බොලිවියාව

බොලිවියාව, නිල වශයෙන් බොලිවියා බහුජාතිකත්ව රාජ්‍යය, යනු මධ්‍යම දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටා ඇති ගොඩබිම් සහිත රටකි. එහි කලාප සහ නගර හරහා පුළුල් පරාසයක දේශගුණික හා ජෛවගෝල ආවරණය කරන, විශාල ඇමසෝනියානු තැනිතලා, නිවර්තන පහත් බිම්, කඳු, ග්‍රාන් චාකෝ පළාත, උණුසුම් නිම්න, උස් උන්නතාංශ ඇන්ඩියන් සානු සහ හිමෙන් වැසුණු කඳු මුදුන් ඇතුළු විවිධ භූගෝලීය පිහිටීම් රටකි. එහි නැගෙනහිර මායිම දිගේ ලෝකයේ විශාලතම නිවර්තන තෙත්බිම වන පැන්ටනාල් හි කොටසක් එයට ඇතුළත් වේ. එය උතුරින් සහ නැගෙනහිරින් බ්‍රසීලය, ගිනිකොන දෙසින් පැරගුවේ, දකුණින් ආර්ජන්ටිනාව, නිරිත දෙසින් චිලී සහ බටහිරින් පේරු යන රටවලින් මායිම් වේ. රජයේ ආසනය ලා පාස් වන අතර එහි විධායක, ව්‍යවස්ථාදායක සහ මැතිවරණ ශාඛා අඩංගු වන අතර ව්‍යවස්ථාපිත අගනුවර අධිකරණයේ ආසනය වන සුක්‍රේ වේ. විශාලතම නගරය සහ ප්‍රධාන කාර්මික මධ්‍යස්ථානය වන්නේ ඇන්ඩියන් නොවන සංස්කෘතියක් සහිත රටේ නැගෙනහිරින් බොහෝ දුරට පැතලි කලාපයක් වන ලැනොස් ඔරියන්ටල්ස් (නැගෙනහිර නිවර්තන පහත් බිම්) හි පිහිටා ඇති සැන්ටා කෲස් ඩි ලා සියෙරා ය.

බොලිවියා බහුජාතිකත්ව රාජ්‍යය ව්‍යවස්ථානුකූලව ඒකීය රාජ්‍යයක් වන අතර එය දෙපාර්තමේන්තු නවයකට බෙදා ඇත. එහි භූගෝලය ඇන්ඩීස් හි බටහිර හිමෙන් වැසුණු කඳු මුදුන්වල සිට ඇමසන් ද්‍රෝණිය තුළ පිහිටා ඇති නැගෙනහිර පහත් බිම් දක්වා උන්නතාංශය උච්චාවචනය වන විට වෙනස් වේ. රටෙන් තුනෙන් එකක් ඇන්ඩියන් කඳු වැටිය තුළ පිහිටා ඇත. වර්ග කිලෝමීටර 1,098,581 (වර්ග සැතපුම් 424,164) ක භූමි ප්‍රමාණයකින් යුත් බොලිවියාව බ්‍රසීලය, ආර්ජන්ටිනාව, පේරු සහ කොලොම්බියාවෙන් පසු දකුණු ඇමරිකාවේ පස්වන විශාලතම රට වන අතර පැරගුවේ සමඟ ඇමරිකාවේ ගොඩබිම් සහිත රටවල් දෙකෙන් එකකි. එය දකුණු අර්ධගෝලයේ විශාලතම ගොඩබිම් සහිත රටයි. මිලියන 12 ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු කර ඇති රටේ ජනගහනය, බහු වාර්ගික වන අතර, එයට ඇමරින්ඩියන්, මෙස්ටිසෝස්, ආසියානුවන්, අරාබිවරුන්, යුදෙව්වන් සහ යුරෝපීයයන් සහ අප්‍රිකානුවන්ගෙන් පැවත එන්නන් ඇතුළත් වේ. ස්පාඤ්ඤ භාෂාව නිල සහ ප්‍රමුඛ භාෂාව වන නමුත්, ස්වදේශික භාෂා 36 කට ද නිල තත්ත්වය ඇති අතර, ඒවායින් බහුලව භාවිතා වන්නේ ගුවාරානි, අයිමාරා සහ කෙචුවා ය.

ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණයට සියවස් ගණනාවකට පෙර, ඇන්ඩියන් බොලිවියාව බවට පත් වූ බොහෝ දේ ටිවානාකු දේශපාලනයේ කොටසක් වූ අතර එය ක්‍රි.ව. 1000 දී පමණ බිඳ වැටුණි. 1440 ගණන්වල කොල-ඉන්කා යුද්ධය බටහිර බොලිවියාවේ ඉන්කා පාලනයේ ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. බොලිවියාවේ නැගෙනහිර සහ උතුරු පහත් බිම්වල ඇන්ඩියන් නොවන ස්වාධීන ඇමසෝනියානු සහ ගුවාරානි ගෝත්‍රිකයන් වාසය කළහ. පේරු හි කුස්කෝ සිට පැමිණි ස්පාඤ්ඤ ආක්‍රමණිකයින් 16 වන සියවසේදී බලහත්කාරයෙන් කලාපයේ පාලනය අත්පත් කර ගත්හ.

පසුකාලීන ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිත සමයේදී, බොලිවියාව චාර්කාස් හි සැබෑ ප්‍රේක්ෂකයින් විසින් පාලනය කරන ලදී. ස්පාඤ්ඤය තම අධිරාජ්‍යය ගොඩනඟා ගත්තේ පොටෝසි හි සෙරෝ රිකෝ වෙතින් ලබාගත් රිදී මත ය. 1809 මැයි 25 වන දින සුක්‍රේ හි අසාර්ථක කැරැල්ලකින් පසුව, සයිමන් බොලිවර් වෙනුවෙන් නම් කරන ලද ජනරජය පිහිටුවීමට පෙර වසර දහසයක් සටන් වැදුණි. 19 වන සහ 20 වන සියවසේ මුල් භාගයේදී, බොලිවියාවට අසල්වැසි රටවලට පර්යන්ත භූමි ප්‍රදේශ කිහිපයක පාලනය අහිමි විය, උදාහරණයක් ලෙස බ්‍රසීලයේ අක්කර භූමිය සහ චිලී විසින් රටේ පැසිෆික් වෙරළබඩ කලාපය අත්පත් කරගත් පැසිෆික් යුද්ධය (1879) වැනි.

1971 දී හියුගෝ බන්සර් එක්සත් ජනපදයේ පිටුබලය ලත් කුමන්ත්‍රණයකට නායකත්වය දුන් අතර, ජුවාන් ජෝස් ටොරස්ගේ සමාජවාදී රජය හමුදා ඒකාධිපතිත්වයක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය කරන තෙක් 20 වන සියවසේ බොලිවියාව හමුදා සහ සිවිල් ආණ්ඩු අනුප්‍රාප්තිකයක් අත්විඳින ලදී. බන්සර්ගේ පාලන තන්ත්‍රය වාමාංශික සහ සමාජවාදී විරුද්ධ පක්ෂ සහ අනෙකුත් ආකාරයේ විරුද්ධ මත මර්දනය කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගණන් කළ නොහැකි බොලිවියානු පුරවැසියන් වධහිංසා පැමිණවීම සහ ඝාතනය කිරීම සිදු විය. 1978 දී බන්සර් බලයෙන් පහ කරන ලද අතර, වසර විස්සකට පසු, බොලිවියාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා ලෙස (1997-2001) නැවත පැමිණියේය. 2006–2019 ඊවෝ මොරාලෙස්ගේ ජනාධිපති ධුරය යටතේ, රට සැලකිය යුතු ආර්ථික වර්ධනයක් සහ දේශපාලන ස්ථාවරත්වයක් අත්විඳිය හැකි වුවද, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පසුබෑමක් පිළිබඳ චෝදනා එල්ල වූ අතර, තරඟකාරී ඒකාධිපති පාලන තන්ත්‍රයක් ලෙසද විස්තර කරන ලදී. 2023 වන විට ෆ්‍රීඩම් හවුස් බොලිවියාව අර්ධ වශයෙන් නිදහස් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, 66/100 ලකුණු ලබා ඇත.

නූතන බොලිවියාව නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ (NAM) සාමාජිකයෙකි, ඇමරිකානු රාජ්‍ය සංවිධානය (OAS), ඇමසන් සහයෝගිතා ගිවිසුම් සංවිධානය (ACTO), දකුණේ බැංකුව, ALBA, දකුණු ඇමරිකානු ජාතීන්ගේ සංගමය (USAN) සහ දකුණු පොදු වෙළඳපොළ (Mercosur). බොලිවියාව සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වන අතර දකුණු ඇමරිකාවේ දෙවන දුප්පත්ම රට ලෙස පවතී, නමුත් එය දරිද්‍රතා අනුපාත අඩු කර ඇති අතර දැන් මහාද්වීපයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන ආර්ථිකයක් (GDP අනුව) ඇත. එහි ප්‍රධාන ආර්ථික සම්පත් අතර කෘෂිකර්මාන්තය, වන වගාව, ධීවර කර්මාන්තය, පතල් කැණීම් සහ රෙදිපිළි සහ ඇඳුම් වැනි භාණ්ඩ, පිරිපහදු කළ ලෝහ සහ පිරිපහදු කළ ඛනිජ තෙල් ඇතුළත් වේ. බොලිවියාව භූ විද්‍යාත්මකව ඉතා පොහොසත් වන අතර ටින්, රිදී, ලිතියම් සහ තඹ නිපදවන පතල් ඇත. කොකා ශාක නිෂ්පාදනය සහ පිරිපහදු කළ කොකේන් සඳහා ද රට ප්‍රසිද්ධය. 2021 දී ඇස්තමේන්තුගත කොකා වගාව සහ කොකේන් නිෂ්පාදනය පිළිවෙලින් හෙක්ටයාර 39,700 ක් සහ මෙට්‍රික් ටොන් 317 ක් ලෙස වාර්තා විය.

 නිරුක්තිය 

 ඉතිහාසය 
 පූර්ව යටත් විජිත සමය 

 යටත් විජිත සමය 

 නිදහස සහ ඉන් පසුව ඇති වූ යුද්ධ 

 20 වන සියවසේ මුල් භාගය 

 20 වන සියවසේ අග භාගය 

 ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංක්‍රාන්තිය 

 1997–2002 ජෙනරාල් බන්සර් ජනාධිපති ධුරය 

 2002–2005 සැන්චෙස් ද ලොසාඩා / මේසා ජනාධිපති ධුරය 

 2005–2019 මොරාලෙස් ජනාධිපති ධුරය 

 අන්තර්කාලීන රජය 2019–2020 

 ලුයිස් ආර්ස් රජය: 2020 - වර්තමානය 

 ජුවාන් හෝසේ සුනිගාගේ කුමන්ත්‍රණය: 2024-වර්තමානය 

 භූගෝලය 

 භූ විද්‍යාව 

 දේශගුණය 

 දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ගැටළු 

 ජෛව විවිධත්වය 

 පාරිසරික ප්‍රතිපත්තිය 

 රජය සහ දේශපාලනය 

 අගනුවර 

 විදේශ සබඳතා 

 මිලිටරි 

 නීතිය සහ අපරාධ 

 පරිපාලන අංශ 

 ආර්ථිකය 

 කෘෂිකර්මය 

 ඛනිජ සම්පත් 

 සංචාරක කර්මාන්තය 

 ප්‍රවාහනය 
 මාර්ග 

 ගුවන් 

 තාක්ෂණය 

 ජල සැපයුම සහ සනීපාරක්ෂාව 

 කෘෂිකර්මය 

 ජන විකාශනය 

 ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 

 භාෂාව 

 ආගම 

 විශාලතම නගර 

 සංස්කෘතිය 

 අධ්‍යාපනය 

 සෞඛ්‍ය 

 මාධ්‍ය 

 කාන්තා අයිතිවාසිකම් 

 ක්‍රීඩා 

සටහන්

 යොමු කිරීම්

ප්‍රවර්ගය:දකුණු ඇමෙරිකානු රටවල්