သမႃႇထိပုတ်ႉထ

“ၽႂ်ႁၼ်ထမ်ႇမ ႁၼ်ၵဝ်ၸဝ်ႈ၊ ၽႂ်ႁၼ်ၵဝ်ၸဝ်ႈ ႁၼ်ထမ်ႇမ”  Yod hammam passata, so mam passata. S. III. 120. တီႈၼိုင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈၶိုၼ်းႁေႃးထႅင်ႈဝႃႈ ၽူႈလႂ်ၽႂ်ႁၼ် ပတိၸ်ၸသမုပ်ပႃၻ ႁၼ်ထမ်းၸဝ်ႈ၊ ၽူႈလႂ်ၽႂ်ႁၼ်ထမ်းၸဝ်ႈၵေႃႈ ႁၼ် ပတိၸ်ၸသမုပ်ပႃၻ (Yo paṭiccasamuppādaṃ passata sao dhammaṃ passata; yo dhammaṃ passata so paṭiccaasamuppādaṃ passata. Mahāhatthipadopama sutta, M.I.190; M.I.371
ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ

သမႃႇထိပုတ်ႉထ (, ) ႁဝ်းၶတ်းၸႂ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁု ပၢႆးႁၼ် လွင်ႈဝႆႈသႃပူႇၸႃႇမူးၸႃးပုတ်ႉထ၊ ပၢႆးၶူင်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ၽုတ်းမႃးဝႆႉမိူဝ်ႈလႂ်? ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း ဢၼ်တေၶူင်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၼၼ်ႉလူး ထုၵ်ႇလီမီးဝႆႉ ၼမ်ႉၵတ်ႉၸိူင်ႉႁိုဝ်? ပၢႆးႁၼ်ထိုင်လၢႆးတႅၵ်ႈ ၶူင်ႁဵတ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မီးဝႆႉၼင်ႇႁိုဝ်? ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈလူး သမ်ႉတေလႆႈဢဝ်သင်ႁဵတ်း? ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်တၢင်း။

ပၢႆးႁၼ်ထိုင် လွင်ႈဝႆႈသႃပုတ်ႉထ
လွင်ႈပူႇၸေႃႇမူးၸႃး ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇပေႃးပၼ်ႁႅင်းသင်လူင်လၢင်၊ ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ တိုၵ်းသူၼ်းတႄႉတႄႉၼၼ်ႉၸမ်ႉ ႁႂ်ႈၽိုၵ်းၵမ်ပၼ်ႈ ၸွမ်းထမ်ႇမၼၼ်ႉယဝ်ႉ။  Mahāhatthipadopama sutta, D. ၵွပ်ႈၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇပူင်ဝႃႈ “ပုတ်ႉထၶဝ်ၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၽူႈပၢၵ်ႈၼႄတၢင်းၵူၺ်း၊ တႃႇပႆၸွမ်းၸမ်ႉ ပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸိူဝ်းၽူႈၶႂ်ႈလႆႈ လွင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၶဝ်ဢိူဝ်ႈ” ၼႆယဝ်ႉ။  Tumhehi kiccaṃ ātappaṃ akkhātāro Tathāgatā. Dhammapada. V: 276.  ယွၼ်ႉၼၼ် မၼ်းၸဝ်ႈၸင်ႇႁေႃးထႅင်ႈ “ၽႂ်ၶႂ်ႈႁၼ်ၵဝ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ၵမ်ပၼ်ႈထမ်ႇမ၊ ပေႃးႁၼ်ထမ်ႇမၵေႃႈ ႁၼ်ၵဝ်ၸဝ်ႈ၊ ပေႃးႁၼ်ၵဝ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ ႁၼ်ထမ်ႇမ”  S.3. 120. ၼႆယဝ်ႉ။ 

ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈဝႆႈသႃပူႇၸႃႇ မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉလူး ဢမ်ႇလူဝ်ႇ ႁဵတ်းယဝ်ႉႁႃႉၼႆၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ တႃႇၸိူဝ်း ၽူႈဢၼ်တိုၵ်ႉမီး “သၻ်ꩪႃ” လွင်ႈယုမ်ႇယမ် (သၻ်ꩪႃ) ၼႆႉ မီးဝႆႉၼႂ်းၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ် သႃႇသၼႃႇၵူႈဢၼ်၊ ၵူၺ်ႈၵႃႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၼႂ်းသႃႇသၼႃႇပုတ်ႉထတႄႉ ဢမ်ႇဢိင်ၼိူဝ် “တိုဝ်တၼ်ယုမ်ႇယမ်”၊ ဢဝ်ပၢႆးႁုၺၢၼ်ႇထတ်းသၢင်ႇသေ ယုမ်ႇယမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈတွင်ႈထၢမ် ၸဝ်ႈသႃႇရိပုတ်ႉတဝႃႈ ‘ ၸွင်ႇၸဝ်ႈယုမ်ႇယမ် ဢၼ်ၵဝ်ၸဝ်ႈ သပ်းလႅင်းၼႄထမ်းၸိူဝ်းၼႆႉတႄႇ’ ‘ဢေႃႈတီႈၶႃႈ၊ ယုမ်ႇယမ်ၶႃႈဢေႃႈ’ ယုမ်ႇယမ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ယုမ်ႇယမ်ထမ်းၸဝ်ႈႁႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ယုမ်ႇယမ်ၵဝ်ၸဝ်ႈ’ ‘ဢေႃႈတီႈၶႃႈ၊ ဢၼ်ၶႃႈတပေးယုမ်ႇယမ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵွမ်ႉၸဝ်ႈႁဝ်း သပ်းလႅင်းၼႄ၊ ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶႃႈပေး ဢဝ်တၢင်းႁုၺၢၼ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ထတ်းသၢင်ႈႁုတူဝ်ထူပ်းၸွမ်းသေ ယုမ်ႇယမ်တီႈၶႃႈဢေႃႈ။’ D. III. 100.
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းပၢႆတိုၵ်းသူၼ်းထႅင်ႈ ‘ၽႂ်ဝႃႈသင်ယႃႇယုမ်ႇ၊ ဢဝ်တၢင်းႁု ၺၢၼ်ႇထတ်းသၢင်ႈသေ ၸင်ႇယုမ်ႇတႃႉ’ ၼႆၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ Kālāma Sutta, A.   ႁႅင်းယႂ်ႇၸိုင် ထိုင်ပဵၼ်ၽဝ “သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇ” ၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ Nyanatiloka. Buddhist Dictionary (3rd revised & enlarged edition, Singapore Buddhist Meditation Centre, 1991). Pp. 154-5. တီႈၼိုင်ႈသမ်ႉ သပ်းလႅင်းၼႄထႅင်ႈ ႁၢင်ႈၽၢင်ဢင်ႇၵႃႇတႃႇ ပဵၼ်သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် (1) သပ်ပုရိသသမ်သေဝႃႇ၊ (2) သတ်ထမ်မသဝၼႃႇ၊ (3) ယေႃးၼိသေႃမၼသိၵႃလ လႄႈ (4) ထမ်မႃႇၼုထမ်မပတိပတ်တိ။ S. V. 347, 404. ၼႂ်းဢရိယပုၵ်ႉၵူဝ်ႇပႅတ်ႇၵေႃႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ယုမ်ႇယမ် ပဵၼ်ၵေႃႉၸၼ်ႉ ဢၼ်တႅမ်ႇသုတ်းသေပိူၼ်ႈ၊ သေႃးတႃႇပၢၼ်ႇပုၵ်ႉၵူဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈဢၼ်ယုမ်ႇယမ် ဢၼ်မီးလွင်ႈထၢင်ႇ ထိူမ်ၼိူဝ်ပုတ်ႉထ၊ ထမ်ႇမ၊ သင်ႇၶ လႄႈ သီႇလ (S. II. 68. A. III. 12; IV. 405; D. III. 227.)  “ၵွပ်ႈၼၼ် သတ်ႉထႃႇၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဝႆႉယဝ်ႉ။

ႁူဝ်ပိုင်းႁူႇၼ်ႁၢင်ႈပုတ်ႉထ
	လႆႈႁူႉဝႃႈ ဢၼ်တၢင်တူဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉသုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႆႉၺွင်ႇပေႃးထိ၊ ၵူင်းမၢၵ်ႇလေႃႉထမ်ႇမၸၢၵ်ႈ၊ ပလၢင်ႇ၊ ႁွႆးတိၼ်ပုတ်ႉထလႄႈ ၵွင်ႈမူး (Stupa) ၼႆယဝ်ႉ။ D.S. “Buddhist Art”. Encyclopeadia of Buddhism: Eds. G.P. Malalasekera, etc. Vols. 3. Ceylon: The Government Press, 1st edition 1971.; Sarla Khosla. The Historical Cvolution of the Buddha Legend (Intellectual Publishing House, New Delhi, 1st edition 1989), P. 158. 8. 
	ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၶဝ် ၶူင်ႁဵတ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ပုတ်ႉထ ယင်းတိုၵ်ႉမီးၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ၊ ၸိူင်းမၼ်းၸမ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းပိမ်ႇပိသႃႇရ မိူဝ်းဢႅဝ်ႇဝႆႈသႃ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ တီႈဝတ်ႉၸေတဝၼ၊ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈသမ်ႉဢမ်ႇမီး၊ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ပဵၼ်ဢၼ်ၶေႃးၶူမ်သေ ပွၵ်ႈၶိုၼ်းႁေႃ၊ ၽွင်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၽႅဝ်ၶိုၼ်းဝတ်ႉၼၼ်ႉ ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ယွၼ်းၶႂၢင်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ႁႂ်ႈလႆႈၶူင်ပူႇၸႃႇႁူၼ်ႈႁၢင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ၊ ၽွင်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢမ်ႇမီးတီႈဝတ်ႉၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈတင်းၼမ်လႆႈဝႆႈသႃႁူၼ်ႈႁၢင်ႈ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းႁူဝ်ၼႂ် တႃဝၼ်းတႄႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ၸုၵ်းၼႂ်းလႅတ်ႇပၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၶဝ် တူၺ်းငဝ်းမၼ်းၸဝ်ႈသေ တႅမ်ႈႁၢင်ႈမၼ်းၸဝ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈမၼ်းၸမ်ႉ တူၺ်းတူဝ်တႄႉပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ တႅမ်ႈႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မီးႁၢင်ႈၽၢင်လၵ်ႉၶၼႃႇ ပဵၼ်သၢမ်သိပ်းသွင်ပိူင်  Lakkhana Sutta, D.; Mahāpadāna Sutta, D & Brahmāyu Sutta, S.  လႄႈ တႃႇတေတႅမ်ႈႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ တဵမ်ထူၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၸင်ႇဝႃႈ တူၺ်းဢဝ်ငဝ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ တႅမ်ႈႁၢင်ႈဢဝ်ၵူၺ်းၼႆယဝ်ႈ၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉဝႃႈ ပၢႆးမွၼ်းဢၼ်ၶူင်သၢင်ႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ 3rd Century B.C. မၢင်ၶူးသမ်ႉ ၸိမ်သွမ်ႉ တႄႇမႃးမိူဝ်ႈ 1st century B.C. ၼႆၵူၺ်း ၼႆယဝ်ႉ။  Chandra Wichramagamage. “Lconography” Encyclopeadia of Buddhism: Eds. G. P. Malalasekera, etc. Vols. 5. Ceylon: The Govemment Press, 1st edition 1971. 

ၼမ်ႉၵတ်ႉ တႃႇၽူႈၶူင်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထ
	ၽူႈဢၼ်တႄႇၶူင် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉ တီႈဢေႇသုတ်းမၼ်း လူဝ်ႇမီး လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးသွင်သၢမ်ပွၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇၼၼ် မိူဝ်ႈၽွင်းတႄႇၶူင်ႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈလႄႈ ၽွင်းတိုၵ်ႉၶူင်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇႁႂ်ႈမီးၸႂ်ၼိမ်ၸိုၼ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်သမထၼႆယဝ်ႉ၊ လွင်ႈမၼ်းၸမ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈၸႂ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆၵၢင်းၸႂ်လေႃးၽ၊ တေႃးသ၊ မေႃးႁ လႄႈ ၼႃႈတႃမၼ်းၸဝ်ႈၸိုၼ်ႈသႂ်ဝႆႉတႃႇသေႇ ၵူၼ်းတႃႇတေၶူင်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ပိၵ်ႉသမ်ႉ ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵတ်ႉတဵမ်ထူၼ်ႈသေတ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသမထ ႁႂ်ႈၸႂ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႈ ၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉသေၶူင်ၼၼ်ႉ တေၶႅမ်ႉတွၼ်းလိူဝ်သေ ဢၼ်ဢမ်ႇ မီးၸႂ်ၸိုၼ်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်တြႃးသေလႄႈ ႁဵတ်းၼႆယဝ်ႉ၊ ပၢႆးႁၼ်ထိုင်ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမႃး ၼႂ်းပိတၵတ်သၢမ်ၵွင်ၼင်ႇၵဝ်ႇ၊ ပဵၼ်ပၢႆး ႁၼ်ထိုင်ၶူးလူင် ပၢႆးမွၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ် ပၼ်တၢင်းၶႂ်ႈၸႂ်ၼိူဝ် ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း ၽၢႆႇၶူင်သၢင်ႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၶဝ်ယဝ်ႉ။  ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးႁၼ်ထိုင် ၶူးလူင်ပႃႇမွၵ်ႉၶ ၽၢႆႇပၢႆးမွၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉ သျၢၼ်ႇတရ ဝိၵ်ႉၶရမၵမေႇ၊ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ။

လၢႆးတႅၵ်ႈၶူင်ႁၢၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထ
	လၢႆးႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ် မႃးၶူင်သၢင်ႈဢဝ်ၵမ်ႈလိုၼ်းၵူၺ်း၊ ပပ်ႉၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇလူၺ်ႈ လၢႆးႁဵတ်း ႁူႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ ၼႄဝႆႉၼႂ်းပပ်ႉ Vishnu dharmottara Purana ယဝ်ႉ၊ ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ မီးလၢႆးႁဵတ်းမၼ်းဝႃႈၼႆသေတ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ လၢမ်းဢဝ် ႁၢင်ႈၽၢင်လၵ်ႉၼႃႇ သၢမ်သိပ်းသွင် ပုတ်ႉထၸဝ်ႈသေ ၶူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းဢဝ်ၵူၺ်း၊ တၢင်းသုင်ပုတ်ႉၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇမီး 18 cubits (36ft) ၼႆယဝ်ႉ။  Buddha Pradeepa, P.6.  လၢႆးႁဵတ်းႁၢင်ႈ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉၸဝ်ႈၼၼ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇၼႄဝႆႉ တၢင်းတႂ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ - 
ၼႃႈ 				1 တႃႇလႃႉ (ၼိုင်ႈထတ်း)
ၶေႃး				½။
ၶေႃး ထိုင် ၼႃႈဢူၵ်း 		1 ။
ၼႃႈဢူၵ်းထိုင်သၢႆလီ		1။
သၢႆလီ ထိုင်ဢင်ႇၵႃႇ		1 ။ 
ၶႃလူင်			2 ။
ႁူဝ်ၶဝ်ႇ			1/3 ။
ၼႃႈၶႅင်ႈ			2 ။ 
ၵွၵ်းႁူဝ်			1/3 ။ 
ႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် 9 တႃႇလႃႉ ။  Chandra Wickramagamage. “lconography”. Encyclopeadia of Buddhism: Eds. G. P. Malalasekera, etc. Vols. 5. Ceylon: The Government Press, 1st edition 1971.  

တေဢဝ်သင် ၶူင်ႁဵတ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထ?
	တႄဢဝ်ၶိူင်ႈဢၼ်လႂ်သေ ၶူင်ႁဵတ်းႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉပိူင်တၢႆ၊ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ ဢဝ်တွင်း၊ လဵၵ်း၊ ၸိုၼ်း၊ ၶမ်း၊ ႁဵၵ်ႇ၊ ႁိၼ်၊ မႆႉ လႄႈ လိၼ်တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉႁဵတ်းယဝ်ႉ။

ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ သမႃႇထိပုတ်ႉထ
	ၽြႃးသမႃႇထိၼႆႉ တင်ႈသဝ်းဝႆႉ ၼႂ်းဝဵင်းၵဝ်ႇဢၼုရတပုရ ဢၼ်ၵႆယၢၼ် ဝဵင်းၶူဝ်ႇလမ်ႇပူဝ်ႇ 205 လၵ်း၊ ဝဵင်းဢၼုရတပူႇရၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းႁေႃၶမ်းၵဝ်ႇ မိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း၊ ပူၵ်းတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈ 4th Century B. C. သေ မႃးလူႉလႅဝ်မိူဝ်ႈ 10th Century A. D၊ ဝဵင်းၼႆႉ ၶဝ်ပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇမွၼ်ႇလုမ်းလူမ်ႈၾႃႉ (UNESCON) ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ၊ ၽူႈတႄႇတင်ႈ မိူင်းႁေႃၶမ်းဢၼုရတပူႇရၼႆႉၸမ် ပဵၼ်ၶုၼ်ပၼ်ႇတုၵပယ၊ ၶူဝ်းၵဝ်ႇမွၼ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ႈယႂ်ႇ တီႈဝဵင်းဢၼုရတပူႇရ ၼႆႉ မီးဝႆႉတင်းၼမ်လၢႆသေတ ဢၼ်ၸၢဝ်းပုတ်ႉႁုၼမ်လႄႈ ၵႆႉၵႂႃႇဢႅဝ်ႇဝႆႈသႃၵၼ်တႄႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉၺွင်ႇပေႃးထိ၊ ၵွင်းမူးရုဝၼ်ႇဝေႇလိသယ၊ ၵွင်းမူးထူႇပႃႇရႃႇမ၊ လေႃးဝမႁႃႇၽယ၊ ဢမ်ႇၼၼ် သိမ်ႇလေႃးႁပသႃႇတယ၊ ၵွင်းမူးဢပယၵိရိ၊ ၵွင်းမူးၸေတဝၼရႃႇမ၊ ၵွင်းမူးမိရိသဝေႇတိလႄႈ ၵွင်းမူးလင်ႇၵႃႇရႃႇမ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။

	ႁူၼ်ႁၢင်ႈ သမႃႇထိပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ ၶူဝ်းမွၼ်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းလင် ၼႂ်းဝဵင်းဢၼုရပူႇရ ဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ၊ ၽြႃးၼႆႉ မီးဝႆႉၼႂ်းဝၢင်းသူၼ်သိူဝ်းမႁႃႇမေႇဝုၼ ဢိူမ်ႈၸမ်ႁိမ်း ဢမ်ႇပေႃးၵႆပေႃးၸမ် တူၼ်ႈမႆႉႁွင်ႇပေႃးထိ၊ ၽြႃးၼႆႉ ဢဝ်ႁိၼ်ၶူင်ဝႆႉ၊ တႃမ်ၼးၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်သႅင်ႁဵတ်းလူႇတၢၼ်းဝႆႉ၊ တႃသႅင်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈႁုဝႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းလၵ်ႉၶွၵ်းဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပီ 1914၊ မၢင်ၸိူဝ်းသမ်ႉ ထတ်းသၢင်ႈ တႃမၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လပ်းဝႆႉလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်သင်မႃးသႂ်ႇၼႆယဝ်ႉ။ တၢင်းသုၼ်မၼ်း မီး7’ 3” ၊ ပဵၼ်ႁၢင်ႈၽၢင်ၽြႃးမုတရ (ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃးၸဝ်ႈ ၼင်ႈတြႃး)၊ ၽြႃးၼႆႉ ၶုတ်းႁၼ်ၶိုၼ်း မိူဝ်ႈပီ 1888 ၊ မိူဝ်ႈၶုတ်းႁၼ်ၼၼ်ႉ ၶူးၼင်မၼ်းၸဝ်ႈလႅဝ်ဝႆႉ၊ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ၶိုၼ်းမႄးၵုမ်းဝႆႉယဝ်ႉ၊ ၶူးဢၼၼ်ႇတၵူးမရသႂႃႇမိ လၢတ်ႈဝႃႈ “သမႃႇထိပုတ်ႉထၼႆႉ ပဵၼ်ႁွႆးမိုဝ်းပၢႆးမွၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃၶူင်သၢင်ႈဝႆႉ”၊ ၶူး Benjamin Rawland ယွင်ႈယေႃးဝႆႉဝႃႈ “ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈသမႃႇထိပုတ်ႉထၼႆႉ ငၢႆးၸမ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈဝႆႉတႄႉ” ၼႆယဝ်ႉ။

	ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၼႆႉ ယၢမ်းႁုဝႆႉဝႃႈ ၶူင်သၢင်ႈမိူဝ်ႈပၢၼ် ဢပယၵိရိယ မွၵ်ႈၼႂ်း 3rd ဢမ်ႇၼၼ် 4th Century A.D.၊ ၶူင်သၢင်ႈ ပၢၼ်ၶုၼ်လႂ်ဢမ်ႇႁု၊ ၼႂ်းၽိုၼ်ပေႇ ၶုၼ်မႁိၼ်ႇတ (Mahinda IV) ၼၼ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၼႂ်း ( 7th Century A.D) ၼႆယဝ်ႉ။
	လွင်ႈၽြႃးသမႃႇထိ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းႁူင်ၼၼ်ႉ လွင်ႈတၢင်းမၼ်း မီးလၢႆမဵဝ်းဝႆႉ၊ မၢႆၼိုင်ႈၼၼ်ႉ တေပဵၼ်ၵွပ်ႈမၼ်းမွၼ်ႇၵဝ်ႇလႄႈ ႁွႆးမိုဝ်းပၢႆးမွၼ်းၶႅမ်ႉ၊ မၢႆသွင်သမ်ႉ တေပဵၼ်ၵွပ်ႈၸဝ်ႈၵွပ်ႈၶုၼ်ၼပ်ႉထိုင်၊ ႁူဝ်ပဝ်ႈၽွင်းမိူင်းလူင် မိူင်းဢိၼ်းတီးယႃး ၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ႈ ၸဝႁႃရေႃးၼႄရု (Jawaharlal Nehru) ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ “ၽြႃးသမႃႇထိၼႆႉ ပဵၼ်မႃးတႆးၵေႃႉတူ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈတႅပ်းတတ်း ၵႃႈၶၼ်မၼ်းတႄႉတႄႉ” ၼႆယဝ်ႉ။ လွင်ႈမၼ်းၸမ်ႉ မိူဝ်ႈၽွင်းမၼ်းတိုၵ်ႉၶတ်းၸႂ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတႃႇလႆႈ လွင်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢင်းၵိတ်ႉၶဝ် ဢဝ်မၼ်းၶမ်ၶွၵ်ႈယဝ်ႉ၊ ၽွင်းၶမ်ၶွၵ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းမီးဝႆႉ လွင်ႈတၢင်းဢမ်ႇသိူဝ်းၸႂ်၊ ၽႂ်ၽူင်ႉၸႂ်ပိဝ် လႄႈ ၸႂ်တူၵ်းယဝ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်ၸႂ်ပေႃးတေၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းၸႂ်ႉတႆးၵေႃႉမၼ်း တီႈမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃ ၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁႂ်ႈထႆႇၶႅပ်းႁၢင်ႈ သမႃႇထိပုတ်ႉထၼႆႉသေ သူင်ႇပၼ်မၼ်းၼႂ်းၶွၵ်ႈၼႆယဝ်ႉ။ လႆႈႁုဝႃႈ မၼ်းဢဝ် ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ တမ်းဝႆႉပၢၵ်ႇၼႃႈမၼ်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼင်ႈတြႃးသမထလႄႈ လႆႈၸႂ်ၵတ်းယဵၼ်ၵႂႃႇ ၽွင်းတိုၵ်ႉမီးၼႂ်းၶွၵ်ႈၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။

	လွင်ႈဝႆႈသႃပူႇၸႃႇမူးၸႃးၼႆႉ ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးပၼ်ႁႅင်းသင်လူင်လၢင်သေတ မၼ်းၸဝ်ႈဢမ်ႇႁၢမ်ႈတၢပ်ႈ၊ ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ တိုၵ်းသူၼ်းပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈႁဵတ်းတႄႉတႄႉၼၼ်ႉၸမ်ႉ ႁႂ်ႈၵမ်ပၼ်ၸွမ်းၵႂၢမ်းသင်ႇသွၼ်မၼ်းၸဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
	ပၢႆးမွၼ်း လွင်ႈၶူင်ႁဵတ်း ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈၼႆႉ မိူဝ်ႈႁူဝ်ပိုင်းဢမ်ႇမီး၊ ပၢႆးမွၼ်းဢၼ်ၼႆႉ မႃးၶူင်သၢင်ႈႁဵတ်းဢဝ်ၵမ်းလိုၼ်းၵူၺ်း၊ လႆႈႁုဝႃႈ ဢၼ်တၢင်တူဝ်ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈပုတ်ႉထၸဝ်ႈ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉသုတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႆႉၺွင်ႇပေႃးထိ၊ ၵူင်းမၢၵ်ႇလေႃႉထမ်ႇမၸၢၵ်ႈ၊ ပလၢင်ႇ၊ ႁွႆးတိၼ်ပုတ်ႉထၸဝ်ႈ လႄႈ ၵွင်းမူးၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
	သမႃႇထိပုတ်ႉထၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းႁူင် ၼႂ်းမိူင်းသီႇရိလင်းၵႃလႄႈ ၼိူဝ်ပၢႆလိၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၸၢဝ်းပုတ်ႉၶဝ်ဝႆႉ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးမိုဝ်းပၢႆးမွၼ်းၶဝ် ဢၼ်ၶူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းဝႆႉဢႃႇယုယႂ်ႇယၢဝ်းႁိုင်၊ လႆႈႁုဝႃႈ ႁွႆးမိုဝ်းဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉၼွင်ႉပၢႆးမွၼ်းၵၼ်တႃႇရၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢိင်

ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ႁူင်းႁေႃသႃႇသၼႃႇ