ٽينوچٽٽلان جي گهيرو

ٽينوچٽيٽلان (Tenochtitlan)، جيڪو ازتڪ سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ هو، جو محاصرو، ازتڪ سلطنت جي اسپيني فتح دوران هڪ انتهائي اهم واقعو هو. هي واقعو 1521ع ۾ پيش آيو، جڏهن مقامي ڌڙن ۽ اسپيني فتح ڪندڙ هرنان ڪورتيس وچ ۾ ڊگهي ڳالهين کان پوءِ شهر هٿ آيو. هن کي لا مالينچي، جيڪا سندس ترجمان ۽ ساٿياڻي هئي، ۽ هزارين مقامي اتحادي، خاص طور تي ٽلاڪسڪالتڪ جنگجو، جي مدد حاصل هئي.

اگرچه اسپيني قيادت واري اتحاد ۽ ازتڪ سلطنت وچ ۾ ڪيترين ئي جنگين جو سلسلو هليو، پر اصل ۾ ٽينوچٽيٽلان جو گهيرو اهو فيصلائتو قدم هو، جنهن ازتڪ تهذيب جي خاتمي ۽ بچيل ماڻهن خلاف ڦرلٽ ۽ تشدد کي جنم ڏنو. ان وقت مقامي آبادي سخت متاثر ٿي، خاص طور تي چيچڪ جي وبا سبب، جنهن ازتڪ قيادت جو وڏو حصو ختم ڪري ڇڏيو. ڇو ته چيچڪ صدين کان اسپين ۾ موجود هئي، تنهنڪري اسپيني ماڻهن ۾ ان خلاف قدرتي طبي مدافعت موجود هئي، ۽ اهي وبا کان نسبتاً گهٽ متاثر ٿيا.

ازتڪ سلطنت جي اسپيني فتح، آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادڪاري جو هڪ بنيادي ۽ فيصلاڪن مرحلو هو.

شروعاتي واقعا

ڪورتيس جو ٽينوچٽيٽلان ڏانهن سفر
اپريل 1519ع ۾، هرنان ڪورتيس، جيڪو تازو موجوده ڪيوبا ۾ لٿل هڪ اشرافي شخص هو ۽ هاڻي ميڪسيڪو جي نالي سان سڃاتل علائقي جي سامونڊي ڪناري ڏانهن ويندڙ ٽين اسپيني مهم جو اڳواڻ هو، سان خوان دي اولوا تي لٿو، جيڪو ميڪسيڪو جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي هڪ اعليٰ درجي جو بندرگاهه هو. هن سان گڏ 508 سپاهي، 100 ملاحن ۽ 14 ننڍيون توپون هيون. (پوئين ٻن مهمن مان بچيل ماڻهن کيس هن بندرگاهه ڏانهن رهنمائي ڪئي هئي.) ڊيگو ويلاسڪيز دي ڪوئييار، جيڪو ڪيوبا جو گورنر هو، ڪورتيس کي ميڪسيڪو ڏانهن مهم جي اڳواڻي لاءِ ان وقت چونڊيو، جڏهن يوڪاتان ڏانهن ٿيندڙ ٻن اڳين مهمن بابت سٺيون رپورٽون ڪيوبا ۾ اسپينين جي دلچسپي وڌائي چڪيون هيون.there فتح ڪندڙ، مائيڪل وڊ سان – 2001ع جي پي بي ايس دستاويزي فلم جي ويب سائيٽ بهرحال، ڪورتيس جي مٽن مائٽن جي دٻاءَ هيٺ، جيڪي ڪنهن ٻئي اڳواڻ کي پسند ڪندا هئا، ويلاسڪيز ڪورتيس جي روانگي کان اڳ ئي سندس حڪم نامو رد ڪري ڇڏيو. ان ڪري ڪورتيس کي ڪيوبا ۾ ئي مهم جي اڳواڻي برقرار رکڻ لاءِ جدوجهد ڪرڻي پئي؛ ٻه ڀيرا ويلاسڪيز جا قاصد کيس هٽائڻ لاءِ آيا، ۽ ٻه ڀيرا انهن کي پنهنجي مشن تي عمل ڪرڻ کان روڪيو ويو. ڪورتيس جي روانگي کان پوءِ، ويلاسڪيز پانفيلو دي ناروايز جي اڳواڻي ۾ هڪ فوج موڪلي ته کيس گرفتار ڪيو وڃي.

ميڪسيڪو پهچڻ کان پوءِ، ڪورتيس اهو ئي قانوني طريقو استعمال ڪيو، جيڪو ڪڏهن گورنر ويلاسڪيز پاڻ ڪيوبا تي قبضي وقت استعمال ڪيو هو: هن هڪ مقامي حڪومت قائم ڪئي ۽ پاڻ کي مجسٽريٽ چونڊرايو. اهڙيءَ ريت هو نظرياتي طور صرف اسپين جي بادشاهه آڏو جوابده بڻيو. ڪورتيس اهو طريقو ان وقت اختيار ڪيو، جڏهن هن ۽ سندس ماڻهن ويلا ريڪا دي لا ويرا ڪروز نالي شهر قائم ڪيو، جيڪو ويراڪروز جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، ۽ جيڪو سان خوان دي اولوا جي بندرگاهه کان اوڀر سامونڊي ڪناري تي لڳ ڀڳ ست ميل پري هو. ڪورتيس جي هن عمل بابت 1529ع ۾ اسپين ۾ جاچ ٿي، پر سندس خلاف ڪا به ڪارروائي نه ٿي.

ڪورتيس اتفاقاً سيمپوئالا جي سرحدن تي لٿو، جيڪو ازتڪن جو هڪ باجگذار رياست هو ۽ کين ڪيترين شڪايتن سان منهن ڏيڻو پيو. جڏهن هو اهڙين ڪيترين ئي سياسي وحدتن سان مليو، جيڪي ازتڪ حڪمراني کان ناراض هيون، ته ڪورتيس کين ٻڌايو ته هو پنهنجي شهنشاهه جي حڪم سان آيو آهي ته حالتون بهتر ڪري، انساني قربانيون ختم ڪري، ماڻهن کي سچي عقيدي جي تعليم ڏئي ۽ “انهن کي هڪ ٻئي کي ڦرڻ کان روڪي”. امڪاني اتحادن وچ ۾ رهندي، ڪورتيس پنهنجي فوج جي بهترين رويي کي لاڳو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ڪورتيس انهن مان ڪجهه وحدتن سان ٽڪراءُ ۾ آيو، جن ۾ ٽوٽوناڪ ۽ ٽلاڪسڪالن شامل هئا. ٽلاڪسڪالن هن سان ٻه ڏينهن ۽ هڪ رات جون سخت جنگيون ڪيون ۽ ٻن هفتن تائين ٽڪريءَ تي سندس فوج کي روڪي رکيو. آخرڪار، عددي طور گهٽ هجڻ باوجود، ڪورتيس جي فوج ان وقت ڪامياب ٿي، جڏهن ٽلاڪسڪالن سندس لڳاتار امن جي آڇن تي غور ڪرڻ شروع ڪيو. خاص طور تي زيڪوٽنڪاتل وڏو اسپينين سان ازتڪن خلاف اتحاد قائم ڪرڻ جو خواهشمند هو، جيڪو ڪورتيس جو بنيادي مقصد به هو.

هڪ وقت تائين عام خيال اهو هو ته ازتڪن شروعات ۾ ڪورتيس کي ڪوئٽزالڪوئٽل سمجهيو، جيڪو هڪ افسانوي ديوتا هو، جنهن جي واپسي جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي—اتفاق سان ساڳئي سال ۽ ساڳئي رخ کان، جنهن رخ کان ڪورتيس آيو. هاڻي اهو خيال فتح ڪندڙن جو ٺاهيل افسانو سمجهيو وڃي ٿو، ۽ شايد انهن مقامي ماڻهن جو به، جيڪي ازتڪ ٽلاٽوآني موڪٽيزوما ٻيون جي عملن کي سمجهائڻ چاهيندا هئا. اڪثر عالمن جو اتفاق آهي ته ازتڪن، خاص طور تي موڪٽيزوما جي ويجهي حلقن، ڪورتيس کي ڪنهن به صورت ۾ ديوتا نه سمجهيو.ميڪسيڪو ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست. جوزف، گلبرٽ ايم. ۽ هينڊرسن، ٽيموٿي جي. ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2002. بهرحال، ڪورتيس ۽ موڪٽيزوما وچ ۾ پيغامن ۾ هن ڏند ڪٿا جو بار بار ذڪر ملي ٿو، جيڪا ازتڪ علائقن ۾ عام طور ڄاتي ويندي هئي ۽ جنهن جو گهرو اثر پيو، جيئن برنال دياز دل ڪاستيلو بار بار بيان ڪري ٿو.

موڪٽيزوما ڪورتيس سان ملاقات لاءِ اميرن ۽ ٻين سفيرن جو هڪ ٽولو موڪليو، جيڪي سون جا زيور تحفي طور کڻي آيا، جيڪي اسپينين کي تمام گهڻو وڻيا."نيو اسپين جي شين جي عام تاريخ." برناردينو دي سهاگون. انساني رڪارڊ: عالمي تاريخ جا ذريعا، جلد ٻيون. بوسٽن: هوٽن مفلن، 2005. 128–33. فلورينٽائن ڪوڊيڪس موجب، ڪتاب 12، ورق 6r، موڪٽيزوما پنهنجن قاصدن کي حڪم ڏنو ته هو ٽولا جي ڪوئٽزالڪوئٽل جو علامتي پيناچو (سرپوش) ڪورتيس تي رکن. جڏهن اجنبي ماڻهن بابت خبرون گاديءَ واري شهر تائين پهتيون، ته موڪٽيزوما وڌيڪ خوفزده ٿيندو ويو ۽ شهر ڇڏڻ تي به غور ڪيائين. چيو وڃي ٿو ته هن پنهنجي ماڻهن جي قسمت کي قبول ڪري ورتو.هارائيندڙن جي نگاهه. ليون-پورتيلا، ميگيل (مرتب) [1959] (1992). ٽٽل ڀالا: ميڪسيڪو جي فتح بابت ازتڪ بيان. بوسٽن: بيڪن پريس.

ڪورتيس ٽينوچٽيٽلان ڏانهن پنهنجو سفر جاري رکيو. شهر ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ، 8 نومبر 1519ع تي، ڪورتيس ۽ سندس فوج پاڻ کي هٿياربند ڪيو، گهوڙن کي زرهن پارايو ۽ فوجي قطارن ۾ ترتيب ڏني. اڳيان چار گهوڙيسوار، انهن پٺيان پنج پيادل دستا هئا. پيادل فوج وٽ لوهه جون تلوارون ۽ ڪاٺ يا چمڙي جون ڍالون هيون؛ گهوڙيسوار زرهن ۾، لوهه جون نيزا، تلوارون ۽ ڪاٺيون ڍالون کڻي هلندا هئا؛ ڪراس بو وارا، وڌيڪ گهوڙيسوار، آرڪيبوس هٿيار کڻندڙ سپاهي، ۽ آخر ۾ ٽلاڪسڪالن، ٽليليوهڪيٽيپيڪ ۽ هوئڪسوٽزينڪو جا مقامي سپاهي، جيڪي ڪپهه جي زرهن ۽ ڍالون کڻي، رسد باسڪيٽن ۾ آڻيندا يا ڪاٺين گاڏين تي توپون کڻي هلندا هئا.

ڪورتيس جي فوج ازتپالاپا کان گلن سان ڍڪيل بند تي شهر ۾ داخل ٿي، جيڪو ڪوئٽزالڪوئٽل ديوتا سان منسوب هو. ڪورتيس جو موڪٽيزوما طرفان دوستاڻو استقبال ڪيو ويو. قيدي عورت مالينالي تينيپال، جيڪا ڊونيا مرينا جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ناهواٽل مان چونتال مايا ۾ ترجمو ڪندي هئي؛ جڏهن ته اسپيني جيرونيمو دي اگيلار چونتال مايا مان اسپيني ۾ ترجمو ڪندو هو.

ڪورتيس ۽ موڪٽيزوما جي پهرين ملاقات بابت ڪيترين ئي غلط فهمين جا مثال ملن ٿا. ڪورتيس ۽ برنال دياز جي بيانن ۾ به فرق آهي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته ڇا ڪورتيس پهرين ملاقات وقت موڪٽيزوما کي ڇهي سگهيو يا نه. ڊونيا مرينا جي ترجمي ۾ به هميشه درستگي نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس بنيادي مقصد جنگ کان بچڻ ۽ اهو سون حاصل ڪرڻ هو، جنهن جو واعدو ڪورتيس هن سان ڪيو هو. ان سبب مرينا ۽ جيرونيمو دي اگيلار جي وچ ۾ به ڪيترين ئي غلط فهمين جنم ورتو، جنهن سان اسپينين ۽ ازتڪن جي ملاقاتن بابت مختلف بيان سامهون آيا.

اسپينين 14 نومبر 1519ع تي موڪٽيزوما کي يرغمال بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ازتڪن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هئا. ٻيو سبب اهو هو ته کين خبر پئي ته موڪٽيزوما کي ڪجهه ڏينهن اڳ اطلاع مليو هو ته تيرهن وڏين ٻيڙين ۾ گهٽ ۾ گهٽ اٺ سئو وڌيڪ اسپيني سامونڊي ڪناري تي پهچي چڪا آهن. ڪورتيس تاج کي ٻڌائي رهيو هو ته هو اڳ ۾ ئي علائقي تي قابض آهي ۽ عملي طور ٽينوچٽيٽلان هلائي رهيو آهي. کيس ڊپ هو ته سندس اختيار ختم ٿي سگهي ٿو، ڇو⁠تہ اهي نيون فوجون سندس دشمن ڊيگو ويلاسڪيز موڪليون هيون. جيڪڏهن طاقت لاءِ مقابلو ٿئي ها، ته سندس ميڪسيڪو واري مهم ناڪام ٿي وڃي ها.

ڪورتيس موڪٽيزوما کي يرغمال بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن سندس تعاون يقيني بڻائي سگهجي.ڪيميلا ٽائونسينڊ، مالينتزين جا چونڊ, نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي پريس، 2006 شاهدن موجب، موڪٽيزوما شروعات ۾ محل ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، پر اسپيني ڪپتانن جي ڌمڪين ۽ ڊونيا مرينا جي خاطريءَ کان پوءِ، هو پنهنجي ساٿ سان گڏ آڪساياڪٽل جي محل ڏانهن منتقل ٿيڻ تي راضي ٿيو. سندس نگراني لاءِ پهريون ڪپتان پيڊرو دي الوارادو مقرر ڪيو ويو. ٻين ازتڪ اميرن کي به اسپينين قيد ڪيو، جڏهن هنن پنهنجي يرغمال ٽلاٽوآني جي اختيار تي سوال اٿارڻ شروع ڪيو. محل کي هڪ سئو کان وڌيڪ اسپيني سپاهين گهيرو ڪيو، ته جيئن ڪنهن به بچاءَ جي ڪوشش کي روڪي سگهجي.فرانسسڪو سرويانتس دي سالازار. نيو اسپين جي تاريخ. ميڊرڊ: لنڪگوا ايڊيشنز، 2007.

ازتڪن ۽ اسپينين وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ
اهو يقيني ناهي ته موڪٽيزوما اسپينين سان ڇو تعاون ڪيو. ممڪن آهي ته هن پنهنجي جان يا سياسي طاقت وڃائڻ جو خوف محسوس ڪيو هجي؛ پر ڪورتيس جي هڪ اهم ڌمڪي شهر کي تباهه ڪرڻ جي هئي، جيڪڏهن جنگ ڇڙي پوي. موڪٽيزوما هر حالت ۾ اهڙي تباهي کان بچڻ چاهيو، ۽ فيصلي کي ٽاريندو رهيو، جيستائين اها پاليسي آخرڪار سندس جان وٺي ويئي. ٽلاٽوآني جي نظر ۾، شايد اسپينين کي قسمت طرفان ڪا فيصلائتي ڪردار سونپيل هئي. اهو به ممڪن آهي ته اها هڪ حڪمت عملي هجي: وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ يا پوک جي موسم ختم ٿيڻ جو انتظار ڪري جنگي موسم جي شروعات ۾ حملو ڪرڻ. بهرحال، هن اهڙيون ڪوششون نه ڪيون، جيتوڻيڪ سندس ڀاءُ ڪويتلاهواڪ ۽ ڀائيٽو ڪڪاماتزين کيس ائين ڪرڻ لاءِ چوندا رهيا.

موڪٽيزوما کي قيد ۾ رکڻ بعد، ڪورتيس کي رسد بند ٿيڻ يا حملي جو گهڻو انديشو نه رهيو، جيتوڻيڪ ڪجهه ڪپتان پريشان هئا. هن سمجهيو ته موڪٽيزوما وسيلي ازتڪن کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو، پر کيس ازتڪ حڪمراني جي نظام جي گهڻي ڄاڻ نه هئي. موڪٽيزوما ڪورتيس جي تصور وانگر سڀني اختيارن وارو نه هو؛ ٽلاٽوآني جو عهدو برقرار رکڻ فيصلائتي حڪمراني سان لاڳاپيل هو، ۽ ناڪاميءَ جي صورت ۾ ٻيو امير مقرر ٿي سگهي پيو. جڏهن موڪٽيزوما ڪورتيس جي حڪمن تي عمل ڪرڻ لڳو، جيئن خراج گڏ ڪري اسپينين کي ڏيڻ، ته سندس اختيار گهٽجندو ويو ۽ ماڻهو سندس خلاف ٿيڻ لڳا.

ڪورتيس ۽ سندس فوج کي آڪساياڪٽل جي محل ۾ رهڻ جي اجازت ملي، ۽ ڇڪتاڻ وڌندي رهي. ان دوران، ويلاسڪيز اُڻويهه ٻيڙين، 1400 کان وڌيڪ سپاهين، ويهه توپن، اسي گهوڙيسوارن، هڪ سئو ويهه ڪراس بو وارن ۽ اسي آرڪيبوس وارن سان گڏ پانفيلو دي ناروايز جي اڳواڻي ۾ فوج تيار ڪئي ته ڪورتيس کي گرفتار ڪري ڪيوبا واپس آڻي. ويلاسڪيز سمجهيو ته ڪورتيس اختيار کان وڌي ويو آهي، ۽ هو تقريباً هڪ سال کان سندس بدانتظاميءَ کان واقف هو. سازگار هوائن جو انتظار ڪرڻ سبب هو بهار تائين فوج موڪلي نه سگهيو. ناروايز جون فوجون لڳ ڀڳ 20 اپريل 1520ع تي ميڪسيڪو جي نار جي سامونڊي ڪناري تي سان خوان دي اولوا وٽ لٿيون.هيسيگ (2006، ص 107).

جڏهن ڪورتيس کي سندن آمد جي خبر پئي، ته هن پيڊرو دي الوارادو کي ٽينوچٽيٽلان ۾ 80 سپاهين سان ڇڏي، پاڻ لڳ ڀڳ 240 ماڻهن سان تيز مارچ ڪندي 27 مئي تي سيمپوهوالان ۾ ناروايز جي ڇانوڻيءَ ڏانهن روانو ٿيو. رستي ۾ ٻنهي اسپينين وچ ۾ ڪيتريون ڳالهيون ٿيون، جن ۾ ڪورتيس ناروايز جي ڇانوڻيءَ جي ڪيترن اثرائتن ماڻهن کي پنهنجي پاسي مائل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ڪورتيس رات جو اوچتو حملو ڪيو؛ سندس تجربيڪار فوج ناروايز جي اک زخمي ڪري کيس جلدي قيد ڪري ورتو، ۽ سندس اهم ساٿي به گرفتار ٿيا. ثبوت ٻڌائن ٿا ته ڳالهين دوران ناروايز کي حملي جي اميد نه هئي. ان کان پوءِ ڪورتيس ناروايز جي ڪپتانن کي ٽينوچٽيٽلان جي دولت جا واعدا ڪري پنهنجي پاسي ڪيو. ناروايز کي ويرا ڪروز ۾ قيد ڪيو ويو، ۽ سندس فوج ڪورتيس جي فوج ۾ شامل ڪئي وئي.

لاڳاپن جو تيزيءَ سان بگڙڻ

ٽوڪسڪاتل جي ميلي ۾ قتلِ عام

ڪورتيس جي غير حاضري دوران، پيڊرو دي الوارادو کي ٽينوچٽيٽلان ۾ 80 سپاهين سان گڏ ڪمانڊ ۾ ڇڏيو ويو.

هن وقت، ميڪسيڪا (ازتڪ) مئي جي شروعات ۾ ٿيندڙ سالياني ميلي ٽوڪسڪاتل جي تيارين ۾ لڳي ويا، جيڪو تيزڪاتليپوڪا جي عزت ۾ ٿيندو هو، جنهن کي “دونهي وارو آئينو” يا “سڀ ڪجهه ڪرڻ واري طاقت” پڻ چيو ويندو هو. اهي هن ديوتا جي پوڄا سڪي موسم جي شروع ٿيڻ تي ڪندا هئا، ته جيئن ديوتا سُڪا نالا ڀري ڇڏي ۽ پوکن تي مينهن وسائي. موڪٽيزوما ڪورتيس کان ميلي جي اجازت ورتي، ۽ وري الوارادو کان به اجازت جي ٻيهر تصديق ڪرائي.Levy, Buddy, Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stands of the Aztecs, (New York: Bantam Books, 2008), 163–64.
ڪورتيس الوارادو کي اهو ڪم سونپيو هو ته هو پنهنجي عهدي تي قائم رهي ۽ اسپينين ۽ ميڪسيڪا جي لاڳاپن سان لاڳاپيل هر ڳالهه تي نظر رکي، بلڪل ان وقت جڏهن ٽوڪسڪاتل جو ميلو ٿيڻ وارو هو. ڪورتيس خاص طور الوارادو کي هدايت ڪئي هئي ته سندس غير حاضري دوران ڪا به فوجي ڪارروائي نه ڪري. پر الوارادو جو مزاج غير مستحڪم هو، ۽ هن اهو ڳولهڻ شروع ڪيو ته اميرن جو سون ڪٿي رکيل آهي.Diaz del Castillo, Bernal, The True History of the Conquest of New Spain,(Facsimile, 1904)
هن پادرين ۽ اميرن کي تشدد جو نشانو بڻايو ۽ معلوم ڪيو ته ازتڪ بغاوت جي رٿابندي ڪري رهيا آهن. حالتن تي ضابطو آڻڻ کان قاصر ٿي، هن موڪٽيزوما کي وڌيڪ سخت نگراني هيٺ رکيو ۽ ٽلاٽوآني جي چوڌاري پهرا وڌائي ڇڏيا.Levy, Buddy, Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stands of the Aztecs, (New York: Bantam Books, 2008), 166.
ميلي جي ڏينهن، ڪورتيس جي روانگي کان ويهه ڏينهن پوءِ، ازتڪ “ناچن جي صحن” ۾ گڏ ٿيا. الوارادو پنهنجن سٺ ماڻهن کي ۽ پنهنجن ڪيترن ٽلاڪسڪالن اتحادن کي صحن جي چوڌاري مختلف هنڌن تي مقرر ڪيو. ازتڪن “سانپ ناچ” شروع ڪيو. سرمستي ڀري ناچ ۽ گڏوگڏ بانسري ۽ ڍول جي وڄت الوارادو کي بغاوت جي امڪان بابت گهڻو پريشان ڪري ڇڏيو. هن دروازا بند ڪرائڻ جو حڪم ڏنو ۽ هزارين ازتڪ اميرن، جنگجن ۽ پادرين کي قتل ڪرائڻ شروع ڪيو.Levy, Buddy, Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stands of the Aztecs, (New York: Bantam Books, 2008), 168–70.
الوارادو، فتح ڪندڙ ۽ ٽلاڪسڪالن پوئتي هٽي آڪساياڪٽل جي محل ۾ پنهنجي مرڪز ڏانهن موٽي آيا ۽ داخلا رستا محفوظ ڪري ورتا. الوارادو پنهنجن ماڻهن کي حڪم ڏنو ته هو گڏ ٿيندڙ هجوم تي توپن، ڪراس بوئن ۽ آرڪيبوسن سان فائر ڪن. نتيجي طور هي عمل يا ته ازتڪ بغاوت کي اڳواٽ روڪڻ لاءِ هو يا پاڻ بغاوت کي ڀڙڪايو—پر بغاوت موڪٽيزوما جي گرفتاريءَ کان پوءِ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ناگزير هئي، ۽ اسپيني فوجن جي ورهاست ان کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو. الوارادو موڪٽيزوما کي مجبور ڪيو ته هو محل کان ٻاهر گڏ ٿيل ماڻهن کي مخاطب ٿي اپيل ڪري، ۽ ان اپيل عارضي طور انهن کي ماٺو ڪري ڇڏيو.Levy, Buddy, Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stands of the Aztecs, (New York: Bantam Books, 2008), 170–71.
هن قتلِ عام جو نتيجو اهو نڪتو ته سڀ ازتڪ پڪ سان اسپينين جي خلاف ٿي بيٺا، ۽ موڪٽيزوما جو اختيار مڪمل طور ٽٽي پيو.Levy, Buddy, Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stands of the Aztecs, (New York: Bantam Books, 2008), 171.

ازتڪ بغاوت
الوارادو واقعن جي خبر ڪورتيس ڏانهن موڪلي، ۽ ڪورتيس 24 جون تي ٽينوچٽيٽلان ڏانهن تڪڙو واپس پهتو؛ هن سان گڏ 1,300 سپاهي، 96 گهوڙا، 80 ڪراس بو وارا ۽ 80 آرڪيبوس بردار هئا. ڪورتيس سفر دوران 2,000 ٽلاڪسڪالن جنگجو پڻ ساڻ آندو. ڪورتيس بنا نقصان جي محل ۾ داخل ٿيو، ڇو⁠تہ اڃا کليل جنگ شروع نه ٿي هئي، پر ازتڪ شايد سندس لاءِ گهات لڳائڻ جو ارادو رکندا هئا. ازتڪن اڳ ئي اسپينين ڏانهن کاڌو ۽ سامان موڪلڻ بند ڪري ڇڏيو هو. اهي شڪي ٿي چڪا هئا ۽ انهن ماڻهن تي نظر رکي رهيا هئا جيڪي چوريءَ سان کين سامان پهچائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا؛ ڪيترن بيگناهن کي فقط شڪ جي بنياد تي قتل ڪيو ويو ته اهي اسپينين جي مدد ڪري رهيا آهن.* ڪورتيس جون وڏيون فوجون ٽينوچٽيٽلان ۾ داخل ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ رستا بند ڪيا ويا ۽ بندن جا پل مٿي کنيا ويا. ازتڪن اسپينين جي ڪنهن به حملي يا محل ڇڏڻ جي ڪوشش کي روڪي ڇڏيو. جيڪو به اسپيني سپاهي قتل نه ٿيو، اهو زخمي ضرور ٿيو.
ڪورتيس حالتن جي پوري شدت کي سمجهي نه سگهيو، ڇو⁠تہ ميلي تي حملو ازتڪن لاءِ آخري ڌڪ ثابت ٿيو، ۽ هاڻي اهي موڪٽيزوما ۽ اسپينين ٻنهي جي مڪمل مخالفت ۾ اچي ويا هئا. ان حملي سان حاصل ٿيل فوجي فائدو ڪورتيس لاءِ سياسي طور سخت مهانگو پيو. سندس نون ساٿين کي ازتڪن جي طاقت ڏسي تمام گهڻي پريشاني ٿي، ۽ انهن ڪورتيس کي ڪوڙو سمجهيو، ڇو⁠تہ جيئن ڪورتيس واعدو ڪيو هو تيئن نه ڪنهن کين عزت ڏني، نه کاڌو ڏنو، نه تحفا ڏنا.
ڪورتيس ازتڪن سان ڳالهيون ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ جڏهن اها ناڪام ٿي ته هن موڪٽيزوما کي موڪليو ته هو پنهنجي ماڻهن کي جنگ بند ڪرڻ لاءِ چوي. پر ازتڪن انڪار ڪيو. اسپينين جو چوڻ هو ته جڏهن موڪٽيزوما کين مخاطب ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي ته سندس ئي ماڻهن هن تي پٿر هنيا ۽ هو مارجي ويو. ٽن پٿرن کيس لڳا، جن مان هڪ مٿي تي لڳو، تنهنڪري دماغي هيماتوما ممڪن آهي. موڪٽيزوما هر قسم جي طبي مدد ۽ کاڌي کان انڪار ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ مري ويو.Smith 1996, 2003, p. 275. ازتڪن پوءِ دعويٰ ڪئي ته موڪٽيزوما کي اسپينين قتل ڪيو هو. ٻه ٻيا مقامي حڪمران پڻ ڳلي گهٽيل حالت ۾ مليا.گروزنسڪي، سارج.  ازتڪ: هڪ سلطنت جو عروج ۽ زوال, "ابرِمز ڊسڪورٽيز" سيريز. نيو يارڪ:  هيري اين ابرِمز، 1992. موڪٽيزوما جو ننڍو ڀاءُ ڪويتلاهواڪ، جيڪو ان وقت تائين اِڪسٽلاپالاپان جو حڪمران هو، ٽلاٽوآني چونڊيو ويو.
شروعات ۾ ڪورتيس فيصلو ڪيو ته هو پنهنجي خلاف بيٺل ازتڪ فوجن سان وڙهي سڌي ٽڪراءَ ۾ شهر کٽي وٺندو. اهو فيصلو ٽن غلط اندازن مان پيدا ٿيو:

1. ازتڪن کي گهٽ سمجهڻ. ڪورتيس ٽاباسڪن، سيمپوئالان ۽ ٽلاڪسڪالن سان وڙهيو ۽ انهن کي مضبوط مخالف ڏٺو، پر هر ڀيري کٽي ويو. هن اڳ ڪڏهن به ازتڪ فوج سان جنگ نه ڪئي هئي ۽ اهڙي همت ۽ جنگي مهارت جي توقع نه ڪئي هئي جهڙي هن ڏٺي—جيتوڻيڪ سندس اڳين سڀني دشمنن کيس خبردار ڪيو هو ته ازتڪ سڀ کان وڏا جنگجو آهن ۽ سندن شهر اندر سندن مقابلو نه ٿو ڪري سگهجي.

2. پنهنجي قوتن کي وڌائي سمجهڻ. ميڪسيڪو ۾ هن کان اڳ ڪورتيس پنهنجي تمام گهٽ فوج سان سڀ جنگيون کٽيون هيون، تنهنڪري لڳ ڀڳ پوري اسپيني ترسيو جهڙي فوج جي اڳواڻي شايد کيس ناقابلِ شڪست محسوس ڪرائي. حقيقت ۾ سندس فوج جو قابلِ اعتماد حصو فقط اهي پراڻا ساٿي هئا، جن وٽ ازتڪ جنگ جو وڏو تجربو هو، ۽ اهي به ان وقت تائين زخمن ۽ بيمارين سبب گهڻو گهٽجي چڪا هئا. ناروايز جا تازو آيل ماڻهو مقامي جنگ جو تجربو نه رکندا هئا ۽ جنگ ۾ گهٽ ڪم جا هئا—۽ آخرڪار انهن جو جاني نقصان به پراڻن تجربيڪارن کان وڌيڪ ٿيو.

3. دشمن جي حڪمت عمليءَ لاءِ تيار نه هجڻ. ازتڪ اڳ به ڍنڍي شهرن لاءِ گهڻيون جنگيون وڙهي چڪا هئا ۽ سندن حڪمت عملي بهترين هئي—ٻيڙين جو استعمال، هموار ڇتين تان تيار ٿيل هٿيارن سان وار، گهيري ۾ اچي ڍنڍ ۾ لهي وڃڻ، ۽ پل ڊاهڻ. اهڙين حالتن ۾ گھوڙيسوار ڪم نه ڪري سگهندا هئا، ۽ پاڻيءَ تي ڪنٽرول اهم هو، جنهن کي ڪورتيس شروعات ۾ سمجهي نه سگهيو.

هن سوچ سان، ڪورتيس شهر جي وڏي مندر “هوئيچيلوپوچٽلي جي ڪيو” تي سڌو حملو ڪيو. سخت مزاحمت جي باوجود، اسپينين مندر جي 114 ڏاڪڻين جي مٿان تائين پهچي ويا، پر وڏي نقصان سان. ڪورتيس جو مقصد اهو هو ته ازتڪن کي ڀڄائي، موڪٽيزوما ۽ وڏي مندر تي قبضو برقرار رکي، ۽ وري امن جي آڇ ڪري. پر اسپيني حملو اهڙي شديد مزاحمت ۽ پنهنجي ماڻهن جي وڏي جاني نقصان سان منهن ڏنو، جو منصوبي جو سڄو ڍانچو ٽٽي پيو. اسپيني رهائشگاهن ڏانهن پوئتي هٽڻ به حملو جيترو ئي ڏکيو هو، ۽ ان دوران سندن رهائش جا ڪجهه حصا لٽيا به ويا. لڳ ڀڳ سئو ماڻهن جي سڌي موت ۽ ازتڪن جي ان جنگي جذبي—جو مندر تي قبضو باوجود به نه ٽٽو—ڪورتيس کي يقين ڏياريو ته هاڻي رات جي اونداهيءَ ۾ ڀڄڻ ئي سندس بچاءَ جو واحد رستو آهي.

لا نوچي ٽرستي ۽ اسپينين جو ٽلاڪسڪالا ڏانهن ڀڄڻ

ٽينوچٽيٽلان مان اسپينين جو ڀڄڻ ڪورتيس لاءِ سخت تباهيءَ جهڙو ڌڪ هو، ۽ سندس فوج تقريباً مڪمل تباهيءَ کان ٿورو بچي. اها اڄ به “لا نوچي ٽرستي” يعني “ڏکن واري رات” جي نالي سان ياد ڪئي وڃي ٿي. عوامي ڪهاڻيون ٻڌائن ٿيون ته ڪورتيس پنهنجي فوج جي قتلِ عام کان پوءِ هڪ وڻ هيٺ روئيو، جڏهن ازتڪن سندس ماڻهن کي تباهه ڪيو.
جيڪو به شهر مان ڀڄڻ هو، اهو ڪورتيس کي پنهنجي مقامي اتحادن آڏو ڪمزور ڏيکاريندو، پر اسپينين لاءِ يا ته اهو رستو هو يا موت. ڪورتيس ۽ سندس ماڻهو ٽينوچٽيٽلان جي وچ ۾ هئا، ۽ کين هر حال ۾ ڪنهن به رخ کان لڙندي ٻاهر نڪرڻو پوندو.
ڪورتيس ٽلاڪسڪالا ڏانهن ڀڄڻ چاهيو، تنهنڪري سڌو اوڀر وارو رستو سڀ کان مناسب هو. پر ان لاءِ سوين ٻيڙيون گهرجن ها ته جيئن ڪورتيس جا ماڻهو ۽ سامان سڀ منتقل ٿي سگهي. پنهنجي موجوده حالت ۾ هو گهربل ٻيڙيون حاصل نه ڪري سگهيو.
تنهنڪري ڪورتيس کي ٽن زميني رستن مان چونڊ ڪرڻي پئي: اتر طرف ٽلاٽيلولڪو ڏانهن، جيڪو گهٽ خطري وارو پر شهر اندر سڀ کان ڊگهو رستو هو؛ ڏکڻ طرف ڪويوهواڪان ۽ ازتپالاپا ڏانهن، جيڪي ٻه شهر اسپينين کي ڀليڪار نه ڪندا؛ يا اولهه طرف ٽلاڪوپان ڏانهن، جيڪو ٽينوچٽيٽلان مان سڀ کان ننڍو رستو هو، پر اتي به کين ڀليڪار نه ملڻي هئي. ڪورتيس اولهه واري بند تي ٽلاڪوپان ڏانهن وڃڻ جو فيصلو ڪيو، ڇو⁠تہ هن کي پنهنجي ماڻهن ۽ سامان سميت ٽينوچٽيٽلان مان جلد کان جلد نڪرڻو هو.
تيز برسات ۽ چنڊ کان خالي رات ڀڄندڙ اسپينين لاءِ ڪجهه اوٽ بڻجي وئي. ان “ڏکن واري رات” يعني 1 جولاءِ 1520ع تي، اسپيني فوجون سڀ کان پهرين محل مان نڪتيون، ۽ سندن پٺيان سندن مقامي اتحادي، ۽ جيترو ٿي سگهيو اوترو خزانو ساڻ کڻي. ڪورتيس اميد ڪئي ته گهوڙن جي ٽاپن کي دٻائي ۽ واهن مٿان ڪاٺيون تختيون رکي، هو بنا خبر پئجي وڃڻ جي لنگهي ويندو.
اسپيني فوجون پهرين ٽن واهن—تيڪپانتزينڪو، تزاپوتلان ۽ آتينچيڪالڪو—کاميابيءَ سان پار ڪري ويون.
پر چوٿين واهه مڪسڪوآتچيالتيتلان وٽ انهن جو پتو پئجي ويو. هڪ بيان موجب پاڻي ڀرڻ آيل عورت کين ڏسي شهر کي خبردار ڪيو، ٻئي موجب اهو ڪم هڪ پهريدار ڪيو. ڪجهه ازتڪ ٻيڙين ۾ نڪتا، ۽ ڪجهه رستن تان نونچوالڪو پوءِ ٽلاڪوپان ڏانهن، ته جيئن اسپينين جو رستو روڪي. ٻيڙين ۾ آيل ازتڪن ٽلاڪوپان جي بند تي ڀڄندڙ اسپينين تي حملو ڪيو ۽ تير وسايا. اسپينين به ڪراس بو ۽ آرڪيبوس سان جواب ڏنو، پر هو حمله آورن کي چڱيءَ طرح ڏسي نه سگهيا ۽ نه صف بندي ڪري سگهيا. ڪيترائي اسپيني زرهن ۽ لٽيل مال جي وزن سبب پاڻيءَ ۾ ٽپيا ۽ ٻڏي ويا.
جڏهن بند ۾ کڏ جهڙو خال آيو، ته الوارادو مشهور “الوارادو جي ٽپ” هنئي ۽ ڀالي جي سهاري ٻئي پاسي پهتو. لڳ ڀڳ ٽيون حصو اسپينين جو مکيه زمين تي پهچڻ ۾ ڪامياب ٿيو، باقي يا ته جنگ ۾ مارجي ويا يا قيد ٿيا ۽ پوءِ ازتڪ قربانگاهن تي قربان ڪيا ويا—چيو وڃي ٿو ته انهن ۾ گهڻو ڪري ناروايز جا گهٽ تجربيڪار ماڻهو هئا، جيڪي سون جي وزن سبب وڌيڪ ڳرا ٿي پيا هئا، ڇو⁠تہ ڀڄڻ کان اڳ سون کين آزاديءَ سان ورهايو ويو هو.
جيئن ئي بچيل اسپيني پل پار ڪري ٻاهر نڪتا، ازتڪن ٻيهر حملو ڪيو ۽ کين ٽلاڪوپان ڏانهن ڌڪي لڳا. ڪيترائي اسپيني مارجي ويا، ساڻس گڏ گهڻا مقامي جنگجو ۽ ڪجهه گهوڙا به، ان کان اڳ جو فوج ٽلاڪوپان تائين پهچي. سڀئي توپون ۽ گهڻيون ڪراس بو ۽ ٻيا هٿيار وڃائجي ويا. ان کان پوءِ جڏهن به اسپينين ازتڪ مکيه فوجن سان وڙهيا، ته انهن ڏٺو ته سندن وڃايل هٿيار ازتڪ سندن خلاف استعمال ڪري رهيا آهن.
اسپينين کي آخرڪار اوتانڪالپولڪو ۾ پناه ملي، جتي کين تيوڪالهويئاڪانن کان مدد ملي. ايندڙ صبح ازتڪ واپس آيا ته واهن مان لٽيل مال گڏ ڪن.
ٽلاڪسڪالا پهچڻ لاءِ ڪورتيس کي ٽيزڪوڪو ڍنڍ جي چوڌاري پنهنجي فوج کي گھمائڻو پيو. سڄي سفر دوران اسپينين تي حملا ٿيندا رهيا. ڇو⁠تہ ڪورتيس اترين شهرن مان گذريو، تنهنڪري هن کي ڪجهه فائدو مليو: اتر وادي گهٽ آباد هئي، سفر ڏکيو هو، ۽ اڃا پوک جي موسم هئي، تنهنڪري حملا گهڻا شديد نه هئا. پر جيئن ئي ڪورتيس ۽ سندس سپاهي ڍنڍ جي اوڀر پاسي وڌيڪ آباد علائقن ۾ پهتا، ته حملا وڌيڪ سخت ٿي ويا.

 اوتومبا جي جنگ 

ٽلاڪسڪالا پهچڻ کان اڳ، اسپينين جون ٿوريون بچيل فوجون اوتومبا وادي (اوتومپان) جي ميدان ۾ پهتيون، جتي هڪ وڏي ازتڪ فوج سندن تباهيءَ جي ارادي سان سامهون آئي. ازتڪن چاهيو پئي ته ٽينوچٽيٽلان مان اسپينين جو پوئتي هٽڻ اتي ئي روڪي کين ختم ڪيو وڃي. هتي ازتڪن پنهنجي اندازي ۾ غلطي ڪئي: هنن اسپيني ڪباليئرون جي ڌچڪي واري اثر کي گهٽ سمجهيو، ڇو⁠تہ هنن ٽينوچٽيٽلان جي نم پٿريلي گهٽين ۾ فقط گهوڙن کي آهستي هلندي ڏٺو هو؛ کليل ميدان ۾ جنگ دوران انهن جو استعمال هنن ڪڏهن نه ڏٺو هو. ٻي ڳالهه، کليل ميدان ۾ صف بندي ڪري، هنن تجربيڪار اسپيني ڪمانڊرن کي موقعو ڏنو ته هو پنهنجي حڪمت عملي، هٿيار ۽ يورپي جنگي ڄاڻ پوري نموني استعمال ڪن.
ازتڪن جي وڏن انگن ۽ بچيل اسپينين جي خراب حالت جي باوجود، ڪورتيس شڪست جي منهن مان فتح کسي ورتي. هن ازتڪ ڪمانڊر کي سندس سينگاريل ۽ رنگين پَر وارن tlahuiztli ۾ سڃاتو، ۽ فوراً ڪجهه گهوڙيسوارن سان سڌو مٿس حملو ڪيو، ازتڪ ڪمانڊر ۽ ڪيترن ٻين اڳواڻن کي قتل ڪيو، ڇو⁠تہ سندن سونهري پَر کين چٽا ڪري رهيا هئا ۽ اهي چارج لاءِ سولو نشانو بڻجي ويا. اسپينين جا ڪيترائي ٽلاڪسڪالن اتحادي، جيڪي اسپيني تلوارن ۽ ڍالن سان ليس هئا، هن جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ طور بيان ڪيا ويا آهن. اسپينين کي ڪجهه نقصان ٿيو، پر اهي ازتڪن تي غالب اچي ويا؛ ازتڪ پوئتي هٽي ويا ۽ گھوڙيسوارن کين پٺيان ڊوڙايو.
جڏهن ڪورتيس آخرڪار ٽينوچٽيٽلان مان ڀڄڻ کان پنج ڏينهن پوءِ ٽلاڪسڪالا پهتو، ته هن 860 کان وڌيڪ اسپيني سپاهي، هڪ هزار کان وڌيڪ ٽلاڪسڪالن، ۽ ناروايز جي فوجن سان گڏ آيل اسپيني عورتون وڃائي چڪو هو. ڪورتيس دعويٰ ڪئي ته فقط 15 اسپيني ۽ 2,000 مقامي اتحادي مارجي ويا. ڪانو، جيڪو ٻيو اهم ذريعو آهي، 1,150 اسپينين جي موت جو انگ ڏئي ٿو، پر اهو شايد وڌايل آهي ۽ شايد ميڪسيڪو ۾ داخل ٿيڻ کان ٽلاڪسڪالا پهچڻ تائين جي مجموعي نقصان کي شامل ڪري ٿو. اسپين ۾ ڪورتيس جي پادري فرانسسڪو لوپيز دي گوومارا اندازو لڳايو ته 450 اسپيني ۽ 4,000 اتحادي مارجي ويا. ٻيا ذريعا اندازو لڳائن ٿا ته لڳ ڀڳ اڌ اسپيني ۽ تقريباً سڀئي مقامي ماڻهو يا ته مارجي ويا يا زخمي ٿيا.
بچيل عورتن ۾ ڪورتيس جي مترجم ۽ محبوبه لا مالينچي، ماريا استرادا، بيئترز دي پالاسيوس، ۽ موڪٽيزوما جون ٻه ڌيئرون شامل هيون، جيڪي ڪورتيس کي ڏنيون ويون هيون، جن ۾ شهنشاهه جي پسنديده ۽ ٻڌايل سڀ کان سهڻي ڌيءُ ٽيڪوئچپوٽزين (بعد ۾ ڊونيا اسابيل موڪٽيزوما) به شامل هئي. ٽين ڌيءُ مري وئي، ۽ سندس پٺيان ڪورتيس جو ٻار رهجي ويو—اها پراسرار ٻي “ماريا” جنهن جو نالو ڪورتيس پنهنجي وصيت ۾ لکيو.

ٻنهي ڌرين جي بحاليءَ جون ڪوششون

اتحادن ۾ تبديلي
موڪٽيزوما جي موت کان پوءِ فوري طور ڪويتلاهواڪ کي شهنشاهه چونڊيو ويو هو. کيس باجگذار رياستن کي بغاوت کان روڪڻ لاءِ پنهنجي طاقت ۽ اختيار ثابت ڪرڻ ضروري هو. عام طور نئون بادشاهه تاجپوشيءَ کان اڳ پنهنجي فوج کي ڪنهن مهم تي وٺي ويندو هو؛ اهڙي مظاهري سان ضروري لاڳاپا مضبوط ٿيندا هئا. پر ڪويتلاهواڪ اهڙي حالت ۾ نه هو جو اهو ڪري سگهي، ڇو⁠تہ اڃا جنگ جي موسم شروع نه ٿي هئي؛ تنهنڪري ڪيترين باجگذار رياستن لاءِ اسپينين سان وفاداري اختيار ڪرڻ هڪ امڪان بڻجي ويو. ازتڪ سلطنت ورهاست لاءِ تمام گهڻي حساس هئي: گهڻيون باجگذار رياستون اندروني طور ورهايل هيون، ۽ ازتڪن سان سندن وفاداري يا ته پنهنجي مفادن تي ٻڌل هئي يا سزا جي خوف تي.

ڪورتيس لاءِ ضروري هو ته هو ٽينوچٽيٽلان مان ڀڄڻ کان پوءِ شهر کي ٻيهر وٺڻ جي ڪوشش ڪرڻ کان اڳ پنهنجا اتحاد ٻيهر جوڙي. هن شروعات ٽلاڪسڪالن سان ڪئي. ٽلاڪسڪالا هڪ خودمختيار رياست هئي ۽ ازتڪن جي سخت دشمن هئي. اسپينين سان گڏجڻ لاءِ هڪ ٻيو مضبوط سبب اهو هو ته ٽلاڪسڪالا کي ازتڪن جي باجگذار رياستن گهيرو ڪري ڇڏيو هو. هن مرحلي تي ٽلاڪسڪالن اسپينين کي چيڀاٽي به سگهي پيا يا کين ازتڪن حوالي ڪري سگهن پيا. حقيقت ۾، ازتڪن سفير موڪليا ۽ امن ۽ خوشحاليءَ جا واعدا ڪري، ٽلاڪسڪالن کي اهو ئي ڪرڻ لاءِ چيو. پر ٽلاڪسڪالن اڳواڻن ازتڪ سفيرن جي آڇن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ ڪورتيس سان دوستي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.
ڪورتيس اتحاد طئه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو؛ پر ٽلاڪسڪالن پنهنجي لڳاتار مدد لاءِ ڪورتيس کان وڏيون رعايتون گهريون، جيڪي کيس ازتڪن جي شڪست کان پوءِ ڏيڻيون هيون. هنن توقع ڪئي ته اسپيني سندن رسد جا خرچ ادا ڪندا، کين چولولا جو شهر ملندو، لٽيل مال مان برابر حصو ملندو، ٽينوچٽيٽلان ۾ هڪ قلعو ٺاهڻ جو حق ملندو، ۽ آخر ۾، کين مستقبل جي هر خراج کان آزاد ڪيو ويندو. ڪورتيس اسپين جي بادشاهه جي نالي تي هر ڳالهه جو واعدو ڪرڻ لاءِ تيار هو ۽ هنن جون گهرجون مڃي ورتائين. البت اسپينين شڪايت ڪندا رهيا ته کين پنهنجي کاڌي ۽ پاڻي لاءِ به اهو سون ۽ زيور ڏيڻا پون ٿا، جيڪي هو ٽينوچٽيٽلان مان ڀڄي نڪرن وقت ساڻ کڻي آيا هئا. اسپيني اختيارين بعد ۾ ٽينوچٽيٽلان جي زوال کان پوءِ ٽلاڪسڪالن سان ٿيل هن معاهدي کان لاتعلقي ظاهر ڪئي.
ڪورتيس کي ٻيا نوان اتحادي به ٺاهڻا هئا. جيڪڏهن اسپيني اهو ثابت ڪري سگهن ته هو پنهنجي نون اتحادن کي ازتڪ انتقام کان بچائي سگهندا، ته ٻين باجگذار رياستن لاءِ ڌر بدلائڻ ڏکيو نه رهندو. جڏهن ڪورتيس جون فوجون ازتڪن جي ڪجهه باجگذار رياستن جي ننڍين فوجن کي شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيون، ته ٽيپيئاڪ ۽ پوءِ ياهوتيپيڪ ۽ ڪواهنهواڪ آسانيءَ سان ڪورتيس ڏانهن مائل ٿي ويا. ڪورتيس ٽيٽزڪوڪو جهڙين ٻين رياستن جي وفاداري يقيني بڻائڻ لاءِ سياسي هلچل به استعمال ڪئي. ان کان علاوه، ڪورتيس بادشاهن کي هٽائي انهن کي مقرر ڪيو، جن بابت کيس خبر هئي ته اهي سندس وفادار رهندا. هاڻي ڪورتيس ڪيترن وڏن شهرن کي ڪنٽرول ڪري رهيو هو، جنهن سان هڪ ئي وقت سندس فوج مضبوط ٿي ۽ ازتڪ ڪمزور ٿيا.
جيئن⁠ته سڀ کان وڏي مقامي اتحادي ٽولي ٽلاڪسڪالن تي ٻڌل هئي، پر هوئڪسوٽزينڪو، اٽليڪسڪو، ٽليليوهڪي-ٽيپيڪ جا ماڻهو، ٽيٽزڪوڪان، چالڪا، الڪوهوئا ۽ ٽيپانيڪ به اهم اتحادي هئا، ۽ اهي سڀ اڳ ۾ ازتڪن جي زيردستيءَ ۾ رهي چڪا هئا.
ٽرپل اتحاد جو اڳوڻو ميمبر شهر ٽيٽزڪوڪو (يا ٽيڪسڪوڪو) به اسپينين جو اتحادي بڻجي ويو. ڇو⁠تہ موڪٽيزوما جي گوشه نشينيءَ وارن ڏينهن ۾ ٽيٽزڪوڪان ٽلاٽوآني ڪڪاماتزين جي اڳواڻي ۾ ٿيندڙ بغاوت جي ڪوشش کي اسپينين سازش قرار ڏنو هو، تنهنڪري ڪورتيس ڪڪاماتزين جي ڀائرن مان هڪ کي نئون ٽلاٽوآني مقرر ڪيو. اهو ازتليلشوچٽل ٻيون هو، جيڪو پنهنجي ڀاءُ سان اختلاف رکندڙ هو ۽ هميشه اسپينين سان دوستاڻو رهيو. بعد ۾ ڪورتيس هن شهر تي به قبضو ڪيو ۽ ان کي بريگينٽينون ٺاهڻ لاءِ بنياد طور استعمال ڪيو. بهرحال، ٽيٽزڪوڪو جي جنگجندڙن مان هڪ ڌڙو ازتڪن سان وفادار رهيو.
ڪورتيس کي اسپيني فوجن جي اندروني تڪرارن کي به دٻائڻو پيو. بچيل اسپيني سپاهي ڪنهن حد تائين ورهايل هئا؛ ڪيترن جو واحد ارادو گهر موٽڻ هو، يا گهٽ ۾ گهٽ ويرا ڪروز واپس وڃي، وڌيڪ مدد اچڻ تائين انتظار ڪرڻ. ڪورتيس جلد ئي هن ڌڙي کي چُپ ڪرائي ڇڏيو، ڇو⁠تہ هو پنهنجي شروع ڪيل ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ پڪو هو. هن نه رڳو پنهنجي هر شيءَ—۽ جيڪا قرض وٺي سگهيو—هن مهم تي لڳائي ڇڏي هئي، پر پنهنجي بالا دست ويلاسڪيز جي حڪم جي نافرماني ڪري پاڻ کي به مڪمل طور ڳنڍي ڇڏيو هو. هن کي خبر هئي ته شڪست جي صورت ۾ کيس اسپين لاءِ غدار سمجهيو ويندو، ۽ ڪاميابيءَ جي صورت ۾ هو هيرو بڻجي ويندو. سو هن دليل ڏنا، راضي ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، ڌمڪايو، ۽ زبردستي ڪرائي، پنهنجي فوج کي تياريءَ تي مجبور ڪيو، ۽ اهي ميڪسيڪو جي گهيري لاءِ تيار ٿيڻ لڳا. هتي ڪورتيس اها مهارت ڏيکاري ته هو ازتڪ رياستن جي اندر ۽ پاڻ ۾ موجود ورهاست کي ڪيئن استعمال ڪندو هو، جڏهن⁠ته پنهنجي ئي فوج جي اختلافن کي لڪايو ويندو هو.

چيچڪ سبب مقامي آبادي ۾ گهٽتائي
جڏهن ڪورتيس پنهنجا اتحاد ٻيهر جوڙي رهيو هو ۽ وڌيڪ سامان گڏ ڪري رهيو هو، تڏهن ميڪسيڪو وادي جي مقامي ماڻهن ۾، ٽينوچٽيٽلان سميت، چيچڪ جي وبا پکڙجي وئي. اسپيني ذريعن موجب، هي بيماري ناروايز جي فوجن سان گڏ آيل هڪ ڪاري غلام، فرانسسڪو دي ايگوئيا، وسيلي آئي، جيڪو بيماري سبب سيمپوئال ۾ رهجي ويو هو ۽ اڻڄاڻائيءَ ۾ مقامي ماڻهن کي لڳائي ويٺو. 1519ع کان 1521ع تائين ٽينوچٽيٽلان جي گهيري ۾ اسپيني ڪاميابي لاءِ چيچڪ هڪ انتهائي اهم عنصر هو—اهڙو حقيقت جيڪا ڪجهه تاريخي بيانن ۾ ذڪر نه ٿي ٿئي. بيماري ٽينوچٽيٽلان ۾ آڪٽوبر 1520ع جي آخر ۾ ڦهلجي. وبا سٺ ڏينهن هلي ۽ ڊسمبر جي شروعات تائين ختم ٿي وئي.León, Portilla Miguel. 2006 The Broken Spears: the Aztec Account of the Conquest of Mexico. Boston: Beacon
ڪويتلاهواڪ کي به هي بيماري لڳي ۽ هو اسي ڏينهن حڪومت ڪرڻ کان پوءِ مري ويو. هي بيماري اسپينين جي اتحادي فوجن کي به لڳي، جنهن ۾ ٽلاڪسڪالن سردار ماڪسيقڪاتل جي موت جو ذڪر ملي ٿو، پر سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ اثر ازتڪن تي پيو، جيڪي ٽينوچٽيٽلان جي تنگ هنڌن ۾ بند هئا. جڏهن اسپينين کي اتحادي شهر ٽيپيئاڪا ۾ بيماري بابت خبر پئي، ته هنن پنهنجن اتحادن کي وبا کان بچڻ جا طريقا ٻڌايا: غسل خانن کان پاسو ڪرڻ، ۽ چمڙي جي ڦٽن کي نه کُجائڻ—جنهن سان اتحادن ۾ وبا جو اثر گهٽ ٿيو.فرانسسڪو سرويانتس دي سالازار، نيو اسپين جو بيان: ان جي وضاحت، مزاج، ۽ هندستانين جي خاصيت ۽ فطرت، 1575ع، باب اٺاويهون
فلورينٽائن ڪوڊيڪس ۾ چيچڪ جي وبا بابت عيني شاهديون درج ٿيون، جن ۾ ازتڪن تي ان جي سخت اثرن بابت چيو ويو ته “ڪيترائي هن وبا سبب مري ويا، ۽ ڪيترائي ٻيا بک سبب مري ويا. هو اٿي کاڌو ڳولهي نه سگهندا هئا، ۽ ٻيا به ايترا بيمار هئا جو سندن سار سنڀال نه ڪري سگهيا، سو اهي پنهنجي بستري ۾ بک وگهي مري ويا. جڏهن خطرو سڃاتو ويو، تڏهن وبا ايتري پکڙجي چڪي هئي جو ڪو به ان کي روڪي نه سگهيو”. چيچڪ جي وبا رڳو ميڪسيڪا ماڻهن کي متاثر نه ڪيو، پر ان سان اهڙا صحتمند ماڻهو به ڪمزور ٿي ويا، جيڪي هاڻي پوک پوکي ۽ فصل لڻي نه سگهيا، جنهن ڪري وڏي قحط، ۽ غذائي کوٽ سبب وڏي پيماني تي موت ٿيو. جڏهن ٽينوچٽيٽلان جي آبادي بحاليءَ جي ڪوشش ۾ هئي، تڏهن بيماري چالڪو تائين به پهتي، جيڪو ٽيزڪوڪو ڍنڍ جي ڏکڻ اوڀر ڪنڊ تي هڪ شهر هو؛ اڳ ازتڪن جي قبضي ۾ هو پر هاڻي اسپينين سان گڏ هو.
نسل وڌائڻ ۽ آباديءَ جي واڌ گهٽجي وئي، ڇو⁠تہ ٻار ڄڻڻ جي عمر وارن ماڻهن کي يا ته اسپيني حملي سان وڙهڻو پيو يا هو قحط، غذائي کوٽ يا ٻين بيمارين سبب مري ويا.(Leon-Portilla 1962: 117, León, Portilla Miguel. 2006 The Broken Spears: the Aztec Account of the Conquest of Mexico. Boston: Beacon چيچڪ جهڙيون بيماريون وڏا فاصلا طئي ڪري وڏي آباديءَ ۾ پکڙجي سگهن ٿيون، ۽ ازتڪن سان به اهو ئي ٿيو، جن جي لڳ ڀڳ 50٪ آبادي چيچڪ ۽ ٻين بيمارين سبب ختم ٿي وئي.(Diamond 1999: 210), Diamond, Jared M. 1999 Guns, Germs, and Steel: the Fates of Human Societies. New York: Norton. اندازو آهي ته هڪ سال اندر هن علائقي جي مقامي آباديءَ جو چاليهه سيڪڙو مارجي ويو. ازتڪ ڪوڊيڪسن ۾ بيماريءَ جي واڌ جو گهڻو تصويري بيان ملي ٿو. ازتڪن ان کي هوي اَهُوئزوٽل (وڏي ڦٽ) جي نالي سان سڃاڻيندا هئا.

ازتڪن جي ٻيهر ترتيب
اڪثر بحث ٿيندو رهيو آهي ته ازتڪن اسپينين ۽ سندن اتحادن خلاف شهر مان ڀڄڻ کان پوءِ فوري طور گهڻو عمل ڇو نه ڪيو. هڪ سبب اهو هو ته ٽينوچٽيٽلان يقيناً افراتفريءَ ۾ هو: چيچڪ جي بيماري آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڪيترائي اهم اڳواڻ ۽ امير مري ويا، ۽ فيبروري 1521ع ۾ نئون بادشاهه ڪواهٽيموڪ، بادشاهه اهويٽزوٽل جو پٽ، تخت تي ويهاريو ويو. ماڻهو مئلن جو سوڳ ڪري رهيا هئا ۽ پنهنجو ٽٽل شهر ٻيهر ٺاهي رهيا هئا. ممڪن آهي ته ازتڪن واقعي سمجهيو هجي ته اسپيني هميشه لاءِ هليا ويا آهن. ساڳئي وقت، ڪورتيس نهايت هوشياريءَ سان پنهنجي فوجن کي مختلف رخن ۾ هلايو، ازتڪ گاديءَ کي گهيري ۾ آڻڻ لاءِ تياري ڪئي، ۽ اوتومبا جي جنگ کان پوءِ حاصل ڪيل فوجي اڳڀرائيءَ کي استعمال ڪرڻ ڄاڻيو.

ٽينوچٽيٽلان جي اندر ئي دفاعي حڪمت عملي طور رهڻ ان وقت هڪ قابلِ ڀروسي رستو لڳندو هو. اهڙيءَ ريت کين پنهنجي سپلائيءَ جي ويجهو سڀ کان وڏي ممڪن فوج گڏ رهندي، ۽ چوڌاري ڍنڍ جي ڪري کين حرڪت جي سهولت به ملندي. اسپينين جو هر حملو بندن وسيلي ئي ايندو، جتي ازتڪ آسانيءَ سان حملو ڪري سگهندا. ڇو⁠تہ اسپينين خلاف ازتڪن جي واحد فتح به شهر اندر سندن مخصوص شهري جنگي حڪمت عمليءَ سان حاصل ٿي هئي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻيءَ تي ڪنٽرول برقرار رکڻ تي ڀروسو ڪندا هئا، تنهنڪري لڳي ٿو ته هو پنهنجي مکيه فوج کي رڳو گاديءَ جي دفاع لاءِ خطري ۾ وجهڻ چاهيندا هئا. پر اهو صحيح نه ٿيندو ته ازتڪن کي پنهنجي قسمت جا رڳو خاموش تماشائي سمجهيو وڃي—هنن ڪورتيس خلاف هر هنڌ پنهنجن اتحادن جي مدد لاءِ ڪيترائي لشڪر موڪليا، ۽ هر مُٺڀيڙ ۾ 10 کان 20 هزار فوجون لڳايون، جيئن چالڪو ۽ چپولتيپيڪ ۾. هر ڀيري انهن کي پوئتي ڌڪيو ويو، ۽ مقامي اتحادن مان ڪجهه پاڻ به ازتڪن خلاف ڪامياب ٿيا، ڇو⁠تہ هر ڪاميابيءَ سان سندن اُن “ناقابلِ شڪست” حاڪمن جو خوف گهٽجندو ويو.

ٽينوچٽيٽلان جو گهيرو

ڪورتيس جا منصوبا ۽ تياريون
ڪورتيس جو مجموعي منصوبو اهو هو ته ازتڪن کي سندن گاديءَ اندر ڦاسائي گهيري ۾ آندو وڃي. ڪورتيس جو ارادو هو ته اهو ڪم خاص طور ڍنڍ تي پنهنجي طاقت ۽ حرڪت وڌائي ڪري، ۽ “جڏهن اهي بند تي چڙهي مارچ ڪن ته سندس پاسن جي حفاظت” ڪندي، جيڪو اڳ هن جي وڏن ڪمزورين مان هڪ هو. هن پنهنجي مکيه جهازساز ماهر مارٽين لوپيز کي حڪم ڏنو ته ٽلاڪسڪالا ۾ تيرهن سلوپ يا بريگينٽين ٺاهي. ڪورتيس کي ويراڪروز ۾ پهچندڙ ٻيڙين وسيلي رسد لڳاتار ملندي رهي: اسپين مان آيل هڪ ٻيڙي “هٿيارن ۽ بارود” سان ڀريل هئي، ۽ ٻه ٻيڙيون ناروايز لاءِ موڪليل هيون. ڪورتيس کي پانڪو بستي مان، جيڪا پانڪو ندي وٽ هئي ۽ پوءِ ڇڏي ڏني وئي، هڪ سئو پنجاهه سپاهي ۽ ويهه گهوڙا به مليا؛ ان سان گڏ پانڪو مان ئي پنجاهه سپاهي ۽ ست گهوڙا ميگوئل ديئز دي آڪس جي اڳواڻي ۾ به آيا، جيڪو هڪ ساٿي فتح ڪندڙ هو ۽ آمريڪا جي تاريخ ۾ پهريون مستيضو هو.

ڪورتيس لاءِ مدد جو هڪ وڏو ذريعو فرانسسڪو دي گاراي جون غلط سمجھيل مهمون هيون، جيڪو جميڪا جو گورنر هو. هو پانڪو واري پنهنجي شروعاتي منصوبي جي مدد لاءِ—جيڪو اڳ ئي تباهه ٿي ۽ ڇڏي ڏنو ويو هو—مسلسل ٻيڙي پٺيان ٻيڙي موڪليندو رهيو؛ ۽ اهي سڀ ٻيڙيون ۽ فوجون آخرڪار گهيري کان اڳ ڪورتيس کي ئي مضبوط ڪرڻ لڳيون.Diaz, B., 1963, The Conquest of New Spain, London: Penguin Books, 

ان کان پوءِ ڪورتيس فيصلو ڪيو ته پنهنجي فوج کي ٽيڪسڪوڪو ڏانهن منتقل ڪري، جتي هو ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو ۾ پوندڙ ننڍين ڦاٽن ۾ سلوپ گڏ ڪري، تيار ڪري ۽ پاڻيءَ ۾ لاهي سگهي. ٽيڪسڪوڪو ۾ پنهنجو مکيه مرڪز قائم ڪري، هو ڍنڍ جي چوڌاري پنهنجي فوجن کي تمام گهڻو پکيڙجڻ کان روڪي سگهندو هو، ۽ اتي ئي هو انهن سان رابطو ڪري سگهندو هو جتي کين ضرورت پوندي. زيڪوٽنڪاتل وڏو ڪورتيس کي چيچيميڪاتيکوٽلي جي ڪمانڊ هيٺ ڏهه هزار کان وڌيڪ ٽلاڪسڪالن جنگجو مهيا ڪيا. ڪورتيس ڪرسمس 1520ع کان ايندڙ ڏينهن ٽلاڪسڪالا ڇڏِي. جڏهن سندس فوج ٽيڪسڪوڪو جي ٻاهرئين حدن تي پهتي، ته ست سردار هن سان مليا ۽ ٻڌايو ته سندن اڳواڻ ڪوآناآڪوٽزين “توهان جي دوستي” جي درخواست ڪري ٿو. ڪورتيس جلدي اهو اڳواڻ هٽائي ازتليلشوچٽل ٻيون کي مقرر ڪيو، جيڪو نيزاهوالپلي جو پٽ هو، ۽ جنهن کي بپتسما ڏئي ڊون هرنان ڪورتيس نالو ڏنو ويو هو.
چالڪو ۽ ٽلالمانالڪو کي پنهنجي پاسي آڻڻ کان پوءِ، ڪورتيس اٺ ميڪسيڪي قيدين کي ڪواهٽيموڪ ڏانهن موڪليو ۽ چيو ته “پاڙي جا سڀ شهر هاڻي اسان جي پاسي آهن، ۽ ٽلاڪسڪالن به.” ڪورتيس جو ارادو هو ته ميڪسيڪو کي گهيري ۾ آڻي پوءِ تباهه ڪري. جڏهن مارٽين لوپيز ۽ چيچيميڪاتيکوٽلي ڪاٺيون ڳوٺيون ۽ تختا ٽيڪسڪوڪو آندا، ته سلوپ جلدي ٺهي ويون. مارچ 1521ع ۾، چالڪو ۽ هواڪسٽيپيڪ جي ڀرسان، ڪواهٽيموڪ جون فوجون چار ڀيرا شڪست کاڌي، ۽ ڪورتيس کي شهنشاهه وٽان هٿيارن ۽ ماڻهن سان ڀريل هڪ ٻيڙي ٻيهر ملي.
6 اپريل 1521ع تي، ڪورتيس چالڪو جي چوڌاري موجود ڪاڪيڪن سان مليو، ۽ اعلان ڪيو ته هو “امن آڻيندو” ۽ ميڪسيڪو جو گهيرو ڪندو. هن چيو ته سڀني جا جنگجو ايندڙ ڏينهن تيار هجن، جڏهن هو تيرهن سلوپن کي ڍنڍ ۾ لاهيندو (ڪجهه ترجمن ۾ غلط طور انهن کي “لانچون” چيو ويو آهي). پوءِ چيمالواڪان وٽ چالڪو، ٽيڪسڪوڪو، هوئهوٽزينڪو ۽ ٽلاڪسڪالا جا ويهه هزار جنگجو به هن سان شامل ٿيا. ڪورتيس شوچيميلڪو وٽ ڪواهٽيموڪ جي سترهن هزار جنگجن سان هڪ وڏي جهيڙي ۾ وڙهيو، ۽ پوءِ اتر اولهه طرف پنهنجي مارچ جاري رکي. ڪورتيس ڏٺو ته ڪويوهواڪان، تاڪوبا، ازڪاپوتزالڪو ۽ ڪواهيٽلان خالي پيل هئا.
ٽيڪسڪوڪو واپس موٽي، جيڪو سندس ڪپتان گونزالو دي سندووال جي نگرانيءَ ۾ هو، ڪورتيس سان ڪاستيلي مان آيل وڌيڪ ماڻهو به شامل ٿيا. پوءِ ڪورتيس کي خبر پئي ته سندس قتل لاءِ سازش ٿي رهي هئي، جنهن سبب هن بنيادي سازشي انتونيو دي ويلفافانيا کي ڦاسي ڏيارائي. ان کان پوءِ ڪورتيس ڇهن سپاهين تي ٻڌل ذاتي پهرو رکيو، جيڪو انتونيو دي ڪينونيس جي ڪمانڊ هيٺ هو. اسپينين “نشان لڳايل غلامن” جي ٽين نيلامي پڻ ڪئي؛ اهي ميڪسيڪي اتحادي هئا، جيڪي ڪورتيس جي هٿ آيا، ۽ “جيڪي حضور اعليٰ جي اطاعت ڪرڻ کان پوءِ بغاوت ۾ اُٿيا هئا.”
ڪورتيس وٽ 84 گهوڙيسوار، 194 اربليست وارا ۽ آرڪيبوس بردار، ۽ 650 اسپيني پيادل هئا. هن هر سلوپ تي 25 ماڻهو مقرر ڪيا: 12 چپو هلائيندڙ، 12 ڪراس بو وارا ۽ مسڪيٽ بردار، ۽ هڪ ڪپتان. هر سلوپ وٽ رڳن جو بندوبست، سيل، چپا، ۽ اضافي چپا موجود هئا. ان کان علاوه، ڪورتيس وٽ ٽلاڪسڪالا، هوئهوٽزينڪو ۽ چولولا جا 20,000 جنگجو هئا. ٽلاڪسڪالن جي اڳواڻي زيڪوٽنڪاتل ٻيون ۽ چيچيميڪاتيکوٽلي وٽ هئي. ڪورتيس ڪورپس ڪرسٽي کان پوءِ ميڪسيڪو جي ناڪابندي شروع ڪرڻ لاءِ تيار هو.
ڪورتيس الوارادو کي 30 گهوڙيسوارن، 18 اربليست ۽ آرڪيبوس بردارن، 150 اسپيني پيادلن، ۽ 8,000 ٽلاڪسڪالن اتحادن جي ڪمانڊ ڏني، ۽ کيس—پنهنجي ڀاءُ جورجي دي الوارادو، گوتيئريز دي باداخوز ۽ اندريس دي مونخاراز سان گڏ—تاڪوبا کي محفوظ ڪرڻ لاءِ روانو ڪيو. ڪريستوبال دي اوليد 30 گهوڙيسوار، 20 اربليست ۽ آرڪيبوس بردار، 175 پيادل، ۽ 8,000 ٽلاڪسڪالن اتحادي کڻي—اندريس دي تاپيا، فرانسسڪو ويردوگو ۽ فرانسسڪو دي لوگو سان گڏ—ڪويوهواڪان کي محفوظ ڪيو. گونزالو دي سندووال 24 گهوڙيسوار، 14 آرڪيبوس بردار ۽ اربليست وارا، 150 اسپيني پيادل، ۽ چالڪو ۽ هوئهوٽزينڪو جا 8,000 جنگجو کڻي—لوئيس مارين ۽ پيڊرو دي ايرڪيو سان گڏ—اِڪسٽلاپالاپان کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ويو. ڪورتيس پاڻ تيرهن سلوپن جي ڪمانڊ سنڀالي. ڪورتيس جون فوجون 22 مئي تي انهن مورچن تي اچي ويٺيون.

پهريون مقابلا

الوارادو ۽ اوليد جي هيٺان فوجون سڀ کان اڳ چپولتيپيڪ ڏانهن وڌيون، ته جيئن ازتڪن کي پاڻيءَ جي رسد کان ڪٽي ڇڏين. اتي چشما هئا، جيڪي آبگير ذريعي شهر جي گهڻي پاڻيءَ جي فراهمي ڪندا هئا؛ باقي پاڻي ٻيڙين وسيلي شهر ۾ آندو ويندو هو. پوءِ ٻنهي جنرلَن پنهنجي فوجن کي ٽلاڪوپان وٽ بند تي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن مان ٽلاڪوپان جي جنگ ٿي. ازتڪ فوجن زميني ۽ آبي سخت جوابي حملي سان اسپينين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو ۽ گاديءَ تي ٿيل هن حملي کي روڪي ڇڏيو.
ڪورتيس کي ٽيڪسڪوڪو مان تيرهن سلوپون لاهڻ کان پوءِ “هزار کان وڌيڪ ٻيڙين” جو مقابلو ڪرڻو پيو. پر “سازگار هوا لڳي پئي”، جنهن سبب هو ڪيترين ٻيڙين کي اونڌو ڪري سگهيو ۽ ڪيترن کي ماريو يا قيد ڪيو. ڍنڍ تي پهرين جنگ کٽڻ کان پوءِ ڪورتيس اوليد جي فوجن سان گڏ ڇانوڻي وڌي.
ازتڪ ٻيڙين جا بيڙا اسپينين تي حملي لاءِ تمام ڪارآمد هئا، ڇو⁠تہ اهي بند جي ٻنهي پاسن کان اسپينين کي گهيري ۾ آڻي سگهندا هئا. ڪورتيس فيصلو ڪيو ته بند ۾ هڪ کليل جاءِ ٺاهي وڃي، جيئن سندس بريگينٽينون ٻنهي پاسن کان سندس فوجن جي دفاع ۾ مدد ڪري سگهن. پوءِ هن سلوپن کي حملي ڪندڙ دستن ۾ ورهايو: چار الوارادو لاءِ، ڇهه اوليد لاءِ، ۽ ٻه سندووال لاءِ ٽيپيئاڪويلا بند تي. هن انتظام کان پوءِ ازتڪ بريگينٽينن جي ابتڙ پاسي کان ٻيڙين ۾ چڙهي حملو ڪرڻ جي قابل نه رهيا، ۽ دياز موجب “جنگ گهڻو ڪري اسان جي حق ۾ ٿي وئي.”
بريگينٽينن سان ڪورتيس اهڙن هنڌن تي به ماڻهو ۽ رسد موڪلي سگهيو، جتي اڳ نه پهچي سگهندو هو، ۽ اهو ڪواهٽيموڪ جي منصوبي ۾ رنڊڪ بڻيو. اسپيني فوجن جي بندن واري اڳڀرائيءَ ۾ مدد ڪرڻ لاءِ اسپيني ٻيڙين کي وڌيڪ مشڪل ۾ وجهڻ خاطر، ازتڪن ڍنڍ جي ٿورن پاڻي وارن حصن ۾ کوها کوٽي ڇڏيا، جن ۾ هو اميد ڪندا هئا ته اسپيني ڦاسندا، ۽ ڍنڍ جي تري ۾ لڪل تيز ڪاٺيون گاڏي ڇڏيون ته جيئن لانچون چيري سگهن. بندن تي اسپيني گهوڙا به اثرائتا نه رهيا.
ڪورتيس کي ٻيهر پنهنجا منصوبا بدلائڻا پيا، ڇو⁠تہ شروعاتي زميني مهمون ڪامياب نه ٿيون. هن جو منصوبو اهو هو ته ڏينهن جو بندن تي حملو ڪري ۽ رات جو ڇانوڻي ڏانهن موٽي وڃي؛ پر جيئن ئي اسپيني فوجون واپس موٽنديون هيون، ازتڪ خالي ٿيل پلن ۽ رڪاوٽن تي قبضو ڪري وٺندا هئا. نتيجي طور، ڪورتيس پنهنجن فوجن کي رات جو به بندن تي مورچا سنڀالڻ جو حڪم ڏنو، ته جيئن پنهنجي جاءِ بچائي رکن. ڪورتيس اهو به حڪم موڪليو ته “ڪنهن به صورت ۾ ڪو خال کليل نه ڇڏبو، ۽ سڀ گهوڙيسوار سڄي رات بند تي ئي سُمهندا، پنهنجن گهوڙن کي ڪٺل ۽ لگام ٻڌل حالت ۾ رکندا.” هن انتظام سان اسپينين آهستي آهستي شهر جي وڌيڪ ويجهو پهچڻ لڳا.
اسپينين ٽنهي بندن رستي ٽينوچٽيٽلان ڏانهن کاڌي ۽ پاڻيءَ جي پهچ کي روڪيو. انهن ڍنڍ جي چوڌاري موجود نون شهرن مان ٻيڙين وسيلي ايندڙ رسد کي به محدود ڪيو، رات جو ٻه لانچون ڪڍي “قبضي واري مهمن” تي موڪليندا هئا. پر ازتڪ ٽيهه پيروگن سان هڪ هنڌ گهات لڳائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جتي هنن چيريندڙ ڪاٺيون اڳ ئي لڪائي رکيون هيون. هنن ٻه اسپيني لانچون هٿ ڪيون ۽ ڪپتان خوان دي لا پورتييا ۽ پيڊرو باربا کي قتل ڪيو.

اسپينين جي وڌيڪ ويجهو اڳڀرائي

ٻه سردار قيد ڪرڻ کان پوءِ، ڪورتيس کي خبر پئي ته ازتڪ چاليهه پيروگن سان سندس لانچن لاءِ ٻي گهات رکي رهيا آهن. پوءِ ڪورتيس پنهنجي ڇهن لانچن سان هڪ جوابي گهات ترتيب ڏني، جيڪا ڪامياب ٿي، ۽ “گهڻا جنگجو ماريا ۽ گهڻا قيدي ورتا.” ان کان پوءِ ازتڪ “وڌيڪ گهات رکڻ جي همت نه ڪئي، ۽ نه اڳ وانگر کليل نموني کاڌو ۽ پاڻي اندر آڻي سگهيا.” ڍنڍ ڪناري وارا شهر—جن ۾ ازتپالاپا، چوروبوسڪو، ڪولواڪان ۽ مڪسڪويڪ شامل هئا—اسپينين سان صلح ۾ آيا. ٽينوچٽيٽلان اندر واري جنگ کي آمريڪي مؤرخ چارلس رابنسن “انتہائی بي رحم” چيو، ڇو⁠تہ ٻئي ڌريون گهٽين ۾ اهڙي وحشي جنگ ۾ آمهون سامهون هيون جتي نه رحم ڏنو ويو ۽ نه گهريو ويو.Robinson, Charles The Spanish Invasion of Mexico 1519–1521, London: Osprey, 2004 p. 58.
ڪواهٽيموڪ پوءِ سينٽ جان جي عيد واري ڏينهن پنهنجي سڄي فوج سان ٽنهي اسپيني ڇانوڻين تي ساڳي وقت حملو ڪيو. ٽيزڪوڪو ڍنڍ تي تاڪوبا بند، جيڪو ٽينوچٽيٽلان کي مکيه زمين سان ڳنڍيندو هو، ۽ جنهن جي رستي تي اڄ ميڪسيڪو سٽي ۾ پوينتي دي الوارادو (الوارادو جو پل) نالي هنڌ آهي، اتي پيڊرو دي الوارادو بند ۾ پيل خال مٿان هڪ جنوني گهوڙيسوار چارج ڪئي. جڏهن الوارادو ۽ سندس گهوڙيسوار خال جي ٻئي پاسي نڪتا ۽ پٺيان پيادل فوج به آئي، ته ازتڪ ٻيڙيون اچي ان خال کي ڀري ويون. پيڊرو دي الوارادو زخمي ٿيو ۽ ساڻس گڏ سندس ڇانوڻي جا اٺ ماڻهو به زخمي ٿيا. الوارادو گهات مان بچي نڪتو، پر سندس پنج ماڻهو قيد ٿيا ۽ کين عظيم مندر ڏانهن وٺي وڃي قربان ڪيو ويو. اسپينين پنهنجي مورچن مان ڏسي سگهيا ته سندن قيد ٿيل ساٿي وڏي هرم تي قربان ٿي رهيا آهن، جنهن سان سندن ازتڪن خلاف نفرت وڌيڪ وڌي وئي.Robinson, Charles The Spanish Invasion of Mexico 1519–1521, London: Osprey, 2004 p. 59. هر ڏينهن جي پڇاڙيءَ تي اسپينين هڪ دعا ڪندا هئا: “اوهه، خدا جا شڪر، اڄ انهن مون کي کڻي وڃي قربان نه ڪيو.”

ان کان پوءِ ڪورتيس فيصلو ڪيو ته ميڪسيڪي بازار واري چوراهي ڏانهن گڏيل حملي سان اڳتي وڌجي، جنهن کي اڄ ڪولهوآڪاتونڪو جي جنگ چيو وڃي ٿو. پر هن اڳتي وڌندي هڪ واهه ڀرڻ کي نظرانداز ڪيو، ۽ جڏهن ازتڪن جوابي حملو ڪيو ته ڪورتيس زخمي ٿيو ۽ لڳ ڀڳ قيد ٿي ويو. ڪريستوبال دي اوليا ۽ ڪريستوبال دي گزمان ڪورتيس لاءِ پنهنجون جانون قربان ڪيون، ۽ پنجهسٺ اسپيني سپاهي جيئرا قيد ٿيا. پوءِ ڪواهٽيموڪ انهن مان پنجن جا ڪنڌ الوارادو جي ڇانوڻيءَ ڏانهن اڇلايا، چار ڪورتيس جي ڇانوڻيءَ ڏانهن، ڇهه سندووال جي ڇانوڻيءَ ڏانهن، جڏهن⁠ته ڏهه وڌيڪ کي هويتزيلوپوچٽلي ۽ تيزڪاتليپوڪا جي بُتن اڳيان قربان ڪيو ويو.

دياز بيان ڪري ٿو ته “هوئيچيلوبوس جو اداس ڍول وري وڳو... اسان ڏٺو ته ڪورتيس جي شڪست ۾ قيد ٿيل اسان جا ساٿي ڏاڪڻين تي گهلي، قرباني لاءِ مٿي کڻي پيا وڃن... سندن ڇاتيون چيري، ڌڙڪندڙ دلون ڪڍي بُتن کي پيش ڪيون پيون وڃن... هندستاني قصابن... سندن ٻانهون ۽ ٽنگون ڪٽي ڇڏيون... پوءِ انهن جو گوشت مرچن ۽ ٽماٽن جي چٽڻيءَ سان کاڌو... ۽ سندن ڌڙ ۽ آنڊا شينهنن، چيتن، اژدهن ۽ سانپن ڏانهن اڇلايا.” ڪواهٽيموڪ پوءِ “اسان جي سپاهين جون ٻانهون ۽ ٽنگون، ۽ سندن چهري جي کل... اسان جي اتحادن جي سڀني شهرن ڏانهن” موڪليون. ازتڪ ڏهه راتيون لڳاتار هر رات اسپيني قيدين جو هڪ ٽولو قربان ڪندا رهيا. ازتڪن پچايون ويل عضوا ٽلاڪسڪالن ڏانهن اڇلائي چيائون: “هنن تيئوليس [“ديوتا”—شروعاتي عقيدي ڏانهن اشارو ته اسپيني ديوتا آهن] ۽ پنهنجن ڀائرن جو گوشت کائو، ڇو⁠تہ اسان ان سان ڍؤ ٿي چڪا آهيون.”
ازتڪ بندن تي اسپينين تي “ڏينهن رات” حملو ڪندا رهيا. ڍنڍ جي چوڌاري شهرن ۾ موجود اسپيني اتحادن جا ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا يا “زخمي ٿي گهر موٽي ويا”، ۽ “سندن اڌ ٻيڙيون تباهه ٿي ويون.” پر “انهن هاڻي ازتڪن جي وڌيڪ مدد نه ڪئي، ڇو⁠تہ هو انهن کان نفرت ڪندا هئا.” بهرحال، 24,000 اتحادن مان فقط 200 ماڻهو ٽنهي اسپيني ڇانوڻين ۾ رهجي ويا، باقي سڀ گهر موٽڻ جو فيصلو ڪري ويا.
اهاواڪسپٽزآڪٽزن (بعد ۾ ڊون ڪارلوس)، جيڪو ٽيڪسڪوڪو جي سردار ڊون فرنيندو جو ڀاءُ هو، چاليهه مٽن مائٽن ۽ دوستن سان گڏ ڪورتيس جي ڇانوڻيءَ ۾ رهيو. هوئهوٽزينڪو جو ڪاڪيڪ سندووال جي ڇانوڻيءَ ۾ پنجاهه ماڻهن سان رهيو. الوارادو جي ڇانوڻيءَ ۾ چيچيميڪاتيکوٽلي، لورينزو دي وارگاس جا ٻه پٽ، ۽ اسي ٽلاڪسڪالن موجود هئا. اڳڀرائي جاري رکڻ لاءِ ڪورتيس هر اُن پاڙي کي ڊاهي پيو، جيڪو هو هٿ ڪندو هو، ۽ اُن جو ملبو واهن ۽ بندن جي خالن ۾ ڀرڻ لاءِ استعمال ڪندو هو، ته جيئن سندس پيادل ۽ گهوڙيسوار صف بنديءَ سان اڳتي وڌي سگهن—هي جنگي طريقيڪار اسپينين لاءِ سازگار هو، جڏهن⁠ته هٿين هٿ گهٽين واري جنگ ازتڪن لاءِ وڌيڪ سازگار هئي.
ان کان پوءِ ڪورتيس ڌيان انهيءَ تي ڏنو ته ازتڪ “پنهنجو سڄو راشن کائي ختم ڪن” ۽ کارو پاڻي پيئن. اسپينين آهستي آهستي بندن تي اڳتي وڌندا رهيا، جيتوڻيڪ اتحادن کان سواءِ. ازتڪن جي چيريندڙ ڪاٺين کي ٽوڙڻ جو طريقو ڳولي وٺڻ کان پوءِ سندن لانچون ڍنڍ ۾ آزاد ٿي ويون. ٻارهن ڏينهن پوءِ، اسپيني اتحادن کي خبر پئي ته ازتڪ بُتن جي اڳڪٿي—ته اسپيني ڏهه ڏينهن اندر مري ويندا—غلط هئي. ٽيڪسڪوڪو مان ٻه هزار جنگجو واپس آيا، ۽ ٽوپيئنڪو مان ٽيپانيڪا جي اڳواڻي هيٺ ڪيترائي ٽلاڪسڪالن جنگجو به واپس آيا؛ هوئهوٽزينڪو ۽ چولولا جا ماڻهو به واپس ٿيا.
ڪواهٽيموڪ پوءِ ماتلازينگو، مالينالڪو ۽ تُولاپا ۾ پنهنجن اتحادن کي گڏ ڪري، پٺيان کان اسپينين تي حملي لاءِ ڀرتي ڪيو. پر ڪورتيس اندريس دي تاپيا کي 20 گهوڙيسوارن ۽ 100 سپاهين سان، ۽ گونزالو دي سندووال کي 20 گهوڙيسوارن ۽ 80 سپاهين سان موڪليو ته هو اتحادن کي هن نئين خطري خلاف مدد ڪن. اهي ٻه ماتلازينگو سردار قيدي ڪري واپس آيا.
جيئن جيئن اسپينين وڌيڪ ڪامياب حڪمت عمليون استعمال ڪيون، ٽينوچٽيٽلان تي سندن گيرو وڌيڪ تنگ ٿيندو ويو، ۽ ازتڪن ۾ قحط شروع ٿي ويو. بندن تي قبضي سبب ازتڪ مکيه زمين کان ڪٽي پيا. ڪورتيس کي اهو فائدو به هو ته هو گهڻو ڪري دفاعي نوعيت جي جنگ وڙهي رهيو هو. جيتوڻيڪ ڪواهٽيموڪ ٽلاڪوپان وٽ الوارادو جي فوجن تي وڏي پيماني تي حملو منظم ڪيو، ازتڪ فوجن کي پوئتي ڌڪيو ويو. سڄي گهيري دوران، ٽينوچٽيٽلان کي ٻاهر کان گهڻي مدد نه ملي. باقي وفادار باجگذار رياستن لاءِ فوج موڪلڻ ڏکيو ٿي پيو، ڇو⁠تہ ان سان اهي پاڻ اسپيني حملي لاءِ کليل ٿي پون ها. انهن مان گهڻيون وفادار رياستون اسپينين جي گهيري ۾ هيون.
جڏهن به حالتن ۾ تبديليءَ جو اشارو ملندو، باجگذار رياستون وفاداريون بدلائينديون رهيون؛ تنهنڪري اسپينين ڪوشش ڪئي ته ڪو به اتحادي هٿن مان نه نڪري. کين “برف جي گولي واري اثر” جو ڊپ هو: جيڪڏهن هڪ باجگذار ڌر ڇڏي، ته ٻيا به پٺيان اچي سگهن ٿا. تنهنڪري جيڪي به باجگذار ٽينوچٽيٽلان کي مدد موڪلڻ جي ڪوشش ڪندا، اسپينين انهن کي بي رحميءَ سان چيڀاٽي ڇڏيندا. کاڌي ۽ پاڻيءَ جون سڀئي روانگيون روڪيون ويون، ۽ ڍنڍ ۾ مڇي مارڻ جي ڪوشش ڪندڙن تي به حملو ڪيو ويو. شهر اندر حالت نهايت خراب هئي: قحط ۽ چيچڪ سبب اڳ ئي هزارين ماڻهو مري چڪا هئا؛ عورتون ديوتن کي پنهنجن ٻارن جا ڪپڙا به نذر ڪرڻ لڳيون، تنهنڪري گهڻا ٻار بلڪل اگهاڙا هئا. سخت اڃ سبب ڪيترن ازتڪن گندو، کارو پاڻي پيئڻ شروع ڪيو ۽ پيچش ۾ مبتلا ٿيا. قحط ايترو شديد هو جو ازتڪ کاڌي لاءِ هر شيءِ کائڻ لڳا—ڪاٺ، چمڙو، ۽ سرون به.
اسپينين ٽينوچٽيٽلان ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيندا رهيا. ازتڪ به اسپينين جيتري ئي تيزيءَ سان حڪمت عمليون بدلائيندا رهيا، جنهن سبب ڪورتيس جي فوج مڪمل فتح حاصل نه ڪري سگهي. پر ازتڪ تمام گهڻو ٿڪجي ۽ گهٽجي چڪا هئا. نه کين نوان سپاهي ملي رهيا هئا، نه رسد، نه کاڌو، نه پاڻي. ٻئي پاسي اسپينين کي ويراڪروز مان وڏي مقدار ۾ سامان ملي رهيو هو، ۽ ڪجهه حد تائين تازي دم ٿي، آخرڪار هو ٽينوچٽيٽلان جي مکيه حصي ۾ داخل ٿي ويا.

ازتڪن جي آخري مزاحمت
ان کان پوءِ ڪورتيس حڪم ڏنو ته ٽنهي ڇانوڻين مان هڪ ئي وقت ٽلاٽيلولڪو جي بازار ڏانهن اڳڀرائي ڪئي وڃي. الوارادو جو دستو سڀ کان اڳ اتي پهتو، ۽ گوتيئريز دي باداخوز هوئيچيلوپوچٽلي جي ڪُو جي چوٽيءَ تي چڙهي ويو، ان کي باهه ڏني، ۽ اتي اسپين جا جهنڊا نصب ڪيا. ڪورتيس ۽ سندووال جا ماڻهو وڌيڪ چار ڏينهن جي جنگ کان پوءِ اتي اچي هنن سان مليا.
اسپيني فوجون ۽ سندن اتحادي شهر اندر اڳتي وڌندا رهيا. جيتوڻيڪ هنن وڏو جاني نقصان پهچايو، پر ازتڪ اسپينين جي اڳڀرائي روڪي نه سگهيا. جڏهن شهر اندر جنگ جي باهه ڀڙڪي رهي هئي، تڏهن ازتڪن هوئتزيلوپوچٽلي جي قربانگاهه تي قيد ڪيل 70 اسپيني جنگي قيدين جون دليون ڪڍي کائي ڇڏيون. آگسٽ تائين ڪيترائي مقامي رهواسي ٽلاٽيلولڪو مان ڀڄي چڪا هئا. ڪورتيس سفير موڪلي ٽلاٽيلولڪا سان ڳالهين جي ڪوشش ڪئي ته اهي سندس پاسي ٿي وڃن، پر ٽلاٽيلولڪا ازتڪن سان وفادار رهيا.
اسپينين سان ٿيندڙ جنگن دوران به ازتڪ پنهنجون روايتي رسمون ۽ رواج جاري رکندا رهيا. ٽلاپالٽيڪاتل اوپوچٽزن کي چونڊيو ويو ته هن کي ڪويتزال الو (اُلو) واري پوشاڪ پهرائي وڃي. هن کي هوئتزيلوپوچٽلي سان منسوب مقدس ڀالا ڏنا ويا، جن جا ڪٺن ڪاٺ جا ڦُٽا هئا ۽ مٿان چقمق جا تيز ٽڪرا لڳل هئا. جڏهن هو ظاهر ٿيو ته اسپيني سپاهي ڊڄيل ۽ دهشتزده لڳا. هنن اُلو-جنگجو جو پيڇو ڪيو، پر نه هو قيد ٿي سگهيو ۽ نه قتل ٿيو. ازتڪن هن کي سُٺو سنڪيت سمجهيو، پر هو وڌيڪ وڙهي نه سگهيا، ۽ اميرن سان صلاح مشوري کان پوءِ ڪواهٽيموڪ اسپينين سان ڳالهيون شروع ڪيون.
جنگ جي آخري ڏينهن ۾ ڪنهن موقعي تي، ٽلاٽيلولڪو مٿان واديءَ ۾ هڪ ٽوڙنيڊو آيو، ۽ پوءِ ڍنڍ مٿان نڪري ويو. اهو آمريڪا ۾ يورپين جي ڏٺل پهريون ٽوڙنيڊو هو.
ڪواهٽيموڪ ڏانهن امن جون ڪيئي ناڪام ڪوششن کان پوءِ، ڪورتيس سندووال کي حڪم ڏنو ته شهر جي اُن حصي تي حملو ڪري جتي ڪواهٽيموڪ پسپا ٿي ويو هو. جڏهن ڍنڍ ۾ سوين ٻيڙيون ڀري، تباهه ٿيندڙ شهر مان ڀڄي رهيون هيون، تڏهن ڪورتيس پنهنجي بريگينٽينون موڪليون ته انهن کي روڪي وٺن. ڪواهٽيموڪ پنهنجي ملڪيت، سون، زيور، ۽ خاندان سميت پنجاهه پيروگن ۾ ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جلد ئي سندووال جي لانچن هٿان گرفتار ٿي ويو، ۽ ڪورتيس اڳيان پيش ڪيو ويو.

آڻ مڃڻ
ازتڪ فوجون مڪمل طور تباهه ٿي ويون، ۽ ازتڪ 13 آگسٽ 1521ع (جولين تاريخ) تي هٿيار ڦٽا ڪيا. ڪورتيس لا نوچي ترستي دوران وڃايل سون جي واپسي جو مطالبو ڪيو. تشدد هيٺ—پيرن تي تيل وجهي ساڙڻ سان—ڪواهٽيموڪ ۽ تاڪوبا جي سردار قبول ڪيو ته سون ۽ زيور ڍنڍ ۾ اڇلايا ويا هئا. تنهن هوندي به ٿورو ئي سون بچيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ ئي ان جو پنجون حصو اسپين موڪليو ويو هو ۽ ٻيو حصو ڪورتيس پاڻ وٽ رکيو هو. “آخرڪار... بچيل سڄو سون بادشاهه جي عملدارن وٽ هليو ويو.”
ڪواهٽيموڪ ساڳئي ڏينهن قيد ڪيو ويو، جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، ۽ 1525ع تائين—جڏهن هو گوئٽي مالا ڏانهن ويندڙ هڪ اسپيني مهم سان گڏ هئڻ دوران غداري جي الزام ۾ ڦاسي ڏنو ويو—ڪورتيس جي ڪنٽرول هيٺ ٽينوچٽيٽلان جو نالي ماتر حڪمران رهيو.

جاني نقصان ۽ ظلمن
مهم دوران مجموعي طور 100,000 کان 240,000 ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ جنگجو ۽ شهري ٻئي شامل هئا. گهيري کان پوءِ لڳ ڀڳ 40,000 ازتڪ لاش واهن ۾ ترندا رهيا يا دفن ٿيڻ جا منتظر هئا. تقريباً سمورا ازتڪ امير مارجي چڪا هئا، ۽ جيڪي بچيا هئا اهي گهڻو ڪري نوجوان عورتون ۽ تمام ننڍڙا ٻار هئا. گهٽ ۾ گهٽ 40,000 ازتڪ شهري ماريا ويا يا قيد ڪيا ويا. بچيل ماڻهو ايندڙ ٽن ڏينهن تائين شهر مان ٻاهر ڪڍيا ويا.
اسپينين جا مقامي اتحادي—خاص طور تي ٽلاڪسڪالا—سپرڊر کان پوءِ به حملا جاري رکندا رهيا؛ بچيل هزارين شهرين کي قتل ڪيو ۽ شهر لٽيو. عورتن ۽ ٻارن کي به نه ڇڏيو: گهرن ۾ گهڙي هر قيمتي شيءِ چوري ڪيائون، عورتن سان زيادتي ڪري پوءِ قتل ڪيائون، ۽ ٻارن کي ڇُري سان هنيو. هڪ ذريعي موجب، رڳو ازتپالاپا جي شهر ۾ 6,000 ماڻهو قتل ڪيا ويا. هي اُن بي رحم مهم جو حصو هو، جيڪا انهن ازتڪن خلاف هلي، جيڪي ڊگهي عرصي کان انهن کي دٻائيندا رهيا هئا؛ لڳ ڀڳ سؤ سالن تائين ٽلاڪسڪالن کي هر سال نوجوان مردن ۽ عورتن جو ڪوٽا قرباني ۽ خوراڪ لاءِ ٽينوچٽيٽلان جي عظيم هرم ڏانهن موڪلڻو پوندو هو، ۽ هاڻي ٽلاڪسڪالن کي بدلو وٺڻ جو موقعو مليو.Robinson, Charles The Spanish Invasion of Mexico 1519–1521, London: Osprey, 2004 p. 60. آمريڪي مؤرخ چارلس رابنسن لکيو: “صدين جي نفرت ۽ ميزوامريڪي جنگ جي بنيادي بي رحمي اهڙي تشدد ۾ گڏ ٿي ويئي، جنهن ڪورتيس پاڻ کي به دهلائي ڇڏيو.”

پاڪ رومي شهنشاهه چارلس پنجين ڏانهن هڪ خط ۾، ڪورتيس لکيو:
“اسان کي دشمن سان وڙهڻ کان وڌيڪ ڏکيائي پنهنجن اتحادن کي اهڙي بي رحميءَ سان قتل ڪرڻ کان روڪڻ ۾ ٿي. ڇو⁠تہ ڪابه قوم—ڀلي ڪيتري به وحشي هجي—ايتري سخت ۽ غيرفطري بي رحمي ڪڏهن به استعمال نه ڪئي آهي، جيتري هن علائقي جي ماڻهن ڪئي. اسان جا اتحادي اُن ڏينهن گهڻو مالِ غنيمت کڻي ويا، جنهن کي اسان روڪي نه سگهياسين، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن تعداد 150,000 کان وڌيڪ هو ۽ اسان اسپيني رڳو لڳ ڀڳ نو سؤ هئاسين. نه اسان جون احتياطون ۽ نه اسان جون تنبيهون سندن لٽ مار روڪي سگهيون، جيتوڻيڪ اسان هر ممڪن ڪوشش ڪئي... مون هر گهٽيءَ ۾ اسپيني مقرر ڪيا هئا ته جيئن جڏهن ماڻهو (سپرڊر لاءِ) ٻاهر اچن، ته اسان جا اتحادي انهن بيچارن ماڻهن کي قتل ڪرڻ کان روڪي سگهن، جن جو تعداد ڳڻپ کان ٻاهر هو. مون اتحادي سردارن کي به چيو ته ڪنهن به صورت ۾ انهن ماڻهن مان ڪنهن کي نه ماريو وڃي؛ پر سندن تعداد ايترو گهڻو هو جو اسان پندرهن هزار کان وڌيڪ ماڻهن کي اُن ڏينهن ٽلاڪسڪالن هٿان قتل ۽ قربان ٿيڻ کان روڪي نه سگهياسين.”

مهم کان پوءِ ٿيل وڏي پيماني تي قتل عام ۽ ازتڪ ثقافت جي تباهي سبب ڪيترائي ذريعا—جهڙوڪ اسرائيل چارني، جان سي. ڪوڪس، ۽ نورمن نيمارڪ—هن گهيري کي نسل ڪشي قرار ڏين ٿا.
جيتوڻيڪ ڪجهه رپورٽن موجب انگ اکر چاليهه تائين گهٽ ڏنا ويا آهن، پر گهيري دوران اسپينين جا سئو کان وڌيڪ سپاهي مارجي ويا، جڏهن⁠ته هزارين ٽلاڪسڪالن به جان وڃائي ويٺا. اندازو آهي ته ٻن سالن واري مهم دوران—ويراڪروز کان ٽينوچٽيٽلان تائين—مختلف سببن ڪري لڳ ڀڳ 1,800 اسپيني مارجي ويا. (ٿامس، ص. 528–29) باقي رهيل اسپيني فوجن ۾ 800–900 اسپيني، اسي گهوڙا، سورهن توپون، ۽ ڪورتيس جون تيرهن بريگينٽينون شامل هيون. ٻيا ذريعا اندازو لڳائن ٿا ته 1519ع کان 1521ع تائين هن علائقي ۾ ٿيل سڀني جنگين دوران لڳ ڀڳ 860 اسپيني سپاهي ۽ 20,000 ٽلاڪسڪالن جنگجو مارجي ويا. عام طور تي اهو تسليم ڪيو وڃي ٿو ته ڪورتيس جا مقامي اتحادي—جن جو انگ فتح جي ٽن سالن واري عرصي ۾ لڳ ڀڳ 200,000 تائين پهچي سگهي ٿو—سندس ڪاميابي لاءِ لازمي ۽ فيصلائتا هئا.بليڪ، جيرمي (ايڊيٽر). عالمي تاريخ جو ائٽلس. لنڊن: ڊارلنگ ڪنڊرزلي، 2000. ڪورتيس جي نائب برنال دياز دل ڪاستيلو خاص طور تي سندن فتح جو وڏو سهرو لا مالينچي جي سر ٻڌايو.

حوالا

نوٽ

ٻاهريان ڳنڍڻا
ويب تي هرنينڊو ڪورٽس – ٿومب نيل گيلرين سان ويب ڊاريڪٽري * ڪيٿولڪ انسائيڪلوپيڊيا (1911) * Conquistadors، مائيڪل ووڊ سان – 2001 جي PBS دستاويزي فلم لاءِ ويب سائيٽ * Ibero-American Electronic Text Series يونيورسٽي آف وسڪونسن ڊجيٽل ڪليڪشن سينٽر پاران آن لائن پيش ڪئي وئي * 

زمرو:ٽينوچٽٽلان
زمرو:1521 ميڪسيڪو ۾ 
زمرو:نيو اسپين ۾ 1521 
زمرو:ٻيڙين سان لاڳاپيل جنگيون 
زمرو:ميڪسيڪو شهر جي فوجي تاريخ زمرو:ٽلاڪسڪالا سان لاڳاپيل جنگيون 
زمرو:ازٽيڪ سلطنت سان لاڳاپيل جنگيون زمرو:1521 ۾ تڪرار 
زمرو:آخري اسٽينڊ 
زمرو:جنگي ڏوهه 
زمرو:اسپين پاران ڪيل قتل عام 
زمرو:اتر آمريڪا ۾ نسلي صفائي 
زمرو:اتر آمريڪا جي اصلي ماڻهن جي نسل ڪشي 
زمرو:ازٽيڪن جي تاريخ 
زمرو: آمريڪا ۾ اصلوڪي آمريڪين جي نسل ڪشي 
زمرو:اسپين پاران ڪيل محاصرا 
زمرو:ازٽيڪ سلطنت تي اسپيني فتح 
زمرو:ٻيڙين سان لاڳاپيل جنگيون 
زمرو:ميڪسيڪو جي فوجي تاريخ زمرو:ٽلاڪسڪالا سان لاڳاپيل جنگيون 
زمرو:ازٽيڪ سلطنت سان لاڳاپيل جنگيون