တူၼ်ၶူးဝႃး ဝိသေသ်

ၸႃႇတိပီၵိူတ်ႇ လႄႈ ပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉ
ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်း ၶူးဝႃးဝိသဵတ်ႇႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးလီ (ပူႇလွႆမုၼ်ၵေႃးလီ+ၼၢႆးလွႆမုၼ်ၽွင်းၸၼ်) ဝၢၼ်ႈႁွင်ႇ၊ ႁွင်ႈလိုၵ်ႉ၊ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈပီ 1332 ၼီႈလိူၼ်ႁူၵ်းလပ်းၽၢႆႇမိူင်း လိူၼ်ၸဵတ်းလပ်းၽၢႆႇတႆး။ မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈၵၼ်(3)ၵေႃႉၸဝ်ႈႁဝ်းၶႃႈၵေႃႉထူၼ်ႈ (3) လႄႈ ၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵၵ်ႉဝႃႈ ၸၢႆးသႅင်လႃႈၼႆယဝ်ႉ။

ပီၶၢမ်ႇပဵၼ်သၢင်ႇ လႄႈၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၢင်း (ၽဝရႁၢၼ်းမႅတ်ႈ)
ပီ 1346 ၼီႈ လိူၼ်သီႇလပ်းၼၼ်ႉ ႁပ်ႉဢဝ်ပၸ်ၸေးသီႇပိူင် တီႈပေႃႈမူၺ်ႈ+မႄႈမိၼ်ႇ လႄႈ ပေႃႈၵေႃးလီ+မႄႈၸၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉသေ ၼုင်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႇတမ်ႈတီႈ ဢုပၸ်ႉၸၢႆး ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၸၼ်ႇတိမႃႇ ၵျွင်းႁွင်ႇႁွင်ႈလိုၵ်ႉ၊ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈၸဝ်ႈသၢင်ႇဝႃႈ ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ပၺႃႇၸႃႇရၼႆယဝ်ႉ။ ပီ1357 ၼီႈလိူၼ် (7)မႂ်ႇ (1)ၶမ်ႈ ႁပ်ႉဢဝ်ပၸေ်ႉၸေးသီႇပိူင်တီႈၸၵႃႇၸၢင်း မႄႈထဝ်ႈၵျႃႇ လႄႈ လၢၼ်ယိင်းမႄႈထဝ်ႈၼၢင်းသူၺ်ႇၵျႃႇ ႁူမ်ႈပေႃႈမႄႈပီႈၼွင်ႉၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေယဝ်ႉ ၼုင်ႈပဵၼ်ၸၢင်း (ၽဝရႁၢၼ်းမႅတ်ႈ) တမ်ႈတီႈဢုပၸ်ႉၸၢႆး ၸဝ်ႈသြႃႇလူင်ၸၼ်ႇတိမႃႇ ၵျွင်းသီႇရိမင်ႇၵလႃႇ သၼ်သၢႆးတႆး ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်းၼၼ်ႉလီငၢမ်းယဝ်ႉ။

တီႈဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵၼ်းဢဝ်ပၺႃႇတၢင်းမေႃမႃး
ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် (ၸၼ်ႉၸဵတ်း)၊ ဝၢၼ်ႈႁွင်ႇႁွင်ႈလိုၵ်ႉ၊ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း။
တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသြႃႇဢရိယ (မၢဝ်းꩩမူႇၸေႈ) ၵျွင်းသီႇရိမင်ႇၵလႃႇ သၼ်သၢႆးတႆး၊ ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း။
တမ်ႈတီႈ ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းၶူးဝႃးဝုၼ်းၸုမ်ႉ၊ ၵျွင်းၵမ်ႇမထၢၼ်း တွၼ်းႁိူၼ်း(လွၼ်းရိူင်း)၊ မိူင်းၽူင်း၊ဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း။
တမ်ႈတီႈ သြႃႇၸဝ်ႈ ၵျွင်းဝၢၼ်ႈမွၵ်ႇၸၢမ်၊ မႄႈဢၢႆး၊ ဝဵင်းၵဵင်းမႆႇ၊ မိူင်းထႆး တေႇၵွႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ လႆႈႁဵၼ်းဢဝ်တၢင်းမေႃပၺႃႇလေႃးၵီႇလႄႈပၺႃႇလေႃးၵုတ်ႉတရႃႇမႃးယူႇယဝ်ႉ။

ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈပူၵ်းပွင်မႃးလႄႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉႁဵၼ်းသၢင်ႈယၢမ်းလဵဝ်
မိူဝ်ႈပဵၼ် ရႁၢၼ်းလႆႈ(1)ဝႃႇ လႆႈဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းပႂ်ႉၵျွင်း ၼင်ႈၵျွင်းတီႈၵျွင်းႁွင်ႇ ႁွင်ႈလိုၵ်ႉဝဵင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း။
မိူဝ်ႈပဵၼ်ရႁၢၼ်းလႆႈ(2)ဝႃႇ လႆႈၶၢႆႉယူႇတီႈလွႆသထုင်ႇ ထၢတ်ႈပုင်ႇလူဝ်ႉ ၵျွင်းသၢင်ႇၶမ်း မုင်းၶႃးသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်တြႃးၽႄႈတိူၼ်း ၽႃႇၼႃႇၵမ်ႇမထၢၼ်း။
မိူဝ်ႈၽွင်း ၸဝ်ႈသိၼ်ထမ်းၶူးဝႃးႁဝ်း တိုၵ်ႉတေႇမိူဝ်းယူႇသဝ်းဢဝ်ဝႃႇ တီႈလွႆသထုင်ႇ ထၢတ်ႈပုင်ႇလူဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႆႇမီးသင်သေဢိတ်း။ လွင်ႈၵေႃႇသၢင်ႈထၢတ်ႈ ဝတ်ႉၽြႃးဝႃႈၼႆတေႉၵေႃႈ ယၢမ်းတေႃႈလဵဝ်တႄႉ လႆႈႁၼ်ၸဝ်ႈ သိၼ်ထမ်းဝိသဵသ်ႇမႃးလႄႈ ပဵၼ်ဢၼ်ယဝ်ႉ ၼမ်ဝႆႉတႄႉတႄႉ ၸွမ်းၼင်ႇ မုၼ်ၵၢမ်ႇပႃႇရမီႇၸဝ်ႈႁဝ်း မီးမႃးၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ်ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်မႃး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇၶႃႈဢေႃႈ။

တေႇဢဝ် မိူဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းလႆႈ(2)ဝႃႇၼၼ်ႉ တေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်းဢဝ်မဵတ်ႉတႃႇ ဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈသေ တိုဝ်းၵမ်သမထဝိပသ်ႉသၼႃႇ ၵမ်ႇမထၢၼ်းမႃး ၶတ်းၸႂ်လုမ်းလႃး ထၢတ်ႈၵဝ်ႇလႄႈၵေႃႇသၢင်ႈ ထၢတ်ႈမႂ်ႇဢွင်ႇမၢၼ်ယဝ်ႉၵွႃႇၼမ်ၼႃႇ မီး (600) ပၢႆပၢႆ။
ပေႃးဢဝ်ၼႃႈတီႈမၼ်းဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းမိူင်းထႆးၵေႃႈပႃးဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ႁိပ်ႈၼႅတ်ႈဢမ်ႇတၼ်း ၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆမၼ်းလီလီၶႃႈလႄႈ ဢမ်ႇလႆႈထူၵ်းဢွၵ်ႇၼႄ ၼႃႈတီႈၵေႃႇသၢင်ႈမႄးၵုမ်းလုမ်းလႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပွင်ႇၸႂ်ပွႆႇဝၢင်းပၼ်ယႂ်ႇၼမ်သေၵမ်းၶႃႈ။
ပေႃးလွမ်တူၺ်း ၼႃႈၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ယဝ်ႉၵွႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိုင် ပဵၼ်ဢၼ်ၸူမ်းၸွမ်းယႂ်ႇၼမ်ပေႃးဢမ်ႇသုတ်းလႆႈ ၶႃႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၼႃႈၵၢၼ်ႁဝ်းၶႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပုတ်ႉထတင်းသဵင်ႈ ထုၵ်ႇလႆႈႁဵတ်းသေလႄႈ ပႆႇတၼ်းလႆႈႁဵတ်းသၢင်ႈၸွမ်း သမ်ႉယဝ်ႉတူဝ်ႈၵွႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸူမ်းၸွမ်းၼႃႈၵၢၼ် ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇႁဝ်းၶႃႈၼၼ်ႉ ၼႆၶႃႈဢေႃႈ။

 လွၼ်ႉမွၼ်းၵႂၢမ်း 
တႃႇၼ - ၵွမ်းလူႇတၢၼ်း
သီႇလ - ဝၢၼ်းသႂ်သႂၢင်ႇ
ၽႃႇဝၼႃႇ - ၼႃႈၸိုၼ်ႈပၢင်ႇသႂ်လႅင်း

 ၽိုၼ်ဢိင် 

ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ပိုၼ်းတူဝ်