද්‍ර ජීවීන්.

වල් සපුෂ්ප ශාක විශේෂ 3,543ක් ඇති බව ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඒවා අතු, ශාකසාර ශාක සහ දැවමය ශාක වලින් සමන්විත වේ. විශේෂයෙන්ම රටේ උතුරු සහ වයඹ පළාත්වල සපුෂ්ප ශාකවල ඉහළම විවිධත්වයක් ඇත. සපුෂ්ප ශාක වලින් දළ වශයෙන් 53%ක් දුර්ලභ වන අතර රට පුරා දක්නට ලැබේ.

රට තුළ ක්ෂීරපායී විශේෂ 242 ක් දක්නට ලැබෙන අතර, බොහෝමයක් වනාන්තර සහ තණබිම් පරිසර පද්ධති අල්ලාගෙන සිටිති. රොඩේසියානු ජිරාෆ් සහ කෆු ලෙච්වේ යනු සැම්බියාවට ආවේණික වූ සුප්‍රසිද්ධ උප විශේෂ කිහිපයකි.    

ඇස්තමේන්තුගත පක්ෂි විශේෂ 757ක් රට තුළ දැක ඇති අතර, ඉන් 600ක් නේවාසික හෝ ඇෆ්‍රොට්‍රොපික් සංක්‍රමණිකයන් වේ. රට තුළ අභිජනන 470; සහ 100ක් අභිජනනය නොවන සංක්‍රමණිකයන් වේ. සැම්බියානු බාබට් යනු සැම්බියාවට ආවේණික විශේෂයකි.

සැම්බියාවේ මත්ස්‍ය පවුල් 24කට අයත්, දළ වශයෙන් දන්නා මත්ස්‍ය විශේෂ 490ක් පමණ වාර්තා වී ඇති අතර, වැඩිම ආවේණික විශේෂ සංඛ්‍යාවක් ඇත්තේ ටැන්ගානිකා විලෙහිය.

රටෙහි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 7.5/10ක් තිබූ අතර, එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 39 වැනි ස්ථානයට පත් විය.

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු