සිම්බාබ්වේ

සිම්බාබ්වේ (; ), නිල වශයෙන් සිම්බාබ්වේ ජනරජය, දකුණු අප්‍රිකාවේ දකුණු අප්‍රිකාවට මායිම්ව පිහිටි සැම්බෙසි සහ ලිම්පෝපෝ ගංගා අතර ගොඩබිම් සහිත රටකි, බොට්ස්වානා නිරිත දෙසින්, උතුරින් සැම්බියාව සහ නැගෙනහිරින් මොසැම්බික් පිහිටා ඇත. අගනුවර සහ විශාලතම නගරය හරාරේ වන අතර දෙවන විශාලතම නගරය බුලවායෝ ය.

2022 සංගණනයට අනුව දළ වශයෙන් මිලියන 15 ක ජනගහනයක් සිටින රටකි, සිම්බාබ්වේ හි විශාලතම ජනවාර්ගික කණ්ඩායම වන්නේ ජනගහනයෙන් 80% ක් වන ෂෝනා වන අතර, උතුරු එන්ඩබෙලේ සහ අනෙකුත් කුඩා සුළු ජාතීන් වේ. සිම්බාබ්වේ රාජ්‍ය භාෂා 16 ක් ඇති අතර ඉංග්‍රීසි, ෂෝනා සහ එන්ඩෙබෙල් වඩාත් පොදු වේ. සිම්බාබ්වේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, දකුණු අප්‍රිකානු සංවර්ධන ප්‍රජාව, අප්‍රිකානු සංගමය සහ නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළඳපොලේ සාමාජිකයෙකි.

9 වැනි සියවසේ පටන්, එහි අවසාන යකඩ යුගයේදී, බන්ටු ජනතාව (ජනවාර්ගික ෂෝනා බවට පත් වනු ඇත) මහා සිම්බාබ්වේ නගර රාජ්‍යය ගොඩනඟා ගත්හ; 11 වන සියවස වන විට නගර රාජ්‍යය ප්‍රධාන අප්‍රිකානු වෙළඳ මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් වූ නමුත් 15 වන සියවසේ මැද භාගය වන විට එය අත්හැර දමන ලදී. එතැන් සිට සිම්බාබ්වේ රාජධානිය ස්ථාපිත කරන ලද අතර පසුව රොස්වි සහ මුටාපා අධිරාජ්‍යයන් පිහිටුවන ලදී. සිසිල් රෝඩ්ස් හි බ්‍රිතාන්‍ය දකුණු අප්‍රිකානු සමාගම 1890 දී මෂෝනාලන්ඩ් සහ පසුව 1893 මාටබෙල්ලන්ඩ් යුද්ධයෙන් පසුව මාටබෙල්ලන්ඩ් යටත් කරගත් විට රොඩේෂියා කලාපය මායිම් කරන ලදී. 1923 දී දකුණු රොඩේෂියාව ස්වයං පාලන බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතයක් ලෙස පිහිටුවීමත් සමඟ සමාගම් පාලනය අවසන් විය. 1965 දී සුදු සුළුතර රජය ඒකපාර්ශ්විකව නිදහස රොඩේසියාව ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කළේය. රාජ්‍යය ජාත්‍යන්තර හුදකලාව සහ කළු ජාතිකවාදී බලවේග සමඟ අවුරුදු 15ක ගරිල්ලා යුද්ධයකට මුහුණ දුන්නේය. මෙය 1980 අප්‍රේල් මාසයේදී සිම්බාබ්වේ ලෙස ජූර් ස්වෛරීභාවය ස්ථාපිත කරන ලද සාම ගිවිසුමකින් අවසන් විය.

1980 දී රොබට් මුගාබේ සිම්බාබ්වේ අගමැති බවට පත් වූ අතර, ඔහුගේ ZANU-PF පක්ෂය සුදු සුළුතර පාලනය අවසන් වීමෙන් පසු පැවති මහ මැතිවරණයෙන් ජයග්‍රහණය කළ අතර එතැන් සිට රටේ ප්‍රමුඛ පක්ෂය ලෙස පවතී. ඔහු 1987 සිට සිම්බාබ්වේ ජනාධිපති විය, රටේ ආරම්භක පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය ජනාධිපති ක්‍රමයක් බවට පරිවර්තනය කිරීමෙන් පසුව, 2017 දී ඔහු ඉල්ලා අස්වන තුරුම විය. මුගාබේගේ ඒකාධිපති පාලනය යටතේ, රාජ්‍ය ආරක්ෂක යාන්ත්‍රණය රට තුළ ආධිපත්‍යය දැරූ අතර පුලුල්ව පැතිරුනු මානව හිමිකම් කඩකිරීම් වලට වගකිව යුතු විය. 1997 සිට 2008 දක්වා ආර්ථිකය සිම්බාබ්වේ ඩොලරය හැර වෙනත් මුදල් වර්ග භාවිතයට අවසර දීමෙන් පසුව වේගවත් වර්ධනයක් දක්නට ලැබුණද, ආර්ථිකය අඛණ්ඩ පහත වැටීමක් (සහ අවසාන වසරවලදී, අධි උද්ධමනය) අත්විඳින ලදී. 2017 දී, ඔහුගේ රජයට මෙන්ම සිම්බාබ්වේ ශීඝ්‍රයෙන් පිරිහෙන ආර්ථිකයට එරෙහිව වසරක් පුරා පැවති විරෝධතා ඉක්බිතිව, කුමන්ත්‍රණයක් මුගාබේගේ ඉල්ලා අස්වීමට හේතු විය. එතැන් පටන් එමර්සන් ම්නන්ගග්වා සිම්බාබ්වේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කර ඇත.

 නිරුක්තිය 
"සිම්බාබ්වේ" යන නම පැමිණෙන්නේ රටේ ගිනිකොන දෙසින් පිහිටි මධ්‍යකාලීන නගරයක් (මැස්වින්ගෝ) මහා සිම්බාබ්වේ සඳහා වන ෂෝනා යෙදුමෙනි. විවිධ න්‍යායන් දෙකක් වචනයේ සම්භවය ආමන්ත්‍රණය කරයි. බොහෝ මූලාශ්‍ර අනුව "සිම්බාබ්වේ" ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ dzimba-dza-mabwe වෙතින් වන අතර එය ෂෝනා හි කරංග උපභාෂාවෙන් "ගල් ගෙවල්" ලෙස පරිවර්තනය කර ඇත (dzimba = imba හි බහු වචන, "නිවස"; mabwe = ibwe හි බහු වචන, "ගල්"). කරංග භාෂාව කතා කරන ෂෝනා ජනතාව නූතන මාස්වින්ගෝ පළාතේ මහා සිම්බාබ්වේ අවට ජීවත් වෙති. පුරාවිද්‍යාඥ පීටර් ගාර්ලේක් කියා සිටින්නේ "සිම්බාබ්වේ" යනු dzimba-hwe හි ගිවිසුම්ගත ස්වරූපයක් නියෝජනය කරන බවයි, එහි තේරුම ෂෝනා හි සෙසුරු උපභාෂාවෙන් "ගෞරවනීය නිවාස" යන්නයි, සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රධානීන්ගේ නිවාස හෝ සොහොන් ගැන සඳහන් කරයි.

සිම්බාබ්වේ කලින් හැඳින්වූයේ දකුණු රොඩේෂියා (1898), රොඩේෂියා (1965) සහ සිම්බාබ්වේ රොඩේෂියා (1979) ලෙසිනි. ජාතික යොමු පදයක් ලෙස "සිම්බාබ්වේ" ප්‍රථම වරට වාර්තාගත භාවිතය 1960 සිට ආරම්භ වන්නේ කළු ජාතිකවාදී මයිකල් මාවෙමා විසින් කාසියක් ලෙසිනි, ඔහුගේ සිම්බාබ්වේ ජාතික පක්ෂය 1961 දී එම නම නිල වශයෙන් භාවිතා කළ ප්‍රථමයා බවට පත්විය. "රොඩේෂියා" යන පදය - බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතකරණයේ මූලික උසිගැන්වීම්කරු වූ සිසිල් රෝඩ්ස්ගේ වාසගමෙන් ව්‍යුත්පන්න වී ඇත - අප්‍රිකානු ජාතිකවාදීන් විසින් එහි යටත් විජිත සම්භවය සහ ව්‍යංජන නිසා නුසුදුසු යැයි සැලකේ.

මාවෙමා ට අනුව, කළු ජාතිකවාදීන් 1960 දී රට සඳහා විකල්ප නමක් තෝරා ගැනීම සඳහා රැස්වීමක් පැවැත්වූ අතර, ඔහුගේ යෝජනාව "සිම්බාබ්වේ" ක්‍රියාත්මක වීමට පෙර "මත්ශෝබනා" සහ "මොනොමෝටපා" වැනි නම් යෝජනා කළේය. තෝරාගත් යෙදුම භාවිතා කරන්නේ කෙසේද යන්න මුලදී අපැහැදිලි විය - 1961 දී මාවෙමා විසින් ලියන ලද ලිපියක් "සිම්බාබ්වේලන්තය" වෙත යොමු කරයි - නමුත් "සිම්බාබ්වේ" 1962 වන විට කළු ජාතිකවාදී ව්‍යාපාරයේ සාමාන්‍යයෙන් කැමති යෙදුම බවට පත්වීමට ප්‍රමාණවත් ලෙස ස්ථාපිත විය. සීතල යුද්ධ සමයේදී නිදහස ලැබූ බොහෝ අප්‍රිකානු රටවල මෙන්, සිම්බාබ්වේ යනු ජනවාර්ගික වශයෙන් මධ්‍යස්ථ නාමයකි. සිම්බාබ්වේ, 80%කට වැඩි සමජාතීය ෂෝනා සහ විවිධ ප්‍රදේශවල ඔවුන්ගේ ආධිපත්‍යය දරන, ජාතික රාජ්‍යයක් ලෙස විස්තර කළ හැක්කේ කොතෙක් දුරට විවාදාත්මක ය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් භාෂා 16ක් පිළිගෙන ඇතත් ඒවායින් ජාතික වශයෙන් වැළඳගෙන ඇත්තේ ෂෝනා සහ ඉංග්‍රීසි භාෂා දෙකක් පමණි. ෂෝනා එන්ඩෙබෙල් මෙන් නොව පාසල්වල බහුලව උගන්වනු ලැබේ. සිම්බාබ්වේට මීට අමතරව ෂෝනා නොවන රාජ්‍ය නායකයෙකු කිසිදා සිට නැත.

 ඉතිහාසය 

 පූර්ව යටත් විජිත යුගය 

 යටත් විජිත යුගය සහ රොඩේසියාව (1888-1964) 

 ස්වාධීනත්වය සහ සිවිල් යුද්ධය පිළිබඳ ප්‍රකාශය (1965-1980) 

 නිදහස් යුගය (1980–වර්තමානය) 

 භූගෝලය 

 භූ විද්‍යාව 

 දේශගුණය 

 ජෛව විවිධත්වය 

 ආණ්ඩුව 

 දේශපාලනය 

 සන්නද්ධ හමුදා 

 මානව හිමිකම් 

 පරිපාලන අංශ 

 සම්බාධක 

 ආර්ථිකය 

 ඛනිජ 

 කෘෂිකර්ම 

 සංචාරක කර්මාන්තය 

 ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව 

 විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය 

 ජනවිකාසය 

 ජනගහනය 

 ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 

 විශාලතම නගර 

 භාෂා 

 ආගම් 

 සෞඛ්‍ය 

 අධ්‍යාපනය 

 ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාවය 

 සංස්කෘතිය 

 කලාව 

 ආහාර පිසීම 

 ක්‍රීඩා 

 මාධ්‍ය 

 ජාතික සංකේත 

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකානු සංගමයේ සාමාජික රාජ්‍ය
ප්‍රවර්ගය:G15 nations
ප්‍රවර්ගය:Landlocked countries
ප්‍රවර්ගය:ඉංග්‍රීසි-කථා කරන රටවල් සහ බලප්‍රදේශ
ප්‍රවර්ගය:සිම්බාබ්වේ
ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය