لال باغ قلعو

لال باغ قلعو (بنگالي: লালবাগ কেল্লা، روماني: Lālbāg Kēllā) بنگلاديش جي پراڻي شهر ڍاڪا ۾ واقع هڪ تاريخي قلعو آهي.  ان جو نالو ان جي پاڙي لال باغ مان پيو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ڳاڙهو باغ. لال باغ اصطلاح مغل فن تعمير ۾ ڳاڙهي ۽ گلابي رنگ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. اصل قلعو قلعو اورنگ آباد سڏبو هو.  ان جي تعمير جي شروعات شهزادي محمد اعظم شاهه ڪئي، جيڪو اورنگزيب بادشاهه جو پٽ هو ۽ مختصر طور تي مستقبل ۾ مغل شهنشاهه هو. شهزادي کي سندس پيءُ جي گهرائڻ کان پوءِ، قلعي جي تعمير جي نگراني مغل بنگال جي صوبيدار شائسته خان ڪئي. شائسته خان جي ڌيءَ پري بي بي (پريءَ خاتون) جي موت جي نتيجي ۾ اڏاوت جو سلسلو بند ٿي ويو، ظاهري طور تي شائسته خان جي وهم پرستيءَ جي ڪري ته قلعو بدشگون کڻي آيو آهي. پاري بيبي کي قلعي اندر دفن ڪيو ويو. 

لال باغ قلعو بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي مغل صوبي جي گورنر جي سرڪاري رهائش گاهه طور تعمير ڪيو ويو. ڪمپليڪس ۾ مغل گورنر هائوس، پاري بي بي جو مقبرو ۽ هڪ مسجد شامل آهي. اهو لان ، چشما ۽ پاڻي جي واهن سان ڍڪيل آهي. ان جا ٻه ڏکڻ دروازا اڳ ۾ وڏا محراب هئا. اصل گرانڊ ڪمپليڪس گورنر هائوس ۽ ٻن محرابن کي ڍڪي ٿو. پاري بي بي جي مقبري کي بعد ۾ شامل ڪيو ويو. لال باغ قلعو لال قلعو لال قلعو ۽ فتح پور سيڪري جهڙن عظيم مغل قلعن جي ننڍڙو نسخو طور ٺاهيو ويو هو. شهنشاهه اورنگزيب جي دور ۾، مغل بنگال سلطنت جو اقتصادي انجڻ بڻجي ويو. شهنشاهه اورنگزيب بنگال کي قومن جو جنت سڏيو هو.  ڍاڪا هڪ شاهي شهر بڻجي ويو جنهن ۾ مغل سلطنت جي امير ترين اشرافيه مان هڪ هئي، جنهن ۾ شاهي خاندان جا فرد به شامل هئا. مغل توبخاني قلعي جي پهرو ڏني. هڪ ڀيرو بري گنگا نديءَ جي ڪناري تي واقع هو ، درياءَ قلعي جي ڀرپاسي کان پوئتي هٽيو آهي. قلعو ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ دوران يورپي پينٽنگس ۾ ڏيکاريو ويو هو. 

اڄ، لال باغ قلعو ڍاڪا جي سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل ماڳن مان هڪ آهي. قلعي اندر توبخاني جا ڪيترائي ٽڪرا رکيا ويا آهن. ثقافتي تحفظ لاءِ سفير فنڊ قلعي جي حصن لاءِ بحالي واري منصوبي لاءِ فنڊ فراهم ڪري رهيو آهي. لال باغ قلعو بنگال ۾ مغل راڄ جي سڀ کان وڌيڪ مڃيل علامتن مان هڪ آهي. 

 تاريخ 
مغل شهزادي محمد اعظم شاهه ٽيون پٽ اورنگزيب 1678ع ۾ بنگال ۾ نائب بادشاهيءَ دوران قلعي جو ڪم شروع ڪيو. 15 مهينا بنگال ۾ رهيو. قلعو اڌورو رهيو، جو سندس پيءُ اورنگزيب کيس گهرايو.

شائسته خان ان وقت ڍاڪا جو نئون صوبيدار هو، هن قلعو مڪمل نه ڪيو. سن 1684ع ۾ شائسته خان جي ڌيءَ ايران دخت پاري بيبي نالي وفات ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ قلعي کي نڀاڳي سمجهڻ لڳو ۽ عمارت کي اڌورو ڇڏي ڏنائين.  لال باغ قلعي جي ٽن وڏن حصن مان هڪ بيبي پريءَ جو مقبرو آهي.

شائسته خان جي ڍاڪا ڇڏڻ کان پوءِ ان جي مقبوليت ختم ٿي وئي. ان جو مکيه سبب اهو هو ته تختگاهه ڍاڪا کان منتقل ڪيو ويو مرشد آباد ويو. شاهي مغلن جي دور جي خاتمي کان پوءِ قلعو لاوارث ٿي ويو. 1844ع ۾ اورنگ آباد جي جاءِ تي انهيءَ علائقي لال باغ جو نالو ورتو ۽ قلعو لال باغ قلعو بڻجي ويو. 

 فن تعمير 
گهڻي عرصي تائين قلعو ٽن عمارتن (مسجد، بيبي پريءَ جو مقبرو ۽ ديوان عام) جو مجموعو سمجهيو ويندو هو، جنهن جا ٻه دروازا ۽ جزوي طور تي تباهه ٿيل قلعي جي ديوار جو هڪ حصو هو. بنگلاديش جي آرڪيالاجي کاتي جي تازن کوٽائي مان ٻين اڏاوتن جي وجود جو انڪشاف ٿيو آهي.

ڏاکڻي قلعي واري ديوار جو ڏکڻ اولهه ڪنڊ ۾ هڪ وڏو قلعو آهي. ڏکڻ قلعي واري ديوار جي اتر ۾ يوٽيلٽي عمارتون، اصطبل، انتظامي بلاڪ ۽ ان جي الهندي حصي ۾ هڪ خوبصورت ڇت وارو باغ رکيل هو، جنهن ۾ چشمن جو بندوبست ۽ پاڻيءَ جو ذخيرو هو. رهائشي حصو اولهه قلعي واري ديوار جي اوڀر ۾ واقع هو، خاص طور تي مسجد جي ڏکڻ اولهه طرف. 

ڏکڻ طرف قلعي واري ديوار ۾ باقاعدي وقفي سان پنج قلعا هئا، اوچائي ۾ ٻه ماڙ ۽ اولهندي ديوار جا ٻه قلعا هئا؛ سڀ کان وڏو مکيه ڏاکڻي دروازي جي ويجهو آهي. قلعن ۾ هڪ سرنگ هئي.

قلعي جي وچ واري ايراضيءَ تي ٽن عمارتن تي قبضو ڪيو ويو آهي- ان جي اوڀر ۾ ديوان عام ۽ حمام، اولهه ۾ مسجد ۽ ٻنهي جي وچ ۾ پاري بيبي جو مقبرو- هڪ قطار ۾، پر هڪ جيتري مفاصلي تي نه. هڪ پاڻي جو چينل جنهن ۾ چشمن سان باقاعدي وقفن سان گڏ اوڀر کان اولهه ۽ اتر کان ڏکڻ تائين ٽن عمارتن کي ڳنڍيندو آهي. 

 ديوانِ عام 
ديوان عام بنگال جي مغل گورنر جي ٻه ماڙ رهائش گاهه آهي جيڪا ڪمپليڪس جي اوڀر طرف واقع آهي.  ان جي اولهه ۾ هڪ ماڙ حمام لڳل آهي. حمام واري حصي ۾ ابلندڙ پاڻي لاءِ زير زمين ڪمرو آهي. حمام جي الهندي منهن سان گڏ هڪ ڊگهي ورهاڱي واري ڀت هلندي آهي. 

عمارت ٽينڪ جي اولهه ۾ اٽڪل 39 ميٽر (128 فوٽ) تي واقع آهي ، اتر کان ڏکڻ تائين. عمارت جي ٻاهرئين ماپ 32.47 × 8.18 م (107 × 27 ft) آهي. The Archaeological Heritage of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh. 2011. p. 589

ٻن منزلن جي هر سطح تي رهڻ وارا ڪوارٽر آهن ۽ انهن کي ڳن connectingڻ لاءِ هڪ مکيه مرڪزي دالان آهي. عمارت جي ڏاکڻي حصي ۾ هڪ حمام خانو (غسل خانو) آهي، جيڪو ستين حمام خانن مان هڪ آهي، جيڪو اڃا تائين بنگلاديش جي ورثي ۾ کنڊرن جي صورت ۾ موجود آهي. The Archaeological Heritage of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh. 2011. p. 589

تازيون کوٽايون (1994–2009ع) مان معلوم ٿئي ٿو ته حمام خاني جي ڪمري جي هيٺان هڪ خاص ڪمرو هو، جتي آثار قديمه جي ماهرن کي گرم پاڻيءَ جو بندوبست مليو هو، گرم پاڻي سان گڏ ٿڌو پاڻي به ٽيراڪوٽا پائپن ذريعي حمام خاني کي فراهم ڪيو ويندو هو، جيڪي خاص طور تي ان مقصد لاءِ تيار ڪيا ويا هئا. زير زمين ڪمري ۾ ڪارا داغن جي دريافت مان ثابت ٿيو ته حمام خاني لاءِ پاڻي گرم ڪرڻ جي مقصد لاءِ باهه استعمال ڪئي وئي هئي. حمام خانه جي پاسي کان هڪ ٽوائليٽ روم به هو.The Archaeological Heritage of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh. 2011. p. 589

حمام خانه جي انتظام سان گڏ جيڪي به عمارتون آهن، تن مان صاف ظاهر آهي ته اها بنگال جي صوبدار وٽ تمام گهڻي استعمال ۾ هئي ۽ صوبدار شائسته خان هو. انگلش فيڪٽريءَ جي گورنر جي رپورٽ مان معلوم ٿيو ته شائسته خان هن ڪمري ۾ رهندو هو ۽ ڪجهه يورپين کي هتي حراست ۾ رکيو ويندو هو. The Archaeological Heritage of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh. 2011. p. 597

 پاڻي جي ٽانڪي 
ديوان عام جي اوڀر ۾ هڪ چورس شڪل واري پاڻيءَ جي حوض (هر پاسي کان 71.63 م (235 فوٽ) رکيل آهي. ٽينڪ ۾ لهڻ لاءِ چار ڪنڊ ڏاڪڻيون آهن. 

 بي بي پري جو مقبرو 
شائستہ خان جي ڌيءَ بي بي پري جو مقبرو، ڪمپليڪس جي وچ ۾ آهي. هڪ مرڪزي چورس ڪمرو آهي. ان ۾ پوري بي بي جا باقيات آهن، جيڪي هڪ ڪوڙي اٺ ڪنڊي گنبد سان ڍڪيل آهن ۽ هڪ پيتل جي پليٽ سان ويڙهيل آهن. Rahman, Habibur (2012). "Lalbagh Fort". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh. Archived from the original on 21 April 2022. Retrieved 11 November 2015. سڄي اندروني ڀت اڇي سنگ مرمر سان ڍڪيل آهي. اٺ ڪمرا مرڪزي ڪمري جي چوڌاري آهن. ڏکڻ اوڀر ڪنڊ واري ڪمري ۾ هڪ ٻي ننڍڙي قبر آهي. 

 لال باغ قلعي جي مسجد 
مسجد ۾ ٽي گنبذ آهن ۽ هڪ وڏي جاءِ لاءِ نسبتاً نن ننڍڙو آهي ، سامهون وضو لاءِ پاڻي جي ٽانڪي آهي. مسجد جي ٻاهرئين طور تي 20.34 م × 10.21 م (66 فوٽ 9 انچ × 33 فوٽ 6 انچ) ۽ اندروني طور تي 16.36 م × 6.15 م (53 فوٽ 8 انچ × 20 فوٽ 2 انچ) جو بيضوي منصوبو آهي. 

 ڪهاڻيون 
تعمير جي وقت کان وٺي اڄ تائين قلعي جي چوڌاري مختلف ڏند ڪٿائون ڦرنديون رهيون آهن. تاريخي قصن ۽ بحثن مان عام خيال آهي ته لال باغ قلعو اورنگزيب بادشاهه جي پياري پٽ شهزادي محمد اعظم شاهه جي اڻپورا خوابن جو يادگار آهي. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري هو بنگال جو وائسراءِ ٿي رهيو هو ۽ لال باغ قلعي جي شاندار ڪامپليڪس جي تعمير جو ڪم شروع ڪيائين.

ان ڪري قلعي بابت مشهور ڪهاڻيون شروع ٿين ٿيون. تعمير مڪمل ٿيڻ کان اڳ شهزادي اعظم کي مرهٽن خلاف جنگ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ پنهنجي پيءُ ڏانهن واپس گهرايو ويو. ڏند ڪٿا چوي ٿي ته مغل شهزادي جي وڃڻ کان پوءِ شائسته خان منصوبي جي تعمير جاري رکي، پر پنهنجي تمام گهڻي پياري ڌيءَ ايران دخت جي بي وقتي موت تي، جنهن کي پاري بيبي جي نالي سان گرم جوشي سان سڃاتو وڃي ٿو، تعمير بند ڪئي وئي. بيبي جو مرڻ وقت شهزادي اعظم سان مڱڻو هو.

پاري بي بي جي سڃاڻپ بابت ڏند ڪٿا ۽ بحث پڻ آهن. ٿورڙا محقق دعويٰ ڪن ٿا ته هوءَ نو سالن جي آهوم شهزادي هئي. مير جمالس احوم جي مهم گارو ٽڪرين سان لڳو لڳ جنگ کڻي آئي. هو آهوم راجا جي ڌيءَ کي وٺي ويو ته هو اڳئين صلح جي عهدنامي تي عمل ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري. پوءِ شهنشاهه کيس مسلمان ڪرائي، شهزادي اعظم سان پرڻايو. پر سڀني بحثن جي ڇاپي ۾ هاڻي ماڻهو سمجهن ٿا ته هوءَ نواب شائسته خان جي محبتي ڌيءَ هئي. 
thumb

 تحقيق 
آثار قديمه جي ماهرن شائشته خان روڊ کان هيٺ اوڀر طرف مکيه قلعي جي ديوارن جو تسلسل دريافت ڪيو. سندن راءِ هئي ته قلعي جي موجوده ايراضي، شهزادي اعظم خان جي رٿ مطابق اڌ حصي جي نمائندگي ڪري ٿي. قلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ (لال باغ شاهي مسجد سان لڳو لڳ دروازو) قلعي جي وچ ۾ مرڪزي دروازي جي حيثيت سان مناسب نموني ٺهڪي اچي ٿو. اوڀر طرف ٻيو اڌ - غالباً انتظامي مقصدن لاءِ رٿابندي ڪئي وئي هئي (گرڊ قلعي وارو علائقو) گهڻو وقت اڳ نامڪمل يا ختم ٿي چڪو هو. 

قلعي ۾ ڪجهه سرنگهون آهن جيڪي هاڻي سيل ٿيل آهن. چيو وڃي ٿو ته انهن مان ٻه سرنگون هاڻي تباهه ٿيل زنزيرا قلعي ڏانهن وڃن ٿيون جيڪي بري گنگا نديءَ جي ٻئي پاسي هئي. هڪ ٻيو رستو بھولبلیيا جي طور تي ٺاهيو ويو. دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته 1857ع جي سپاهيءَ جي انقلاب جي ڪيترن ئي شڪست کاڌل سپاهين (سپاهي) لنگهه مان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ جان وڃائي ويٺا. انگريز سپاهي جن سندن گرفتاريءَ لاءِ پيڇو ڪيو هو، سي به واپس نه موٽيا. دعويٰ جي جاچ ڪرڻ لاءِ برطانوي محققن هڪ هاٿي ۽ ڪتا سرنگهه ڏانهن موڪليا پر اهي به واپس نه آيا. ان کان پوءِ سرنگون سيل ڪيون ويون.

 پڻ ڏسندا 

 بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست
 احسن منزل
 بنگلاديش بحري عجائب گھر
 بنگلاديش بينڪ ٽڪا ميوزيم
 بنگلاديش فوجي عجائب گھر
 ڍاڪا جي تاريخ
 بنگلاديش ۾ آثار قديمه جي جڳهن جي فهرست
 بنگلاديش ۾ مسجدن جي فهرست
 بيت المڪرم
 پٿريل مسجد

 حوالا 

زمرو:بنگلاديش ۾ قلعا
زمرو:ڍاڪا ۾ محلات
زمرو:مغل قلعا
زمرو:پراڻي ڍاڪا