موگلي پُت تِسا

موگلي پُتتِسّا (لڳ ڀڳ 327–247 ق.م) هڪ ٻڌ مت جو ڀڪشو (راهب) ۽ عالم هو، جيڪو پاٽلي پُترا، مگڌ (هاڻوڪو پٽنا، ڀارت) ۾ ڄائو ۽ ٽين صدي ق.م ۾ رهيو. هو ٽئين ٻڌ مت ڪائونسل، موريا سلطنت جي شهنشاهه اشوڪ اعظم ۽ سندس دور ۾ ٿيندڙ ٻڌ مت جي تبليغي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.
موگلي پُتتِسّا کي ٿيرواڊا روايت موجب "ويبھجّاوَاد (ويبھجّاوَاد)]" جو باني سمجھيو وڃي ٿو، جنهن روايت جو ٿيرواڊا پڻ حصو آهي، ۽ هو ڪٿاوتّھو (ڪٿاوتّھو) جو مصنف پڻ سمجهيو وڃي ٿو.Karl H. Potter, Robert E. Buswell, Abhidharma Buddhism to 150 A.D., Motilal Banarsidass Publ., 1970, chapter 8. هن کي سچي تعليم يا ڌمّ جي محافظ طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن گهڻين غلط نظرين جنم ورتو هو، ۽ اشوڪ جي دور ۾ ٻڌ مت جي تبليغي مهمن جي اهم محرڪ طور پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.Gethin, Rupert, Was Buddhaghosa a Theravādin? Buddhist Identity in the Pali Commentaries and Chronicles, in "How Theravāda is Theravāda? Exploring Buddhist Identities", ed. by Peter Skilling and others, pp. 1–63, 2012.
سري لنڪا جي ٻڌ مفڪر ڊيوڊ ڪالوپاهانا موگلي پُتتِسّا کي ناگرجُن جو پيشرو قرار ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پڻ وچولو رستو (مڌيَم مارگ) جو حامي ۽ گوتم ٻڌ جي اصل فلسفيانه نظرين کي ٻيهر زنده ڪرڻ وارو سمجهيو وڃي ٿو.David Kalupahana, Mulamadhyamakakarika of Nagarjuna: The Philosophy of the Middle Way. Motilal Banarsidass, 2005, pages 2,5.

 جائزو 

مختلف ٻڌ ماخذن مان ملندڙ ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته موگلي پُتتِسّا شهنشاهه اشوڪ جي دور جو هڪ اثرائتو شخص هو. هن جو نالو ٽئين ٻڌ مت ڪائونسل ۽ انهن تبليغي مهمن سان لاڳاپيل آهي، جن اشوڪ جي حڪومت دوران ٻڌ مت جي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو ڪجهه ٻڌ عقيدن جو سخت ناقد پڻ هو، خاص طور تي سروستيواد (وقت بابت دائميت جو نظريو)، پُدگلواد ("شخصيت پسندي") ۽ لوڪوتر واد ("ماورائيت").Kalupahana, David J. (1992) A History of Buddhist Philosophy: Continuities and Discontinuities, University of Hawaii Press, p. 132. انهيءَ سبب کيس ٿيرواڊا جو باني ۽ محافظ سمجھيو وڃي ٿو، جيڪا روايت اڄ تائين انهن ٽنهي نظرين کي گوتم ٻڌ جي اصل ڌمّ کان هٽيل غير رواجي انحراف سمجهي رد ڪري ٿي. ٿيرواڊا ماخذ بيان ڪن ٿا ته موگلي پُتتِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ سنگھ مان ڪيترن بدعقيدن کي خارج ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.Sukumar Dutt (1988), Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture, Motilal Banarsidass Publishers, pp. 108-110.

ٿيرواڊا ماخذ، خاص طور تي ڪٿاوتّھو (ڪٿاوتّھو)، انهن ٻڌ فقهي مباحثن کي تفصيل سان بيان ڪن ٿا. ڀنتي سُجاتو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته سروستيواد جي اڀڌرم متن ويجنانڪاَيَ ۾ "موگگلاڻا باب" نالي هڪ حصو موجود آهي، جنهن ۾ "سماڻ موگگلاڻا" پاران "سڀ موجود آهي" واري نظرئي جي مخالفت ۾ دليل ڏنا ويا آهن. شارپوتر پريپڇا، جيڪو مهاسانگھڪ روايت جو متن آهي، "موگگلاڻا" يا "موگگلا-اوپديشا" (چيني: 目揵羅優婆提舍) نالي هڪ شخص کي "ڌرماگپتڪ اسڪول، سُوَرشڪ اسڪول، ۽ سٿوير نڪايا اسڪول" جو باني قرار ڏئي ٿو. سُجاتو جي خيال ۾ اهو امڪان آهي ته اهو نالو موگلي پُتتِسّا جو هڪ مختلف روپ هجي.

پر يوهانس برونک هورسٽ جي مطابق موجود تاريخي شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته پاٽلي پُترا ۾ ٿيل ٽئين ڪائونسل ۾ بنيادي مسئلا، جن سبب ڪجهه راهبن کي سنگھ مان خارج ڪيو ويو، اصل ۾ ونيا (راهبن جي نظم و ضبط) سان لاڳاپيل هئا، نه ته عقيدي سان.Bronkhorst, Johannes, Kathavatthu and Vijñanakaya, published in: Premier Colloque Étienne Lamotte (Bruxelles et Liège 24-27 septembre 1989). Université Catholique de Louvain: Institut Orientaliste Louvain-la-Neuve. 1993. Pp. 57-61.

 ڪٿاوتّھو جي تصنيف 

ڪجهه ٿيرواڊا ماخذ بيان ڪن ٿا ته موگلي پُتتِسّا ڪٿاوٿو ترتيب ڏنو، جيڪو هڪ اهڙو ڪم آهي جنهن ۾ ڪيترن عقيدي مسئلن ۽ نظرين کي بيان ڪري، ٿيرواڊا جي رواجي موقف کي پيش ڪيو ويو آهي.

ڀنتي سُجاتو پنهنجي ٻڌ فرقياتي ادب جي مطالعي ۾ لکي ٿو ته سُدسّن وِنيا وِڀاسا ۾ ٽئين ڪائونسل بابت بيان ۾ موگلي پُتتِسّا طرفان ڪٿاوتّھو جي ترتيب جو ڪو ذڪر ناهي، جڏهن⁠تہ بعد وارن متنن جهڙوڪ سمَنتپاسادِڪا ۽ ڪٿاوتّھو-اَٽٺڪٿا ۾ اهو انتساب شامل ڪيو ويو آهي. هن نتيجو ڪڍيو ته ڪٿاوتٿو کي موگلي پُتتِسّا سان منسوب ڪرڻ "بعد جي دور ۾ انُرادمڌاپور مها وِهارا ۾ داخل ڪيل اضافا آهن، جيڪي غالباً ٻڌگھوش طرفان ڪيا ويا." سُجاتو موجب اهو ڪم ٽئين ڪائونسل جي وقت تي مڪمل صورت ۾ ترتيب نه ڏنو ويو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڊگهي عرصي جي فڪري ترقي جو نتيجو آهي ۽ انهن ڪيترن اسڪولن جي نظرين تي بحث ڪري ٿو جيڪي اشوڪ کان گهڻو پوءِ وجود ۾ آيا. تنهن هوندي به:

 اُپاگپت 

جان ايس. اسٽرانگ جي مطابق اتر واري روايت ۾ اُپاگپت بابت بيان ڪيل ڪهاڻين ۽ ڏکڻ واري روايت ۾ موگلي پُتتِسّا بابت بيانن ۾ ڪيترين هڪجهڙائين سبب، لورنس واڊل ۽ ايليڪس ويمن جهڙن عالمن اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته شايد اهي ٻئي هڪ ئي شخص هجن.Strong, John S. (2017), The Legend and Cult of Upagupta: Sanskrit Buddhism in North India and Southeast Asia, Princeton University Press, p. 147. روپرٽ گٿن لکي ٿو:

 اثر 

ٿيرواڊا ٻڌ مت ۾ موگلي پُتتِسّا کي اشوڪي دور جو هڪ بهادر شخصيت سمجھيو وڃي ٿو، جنهن غير ٻڌين ۽ بدعقيدن کان سنگھ کي پاڪ ڪيو ۽ ڏکڻ ايشيا، خاص طور تي سري لنڪا تائين ٻڌ مت جي ڦهلاءَ دوران سنگھ جي اڳواڻي ڪئي.
سري لنڪا جي ٻڌ مفڪر ڊيوڊ ڪالوپاهانا جي نظر ۾ موگلي پُتتِسّا جو اهم فلسفيانه ڪردار "مطلق ۽ ماهيت پسند يا گھٽائيندڙ نظرين جي خاتمي" ۾ هو، جيڪي اصل ٻڌ فلسفو سان هم آهنگ نه هئا.Kalupahana, David J. (1992) A History of Buddhist Philosophy: Continuities and Discontinuities, University of Hawaii Press, p. 145.Kalupahana, David J.  (1991), Mūlamadhyamakakārikā of Nāgārjuna, Motilal Banarsidass Publ. p. 24. هن کيس ناگرجُن جو پيشرو پڻ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي دائميت ۽ نيهيليت جي انتهاپسندي کان بچندڙ وچولو رستو جي حمايت ڪئي ۽ ڌرمن جي بي ذاتيت (ڌرما نيرآتْميا) جي عقيدي جو دفاع ڪيو.Kalupahana, David J. (1986) Nagarjuna: The Philosophy of the Middle Way, SUNY Press, p. 2.

 ٿيرواڊا جو بيان 


سري لنڪا جي ٿيرواڊا ماخذن مطابق، موگلي پُتتِسّا هڪ ارهت ۽ پاٽلي پُترا ۾ ٻڌ سنگھ جو معزز بزرگ (ٿيرا) هو. هو موريا سلطنت جي شهنشاهه اشوڪ اعظم جو استاد پڻ هو ۽ چيو وڃي ٿو ته هن ٽئين ٻڌ مت ڪائونسل جي صدارت ڪئي. سندس ڪهاڻي مهاونش (’’عظيم تواريخ‘‘، مخفف Mhv) ۽ ونيا تي لکيل شرح سمَنتپاسادِڪا ۾ بيان ٿيل آهي.
هو پاٽلي پُترا جي موگلي نالي شخص جو پٽ هو، جنهن جو نالو تِسّا رکيو ويو. مهاونش موجب، ننڍي عمر ۾ ئي هو نهايت ذهين هو. ٻڌ راهب سِگگوَ ۽ چَندَوَجّي پنهنجي روزاني ڀڪشا دوران هن کي ڏسي کيس ٻڌ ڌرم ڏانهن آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. ستن ورهين جي عمر ۾ تِسّا ناراض ٿيو جڏهن سِگگوَ سندس گهر ۾ ويهي سندس جاءِ تي ويٺو ۽ کيس ٽوڪيو. سِگگوَ جواب ۾ چِتّيامڪ بابت هڪ سوال پڇيو، جنهن جو جواب تِسّا نه ڏئي سگهيو، ۽ هن ڌمّ سکڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. والدين جي اجازت سان هو سنگھ ۾ شامل ٿيو. سِگگوَ کيس ونيا سيکاريو ۽ چَندَوَجّي کيس اڀڌمّ پِٽڪ پڙهايو. پوءِ هن ارهت جو درجو حاصل ڪيو ۽ پاٽلي پُترا جي راهبن جو مڃيل اڳواڻ بڻيو (Mhv.v.95ff, 131ff.).
پاٽلي پُترا جي وڏي وهار اشوڪارام ۽ اشوڪ پاران تعمير ڪرايل ٻين وهارن جي افتتاحي جشن دوران، موگلي پُتتِسّا اشوڪ جي هڪ سوال جي جواب ۾ چيو ته ڪو شخص تڏهن ئي ٻڌ ڌرم جو حقيقي وارث بڻجي سگهي ٿو جڏهن هو پنهنجي پٽ يا ڌيءَ کي سنگھ ۾ داخل ڪري. انهيءَ تجويز تي اشوڪ پنهنجي پٽ مهندا ۽ ڌيءَ سنگهمتّا کي راهبائي ڏني (Mhv.v.191ff.).
سمَنتپاسادِڪا مطابق، اشوڪ جي سرپرستي سبب سنگھ وٽ وڏي دولت گڏ ٿي، جنهن ڪري ڪيترائي غير ٻڌ سنياسي (تِتٿيا) سنگھ ۾ شامل ٿي ويا يا ٻڌ راهبن وانگر لباس ۽ طرز اختيار ڪرڻ لڳا. نتيجي ۾ سنگھ جا رسمي عمل (سنگھڪمّ) متاثر ٿيا ۽ راهبن لاءِ اوپوسٿ جي رسم ادا ڪرڻ مشڪل ٿي پئي، جيڪا اشوڪارام ۾ ستن ورهين تائين معطل رهي. انهيءَ صورتحال ۾ موگلي پُتتِسّا پاٽلي پُترا جي سنگھ کي مهندا جي اڳواڻي ۾ ڇڏي پاڻ اَهوگانگا پبّتا جبل تي اڪيلي تپسيا ۾ رهيو. ستن ورهين کان پوءِ، جڏهن شاهي عملدارن طرفان اوپوسٿ ڪرائڻ لاءِ زور ڀرڻ دوران ڪجهه راهب قتل ڪيا ويا، تڏهن اشوڪ کيس ٻيهر پاٽلي پُترا سڏايو.
سمَنتپاسادِڪا بيان ڪري ٿي ته موگلي پُتتِسّا اشوڪ کي ست ڏينهن ٻڌ ڌمّ سيکاريو. پوءِ اشوڪ سڀني راهبن کي اشوڪارام ۾ گڏ ڪري عقيدي بابت سوال ڪيا. هن غير ٻڌين کي سڃاڻي 60,000 راهبن کي خارج ڪيو. انهيءَ پاڪائيءَ کان پوءِ اوپوسٿ ادا ڪيو ويو ۽ ٽئين ٻڌ مت ڪائونسل اشوڪارام ۾ منعقد ٿي، جنهن جي صدارت موگلي پُتتِسّا ڪئي. پوءِ چيو وڃي ٿو ته هن ڪٿاوتٿو ترتيب ڏنو، جنهن ۾ خارج ڪيل سنياسين جي غلط نظرين جي ترديد ڪئي وئي، ۽ اها تصنيف انهيءَ ڪائونسل ۾ منظور ڪري اڀڌمّ ۾ شامل ڪئي وئي.


سمَنتپاسادِڪا جي بيان جي آخري حصي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته موگلي پُتتِسّا نَو مختلف تبليغي مشنون منظم ڪيون ته جيئن ساسن (ٻڌ جي تعليم) هيٺين سرحدي علائقن ۾ مضبوط بنيادن سان قائم ٿئي:Burgess, James (2013), The Cave Temples of India, Cambridge University Press, p. 17.

 ڪشمير ۽ گنڌارا,
 مهِمسا،
 وَناواسي (ممڪن آهي ته ڪنارا)،
 اپرانتڪ,
 مها راٺا,
 يوناڪلوڪ (يعني ’’يونانين جو علائقو‘‘، شايد باختر),
 همونت (نيپال),
 سُوَرن ڀومي (شايد ميانمار),
 تَمبپڻّڻي ديپ (سري لنڪا)
موگلي پُتتِسّا اشوڪ جي حڪومت جي ڇويهون سال ۾ اسي ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس آثار سانچي ۾ هڪ ستوپ ۾ ٻين نَو ارهتن سان گڏ رکيا ويا.

 حوالا 

زمرو:ارهت
زمرو:320 واري ڏهاڪي ق.م ۾ ڄاول
زمرو:247 ق.م ۾ وفات
زمرو:چوٿين صدي ق.م جا ٻڌ راهب
زمرو:ٽئين صدي ق.م جا ٻڌ راهب
زمرو:ڀارتي ٻڌ راهب
زمرو:ٻڌ مت قبول ڪندڙ
زمرو:پٽنا جا ماڻهو
زمرو:قديم ڀارتي فلسفي
زمرو:چوٿين صدي ق.م جا ڀارتي راهب
زمرو:ٽئين صدي ق.م جا ڀارتي راهب
زمرو:بهار جا عالم
زمرو:اشوڪ اعظم
زمرو:ٿيرواڊا
زمرو:مگڌ جا ماڻهو