නයිජීරියාවේ භූගෝලය

නයිජීරියාව බටහිර අප්‍රිකාවේ ගිනියා බොක්කෙහි පිහිටා ඇති අතර මුළු භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 923,768 (වර්ග සැතපුම් 356,669) වන අතර එය ලොව 32 වැනි විශාලතම රට බවට පත් කරයි. එහි මායිම් කිලෝමීටර් 4,047 (සැතපුම් 2,515) දක්වා විහිදෙන අතර එය බෙනින් (කිලෝමීටර් 773 හෝ සැතපුම් 480), නයිජර් (කිලෝමීටර් 1,497 හෝ සැතපුම් 930), චැඩ් (කිලෝමීටර් 87 හෝ සැතපුම් 54) සහ කැමරූන් (බෙදුම්වාදී ඇම්බසෝනියාව ඇතුළුව) සමඟ (කිලෝමීටර් 1,690 හෝ සැතපුම් 1,050) මායිම් බෙදා ගනී. එහි වෙරළ තීරය අවම වශයෙන් කිලෝමීටර 853 (සැතපුම් 530) වේ. *Note that coastlines, and borders based on rivers or natural features, are fractals, the length of which is imprecise and depends on the measurement convention adopted. නයිජීරියාව පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 4° සහ 14°N අතර දේශාංශ 2° සහ 15°E අතර ය. නයිජීරියාවේ උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර් 2,419 (අඩි 7,936) උස චපල් වඩ්ඩි ය. ප්‍රධාන ගංගා වන්නේ නයිජර් සහ බෙනූ, නයිජර් ඩෙල්ටාවට අභිසාරී වී හිස් වේ. මෙය ලොව විශාලතම ගංගා ඩෙල්ටා වලින් එකක් වන අතර මධ්‍යම අප්‍රිකානු කඩොලාන විශාල ප්‍රදේශයක පිහිටයි.

නයිජීරියාවේ වඩාත් පුළුල් භූ විෂමතා කලාපය වන්නේ නයිජර් සහ බෙනු ගංගා නිම්න වල (ඒවා ඒකාබද්ධ වී Y-හැඩයක් සාදයි). නයිජර් හි නිරිත දෙසින් "රළු" උස්බිමකි. බෙනු හි ගිනිකොන දෙසින් නයිජීරියාවේ උසම සානුව වන මාම්බිල්ල සානුව සෑදෙන කඳු සහ කඳු ඇත. මෙම සානුව කැමරූන් දේශ සීමාව හරහා විහිදෙන අතර එහිදී කඳුකර භූමිය කැමරූන්හි බමෙන්ඩා කඳුකරයේ කොටසකි.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_NGA_present.svg|alt=|thumb|නයිජීරියාවේ දේශගුණික සිතියම

ඈත දකුණු දිග එහි නිවර්තන වැසි වනාන්තර දේශගුණය මගින් නිර්වචනය කර ඇති අතර, වාර්ෂික වර්ෂාපතනය වසරකට මිලිමීටර 1,500 සිට 2,000 දක්වා (අඟල් 60 සිට 80 දක්වා) වේ. ගිනිකොන දෙසින් ඔබදු සානුව පිහිටා ඇත. වෙරළබඩ තැනිතලා නිරිතදිග සහ ගිනිකොන දෙසින් දක්නට ලැබේ. කඩොලාන වගුරු බිම් වෙරළ තීරයේ දක්නට ලැබේ.  

කැමරූන් දේශසීමාව ආසන්නයේ වෙරළට ආසන්න ප්‍රදේශය පොහොසත් වැසි වනාන්තරයක් වන අතර ජෛව විවිධත්වය සඳහා වැදගත් මධ්‍යස්ථානයක් වන ක්‍රොස්-සනාගා-බියෝකෝ වෙරළබඩ වනාන්තර පරිසර කලාපයේ කොටසකි. එය කැමරූන් දේශ සීමාව හරහා මෙම ප්‍රදේශයේ පමණක් වනයේ දක්නට ලැබෙන ප්‍රයිමේට් සඳහා වාසස්ථානයකි. කැලබාර්, ක්‍රොස් රිවර් ප්‍රාන්තය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශ, මෙම වනාන්තරයේ ද ලොව විශාලතම සමනලුන් විවිධත්වය ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. නයිජර් සහ හරස් ගංගා අතර දකුණු නයිජීරියාවේ ප්‍රදේශය වැඩිවන ජනගහනයෙන් සංවර්ධනය හා අස්වැන්න නෙලීම නිසා එහි වනාන්තරයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් අහිමි වී ඇති අතර එය තණබිම් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කර ඇත.

ඈත දකුණ සහ ඈත උතුර අතර ඇති සෑම දෙයක්ම සැවානා වේ (නොසැලකිය යුතු ගස් ආවරණයක්, ගස් අතර තණකොළ සහ මල් සහිත). වර්ෂාපතනය වසරකට මිලිමීටර 500 සහ 1,500 (අඟල් 20 සහ 60) අතර සීමා වේ. සැවානා කලාපයේ කාණ්ඩ තුන වන්නේ ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික්, සුඩාන් සැවානා සහ සහෙල් සවානා ය. ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් යනු ගස්වලින් බාධා ඇති උස තණකොළ තැනිතලා වේ. සුඩාන් සැවානා සමාන නමුත් කෙටි තෘණ සහ කෙටි ගස් සහිත වේ. සහෙල් සැවානා ඊසාන දෙසින් දක්නට ලැබෙන තණකොළ සහ වැලි පැල්ලම් වලින් සමන්විත වේ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Megachad_en_disappearance_of_lake_chad.jpg|thumb|ප්‍රමාණය සංසන්දනය කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය දූපත් වල දළ සටහන සමඟ ඊසානදිග නයිජීරියාවේ චැඩ් විල හැකිලීම

 ජලය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lake_Chad_from_Apollo_7.jpg|thumb|1968 ඇපලෝ 7 වෙතින් චැඩ් විලෙහි ඡායාරූපය

නයිජීරියාව ප්‍රධාන ජල පෝෂක ප්‍රදේශ දෙකකට බෙදා ඇත - චැඩ් විල සහ නයිජර්. නයිජර් ජල පෝෂක ප්‍රදේශය රටේ 63% ක් පමණ ආවරණය කරයි. නයිජර්හි ප්‍රධාන අතු ගංගාව වන්නේ බෙනුයි, එහි අතු ගංගා කැමරූන් වලින් ඔබ්බට කැමරූන් දක්වා චැඩ් සහ ෂරී පෝෂක ප්‍රදේශය දක්වා විහිදේ. සහෙල් කලාපයේ, වර්ෂාපතනය වසරකට මිලිමීටර 500 (අඟල් 20) ට වඩා අඩු වන අතර සහරා කාන්තාරය ආක්‍රමණය කරයි. රටේ වියළි ඊසානදිග කෙළවරේ චැඩ් විල පිහිටා ඇති අතර එය නයිජර්, චැඩ් සහ කැමරූන් සමඟ හවුල් ජල මායිම් සීමා කිරීමකි.

චැඩ් ද්‍රෝණිය නයිජීරියාවේ ඊසානදිග කාර්තුවෙන් පෝෂණය වේ. බවුචි සානුව නයිජර්/බෙන්යු සහ කොමඩුගු යෝබේ ගංගා පද්ධති අතර ජල පෝෂකය සාදයි. ඊසානදිග නයිජීරියාවේ පැතලි තැනිතලා භූගෝලීය වශයෙන් චැඩ් ද්‍රෝණියේ කොටසකි, එහිදී එල් බීඩ් ගංගාව මන්දාරා කඳුකරයේ සිට චැඩ් විල දක්වා කැමරූන් සමඟ මායිම සාදයි. කොමඩුගු යෝබේ ගංගා පද්ධතිය වර්ෂා සමයේදී න්ගුරු විල අවට ජාත්‍යන්තර වශයෙන් වැදගත් වන හඩේජියා-ගුරු තෙත්බිම් සහ ඔක්ස්-බෝ විල ඇති කරයි. ඊසාන දෙසින් ඇති අනෙකුත් ගංගාවලට න්ගද්ද සහ යෙඩ්සෙරම් ඇතුළත් වන අතර, එම ගංගා දෙකම සම්බිසා වගුරු බිම් හරහා ගලා යන අතර එමඟින් ගංගා පද්ධතියක් සාදයි. ඊසාන දිග ගංගා පද්ධතිය ද ප්‍රධාන ගංගා පද්ධතියකි. මීට අමතරව, නයිජීරියාවේ වෙරළබඩ ගංගා රාශියක් ඇත.

පසුගිය වසර මිලියනය තුළ, නයිජීරියාවේ ඊසාන දෙසින් පිහිටි චැඩ් විල වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ කිහිප වතාවක් වියළී ගොස් ඇති අතර බොහෝ විට එහි වර්තමාන ප්‍රමාණය මෙන් බොහෝ ගුණයකින් වර්ධනය වේ. මෑත දශක කිහිපය තුළ එහි මතුපිට විශාලත්වය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු වී ඇති අතර, කෘෂිකාර්මික ඉඩම්වලට වාරි ජලය සැපයීම සඳහා මිනිසුන් ඇතුල්වීම් වලින් ජලය ගැනීම ද හේතු විය හැක.

 වෘක්ෂලතාදිය 
නයිජීරියාව වෘක්ෂලතා වර්ග තුනකින් ආවරණය වී ඇත: වනාන්තර (සැලකිය යුතු ගස් ආවරණයක් ඇති තැන), සවානා (නොසැලකිය යුතු ගස් ආවරණයක්, ගස් අතර තණකොළ හා මල් සහිත), සහ කඳුකර භූමිය (අවම වශයෙන් පොදු සහ ප්‍රධාන වශයෙන් කැමරූන් දේශ සීමාව අසල කඳුකරයේ දක්නට ලැබේ. ) වනාන්තර කලාපය සහ සවානා කලාපය යන දෙකම කොටස් තුනකට බෙදා ඇත.

විශේෂයෙන් නයිජර් ගංගාව සහ හරස් ගංගා ඩෙල්ටාවන් අවට වනාන්තර කලාපයේ දකුණු දෙසින් ඇති සමහරක් කඩොලාන වගුරු බිම් වේ. මෙයට උතුරින් මිරිදිය වගුරු බිමක් ඇති අතර, ලුණු වතුර කඩොලාන වගුරු බිම් වලින් විවිධ වෘක්ෂලතා අඩංගු වන අතර, ඊට උතුරින් වැසි වනාන්තර වේ.

සවානා කලාපයේ කාණ්ඩ තුන ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් ලෙස බෙදා ඇත, රට පුරා බහුලව දක්නට ලැබෙන ගස්වලින් බාධා ඇති උස තණකොළ තැනිතලා වලින් සෑදී ඇත; සුදන් සවානා, කෙටි තණකොළ හා කෙටි ගස් ඇති; සහ සහෙල් සවානා තණකොළ සහ වැලි, ඊසාන දෙසින් දක්නට ලැබේ.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mambilla_Plateau,_Nigeria_01.jpg|thumb|නයිජීරියාවේ ඊසානදිග කලාපයේ මාම්බිලා සානුව

 පාරිසරික ගැටළු 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nigerian-deforrestation-b.jpg|alt=Nigerian deforrestation 1981 - 2020|thumb|නයිජීරියාවේ වන විනාශය 1981-2020අපද්‍රව්‍ය පිරිපහදු කිරීම, වන විනාශය සහ පාංශු හායනය සම්බන්ධ ක්‍රියාවලීන් සහ දේශගුණික විපර්යාස හෝ ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම ඇතුළු අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය නයිජීරියාවේ ප්‍රධාන පාරිසරික ගැටලු වේ. ආර්ථික සංවර්ධනය, ජනගහන වර්ධනය සහ කාර්මික හා ගෘහාශ්‍රිත අපද්‍රව්‍ය ඉහළ යාම කළමනාකරණය කිරීමට මහ නගර සභාවලට ඇති නොහැකියාව සමඟ සම්බන්ධ වන ලාගෝස් සහ අනෙකුත් ප්‍රධාන නයිජීරියානු නගර වැනි මහා නගරයක අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය ගැටලු ඉදිරිපත් කරයි. ෆෙඩරල් අගනුවර ප්‍රදේශයේ කුබ්වා ප්‍රජාවගේ තිරසාර නොවන පාරිසරික කළමනාකරණ ජීවන රටාවන් ද මෙම අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණ ගැටලුවට හේතු වන අතර, අපද්‍රව්‍ය අසීමිත ලෙස බැහැර කිරීමේ පුරුදු, ඇළ මාර්ග දිගේ හෝ ඒවාට අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමේ පුරුදු, ජලය ගලා යන නාලිකා වලට මලාපවහන පද්ධති හැරවීම ද වේ. රටේ ප්‍රධාන නගරවල අපද්‍රව්‍ය දූෂණය ඉහළ මට්ටමකට පැමිණීමට ප්‍රධාන හේතු ලෙස හපහාර්ඩ් කාර්මික සැලසුම්කරණය, වැඩිවන නාගරීකරණය, දරිද්‍රතාවය සහ නාගරික ආණ්ඩුවේ නිපුණතාව නොමැතිකම සැලකේ. සමහර විසඳුම් පරිසරයට විනාශකාරී වී ඇති අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රතිකාර නොකළ අපද්‍රව්‍ය ජල මාර්ග සහ භූගත ජලය දූෂණය කළ හැකි ස්ථානවලට බැහැර කරයි.

එක්සත් ජාතීන්ගේ ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානයට අනුව 2005 දී නයිජීරියාව ලෝකයේ වනාන්තර විනාශයේ ඉහළම අනුපාතයක් ඇති රට විය. එම වසරේ, 12.2%, එනම් හෙක්ටයාර් 11,089,000 ට සමාන වන ප්‍රමාණයක් රට තුළ වනාන්තර විය. 1990 සහ 2000 අතර, නයිජීරියාවට සෑම වසරකම වනාන්තර හෙක්ටයාර 409,700 ක සාමාන්‍ය වාර්ෂික වනාන්තර විනාශ කිරීමේ අනුපාතය 2.4% ට සමාන විය. 1990 සහ 2005 අතර, සමස්තයක් වශයෙන් නයිජීරියාවේ වනාන්තර ආවරණයෙන් 35.7% ක් හෝ හෙක්ටයාර 6,145,000 ක් පමණ අහිමි විය. නයිජීරියාවට 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 6.2/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 82 වැනි ස්ථානයට පත් විය.

2010 වර්ෂයේදී, උතුරු ප්‍රාන්තයේ සැම්ෆාරා හි අවිධිමත් රන් කැණීම් හේතුවෙන් දහස් ගණන් ජනයා නොදැනුවත්වම ඊයම් අඩංගු පස්වලට නිරාවරණය විය. ඇස්තමේන්තු වෙනස් වුවද, දරුණු ඊයම් විෂ වීමෙන් ළමුන් 400කට වැඩි ප්‍රමාණයක් මිය ගිය බව සැලකේ, මෙය මෙතෙක් හමු වූ විශාලතම ඊයම් විෂ මාරක ව්‍යාප්තිය විය හැකිය.

නයිජීරියාවේ ඩෙල්ටා කලාපය එහි තෙල් කර්මාන්තය නිසා ඇති වන බරපතල තෙල් කාන්දුවීම් සහ අනෙකුත් පාරිසරික ගැටලු හේතුවෙන් ලෝකයේ වඩාත්ම දූෂිත කලාපයන්ගෙන් එකකි. විෂ සහිත දූෂක සහිත වාතය, පොළව සහ ජලය අධික ලෙස දූෂණය වීම පරිසර නාශක සඳහා උදාහරණයක් ලෙස බොහෝ විට භාවිතා වේ. පාරිසරික හානියට අමතරව එය ඩෙල්ටා කලාපයේ ගැටුම් ඇති කර තිබේ.

දේශීය ක්‍රියාකරුවන් විසින් සොරකම් කරන ලද බොරතෙල් පෙට්‍රල් සහ ඩීසල් බවට පරිවර්තනය කරන නීතිවිරෝධී තෙල් පිරිපහදු, විශේෂයෙන් "අපිරිසිදු, අනතුරුදායක සහ ලාභදායී" ලෙස සැලකේ. ආරක්ෂාව සහ පාරිසරික අංශ සාමාන්‍යයෙන් නොසලකා හරිනු ලැබේ. ඛනිජ තෙල් පිරිපහදු කිරීම අනිවාර්යයෙන්ම බර තෙල් නිපදවන අතර එය සාමාන්‍ය කම්හල්වල විශාල තාක්ෂණික වියදමකින් සැහැල්ලු ඉන්ධන සංරචක බවට පත්කර ඇත. නීතිවිරෝධී පිරිපහදුවලට මෙම තාක්ෂණික හැකියාවන් නොමැති අතර එය එකතු වන බර තෙල් "ඉවත දැමේ". බොරතෙල් වල සැහැල්ලු සංඝටක (මීතේන් සිට බියුටේන්, අයිසොබියුටේන්) යම් පිපිරුම් අවදානමක් ඇති කරයි, එය බොහෝ විට නීති විරෝධී කම්හල්වල විපත් ඇති කරයි. 2022 දී නයිජීරියාව දේශීය, නීති විරෝධී පිරිපහදුවල පිපිරීම් වලින් 125 දෙනෙකුට ගොදුරු විය.  

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව හා සබැඳි ලැයිස්තු