රසායනික මූලද්‍රව්‍ය

රසායනික මූලද්‍රව්‍යයක් යනු, එහි පරමාණුක ක්‍රමාංකය හෙවත් එහි න්‍යෂ්ඨියෙහි අඩංගු ප්‍රෝටෝන සංඛ්‍යාව වෙතින් ප්‍රභේදනය වන්නාවූ, එකම වර්ගයේ පරමාණු වලින් සමන්විත සංශුද්ධ රසායනික ද්‍රව්‍යයකි. සමස්ත රසායනික පදාර්ථය සමන්විත වන්නේ මෙම මූලද්‍රව්‍ය වලිනි. මූලද්‍රව්‍ය සඳහා පොදු නිදසුන් වන්නේ යකඩ, තඹ, රිදී, රන්, හයිඩ්‍රජන්, කාබන්, නයිට්‍රජන් සහ ඔක්සිජන් වෙති.

මහා පිපිරුමෙහිදී ජනිත වූයේ යැයි විශ්වාස කෙරෙන, විශ්වයෙහි ඇති හයිඩ්‍රජන් සහ හීලියම් හැරුණු විට, ඉතිරි බොහෝ රසායනික මූලද්‍රව්‍යයන් පසුකාලීන ක්‍රියාවලියන් තුලින් ජනිත වූයේ යැයි සැලකෙයි.

මෙම ක්‍රියාවලීන් පහත පරිදී බෙදා දැක්විය හැක:
 අන්තරීක්ෂ කිරණ සැහීම ( මේවායින් සමහරක් මහා පිපිරුමෙහිදී තැනුනේ යැයි සැලකුනද, ලිතියම්, බෙරිලියම් සහ බෝරෝන් අරභයා මෙය වැදගත් වෙයි), සහ
 බෝරෝන් ට වඩා බරැති සියලු මූලද්‍රව්‍යයන් නිපදවන තාරීය න්‍යෂ්ටිකසංස්ලේෂණය (මෙම සරණියෙහි පළමුවැන්න කාබන් වෙයි). අතිශයින් බරැති මූලද්‍රව්‍යයන් (94වන මූලද්‍රව්‍යය, ප්ලූටෝනියම් ට ඔබ්බෙහි වන්නන්) කෙටි අර්ධ ආයු කාලයන් සහිතව ක්ෂය වන බැවින් පෘථිවිය මත ස්වභාවික වශයෙන් නිරීක්ෂණය කෙරුමට අවකාශ නොසලසයි.

 විස්තරය 
සැහැල්ලුතම මූල ද්‍රව්‍යයන් වනුයේ හයිඩ්‍රජන් හා හීලියම්ය. මේවා විශ්වයේ මහා පිපුරුමේ (Big Bang nucleosynthesis) තුලදී විශ්වයෙහි ආයු කාලයෙන් මුල් විනාඩි 20 තුලදී නිපදවූනු අතර ඒවායේ ස්කන්ධ අතර අනුපාතය 3 : 1 වේ. (ආසන්න වශයෙන් පරමාණු ප්‍රමාණය අතර අනුපාතය ගත් විට 12 : 1 වේ) හයිඩ්‍රජන් හා හීලියම් ඇතිවුණු පසු අනෙක් මූල ද්‍රව්‍යයන් ස්වාභාවික සහ කෘත්‍රීමව කරන ලද න්‍යෂ්ටික සංස්ලේෂණ ක්‍රම, හා න්‍යෂ්ටික විඛණ්ඩනය වැනි ක්‍රම මගින් ඇති විණි.

වසර 2006 වන විට මූල ද්‍රව්‍ය 117 ක් තේරුම් ගෙන සිටි අතර (මෙහි තේරුම් ගත් යනු අනෙක් මූලද්‍රව්‍යවලින් පැහැදිලිව වෙන් කොට ගත් කාලයක් පවතී යන්න වේ.) මෙයින් 94 ස්වාභාවික පෘථිවියේ පවතී. මෙයින් 6 ක් අංශු මාත්‍රීය ප්‍රමාණ වලින් පවතී. ඒවා නම් ටෙක්නීටියම් පරමාණුක ක්‍රමාංකය 43, ප්‍රොමේතියම් පරමාණුක ක්‍රමාංකය 61, ඇස්ටටීන් පරමාණුක ක්‍රමාංකය 94 වේ. මීට අමතරව (සමහර විට) පරමාණුක ක්‍රමාංකය 98 වූ කැලිෆෝනියම් ඇතැම් වේලාවට අනාවරණය කරගෙන ඇති අතර එය තාරකා සහ අද්භූත තාරකාවල වර්ණාවලි මගින් සොයා ගත නොහැකි අතර ඒවා කෘත්‍රීමව ව්‍යුත්පන්න කළ යුතු වේ. මෙම මූල ද්‍රව්‍ය කෘත්‍රීම ක්‍රම මගින් ව්‍යුත්පන්න කරන ඉතා කෙටි අර්ධ ආයු කාලයක් සහිත විකිරණශීලී මූලද්‍රව්‍ය නිසා ‍තැනෙන්නකි. 

ඉතිරි මූල ද්‍රව්‍ය 22 පොළොවේ හෝ කක්ෂ වර්ණාවලි මගින් සොයා ගත නොහැකි අතර ඒවා කෘත්‍රීමව ව්‍යුත්පන්න කළ යුතු වේ. මෙලෙස කෘත්‍රීමව ව්‍යුත්පන්න කරන ලද මූලද්‍රව්‍යයන් සියල්ලම විකිරණශීලී වන අතර ඉතා කුඩා අර්ධ ජීවිත කාලයක් ඇත. මෙම මූලද්‍රව්‍ය පොලොවේ තිබුණහොත් ඒවා බොහෝ දුරට දිරාපත් වේ. යම් හෙයකින් පොළොවේ හෝ නව තරුවක පැවතුණහොත් ඒ හදුනා ගැනීම පවා හැකි නොවන ඉතා කුඩා ප්‍රමාණ වලිනි. පළමුව කෘත්‍රිමව නිර්මාණය කරන ලද මූල ද්‍රව්‍ය වනුයේ ටෙක්නීටියම්ය. (ඒ 1937 දීය. ඒ අංශු මාත්‍රීය ලෙස ටෙක්නීටියම් පවතින බව 1925 දී සොයා ගත්තද, එතෙක් මූල ද්‍රව්‍ය හඳුනාගත නොහැකි වුනි. නැතහොත් එය 1925දී සොයා ගත හැකිව තිබුණි.) මෙම ක්‍රියාවලිය කිහිපවරක් ස්වාභාවිකව අංශු මාත්‍රීයව පවතින මූලද්‍රව්‍ය සඳහා සිදු කෙරුණි. 

මූල ද්‍රව්‍ය ලැයිතුවක්, නමෙන් , ලකුණෙන් , පරමාණුක ක්‍රමාංකයෙන් , ද්‍රවාංකයෙන්, තාපාංකයෙන් සහ පරමාණුවල අයනීකරණ ශක්තිය ලබා ගත හැක. හොඳම මූලද්‍රව්‍යවල වර්ගීකරණ ආවර්ථිතා වගුවේ වන අතර සමාන ගුණැති මුලද්‍රව්‍ය එකට ගෙන එහි දක්වා ඇත.

 නාමාවලිය සහ සංකේත 

+ මූලද්‍රව්‍ය ලැයිස්තුව පරමාණුක ක්‍රමාංකය නම සංකේතය කාණ්ඩය ආවර්තය ගුටකය State at STP සිදුවීම සටහන 1 හයිඩ්‍රජන් H 1 1 s Gas Primordial Non-metal 2 හීලියම් He 18 1 s Gas Primordial Noble gas 3 ලිතියම් Li 1 2 s Solid Primordial Alkali metal 4 බෙරිලියම් Be 2 2 s Solid Primordial Alkaline earth metal 5 බෝරෝන් B 13 2 p Solid Primordial Metalloid 6 කාබන් C 14 2 p Solid Primordial Non-metal 7 නයිට්‍රජන් N 15 2 p Gas Primordial Non-metal 8 ඔක්සිජන් O 16 2 p Gas Primordial Non-metal 9 ෆ්ලූවොරින් F 17 2 p Gas Primordial Halogen 10 නියොන් Ne 18 2 p Gas Primordial Noble gas 11 සෝඩියම් Na 1 3 s Solid Primordial Alkali metal 12 මැග්නීසියම් Mg 2 3 s Solid Primordial Alkaline earth metal 13 ඇලුමිනියම් Al 13 3 p Solid Primordial Metal 14 සිලිකන් Si 14 3 p Solid Primordial Metalloid 15 පොස්පරස් P 15 3 p Solid Primordial Non-metal 16 සල්fපර් S 16 3 p Solid Primordial Non-metal 17 ක්ලෝරීන් Cl 17 3 p Gas Primordial Halogen 18 ආගන් Ar 18 3 p Gas Primordial Noble gas 19 පොටෑසියම් K 1 4 s Solid Primordial Alkali metal 20 කැල්සියම් Ca 2 4 s Solid Primordial Alkaline earth metal 21 ස්කැන්ඩියම් Sc 3 4 d Solid Primordial Transition metal 22 ටය්ටේනියම් Ti 4 4 d Solid Primordial Transition metal 23 වැනේඩියම් V 5 4 d Solid Primordial Transition metal 24 ක්‍රෝමියම් Cr 6 4 d Solid Primordial Transition metal 25 මැන්ගනිස් Mn 7 4 d Solid Primordial Transition metal 26 අයන් Fe 8 4 d Solid Primordial Transition metal 27 කොබෝල්ට් Co 9 4 d Solid Primordial Transition metal 28 නිකල් Ni 10 4 d Solid Primordial Transition metal 29 තඹ Cu 11 4 d Solid Primordial Transition metal 30 සිzන්ක් Zn 12 4 d Solid Primordial Transition metal 31 ගැල්ලියම් Ga 13 4 p Solid Primordial Metal 32 ජර්මේනියම් Ge 14 4 p Solid Primordial Metalloid 33 ආසනික් As 15 4 p Solid Primordial Metalloid 34 සෙලිනියම් Se 16 4 p Solid Primordial Non-metal 35 බ්‍රොමය්න් Br 17 4 p Liquid Primordial Halogen 36 ක්‍රිප්ටෝන් Kr 18 4 p Gas Primordial Noble gas 37 රුබීඩියම් Rb 1 5 s Solid Primordial Alkali metal 38 ස්ට්‍රොන්ටියම් Sr 2 5 s Solid Primordial Alkaline earth metal 39 වය්ට්‍රියම්  Y 3 5 d Solid Primordial Transition metal 40 සිzර්කෝනියම් Zr 4 5 d Solid Primordial Transition metal 41 නයොබියම් Nb 5 5 d Solid Primordial Transition metal 42 මොලිබ්ඩෙනම් Mo 6 5 d Solid Primordial Transition metal 43 ටෙච්නේටියම් Tc 7 5 d Solid From decay Transition metal 44 රුතේනියම් Ru 8 5 d Solid Primordial Transition metal 45 රෝඩියම් Rh 9 5 d Solid Primordial Transition metal 46 පැලේඩියම් Pd 10 5 d Solid Primordial Transition metal 47 සිල්වර් Ag 11 5 d Solid Primordial Transition metal 48 කැඩ්මියම් Cd 12 5 d Solid Primordial Transition metal 49 ඉන්ඩියම් In 13 5 p Solid Primordial Metal 50 ටින් Sn 14 5 p Solid Primordial Metal 51 ඇන්ටිමනි Sb 15 5 p Solid Primordial Metalloid 52 ටෙලුරියම් Te 16 5 p Solid Primordial Metalloid 53 අයඩීන් I 17 5 p Solid Primordial Halogen 54 සෙzනෝන් Xe 18 5 p Gas Primordial Noble gas 55 කේසියම් Cs 1 6 s Solid Primordial Alkali metal 56 බේරියම් Ba 2 6 s Solid Primordial Alkaline earth metal 57 Lanthanum La 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 58 Cerium Ce 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 59 Praseodymium Pr 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 60 Neodymium Nd 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 61 Promethium Pm 3 6 f Solid From decay Lanthanide 62 Samarium Sm 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 63 Europium Eu 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 64 Gadolinium Gd 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 65 Terbium Tb 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 66 Dysprosium Dy 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 67 Holmium Ho 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 68 Erbium Er 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 69 Thulium Tm 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 70 Ytterbium Yb 3 6 f Solid Primordial Lanthanide 71 Lutetium Lu 3 6 d Solid Primordial Lanthanide 72 Hafnium Hf 4 6 d Solid Primordial Transition metal 73 Tantalum Ta 5 6 d Solid Primordial Transition metal 74 Tungsten W 6 6 d Solid Primordial Transition metal 75 Rhenium Re 7 6 d Solid Primordial Transition metal 76 Osmium Os 8 6 d Solid Primordial Transition metal 77 Iridium Ir 9 6 d Solid Primordial Transition metal 78 Platinum Pt 10 6 d Solid Primordial Transition metal 79 Gold Au 11 6 d Solid Primordial Transition metal 80 Mercury Hg 12 6 d Liquid metal Primordial Transition metal 81 Thallium Tl 13 6 p Solid Primordial Metal 82 Lead Pb 14 6 p Solid Primordial Metal 83 Bismuth Bi 15 6 p Solid Primordial Metal 84 Polonium Po 16 6 p Solid From decay Metalloid 85 Astatine At 17 6 p Solid From decay Halogen 86 Radon Rn 18 6 p Gas From decay Noble gases 87 Francium Fr 1 7 s Solid From decay Alkali metal 88 Radium Ra 2 7 s Solid From decay Alkaline earth metal 89 Actinium Ac 3 7 f Solid From decay Actinide 90 Thorium Th 3 7 f Solid Primordial Actinide 91 Protactinium Pa 3 7 f Solid From decay Actinide 92 Uranium U 3 7 f Solid Primordial Actinide 93 Neptunium Np 3 7 f Solid From decay Actinide 94 Plutonium Pu 3 7 f Solid Primordial Actinide 95 Americium Am 3 7 f Solid Synthetic Actinide 96 Curium Cm 3 7 f Solid Synthetic Actinide 97 Berkelium Bk 3 7 f Solid Synthetic Actinide 98 Californium Cf 3 7 f Solid Synthetic Actinide 99 Einsteinium Es 3 7 f Solid Synthetic Actinide 100 Fermium Fm 3 7 f Solid Synthetic Actinide 101 Mendelevium Md 3 7 f Solid Synthetic Actinide 102 Nobelium No 3 7 f Solid Synthetic Actinide 103 Lawrencium Lr 3 7 d Solid Synthetic Actinide 104 Rutherfordium Rf 4 7 d Synthetic Transition metal 105 Dubnium Db 5 7 d Synthetic Transition metal 106 Seaborgium Sg 6 7 d Synthetic Transition metal 107 Bohrium Bh 7 7 d Synthetic Transition metal 108 Hassium Hs 8 7 d Synthetic Transition metal 109 Meitnerium Mt 9 7 d Synthetic 110 Darmstadtium Ds 10 7 d Synthetic 111 Roentgenium Rg 11 7 d Synthetic 112 Copernicium Cn 12 7 d Synthetic Transition metal 113 (Ununtrium) Uut 13 7 p Synthetic 114 (Ununquadium) Uuq 14 7 p Synthetic 115 (Ununpentium) Uup 15 7 p Synthetic 116 (Ununhexium) Uuh 16 7 p Synthetic 117 (Ununseptium) Uus 17 7 p Synthetic 118 (Ununoctium) Uuo 18 7 p Synthetic

රසායනික සංකේත

විශේෂිත රසායනික මූලද්‍රව්‍ය
රසායන විද්‍යාව විද්‍යාවක් බවට පත්වීමට ප්‍රථමයෙන්, රස විද්‍යාඥයින් ලෝහ හා බහුල වශයෙන් යොදා ගැනෙන සංයෝග යන දෙවර්ගය සඳහාම ගුප්ත සංකේත සැලසුම් කරනු ලැබූහ. කෙසේ වෙතත් මේවා ක්‍රියාවලින් හෝ රූප සටහන්වල කෙටි යෙදුම් ලෙස භාවිතා කර ඇත. එහිදී  අණු සෑදීම සඳහා පරමාණු සම්බන්ධවීම පිළිබඳ සංකල්පයක් නොවීය. ජෝන් ඩෝල්ටන් පදාර්ථයේ පරමාණුක වාදයෙන් ඉදිරියට යාමත් සමග අණු දැක්වීමට යොදා ගත හැකි වෘත්ත මත පදනම් වූ ඔහුගේම සරල සංකේත පිළිබඳ උපක්‍රමයක් යොදා ගෙන ඇත.

වර්තමාන රසායන ද්‍රව්‍ය අංකනය පිළිබඳ ක්‍රමය බර්සීලියස් විසින් මුල්වරට සොයාගන්නා ලදී. මෙම මුද්‍රණය කළ හැකි ක්‍රමයේදී රසායනික සංකේත හුදු කෙටි යෙදුම් ලෙස යොදා නොගැනේ. සියලුම භාෂා හා අක්ෂර මාලාවන් භාවිතා කරන මිනිසුන් මෙම ලතින් සංකේත භාවිතා කරනු ඇතැයි අදහස් කෙරේ. මෙම සංකේත සම්පූර්ණයෙන්ම විශ්වීය ඒවා බවට පත්වනු ඇතැයි මූලිකවම අදහස් කෙරිණ. මෙම කාලය තුළ ලතින් භාෂාව විද්‍යාවේ පොදු භාෂාව වීම නිසා , ලෝහවල ලතින් ලෝහවල ලතින් නාමය ඒවායේ කෙටි යෙදුම් සඳහා පදනම් විය. ෆෙරම්ගෙන් (Ferum)  Fe , ආජන්ටම්ගෙන් (Argentum) Ag . මෙම සංකේතවලද කෙටි යෙදුම්වලදී මෙන්ම නැවතීමේ ලකුණ යෙදීම අනුගමනය නොකෙරේ. රසායනික මූලද්‍රව්‍යයන්ට එම මූලද්‍රව්‍යයේ නම මත පදනම් වූ නමුත් ඉංග්‍රීසි වීම අනිවාර්ය නොවූ අනන්‍ය රසායනික සංකේත ද පසුකාලීනව නියම කරන ලදී. උදාහරණයක් ලෙස සෝඩියම් සඳහා ලතින් නම වන නේට්‍රියම් (Natrium) අනුව “Na” රසායනික සංකේතය වේ. එයම ටංග්ස්ටන් සඳහා වොල්ෆ්‍රම් (Wolfram) W , රසදිය සඳහා හයිඩ්‍රාගයිරම් (Hydrorgyrum) “Hg”  පොටෑසියම් සඳහා කේලියම් (Kalium) “K” , රත්රන් සඳහා Au “අවුරම්” (Aurum) ඊයම් සඳහා “Pb”  “ප්ලම්බම්” (Plumbum) , ඇන්ටිමනි සඳහා Sb “ස්ටිබියුම්”  (Stibium) ලෙස යොදාගෙන ඇත.

මූලද්‍රව්‍යවල නම් පරිවර්තනය කිරීමට අවශ්‍ය වූවත් රසායනික සංකේත ජාත්‍යන්තරව අවබෝධ කරගත හැක. සමහර අවස්ථාවලදී මෙය වෙනස් වේ. උදාහරණයක් ලෙස ජර්මාණුවන් අයඩීන් සදහා “I” වෙනුවට “J” යොදාගනී. එමනිසා මෙහිදී රෝමාණු ඉලක්කම් සමග මෙහි පැටලීමක් සිදු නොවුණු ඇත.

පෙර උදාහරණවල මෙන්, රසායනික සංකේතයක පළමු අකුර සෑමවිටම කැපිටල් විය යුතු අතර පසුව සඳහන් කරන අකුරු වේ නම් ඒවා සෑම විටම කුඩා අකුරු (සිම්පල්) විය යුතුය.

 සාමාන්‍ය රසායනික සංකේත
සංසන්දනාත්මක සූත්‍ර සඳහා රසායනික මූලද්‍රව්‍ය කාණ්ඩවලට ද සංකේත පවතී. ඒවා එක කැපිටල් අකුරකින් සමන්විත වන අතර සුවිශේෂ මූලද්‍රව්‍යවල නම් ලෙස යෙදාගැනීමට අවසර ලබා දී නැත.උදාහරණයක් ලෙස “X” සංයෝග කාණ්ඩයක ඇතුළත් විචල්‍ය කාණ්ඩයක් දැක්වීමට යොදාගනී. (නමුත් බොහෝවිට හැලජන) මේ අතර “R” හයිඩ්‍රොකාබන් දාමයක් වැනි සංයෝග ව්‍යුහයක් අදහස් කරන මුක්ත ඛණ්ඩකයක් දැක්වීමට යොදාගනී. “Q” අකුර රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් තුළ “තාපය” නියෝජනය කරයි. “Y” ද බොහෝ විට සාමාන්‍ය රසායනික සංකේතයක් ලෙස යොදාගත්ත ද , එය “යිට්‍රියම්” වල සංකේතය ද වේ. “Z” ද නිතරම සාමාන්‍ය විචල්‍ය කාණ්ඩයක් ලෙස යොදා ගනී. “L” අකාබනික රසායනයේ දී හා ලෝහ කාබනික රසායනයේ දී සාමාන්‍ය ලිගන්ඩ් දැක්වීමට යොදාගනී. “M” ද බොහෝ විට සාමාන්‍යයෙන් ලෝහ ඇති ස්ථානවලදී යොදා ගනී.

සමස්ථානික සංකේත
හයිඩ්‍රජන් මූලද්‍රව්‍යයේ ප්‍රධාන සමස්ථානික තුන ප්‍රොටොනියම් සඳහා H ද, ඩියුටීරියම් සඳහා D ද , ට්‍රිටියම් සඳහා T ද ලෙස බොහෝ විට ලියනු ලැබේ. එක් එක් පරමාණුවේ ස්කන්ධ අංකය ලියා තැබීම වෙනුවට , රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවලදී ඒවා යොදා ගැනීම වඩා පහසු වේ.

(2H2O  මෙසේ ලිවීම වෙනුවට          D2O බැර ජලය)

 ආශ්‍රිත ලිපි 

 Compound
 Chemistry
 Discovery of the chemical elements
 Element collecting
 Fictional element
 Goldschmidt classification
 Island of stability
 List of elements by name
 Systematic element name
 Prices of elements and their compounds
 Table of nuclides
 List of nuclides

 මූලාශ්‍ර 

 වැඩිදුර අධ්‍යයනය සඳහා 







 භාහිර සබැඳි 
 Videos for each element by the University of Nottingham


ප්‍රවර්ගය:රසායන විද්‍යාව
ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාව
ප්‍රවර්ගය:මූලද්‍රව්‍යය