චිලී

චිලී, නිල වශයෙන් චිලී ජනරජය, යනු බටහිර දකුණු ඇමරිකාවේ පිහිටි රටකි. එය ලෝකයේ දකුණු දිගම රට වන අතර ඇන්ටාක්ටිකාවට ආසන්නතම රට වන අතර ඇන්ඩීස් කඳුවැටිය සහ පැසිෆික් සාගරය අතර පටු බිම් තීරුවක් දිගේ විහිදී ඇත. 2017 දී කරන ලද නවතම සංගණනයට අනුව චිලීයේ ජනගහනය මිලියන 17.5 ක් වූ අතර එහි භෞමික භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 756,102 (වර්ග සැතපුම් 291,933) වන අතර, උතුරින් පේරු, ඊසාන දෙසින් බොලිවියාව, නැගෙනහිරින් ආර්ජන්ටිනාව සහ දකුණින් ඩ්‍රේක් මාර්ගය සමඟ මායිම් බෙදා ගනී. ජුවාන් ෆර්නැන්ඩස්, ඉස්ලා සලාස් වයි ගෝමස්, ඩෙස්වෙන්ටුරාඩාස් සහ ඊස්ටර් දූපත ඇතුළු පැසිෆික් දූපත් කිහිපයක් ද මෙම රට පාලනය කරන අතර ඇන්ටාක්ටිකාවේ වර්ග කිලෝමීටර් 1,250,000 (වර්ග සැතපුම් 480,000) පමණ චිලී ඇන්ටාක්ටික් ප්‍රදේශය ලෙස ප්‍රකාශ කරයි. චිලීහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය සන්තියාගෝ වන අතර ජාතික භාෂාව ස්පාඤ්ඤ වේ.

ස්පාඤ්ඤය 16 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ඉන්කා පාලනය වෙනුවට කලාපය යටත් කර ගෙන යටත් විජිතයක් බවට පත් කළේය; කෙසේ වෙතත්, දැන් දකුණු-මධ්‍යම චිලී ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ වාසය කළ ස්වාධීන ගෝත්‍රික මාපුචේ ජනතාව යටත් කර ගැනීමට ඔවුන් අසමත් විය. 1818 දී ස්පාඤ්ඤයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු 1830 ගණන්වල චිලී සාපේක්ෂව ස්ථාවර ඒකාධිපති ජනරජයක් ලෙස මතු විය. 19 වන සියවසේදී, චිලී සැලකිය යුතු ආර්ථික හා භෞමික වර්ධනයක් අත්විඳි අතර, 1880 ගණන්වල මාපුචේ ප්‍රතිරෝධයට තිත තැබූ අතර පැසිෆික් යුද්ධයේදී (1879–83) පේරු සහ බොලිවියාව පරාජය කිරීමෙන් එහි වර්තමාන උතුරු ප්‍රදේශය ලබා ගත්තේය. 20 වන සියවසේදී, 1970 දශකය දක්වා, චිලී රාජ්‍යය ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණ ක්‍රියාවලියකට භාජනය වූ අතරSalazar, Gabriel; Pinto, Julio (2002). Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores. LOM Ediciones. . Pages 124–125.Villalobos, Sergio; Silva, Osvaldo; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). Historia De Chile (14th ed.). Editorial Universitaria. . Pages 773–775. වේගවත් ජනගහන වර්ධනයක් සහ නාගරීකරණයක් අත්විඳින අතර, එහි ආර්ථිකයට සහාය වීම සඳහා තඹ කැණීම්වලින් අපනයනය කිරීම මත වැඩි වැඩියෙන් විශ්වාසය තැබීය. 1960 සහ 1970 දශකවලදී, රට දැඩි වාම-දකුණු දේශපාලන ධ්‍රැවීකරණයකින් සහ කැලඹීමකින් සලකුණු වූ අතර, එය 1973 චිලී කුමන්ත්‍රණයෙන් අවසන් වූ අතර එය සැල්වදෝර් ඇලෙන්ඩේගේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව තේරී පත් වූ වාමාංශික රජය පෙරලා දැමීය. මෙයින් පසුව ඔගස්ටෝ පිනෝචෙට් යටතේ වසර 16 ක දක්ෂිණාංශික හමුදා ආඥාදායකත්වයක් ඇති වූ අතර, එහිදී 1980 චිලී ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ඔර්ටුසාර් කොමිසමේ උපදේශනය සමඟ මෙන්ම දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක් ද සිදු කරන ලද අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මරණ හෝ අතුරුදහන් වීම් 3,000 කට වඩා සිදු විය. 1988 දී ජනමත විචාරණයකින් පසුව, 1990 දී පාලන තන්ත්‍රය අවසන් වූ අතර, එය 2010 දක්වා පාලනය කළ මධ්‍ය-වාම සන්ධානයක් විසින් අනුප්‍රාප්තික විය.

චිලී යනු ඉහළ ආදායම් ලබන ආර්ථිකයක් වන අතර දකුණු ඇමරිකාවේ ආර්ථික වශයෙන් සහ සමාජීය වශයෙන් වඩාත්ම ස්ථාවර ජාතීන්ගෙන් එකකි. රාජ්‍යයේ තිරසාරභාවය සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංවර්ධනය අතින් ද චිලී කලාපය තුළ හොඳින් ක්‍රියා කරයි. චිලී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලතින් ඇමරිකානු සහ කැරිබියානු රාජ්‍ය ප්‍රජාව (CELAC) සහ පැසිෆික් සන්ධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකු වන අතර 2010 දී OECD හා එක් විය.

 නිරුක්තිය 

 ඉතිහාසය 
 මුල් ඉතිහාසය 

 ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය 

 නිදහස සහ ජාතිය ගොඩනැගීම 

 20 වන සියවස 

 පිනොචේ යුගය (1973–1990) 

 21 වන සියවස 

 භූගෝලය 

 භූගෝල විද්‍යාව 

 දේශගුණය සහ ජල විද්‍යාව 

 ජෛව විවිධත්වය 

 රජය සහ දේශපාලනය 

 විදේශ සබඳතා 

 හමුදා 

 පරිපාලන අංශ 

 ජාතික සංකේත 

 ආර්ථිකය 

 ඛනිජ සම්පත් 

 කෘෂිකර්මය 

 සංචාරක ව්‍යාපාරය 

 ප්‍රවාහනය 

 අන්තර්ජාලය සහ විදුලි සංදේශ 

 බලශක්තිය 

 ජන විකාශනය 

 පෙරටුගාමීන් සහ ජනවාර්ගිකත්වය 

 නාගරිකකරණය 

 ආගම 

 භාෂා 

 සෞඛ්‍යය 

 අධ්‍යාපනය 

 සංස්කෘතිය 

 සංගීතය සහ නැටුම් 

 සාහිත්‍යය 

 ආහාර පිසීම 

 ජනකතා 

 ක්‍රීඩා 

 සංස්කෘතික උරුමය 

 සටහන් 
12

 යොමු කිරීම් 

ප්‍රවර්ගය:චිලී