සැම්බියාව

සැම්බියාව, නිල වශයෙන් සැම්බියා ජනරජය, මධ්‍යම, දකුණු සහ නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ සන්ධිස්ථානයක පිහිටි ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය සාමාන්‍යයෙන් දකුණු-මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ හෝ දකුණු අප්‍රිකාවේ සිටීම ලෙස හැඳින්වේ. එය උතුරින් කොංගෝ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය, ඊසාන දෙසින් ටැන්සානියාව, නැගෙනහිරින් මලාවි, ගිනිකොන දෙසින් මොසැම්බික්, දකුණින් සිම්බාබ්වේ සහ බොට්ස්වානා, නිරිත දෙසින් නැමීබියාව සහ බටහිරින් ඇන්ගෝලාව මායිම් වේ. සැම්බියාවේ අගනුවර වන්නේ සැම්බියාවේ දකුණු-මැද කොටසේ පිහිටි ලුසාකා ය. ජනගහනය ප්‍රධාන වශයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත්තේ රටේ ප්‍රධාන ආර්ථික මධ්‍යස්ථාන වන දකුණේ ලුසාකා සහ උතුරින් කොපර්බෙල්ට් පළාත වටා ය.

මුලින් කොයිසාන් ජනයා වාසය කළ මෙම කලාපය දහතුන්වන සියවසේ බන්ටු ව්‍යාප්තියට ගොදුරු විය. 18 වන ශතවර්ෂයේ යුරෝපීය ගවේෂකයන් අනුගමනය කරමින්, බ්‍රිතාන්‍යයන් 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී බැරොට්සිලන්ඩ්-වයඹ-බටහිර රොඩේෂියා සහ ඊසානදිග රොඩේෂියා යන බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්‍ෂිත ප්‍රදේශවලට යටත් විජිතයක් බවට පත් කළහ. මේවා 1911 දී උතුරු රොඩේෂියාව පිහිටුවීමට ඒකාබද්ධ කරන ලදී. යටත් විජිත යුගයේ වැඩි කාලයක් සැම්බියාව පාලනය කරනු ලැබුවේ බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකානු සමාගමේ උපදෙස් ඇතිව ලන්ඩනයේ සිට පත් කරන ලද පරිපාලනයක් මගිනි.

1964 ඔක්තෝබර් 24 වන දින සැම්බියාව එක්සත් රාජධානියෙන් ස්වාධීන වූ අතර අගමැති කෙනත් කවුන්ඩා මංගල ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. කවුන්ඩා ගේ සමාජවාදී එක්සත් ජාතික නිදහස් පක්ෂය (UNIP) 1964 සිට 1991 දක්වා බලය පවත්වා ගෙන ගියේය. කවුන්ඩා දකුණු රොඩේසියාවේ (සිම්බාබ්වේ), ඇන්ගෝලාවේ සහ නැමීබියාවේ ගැටුම්වලට විසඳුම් සෙවීමේදී එක්සත් ජනපදය සමඟ සමීපව සහයෝගයෙන් කලාපීය රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කටයුතුවල ප්‍රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.Andy DeRoche, Kenneth Kaunda, the United States, and Southern Africa (London: Bloomsbury, 2016). 1972 සිට 1991 දක්වා සැම්බියාව කවුන්ඩා විසින් නිර්මාණය කරන ලද "එක සැම්බියාවක්, එක ජාතියක්" යන ආදර්ශ පාඨය යටතේ එකම නීත්‍යානුකූල දේශපාලන පක්ෂය ලෙස UNIP සමග එක්-පක්ෂ රාජ්‍යයක් විය. 1991 දී බහු-පක්ෂ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ සමාජ-ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ව්‍යාපාරයේ ෆෙඩ්රික් චිලුබා විසින් කවුන්ඩාගෙන් පසු පත් වූයේ සමාජ-ආර්ථික සංවර්ධන සහ රජයේ විමධ්‍යගත කිරීමේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කරමිනි. සැම්බියාව එතැන් සිට බහු-පක්ෂ රාජ්‍යයක් බවට පත්ව ඇති අතර සාමකාමී බල සංක්‍රාන්ති කිහිපයක් අත්විඳ ඇත.

සැම්බියාවේ ඛනිජ ලවණ, වනජීවී, වන වගා, මිරිදිය සහ වගා කළ හැකි ඉඩම් ඇතුළු බහුල ස්වභාවික සම්පත් අඩංගු වේ. 2010 දී ලෝක බැංකුව විසින් ලෝක බැංකුවේ ව්‍යාපාර කිරීමේ පහසුව පිළිබඳ දර්ශකයේ හොඳම ප්‍රතිසංස්කරණකරුවන් 10 දෙනා අතරට සැම්බියාව නම් කරන ලදී.Ngoma, Jumbe (18 December 2010). "World Bank President Praises Reforms In Zambia, Underscores Need For Continued Improvements In Policy And Governance". World Bank. 2018 වසරේ නවතම ඇස්තමේන්තුවට අනුව, ජනගහනයෙන් සියයට 47.9ක් බහුමාන දරිද්‍රතාවයෙන් පීඩා විඳිති. නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළෙඳපොළ (COMESA) මූලස්ථානය ලුසාකා හි පිහිටා ඇත.

 නම 
සැම්බියාවේ භූමි ප්‍රදේශය 1911 සිට 1964 දක්වා උතුරු රොඩේෂියාව ලෙස හැඳින්විණි. බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයෙන් නිදහස ලැබීමත් සමඟ එය 1964 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී සැම්බියාව ලෙස නම් කරන ලදී. සැම්බියාව යන නම සැම්බේසි ගඟෙන් පැමිණියේය (සැම්බේසි යනු "මහා ගංගාව" යන්නයි).

 ඉතිහාසය 

 ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගය 

 කොයිසන් සහ බට්වා 

 බන්ටු (අබන්ටු) 

 බන්ටු සම්භවය 

 පළමු බන්ටු ජනාවාස 

 දෙවන බන්ටු ජනාවාස 

 ලුබා-ලුන්ඩා ජනපද 

 මරාවි සම්මේලනය 

 මුටාපා අධිරාජ්‍යය සහ එම්ෆෙකේන් 

 යටත් විජිත යුගය 

 යුරෝපීයයන් 

 බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකා සමාගම 
1888 දී, සිසිල් රෝඩ්ස් ගේ නායකත්වයෙන් යුත් බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකානු සමාගම (BSA සමාගම), ලෝසි (බා-රොට්ස්) හි පැරාමවුන්ට් ප්‍රධානියා වූ ලෝසි ජනයාගේ ලිතුංග වෙතින් ඛනිජ හිමිකම් ලබා ගත් අතර එය පසුව බැරොට්සිලන්ඩ්-උතුරු- බවට පත් විය. බටහිර රොඩේසියාව.

නැඟෙනහිර දෙසින්, 1897 දෙසැම්බරයේ දී ඇන්ගෝනි හෝ න්ගෝනි (මුලින් සුලූලන්තයෙන් පැමිණි) කණ්ඩායමක් එම්පෙසෙනි රජුගේ පුත් සින්කෝ යටතේ කැරලි ගැසූ නමුත් කැරැල්ල මැඩපැවැත්වූ අතර, එම්පෙසෙනි පැක්ස් බ්‍රිටැනිකා පිළිගත්තේය. රටේ එම කොටස පසුව ඊසානදිග රොඩේෂියාව ලෙස හැඳින්විණි. 1895 දී, රෝඩ්ස් තම ඇමරිකානු බාලදක්ෂ ෆෙඩ්රික් රසල් බර්න්හැම්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේ කලාපයේ ගංගා සංචලනය වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා ඛනිජ සහ ක්‍රම සොයා බලන ලෙසයි. මෙම ගමනේදී බර්න්හැම් කැෆියු ගඟ දිගේ ප්‍රධාන තඹ නිධි සොයා ගන්නා ලදී.

උතුරු-නැගෙනහිර රොඩේෂියාව සහ බැරොට්සිලන්ඩ්-වයඹ-බටහිර රොඩේෂියාව 1911 වන තෙක් වෙනම ඒකක ලෙස පරිපාලනය කරන ලද අතර ඒවා බ්‍රිතාන්‍ය ආරක්ෂිත ප්‍රදේශයක් වන උතුරු රොඩේෂියාව පිහිටුවීමට ඒකාබද්ධ කරන ලදී. 1923 දී, සමාගමේ ප්‍රඥප්තිය අලුත් නොකිරීමට රජය තීරණය කිරීමෙන් පසු BSA සමාගම උතුරු රොඩේසියාවේ පාලනය බ්‍රිතාන්‍ය රජයට පවරා දුන්නේය.

 බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතකරණය 

 රොඩේෂියා සහ නියාසලන්ඩ් සම්මේලනය 

 ස්වාධීනත්වය 

 නිදහසින් පසු 

 ආර්ථික අපහසුතා 

 ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය 

 දේශපාලනය 

 විදේශ සබඳතා 

 ආරක්ෂක අංශ 

 පරිපාලන අංශ 

 මානව හිමිකම් 

 භූගෝලය 

 දේශගුණය 

 ජෛව විවිධත්වය 

 ජනවිකාසය 

 විශාලතම නගර 

 ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 

 ආගම් 

 භාෂා 

 අධ්‍යාපනය 

 සෞඛ්‍ය 

 ආර්ථිකය 

 පතල් කැණීම 

 කෘෂිකර්මය 

 සංචාරක කර්මාන්තය 

 බලශක්තිය 

 සංස්කෘතිය 

 මාධ්‍ය 

 ක්‍රීඩා 

 සංගීතය සහ නැටුම් 

 සැම්රොක් 

 යොමු කිරීම්