ၸၼ်ႉၸွမ်ၼႃႇလၼ်ႇတ

ၼႃႇလၼ်ႇတ
ၼႃႇလၼ်ႇတၼႆႉ ပဵၼ်ၸၼ်ႉၸွမ်လူင် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းမႃး ၼႂ်း မတ်ႉၸိမတေႇသ လႄႈ ၵုၼ်ဢေးသျႃး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ႁဵင်ပီပၢႆၼၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႈ။ ယၢမ်းလဵဝ် မီးၼႂ်းဝၢၼ်ႈ Baragaon ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ဝဵင်း ပတ်ႉထၼႃး ၊ ယၢၼ်ၵႆမွၵ်ႈ 90 KM ၵီႇလူဝ်မီႇတိူဝ်ႇ၊ တီႈၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်း ပီႇႁႃႇ ၊ ဢိၼ်းတီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈၼႂ်းပႃႇလိတႄႉဝႃႈ “မီးၼႂ်းမိူင်း မႃႇၵထ၊ ယၢၼ်ၵႆၵၼ် တင်းဝဵင်း ရႃႇꩡၵႁ (ရႃႇၸၵျူဝ်ႇ) ၼိုင်ႈယူႇၸၼႃႇ၊ ပႃႈတႂ်ႈၽွင်းငမ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပိမ်ႇပိသႃႇရ ၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈတႄႇမၼ်း တီးႁိမ်းၼႃႇလၼ်ႇတၼၼ်ႉ မီးဝႆႉပႃႇမၢၵ်ႇမူင်ႈ ဢၼ်သထေး ပႃႇဝႃႇရိၵ လူႇတၢၼ်းဝႆႉလႄႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵႆႉၵႂႃႇယူႇသဝ်း တီႈၼၼ်ႈသေ ပဵၼ်မႃး မႁႃႇဝိႁႃႇရ (ဝတ်ႉ/ၵျွင်းလူင်)ယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈၼၼ်ႈသေ ဝၢႆးမႃး ပဵၼ်တီႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈၸၼ်ႉသုင်ယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၸၼ်ႉၸွမ်ၼႃႇလၼ်ႇတ ပႆႇမီးၼၼ်ႉ ၼႂ်းဢိၼ်းတီးယႃး ယၢမ်ႈမီးမႃး “ၸၼ်ႉၸွမ်လူင်တၵ်ႉၵသီႇလ” (တီႈ Rawalpindi ၸႄႈတွၼ်ႈ Punjab၊ ၼႂ်းမိူင်း ပႃႇၵိတ်သတၢၼ်ႇ ယၢမ်းလဵဝ်) ပဵၼ်တီႈၵႂႃႇႁဵၼ်းဢဝ် တင်းမေႃပၺ်ႇၺႃႇ (ဢတ်ထႃရသ) သိပ်းပႅတ်ႇပိူင် ဢၼ်မႃး ၼႂ်း ၸႃႇတၵ ၊ ထမ်ႇမပတ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မေႃယႃလူင်သြႃႇ ၸီႇဝၵ ၊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ၵေႃသလ ၊ ၶုၼ်သိုၵ်းလူင် မႁႃႇပၼ်ထုလ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈ တီႈၼၼ်ႈမႃးၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈလႆႈၸိုဝ်ႈ ၼႃႇလၼ်ႇတ
	ၼႂ်းပပ်ႉမၢႆတွင်းၶၢဝ်းတၢင်း မုၼ်ၸဝ်ႈၶေႇ ႁုၼ်သျၼ်ႇ (Hiuen-Tsiang)  ဝႃႈ ၼႃႇလၼ်ႇတ ၼႆႉ ႁွင်ႉၵိုၵ်းၸိုဝ်ႈ ၼၵႃး ၼႃႇလၼ်ႇတ ဢၼ်ယူႇၼႂ်းၼွင်ႉၼမ်ႉ ၵႄႈၵၢင်ပႃႇမၢၵ်ႇမူင်ႈ ၽၢႆႇၸၢၼ်းၵျွင်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၶူးမေႃလူင် ပီႇၸီႇလေႃး (B.C Law) ၵေႃႈ ဝႃႈၼၼ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသမ်ႉဝႃႈ ၼႃႇလၼ်တ ၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈၶေႃႈ ၼႃလမ်တ ( ၼ-ဢမ်ႇ ၊ ဢလမ်-ပေႃး၊ တ-ပၼ်) ပွင်ႇဝႃႈပဵၼ်တီႈ “လွင်ႈယိုၼ်ႈပၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးလႆႈ၊ ဢမ်ႇဢိမ်ႇတိူၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ၼေႃႇၸဝ်ႈ (ဢလွင်းၽြႃး) ယၢမ်ႈယူႇသဝ်းတင်ႈဝဵင်းတီႈၼႆႈသေ ႁဵတ်းတၢင်းလူႇတၢၼ်းဢမ်ႇထၢတ်ႇ၊ ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်သေပွၵ်ႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ၼႃႇလၼ်ႇတ ၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ၵေႃႉသမ်ႉဝႃႈ ၼႃႇလၼ်ႇတၼႆႉ ပဵၼ် ပႃႇမႆႉသၢင်းတၼ် ၼႆၵေႃႈဝႃႈ။

ပၢၼ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ
ၼႃႇလၼ်ႇတၼႆႉ ပဵၼ်တီႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၵႆႉႁွတ်ႈသေ ႁေႃးတြႃးလၢႆ သုတ်ႉတ ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ပႃးၸဵမ်တၢင်ႇသႃႇသၼႃႇ မိူၼ်ၼင်ႇၸၢဝ်း ၵျဵၼ်း မႁႃႇဝီႇရ ၼိၵၼ်ႇထၼႃႇတပုတ်ႉထ လႄႈ မၵ်ႉၶလိၵေႃးသႃႇလ ၶဝ်ၵေႃႈ ၽႅဝ်ထိုင်ယဝ်ႉ။ HA, p.74 တီႈၼႆႈၼႆႉ သထေးလူင် ပႃႇဝႃႇရိၵ ဢဝ်သူၼ်မၢၵ်ႇမူင်ႈမၼ်း လူႇပၼ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉဝႃႈ ပႃႇဝႃႇရိၵ ဢမ်ႇပဝၼ ၼႆယဝ်ႉ။ ပရႁမ်ႇမၸႃႇလသုတ်ႈ၊ ၵေဝတ်တသုတ်ႈ၊ သမ်ႇပသႃႇတၼိယသုတ်ႈ ၼႂ်းတီႇၶၼိၵႃယ လႄႈ ဢုပႃႇလိသုတ်ႈ ၼႂ်းမတ်ႉၸိမၼိၵႃႇယၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁေႃးတီႈၼႆႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵမ်းလိုတ်းသုတ်း ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ လုၵ်ႉတီႈရႃႇၸၵႁသေ တေၵႂႃႇ ၵုသိၼႃႇရႃႇ ၼၼ်ႉ မႃးၼွၼ်းတီႈၼႆႈ ၶမ်ႈၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းၼႆယဝ်ႈ။ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတ ဢၵ်ႉၵသႃႇဝၵၽၢႆႇၶႂႃမိုဝ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၵေႃႈ ၵိူတ်ႇတီႈၼႆႈ၊ ၶိုၼ်းႁေႃးတြႃးပၼ် မႄႈမၼ်းၸဝ်ႈသေ ဢဝ်ပရိၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းတီႈၼႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢသေႃးၵ ၸင်ႇတႄႇၵွင်းမူးဝႆႉ တီႈႁိူၼ်းၵဝ်ႇမၼ်းၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈ 3 BC၊ ႁၼ်ယူႇႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈလိုဝ်ႈဝႄႉ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် မိူဝ်ႈလုၵ်ႉတီႈ ပုတ်ႉထၵယႃႇ သေ ၵႂႃႇ ၵပ်ႉပိလဝတ်ႈ ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

ပၢႆးပုတ်ႉထၸဝ်ႈ
ၼႃႇလၼ်ႇတၼႆႉ တႄႇဢဝ်ပၢၼ် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ်ဢဝ်ႁဵတ်း တီႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈမႃးသေ ၶုၼ်ၶဝ်ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၵေႃႈ သိုပ်ႇၵမ်ႉထႅမ် ပၸ်ၸယသီႇပိူင်သေ ၵုမ်းမႃးယဝ်ႈ။ ဝၼ်းတႄႇတင်ႈ ၸၼ်ႉၸွမ်တႄႉတႄႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁုၸႅင်ႈလႅင်းလီသေတႃႉ ပိုၼ်းၼႃႇလၼ်ႇတၼႆႉ လႆႈႁၼ်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ (Scholars) ၶဝ်ၸႅၵ်ႇဝႆႉသၢမ်တွၼ်ႈ - 
325 B.C တေႃႇ 320 A.D ၊ ပၢၼ်တႄႇတင်ႈ
320 A.D တေႃႇ 750 A.D ၊ ပၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ
750 A.D တေႃႇ 1205 A.D ၊ ပၢၼ်ယူပ်ႈယွမ်း။
ၼႂ်းၼိၵႃႇယသင်ႇၵႁ ၽၢႆႇသီႇႁူဝ်ႇ တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပၢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸုမ်းသင်ႇၶ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵၼ်လႄႈ လႆႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ် ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်တီႈၼၼ်ႈၼႆယဝ်ႈ။ ထိုင်ပၢၼ်ၶုၼ် ဢသေႃးၵ ၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းၵျွင်းႁဵတ်းဝတ်ႉ လူႇတၢၼ်းတီႈၼၼ်ႈ။ ၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉ လိၵ်ႈ တၼ်ႇတရ ၵေႃႈ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်တႄႉတႄႉၼႆယဝ်ႈ။ 

ပၢၼ်ၶုၼ်ၵုတ်ႉတ
	ၼႂ်း ပပ်ႉမၢႆတွင်းႁုၼ်ႇသျၢၼ်ႇ ၼၼ်ႉဝႃႈ ဝၢႆးသေၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ ဢဝ်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇယဝ်ႉ ၶိူဝ်းၶုၼ် ၵုတ်ႉတ  ‘သႃႇၵရႇတိတ်တျ’ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇဝႃႈ ၵုမႃႇရၵုတ်ႉတ (415-455 A.D) လူႇတၢၼ်းၵျွင်းသင်ႇၶ (ဝတ်ႉလူင် သင်ၶႃရႃမ) ၼႂ်းၵႄႈပႃႇမၢၵ်ႇမူင်ႈၼႆႉၼႆယဝ်ႉ။ ဝတ်ႉလင်ၼႆႉ ဢၼ်လႆႈႁၼ် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းပိုၼ်း ဢၼ်ၶိူဝ်းၶုၼ်ၵုတ်ႉတတႄႇတင်ႈဝႆႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၶုၼ်ပုတ်ႉထၵုတ်ႉတ သိုပ်ႇတၢၼ်းဝတ်ႉ သင်ႇၶၽၢႆႇၸၢၼ်းၼၼ်ႉ သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈလင်ၼိုင်ႈ။ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၶုၼ်တထႃၵတ သမ်ႉ သိုပ်ႇတၢၼ်းဝတ်ႉသင်ႇၶ ၽၢႆႇဢွၵ်ႇသိုဝ်ႈသိုဝ်ႈလင်ၼိုင်ႈ။ ၶုၼ်သိုပ်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈႁၼ်သင်ႇၶ လုၵ်ႈႁဵၼ်း မိူင်းၶႄႇၶဝ် မႃးၼမ်လႄႈ ယိၼ်းၸူမ်းသိူဝ်းၼႃႇ၊ ၸင်ႇပႅတ်ႈႁၢင်ႈႁေႃသေ ၼုင်ႈသၢင်ႇၵၢၼ်းယဝ်ႈ။ ၶုၼ်သိုပ်ႇလုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၶုၼ်ဝၸိရ သိုပ်ႇတၢၼ်းဝတ်ႉလင်ၼိုင်ႈ ၽၢႆႇႁွင်ႇၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၶုၼ်ထႅင်ႈၸဝ်ႈၼိုင်ႈ သိုပ်ႇတၢၼ်းဝတ်ႉထႅင်ႈလင်ၼိုင်ႈ ႁိမ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းၼႆ ၵုမ်းမႃးတေႃႇ ၶိူဝ်းၶုၼ်ႁူၵ်းသိုပ်ႇယဝ်ႈ။ THE LIFE OF HIUEN-TSIANG, VOL.III, PP.110, 111. HN, P.79.  ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ် ၵုတ်ႉတ (တႄႇဢဝ် 320 A.D တေႃႇ 750 A.D) ၶဝ်ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇထိသုတ်းယဝ်ႈ။ ၸၼ်ႉၸွမ်လူင်ၼႆႉ မီးႁူဝ်ႉဢုတ်ႇလွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉၵူႈၽၢႆႇသေ ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတႃႇၶဝ်ႈၸူးၼႂ်းမၼ်း ၽၢႆႇၼိုင်ႈ၊ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် သင်ႇၶႃႇရႃႇမ ပႅတ်ႇလင် ၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးႁေႃလၢင်းမုင်ႈ (Tower) ဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ဝတ်ႉလူင်ၼၼ်ႉ မီးသီႇၸၼ်ႉ၊ ပေႃးယူႇတီႈႁူးလႅင်း ၸၼ်ႉၼိူဝ်သုတ်းသေ မုင်ႈတူၺ်းၼႆ လႆႈငိၼ်းသဵင်လူမ်းပဝ်ႇမေႃးဝီးဝီးဝေႃးဝေႃး၊ ၼိူဝ်ၽဝေႃး ၵၢင်ႁၢဝ်ၵေႃႈၸိုၼ်ႈပၢင်၊ ဢသၢင်ႇမွၵ်ႇၵုမ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းမွၵ်ႇႁၢင်ႈၶိူင်ႈသေ မိူၼ်ၼင်ႇမီးႁိမ်းႁူဝ်ၸၢႆးၶႃးၶုၼ်လိူၼ် ၶုၼ်ဝၼ်းဝႆႉၼႆယဝ်ႈ။ ၼႆပဵၼ်လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း တႃႁၼ် မုၼ်ၸဝ်ႈ ႁုၼ်ႇသျၼ်ႇ ပၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ibid.p.111.

ၵၢၼ်ႁဵၼ်း
မုၼ်ၸဝ်ႈ ႁုၼ်ႇသျၼ်ႇ လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ မိူဝ်ႈမၼ်းႁွတ်ႈ (629 -645 A.D) ၼၼ်ႉ မီးလုၵ်ႈႁဵၼ်းမိုၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၶူးသွၼ်ယႂ်ႇ ႁဵင်းႁႃႈပၢၵ်ႇ၊ တႄႇဢဝ် ၵၢင်ၼႂ်တေႃႇၶမ်ႈၼၼ်ႉ ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလၢႆလၢႆ ၸဵမ်လဵၵ်ႉၸဵမ်ယႂ်ႇ။ တေႃႇထိုင် 700 A.D ၼႆႉ ၵၢၼ်ႁဵၼ်း ဢမ်ႇလုဢမ်ႇၶၢတ်ႇသေပွၵ်ႈ၊ မီးမၢႆမီႈတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ။HN, p. 80. မီးႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈႁင်းၵူၺ်း၊ ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးသၢမ်ၸၼ်ႉ၊ ၸၼ်ႉၼိုင်ႈတၢင်ႇၸိုဝ်ႈဝႃႈ ရတႃႇၶရ ၸၼ်ႉသွင် ရတၼပေႃးထိ ၸၼ်ႉသမ် ရတၼရၼ်ႇၸၵ ၼႆယဝ်ႉ။ ၼႂ်းႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ပႃးၸဵမ်ၼွၵ်ႈသႃႇသၼႃႇ၊ လွင်ႈယႃႈယႃ၊ ပေႇတၢင်ႇၶဝ် ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

လၢႆးၸႅၵ်ႇၸၼ်ႉၵၢၼ်ႁဵၼ်း
 ၸၼ်ႉငဝ်ႈ = တႄႇဢႃႇယု 6 – 13 ၶူပ်ႇ၊ လဵပ်ႈႁဵၼ်းသတ်ႉတႃႇယဝ်ႉ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵႂၢမ်းၼႂ်းမိူင်း။
 ၸၼ်ႉသွင် = ႁဵတ်းလူၺ်ႈပပ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ပၢႆးပုတ်ႉထ။
ၸၼ်ႉသၢမ် = ၸဝ်ႈသၢင်ႇ ၸဝ်ႈၸၢင်းၶဝ် ၸိူဝ်းဢႃႇယု သၢဝ်းၶိုၼ်ႈၼိူဝ် လႆႈႁဵၼ်း ဝိၼယ၊ သုတ်ႉတ၊ ဢၽိထမ်ႇမ လႄႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈလိၵ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢဝ်းပုတ်ႉ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ဝေႇတ၊ ယႃႈယႃ၊ ပၢႆးၼပ်ႉ၊ လၢႆးတႅမ်ႈလိၵ်ႈ (ဢလင်ႇၵႃႇရ)၊ လေႃးၵႃႇယတိၵ သမုတိပရႁမၼ လွင်ႈၵျဵၼ်းၶဝ်၊ ၵရုတ၊ ယၵ်ႉၶ၊ ၵိရႃႇတ၊ ၵၼ်ႇထပ်ႉပ၊ သိတ်ႉထ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဝိၶျႃး ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁႃႈဢၼ် (Curricular Subjects)
ဝိၶျႃး (Subjects) ဢၼ်သွၼ်ပၼ်ယၢမ်းၼၼ်ႉၼႆႉ - 
 Sabda-vidyā-Grammar- သတ်ႉတႃႇ
 Hetu-vidyā-logic- ပၢႆးႁဵတ်ႇ (ယုတ်ႉတိ)
 Bhesajja-vidyā-Medicine - ပၢႆးယႃႈယႃ
 Silpa-vidyā-Art & crafts - ပၢႆးမေႃတိၼ်မေႃမိုဝ်းသီႇလပႃႇ
 Buddhavacana-Tipitaka including shastra moral and spiritual upliftment in monastic education. လွင်ႈသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထၸဝ်ႈ။
ၼႆႉပဵၼ် ပိူၼ်သွၼ်ပၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းလူင် ႁႃႈဢၼ်သေ လိူဝ်ၼၼ်ႉ သွၼ်ပႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ (darshana-philosophy), ပၢႆးၸႂ် (Psychology), ပၢႆးၼပ်ႉ (Mathematic) လႄႈ လၢႆးၸတ်းၵၢၼ်လွင်ႈယူႇသဝ်း (Management) ၼႂ်းၵျွင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇ ၶူးမေႃၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ
ၸၼ်ႉၸွမ်ၼႆႉ သိုပ်ႇပိူင်းၽႆးပၼ် ၼႂ်းမိူင်း ဢိၵ်ႇပႃး မိူင်းတိပႅတ်ႉ၊ မိူင်းၶႄႇ၊ ဢေးသျႃးပွတ်းၵၢင် သုမတြႃး၊ ၵျႃးဝႃး ၼွၵ်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ႈယႂ်ႇၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပဵၼ်တီႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းလႄႈ ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇပၼ် ၶူးမေႃလူင် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ႈယႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸဝ်ႈဢႃႇၸႃႇရယ ၼႃႇၵၸုၼ၊ ၽူႈတင်ႈႁူင်းႁဵၼ်းမတျမိၵ၊ ၸဝ်ႈဢသင်ႇၵ လႄႈ ၸဝ်ႈဝသုပၼ်ႇတု ၽူႈတင်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ယေႃးၵႃႇၸႃႇရ။ ၸဝ်ႈသီႇၽတ်ႉတရ ၊ ၽူႈၵွၼ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၼႃႇလၼ်ႇတ။ ၸဝ်ႈတိၼ်ႇၼႃႇၵ လႄႈ ၸဝ်ႈထမ်မၵိတ်ႉတိ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈဢွၵ်ႇပၢႆးႁဵတ်ႇ (ယုတ်တိ) ၼႂ်းပုတ်ႉထ။ ၸဝ်ႈၵမလသီႇလ၊ ၸဝ်ႈဢႃႇရယတေႇဝ၊ ၸဝ်ႈသၼ်တရၵ်ႉၶိတ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ပဵၼ်မႃးၽူႈၸိုဝ်ႈလိုဝ်းယႂ်ႇ ၵိုၵ်းပိုၼ်း တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။  Ibid, P.77. မိူၼ်ၼင်ႇ ၸဝ်ႈသၼ်ႇတရၵ်ႉၶိတ ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇမိူင်းတိပႅတ်ႉ၊ လူၺ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸဝ်ႈဝူင်ႉမိူင်းတိပႅတ်ႉသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်သႃႇသၼႃႇတီႈၼၼ်ႈ၊ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၽၢႆႇ တၼ်ႇတရဝိတ်ႉၸႃႇ ၸဝ်ႈၵမလသီႇလ ၵေႃႈ ၵႂႃႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂၢမ်း တိပႅတ်ႉ သေ ပိၼ်ႇလိၵ်ႈ သၼ်းသၵရဵတ်ႉ ပဵၼ် တိပႅတ်ႉ လူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈ 638 A.D, ၸၢဝ်း ၵူဝ်းရီးယႃး  ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ဢႃႇရယဝီႇရမ မႃးႁဵၼ်းတီႈ ၼႃႇလၼ်ႇတသေ လူႉတီႈၼၼ်ႈ မိူဝ်ႈဢႃႇယု 70 ၼႆယဝ်ႉ။ လႆႈႁူႉဝႃႈ ၵူဝ်းရီးယႃး ၵေႃႈ မႃးႁဵၼ်းဝိၼယ၊ ဢၽိထမ်မ တီႈၼႆႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၸဝ်ႈဢသင်ႇၵ ယၢမ်ႈႁဵၼ်းတီႈ ၼႃႇလၼ်ႇတ သိပ်းသွင်ပီသေ တင်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ယေႃးၵႃႇၸႃႇရ။ ၸဝ်ႈတိၼ်ႇၼႃႇၵ ပေႃႈပၢႆး ႁဵတ်ႇပုတ်ႉထ (Father of Buddhist logic) ၵေႃႈ ဢွၵ်ႇတီႈၼႆႈ ပဵၼ်ၶူးသွၼ်တီႈၼႆႈ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မုၼ်ၸဝ်ႈမိူင်းၶႄႇ ၸဝ်ႈၽႃႉႁိယၼ်ႇ (Fa-hien, 399-444 AD) ၸဝ်ႈႁုၼ်ႇသျၼ်ႇ (Hiuen-tsiang, 629-645 A.D)၊ ဢိသျိင်ႇ (I-tsing, 617-695 AD) ၸိူဝ်းၼႆႉ မႃးဢႅဝ်ႇထိုင် တီႈၼႃႇလၼ်ႇတသေဢမ်ႇၵႃး ပၢႆတႅမ်ႈပိုၼ်ႈမၼ်းဝႆႉ ပေႃးလႆႈပဵၼ်ၽိုၼ်ဢိင် တေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၽႃႉႁိၼ်ယၼ်ႇ ႁွတ်ႈၼႃႇလၼ်တ မိူဝ်ႈ 410 AD, သေ လၢတ်ႈလွင်ႈၵွင်းမူး ဢၼ်ၶုၼ် ဢႃႇသေႃးၵ တႄႇဝႆႉ တီႈ ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတရ ပႃးလဵဝ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ တင်းမူတ်းလႄႈ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသတ်ႉတႃႇ၊ ပႃႇၼိၼီႇ၊ ၺႃႇယ၊ ယေႃးၵလႄႈ လၢႆးသဵင်ဢွၵ်ႇတႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈသေ မိူဝ်းတင်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမိူင်းၶႄႇယဝ်ႈ။ တီႈ ဢိသျိင်ႇၵေႃႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းတီႈၼႆႈ 10 ပီၼႆယဝ်ႈ။ ၸဝ်ႈတိၼ်ႇၼႃႇၵ ၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူးသွၼ် Logic, Philosophy, psychology, art, culture ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ၼႃႇလၼ်ႇတ ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈယႂ်ႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ဢွၵ်ႇၸၾိူတ်ႉ (Oxford) လႄႈ ၶႅမ်းပရဵတ်ႉၶျ် (Cambridge) ယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႈ။ 

ငဝ်ႈၸိုင်ႈသၢႆၵပ်းသိုပ်ႇ ဢိၼ်းတီးယႃးလႄႈ ၵုၼ်ဢေးသျႃး
ၸၼ်ႉၸွမ်ၼႆႉ ၶုၼ်ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ဢွၼ်ၵမ်ႉထႅမ်မႃး ပတ်ႉၸယသီႇပိူင်သေ ပဵၼ်တီးၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇ ၽူႈၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ ၶူးမေႃလူင် ဢေးသျႃးဝၼ်းဢွၵ်ႇ၊ ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ဢေးသျႃးၵုၼ်ၵၢင် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ပႃးငဝ်ႈၸိုင်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းပႃႇလိ၊ လွင်ႈသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထလႄႈ ငဝ်ႈၸိုင်ႈသၢႆၵပ်းသိုပ်ႇဢိၼ်းတီးယႃးလႄႈ ၵုၼ်ဢေးသျႃးယဝ်ႉ။Ibid, P. 76.  ဝၢႆးသေၶိူဝ်းၶုၼ် ၵုတ်ႉတယဝ်ႉ ၶိူဝ်းၶုၼ် ႁႃရသျႃႉ ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ ၶုၼ်ၵၼဢုၸ သိုပ်ႇၵမ်ႉထႅမ် ၼႃႇလၼ်ႇတသေဢမ်ႇၵႃး လူႇပၼ်ပႃး ပၢၵ်ႇဝၢၼ်ႈလႄႈ ၵူၼ်းလုမ်းလႃး မွၵ်ႈသွင်ပၢၵ်ႇလင်၊ ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းဢၼ်ထိုင်ၸိၵ်းထိုင်ၸွမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်ပၢၼ် ၶုၼ် ပႃႇလ ၼၼ်ႉတႄႉ ယွမ်းလူင်းမႃးသေ ၶဝ်ဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႆႈသေတ ၶဝ်လူႇတၢၼ်းဝၢၼ်ႈ တႃႇၵမ်ႉထႅမ်ၸၼ်ႉၸွမ်သေ သိုပ်ႇၵုမ်းၽိင်ႈငႄႈၼႃႇလၼ်ႇတၵႂႃႇ တေႃႇထိုင်ပၢၵ်ႇပီယူႇယဝ်ႈ။  HN, P.81.  ၶုၼ်ဢိၼ်တူဝ်ႇၼီးသျႃး သုမတြႃး ၶဝ်ၵေႃႈ ၵမ်ႉထႅမ်ပၸ်ႉၸယသီႇပိူင် ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပၢၼ် 800 AD ၼႆႉ မီးတင်းတိုဝ်းၵမ် သဵတ်ႉထိ လႄႈ ၶူးသွၼ် သိတ်ႉထႃႇၸႃႇရိယ 84 ၵေႃႉသေ ၵမ်ႈၽွင်ႈၽႄႈတိူၼ်းၵႂႃႇ မိူင်းၵႅတ်ႉသမီးယႃး၊ ဢိၼ်းတီးယႃး ပွတ်းဢွၵ်ႇ၊ မိူင်းပႅင်ႇၵိူဝ်ႇ၊ ပီႇႁႃႇ (မႃႇၵထ) လႄႈ ဢေႃးရိတ်ႉသ ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပၢၼ်ၼႆႉ ပပ်ႉလိၵ်ႈ တၼ်ႇတရ ၸိူင်ႉၼင်ႇ သႃႇထၼမႃႇလႃ-ထႃရၼီႇ လႄႈ လွင်ႈတိုဝ်းၵမ်ၵေႃႈ ႁိူဝ်ႈႁိူင်းဢွၵ်ႇမႃးၼမ်တႄႉꧦ။  ဢၼ်ပဵၼ် ပပ်ႉၵႃႇထႃႇပဝ်ႇ လိုပ်ႈၽိူဝ်ႉၽီ၊ ႁႂ်ႈၵတ်ႉ၊ ႁေႉၵင်ႈ ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပရိတ်ႈၼၼ်ႉ ႁွင်ႉဝႃႈ ‘ထႃႇရၼီႇ’ ၼႆယဝ်ႉ။  ပပ်ႉၵႃႇထႃႇ ဢၼ်ဢဝ် မိုဝ်းတႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ် 600-700 AD ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉလႆႈႁၼ်ၼႂ်းဢေးသျႃးပွတ်းၵၢင်ယူႇ။  HN, P. 124. 

ပၢၼ်ယူပ်ႈယွမ်း
မိူဝ်ႈႁူဝ်ၼႃႈ သိပ်းသွင်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ AD ၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် တႅၵ်ႇပဵၼ်လၢႆမူႇလၢႆၸုမ်းပိူင်ၼိုင်ႈ။ တင်းယုမ်ႇယမ် မေႃ၊ ၽီ၊ ဢုမ်ၾႃႉ၊ ဢုမ်ၽိ ၵႃႇထႃႇမၼ်တရ၊ ဝၸိရယႃႇၼၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လႆႈတီႈယူႇ ႁူမ်ႇငမ်းမႃးလႄႈ တၵႃႇၶဝ်ၵေႃႈ ယုမ်ႇယမ်ၽိတ်းပိူင်ႈၸွမ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်း လႄႈ လဝ်ႈ၊ ငိုၼ်းၶမ်းၶဝ်ႈၼမ်လႄႈ ၸဝ်ႈၶဝ်ၵုမ်ႇဝူၼ်ႉ သုၼ်ႇတူဝ်ၵူၺ်း ပိူင်ၼိုင်။ ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢိၼ်းတီးယႃးၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇထၢၼ်ႈၵၼ်သေ တႅၵ်ႇယၢႆႈ ၽိတ်းမေႃးၵၼ်လႄႈ ယၢမ်းၼၼ်ႉ (မွၵ်ႈ 1205 A.D) ၶိူဝ်း တိူၵ်ႉ (Turk) ၶဝ် ၶဝ်ႈတိုၵ်းသိမ်းဢဝ် ပွတ်းၸဵင်ႇႁွင်ႇဝၼ်းတူၵ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးပႅတ်ႈယဝ်ႈ။ ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်း မူႁမ်မတ်ႉ ပိၼ်ႇ ပၵ်ႉတိယ ၶိလိၵျိ (Muhammad-bin-bakhtiyar, Khilji,) ၸၢဝ်း မူႇသလိမ်ႇ ၊ တေႃႉတႄႉဢဝ်သိုၵ်းတပ်ႉၶီႇမ သွင်ပၢၵ်ႇသေတိုၵ်းၵူၺ်း။ ၶုၼ် ပႃႇလ ၽူႈတင်ႈဝတ်ႉ တီႈ ဢုတၼ်တပူရီး တႃႇၵိူင်းၸဝ်ႈ ဝၸိရယႃႇၼ ၶဝ်ၵေႃႈ မီးသိုၵ်းၼမ်ယူႇသေတ ဢမ်ႇတိုၵ်းပႄႉၶဝ်လႆႈ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းမႃး ၵႃႇထႃႇ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁႄႉၵင်ႈလႆႈ  SAMBHASHA, PP. 192-3, The Rise and the Decline of Buddhism in India, by Maha Pandit Rahula Sankrityayana.  မိူဝ်ႈသိုၵ်းၶိူဝ်း တိူဝ်ႉရၵီႇ (Turk) ၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်ႈမႃး ဢိၼ်းတီးယႃးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇသဝ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ် ၼႃႇလၼ်ႇတ တႄႇဢဝ်ဢႃႇယု 80 တေႃႇ 100 ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ်ပၢႆႈဢွၵ်ႇၸၼ်ႉၸွမ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈဢၼ်ၵိုတ်းတီႈ ၼႃႇလၼ်ႇတၼၼ်ႉ လႆႈၶၢမ်ႇတင်းၶဝ်ႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈမူတ်းသေဢမ်ႇၵႃး ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၵေႃႈ ၶဝ်ဢဝ်ၽႆးၸုတ်ႇၽဝ်ပႅတ်ႈမူတ်းယဝ်ႈ။ ႁူင်းတူၺ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉ ၽႆးမႆႈ ‘ႁိုင်ႁူၵ်းလိူၼ်’ သေ ပပ်ႉလိၵ်ႈၵမ်ႈၽွင်ႈ လုၵ်ႈသိုၵ်းၶဝ် ဢဝ်ႁဵတ်းၽိုၼ်းႁဵတ်းၶႄႈသေ ႁုင်ၵိၼ်ၶဝ်ႈၽၵ်းၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ ပပ်ႉလိၵ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၼႆႉ တေႃႉတႄႉၵိုတ်းဝႆႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈရႁၢၼ်းၶဝ် ဢဝ်ၵႂႃႇဝႆႉတၢင်ႇတီႈၼၼ်ႉၵူၺ်းၼႆယဝ်ႉ။  HN, P.81. 
သိုၵ်းပူၼ်ႉပႅၼ် ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ယႃႉလႅဝ်ပႅတ်ႈ ၵျွင်း၊ ဝတ်ႉဝႃး ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ဢိၵ်ႇပႃးၽိင်ႈငႄႈ ဝတ်ႉထၼထမ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃးၶဝ်ယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼႆလႄႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ၼႃႇလၼ်ႇတၼႆႉ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်း ၽူႈပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ် ယႃႉၵဝ်း၊ လႆႈၺႃးလွင်ႈႁုၵ်ႉႁၢႆႉ ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်သေ ဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇယဝ်ႉ။ 

ႁႃႁၼ်ၶိုၼ်း
	ဝၢႆးသေဢိၼ်းတီးယႃးတူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်း ၵူၼ်းၶႂၢၵ်ႈမိူင်း၊ တၢင်ႇသႃႇသၼႃႇၶဝ်ၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ တီႈလီဝႆႈသႃလၢႆလၢႆတီး ဢၼ်ၵိုၵ်းပိုၼ်း သႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယႃႉလႅဝ်၊ မွတ်ႇထူမ်ပႅတ်ႈယဝ်ႈ။ ၸၼ်ႉၸွမ်ၼႆႉၵေႃႈ ဝၢႆးသေဝွတ်ႈဝၢႆးၵႂႃႇ မွၵ်ႈႁႃႈပၢၵ်ႇပီယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီး (Mr. Francis Buchanan) ၵႂေႃႇဢႅတ်ႇတီႈၼၼ်ႈ မိူဝ်ႈ 08.01.1812 ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းသေ လႆႈႁၼ်ႁၢင်ႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇ၊ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပွတ်းပႅတ်းႁိမ်းၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၸိၼႄ တီႈမၼ်းတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလႆႈ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ Sir, Alexander Cunningham ၸင်ႇၸွမ်းဢဝ်ပိုၼ်းဢၼ် ၸဝ်ႈႁုၼ်ႇသျၢၼ်ႇ တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉသေ ႁႃႁၼ်ၸႅင်ႈၼႄ တီႈၵဝ်ႇမၼ်း မိူဝ်ႈ 1861 – 1862 A.D ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃး 1870 A.D ၵွၼ်ႇ A M Broadly ၸင်ႇၶုတ်းဢွၵ်ႇၶိုၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈယဝ်ႈ။ ထိုင်ပီ 1916 မႃး ၸုမ်း Archaeological Survey ဢိၼ်းတီးယႃးၶဝ် ၸင်ႇဢဝ်ၶေႃႈႁၼ်ထိုင် Mr. Spooner သေ ၶုတ်းၸွမ်း လွၵ်းလၢႆးမၼ်းမႅၼ်ႈမႅၼ်ႈယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၶၢဝ်းတၢင်းသၢဝ်းပီၵွၼ်ႇ ၸင်ႇၶုတ်းလႆႈၶိုၼ်းမူတ်းၼႆယဝ်ႈ။ ၵႅၼ်းၼိၼ်းႁမ် (Cunningham) လၢမ်းဝႃႈတင်းၵႂၢင်ႈမၼ်း တေမီးမွၵ်ႈ 35 ဢေႇၵ၊ ဢမ်ႇၼၼ် သိပ်းလၵ်း၊ ပေႃးဢဝ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထလႄႈ ၽီ ၸိူဝ်းဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉဝႃႈၸိုင် လႅပ်ႈတေၵႂၢင်ႈလိူဝ်ၼႆႉထႅင်ႈယူႇၼႆယဝ်ႈ။ ၶူဝ်းဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸဵမ် ဝိႁၢၼ်ႇ၊ ၵွင်းမူး၊ ၸလွပ်ႈ၊ သႃလႃး၊ ဝတ်ႉဝႃး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ယူႇၵႆမွၵ်ႈၼိုင်ႈလၵ်းသွင်လၵ်းၵေႃႈ ယင်းမုင်ႈႁၼ်လႆႈ ဢၼ်တိုၵ်ႉၶုတ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉယူႇၼႆယဝ်ႉ။  Ibid, P. 77.  ဝၢႆးသေႁႃႁၼ်ၶိုၼ်းယဝ်ႉ ပဵၼ်မႃးတီႈၸၼ်ၸႂ် ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း ၼွၵ်ႈမိူင်းတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။

ၼႃႈလၼ်ႇတမႂ်ႇ
ၼႃႇလၼ်ႇတမႂ်ႇၼႆႉ ၸဝ်ႈသြႃႇလူင် ၵျၵတ်ႉတိတ်ႉသၵတ်ႉသျပ ဢွၼ်ႁူဝ်သေလႄႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢိၼ်းတီးယႃး တင်းၸိုင်ႈမိူင်းပီႇႁႃႇ ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်သေ ၶိုၼ်းပူၵ်းပွင် မိူဝ်ႈ 1951 A.D၊ ႁိမ်းၽင်ႇၼမ်ႉၼွင် ဢိၼ်ႇတရပုသျၵရိၼီႇ ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆ ပုတ်ႉထၵယႃႇ လႄႈ ဝဵင်းၵဝ်ႇ ဢသေႃးၵ ပႃႉတရိပုတ်ႉ မွၵ်ႈ 90/95 KM ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸွမ်ၸိုင်ႈလူင် ၵေႃႉဢၼ်တၢင်းသုတ်း မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး Dr. Rajendra Prasad ၵေႃႉတမ်းပၼ် သဝ်လိၼ်ၵႅၼ်ဢုတ်ႇမၼ်းယဝ်ႉ။  Ibid, P. 82.  ယိူင်းဢၢၼ်းႁႂ်ႈပဵၼ် တီးႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တႃႇၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၽၢႆႇပႃႇလိလႄႈ လွင်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်း သႃႇသၼႃႇၸၢဝ်းပုတ်ႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢိင်

ငိူၼ်ႈငဝ်ႈ

 Heritage of Nalanda and its Continuity, Research Vol-VI, Nava Nalanda Mahavihara, Nalanda, 2000.
 SAMBHASHA, Mahabodhi Centenary Commemorative Vol-I, No 2, 1991,
 A Publication of the Branch of Pirivena Education of the Ministry of Education & Higher Education, Sri Lanka.