අසර්බයිජානය

අසර්බයිජානය, නිල වශයෙන් අසර්බයිජාන් ජනරජය, යනු බටහිර ආසියාවේ සහ නැගෙනහිර යුරෝපයේ මායිමේ පිහිටි අන්තර් මහාද්වීපික සහ ගොඩබිම් සහිත රටකි. එය දකුණු කොකේසස් කලාපයේ කොටසක් වන අතර නැගෙනහිරින් කැස්පියන් මුහුදෙන්, උතුරින් රුසියාවේ ඩැගෙස්තාන් ජනරජයෙන්, වයඹ දෙසින් ජෝර්ජියාවෙන්, බටහිරින් ආර්මේනියාව සහ තුර්කියෙන් සහ දකුණින් ඉරානයෙන් මායිම් වී ඇත. බකු යනු අගනුවර සහ විශාලතම නගරයයි.

වර්තමාන අසර්බයිජානය ලෙස හඳුන්වන භූමිය මුලින්ම කොකේසියානු ඇල්බේනියාව විසින් සහ පසුව විවිධ පර්සියානු අධිරාජ්‍යයන් විසින් පාලනය කරන ලදී. 19 වන සියවස දක්වා එය කජාර් ඉරානයේ කොටසක් ලෙස පැවතුනද, 1804–1813 සහ 1826–1828 රුසෝ-පර්සියානු යුද්ධ නිසා කජාර් අධිරාජ්‍යයට එහි කොකේසියානු ප්‍රදේශ රුසියානු අධිරාජ්‍යයට පවරා දීමට සිදුවිය; 1813 දී ගුලිස්තානය සහ 1828 දී ටර්ක්මෙන්චේ ගිවිසුම් මගින් රුසියාව සහ ඉරානය අතර දේශ සීමාව නිර්වචනය කරන ලදී. 19 වන සියවසේදී රුසියාව විසින් යටත් කර ගන්නා තෙක් අරාස් කඳුවැටියට උතුරින් පිහිටි ප්‍රදේශය ඉරානයේ කොටසක් වූ අතර, එහිදී එය කොකේසස් උපරාජයේ කොටසක් ලෙස පරිපාලනය කරන ලදී.

19 වන සියවසේ අග භාගය වන විට, රුසියානු අධිරාජ්‍යය බිඳ වැටීමෙන් වසරකට පසු, 1918 දී අසර්බයිජාන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය ට්‍රාන්ස්කෝකේසියානු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ෆෙඩරල් ජනරජයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කර පළමු ලෞකික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මුස්ලිම් බහුතර රාජ්‍යය බවට පත් වූ විට, අසර්බයිජානියානු ජාතික අනන්‍යතාවයක් මතු විය. 1920 දී, රට යටත් කර අසර්බයිජාන් SSR ලෙස සෝවියට් සංගමයට ඇතුළත් කරන ලදී. නූතන අසර්බයිජාන් ජනරජය 1991 අගෝස්තු 30 වන දින, සෝවියට් සංගමය විසුරුවා හැරීමට ටික කලකට පෙර එහි නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. 1991 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, නාගෝර්නෝ-කරබාක් කලාපයේ වාර්ගික ආර්මේනියානු බහුතරය ස්වයං-ප්‍රකාශිත ආර්ට්සාක් ජනරජය පිහිටුවා ගත් අතර, එය 1994 දී පළමු නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධය අවසන් වීමත් සමඟ තථ්‍ය වශයෙන් ස්වාධීන විය, නමුත් කලාපය සහ අවට දිස්ත්‍රික්ක හත අසර්බයිජානයේ කොටසක් ලෙස ජාත්‍යන්තරව පිළිගැනුණි. 2020 දී දෙවන නාගෝර්නෝ-කරබාක් යුද්ධයෙන් පසුව, දිස්ත්‍රික්ක හත සහ නාගෝර්නෝ-කරබාක්හි කොටස් අසර්බයිජානියානු පාලනයට නැවත ලබා දෙන ලදී. 2023 දී අසර්බයිජානියානු ප්‍රහාරයක් ආර්ට්සාක් ජනරජය අවසන් කළ අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නාගෝර්නෝ-කරබාක් ආර්මේනියානුවන් පලා ගියේය.

අසර්බයිජානය ඒකීය අර්ධ ජනාධිපති ජනරජයකි. එය ස්වාධීන තුර්කි රාජ්‍ය හයෙන් එකක් වන අතර තුර්කි රාජ්‍ය සංවිධානයේ සහ ටර්ක්සෝයි ප්‍රජාවේ ක්‍රියාකාරී සාමාජිකයෙකි. අසර්බයිජානය රටවල් 182ක් සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පවත්වන අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, යුරෝපීය කවුන්සිලය, නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරය, OSCE සහ NATO PfP වැඩසටහන ඇතුළුව ජාත්‍යන්තර සංවිධාන 38ක සාමාජිකත්වය දරයි. එය GUAM, ස්වාධීන රාජ්‍යයන්ගේ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය, සහ OPCW හි ආරම්භක සාමාජිකයන්ගෙන් එකකි. අසර්බයිජානය ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ නිරීක්ෂක රාජ්‍යයකි.

රටේ ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරය (97%) මුස්ලිම්වරු වෙති. අසර්බයිජානයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව නිල ආගමක් ප්‍රකාශයට පත් නොකරන අතර රටේ සියලුම ප්‍රධාන දේශපාලන බලවේග ලෞකික ය. අසර්බයිජානය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ 89 වන ස්ථානයේ සිටී. 1993 සිට බලයේ සිටින පාලක නව අසර්බයිජාන් පක්ෂයට ජනාධිපතිවරුන් වන හෙයිඩර් අලියෙව් සහ ඔහුගේ පුත් ඉල්හැම් අලියෙව් යටතේ අධිකාරීවාදය සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වී තිබේ. පාලක අලියෙව් පවුල අසර්බයිජානයේ මානව හිමිකම් වාර්තාවේ විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, ඒ මාධ්‍ය සීමා කිරීම් සහ එහි ෂියා මුස්ලිම් ජනගහනය මර්දනය කිරීම ඇතුළුවය.

 නිරුක්තිය 

 ඉතිහාසය 
 පෞරාණිකත්වය 

 සසානිඩ් යුගයේ සිට සෆාවිඩ් යුගය දක්වා 

 නූතන ඉතිහාසය 

 නිදහස 

 අලියෙව් පවුල් පාලනය, 1993–වර්තමානය 

 භූගෝලය 

 භූ දර්ශනය 

 ජෛව විවිධත්වය 

 රජය සහ දේශපාලනය 

 විදේශ සබඳතා 

 හමුදා 

 මානව අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස 

 පරිපාලන අංශ 

 ආර්ථිකය 

 බලශක්තිය සහ ස්වභාවික සම්පත් 

 කෘෂිකර්මය 

 සංචාරක ව්‍යාපාරය 

 ප්‍රවාහනය 

 විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 

 ජන විකාශනය 

 ජනවාර්ගිකත්වය 

 භාෂා 

 ආගම 

 අධ්‍යාපනය 

 සංස්කෘතිය 

 ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය 

 සංගීතය සහ නැටුම් 

 කලාව 

 සාහිත්‍යය 

 මාධ්‍ය 

 සිනමාව 

 ආහාර පිසීම 

 ක්‍රීඩාව 

 සටහන් 

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:බටහිර ආසියානු රටවල්