කොප්ට්වරු

කොප්ට්වරු යනු ඊජිප්තුවෙහි ස්වදේශීය ක්‍රිස්තියානිවරුන් ( ; , ) වන අතර, ඊජිප්තුවෙහි ප්‍රධාන වාර්ගික-ආගමික කණ්ඩායමක් සහ එහි විශාලතම ක්‍රිස්තියානි කණ්ඩායම වෙයි.

ක්‍රි.ව. 400–800 දක්වා අතිමහත් බහුතරයක ආගම වූයේ ක්‍රිස්තියානි ආගම වූ අතර, මුස්ලිම්වරුන් විසින් යටත් කරගැනීමෙන් පසුව වුවද 10වන සියවසෙහි මැද භාගය වන තුරු බහුතරයකගේ ආගම එය වූ අතර  තවමත් සැලකිය යුතු සුළුතර ජනගහණයක ආගම ලෙසින් ක්‍රිස්තියානි ආගම පවතියි. ඓතිහාසික වශයෙන් සැලකූ කළ,  ඔවුහූ, රෝමානු යුගයෙහි භාවිතාවූ     ජනසම්මත ඊජිප්තියානු භාෂාවෙහි සෘජු පැවතෙන්නක් වන, කොප්ටික භාෂාව කතා කළ මුත්, දැනට එය අභාවයට-යන තරම් තත්ත්වයක පවතින අතර, 18 වන සියවසෙහි සිට බොහෝ ලෙසින්  දේව මෙහෙය ආශ්‍රිත කටයුතු වලට පමණක් සීමා වි පවතියි. ඔවුහු දැන් අරාබි භාෂාව කතා කරති.

ඊජිප්තුවෙහි කොප්ට්වරුන් විසින් මැද-පෙරදිග  විශාලතම ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාව සදන අතර, එය ප්‍රදේශයෙහි විශාලතම ආගමික සුළුතරයද වෙමින්, ඊජිප්තියානු ජනගහණය අතර ඇස්තමේන්තුගත 10% ප්‍රමාණයක් සහිත වෙති. 

බොහෝ කොප්ට්වරුන් විසින් අදහනු ලබන්නේ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ කොප්ටික ඕර්තඩොක්ස් සභාව වෙයි.  800,000 පමණවූ ඉතිරිය කොප්ටික කතෝලික සහ බොහෝ කොප්ටික ප්‍රොතෙස්තන්ත සභාවන් අතර බෙදී සිටිති.

නම

අත්‍යන්තයෙහිදී, කොප්ට් යන පදය ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ,  රෝමානු ඊජිප්තුවෙහි  ස්වදේශීය ඊජිප්තු ජනගහණය (ග්‍රීකයන්, රෝමානුවන්, යුදෙව්වන්, ආදියට වෙනස් ලෙසින් ප්‍රකාශ කරමින්) හැඳින්වීමට ග්‍රීක භාෂාවෙන් භාවිතා කළ නම අනුසාරයෙනි.   මුස්ලිම්වරුන් විසින් ඊජිප්තුව යටත් කර ගැනීමෙන් පසුව, මෙම පදය, ක්‍රිස්තියානි ආගම අදහන ඊජිප්තියානුවන් හැඳින්වීමට සීමිත වී ඇත. "The people of Egypt before the Arab conquest in the 7th century identified themselves and their language in Greek as Aigyptios (Arabic qibt, Westernized as Copt); when Egyptian Muslims later ceased to call themselves Aigyptioi, the term became the distinctive name of the Christian minority." (“  පරිවර්තනය: 7වන සියවසෙහිදී අරාබිවරුන් විසින් යටත්කරගැනුමට පෙර ඊජිප්තුවේ ජනයා ග්‍රීක භාෂාවෙන් ඔවුන්ව හා ඔවුන්ගේ භාෂාව හැඳින්වූයේ එයිකුප්ටියෝ ලෙසිනි(අරාබි කුපිට්, කොප්ට් ලෙසින් බටහිරකරණය );  ඊජිප්තියානු මුස්ලිම්වරුන් පසුව ඔවුන්ව එයිකුප්ටියෝ ලෙසින් හැඳින්වීම නැවැත්වූ විට, මෙම පදය ක්‍රිස්තියානු සුළුතරය හැඳින්වුනු පදය විය”)කොප්ටික් ඕර්තඩොක්ස් චර්ච්. එන්සයික්ලොෆීඩියා බ්‍රිටැනිකා ඔන්ලයින්. 2007

ඊජිප්තුව සඳහා වන ග්‍රීක වචනය, , පවා ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ  ඊජිප්තියානු භාෂාවෙන් වන අතර, එය සිදුව ඇත්තේ පැරණි යුගයකදී බව හැඟවෙන්නේ,  මයිසීනියන් ග්‍රීක භාෂාවෙහි  a3-ku-pi-ti-jo (lit. "ඊජිප්තියානු"; මෙහි භාවිතා වන්නේ මිනිසෙකුගේ නමක් ලෙසිනි) යන භාවිතය නිසාය.

මයිනීසියානු පදය බොහෝවිට මධ්‍ය ඊජිප්තියානු  ("Hut-ka-Ptah") වෙතින් විය හැකි අතර, වචනාර්ථය " ප්ටාහ්ගේ දිෂ්ටියේ භූමිය (හෝ 'නිවස') " (cf. ඇකාඩියන් ), ප්ටාහ් දෙවියා සඳහා  මෙම්ෆිස්හී ඉදිවී ඇති දේවාල සංකීර්ණය.

ඔවුන්ගේ භාෂාව වූ  කොප්ටික භාෂාවෙන්, කොප්ට්වරු ඔවුන්ව හඳුන්වන්නේ, rem en kēme (Sahidic) , lem en kēmi (Fayyumic), rem en khēmi (Bohairic)  ලෙසින් වන අතර, එහි වචනාර්ථය වන්නේ "ඊජිප්තුවේ ජනතාව " හෝ "ඊජිප්තියානුවෝ" යන්නයි; cf. ඊජිප්තියානු , ජනසම්මත ඊජිප්තියානු .

 "කොප්ට්"  යන අරාබි වදන, Κόπτος කොප්ටොස්  නගරයේ ග්‍රීක නම (වර්තමානයේ ; කොප්ටික  Kebt සහ Keft) හා සම්බන්ධිතය. නම සඳහා අවසන් පදය ලෙසින්  කොප්ට් යන්න ව්‍යවහාර වීම සඳහා මෙම සම්බන්ධතාවය හේතු පාදක වූවා විය හැකිය.OED s.v. "Copt".

20වන සියවසෙහිදී, පාරාවෝවාදය සන්දර්භය තුල ගැලුනු සමහරක් ඊජිප්තියානු ජාතිකවාදීන් හා ප්‍රාඥයින් විසින්  යන පදය ඓතිහාසික ලෙසින් භාවිතා කිරීම ඇරඹූහ. නිදසුනක් ලෙසින්, කොප්ටික කෞතුකාගාරයෙහි ආරම්භක, මාර්කෝස් පැෂා සෙමෙයිකා විසින්, ඊජිප්තියානු සිසුන් පිරිසක් අමතමින් කියා සිටියේ: "ඔබ සැම දෙනම කොප්ට්වරුය. ඔබෙන් සමහර දෙනෙක් මුස්ලිම් කොප්ට්වරුය, අනෙකුන් ක්‍රිස්තියානි කොප්ට්වරුය, එනමුදු ඔබ සියළු දෙනා පැවත එන්නේ පුරාතන ඊජිප්තියානුවන්ගෙන්ය ".qtd. in M. Hussein.  [නැෂනල් ට්‍රෙන්ඩ්ස් ඉන් මොඩර්න් ලිට්‍රිචර්]. වෙළුම. 2. කයිරෝව, 1954

ඉතිහාසය

280px|thumb|left| ශුද්ධවූ මාර්ක් තුමාගේ කොප්ටික අයිකොනය

කොප්ට්වරු මැද පෙරදිග පැරණිතම ක්‍රිස්තියානි ප්‍රජාවන්ගෙන් එකකි. විශාලතම ඊජිප්තියානු ජාතිය සමග සම්මිශ්‍රණය වුවද, ඇස්තමේන්තු විටින් විට වෙනස් වුවද, ජනගහණයෙන් 10–20% පමණ ප්‍රමාණයක් සදමින්,  ප්‍රභින්න  ආගමික ප්‍රජාවක්  ලෙසින් පැවතී සිටීමට  ඔවුහූ සමත්ව සිටිති. නොබිඳුනු පූජකපීතෘ දාමයක මූලිකයා විසින් ඇරඹි ඊජිප්තියානු සභාව අපෝස්තලිකව අනුයාතව පැවතීම පිළිබඳව ඔවුහූ සාඩම්බර වෙති. මෙම ප්‍රධාන මණ්ඩලය, සියවස් 16 ක් මුළුල්ලේ රෝමානු කතෝලික සභාව (රෝමයේ) සහ බොහෝ නැගෙනහිර ඕර්තඩොක්ස් සභාවන් හා සමග පූර්ණ ආගමික සම්බන්ධතාවයෙහි නොපවතියි.

ඊජිප්තියානු ක්‍රිස්තියානි සභාවේ සම්භවය 
පුරාතන සම්ප්‍රදායයට අනුව, ඊජිප්තියානුවන්ට  ක්‍රිස්තියානි ආගම හඳුන්වාදුන්නේ,  of ක්‍රිස්තුස් වහන්සේගේ ස්වර්ගාරෝහණයෙන් ස්වල්ප කළකට පසුව සහ රෝමානු අධිරාජ ක්ලෝඩියස්ගේ රාජ්‍ය කාලයේදී ක්‍රිව 42 දී පමණ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ, ශුද්ධවූ මාර්ක් තුමා විසිනි. සිසරියාවේ යුසීබියස්, සතරවන සියවසෙහි සාමයික ඉතිහාසයේ කතෘ වරයා, පවසන්නේ ශුද්ධවූ මාර්ක් තුමා ඊජිප්තුවට පැමිණියේ අධිරාජ ක්ලෝඩියස්ගේ රාජ්‍ය කාලයේ පළමු හෝ තුන්වන වසරේදී බවයි, එනම් ක්‍රිව  41 හෝ 43. "ටූ තවුසන්ඩ් ඉයර්ස් ඔෆ් කොප්ටික් ක්‍රිස්ටියැනිටි " ඔටෝ එෆ්.ඒ. මෙයිනාර්ඩස්  පි28. ශුද්ධවූ මාර්ක් තුමන්ගේ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියානු ආගමනයෙන් අඩ සියවසක් තුලදී, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සිට ඊජිප්තුව පුරාවටම ක්‍රිස්තියානි ආගම  පැතිරි ගිය බව පැහැදිලි වන්නේ, කොප්ටික භාෂාවෙන් ලියැවුණු,  2වන සියවසෙහි පළමු අඩ දක්වා දින ගණනය කළ හැකිවූ ජුවාම් තුමාගේ අස්නෙහි  ශේෂයක්, ඉහළ ඊජිප්තුවෙන් සොයා ගැනීමත් සහ, ක්‍රිව  200 දක්වා කාල නිර්ණය කළ හැකි නව ගිවිසුම් ලියැවිලි  මධ්‍යම ඊජිප්තුවෙහි, ඔක්සිරීකස්හී සොයාගැනීමත් නිසාය. 2වන සියවසෙහිදී, ක්‍රිස්තියානි ආගම ගම්බද පෙදෙස් වලට පැතිරීම ඇරඹුනු අතර, වර්තමානයේ කොප්ටික භාෂාව ලෙසින්ද, එකල ඊජිප්තියානු භාෂාව ලෙසින්ද හැඳින්වුනු, ස්වදේශීය භාෂාවන්ට ධර්ම ග්‍රන්ථ පරිවර්තනය කෙරිණි. ක්‍රිව 3වන සියවස ඇරඹීමත් හා සමගම, ඊජිප්තුවේ ජනගහණයෙන් බහුතරය ක්‍රිස්තියානිවරුන් වෙමින්, ක්‍රිස්තියානි ලෝකයේ අපෝස්තලික ශුද්ධාසන සතරෙන් එකක් ලෙස  ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සභාව සැලකුණු අතර, එයට වඩා ගෞරවයට පාත්‍ර වූයේ රෝමයේ සභාව පමණි. මේ අනුව,  ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සභාව, අප්‍රිකාවේ පැරණිතම ක්‍රිස්තියානි සභාව වෙයි.

ක්‍රිස්තියානි ආගමට දායකත්වයන් 
ඊජිප්තියානුවෝ  ක්‍රිස්තියානි සම්ප්‍රදායට අතිශයින් දායක වී ඇත. ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ  කැතිකැටිකල්  පාසැල්, ලෝකයේ පැරණිතම කැතිකැටිකල් පාසැල් වූහ. පැන්ටනේයියස් නම් විද්වතා විසින් ක්‍රිව  190 දී පමණ ඇරඹුනු ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියා පාසැලෙහි, ඇතනියගරස්, ක්ලෙමන්ට්, ඩිඩිමස්, සහ ව්‍යාඛ්‍යානය සහ සංසන්දන බයිබලීය අධ්‍යයන පිළිබඳවද සක්‍රීය දායකත්වයක් දැක්වූ හා දේවධර්මයේ පියා ලෙසින් නම් ලද,  ඔරිජන් යන්නන් විසින් ශිෂ්‍යයන් උගෙනුම ලද අතර, , ආගමික ඉගෙනීම පිළිබඳ වැදගත් ආයතනයක් බවට පත් විය. කෙසේවෙතත්, පාසැලෙහි විෂය පථය දේවධර්මීය විෂයයන්ට පමණක් සීමා නොවීය; විද්‍යාව, ගණිතය සහ මානව ශාස්ත්‍ර ද මෙහිදී උගැන්වුනි. ව්‍යාඛ්‍යානය පිළිබඳ ප්‍රශ්න -සහ-පිළිතුරු ක්‍රමය මෙහිදී ඇරඹුනු අතර, බ්රේල්ගේ සොයාගැනීම් වලට සියවස් 15 කට පෙර, ලී-කැටයම් ක්‍රමවේද භාවිතා කිරීමෙන් අන්ධ ශිෂ්‍යයන්ට කියවීම සහ ලිවීම කළ හැකි විය.

ඊජිප්තියානුවරුන් විසින් ක්‍රිස්තියානි ආගම වෙත සිදුකරන ලද අනෙකුත් ප්‍රධාන දායකත්වය වූයේ,  ආශ්‍රම ව්‍රතය ඇරඹීම හා සංවිධානය කිරීමය. ලෝක ව්‍යාප්ත ක්‍රිස්තියානි ආශ්‍රම ව්‍රතය, එක්කෝ සෘජු ලෙසින් නැත්නම් වක්‍ර ලෙසින්, ඊජිප්තියානු ඇරඹුමෙන් පැන නැගී ඇත. ආශ්‍රම ව්‍රත ව්‍යාපාරයෙහි ප්‍රමුඛ පුද්ගලයින් වූයේ මහා ඇන්තනී, තීබ්ස්හී පෝල්, මහා මකාරියස්, නායක පූජක ෂෙනවුඩා සහ  ආරාමික පැචොමියස්   යන්නෝ වූහ. 5වන සියවසෙහි අග වන විට, ආශ්‍රම සිය ගණනක් වූ අතර, ඊජිප්තියානු කාන්තාරය පුරා පැතිර පැවති කුටීර හා ලෙන් ගණන දහස ඉක්මවීය. එතැන් පටන් වන්දනාකරුවන් විසින් ඊජිප්තියානු  කාන්තාර පියවරුන් හමුවූයේ ඔවුන්ගේ ධාර්මික, ශික්ෂිත ජීවිත අනුකරණය කරනු වස්ය. සුළු ආසියාවේ ආශ්‍රම ව්‍රත ව්‍යාපාරයෙහි ආරම්භක හා සංවිධායක වූ,  සෙසාරියා මසාකාහී අගරදගුරුවරයාවූ ශුද්ධවූ මහා බැසිල් තුමා, ක්‍රිව   357 දී පමණ ඊජිප්තුවෙහි සංචාරය කළ අතර ඔහුගේ ආශ්‍රම ව්‍රත නීති නැගෙනහිර ඕර්තඩොක්ස් සභා විසින් අනුගමනය කරනු ලැබේ. බයිබලය ලතින් භාෂාවට පරිවර්තනය කළ, ශුද්ධවූ ජෙරොම් තුමා, ක්‍රිව 400 දී  පමණ ජෙරුසලෙම වෙත ගමන් කරන අතරතුරෙහිදී ඊජිප්තුව වෙත පැමිණි අතර, එතුමාගේ අත්දැකීම් වල විස්තර එතුමාගේ හසුන් වල අඩංගුවී ඇත. ශුද්ධවූ බෙනඩික්ට් තුමා විසින් 6වන සියවසෙහිදී  බෙනඩික්ටියානු නිකාය ඇරඹීමේදී   ශුද්ධවූ  පැචොමියස්  තුමාගේ ආකෘතිය අනුගමනය කළ මුත්, එයට වඩා දැඩි මගක් අනුගමනය කළේය.

ධර්ම සංඝායනා හෙවත් ධර්ම මන්ත්‍රණ සභා 
ආදි ක්‍රිස්තියානි දේවධර්මය සහ දෘෂ්ටිය සංස්ථාපනය කිරීම සඳහා    ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියානු ආසනයේ දායකත්වය  පිළිබඳ සාක්ෂි සපයනුයේ,  ක්‍රිස්තියානි ආගමෙහි පළමු ධර්ම මන්ත්‍රණ සභා තුනම ඊජිප්තියානු පීතෘමූලිකයන්ගේ සභාපතිත්වයෙන් පවත්වා තීබීමෙනි. නයිසියා මන්ත්‍රණ සභාවෙහි (ක්‍රිව  325) සභාපතිත්වය දැරුවේ,   කෝර්ඩෝබාහී ශුද්ධවූ හොසියුස්  තුමා හා සමගින් ශුද්ධවූ ඇලෙක්සැන්ඩර් තුමා, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ පිතෘමූලික විසිනි. මෙයට අමතරව, වර්තමානයේ, විවිධ නාමිකයන්ට අයත් බොහෝ ක්‍රිස්තියානි සභාවන්හී හඬනගා කියවෙන නයිසියා ඇදහිල්ල පිළියෙල කිරීමෙහි ප්‍රධාන භූමිකාවක් දැරූ, මන්ත්‍රණ සභාවේ ඉතාමත් ප්‍රමුඛ පුද්ගලයා වූයේ, අනාගත ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ පිතෘමූලික අතනාසියුස් විය. පාස්කු මංගල්‍යයේ තථ්‍ය දිනය ගණනය කොට එය අනෙකුත් සභාවන්ට වාර්ෂිකව ප්‍රකාශයට පත්කිරීමේ කාර්යය, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ පිතෘමූලික  වෙත පැවරීම, මන්ත්‍රණ සභාව ගත් එක් තීරණයකි. කොන්ස්තන්තිනෝපලයේ මන්ත්‍රණ සභාවේ (ක්‍රිව 381) සභාපතිත්වය දැරුවේ ඇලෙක්සදැන්ඩ්‍රියාවේ පිතෘමූලික තිමති තුමා විසින් වන අතර, එෆසස්හී මන්ත්‍රණ සභාවේ (ක්‍රිව  431) සභාපතිත්වය දැරුවේ ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සිරිල් තුමා විසිනි.

 කැල්සිඩන් මන්ත්‍රණ සභාව
ක්‍රිව 451 දී වූ, කැල්සිඩන් මන්ත්‍රණ සභාවට පසුව, ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියාවේ සභාව ශාඛා දෙකකට වෙන්විය. මන්ත්‍රණ සභාවේ කොන්දේසි වලට එකඟවූ අයවළුන් හැඳින්වුනේ  කැල්සිඩෝනියානුවන් හෝ මෙල්කයිට්ස් ලෙසිනි. මන්ත්‍රණ සභාවේ කොන්දේසි අනුව ක්‍රියා නොකළ අයවළුන් හට පටබැඳුනේ   කැල්සිඩෝනියානුවා-නොවන්නන් හෝ මොනොපයිසිට්වරුන් ලෙසින් වන අතර පසු කළෙක  ජේකබ් බාර්අඩායි අනුව යමින් ජේකබයිට්වරුන් ලෙසිනි.  කැල්සිඩෝනියානුවා-නොවන්නන්, කෙසේවෙතත්, මොනොපයිසිට්වරුන් යන නම වැරදි බව කියමින් බැහැර කළ අතර ඔවුන්ව හඳුන්වාගත්තේ මියාපයිසිට්වරුන් ලෙසිනි. ඊජිප්තියානුවන්ගෙන් බහුතරය අයත් වූයේ මියාපයිසිට් ශාඛාවට වූ අතර, මේ නිසාම  ඊජිප්තුවේ බයිසැන්ටියන්වරුන් වෙතින් හිංසනයට ලක් වූහ.

අරාබි–මුස්ලිම් වරුන්ගේ ඊජිප්තු ආක්‍රමණය 


බයිසැන්ටියන් යුද්ධ හමුදාව හා සමගින් මුහුණට මුහුණලා දරුණු සටන් වල නිරතවූ අරාබිවරුන් විසින්, ක්‍රිව  641 දී  ඊජිප්තුව ආක්‍රමණය කෙරුණු අතර, ස්වදේශීය ඊජිප්තියානු ජනගහණය වෙතින් සුළු ප්‍රතිවිරුද්ධයක් හෝ  කිසිම ප්‍රතිවිරුද්ධයක් නොමැති තත්තවයකට මුහුණ දුන්හ. කෙසේවෙතත්, ඊජිප්තියානුවන් වෙතින් එල්ලවූ  ස්වදේශීය ප්‍රතිවිරෝධය, එයින් ටික කලකට පසුව සිට ඇරඹී  9වන සියවස දක්වා  ක්‍රියාත්මක විය. Mawaiz wa al-'i'tibar bi dhikr al-khitat wa al-'athar (වෙළුම් 2., බුලාක්, 1854), by අල්-මක්රිසි  නයිකියුහී ජෝන්ගේ වංශ කථා

නූතන ඊජිප්තුවේ කොප්ට්වරු 
180px|thumb|right|ජනාධිපති නසර් විසින් කොප්ටික රදගුරුවරුන් නියෝජනයක් පිළිගනු ලබයි (1965)

අධෝසටහන්