ڪنڊي

{{taxobox
 | name = ڪنڊي 
 | image = Khejri.jpg
 | image_caption = ڪنڊي جو منظر 
 | regnum = ٻوٽو
 | unranked_divisio = عروقي ٻوٽا گلدار ٻوٽا ٻن سلن وارا ٻوٽا
 | ordo = فبلز
 | familia = فبيسئي
 | genus = پروسوپس
 | species = ' سنراريا | binomial = پروسوپس سنيرارريا}}
ڪنڊي:Prosopis cineraria، جنهن کي عام طور تي فارسي ميسڪائيٽ، عربي ۾ غاف راجھستان ۾ کجڙي سڏيو وڃي ٿو، هڪ قسم جو گلدار وڻ آهي، جيڪو دالين جي خاندان (Fabaceae) سان تعلق رکي ٿو۔ هي وڻ اولهه ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي سڪي علائقن جو اصلي آهي، جن ۾ افغانستان، بحرين، ايران، ڀارت، عمان، پاڪستان، سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ يمن شامل آهن۔ هن وڻ جا پن ٻه ڀيرا پنن وارا (bipinnate) هوندا آهن۔ هي وڻ انتهائي سڪي حالتن (ڏڪار) ۾ به زنده رهڻ جي صلاحيت رکي ٿو۔ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ انڊونيشيا ۾، اهو هڪ متعارف ڪرايل نسل طور پڻ ملي ٿو۔
ڪنڊي وڻ، متحده عرب امارات جو قومي وڻ آهي۔ "غاف ڏيو مھم"  تحت، شهرين کي پنهنجي باغن ۾ هي وڻ پوکڻ جي ترغيب ڏني وڃي ٿي، ته جيئن  ريگستان بڻجڻ جي عمل (desertification) کي روڪي سگهجي ۽ قومي ورثو محفوظ رهيمتحده عرب امارات جي ريگستاني ڳوٺ نذوا (Nazwa) ۾ ال غاف (ڪنڊي) ڪنزرويشن ريزرو پڻ موجود آهي۔. ڪنڊي، ڀارت جي ڪيترن ئي رياستن جو سرڪاري وڻ پڻ آهي:
راجسٿان (جتي ان کي کجڙي چيو وڃي ٿو)،
اولهه اتر پرديش (جتي ان کي ڇونڪارا چيو وڃي ٿو)،
۽ تلنگانا (جتي ان کي جمي سڏيو وڃي ٿو)۔.
هن نسل جو هڪ وڏو ۽ مشهور مثال بحرين ۾ موجود زندگيءَ جو وڻ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ ۴۰۰ سال پراڻو آهي ۽ اهڙي ريگستان ۾ بيٺل آهي، جتي پاڻي جو ڪو به ظاهر ذريعو موجود ناهي۔
سن 1730ع ۾، راجسٿان جي جوڌپور ويجهو ڳوٺ کهجرلي ۾ هڪ تاريخي ماحولياتي سانحو پيش آيو۔ امرتا ديوي ۽ سندس ٽي نوجوان ڌيئرون، مارواڙ جي مهاراجا اڀئي سنگهه جي حڪم تي وڻ ڪٽجڻ کان بچائڻ لاءِ پنهنجيون جانيون قربان ڪري ويٺيون۔ ان واقعي کان پوءِ وڏي پيماني تي مزاحمت ٿي، جنهن ۾ 363 ماڻهو کهجڙي (ڪنڊي) وڻ بچائيندي شهيد ٿيا۔
1970ع واري ڏهاڪي ۾، انهن قربانين جي ياد مان ڀارت ۾ مشهور چپڪو تحريڪ جي شروعات ٿي۔.

تفصيل


ڪنڊي هڪ ننڍو وڻ آهي، جنهن جي اوچائي عام طور  تائين هوندي آهي. هن جا پن ٻہ پنخي (bipinnate) هوندا آهن، ۽ هر هڪ کان ٽن پنخن (pinnae) تي ست کان چوڏنهن تائين پتن جا حصا (leaflets) ٿيندا آهن. ڏارن تي ڳنڍن جي وچ (internodes) وٽ ڪنڊا هوندا آهن. گل ننڍڙا ۽ ڪريمي يا پيل رنگ جا هوندا آهن، ۽ پوءِ ٻجن وارا ڦَڪ/ڦلي (pods) ٺهن ٿا. هي وڻ انتهائي سڪي حالتن ۾ به ملي ٿو، جتي سالياني وسڪارو  جيترو گهٽ به هجي؛ پر اهو گهري پاڻيءَ واري سطح (deep water table) جي موجودگيءَ جي نشاني سمجهيو ويندو آهي. ٻين ڪجهه Prosopis جنسن وانگر، ڪنڊي انتهائي الڪلي ۽ لوڻاٺيل ماحول (saline) کي به سٺيءَ طرح برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ڏيکاري آهي.

هن وڻ کي ساڳئي شڪل واري چيني لئنٽرن وڻ Dichrostachys cinerea سان نه گڊمڊ ڪرڻ گهرجي. ٻنهي ۾ فرق گلن سان سڃاڻي سگهجي ٿو: جڏهن ته چيني لئنٽرن وڻ ۾ ٻه رنگا (گلابي-پيلا) گل ٿيندا آهن، تڏهن حقيقي شامي وڻ ۾ رڳو پيلا رنگ جا ڪنڊيدار/برش جهڙا گل ٿيندا آهن، جيئن اڪثر ٻين ڪيڪڙ (mesquite) قسمن ۾ ٿيندو آهي.

مذهبي اهميت
هي وڻ هندوئن وٽ تمام گهڻو متبرڪ سمجھيو وڃي ٿو ۽ ڏسھڙا واري جشن ۾ پوڄيو ويندو آهي. هي وڻ ڏسھڙا جشن (Dasara Festival) جي ڏهين ڏينهن تي خاص اهميت رکي ٿو ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ هن ڏينهن جون رسمون ان سان لاڳاپيل آهن. تاريخي طور، راجپوتن ۾ راڻا، جيڪي اعليٰ پوجاري ۽ بادشاهه هوندا هئا، پوڄا ڪرائيندا هئا ۽ پوءِ ’’جي‘‘ (jay) نالي پکي کي آزاد ڪندا هئا، جيڪو ڀڳوان رام جو مقدس پکي سمجھيو ويندو هو. دکن ۾، دسهري جي ڏهين ڏينهن واري رسم ۾، مراٺا وڻ جي ٽوپي/ڇت تي تير هڻندا هئا ۽ ڪرندڙ پن پنهنجن پڳن ۾ گڏ ڪندا هئا.

هي وڻ اولهه ۽ اتر ڀارت ۾ مختلف نالن سان سڏبو آهي؛ جيئن مڌيه پرديش، مهاراشٽر ۽ اتر پرديش ۾ ’’شامي‘‘، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش ۾ ’’جمّي‘‘، گجرات ۾ ’’خِجرو‘‘، راجسٿان ۾ ’’کيجڙي‘‘، هريانا ۾ ’’جانتي‘‘ ۽ پنجاب ۾ ’’جند‘‘.

ڪرناٽڪ ۾، Acacia ferruginea کي به ڪٿي ڪٿي مقامي طور ’’بني/بني مارا‘‘ (Banni mara) سڏيو ويو آهي، جيڪو ڪيجڙي وڻ لاءِ قبوليل نالو آهي، ۽ ان کي اهو وڻ به سمجھيو وڃي ٿو جتي پانڊون (Pandavas) جلاوطني دوران پنهنجا هٿيار لڪايا هئا. ڪجهه غير تصديق ٿيل حوالن مطابق Acacia ferruginea کي به وجي دشمّي جي ڏينهن پوڄيل وڻ طور ڏٺو ويو آهي. البت تاريخي حوالن موجب، Prosopis cineraria کي ئي ’’بني مارا‘‘ چيو وڃي ٿو، ۽ ميسور ڏسھڙا ۾ ان کي خاص مقام حاصل آهي، جتي وجي دشمّي جي ڏينهن ان جي پوڄا ٿيندي آهي.

مهاڀارت موجب، پانڊوَ پنهنجي جلاوطني جو تيرهون سال ويراٽا جي راڄ ۾ لڪل سڃاڻپ سان گذاريو. ويراٽا وڃڻ کان اڳ، هنن پنهنجا آسماني هٿيار هڪ سال لاءِ حفاظت خاطر هن وڻ ۾ لٽڪايا. هڪ سال کان پوءِ واپسي تي هٿيار محفوظ مليا. هٿيار کڻڻ کان اڳ هنن وڻ جي پوڄا ڪئي ۽ هٿيار بچائي رکڻ تي ان جو شڪر ادا ڪيو.
```0

کاڌي ۾ استعمال

ٿر ريگستان ۾، Prosopis cineraria'' جي وڻ تي ٿيندڙ سڱري يا ساڱري جون ڦليون مختلف قسمن جي ڀاڄي ۽ ڪڙهي ۾ استعمال ڪيون وڃن ٿيون. سڱري، ٿر ريگستان جي روايتي کاڌن مان هڪ اهم جز آهي.

طبي استعمال
هن ٻوٽي جي ڪچين ڦلين مان ڪڍيل ست (extract) جانورن تي ڪيل تجربي ۾ خصين (testes) کي مصنوعي طور پيدا ڪيل نقصان کي گهٽ ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.

هن وڻ جا پن وات جي ڦٽن (mouth ulcers) کي گهٽائڻ ۾ مددگار آهن. پنن کي ڪجهه منٽن تائين چٻائڻ سان انهن جو رس وات ۾ نڪري اچي ٿو، جيڪو ڦٽن کي آرام ڏئي ٿو ۽ سوجن گهڻي حد تائين گهٽجي وڃي ٿي. پوءِ اهو رس نگلڻ بدران ٻاهر اڇلايو وڃي ٿو.

حوالا