گنگا ٻائي بنام پرميشوري ٻائي 1950(ڪيس)

شرہمتي گنگا ٻائي ۽ ٻيا بنام شريمتي پرميشري ٻائي ۽ ٻيا (P L D 1950 Sind 142) سنڌ چيف ڪورٽ جي ڊويزن بينچ جو فيصلو آهي، جنهن ۾ گڏيل هندو خاندان جي ملڪيت (joint family property) ۽ 1937 واري هندو عورتن جي حق ملڪيت ايڪٽ، 1937ع تحت وِڌوا جي “ بدلجندڙ ملڪيتي حصو” بابت بنيادي اصول بيان ڪيا ويا.P L D 1950 Sind 142.

 حقيقتون 
 مقدمو ورهاست (partition) بابت هو: ٽوپڻداس جي وِڌوا پرميشري ٻائي ۽ سندس ٻه ڌيئرون، گڏيل خاندان جي ٻين وارثن/ڀائرن خلاف ورهاست لاءِ آيون.
 مدعين جو موقف: سڀ ڌريون هندو گڏيل خاندان (Mitakshara) جون ميمبر آهن؛ دڪان/ڪاروبار گڏيل خانداني ڪاروبار هو؛ شِيڊيول A، B، C واري ملڪيت گڏيل خانداني ملڪيت آهي. ٽوپڻداس 15 ڊسمبر 1937 تي فوت ٿيو؛ تنهن ڪري 1937 واري ايڪٽ تحت وِڌوا کي پنهنجي مڙس برابر ملڪيت ۾ حصو ملي ٿو ۽ ورهاست تي هوءَ برابر حصي جي حق دار آهي.
 مدعا عليه جو موقف: گڏيل خاندان ناهي؛ دڪان/ڪاروبار پيسومل جي ذاتي ملڪيت آهي؛ ڪجهه ملڪيتون ٽوپڻداس کان پوءِ خريد ٿيون آهن؛ وِڌوا جو حصو گهٽ آهي؛ “ٽياڪڙي" (arbitration) وسيلي مبينا طور وِڌوا کي صرف ماهوار 15 رپيا نان نفقو طئي ٿيو هو.
 ٽرائل ڪورٽ: گڏيل خاندان ۽ گڏيل ملڪيت مڃي؛ وِڌوا لاءِ ورهاست تي وڌيڪ حصو (پيسومل برابر) مڃيو؛ اپيل آئي ۽ اپيل ۾ اهم بحث (i) ڪجهه ملڪيت شامل  نه ڪرڻ، (ii) وِڌوا جي حصي جو تعين. P L D 1950 Sind 142.

 سنڌ ۽ لاڙڪاڻي جي سماجي/اقتصادي تناظر (ڪيس مان اخذ ٿيل) 
هي ڪيس لاڙڪاڻي جهڙي زرعي-بازاري ضلعِي ماحول ۾ خاندانن جي گڏيل ڪاروبار (دڪان) ۽ ان مان خريد ڪيل زمينن/گهرن جي ملڪيت تي پيدا ٿيندڙ تڪرارن جو نمونو ڏيکاري ٿو. گڏيل خاندان واري ڍانچي ۾ ڪاروباري آمدني “گهر” جي معاشي ڍانچي کي سنڀاليندي هئي، ۽ جڏهن خاندان جو ڪو مرد رُڪن فوت ٿئي ته وِڌوا ۽ ڌيئرن جا حق عملي طور اڪثر تڪرارن هيٺ اچي ويندا هئا. 1937 واري قانوني تبديلي اهڙن ئي حالتن ۾ ھندو وِڌوا جي مالي تحفظ ۽ ورهاست جي حق کي وڌيڪ قوت ڏيڻ لاءِ اهم هئي، ۽ عدالت هن فيصلِي ۾ انهيءَ قانون کي گڏيل وارث وارو ملڪيتي حصي(coparcenary interest) جي فطرت سان هم آهنگ ڪري تشريح ڪئي.P L D 1950 Sind 142.

 فيصلائتا قانوني سوال 

 ڇا گڏيل ڪاروبار ۾ گڏيل محنت (joint exertion) سان حاصل ڪيل ملڪيت “ڀائيواري واري ملڪيت” آهي يا “گڏيل خانداني ملڪيت”؟
 1937 واري Act تحت متاڪشارا Mitakshara گڏيل خاندان ۾ وِڌوا جو “ملڪيت ۾ حصو” ڇا گڏيل وارث واري ملڪيتي حصي coparcenary interest وانگر وڌي/گهٽجي سگهي ٿو؟
 ٽوپڻداس جي وفات کان پوءِ گڏيل وارث (coparcener) جي گهٽتائي (مثلاً چينومل جي وفات) سان وِڌوا جو حصو وڌندو يا نه؟
 ڪجهه زمين/سروي نمبر (مثلاً S. No. 99 يا Schedule B جي زمين) ڇا گڏيل خاندان ملڪيت ۾ شامل نه ٿي ٿي سگهي؟P L D 1950 Sind 142.

 عدالت جو فيصلو ۽ اصول 

 (الف) گڏيل محنت مان ملڪيت + گڏيل ڌنڌي واري ملڪيت: ملڪيت گڏيل خانداني ملڪيت ٿيندي 
ڊويزن بينچ چيو:
 جيڪڏهن گڏيل هندو خاندان جا ميمبر گڏيل ڪاروبار ۾ گڏيل محنت سان ملڪيت حاصل ڪن،
 ۽ ان ملڪيت کي “ڀائيواري واري ملڪيت” طور شمار نه ڪن،
ته اها ملڪيت گڏيل خانداني ملڪيت (joint family property) شمار ٿيندي.P L D 1950 Sind 142.

عدالت ٽرائل ڪورٽ جي نتيجي کي برقرار رکيو ته:
 ٽن ڀائرن (پيسومل، چينومل، ٽوپڻداس) گڏجي دڪان/ڪاروبار هلايو؛
 ڪاروبار مان آمدني سان ملڪيت خريد ٿي؛
 ماهوار 15 رپيا وِڌوا کي دڪان جي آمدني مان ملڻ ۽ ٻين ثبوتن مان ملڪيت جو گڏيل ھجڻ ظاهر ٿئي ٿو؛
 ڏسڻ ۾ ٽياڪڙي/باھمي ٺاھ، وِڌوا جي حق ڇڏڻ لاءِ ثابت نه ٿي سگهيو؛ بلڪه ان مان به ظاهر ٿيو ته وِڌوا ورهاست/حق بابت دعويٰ ڪندي هئي.P L D 1950 Sind 142.

 (ب) ھندو عورتن جو ملڪيت ۾ حقن وارو ايڪٽ ، 1937ع: وِڌوا کي “مڙس جي ملڪيتي حصي جھڙو ساڳيو حصو”، گڏيل وارث جھڙو نہ، پر  وانگر گڏيل وارث جي حصي وانگر بدلجندڙ

عدالت Act XVIII of 1937 جي S.3(2) ۽ S.3(3) جي بنياد تي چيو:
 ٽوپڻداس جي موت وقت سندس ملڪيت جو حصو “گڏيل وارث وارو حصو” هو؛
 روايتي هندو قانون تحت وِڌوا گڏيل وارث (coparcener) نٿي بڻجي؛
 پر 1937 واري ايڪٽ تحت وِڌوا کي “ساڳيو ملڪيتي حصو” ملي ٿو جيڪو مڙس کي هو، بغير گڏيل وارث ٿيڻ جي؛
 ۽ گڏيل وارثي ملڪيتي حصي جي فطرت ئي اها آهي ته اهو جنم/موت سان وڌي يا گهٽجي سگهي ٿو؛
 تنهن ڪري وِڌوا جو ملڪيتي حصو به اهڙيءَ طرح بدلجندڙ ٿيندو، “بالڪل اهڙيءَ ريت جيئن مڙس جيئرو هجي ها”.P L D 1950 Sind 142.

 (ج) وِڌوا جو حصو: هڪ-ٽيون کان وڌي هڪ-اڌ (Chainomal جي وفات سبب) 
 جڏهن ٽوپاندس 1937 ۾ فوت ٿيو، اُن وقت coparceners (عملاً) پيسومل ۽ چينومل موجود هئا؛ وِڌوا کي مڙس برابر interest مليو.
 پر چينومل 1941 ۾ (مقدمو داخل ٿيڻ کان اڳ) فوت ٿيو، جنهن سان coparceners گهٽجي ويا؛
 عدالت چيو ته وِڌوا جو interest صرف “فريز” نٿو ٿئي؛ اهو وڌي به سگهي ٿو ۽ گهٽجي به؛
 نتيجي ۾ ورهاست وقت وِڌوا جو حصو هڪ-ٽيون نه رهيو؛ چينومل جي وفات سبب اهو وڌي هڪ-اڌ ٿيو، ۽ ٽرائل ڪورٽ جو هڪ-اڌ حصي وارو نتيجو درست قرار ڏنو ويو.P L D 1950 Sind 142.

عدالت هن اصول جي حمايت لاءِ Madras High Court جو فيصلو (A I R 1945 Mad 21) ۽ ان ۾ بيان ڪيل اصول (widow cannot be in better position than husband if he had lived) کي حوالو بڻايو؛ ۽ چيو ته جيئن adoption/birth سان حصو گهٽجي سگهي ٿو، تيئن death سان وڌي به سگهي ٿو.P L D 1950 Sind 142.

 (د) ملڪيت exclude ڪرڻ بابت 
اپيل ۾ ڪجهه ملڪيتون exclude ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي (مثلاً S. No. 99 ۽ Schedule B جي ڪجهه زمين). عدالت چيو:
 گڏيل ڪاروبار “nucleus” طور موجود هو؛
 ڌرين وٽ ڪا معتبر شاهدي نه هئي ته اهي خريداريون ڪنهن هڪ ڀاءُ جي ذاتي آمدني مان ٿيون؛
 انڪري خريداريون گڏيل خاندان جي آمدني مان ٿيڻ جو نتيجو درست آهي؛
 رڪارڊ آف رائٽس ۾ نالن جو هجڻ/نه هجڻ هن فئڪٽس ۾ decisive نه ٿيو، خاص طور جڏهن خريداري ٽوپاندس کان پوءِ ٿي ۽ joint income جو بنياد مضبوط هو.P L D 1950 Sind 142.

 قانوني قائده (Ratio Decidendi) 

 گڏيل خاندان جا ميمبر گڏيل ڪاروبار ۾ گڏيل محنت سان ملڪيت حاصل ڪن ۽ ان کي پارٽنرشپ ملڪيت طور treat نه ڪن ته اها گڏيل خانداني ملڪيت ٿيندي.
 1937 واري ايڪٽ تحت متاڪشارا گڏيل خاندان  ۾ وِڌوا کي مڙس برابر ملڪيتي حصو ملي ٿو—هوءَ گڏيل وارث نه ٿي ٿئي، پر ان جو ملڪيتي حصو گڏيل وارث واري ملڪيتي حصي وانگر جنم/موت سان بدلجندڙ ٿي ويندو.
 وِڌوا جو ملڪيتي حصو مڙس جي موت تي “جامد” نه ٿيندو؛ گڏيل وارث جي موت سان وڌي سگهي ٿو ۽ جنم/گود وٺڻ واري عمل سان گهٽجي به سگهي ٿو، بلڪل ايئن جيئن مڙس جي زندگي ۾ بدلجي ها.P L D 1950 Sind 142.

 نتيجو 
اپيل رد ڪئي وئي؛ ٽرائل ڪورٽ جو نتيجو برقرار رهيو: ملڪيت گڏيل خانداني ملڪيت، ۽ ٽوپڻداس جي وِڌوا ورهاست تي پيسومل برابر حصي جي حق دار (هن ڪيس ۾ هڪ جو اڌ) قرار ڏني وئي؛ خرچن سميت اپيل رد.P L D 1950 Sind 142.

 حوالا 

زمرو:سنڌ چيف ڪورٽ جا فيصلا
زمرو:لاڙڪاڻو سان لاڳاپيل ڪيس
زمرو:هندو قانون
زمرو:گڏيل هندو خاندان
زمرو:ورهاست بابت فيصلا
زمرو:Hindu Women’s Rights to Property Act, 1937
زمرو:P L D Sind