සුරිනාමය

සුරිනාම්, නිල වශයෙන් සුරිනාම් ජනරජය, යනු උතුරු දකුණු ඇමරිකාවේ රටක් වන අතර එය කැරිබියන් සහ බටහිර ඉන්දීය කොදෙව් දූපත්වල කොටසක් ලෙසද සැලකේ. එය ඉහළ මට්ටමේ මානව සංවර්ධනයක් සහිත සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටකි; එහි ආර්ථිකය බොක්සයිට්, රන්, ඛනිජ තෙල් සහ කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන වැනි එහි බහුල ස්වාභාවික සම්පත් මත දැඩි ලෙස රඳා පවතී. සුරිනාම් කැරිබියානු ප්‍රජාව (CARICOM), එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ඉස්ලාමීය සහයෝගීතා සංවිධානය සහ ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි.

සමකයට තරමක් උතුරින් පිහිටා ඇති එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් 90% කට වඩා වැසි වනාන්තරවලින් වැසී ඇති අතර එය ලෝකයේ ඉහළම වනාන්තර ආවරණයයි. සුරිනාමයට උතුරින් අත්ලාන්තික් සාගරයෙන්, නැගෙනහිරින් ප්‍රංශ ගයනාව, බටහිරින් ගයනාව සහ දකුණින් බ්‍රසීලයෙන් මායිම් වේ. ජනගහනය සහ භූමි ප්‍රමාණය අනුව දකුණු ඇමරිකාවේ කුඩාම රට එය වන අතර, 2021 දී ජනගහනය 612,985 ක් පමණ සිටින අතර එහි වර්ග කිලෝමීටර් 163,820 ක් (වර්ග සැතපුම් 63,251) පමණ වේ. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය පරාමරිබෝ වන අතර එය ජනගහනයෙන් අඩක් පමණ වාසය කරයි.

අරවාක්, කැරිබ් සහ වයනා ඇතුළු විවිධ ආදිවාසී ජනයා විසින් ක්‍රි.පූ. හතරවන සහස්‍රයේ මුල් භාගයේදී සුරිනාම් ජනාවාස විය. යුරෝපීයයන් 16 වන සියවසේදී පැමිණ එම ප්‍රදේශයට තරඟ කළ අතර, 17 වන සියවසේ අග භාගය වන විට ලන්දේසීන් රටේ වත්මන් භූමියෙන් වැඩි කොටසක් පාලනය කළහ. ලන්දේසි පාලනය යටතේ, සුරිනාම් යනු බොහෝ දුරට සීනි කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලාභදායී වතු ජනපදයක් විය; 1863 දී වහල්භාවය අහෝසි කරන තෙක් එහි ආර්ථිකය මෙහෙයවනු ලැබුවේ පැහැරගත් අප්‍රිකානු වහල් ශ්‍රමය මගිනි. 1600 ගණන්වල මැද භාගයේ සිට 1800 ගණන්වල මුල් භාගය දක්වා අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම අතරතුර වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන් 300,000 ක් පමණ සුරිනාම් වෙත ගෙන යන ලදී. 1863 න් පසු ගිවිසුම්ගත සේවකයින් බොහෝ දුරට බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියාවෙන් සහ ලන්දේසි නැගෙනහිර ඉන්දීය කොදෙව්වලින් බඳවා ගන්නා ලදී. 1954 දී, සුරිනාම් නෙදර්ලන්ත රාජධානියේ ව්‍යවස්ථාපිත රටක් බවට පත්විය. 1975 නොවැම්බර් 25 වන දින, ලන්දේසි රජය සමඟ සාකච්ඡා කිරීමෙන් පසු එය ස්වාධීන විය. සුරිනාම් නෙදර්ලන්තය සමඟ සමීප රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික, ආර්ථික සහ සංස්කෘතික සබඳතා දිගටම පවත්වාගෙන යයි.

සුරිනාම්හි සංස්කෘතිය සහ සමාජය ලන්දේසි යටත් විජිත පාලනයේ උරුමය දැඩි ලෙස පිළිබිඹු කරයි. යුරෝපයෙන් පිටත ලන්දේසි භාෂාව රජයේ, ව්‍යාපාර, මාධ්‍ය සහ අධ්‍යාපනයේ නිල සහ පවතින භාෂාව වන එකම ස්වෛරී ජාතිය එයයි; ජනගහනයෙන් 60% ක් පමණ ස්වදේශීය භාෂාවක් ලෙස ලන්දේසි කතා කරති. ඉංග්‍රීසි පදනම් කරගත් ක්‍රියෝල් භාෂාවක් වන ශ්‍රානන් ටොංගෝ බහුලව භාවිතා වන භාෂා ෆ්‍රැන්කාවකි. බොහෝ සුරිනාමි ජාතිකයන් යුරෝපීයයන් විසින් අප්‍රිකාවෙන් ප්‍රවාහනය කරන ලද වහල් අප්‍රිකානුවන්ගෙන් සහ ලන්දේසීන් විසින් ආසියාවෙන් ගෙන එන ලද ගිවිසුම්ගත කම්කරුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් වේ. සුරිනාම් ඉතා විවිධාකාර වන අතර කිසිදු ජනවාර්ගික කණ්ඩායමක් බහුතරයක් සාදන්නේ නැත; සමානුපාතිකව, එහි මුස්ලිම් සහ හින්දු ජනගහනය ඇමරිකාවේ විශාලතම ඒවා වේ. බොහෝ මිනිසුන් උතුරු වෙරළ තීරයේ ජීවත් වන අතර, එය පරාමරිබෝ වටා කේන්ද්‍රගත වී ඇති අතර, එමඟින් සුරිනාම් පෘථිවියේ අඩුම ජන ඝනත්වයක් ඇති රටවලින් එකක් බවට පත් කරයි.

 නිරුක්තිය 

 ඉතිහාසය 
 පූර්ව යටත් විජිතකරණය 

 යටත් විජිත සමය 

 වහල්භාවය අහෝසි කිරීම 

 යටත් විජිතකරණය 

 නිදහස 

 1980 හමුදා කුමන්ත්‍රණය 

 සිවිල් යුද්ධය, මැතිවරණ සහ ව්‍යවස්ථාව 

 21 වන සියවස 

 දේශපාලනය 

 විදේශ සබඳතා 

 හමුදා 

 පරිපාලන අංශ 

 භූගෝලය 

 දේශසීමා 

 දේශගුණය 

 ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය 

 ආර්ථිකය 

 ජන විකාශනය 

 ජනවාර්ගිකත්වය 

 සංක්‍රමණය 

 ආගම 

 භාෂා 

 විශාලතම නගර 

 සංස්කෘතිය 

 ජාතික නිවාඩු 

 අලුත් අවුරුදු උදාව 

 ක්‍රීඩා 

 ප්‍රවාහනය 
 මාර්ග 

 ගුවන් 

 සෞඛ්‍ය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AZP_Suriname.jpg|thumb|පැරමරිබෝ අධ්‍යයන රෝහල සුරිනාම් හි විශාලතම රෝහල වන අතර එය ඇඳන් 465 කින් සමන්විත වේ.
ගෝලීය රෝග බර අධ්‍යයනය මගින් ලොව බොහෝ රටවල 1990 සිට 2017 දක්වා රෝග සහ තුවාල 359 ක් සහ අවදානම් සාධක 84 ක් සඳහා යාවත්කාලීන සෞඛ්‍ය ඇස්තමේන්තු විශ්ලේෂණය කිරීම සඳහා මාර්ගගත දත්ත මූලාශ්‍රයක් සපයයි.[130] සුරිනාම් අනෙකුත් කැරිබියානු ජාතීන් සමඟ සංසන්දනය කිරීමෙන් පෙනී යන්නේ 2017 දී සියලු හේතූන් සඳහා වයස් ප්‍රමිතිගත මරණ අනුපාතය 100,000 කට 793 (පිරිමි 969, කාන්තාවන් 641) වූ බවත්, එය හයිටියේ 1219 ට වඩා බෙහෙවින් අඩු බවත්, ගයනාවේ 944 ට තරමක් අඩු නමුත් බර්මියුඩාවේ 424 ට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි බවත්ය. 1990 දී මරණ අනුපාතය 100,000 කට 960 ක් විය. 2017 දී ආයු අපේක්ෂාව අවුරුදු 72 ක් විය (පිරිමි 69, කාන්තාවන් 75). අවුරුදු 5 ට අඩු ළමුන් සඳහා මරණ අනුපාතය 100,000 කට 581 ක් වූ අතර එය හයිටියේ 1308 ක් සහ බර්මියුඩාවේ 102 ක් විය. 1990 සහ 2017 දී, වයස් ප්‍රමිතිගත මරණ අනුපාත සඳහා ප්‍රධාන හේතු වූයේ හෘද වාහිනී රෝග, පිළිකා සහ දියවැඩියාව/නිදන්ගත වකුගඩු රෝග ය.

 අධ්‍යාපනය 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Universiteit_van_Suriname.JPG|thumb|සුරිනාම් හි ඇන්ටන් ඩි කොම් විශ්ව විද්‍යාලය
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:School_children_Bigi_Poika.jpg|thumb|බිගි පොයිකා හි පාසල් දරුවන්, 2006
සුරිනාම් හි අධ්‍යාපනය වයස අවුරුදු 12 දක්වා අනිවාර්ය වේ, සහ 2004 දී ජාතියේ ශුද්ධ ප්‍රාථමික ඇතුළත් වීමේ අනුපාතය 94% ක් විය. සාක්ෂරතාවය ඉතා සුලභ ය, විශේෂයෙන් පිරිමින් අතර. රටේ ප්‍රධාන විශ්ව විද්‍යාලය සුරිනාම් හි ඇන්ටන් ද කොම් විශ්ව විද්‍යාලයයි.

ප්‍රාථමික පාසලේ සිට උසස් පාසල දක්වා ශ්‍රේණි 13 ක් ඇත. ප්‍රාථමික පාසලේ ශ්‍රේණි හයක්, මධ්‍යම පාසලේ ශ්‍රේණි හතරක් සහ උසස් පාසලේ ශ්‍රේණි තුනක් ඇත. ප්‍රාථමික පාසල අවසානයේ සිසුන් MULO (ද්විතියික නවීන පාසල) හෝ LBO වැනි අඩු ප්‍රමිතීන් සහිත මධ්‍යම පාසලකට යනවාද යන්න තීරණය කිරීම සඳහා පරීක්ෂණයක් පවත්වයි.

 මාධ්‍ය 
සාම්ප්‍රදායිකව, ඩි වෙයාර් ටිජ්ඩ් රටේ ප්‍රධාන පුවත්පත වූ නමුත් 90 දශකයේ සිට ටයිම්ස් ඔෆ් සුරිනාම්, ඩි වෙස්ට් සහ ඩැග්බ්ලාඩ් සුරිනාම් ද හොඳින් කියවන ලද පුවත්පත් වේ. සියල්ල ප්‍රධාන වශයෙන් ලන්දේසි භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කෙරේ.

සුරිනාම් හි ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථාන විසිහතරක් ඇති අතර, ඒවායින් බොහොමයක් අන්තර්ජාලය හරහා ද විකාශනය වේ. රූපවාහිනී මූලාශ්‍ර දොළහක් ඇත: ABC (පරිච්ඡේද 4–1, 2), RBN (පරිච්ඡේද 5–1, 2), Rasonic TV (පරිච්ඡේද 7), STVS (පරිච්ඡේද 8–1, 2, 3, 4, 5, 6), Apintie (පරිච්ඡේද 10–1), ATV (පරිච්ඡේද 12–1, 2, 3, 4), Radika (පරිච්ඡේද 14), SCCN (පරිච්ඡේද 17–1, 2, 3), Pipel TV (පරිච්ඡේද 18–1, 2), ත්‍රිෂුල් (පරිච්ඡේද 20–1, 2, 3, 4), ගරුඩා (පරිච්ඡේද 23–1, 2, 3), සංගීත්මාලා (පරිච්ඡේද 26), පරිච්ඡේද 30, පරිච්ඡේද 31, පරිච්ඡේද 32, 38, SCTV (පරිච්ඡේද 45). සුරිනාම් හි ජනතාව විසින් ආරම්භ කරන ලද ඇම්ස්ටර්ඩෑම් හි විකාශකයෙකු වන mArt ද සවන් දී ඇත. කොන්ඩ්‍රෙමන් යනු සුරිනේම් හි ජනප්‍රිය කාටූන් වලින් එකකි.

ප්‍රධාන ප්‍රවෘත්ති වෙබ් අඩවි තුනක් ද ඇත: ස්ටාර්නියුස්, සුරිනේම් හෙරල්ඩ් සහ ජීඑෆ්සී නියුස්.

2022 දී, දේශසීමා නොමැති වාර්තාකරුවන් සංවිධානය විසින් ලොව පුරා මාධ්‍ය නිදහසේ දර්ශකයේ සුරිනේම් 52 වන ස්ථානයට පත් කරන ලද අතර,Press Freedom Index 2011–2012 – Reporters Without Borders . Reports Without Borders. Retrieved 15 August 2012. 2018–2021 කාලයට සාපේක්ෂව ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල ප්‍රබල පහත වැටීමකි (ස්ථානය 20 ගැන).

 සංචාරක කර්මාන්තය 

 මං සලකුණු 

 සටහන් 

යොමු කිරීම්

ප්‍රවර්ගය:සුරිනාම්
ප්‍රවර්ගය:දකුණු ඇමරිකාවේ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:සුරිනාමය