සිතුවම් දළ විශ්ලේෂණය

“ දෙවන තලයේ පවතින දේවල සීමා මායිම පළවැනි තලයේ සීමාමායිම තරම් පැහැදිලි නොවනු ඇති. එබැවින් සිත්තරා පළවැන්න හා දෙවැන්න අතර සීමා මායිම් නිර්මාණය නොකරයි. ඊට හේතුව එක් වස්තුවක සීමා මායිම ගණිතමය රේඛාවක් මිස සැබෑ රේඛාවක් නොවන හෙයිනි. එක් වර්ණයක සීමාව වෙනත් වර්ණයකින් ආරම්භ වන අතර සැබෑ සීමා මායිම සමඟ සමපාත නොවේ. එනම් එක් වර්ණයකට එදිරිව තබනු ලැබූ අනෙක් වර්ණය අතර සීමාවට කිසිවක් මැදිහත් නොවන බැවිනි. එබැවින් සිත්තරා දුර ප‍්‍රමාණය ප‍්‍රකාශකරමින් සීමා මායිම් දක්විම සිදුනොකරයි.”
සිතුවමට සුවිශේෂීත්වය ලබාදෙන්නේ තීව‍්‍රතාවය පිලිබඳ සංජානනය සහ නිරූපනයයි. විශ්වයේ සෑම ලක්‍ෂයකටම තීව‍්‍රතාවයක් පවතී. එය කලූ සුදු සහ ඒ අතර වන අළු පැහැති වර්ණ පරාසය මගින් නිරූපනය කළ හැක. ප‍්‍රායෝගිකත්වය තුල සිත්තරා හුදෙක් වර්ණ (එකම තීව‍්‍රතාවයක් සහිත) පමණක් භාවිතා කරමින් විවිධ තීව‍්‍රතාවයන් සහිත මතුපිටවල් සන්නිධානගත කිරීම මඟින් හැඩතල සුසම්බන්ධ කරමින් සංකේතීය හැඩතල ඉදිරිපත් කරයි. මේ අනුව සිතුවම් කිරීමේ මූලික ක‍්‍රමවේදය ජ්‍යාමිතික රූප, විවිධාකාර දෘෂ්ඨිකෝණ සහ සංවිධානයන් (පර්යාවලෝකය) සහ සංකේත වැනි ද්‍රෘෂ්ඨිවාදී ක‍්‍රමවේදයෙන් වෙනස්වූවකි. උදාහරණයක් ලෙස අසල ඇති වස්තූන්ගේ සෙවණැලි හා පරාවර්තනයන් හේතුකොටගෙන සුදු පාට බිත්තියක එක් එක් ස්ථානයේ විවිධ තීව‍්‍රතාවයන් සහිත යැයි සිත්තරෙකුට හැඟී යා හැක. නමුත් පරම වශයෙන් සුදු බිත්තිය සුදු බිත්තියක්මය. තාක්‍ෂණික ඇඳීමේදී රේඛාවක ඝනකම පරමයකි. වස්තුවක පරම පිට දාරය  සීමාකිරීමේදී සිත්තරුන් යොදා ගන්නා සංජානන රාමුවෙන් මෙය වෙනස් වෙයි.
සංගීතයේදී ස්වරමානය සහ රිද්මය මෙන් සිතුවම් කිරීමේදී වර්ණය සහ වර්ණ ස්වභාවය එහි හරය වෙයි. වර්ණය බෙහෙවින්ම විෂයබද්ධ වන නමුත් නිරීක්‍ෂණය කළහැකි මානසික බලපෑම් සහිත වෙයි. කෙසේවෙතත් මෙය එක් සංස්කෘතියකින් තවත් සංස්කෘතියකට වෙනස් වියහැක. බටහිර ශෝකවීම සමග කලූ වර්ණය බැඳී තිබුණද පෙරදිගදී එම වර්ණය වන්නේ සුදුය. ගොයතේ, කැන්ඩින්ස්කි, නිව්ටන් වැනි සමහර සිත්තරුන්, න්‍යායවේදීන්, ලේඛකයින් සහ විද්‍යාඥයින්ට තමන්ටම වූ වර්ණ පිලිබඳ න්‍යායයක් විය. උදාහරණයක් ලෙස ‘රතු’ යන වචනය ගතහොත් වර්ණාවලියේ රතු පැහැය ලෙස හැඳින්විය හැකි විශාල වර්ණ පරාසයක් ඉන් ආවරනය වෙයි. සංගීතයේ විවිධ ස්වර පිලිබඳ පවතින එකඟතාවය මෙන් වර්ණ පිලිබඳ සම්මතයක් නොමැත. සිත්තරකුට වර්ණ මූලික හා ද්විතීයික ලෙස සරළව බෙදුනු ඒවා නොවේ. සිත්තරුන් ප‍්‍රායෝගිකව ගණුදෙනු කරන්නේ වර්ණක සමඟ වන අතර ඔහුගේ ‘නිල්’යන්නට  ඕනෑම නිල් පැහැයක් (සයන්, පැරිස් නිල්, ඉන්ඩිගෝ, කොබෝල්ට්, අල්ට‍්‍රාමෙරීන් ආදී වශයෙන්) අන්තර්ගත වියහැක.

සංගීතයේදී මෙන්ම සිතුවම් කිරීමේදීද රිද්මය වැදගත් වේ. රිද්මය යනු අනුක‍්‍රමනයක් තුල පවත්නා විරාමයයි. මෙම විරාමය ආකෘතිය, තාලය, වර්ණය වැනි නිර්මාණාත්මක බලයට ඇතුලූවීමට ඉඩ සලසයි. මෙසේ කිසියම් කලාකෘතියක සිදුවන වැදගත් වෙනස්කම් එහි සෞන්දර්යාත්මක වටිනාකම කෙරෙහි බලපෑම් ඇති කරයි. නිදහස්ව ශක්තිය ගලායාම සෞන්දර්යාත්මක වටිනාකමට ඍජුව බලපාන්නකි. 
නූතන සිත්තරුන් සිතුවම් කිරීම වඩාත් ව්‍යාප්තකොට ඇති අතර කොලාජ් මෙයට එක් උදාහරණයකි. සමහර නූතන සිත්තරු වැලි, සිමෙන්ති, පිදුරු, ලී වැනි දේ විවිධ අමුද්‍රව්‍ය භාවිතා කිරීමට පෙළඹී ඇත. (ඩිජිටල් කැන්වසයන් මත ෆොටෝෂොප්, පේන්ටර් වැනි විවිධ මෘදුකාංග යොදාගනිමින් වර්ණ ගැන්වීම සඳහා පරිගණක භාවිතා කරන සිත්රුන් සංඛ්‍යාත්මකව වර්ධනය වෙමින් ඇත. අවශ්‍ය විටෙක මෙම රූප සාම්ප‍්‍රදායික කැන්වසයක් මත මුද්‍රණය කිරීමේ හැකියාවද පවතී.)
1829 දී ඡායරූප නිර්මාණය ආරම්භ විය. 19 වන සියවසේ මැද භාගයේ සිට ඡායාරූප සැකසීම වර්ධනය වූ අතර නිරීක්‍ෂණයට ලක්කළහැකි ලෝකය පිලිබඳ වාර්තා තබාගැනීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස සිතුවමට හිමිව තිබූ තතවය ක‍්‍රමයෙන් අඩු වන්නට විය. අනතුරුව 20 වන සියවසේදී  ලෝකය පිලිබඳව වූ පුනරුද දැක්ම උපස්තිථිවාදය, පශ්චාත් උපස්තිථිවාදය, ප‍්‍රකාශනවාදය, ඩාඩාවාදය සහ ඝනිකවාදය ආදී නව  ප‍්‍රවේශයන් සමඟ බැහැරව යන ලදී. දිඝ ශෛලිගත ස්වරූපයේ ඉතිහාසයකට හිමිකම් කී පෙරදිග හා අපි‍්‍රකානු සිතුවම් කලාව මෙවැනි වූ විපරිණාමයකට ලක් නොවීය. 
නූතන හා සමකාලීන කලාව, කෞෂල්‍ය සහ වාර්තාගත කිරීමේ ඵෙතිහාසික වටිනාකමින් ඈතට ගමන් කරමින් සංකල්පය දෙසට යොමුව ඇත. මේ හේතුවෙන් සිතුවම් කිරීම බැ?රුම් කලා ප‍්‍රවර්ගයක් ලෙසින් වූ පිලිගැනීම අවසානකට ලක්කොට ඇති බව සමහරු කියාසිටිති. කෙසේ නමුත් බහුතරයක් කලාකරුවන් සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ සිය කෘතියේ අංගයක් ලෙස සිතුවම් කිරීම යොදාගැනීමෙන් වැලැක්වීමට එය සමත්ව නොමැත.