ගෞතම බුදුන් වහන්සේ

සිද්ධාර්ථ ගෞතම,යනුවෙන් ගිහි කල හැදින්වූ ලබන ලොවේ මහා මුනිවර මහා කාරුනික ලොවුතුරා බුදුන් වහන්සේ ලෙසින් හඳුන්වනු ලබන්නේ ගොතම ශ්‍රී සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේය බු ව 2653 කට ඉහත දඹදිව ලුුුුුුුම්බිණී නම් සල්  උයනේ දී සිද්ධාර්ථ ගෞතම නමින් ඉපිද  ජීවත් වූ ශාඛ්‍ය කුලයේ රජ කුමරෙක්ය. උන්වහන්සේ සම්බුද්ධ සාශනයේ මහා නායකයානන් වේ, තාපසයකු ලෙස ජීවත්වීමට තම ගෘහ ජීවිතය අත්හැරියේය.තමන්වහන්සේ  නොයෙක් ගුරුවරුන් ඇසුරු ක්රීමෙන් පසු, තමන් සොයනු ලබන ඒ මහානාර්ග වූත් සියලු දුක් නැති කල හැක් වූත් බුදු බව ඔවුන් ලග නොමැති බව අවබෝධ වී තමන් විසින්ම සොයාගත්  චතුරා්‍්‍ සත්‍යය  හා ආර් ය අශ්ඨාංගිකමාර්ගය ඔස්සේ උන්වහන්සේ බුද්ධත්වය ලබා ගත් බව අරිය පර්යේෂණ සුත්‍රයේ දැක්වේ. පසුව බුදුන් වහන්සේ දඹදිව නොයෙක් දිශා වලට වැඩමකොට විශාල ශිෂ්‍ය පිරිසක් සහිත බුද්ධ ශාසනයක් ගොඩනඟා ගත්හ. එසද පිංවතුන් ලොව පහලව බුදු කරුනා දැලට හසු වී දුක නිමා කර ගත්හ. අහෝ අපට ඒ බුදු හිමිගේ සොදුරු බණ පද නෑසී ගියා.අසූවස් ආයු වලද බුදුරජාණන් වහන්සේ නිසි කල අනුව උන්වහන්සේ කුසිනාරානුවර මල්ල රජදරැවන්ගේ උපවර්ථන නම් සල් උයනේදි පරිනිර්වාණයට පැමිණියහ.එසද ගනකඩ බොල් මහ පොලොව තොටිල්ලක මෙන් ගිගුම් දෙමින් කම්පා වී ගියා , මුලු විශ්ව ධාතුව සෑලී ගියා, කම්පා වී ගියා... ලොව පහල වූ අච්චරිය වූ මුනි තෙමේ පිරිනිවන් වැඩි සද මහ පොලොවට එය දරා ගත නොහැකි වුනා ,සත්‍යයි.

බෞද්ධ සම්ප්‍රදායට අනුව, බුදුන් වහන්සේ කාමසුඛල්ලිකානුයොග සහ අත්ථකිලමතානුයොගය යන දෙඅන්තයම නිස්සාර බව හා මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව මාර්ගයක් ඉගැන්වූ අතර, එය අවිද්‍යාවෙන්, තෘෂ්ණාවෙන්, නැවත ඉපදීමෙන් සහ දුක්වලින් නිදහස් වීමට මග පාදන බව  සෑබෑම සත්‍යයකි. එය ලොවේ කලාතුරකින් දෙව් මිනිසුන්ට ලැබෙන අවස්ථාව කි. එය විශ්වාස නොකරන අසත්පුරුෂ ජනයා නිරා ගිනිදැල් අතර නොනිමි දුක් විදිති.

උන්වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් ශතවර්ෂ කිහිපයකට පසු, ඒ උත්ත්මයා 'පිබිදුණු තැනැත්තා' හෝ 'බුද්ධත්වයට පත් වූ තැනැත්තා' යන අර්ථය ඇති බුද්ධ නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබීය.

බුදු දහම ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයෙන් ඔබ්බට පැතිරී විවිධ සම්ප්‍රදායන් සහ භාවිතයන් දක්වා විකාශනය විය. වර්තමානයේ බුදු රජාණන් වහන්සේගේ නිර්මල බුදු දහම පවිත්‍රව පවතින්නේ සුලු රටවල් කිහිපයක පමනි ., පරම පවිත්‍ර මනරම් දහම් වදහල, පරම පූජිත, දෙව් බ්‍රහ්ම ආදීන් නිති වන්දනා කරනා , ලොවේ සියලු තතු මනාව අවබෝධ කොට වදාල ලොවේ කිසිවකු හා සම නොවන අසමසම බුදුරජාණන් වහන්සේලා නමකටම පමනක් සමවන , අනන්ත අචින්තිය අප්‍රමාන මහා සම්බුද්ධ ගුන දරනා , ලොවේ ගරු කල යුතු යමෙක් මේ තුන් ලොවෙම විශ්වයේම ගරු කල යුත්තන් අතර අග්‍ර , අවසන් දේහය දරනා , මාරයා පැරදූ , බිය දුරු කල , මහා කාරුණික වූ ,මහා දම් රජාණන් වහන්සේ වන , තුන් ලොවේ එකම එකම එකම මහා පුරුෂයානන් ,මහා වීරයානන් ,මහා විමුක්ති දායකයනන් ,නැවත සසරේ නූපදින අයුරින් භවය දුරැලූ සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ලොවේ කිසිදු මිනිසෙකුට හෝ කිසිදු දෙවියෙකුට හෝ කිසිදු බ්‍රහ්මයෙකුට හෝ කිසිදු මාරයෙකුට හෝ මැඩිය නොහැකී සියලු කෙලෙස් දවා නිම කල ඒ බුදු රජාණන් වහන්සේ විශාරදව සියල්ලන්ටම අග්‍රව ලොව කා කීවත් සැම කල අග්‍රව වැඩ සිටියි.....

බුදු සරනයි ලොවේ ඇති එකම පිලිසරන ,වෙන මොන සරණක්ද ලොවම අවබෝධ කොට වදාළ බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ හැර.

 මූලාශ්‍ර 

 ඓතිහාසික මූලාශ්‍ර 

 පාලි සූත්‍ර 
භාෂා විද්‍යාත්මක සාක්ෂි මත පදනම්ව, ඉන්දු විද්‍යාඥ සහ පාලි විශේෂඥ ඔස්කාර් වොන් හිනුබර් පවසන්නේ බුදුන් වහන්සේගේ අවසාන කාලය පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක විස්තරයක් අඩංගු මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රය ඇතුළුව සමහර පාලි සූත්‍රවල බුදුන් වහන්සේගේ ජීවමාන කාලය දක්වා ඉතා පෞරාණික ස්ථාන නාම, වාක්‍ය ඛණ්ඩ සහ ඓතිහාසික දත්ත සඳහන්ව ඇති බවයි. හිනූබර් විසින් මෙම සූත්‍රය සඳහා ක්‍රි.පූ. 350-320 ට නොඅඩු කාලයක යෝජනා කෙරේ.(නමුත් ඔහු පෙන්වා දෙන්නේ සිදුවීම් පිළිබඳ නිශ්චිත ඓතිහාසික වාර්තාවකට වඩා චරිතාපදානයක් බවයි).

 ස්තම්භ සහ ශිලා ලේඛන 

ගෞතම බුදුන් වහන්සේ පිළිබඳව කිසිදු ලිඛිත මුලාශ්‍රයක් උන්වහන්සේගේ ජීවන කාලයේදි හෝ ඉන් සියවස් එකකින් හෝ දෙකකින් එපිට හමු නොවේ. නමුත් ක්‍රි.පූ. 3 වැනි සියවසේ මැද භාගයේ සිට, අශෝකගේ අණපනත් කිහිපයක (රාජ්‍ය ක්‍රිස්තු පූර්ව 268 සිට 232 දක්වා) බුදුන් සහ බුදු දහම ගැන සඳහන් වේ.  විශේෂයෙන්ම, අශෝකගේ ලුම්බිණි ස්ථම්භ ලිපියේ, බුදුන් උපන් ස්ථානය ලෙස ලුම්බිණියට රජු විසින් ගිය වන්දනාව සිහිපත් කරමින්, උන්වහන්සේව සයෝමුණි ලෙස හඳුන්වයි. (බ්‍රාහ්මී අක්ෂර: 𑀩𑀼𑀥 𑀲𑀓𑁆𑀬𑀫𑀼𑀦𑀻 "සයෝමුනි")එහෙත් මෙම ස්ථානය සොයාගත් ජර්මන් ජාතික පුරාවිද්‍යාඥ ගැන පසුව බ්‍රිතාන්‍ය පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුවට වූ සැකය හා ඔහුගේ පර්යේෂණ වාර් ථා අසත්‍්‍ය බව පසුව ඔප්පු විමෙන්‌ ‌ෙපාලයේ ලුම්බිණි කථාව විශ්වාස කල නොහැක

 දැනට පවතින පැරණිතම අත්පිටපත්බ 
දැනට ඉතිරිව ඇති පැරණිතම බෞද්ධ අත්පිටපත් වන්නේ ගාන්ධාරයෙන් හමු වූ (නූතන වයඹදිග පකිස්ථානය සහ නැගෙනහිර ඇෆ්ගනිස්ථානයට අනුරූප) සහ ගාන්ධාරී භාෂාවෙන් ලියා ඇති ගාන්ධාර බෞද්ධ ග්‍රන්ථ වන අතර ඒවා ක්‍රි.පූ. පළමු සියවසේ සිට ක්‍රි.ව. තුන්වන සියවස දක්වා දිව යයි.

 චරිතාපදාන මූලාශ්‍ර 
මුල් ත්‍රිපිටක මූලාශ්‍රවලට මජ්‌ඣිම නිකායේ අරියපරියේසන සූත්‍රය, අච්ඡරියබ්භුත සූත්‍රය සහ මහාසච්චක සූත්‍රය, දීඝ නිකායේ මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රය සහ මහාපදාන සූත්‍රය ඇතුළත් වන අතර, ඒවා පැරණි විය හැකි නමුත් සම්පූර්ණ චරිතාපදාන නොවන වරණාත්මක විස්තරයන් ඇතුළත් වේ. ජාතක කථා මගින් ගෞතමයන් වහන්සේ බෝධිසත්වවරයෙකු ලෙස පෙර භවයන් පිළිබඳව නැවත විස්තර කරන අතර, මේවායේ පළමු එකතුව පැරණිතම බෞද්ධ ග්‍රන්ථ අතරට කාල නිර්ණය කළ හැක.

සිද්ධාර්ථ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ජීවිතය පිළිබඳ සම්පූර්ණ චිත්‍රයක් ඉදිරිපත් කරන ඇතැම් විට එකිනෙකට පරස්පර පසුකාලින මූලාශ්‍ර වලට ක්‍රි.ව පළමු හෝ දෙවන සියවසේ පමණ රචිත බුද්ධචරිතය, ක්‍රි.ව තෙවන සියවසේ පමණ රචිත ලලිතවිස්තරය, ක්‍රි.ව දෙවන සහ සිව්වන සියවස් අතර රචිත මහාවස්තුව ඇතුළත් කළ හැකිය. මෙයින්, බුද්ධචරිතය මුල්ම සම්පූර්ණ චරිතාපදානය වන අතර, ක්‍රිස්තු වර්ෂ පළමු සියවසේ දී පමණ අශ්වඝෝෂ කවියා විසින් රචිත වීර කාව්‍යයකි. ලලිත විස්තරය මීළඟට පැරණිතම චරිතාපදානය වන අතර එය ක්‍රිස්තු වර්ෂ 3 වැනි සියවසට අයත් මහායාන / සර්වාස්තිවාද චරිතාපදානයකි.

 ඓතිහාසික පුද්ගලයෙකු ලෙස 

 ඓතිහාසික පුද්ගලයා වටහා ගැනීම 
බුදුන් වහන්සේගේ ජීවිතය පිළිබඳ ඓතිහාසික කරුණු පිළිබඳව ප්‍රකාශ කිරීමට විද්වතුන් මැළි වෙති. බුදුන් වහන්සේ බිම්බිසාර රාජ්‍ය සමයෙහි වැඩ සිටි බවත් අජාසත් රාජ්‍යයේ මුල් වසරවලදී පරිනිර්වාණයට පත් වූ බවත්, එමගින් උන්වහන්සේ ජෛන තීර්තංකර මහාවීරගේ සමකාලීනයෙකු බවට පත් වූ බවත් ඔවුන් බොහෝ දෙනා පිළිගනිති.

සාම්ප්‍රදායික චරිතාපදානවල අඩංගු බොහෝ විස්තරවල සත්‍යතාව පිළිබඳ එකඟතාවයන් අඩුය, හේතුව බෞද්ධ විද්වතුන් බොහෝ දුරට බුදුන් වහන්සේව ඓතිහාසික පුද්ගලයකු ලෙස තේරුම් ගැනීමට කරන උත්සාහයන් අත්හැර දමා ඇත. බෞද්ධ චරිතාපදාන ග්‍රන්ථවල පැරණිතම අනුවාද වල දැනටමත් බොහෝ අද්භූත, මිත්‍යාමය සහ පුරාවෘත්තීය විස්තර අඩංගු වී ඇත.

 කාල නීර්ණය 
ගෞතම බුදුන්ගේ උපත් සහ පරිනිර්වාණය දින අවිනිශ්චිතය. චීනය, වියට්නාමය, කොරියාව සහ ජපානය යන නැගෙනහිර බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය තුළ බුදුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය සිදු වූ සම්ප්‍රදායික කාලය ක්‍රිස්තු පූර්ව 949 වේ.

බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල බුදුන් වහන්සේගේ ජීවමාන කාලය දක්වා ඇති කාල නිර්ණයන් දෙකක් ඉදිරිපත් කරයි. ශ්‍රී ලාංකීය වංශකතා වලින් බුදුන් වහන්සේ අශෝක රාජාභිෂේකයට වසර 298 කට පෙර උපත ලැබූ බවත්, රාජාභිෂේකයට වසර 218 කට පෙර පරිනිර්වූවාණයට පත් වූ බවත්, ඒ අනුව වසර 80 ක පමණ ආයු කාලයක් වළඳන ලද ඇති බවත් සඳහන් වේ.

කෙසේ වෙතත්, ඉන්දියානු මූලාශ්‍රවලින් සහ  චීන සහ ටිබෙට් පරිවර්තන වලින්, බුදුන් වහන්සේගේ උපත අශෝකගේ රාජාභිෂේකයට වසර 180 කට පෙර සහ පරිනිර්වාණය රාජාභිෂේකයට වසර 100 කට පෙර, ස්ථානගත කරයි. අශෝකගේ රාජාභිෂේකය පිළිබඳ ග්‍රීක මූලාශ්‍ර අනුව ක්‍රි.පූ. 268 වන අතර, මෙය බුදුන් වහන්සේගේ ආයු කාලය ක්‍රි.පූ. 448 - 368 දක්වා වේ.

 ඓතිහාසික සන්දර්භය 
දකුණ|thumb|බුද්ධ කාලයේ (ක්‍රි.පූ. 500) ඉන්දියාවේ පැරණි රාජධානි සහ නගර

 ශාක්‍යන් 
බෞද්ධ සම්ප්‍රදායට අනුව, ශාක්‍යමුණි බුදුන් යනු ඉන්දියානු උප මහාද්වීපයේ ඊසානදිග කලාපයේ උප-හිමාලියානු ජනවර්ගයක් සහ වංශයක් වන ශාක්‍ය වංශිකයෙකි. ශාක්‍ය ප්‍රජාව ක්‍රි.පූ. 5 වැනි සියවසේ නැගෙනහිර ඉන්දීය උප මහද්වීපයේ භූගෝලීය හා සංස්කෘතික වශයෙන් පර්යන්තයේ විය. බ්‍රාහ්මණ ග්‍රන්ථවල ශාක්‍යයන් වෛදික නොවන ප්‍රජාවක් ලෙස පුළුල් ලෙස සැලකේ. ඔවුන්ගේ මූලාරම්භය කාල්පනික සහ විවාදාත්මකව පවතී.

බුදුන්ගේ සම්භවය සහිත ගෝත්‍රය වන ශාක්‍යයන්ට, ගස් හා පූජනීය අරඹයන් වන්දනා කිරීම, වෘක්ෂ ආත්මයන් (යක්ඛයන්) සහ නාගයන් (නාගයන්) වන්දනා කිරීම වැනි වෛදික නොවන ආගමික වත්පිළිවෙත් තිබූ බව පෙනේ. වෘක්ෂ වන්දනාව අදටත් බුදුදහමේ, විශේෂයෙන් බෝධි වන්දනාවේ දී වැදගත් වේ. එලෙසම, යක්ෂයන් සහ නාගයන් බෞද්ධ ආගමික වත්පිළිවෙත්වල සහ පුරාවෘත්තවල වැදගත් චරිත ලෙස පවතී.

 ශ්‍රමණයන් 
බුදුන් වහන්සේගේ ජීවමාන කාලය ආජීවික, චාර්වාක, ජෛන සහ අඥාණ වැනි බලගතු ශ්‍රමණ චින්තන ගුරුකුලවල සමෘද්ධිමත් වීමත් සමඟ සමපාත විය. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ එවැනි චින්තන ගුරු කුළ හැට දෙකක් වාර්තා වේ. මෙම සන්දර්භය තුළ, ශ්‍රමණ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ (යම් උසස් හෝ ආගමික අරමුණක් සඳහා) වැඩ කරන හෝ වෙහෙසෙන තැනැත්තා ය. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයට අනුව එය ජෛන මහාවීර, පුරාණ කස්සප, මක්ඛලි ගෝසාල, අජිත කේසකම්බලී, පකුධ කච්චායන, සහ සංජය බෙල්ලට්ඨිපුත්ත වැනි බලගතු චින්තකයන්ගේ යුගය ද විය.

ශාරිපුත්‍ර සහ මොග්ගල්ලාන නම් අග්‍ර ශ්‍රාවකයෝ දෙදෙනා පෙර සංජය බෙල්ලට්ඨිපුත්තගේ අග්‍ර ශ්‍රාවකයෝ වූහ. බුදුන් වහන්සේ ප්‍රතිවාදී චින්තන ගුරුකුලවල අනුගාමිකයින් සමඟ වාද විවාද කරන අයුරු ත්‍රිපිටකය තුළ නිතර නිරූපණය වේ. ආලාර කාලාම සහ උද්දක රාමපුත්ත යන ශාස්තෘවරුන් දෙදෙනා ඉතිහාසගත පුද්ගලයන් වූ අතර ඔවුන් බොහෝ විට සිදුහත් කුමරුන්ට භාවනා ක්‍රම දෙකක් ඉගැන්වූ බවට අනුමාන කිරීමට  සාක්ෂි ඇත. මේ අනුව, බුදුන් වහන්සේ එකල සිටි බොහෝ ශ්‍රමණ දාර්ශනිකයන්ගෙන් එක් අයෙකි. පුද්ගල පරිශුද්ධභාවය ඔවුන්ගේ තපස් මට්ටම අනුව විනිශ්චය කළ යුගයක, බුදුන් වහන්සේ වෛදික බ්‍රාහ්මණවාදයට එරෙහි ප්‍රතිගාමීයෙකුට වඩා ශ්‍රමණ ව්‍යාපාරය තුළ ප්‍රතිසංස්කරණවාදියෙකු විය.

 නාගරික පරිසරය සහ සමානාත්මතාවය 
තාපර්ට අනුව, බුදුන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් "රාජ්‍යයේ මතුවීම සහ නාගරික මධ්‍යස්ථානවල වර්ධනය ද ඒ අතර වූ ඓතිහාසික වෙනස්කම් වලට ප්‍රතිචාරයක්" විය. බෞද්ධ භික්‍ෂූන් වහන්සේලා ගිහි දිවිය අත්හරින අතර, ගිහියන්ගේ දානමය පිංකම් මත යැපෙමින් ගම් නගරවලට සමීපව ජීවත් වූහ. ගංගා ද්‍රෝණිය ඝන වනාන්තරයක් වූ අතර, වන විනාශ කර වගා කළ විට ජනගහනය වැඩි විය. මධ්‍යම ගංගා ද්‍රෝණියේ සමාජය "ආර්ය සංස්කෘතික බලපෑමේ පිටත මායිම" මත පිහිටා ඇති අතර බටහිර ගංගා ද්‍රෝණියේ ආර්ය සමාජයට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් විය. ජෛන ආගම සහ බුද්ධාගම බ්‍රාහ්මණ ආගමේ සමාජ ස්ථරීකරණයට විරුද්ධ වූ අතර මැද ගංගා ද්‍රෝණියේ නගරවල ඒවායේ සමානාත්මතාවය පැවතුනි. මෙය දැඩි කුල තහනම් අනුගමනය කිරීමට බලකෙරුණු බ්‍රාහ්මණයන්ට වඩා පහසුවෙන් වෙළඳාමේ යෙදීමට ජෛනයන්ට සහ බෞද්ධයන්ට ඉඩ සැලසීය. 

 අර්ධ පුරාවෘත්ත චරිතය 

 සාම්ප්‍රදායික නිරූපණවල ස්වභාවය 
පැරණිතම බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල, බුදුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ඇති අයෙකු ලෙස හෝ සදාකාලික ලෝකෝත්තර අයෙකු ලෙස නිරූපණය කර නැත. අනලයෝ භික්‍ෂුවට අනුව, බුදුන්ගේ සර්වඥතා ඥානය පිළිබඳ අදහස් හමුවන්නේ පසු මහායාන සූත්‍රවල සහ පසුව පාලි අටුවා හෝ මහාවස්තු වැනි පාඨවල පමණි. සන්දක සූත්‍රයේ දී බුද්ධ ශ්‍රාවක ආනන්ද  තමන් සියල්ල දන්නා බව පවසන ගුරුවරුන්ගේ ප්‍රකාශයන්ට එරෙහිව තර්කයක් ගෙනහැර දක්වන අතර තේවිජ්ජවච්ඡගොත්ත සූත්‍රයේ බුදුරදුන් විසින්ම ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ තමන් සර්වඥ බව කිසිවිටෙක ප්‍රකාශ කර නොමැති බවත්, ඒ වෙනුවට තමන් “උසස් ඤාණයන් ඇති බව ප්‍රකාශ කළ බවත්ය. පාලි නිකායේ ආදිතම චරිතාපදාන තොරතුරු අවධානය යොමු කරන්නේ බුදුන් වහන්සේගේ ශ්‍රමණ ජීවිතය, ආලාර කාලාම වැනි විවිධ ගුරුවරුන් යටතේ බුද්ධත්වය සෙවීම සහ උන්හවහන්තසේගේ ගුරුවරයෙකු ලෙස හතළිස් පස් වසරයි.

ගෞතම බුදුන්ගේ සාම්ප්‍රදායික චරිතාපදාන වල බොහෝ විට ප්‍රාතිහාර්යයන්, නිමිති සහ අද්භූත සිදුවීම් ඇතුළත් වේ. මෙම සාම්ප්‍රදායික චරිතාපදානයන්හි බුද්ධ චරිතය බොහෝ විට ලෞකිකත්වයෙන් බර නොවූ ලෝකෝත්තර චරිතයකි. ඇන්ඩෲ ස්කිල්ටන් විසින් සටහන් කරන ලද පරිදි, බුදුන් වහන්සේ බොහෝ විට විස්තර කරනු ලැබුවේ අධිමානුෂිකයෙකු ලෙසය, උන්වහන්සේට දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ හා අසූවක් අනු ව්‍යාංජන ඇති බව විස්තර කිරීම සහ බුදුන් වහන්සේට අවශ්‍ය නම් යුගයක් තරම් කාලයක් ජීවත් විය හැකි බවට අදහස ඇතුළත් වේ.

පුරාණ ඉන්දියානුවන් සාමාන්‍යයෙන් කාලානුක්‍රමිකතා ගැන නොසැලකිලිමත් වූ අතර දර්ශනය කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු වේ. බෞද්ධ ග්‍රන්ථවල මෙම ප්‍රවණතාවය පිළිබිඹු වන අතර, ගෞතමයන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ චරිතාපදානයන්ට වඩා ඉගැන්වූ දේ පිළිබඳ පැහැදිලි චිත්‍රයක් සපයයි. මෙම ග්‍රන්ථවල ජෛන ග්‍රන්ථවලින් තහවුරු කළ හැකි පුරාණ භාරතයේ සංස්කෘතිය සහ දෛනික ජීවිතය පිළිබඳ විස්තර අඩංගු වන අතර බුද්ධ කාලය ඉන්දීය ඉතිහාසයේ වැදගත්ම වාර්තා පවතින මුල්ම යුගය බවට පත් කරයි. බ්‍රිතාන්‍ය ලේඛිකාවක් වන කැරන් ආම්ස්ට්‍රෝං ලියා ඇත්තේ ඓතිහාසික වශයෙන් යහපත් යැයි සැලකිය හැකි තොරතුරු ඉතා අල්ප වූවත්, සිද්ධාර්ථ ගෞතමයන් වහන්සේ ඓතිහාසික චරිතයක් ලෙස සිටි බවට සාධාරණ විශ්වාසයක් තබාගත හැකි බවයි.

 පෙර භවයන් 
පාලි බුද්ධවංශය සහ සංස්කෘත ජාතකමාලාව වැනි පුරාවෘත්ත චරිතාපදානයන් බුදුන් වහන්සේගේ අවසාන උපතට පෙර උත්පත්තීන් සිය ගණනක් විහිදුනු බව නිරූපනය කරයි. මේ පෙර ජීවිත බොහොමයක් කථා ජාතක කථා ලෙසින් කථා 547 කින් සමන්විතව ඇත.

ගැඹුරු කර්ම ඉතිහාසයක් සහිත ප්‍රාග්-බෞද්ධ අතීතය පුරවාලීමට අමතරව, ජාතක මගින් බුද්ධත්වය සාක්ෂාත් කරගැනීමට පෙර බෝධිසත්වයන්ගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) මාර්ගය පැහැදිලි කිරීමට කරයි. බුද්ධවංශය වැනි චරිතාපදානවල, මෙම මාර්ගය දිගු හා දුෂ්කර ලෙස විස්තර කර ඇති අතර, "ගණනය කළ නොහැකි යුග හතරක්" (අසංඛ්‍ය) ගත වේ. මෙම පුරාවෘත්ත චරිතාපදානවල, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විවිධ උත්පත්තීන් (සත්ව හා මනුෂ්‍ය) හරහා ගමන් කරයි, අතීත බුදුවරුන්ගේ හමුවීමෙන් ආනුභාව ලත්, පසුව තමාම බුදු බවට පත්වීමට අධිෂ්ඨාන කරයි. එවිට උන්වහන්සේ අතීත බුදුවරුන්ගෙන් විවරණ ලැබීමට පටන් ගනී. මෙම කතාවලින් වඩාත් ජනප්‍රිය එකක් වන්නේ බෝධිසත්වයන්ට අනාගත බුද්ධත්වය ලැබීමට විවරණ ලබා දෙන දීපංකර බුදුන් හමුවීමයි.

පාලි ජාතක අටුවාවේ (ජාතක-අට්ඨකථා) සහ සංස්කෘත ජාතකමාලාවේ දක්නට ලැබෙන තවත් තේමාවක් වන්නේ බුදු බව කරා ළඟා වීමට බෝධිසත්වයන්ට පාරමිතා කිහිපයක් ප්‍රගුණ කළ යුතු ආකාරයයි. ජාතකවල ඇතැම් විට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විසින් පෙර භවවල කරන ලද අකුසල කර්ම ද නිරූපණය කර ඇති අතර, ඒවායේ කර්ම ඵලයන් ලෙස අවසන් භවයේදී උන්වහන්සේ අත්විඳින ලද දුෂ්කරතා පැහැදිලි කරයි.

 උපත සහ ගිහි ජීවිතය 
බෞද්ධ සම්ප්‍රදායට අනුව, සිදුහත් ගෞතම කුමරුන් උපත ලැබුවේ වර්තමාන නේපාලයේ, ලුම්බිණියේ වන අතර හැදී වැඩුණේ කපිලවස්තුවේය. පුරාණ කපිලවස්තු පිහිටි ස්ථානය නිශ්චිතව නොදනී. එය වර්තමාන ඉන්දියාවේ උත්තර් ප්‍රදේශ්හි පිප්‍රාවා හෝ වර්තමාන නේපාලයේ තිලෞරකොට් විය හැකිය. මෙම ස්ථාන දෙකම ශාක්‍ය ජනපදයට අයත් වූ අතර ඒවා පිහිටා ඇත්තේ කිලෝමීටර් 24 (සැතපුම් 15) දුරින් පමණි.

ක්‍රිස්තු පූර්ව 3 වැනි සියවසේ මැද භාගයේදී අශෝක අධිරාජ්‍යයා විසින් ලුම්බිණිය ගෞතමයන්ගේ උපන් ස්ථානය බව තීරණය කර එහි සෙල්ලිපිය සහිත ස්ථම්භයක් සවි කළේය.

මහාවස්තු සහ ලලිතවිස්තරය වැනි පසුකාලීන චරිතාපදාන වලට අනුව, උන්වහන්සේගේ මව වන්නේ, කෝලිය රාජධානියේ (දැන් නේපාලයේ රූපන්දේහි දිස්ත්‍රික්කය) පුරාණ අගනුවර වූ දෙව්දහ නුවර කුමරිය වන මායා දේවියයි. පුරාවෘත්තයට අනුව, සිද්ධාර්ථ කුමරු පිළිසිඳගත් රාත්‍රියේදී, මායා රැජින සිහිනෙන් දුටුවේ සුදු ඇත් දළ හයක් සහිත සුදු ඇතෙකු ඇගේ දකුණු ඇලයෙන් ඇතුළු වූ බවත්, මාස දහයකට පසු සිද්ධාර්ථ උපත ලැබූ බවත්ය. ශාක්‍ය සම්ප්‍රදායට අනුව, ඔහුගේ මව වූ මායා බිසව ගැබ්ගත් විට ඇය දරු ප්‍රසූතිය සඳහා කපිලවස්තුවෙන් පිටත්ව තම පියාගේ රාජධානියට ගියාය.  ඇගේ පුත්‍රයා අතරමගදී ලුම්බිණියේ උද්‍යානයක සල් ගසක් පාමුල උපත ලැබූ බව පැවසේ. 

පැරණිතම බෞද්ධ මූලාශ්‍රවල සඳහන් වන්නේ බුදුන් වහන්සේ ඉන්දියාවේ සහ නේපාලයේ නූතන දේශසීමාව ආසන්නයේ ජීවත් වන සහල් ගොවීන්ගේ ගෝත්‍රයක් වන ශාක්‍ය ගෝත්‍රයෙන් කොටසක් වූ ගෝතම (සංස්කෘත: ගෞතම) නම් ප්‍රභූ ක්ෂත්‍රිය පවුලක උපත ලැබූ බවයි. ඔහුගේ පියා වන සුද්ධෝදන "ශාක්‍ය වංශයේ තේරී පත් වූ ප්‍රධානියෙක්" විය. එහි අගනුවර කපිලවස්තු වූ අතර, පසුව බුදුන් වහන්සේගේ ජීවමාන කාලයේදී වර්ධනය වන කෝසල රාජධානියට ඔහු ඈඳා ගන්නා ලදී.

මුල් බෞද්ධ ලියවිලි තුළ ගෝතම බුදුරදුන්ගේ උපත සහ තරුණ කාලය පිළිබඳ තොරතුරු ඇත්තේ ඉතා අල්ප වශයෙනි. පසුකාලීන චරිතාපදාන වල තරුණ සිදුහත් කුමරුගේ ජීවිතය සහ ඔහුගේ පැවැත්ම පිළිබඳ නාට්‍යමය ආඛ්‍යානයක් වර්ධනය කළේය. ඔවුන් ඔහුගේ පියා වන ශුද්ධෝදන නිරූපණය කරන්නේ ඉක්ෂ්වාකුගේ (පාලි: ඔක්කාක) සූර්යවංශයේ (සූර්‍ය වංශයේ) පරම්පරාගත රජෙකු ලෙසය. බොහෝ විද්වතුන් සිතන්නේ ශුද්ධෝදන යනු ශාක්‍ය වංශාධිපතියෙකු (ඛත්තිය) බවත් ශාක්‍ය ජනරජය පරම්පරාගත රාජාණ්ඩුවක් නොවන බවත්ය.

සිදුහත් කුමරුගේ ජන්ම දිනය, බුද්ධත්වයට පත් වූ හා පරිනිර්වාණය පත් වූ දිනය වෙසක් ලෙසත්, උන්වහන්සේ පිළිසිඳගත් දිනය ඇසළ ලෙසත් ථෙරවාදී රටවල බහුලව සමරනු ලැබේ. නේපාලයේ, බංගලාදේශයේ සහ ඉන්දියාවේ බුදුන් වහන්සේගේ ජන්ම දිනය බුද්ධ පූර්ණිමා ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ උන්වහන්සේ පුර පසළොස්වක පොහොය දිනක උපත ලැබූ බව විශ්වාස කරන බැවිනි.

පසුකාලීන චරිතාපදාන වලට අනුව,නම් තැබීමේ අතරතුර, අසිත නම් තවුසා සිදුහත් කුමරුගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ නිරීක්ෂණය කොට කුමරුන් චක්‍රවර්තී රජෙකු හෝ බුදුවරයෙකු වන බවට ප්‍රකාශ කළේය.  

ලලිතවිස්තර වැනි පුරාවෘත්ත චරිතාපදානයන් ද තරුණ සිද්ධාර්ථ කුමරුගේ විශිෂ්ට සටන් කුසලතාව පිළිබඳ වෘතාන්ත පවසයි, එම හැකියාවන් අනෙකුත් ශාක්‍ය තරුණයින්ට එරෙහිව විවිධ තරඟ වලදී පරීක්ෂාවට ලක් විය.

 අත්හැරීම 
ගෞතමයන් වහන්සේ උසස් අධ්‍යාත්මික ඉලක්කයක් සොයමින් ගිහි ජීවිතය පිළිබඳව කලකිරී තාපසයෙකු හෝ ශ්‍රමණයෙකු බවට පත්වන බව පැරණිතම මූලාශ්‍ර මගින් නිරූපනය වන අතර, පසුකාලීන පුරාවෘත්ත චරිතාපදානයන් උන්වහන්සේ සන්‍යාසියකු බවට පත් වූ ආකාරය පිළිබඳ වඩාත් විස්තරාත්මක නාට්‍යමය කතාවක් විස්තර කරයි.

බුදුරදුන්ගේ ආධ්‍යාත්මික ගවේෂණය පිළිබඳ පැරණිතම වාර්තා අරියපරියේසන සූත්‍රය වැනි පාලි සූත්‍ර තුළ දක්නට ලැබේ.ගෞතමයන් වහන්සේ අත්හැරීමට හේතු වූයේ තම ජීවිතය මහලු වියට, ව්‍යාධියට සහ මරණයට යටත් වන බවත්, එයින් මිදීමට ක්‍රමයක් හැකි බවත් සිතීම බවත් මෙම ග්‍රන්ථවල වාර්තා වේ. 

සිදුහත් කුමරුන් ප්‍රථම වතාවට බාහිර ලෝකය දැකීමට තම මාලිගාවෙන් පිටව ගිය ආකාරය සහ මිනිස් දුක් වේදනාවලට මුහුණ දීමෙන් කම්පනයට පත් වූ ආකාරය පිළිබඳ පුරාවෘත්ත චරිතාපදානයන් ද කියයි. මේවායින් නිරූපණය කරන්නේ උන්වහන්සේගේ පියා ආගමික ඉගැන්වීම්වලින් සහ ලෞකික මනුෂ්‍ය දුක් වේදනා පිළිබඳ දැනුමෙන් ඔහුව වසන් කර ඇති බවයි, එවිට උන්වහන්සේ මහා ආගමික නායකයෙකු වෙනුවට සක්විති රජෙකු වනු ඇත.

 ආශ්‍රයෙන් 

 මූලාශ්‍ර