Davvisámegiela sojahanoahppu

Davvisámegiela sojahanoahppu dahje morfologiija lea systema, man mielde davvisámegiela sánit sojahuvvojit. Davvisámegielas lea rikkis sojahansystema, sihke nominiid ja vearbbaid dáfus.

 Nomenat 
Nomenat sodjet kásusa ja logu (ol. ja ml.) dáfus. Davvisámegielas leat 7 kásusa. Muhtun gálduin muitaluvvo, ahte davvisámegielas leat guhtta kásusa daningo akkusatiiva ja genetiiva leat seammasullasaččat. Kásusat leat:
 nominatiiva
 akkusatiiva
 genetiiva
 illatiiva
 lokatiiva
 komitatiiva
 essiiva

 Substantiivvat 

  ol. ml. mátta bárrast. bárahisst. kontr.st. bárrast. bárahisst. kontr.st. Nom. guolli čála boazu guolit čállagat bohccot A/G. guoli čállaga bohcco guliid čállagiid bohccuid Ill. guollái čállagii bohccui guliide čállagiidda bohccuide Lok. guolis čállagis bohccos guliin čállagiin bohccuin Kom. guliin čállagiin bohccuin guliiguin čállagiiguin bohccuiguin Ess. guollin čálan boazun -

Pronomenat

Pronomen lea sátni adnojuvvo eará sáni sajis. Ovdamearkan cealkagis Áhčči luoikkai skohtera Márehii sáhttá čállit pronomeniiguin Dat luoikkai sutnje skohtera. Pronomenat adnojuvvojit maiddái ovttas nuppiin sániin, ovdamearkka dihte dát biila.

Persovdnapronomenat: Mun, dii, midjiide jna. 

Gažaldatpronomenat ja relatiivapronomenat: mii, gii, gean, mainna, goabbá, guhtemuš, gos, gosa, goas jna. 

Čujuheaddjipronomenat: dat, dát, diet, duot, dot.

Resiprohkapronomenat: 1. nubbi nuppi. 2. a) goabbat guoibmi + oamastangeažus duálas. b) guhtet guoibmi + oamastangeažus plurálalas. 

Reflektsiivapronomenat: ieš, ieža, alddámet, alccesis, iežame, iežainan, iehčanassii

Eahpemearálaš pronomenat: ainge, arvat, buot, buohkat, duobbá dábbá, eatnat, eatnagat, eatnagii, eatnasat, eambbo, eanet, eanemus, eanemusat, eará, iežá, earát, iežát, earis, galle, gallát, gallis, geažus, hárvvis, juobbá, juobbágoabbá, juoga, juohke, juohkehaš, máŋga, máŋggas, moadde, moattes (moattis), moanat, muhtin (muhtun), nubbi, nuppit, nuppát, obba (oppa), ollu, olu (ollugat), olugat, olus, okta, oktahat, seammá, soames (soamis), soapmásat, uhccán, unnán, uhccánaš, unnánaš, veahá, veaháš, visot, gii ihkenassii, guhte ihkenassii, mii ihkenassii, goabbá ihkenassii, feara gii, feara guhte, feara mii, feara goabbá, gii fal, guhte fal, mii fal, goabbá fal, giige, guhtege, mihkkege, goabbáge, guhtemušge, oktage, guhtege, guhtet, goabbat, iešguhtet, goappašat, goappašagat, guktot. 

Negatiiva pronomenat: ii oktage, ii gosage, eai makkárge jna. 

 Adjektiivvat 
Lohkosánit

 Vearbbat 
Vearbbat sodjet logu, persovnna, vuogi ja áiggi dáfus.

 Lohku 

Davvisámegiela vearbbat sodjet golbma eará logu dáfus:

 ovttaidlohku dahjege singulára
 guvttiidlohku dahjege duála
 máŋggaidlohku dahjege plurála

 Persovdna 

Davvisámegiela vearbbat sodjet golbma eará persovnna dáfus:

 1. persovdna
 2. persovdna
 3. persovdna

 Áigi 

Davvisámegiel tempusat leat:

 preseansa dahjege dálá áigi
 preterihtta dahjege vássán áigi

Maid leat guokte lihttoáiggi:

 perfeakta
 pluskvamperfeakta

 Vuohki 

Davvisámegielas leat vihttá vuogi:

 indikatiiva dahjege duohtavuohki
 imperatiiva dahjege gohččunvuohki
 konditionála dahjege eaktovuohki
 potientiála dahjege veadjinvuohki
 optatiiva dahjege ávžžuhusvuohki

Dábálaččat optatiiva árvaluvvo imperatiivan, goas sámegielas leat dušše njeallje vuogi.

 Biehttalanvearba 

Seammaládje go eará suopmelaš-ugralaš gielain davvisámegielas lea biehttalanvearba, mii sodjá vuogi (indikatiivva, imperatiivva ja optatiivva), persovnna (1., 2. ja 3.) ja logu (ovttaidlohku, guvttiidlohku ja máŋggaidlohku) dáfus:

    Ind. pres.               Imperatiiva             Optatiiva                    Supiidna
    sg.  du.     pl.         sg.    du.     pl.      sg.    du.      pl.          sg.    du.     pl.                        
 1  in   ean     eat      1  -      -       -     1  allon  allu     allot     1  aman   amame   amamet
 2  it   eahppi  ehpet    2  ale    alli   allet  2  ale    alli     allet     2  amat   amade   amadet
 3  ii   eaba    eai      3  -      -       -     3  allos  alloska  alloset   3  amas   amaska  amaset

Davvisámegielas biehttalanvearba ii sojahuvvo áiggi dáfus.

 Passiiva 

Davvisámegielas lea maid passiiva, muhto dat ii leat árbevirolaččat leamaš aktiivvalaš anus.

 Infinitiivahámit 

 Sojakeahtes sánit 

 Partihkkalat 
Partihkkalat leat sánit, mat leat dihto posišuvnnas cealkaga dahje frása ektui. Stuorra partihkalklássa lea nubbi posišuvnna partihkkalat:

  Don han leat dahkan olu!

Nubbi partihkkaltiipa lea frása maŋŋel, muhto vaikku gos cealkagis:

 mun in huma dan ge birra.

 Interjekšuvnnat 

Interjekšuvnnat leat sánit, mat leat cealkaga sájis. Ovdamearkan:

 Fuoi!, Fišše! (go atná juoidá eartnjehassan)
 Gea! (imaštallame)
 Hás (go hástala nuppi)
 Hei!, Hei-hei! (imaš, hárbma)
 Vuoi! (imaš, šallošeapmi, illu)
 Gáfat! (suorggaheapmi)

Sámegillii ollu interjekšuvnnat adnojuvvojit go čuorvu ealliid, erenoamážit beatnagiid ja bohccuid. Muhtun dain interjekšuvnnain leat jietnadagat mat eai muđui gávdno gielas (earret loatnasániin) nugo y-jietna sánis hrys. 

 Hrys! (go baldá beatnaga mii lea bahástallame, maiddái hrys eret!)
Čuorvvassánit maiddái gullet interjekšuvnnaide:
 Ušš! Hrys! Vuoi! Ho-hooi!
Jietnaáddestallan sánit (onemopoehtalaš sánit):
 Du-dud! Dii-diid! Bea.ea! Hau!
Vástádussánit:
 De-e! Na-a! Ii-e!

Konjunkšuvnnat

Konjunkšuvnnat čatnet frásaid oktii: 

 Mun ja don

 Advearbbat 

Advearba lea sátni, mii sáhttá doaimmát adverbiálan cealkagis. Advearba modifisere vearbba.

 Boađe johtilit!
 Mun boađán ihttin.

Preposišuvnnat ja postposišuvnnat
Gč. maid Davvisámegiela adposišuvnnat

Post- ja preposišuvnnat leat sánit mat laktásit nomeniidda vai hukset adposišuvdnagihpu, man funkšuvdna cealkagis lea advearbiála. Dát doahpagat leat sámegillii latnjalassii nu ahte muhtun sánit sáhttet leat sihke preposišuvdnan ja postposišuvdnan.  Pre- ja postposišuvdna ráhkadit nomeniin ovtta gihpu ja das galgá nomen leat genitiivahámis. Dat mat leat nomemiid ovddabealdde gohčoduvvojit preposišuvdnan. Nomena ja preposišuvnna oktavuohta gohčoduvvo preposišuvdnagihppun.  

 ovdal soađi
 borramuša maŋŋá
 birra jagi

Postposišuvdna leat nomena maŋábealde.Nomena ja postposišuvnna oktavuohta gohčoduvvo postposišuvdnagihppun.
 dáhki alde
 munno gaskkas
 geahču vuolde.
 muital iežat birra

Etymologalaččat pre- ja postposišuvnnaid vuođđu lea substantiiva, muhto dát sánit eai dábálaččat geavahuvvo sierra sátnin šahten. Muhtun substantiivvat leat velá anus, nugo rádjá mas postposišuvnnat rájes/rádjái leat suorgásan. Boahtte vuosárgga rájes. Ihtáš rádjái.

Kategoriija:Davvisámegiella