කොස්ට රිකාවේ ආර්ථිකය

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Intel_Costa_12_2007_SJO_105b.jpg|thumb|කොස්ට රිකා හි ඉන්ටෙල් මයික්‍රොප්‍රොසෙසර් පහසුකම, එක් කාලයකදී, කොස්ටරිකන් අපනයනවලින් 20%ක් සහ රටේ GDP වලින් 5%ක් සඳහා වගකිව යුතු විය.
2017 දී 2.6% ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති මධ්‍යස්ථ උද්ධමනය සමඟ රට ආර්ථික වශයෙන් ස්ථාවර ලෙස සලකනු ලැබ ඇත, සහ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ මධ්‍යස්ථ ඉහළ වර්ධනයක්, 2011 දී US$41.3 සිට 2015 දී US $ බිලියන 52.6 දක්වා වැඩි විය. 2018 සඳහා ඇස්තමේන්තුගත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 59.0 ක් වන අතර ඇස්තමේන්තුගත ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (මිලදී ගැනීමේ බලය සමානාත්මතාවය) ඉන්ට්ල් ඩොලර් 17,559.1 කි. වර්ධනය වන ණය සහ අයවැය හිඟය රටේ මූලික අවශ්‍යතා වේ. 2017 වසරේ ආර්ථික සහයෝගිතාව සහ සංවර්ධනය සඳහා වූ සංවිධානය විසින් කරන ලද අධ්‍යයනයකින් අනතුරු ඇඟවූයේ විදේශ ණය අඩු කිරීම රජයට ඉතා ඉහළ ප්‍රමුඛතාවයක් විය යුතු බවයි. අයවැය හිඟය මධ්‍යස්ථ කිරීම සඳහා වෙනත් මූල්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ ද නිර්දේශ කරන ලදී.

බොහෝ විදේශීය සමාගම් (නිෂ්පාදන සහ සේවා) කොස්ට රිකාවේ නිදහස් වෙළඳ කලාප (FTZ) තුළ ක්‍රියාත්මක වන අතර එහිදී ඔවුන් ආයෝජන සහ බදු සහන වලින් ප්‍රතිලාභ ලබයි. එම ආකාරයේ ආයෝජනවලින් අඩකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් පැමිණ ඇත්තේ එක්සත් ජනපදයෙනි. රජයට අනුව, කලාප 2015 දී සෘජු රැකියා 82,000 කට සහ වක්‍ර රැකියා 43,000 කට වැඩි ප්‍රමාණයකට සහාය විය. හෙරෙඩියා හි ඇමරිකා නිදහස් කලාපයේ පහසුකම් සහිත සමාගම්, උදාහරණයක් ලෙස, Intel, Dell, HP, Bayer, Bosch, DHL, IBM සහ Okay Industries ඇතුළත් වේ.

2016 දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.5% කෘෂිකාර්මික අංශයෙන් ද 18.6% කර්මාන්තයෙන් ද 75.9% ක් සේවාවලින් ද ජනනය විය. කලාපය සඳහා, එහි විරැකියා මට්ටම මධ්‍යස්ථව ඉහළ ය (2016 දී 8.2%, IMF අනුව). ජනගහනයෙන් 20.5% ක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් (2017) ජීවත් වුවද, කොස්ට රිකාව  මධ්‍යම ඇමරිකාවේ ඉහළම ජීවන තත්ත්වයෙන් එකකි.

උසස් තත්ත්වයේ සෞඛ්‍ය සේවාවක් භාවිතා කරන්නන්ට අඩු මුදලකට රජය විසින් සපයනු ලැබේ. නිවාස ද ඉතා ලාභදායී වේ. කොස්ට රිකාව  එහි අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ ගුණාත්මක භාවය සඳහා ලතින් ඇමරිකාවේ පිළිගැනේ, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස රට ලතින් ඇමරිකාවේ ඉහළම සාක්ෂරතා අනුපාතවලින් එකක් වන 97%කි. සාමාන්‍ය මූලික අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය වන අතර පරිශීලකයාට ගාස්තුවකින් තොරව සපයනු ලැබේ. එක්සත් ජනපද රජයේ වාර්තාවක් තහවුරු කරන්නේ රට "ඉතිහාසගතව අධ්‍යාපනයට සහ නිපුණ ශ්‍රම බලකායක් නිර්මාණය කිරීමට ඉහළ ප්‍රමුඛතාවයක් ලබා දී ඇති" නමුත් උසස් පාසල් හැර යාමේ අනුපාතය වැඩි වෙමින් පවතින බවයි. එසේම, ඉංග්‍රීසි, පෘතුගීසි, මැන්ඩරින් සහ ප්‍රංශ වැනි භාෂාවලින් සහ විද්‍යාව, තාක්‍ෂණය, ඉංජිනේරු විද්‍යාව සහ ගණිතය (STEM) වැනි භාෂාවලින් තවත් පාඨමාලාවලින් කොස්ට රිකාව  ප්‍රතිලාභ ලබනු ඇත.

කොස්ට රිකාව  සිය බලශක්තියෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් පුනර්ජනනීය ද්‍රව්‍යවලින් ලබා ගන්නා අතර එහි සමස්ත හරිතාගාර වායු විමෝචනය අවම කිරීම සඳහා නැවත වන වගා ව්‍යාපෘති සිදු කරයි. 2007 දී, කොස්ටාරිකා රජය 2021 වන විට පළමු කාබන් මධ්‍යස්ථ රට බවට පත් කිරීමට කොස්ට රිකාවේ කැපවීම නිවේදනය කළේය. කොස්ට රිකාව , එහි නායකයින්ට අනුව, 2019 දී විස්තීරණ ඩෙකාබනීකරණ සැලැස්මක් (2050 වන විට ශුද්ධ ශුන්‍ය කාබන් විමෝචනය) දියත් කළ ලොව පළමු රට වනු ඇත.

 වෙළඳාම සහ විදේශ ආයෝජන 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Costa_Rica_Free_Trade_Agreements.png|thumb|කොස්ට රිකාව  සමඟ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් අත්සන් කර ඇති රටවල් (නිල් පාටින්).
කොස්ට රිකාව  එක්සත් ජනපදය ඇතුළු බොහෝ රටවල් සමඟ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් ඇත. ආනයන වලට බලපාන සැලකිය යුතු වෙළඳ බාධක නොමැති අතර අනෙකුත් මධ්‍යම ඇමරිකානු රටවල් විසින් රට සිය තීරුබදු පහත හෙලමින් සිටී. රටේ නිදහස් වෙළඳ කලාප කොස්ට රිකාවේ ක්‍රියාත්මක වීමට නිෂ්පාදන සහ සේවා කර්මාන්ත සඳහා දිරිගැන්වීම් සපයයි. 2015 දී, කලාප 2015 දී සෘජු රැකියා 82 දහසකට සහ වක්‍ර රැකියා 43,000 කට වැඩි ප්‍රමාණයකට සහාය දුන් අතර නිවෙකෙහි සාමාන්‍ය වැටුප් රටේ සෙසු ප්‍රදේශවල පුද්ගලික ව්‍යවසාය වැඩ සඳහා සාමාන්‍යයට වඩා 1.8 ගුණයකින් වැඩි විය. 2016 දී, Amazon.com උදාහරණයක් ලෙස, කොස්ට රිකාවේ සේවකයින් 3,500 ක් පමණ සිටි අතර එය වැදගත් සේවා යෝජකයෙකු බවට පත් කරමින් 2017 දී එය 1,500 කින් වැඩි කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.

මධ්‍යම ස්ථානය ඇමරිකානු වෙළඳපල වෙත ප්‍රවේශය සහ යුරෝපයට සහ ආසියාවට සෘජු සාගර ප්‍රවේශය සපයයි. 2015 වසරේ (ඩොලර් අගය අනුව) වඩාත්ම වැදගත් අපනයනයන් වූයේ වෛද්‍ය උපකරණ, කෙසෙල්, නිවර්තන පලතුරු, ඒකාබද්ධ පරිපථ සහ විකලාංග උපකරණයි. එම වසරේ මුළු ආනයනය ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 15 කි. 2015 දී ආනයනය කරන ලද වඩාත්ම වැදගත් නිෂ්පාදන (ඩොලර් අගය අනුව) පිරිපහදු කළ ඛනිජ තෙල්, මෝටර් රථ, ඇසුරුම් කළ ඖෂධ, විකාශන උපකරණ සහ පරිගණක විය. 2015 දී ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 2.39 ක වෙළඳ හිඟයක් සඳහා මුළු අපනයනය ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 12.6 ක් විය.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DirkvdM_orosi_valley_bird.jpg|thumb|ඔරෝසි නිම්නයේ කෝපි වගාවක්
ඖෂධ, මූල්‍ය බාහිරකරණය, මෘදුකාංග සංවර්ධනය සහ පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය කොස්ට රිකාවේ ආර්ථිකයේ ප්‍රධාන කර්මාන්ත බවට පත්ව ඇත. එහි පදිංචිකරුවන් අතර ඉහළ මට්ටමේ අධ්‍යාපනය රට ආකර්ශනීය ආයෝජන ස්ථානයක් බවට පත් කරයි. 1999 සිට, සංචාරක ව්‍යාපාරය රටේ ප්‍රධාන මුදල් බෝග තුනේ ඒකාබද්ධ අපනයනවලට වඩා වැඩි විදේශ විනිමයක් උපයා ගනී: කෙසෙල් සහ අන්නාසි විශේෂයෙන්, නමුත් කෝපි ඇතුළු අනෙකුත් භෝග ද වේ. Table 44 and 45 කෝපි නිෂ්පාදනය කොස්ටාරිකා ඉතිහාසයේ ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර 2006 දී තුන්වන මුදල් බෝග අපනයනය විය. කුඩා රටක් ලෙස, කොස්ට රිකාව  දැන් ලෝකයේ කෝපි නිෂ්පාදනයෙන් 1%කට අඩු ප්‍රමාණයක් සපයයි. 2015 වසරේ කෝපි අපනයනයේ වටිනාකම ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 305.9ක් වූ අතර එය සමස්ත කෘෂිකාර්මික අපනයනවලින් ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 2.7ක කුඩා කොටසකි. 2015-16 දී කෝපි නිෂ්පාදනය සියයට 13.7 කින් වැඩි වූ අතර, 2016-17 දී 17.5% කින් අඩු වූ නමුත්, ඊළඟ වසරේ දී 15% කින් පමණ වැඩි වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන ලදී.

කොස්ට රිකාව පාරිසරික සේවා සඳහා ගෙවීම් පද්ධතියක් සකස් කර ඇත.Jessica Brown and Neil Bird 2010. Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation . London: Overseas Development Institute ඒ හා සමානව, කොස්ට රිකාව  ජල මාර්ගවලට අපද්‍රව්‍ය, කෘෂිකාර්මික රසායනික ද්‍රව්‍ය සහ අනෙකුත් දූෂක ද්‍රව්‍ය බැහැර කරන ව්‍යාපාර සහ නිවාස හිමියන්ට දඬුවම් කිරීම සඳහා ජල දූෂණය මත බද්දක් ඇත. 2007 මැයි මාසයේදී, කොස්ටාරිකා රජය 2021 වන විට 100% කාබන් උදාසීන බවට පත්වීමේ අභිප්‍රාය නිවේදනය කළේය. 2015 වන විට රටේ විදුලි බලයෙන් සියයට 93ක් ලැබුණේ පුනර්ජනනීය මූලාශ්‍රවලින්. 2019 දී, රට සිය විදුලියෙන් 99.62% ක් පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන්ගෙන් නිෂ්පාදනය කරන ලද අතර අඛණ්ඩව දින 300 ක් සම්පූර්ණයෙන්ම පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන් මත ධාවනය විය.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zona_Franca_Am%C3%A9rica,_Heredia,_Costa_Rica.jpg|thumb|හෙරෙඩියා හි කාර්මික උද්‍යානයක්

1996 දී, පාරිසරික සේවා සැපයීම සඳහා ඉඩම් හිමියන්ට සෘජු මූල්‍ය දිරිගැන්වීම් ලබා දීම සඳහා වන නීතිය පනවන ලදී. වාණිජ දැව නිෂ්පාදනයෙන් සහ එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වන විනාශයෙන් වන විද්‍යා අංශය ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීමට මෙය ඉවහල් වූ අතර එමඟින් ආර්ථිකයට සහ සමාජයට සපයන සේවාවන් (එනම් කාබන් සවිකිරීම, මිරිදිය පානීය ජලය නිෂ්පාදනය, ජෛව විවිධත්ව ආරක්ෂණය සහ සැපයීම වැනි ජල විද්‍යාත්මක සේවාවන් පිළිබඳ දැනුවත්භාවය ඇති කිරීමට උපකාරී විය. දර්ශනීය සුන්දරත්වය).

එක්සත් ජනපද රජයේ වාර්තාවේ 2016 වාර්තාවක් කොස්ට රිකාව  මුහුණ දෙන අනෙකුත් අභියෝග හඳුනාගෙන ඇති අතර එය එක්සත් ජනපදයේ (සහ බොහෝ විට වෙනත් රටවලින්) සමාගම් සමඟ වැඩ කිරීමෙන් එහි ආර්ථිකය පුළුල් කිරීමට කටයුතු කරයි. හඳුනාගත් ප්‍රධාන ගැටළු පහත පරිදි වේ:

 වරාය, මාර්ග, දුම්රිය මාර්ග සහ ජලය බෙදා හැරීමේ පද්ධති ප්‍රධාන වශයෙන් වැඩිදියුණු කිරීමෙන් ප්‍රතිලාභ ලබනු ඇත, එය අනෙකුත් වාර්තා මගින් ද ප්‍රකාශ කර ඇත. එවැනි අංශ වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා ආයෝජනය කිරීමට චීනය ගත් උත්සාහයන් "නිලධාරී සහ නීතිමය ගැටළු නිසා ඇනහිට ඇත".
 නිලධාරි තන්ත්‍රය "බොහෝ විට මන්දගාමී සහ අපහසුයි".

 සංචාරක ව්‍යාපාරය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CostaRica25_(8414513243).jpg|thumb|ඇරෙනල් ගිනි කන්ද ජාතික වනෝද්‍යානය රටේ සංචාරක ආකර්ෂණයන්ගෙන් එකකි.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tenorio_Volcano_Nationalpark,_Costa_Rica_%E2%80%94_bright_blue_paradise_fantasy_waterfall%E2%80%942021.jpg|thumb|ටෙනෝරියෝ ගිනි කන්ද ජාතික වනෝද්‍යානයේ දිය ඇල්ල
කොස්ට රිකාව 2016 දී මිලියන 2.9 ක විදේශීය අමුත්තන් පැමිණ සිටි අතර එය 2015 ට වඩා 10% කින් වැඩි විය. 2015 වසරේ, සංචාරක අංශය රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 5.8% ක් හෙවත් ඩොලර් බිලියන 3.4 කට වගකිව යුතු විය. 2016 දී, වැඩිම සංචාරකයින් සංඛ්‍යාවක් පැමිණ ඇත්තේ එක්සත් ජනපදයෙන් වන අතර, 1,000,000 නරඹන්නන් සමඟ, යුරෝපයට 434,884 පැමිණ ඇත. කොස්ට රිකා දත්ත වලට අනුව, සංචාරකයින් රටට පැමිණි පසු, 22% ටමරින්ඩෝ වෙත යති, 18% ක් අරිනල් වෙත යති, 17% ලයිබීරියාව හරහා (ඩැනියෙල් ඔඩුබර් ක්විරෝස් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ පිහිටා ඇති ස්ථානය) 16% ක් සැන් ජෝස් වෙත යති. රටේ අගනුවර (ජුවාන් සැන්ටමාරියා ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ හරහා ගමන් කරයි), 18% මැනුවෙල් ඇන්ටෝනියෝ සහ 7% මොන්ටෙවර්ඩේ තෝරා ගනී.

2004 වන විට, සංචාරක කර්මාන්තය කෙසෙල් සහ කෝපි එකතුවට වඩා වැඩි ආදායමක් සහ විදේශ විනිමය උපදවා ඇත. 2016 දී, ලෝක සංචාරක සහ සංචාරක කවුන්සිලයේ ඇස්තමේන්තු මඟින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට 5.1% ක සෘජු දායකත්වයක් සහ කොස්ට රිකාවේ සෘජු රැකියා 110,000; සංචාරක ව්‍යාපාරය මගින් වක්‍රව සහාය දක්වන මුළු රැකියා සංඛ්‍යාව 271,000කි.

පාරිසරික සංචාරක ව්‍යාපාරයේ පුරෝගාමියෙකු වන කොස්ට රිකාව  එහි ජාතික වනෝද්‍යාන සහ අනෙකුත් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ වෙත බොහෝ සංචාරකයින් ආකර්ෂණය කරයි. අත්ලාන්තික් සාගරයේ සිට පැසිෆික් වෙරළ තීරය දක්වා රට පුරා ඇවිදීමට සංචාරකයින්ට ඉඩ සලසමින් කැමිනෝ ඩි කොස්ට රිකාවේ මාවත මෙයට සහාය වේ. 2011 සංචාරක සහ සංචාරක තරඟකාරීත්ව දර්ශකයේ, කොස්ට රිකාව  ලෝකයේ 44 වැනි ස්ථානයට පත් වූ අතර 2011 දී මෙක්සිකෝවට පසුව ලතින් ඇමෙරිකානු රටවල් අතර දෙවන ස්ථානයට පත් විය. 2017 වාර්තාව වන විට, රට පැනමාවට වඩා මදක් පිටුපසින් 38 වැනි ස්ථානයට පැමිණ තිබුණි. Ethical Traveler සමූහයේ රටවල් දහය ඔවුන්ගේ 2017 ලෝකයේ හොඳම සදාචාරාත්මක ගමනාන්ත දහයේ ලැයිස්තුවේ කොස්ට රිකාව  ඇතුළත් වේ. ජයග්‍රාහකයින් අතර පරිසර ආරක්ෂණය සම්බන්ධයෙන් රට ඉහළම ලකුණු ලබා ඇත. කොස්ට රිකාව  1990 ගණන්වල වන විනාශය ආපසු හැරවීමට පටන් ගත් අතර, ඔවුන් එහි සියලු බලශක්තියෙන් 93%ක් පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සමඟින්, පුනර්ජනනීය බලශක්තිය පමණක් භාවිතා කිරීමට පියවර ගනිමින් සිටී.

 යොමු කිරීම්