ටියුනීසියාව

ටියුනීසියාව, නිල වශයෙන් ටියුනීසියා ජනරජය, අප්‍රිකාවේ උතුරු දෙසින් පිහිටි රට වේ. එය බටහිරින් සහ නිරිත දෙසින් ඇල්ජීරියාව, ගිනිකොන දෙසින් ලිබියාව සහ උතුරින් සහ නැගෙනහිරින් මධ්‍යධරණී මුහුදෙන් මායිම්ව ඇති උතුරු අප්‍රිකාවේ මාග්‍රෙබ් ප්‍රදේශයේ කොටසකි. ටියුනීසියාව උතුරින් සිසිලි සහ සාඩීනියා දූපත් හරහා සහ නැගෙනහිරින් මෝල්ටාව හරහා ඉතාලිය සමඟ සමුද්‍ර දේශසීමා බෙදා ගනී. එය ක්‍රි.පූ. 9 වැනි සියවස දක්වා දිවෙන කාර්තේජ්හි පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන මෙන්ම කයිරෝආන් මහා පල්ලිය ද දක්වයි. එහි පැරණි ගෘහනිර්මාණ ශිල්පය, සූක් සහ නිල් වෙරළ සඳහා ප්‍රසිද්ධ, එය වර්ග කිලෝමීටර 163,610 (වර්ග සැතපුම් 63,170) ආවරණය වන අතර එහි ජනගහනය මිලියන 12.1 කි. එය ඇට්ලස් කඳුකරයේ නැගෙනහිර කෙළවර සහ සහරා කාන්තාරයේ උතුරු ප්‍රදේශය අඩංගු වේ; එහි ඉතිරි භූමියෙන් වැඩි කොටසක් වගා කළ හැකි ඉඩම් වේ. එහි කිලෝමීටර් 1,300 (සැතපුම් 810) වෙරළ තීරයට මධ්‍යධරණී ද්‍රෝණියේ බටහිර සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල අප්‍රිකානු සන්ධිය ඇතුළත් වේ. ටියුනීසියාව අප්‍රිකාවේ උතුරු දෙසින් පිහිටි කේප් ඇන්ජෙලා හි නිවහන වේ. ඊසානදිග වෙරළ තීරයේ පිහිටා ඇති ටියුනිස් රටේ අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන අතර එය ටියුනිස් නමින් නම් කර ඇත. ටියුනීසියාවේ නිල භාෂාව නූතන සම්මත අරාබි වේ. ටියුනීසියාවේ ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරය අරාබි සහ මුස්ලිම්වරු ය. ස්වභාෂා ටියුනීසියානු අරාබි යනු වැඩිපුරම කතා කරන අතර, ප්‍රංශ භාෂාව ද පරිපාලනමය සහ අධ්‍යාපනික භාෂාවක් ලෙස ඇතැම් සන්දර්භවල සේවය කරයි, නමුත් එයට නිල තත්වයක් නොමැත.                

මුල් පෞරාණික යුගයේ පටන් ටියුනීසියාවේ ස්වදේශික බර්බර්වරු වාසය කළහ. සෙමිටික් ජනතාවක් වූ ෆීනීෂියානුවන් ක්‍රි.පූ. 12 වැනි සියවසේ දී පැමිණීමට පටන් ගත් අතර, වෙරළ තීරයේ පදිංචි වී ජනාවාස කිහිපයක් පිහිටුවා ගත් අතර, ක්‍රිස්තු පූර්ව 7 වන සියවස වන විට කාර්තේජ් බලවත්ම රට බවට පත් විය. ෆිනීෂියානු පදිංචිකරුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් පුනික් ජනතාව ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. පුරාණ කාර්තේජ් ප්‍රධාන වෙළඳ අධිරාජ්‍යයක් වූ අතර ක්‍රි.පූ 146 වන තෙක් රෝමානු ජනරජයට මිලිටරි ප්‍රතිවාදියා වූ අතර එය ඉදිරි වසර 800 න් වැඩි කාලයක් ටියුනීසියාව අත්පත් කරගත් රෝමවරුන් විසින් පරාජය කරන ලදී. රෝමානුවන් ක්‍රිස්තියානි ධර්මය හඳුන්වා දුන් අතර එල් ජෙම් හි ඇම්ෆිතියටර් වැනි වාස්තු විද්‍යාත්මක උරුමයන් අත්හැරියේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 7 වැනි සියවසේදී අරාබි මුස්ලිම්වරු ටියුනීසියාව මුළුමනින්ම යටත් කර ගත්හ (අවසානයේ 647 දී පටන් ගත් උත්සාහ කිහිපයකින් පසු 697 දී සාර්ථක විය) සහ ඔවුන්ගේ ගෝත්‍ර සහ පවුල් සමඟ පදිංචි වූ අතර, ඉස්ලාම් සහ අරාබි සංස්කෘතිය ප්‍රදේශවාසීන් වෙත ගෙන එන ලදී. පසුකාලීනව 11-12 සියවස් වලදී බනු හිලාල් සහ බනු සුලෙයිම් ගෝත්‍රිකයන්ගේ මහා පරිමාණ අරාබි සංක්‍රමණය මෙම ක්‍රියාවලිය වේගයෙන් වේගවත් කළේය. 15 වැනි සියවස පමණ වන විට, නූතන ටියුනීසියාවේ ප්‍රදේශය දැනටමත් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ අරාබිකරණය වී තිබූ අතර, ජනගහනයෙන් ජනවිකාස බහුතරය ලෙස අරාබිවරුන් ස්ථාපිත විය. ඉන්පසුව, 1546 දී, ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය එහි පාලනය ස්ථාපිත කළ අතර, 1881 දී ප්‍රංශ ටියුනීසියාව යටත් කර ගන්නා තෙක් වසර 300 කට වැඩි කාලයක් පාලනය කළේය. 1956 දී චෙඩ්ලි කල්ලා, ෆර්හාට් හචෙඩ් සහ සලා බෙන් යූසෙෆ් වැනි ක්‍රියාකාරීන්ගේ සහාය ඇතිව හබීබ් බෝර්ගුයිබා ගේ නායකත්වය යටතේ ටියුනීසියාව ටියුනීසියානු ජනරජය ලෙස නිදහස ලබා ගත්තේය. අද, ටියුනීසියාවේ සංස්කෘතිය සහ අනන්‍යතාවය මුල් බැස ඇත්තේ විවිධ සංස්කෘතීන් සහ ජනවාර්ගික මෙම සියවස් ගණනාවක් පුරා පවතින මංසන්ධිය තුළ ය.

2011 දී, ජනාධිපති සයින් එල් අබිඩින් බෙන් අලිගේ 24 වසරක පාලනය යටතේ නිදහස සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය නොමැතිකම පිළිබඳ අතෘප්තිය නිසා අවුලුවන ලද ටියුනීසියානු විප්ලවය, ඔහුගේ පාලන තන්ත්‍රය පෙරලා දමා කලාපය පුරා පුළුල් අරාබි වසන්ත ව්‍යාපාරය උත්ප්‍රේරණය කළේය. ඉන් ටික කලකට පසු නිදහස් බහුපක්ෂ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණය පැවැත්විණි; රට නැවතත් 2014 ඔක්තෝබර් 26 දින පාර්ලිමේන්තුවට ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලදී, සහ 2014 නොවැම්බර් 23 දින ජනාධිපති සඳහා ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන ලදී. 2014 සිට 2020 දක්වා, එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දර්ශකයට (The Economist) අනුව, අරාබි ලෝකයේ එකම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යය ලෙස සැලකේ. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පසුබෑමකින් පසුව, ටියුනීසියාව දෙමුහුන් පාලන තන්ත්‍රයක් ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. එය මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ ඉහළම ශ්‍රේණිගත කිරීම් සහිත අප්‍රිකාවේ රටවල් කිහිපයෙන් එකකි, මහාද්වීපයේ ඉහළම ඒක පුද්ගල ආදායමෙන් එකක් වන අතර එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ඒක පුද්ගල ආදායමේ 129 වැනි ස්ථානයයි.

ටියුනීසියාව ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව සමඟ හොඳින් ඒකාබද්ධ වී ඇත. එය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සාමාජිකයෙකි, ජාත්‍යන්තර සංවිධානයේ ඩි ලා ෆ්‍රැන්කොෆෝනි, අරාබි ලීගය, ඉස්ලාමීය සහයෝගීතා සංවිධානය, අප්‍රිකානු සංගමය, නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්‍රිකාව සඳහා පොදු වෙළඳපොළ, නොබැඳි ව්‍යාපාරය, ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණය, 77 කණ්ඩායම, අනෙකුත් අය අතර. එය ඔවුන්ගේ භූගෝලීය සමීපත්වය හේතුවෙන් සමහර යුරෝපීය රටවල් සමඟ, විශේෂයෙන් ප්‍රංශය,"Tunisie – France-Diplomatie – Ministère des Affaires étrangères et du Développement international". Diplomatie.gouv.fr. Retrieved on 5 September 2015. සහ ඉතාලිය, "Pourquoi l'Italie de Matteo Renzi se tourne vers la Tunisie avant l'Europe". JOL Journalism Online Press (28 February 2014). . Retrieved on 5 September 2015. සමඟ සමීප ආර්ථික හා දේශපාලන සබඳතා පවත්වයි. ටියුනීසියාව යුරෝපීය සංගමය සමඟ සංගම් ගිවිසුමක් ද ඇති අතර එක්සත් ජනපදයේ ප්‍රධාන නේටෝ නොවන මිත්‍ර රාජ්‍යයක් බවට පත්ව ඇත.

 නිරුක්තිය 
ටියුනීසියාව යන වචනය ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ ටියුනිස් භාෂාවෙන්; මධ්‍යම නාගරික කේන්ද්‍රස්ථානයක් සහ නූතන ටියුනීසියාවේ අගනුවර. නමෙහි වර්තමාන ස්වරූපය, එහි ලතින් උපසර්ගය -ia, ප්‍රංශ ටියුනීසියෙන් පරිණාමය වී ඇත, අනෙක් අතට සාමාන්‍යයෙන් බර්බර් මූල ⵜⵏⵙ සමඟ සම්බන්ධ වී, පිටපත් කරන ලද ටීඑන්එස්, එහි තේරුම "වැටීමට" හෝ "කඳවුරු" යන්නයි. එය සමහර විට කාර්තේජ් දේවතාවිය වන ටැනිත් (හෝ ටියුනිට්), සහ පුරාණ ටයින්ස් නගරය සමඟද සම්බන්ධ වේ.

ප්‍රංශ ව්‍යුත්පන්න ටියුනීසි රට නම් කිරීම සඳහා සුවිශේෂී නමක් හඳුන්වා දෙමින් සුළු වෙනස් කිරීම් සමඟ සමහර යුරෝපීය භාෂාවලින් සම්මත විය. රුසියානු ටියුනීස් (ටියුනිස්) සහ ස්පාඤ්ඤ ටූනෙස් වැනි වෙනත් භාෂාවන් නම නොකැඩී තබා ඇත. මෙම අවස්ථාවෙහිදී, අරාබි تونس මෙන්ම, රට සහ නගරය යන දෙකටම එකම නම භාවිතා වන අතර, සන්දර්භය අනුව පමණක් වෙනස පැවසිය හැකිය.

ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන්, නිදහසට පෙර ටියුනීසියාව බොහෝ විට සරලව හැඳින්වූයේ "ටියුනිස්" ලෙසිනි, එය 1940 ගණන් දක්වා පැවතුණු නමකි; ප්‍රංශ බලපෑම යටතේ, ටියුනීසියෙන් අනුවර්තනය කරන ලද "ටියුනීසියාව" නවෝත්පාදනය ක්‍රමයෙන් ග්‍රහණය විය. "ටියුනීසියානු" යන විශේෂණ පදය ප්‍රථම වරට ඉංග්‍රීසියෙන් 1825 දී දර්ශනය විය, පෙර විශේෂණ ස්වරූපය "ටියුනීසීන්"

 ඉතිහාසය 

 පෞරාණිකත්වය 

 මධ්‍යතන යුගය 

 ඔටෝමාන් ටියුනීසියාව 

 ටියුනීසියාවේ ප්‍රංශ ආරක්ෂක (1881-1956) 

 නිදහස සඳහා අරගලය (1943-1956) 

 නිදහසින් පසු (1956-2011) 

 පශ්චාත්-විප්ලවය (2011 සිට) 

 කයිස් සයිඩ්ගේ සභාපතිත්වය (2019–වර්තමානය) 

 භූගෝලය 

 දේශගුණය 

 ජෛව විවිධත්වය 

 රජය සහ දේශපාලනය 

 විදේශ සබඳතා 

 යුද 

 පරිපාලන අංශ 

 ආර්ථිකය 

 සංචාරක 

 බලශක්ති 

 ප්‍රවාහන 

 ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව 

 ජනවිකාසය 

 ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 

 භාෂා 

 ආගම 

 අධ්‍යාපනය 

 සෞඛ්‍ය 

 සංස්කෘතිය 

 චිත්‍ර 

 සාහිත්‍යය 

 සංගීතය 

 උත්සව 

 මාධ්‍ය 

 ක්‍රීඩා 

 සටහන් 

යොමු කිරීම්

ප්‍රවර්ගය:අප්‍රිකාව තුළ රටවල්
ප්‍රවර්ගය:එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රාජ්‍ය