جوتا سازي

جوتا سازي يا موچڪو ڪم جوتا تيار ڪرڻ جو عمل آهي.

شروعاتي طور تي، جوتا هڪ هڪ ڪري هٿ سان ٺاهيا ويندا هئا، جيڪي اڪثر موچي يا ڪورڊوينر (Cordwainers) تيار ڪندا هئا (ڪڏهن ڪڏهن کين غلطي سان 'ڪوبلر' به چيو ويندو آهي، جيڪي رڳو جوتن جي مرمت ڪندا آهن پر نوان نه ٺاهيندا آهن). ارڙهين صديءَ ۾، درجنن يا سوين ماهر ڪاريگر، مددگار ۽ شاگرد (مرد توڙي عورتون) هڪ دڪان ۾ گڏجي ڪم ڪندا هئا ۽ ڪم کي مختلف حصن ۾ ورهائيندا هئا. هڪ گراهڪ دڪان تي اچي پنهنجي ماپ ڏئي سگهندو هو ۽ صرف هڪ ڏينهن جي اندر پنهنجا نوان جوتا کڻي سگهندو هو. ان وقت هڪ جوڙي جي اوسط قيمت هڪ سراسري ڪاريگر جي هڪ ڏينهن جي مزدوريءَ جي برابر هوندي هئي.

جوتا سازي جو هنر ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ عروج تي هو، پر اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ صنعتي انقلاب جي ڪري هن تي اثر پوڻ شروع ٿيو. روايتي هٿ جي هنر جي جاءِ هاڻي وڏي پيماني تي مشينن ۽ صنعتي پيداوار والاري ورتي آهي، پر معيار ۽ نفاست جي لحاظ کان اڄ به هٿ جا ٺهيل جوتا (Bespoke shoes) تمام اعليٰ سمجهيا ويندا آهن. اڄڪلهه اڪثر جوتا ڪارخانن ۾ تيار ٿين ٿا. سال 2020ع ۾ روايتي طريقي سان تيار ڪيل جوتن جو هڪ جوڙو هزارين آمريڪي ڊالرن ۾ وڪرو ٿي سگهي ٿو.
موچي مختلف قسمن جا جوتا ٺاهيندا آهن، جن ۾ جوتا، بوٽ، سينڊل، چپلون ۽ موزا (Moccasins) شامل آهن. اهي عام طور تي چمڙي، ڪاٺ، رٻڙ، پلاسٽڪ يا ٻين ٻوٽن جي ريشن مان تيار ڪيا ويندا آهن.

 تاريخ 

 روايتي طريقا 
تاريخ جي وڏي حصي تائين جوتا سازي هڪ هٿ جو هنر رهيو آهي. روايتي موچي جوتا ٺاهڻ لاءِ 15 کان وڌيڪ مختلف ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا هئا. قديم زماني ۾ پيرن جي حفاظت لاءِ 'سينڊل' سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جيڪي چمڙي جي پٽين سان پيرن ۾ ٻڌبا هئا. قديم اوڀر ۾ گاهه جي تيلين مان به جوتا ٺاهيا ويندا هئا.

قرون وسطيٰ جي يورپ ۾ ڪاٺ جا جوتا (Clogs) تمام گهڻا مشهور هئا. اهي ڪاٺ جي هڪ ئي ٽڪر مان تراشي ٺاهيا ويندا هئا. اهي جوتا پورهيتن کي گپ چيڪ ۽ آلي هنڌن تي ڪم ڪرڻ دوران پيرن کي سڪو رکڻ ۾ مدد ڏيندا هئا.

جوتا سازيءَ جو روحاني پيشوا 'سينٽ ڪرسپن' (Saint Crispin) کي سمجهيو ويندو آهي. اڄڪلهه جوتا ٺاهڻ لاءِ چمڙي، ڪپڙو (ڪپھ، پوليسٽر، ان)، رٻڙ ۽ فوم جو استعمال عام آهي.

 صنعتي دور 
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري جوتا سازي هڪ وڏي گهريلو صنعت طور اڀري. اڻويهين صديءَ جي آخر تائين، اهو عمل تقريبن مڪمل طور تي مشيني ٿي چڪو هو ۽ پيداوار وڏن ڪارخانن ۾ ٿيڻ لڳي.
پهرين مشيني ڪوشش انجنيئر 'مارڪ برونيل' ڪئي هئي، جنهن برطانوي فوج لاءِ وڏي پيماني تي بوٽ تيار ڪرڻ لاءِ مشينون ايجاد ڪيون. 1812ع ۾ هن هڪ اهڙي مشين ٺاهي جيڪا پاڻمرادي نموني مٿئين حصي کي تري سان ڪوڪن ذريعي ڳنڍيندي هئي.

1846ع ۾ سيبڻ واري مشين (Sewing machine) جي اچڻ سان هن صنعت ۾ انقلاب اچي ويو. 1890ع تائين جوتا سازي جو عمل مڪمل طور تي مشيني ٿي چڪو هو.

ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ هن پيشي ۾ ٻيهر دلچسپي وڌي آهي، خاص ڪري آمريڪا، آسٽريليا ۽ برطانيه ۾، جتي ماڻهو هاڻي چمڙي جي شين جي مرمت ۽ نفاست کي ترجيح ڏين ٿا.

 مشهور جوتا ساز 

 باٽا (Bata): چيڪ جمھوريہ جو مشهور برانڊ.
 ڪرسچن لوبوٽن (Christian Louboutin): فرانسيسي ڊيزائنر، جيڪو پنهنجي ڳڙهن (heels) جي هيٺان ڳاڙهي رنگ جي ڪري مشھور آهي.
 جيمس چو (Jimmy Choo): ملائيشيا جو مشھور ڊيزائنر.
 ايد ميئر (Ed Meier): دنيا جي قديم ترين جوتا ساز ڪمپنين مان هڪ (1596ع).
 سالواتور فيراگامو (Salvatore Ferragamo): اطالوي ڊيزائنر.

 جوتن جو دڪان 
جوتن جو دڪان هڪ اهڙي جڳهه آهي جتي مختلف قسمن جا جوتا، جوراب، ۽ جوتن جي مرمت جو سامان (پالش، لیس وغيره) وڪرو ڪيو ويندو آهي. ڪيترن ئي دڪانن تي جوتن جي مرمت جي سهولت پڻ موجود هوندي آهي.

 پڻ ڏسو 
 موچي
 جوتن جي فھرست

 وڌيڪ پڙهڻ لاءِ 
 Commons, John R. (1909). "American Shoemakers, 1648-1895: A Sketch of Industrial Evolution". The Quarterly Journal of Economics. 24 (1): 39–84.

 حوالا 

 خارجي ڳنڍڻا