Álbmotealáhatlágádus

Álbmotealáhatlágádus (, ) dahje ÁEL ( dahje KELA, ) lea Suoma stáhta lágádus mii fuolaha Suomas orruid vuođđodorvvu iešguđetlágan eallindiliin. ÁEL:a áššehasaide gullet buohkat geat orrot Suomas fásta ja olgoriikkain orrut juos sii gullet Suoma sosiáladorvvu ollái.

Historjá
ÁEL álggahii barggus juovlamánu 16. b. 1937 ealáhatlágádussan. Álgoáigodaga maŋŋá ÁEL doaibma lea ođasmuvvan, viidon ja šaddan máŋggabealageabbon.

Vuosttaš ođastus lei jagi 1963 mearriduvvon buohcanoadjoláhka mii bođii fápmui čakčamánu 1. b. 1964. Lága vuođul Suomas orru olbmuin juohkehaš beasai dalle oaju ollái masa gullet buohccedikšunbuhtadusat ja bargoboahtooadju. Buohccedikšunbuhtadusat buhttet ee. doaktára bálkkáid, dutkamuša, divššu ja dálkasiid. Bargoboahtoodjui fas gullet buohcanbeaiveruhta, etniidruhta, áhčiidruhta ja vánhemiidruhta. Dat buhttet bargodietnasiid massimiid maid dagahit dávda, buohcuvuohta, áhpehisvuohta dahje riegádahttin.

Buohcanoadjolága buhtadusat leat goittotge dievasmahtit. Dat dárkkuha ahte juos oadjuduvvon olbmos lea lága mielde vuoigatvuohta buhtadussii eará bokte, son ferte vuos ohcat buhtadusa dan bokte ja easkka das maŋŋá buohcanoadjolága buhtadusaid. Dakkárat leat ovdamearkka dihte johtolatdáhkádus mii buhtte bárttis dáhpáhuvvan olmmošvahágiid, bárteoadjoláhka mii buhtte vigi dagahan goluid ja bargodietnasiid massimiid go vihkáduvvan lea dáhpáhuvvan barggus ja vahátbuhtadusláhka mii buhtte vigi dahje vigis dagahan ekonomalaš táhpaid maid nubbi olmmoš lea buktán dáhtul dahje dáhtokeahttá. Juos goittotge dakkárat eai govčča olles supmi, de sáhttá oažžut buohcanoadjolágas mearriduvvon buhtadusaid daid erohusas.

Doaimmahagat, bálvalanbáikkit ja eará lágádusat
Vaikko ÁEL:s leat doaimmahagat miehtá Suoma, eatnasat guovddášhálddahusa bargiin barget Helssegis. Lappis ÁEL:s leat dušše moadde doaimmahaga. Dan dihte ÁEL mearridii váldit atnui golggotmánu 2. b. 2017 miehtá Lappi ng. Virtu-bálvalanbáikkiid. Bálvalanbáikki dihtora bokte sáhttá ovdamearkka dihte dikšut iežas áššiid ÁEL áššehasbálvaleddjiin sámegillii. Virtu-bálvalanbáikkit gávdnojit ee. Eanodagas Heahtás, Gárasavvonis ja Gilbbesjávrris, Anáris Sajosis ja Avvilis, Ohcejogas, Durdnosis, Soađegilis ja máŋgga eará gielddas Lappis. Juos ii besse bálvalanbáikái, ÁEL fállá gáiddusbálvalusa maiddái ruovttus juos lea ieža Android-mátketelefovdna, dihtor dahje tableahtta mas leat mikrofovdna, skájan/belljosat, videokámera, Google Chrome ‑fierpmádatlogan ja johtil neahttaoktavuohta. Gáiddusbálvalusa videooktavuođa ja sámegiel telefonbálvalusa sáhttá geavahit dušše guokte diimmu áigge guokte beaivvi vahkkui. Eará áigge lea maiddái vejolaš riŋget telefonbálvalussii, muhto dalle ferte suomastit dahje ruoŧastit. Juos háliida sámástit sámegiel bálvalanáigge olggobealde, de ferte fitnat doaimmahagas.

Jagiid 1972–2006 ÁEL:s lei Turkus iežas veajuiduhttinlágádus mii buvttadii veajuiduhttinbálvalusaid. Jagi 2007 álggus veajuiduhttinlágádus lea joatkán doaimmaid iehčanas vuođđudussan, man namma lea Kuntoutuskeskus Petrea ().

Doaimmat ja ovddut
ÁEL lea ovddasvástádusas ovdamearkka dihte álbmotealáhagas, dáhkádusealáhagas, bearašealáhagas, veajuiduhttinruđas, iešguđetlágan veajuiduhttinbálvalusain, etniiddoarjagis, mánáidruđas, ealihandoarjagis, vánhemiidbeaiveruđas, mánáiddivššu doarjagiin nugo ruoktodikšundoarjagis, oahppodoarjagis, dálkkasbuhtadusain, buohccedikšunbuhtadusain, buohcanbeaiveruđas, soalddátdoarjagis, vuođđobeaiveruđas, bargomárkandoarjagis, lápmásiiddoarjagis ja dábálaš ássandoarjagis. Jagi 2002 rájes gitta jagi 2015 loahpa rádjái ÁEL mávssii diehttabuhtadusa olbmuide, geat buhcet keliakiija.

Ovdduid sirdašuvvan ÁEL:a dikšunláhkai
Ealihandoarjaga máksin sirdašuvai gielddain ÁEL:a dikšunláhkai cuoŋománu 1. b. 2009. Vaikko dievasmahtti ja eastadeaddji áigáiboahtindoarjagiin mearridit ja mákset gielddat, jagi 2017 álggu rájes vuođđoáigáiboahtindoarjaga máksin sirdašuvai dain Álbmotealáhatlágádussii. 

Ovdduid mearit ja daid ruhtadeapmi
Jagi 2017 ÁEL:a ovdofoanddaid ruhtadedje stáhta (75 %), oadjomávssut (19 %) ja gielddat (6 %). Jagi 2016 sosiáladorvvu golut Suomas ledje sullii 67,2 miljárdda euro. Das ÁEL:a oassi lei 20 %.

 Organisašuvdna 
ÁEL organisašuvdna ođasmuvai ođđajagimánu 1. b. 2016. ÁEL:s leat guhtta boađusovttadaga:

Áššehasbálvalusat  ()
Ovdobálvalusat ()
Ovddidanbálvalusat ()
ICT-bálvalusat ()
Oktasaš bálvalusat ()
Ovdagoddibálvalusat ()

ÁEL:a báikkálašhálddahussii gullet Ovddobálvalusaid boađusovttadaga vihtta oadjobire. Ovdal ÁEL guovddášhálddahusas ledje 11 ossodaga ja báikkálašhálddahusas 24 oadjobire.

 Hálddahus 
Suoma riikkabeaivvit gohcet ÁEL:a doaimmaid. Dat leat dorvvastit olbmuid vuođđoáigáiboađu, ovddidit dearvvasvuođa ja doarjut iehčanas birgema iešguđetlágan eallindiliin. ÁEL:a hálddahusa ja doaimmaid gohcet 12 áittardeaddji geaid Suoma riikkabeaivvit leat válljen. Álbmotealáhatlágádusa doaimmaid stivre ja ovddida stivra, mas leat 10 lahtu.

 ÁEL váldohoavddat  
Ásaheami maŋŋá ÁEL:s leat leamaš 9 váldohoavdda. Ođđaseamos dain, Elli Aaltonen, lea álggahan barggus jagi 2017.

 Badji VáldohoavdaPääjohtajakunta, s. 174. SKS, Helsinki 2005.  1937–1944 Eero Rydman 1944–1945 Väinö Arola 1946–1954 Eino E. Louhio 1954–1971 V. J. Sukselainen 1971–1993 Jaakko Pajula 1993–2000 Pekka Tuomisto 2000–2010 Jorma Huuhtanen 2010–2016 Liisa Hyssälä 2017–2019 Elli Aaltonen 2020–	 Outi Antila

ÁEL stivra

Álbmotealáhatlágádusa áittardeaddji riikkabeaiáirasat nammadit stivrra. ÁEL stivrras leat 10 lahtu.

Áigodagas ođđajagimánu 1. b. 2017 – juovlamánu 31. b. 2019 ÁEL stivrralahtut leat:

 Terttu Savolainen, Davvi-Suoma guovlohálddahusvirgedoaimmahaga nubbinjođiheaddji (stivrasátnejođiheaddji)
 Riikka Slunga-Poutsalo, bellodatčálli (várresátnejođiheaddji)
 Outi Antila, sosiála- ja dearvvašvuođaministeriija ossodathoavda, nubbinjođiheaddji (bođii stivrii geassemánu 9. b. 2017 Raimo Ikonena sadjái)
 Vesa Rantahalvari, Ealáhuseallima guovddášlihtu (EK) bargoeallima njunušáššedovdi
 Saana Siekkinen, Suoma Ámmátlihtuid Guovddášsearvvi (SAK) bargoeallima áššiid hoavda
 Timo Sipilä, Eana- ja vuovdedoalu buvttadeddjiid guovddášlihtu (MTK) vearrodirektevra
 Pentti Itkonen, Eksote beaivválaš jođiheaddji
 Riitta Särkelä, Vuosttas- ja dorvoruoktu rs:a váldočálli
 Leila Lehtinen, Smarpa gávppálaš jođiheaddji (bođii stivrii miessemánu 23. b. 2017 Taru Tujunena sadjái)
 Mauno Vanhala, medisiinna professor

ÁEL bargiidáirrasin lea ÁEL doaibmaolbmuid r.s. (suomagillii: Kelan toimihenkilöt ry) ságádoalli Heli Martinmäki (mieldeorrun- ja hupmanvuoigatvuohta).

ÁEL ja sámegielat
ÁEL ja davvisámegiella
Vaikko vuosttaš sámi giellaláhka Suomas bođii fápmui easka jagi 1992, ÁEL jorgališgođii iežas brošyraid davvisámegillii juo jagi 1979.

ÁEL ja anárašgiella
ÁEL ja nuortalašgiella

Geahča maid
 ÁEL-goarta
 Eurohpalaš buohccedikšungoarta

Gáldut

Girjjálašvuohta
Häggman, Kai: Suurten muutosten Suomessa, Kansaneläkelaitos 1937–1997. Gummerus 1997. ISBN 951-669-434-9 

Liŋkkat
Álbmotealáhatlágádusa neahttasiiddut 
ÁEL siiddut davvisámegillii
ÁEL siiddut anárašgillii
ÁEL siiddut nuortalašgillii

Kategoriija:Sosiálapolitihkka
*