مقدمه ابن الصلاح في علوم الحديث

(ابن الصلاح جو) حديث جي علم جو تعارف () تيرهين صدي عيسويءَ جو هڪ اهم ڪتاب آهي، جيڪو عبد الرحمن بن عثمان الشَّهرازوري، جيڪو وڌيڪ ابن الصلاح جي نالي سان مشهور آهي، طرفان لکيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي علمِ حديث، ان جي اصطلاحن ۽ جرح و تعديل جي اصولن کي بيان ڪيو ويو آهي. 
حديث اسلامي پيغمبر محمد ﷺ جي قول، فعل يا تقريري توثيق (خاموش منظوري) جو نقل ٿيل بيان آهي، جيڪو اسلامي قانون جو قرآن کان پوءِ ٻيو بنيادي ماخذ شمار ڪيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ بيان ڪيل علمِ حديث انهن اصولن تي مشتمل آهي، جن جي بنياد تي هڪ محدث حديثن جي انفرادي روايتن جي صحت ۽ قبوليت جو جائزو وٺي ٿو.
مقدمو ڪل 65 بابن تي مشتمل آهي، ۽ هر باب حديث سان لاڳاپيل ڪنهن خاص موضوع تي روشني وجهي ٿو. پهريان 33 باب حديث جي فني اصطلاحن تي مشتمل آهن، جيڪي حديث جي صحت يا فقهي دليل طور قبوليت جي شرطن کي بيان ڪن ٿا. 
ان کان پوءِ وارا باب سند (راوين جي سلسلي) سان لاڳاپيل آهن. ان کان پوءِ ڪجهه باب محدثن لاءِ آداب، روايت لکندڙن جا طريقا ۽ علمي ضابطن تي بحث ڪن ٿا. آخري بابن ۾ راوين سان لاڳاپيل مختلف مسئلن، جهڙوڪ نالن جي ترتيب ۽ سڃاڻپ جا اصول بيان ڪيا ويا آهن.
ابن الصلاح هن مقدمي کي اصل ۾ دمشق ۾ پنهنجي شاگردن لاءِ ڏنل درسن جي صورت ۾ ترتيب ڏنو، جيڪي 1233ع ۾ مڪمل ٿيا. بعد ۾ ڪيترن ئي عالمن هن ڪتاب تي شرحون لکيون، اختصار تيار ڪيا ۽ ان کي نظم جي صورت ۾ پڻ پيش ڪيو. هي ڪتاب پنهنجي صنف ۾ ايندڙ ڪتابن لاءِ نمونو بڻجي ويو. 
مقدمو ڪيترائي ڀيرا اصل عربي ۾ شايع ٿيو آهي ۽ ان جو انگريزي ترجمو پڻ ڪيو ويو آهي.

 عنوان 

ڇاڪاڻ⁠تہ مقدمو کي مصنف پاڻ باضابطه طور ڪو نالو نه ڏنو هو، تنهنڪري ان جي اصل عنوان بابت ڪجهه اختلاف ۽ قياس آرائي موجود آهي، ۽ مختلف امڪاني نالا تجويز ڪيا ويا آهن. الذهبي هن ڪتاب کي علوم الحديث (حديث جا علوم) جي نالي سان ياد ڪيو، جيئن ابن حجر پڻ ڪيو، ۽ محمد بن جعفر الكتاني پڻ انهيءَ نالي سان ان جو ذڪر ڪيو.

عائشه بنت عبد الرحمن پنهنجي ايڊيشن جي پيش لفظ ۾ لکي ٿي:

حديث جي علوم بابت سندس ڪتاب، سندس ٻين سڀني تصنيفات مان بغير مقابلي جي سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ايتري قدر جو رڳو ابن الصلاح جو ڪتاب چوڻ سان ئي مقصود سمجهي ورتو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي شهرت ۽ علمي مرتبي سبب اها سڃاڻپ واضح ٿي وڃي ٿي. اڳوڻن عالمن وٽ ان جو موضوع ان جي نالي تي غالب اچي ويو، تنهنڪري ان کي ابن الصلاح جو ڪتاب علوم الحديث بابت سڏيو ويو، يا جيئن هن پنهنجي ڪتاب جي شروعاتي صفحن ۾ ان کي سڏيو، علم الحديث جي قسمن جي سڃاڻپ بابت ڪتاب (معرفة أنواع علم الحديث). جديد دور ۾ اهو گهڻو ڪري هن نالي سان مشهور ٿيو آهي: مقدمة ابن الصلاح في علوم الحديث، يعني ابن الصلاح جو حديث جي علوم تي مقدمو.مقدمة ابن الصلاح, ص. 39، دار المعارف، قاهره.

نور الدين عتر پنهنجي ايڊيشن جي مقدمي ۾ اهو نتيجو ڪڍيو ته هن ڪتاب جو اصل نالو يا ته علوم الحديث (حديث جا علوم) آهي يا معرفة أنواع علم الحديث (حديث جي علم جي قسمن جي سڃاڻپ). هن پنهنجي راءِ جي بنياد مصنف جي پنهنجي مقدمي ۾ استعمال ڪيل اصطلاحن ۽ بعد وارن صدين جي عالمن جي استعمال تي رکيو. بنت عبد الرحمن وانگر، هن پڻ تسليم ڪيو ته هي ڪتاب گهڻو ڪري مقدمة ابن الصلاح (ابن الصلاح جو مقدمو) جي نالي سان ئي مشهور آهي.

 جائزو 

 ابتدا 
حديث جي اصطلاحات بابت ڪتاب ٻن ارتقائي مرحلن مان گذريا. پهريون مرحلو اڳين عالمن جي قولن کي گڏ ڪرڻ تي مشتمل هو، جنهن ۾ انهن جي استعمال ڪيل اصطلاحن کي بغير تنقيدي جائزي يا نون اصطلاحن جي تجويز جي نقل ڪيو ويندو هو. هيءَ طريقيڪار يحيىٰ بن معين، علي بن المديني، مسلم بن الحجاج ۽ الترمذي جهڙن ابتدائي عالمن اختيار ڪيو.
ٻيو مرحلو انهن ڪتابن تي ٻڌل هو جيڪي پهرئين مرحلي جي ڪتابن جو جائزو وٺي، انهن کي ترتيب ۽ تدوين جي صورت ۾ پيش ڪن ٿا. انهن عالمن اڳين قولن کي نقل ڪري اصطلاحن کي منظم نموني سان ترتيب ڏنو، اصول مقرر ڪيا، ۽ اڪثر حالتن ۾ انهن کي قبوليت حاصل ٿي. مخصوص عالمن سان لاڳاپيل اصطلاحن جي پڻ وضاحت ڪئي وئي. اهڙن ڪتابن ۾ مثال طور: معرفة علوم الحديث از الحاكم، الكفاية از الخطيب البغدادي، ۽ ابن الصلاح جو مقدمو شامل آهن.

مقدمو خاص طور تي الخطيب البغدادي جي ڪتابن مان متاثر ٿيو، جنهن حديث جي حديث جو علم بابت ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا هئا، ۽ جن تي بعد وارا سڀ عالم مقروض هئا. ابن الصلاح خاص طور تي الكفاية تي ڀروسو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ان کي حديث جي مختلف شعبن تي جامع ڪتاب سمجهيو.
هي ڪتاب اصل ۾ ابن الصلاح طرفان اشرفيه مدرسي، دمشق ۾ ڏنل ليڪچرن جو سلسلو هو. انهن ليڪچرن ۾ هو مواد کي تدريجي طور شاگردن کي املا ڪرائيندو هو. هن 17 جون 1233ع / 630ھ تي جمعي جي ڏينهن پهريون درس ڏنو ۽ سيپٽمبر جي آخر يا آڪٽوبر 1236ع / 634ھ جي شروعات ۾ مڪمل ڪيو. شاگردن ان کي يا ته لکي محفوظ ڪيو يا ياد ڪيو.
انهيءَ طريقي سان مقدمو کي اڳتي منتقل ڪيو ويو. ذهبي ڪيترن عالمن جا نالا ذڪر ڪيا جيڪي سڌو سنئون ابن الصلاح کان روايت ڪندا هئا، ۽ انهن مان اڪثريت کيس پڻ اجازت (اجازه) ڏني. اهڙي طرح العراقي ٻن عالمن جو ذڪر ڪيو جيڪي هن تائين محمد بن يوسف المختار (ابن الصلاح جو شاگرد) ذريعي پهچايو. ابن حجر پڻ پنهنجي اسناد جو سلسلو بيان ڪيو.

 ترتيب 
ابن الصلاح پنهنجي ڪتاب کي اڳين مصنفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ منظم ڪيو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ليڪچرن تي ٻڌل هو، تنهنڪري ترتيب ۾ ڪجهه ڪمزور پهلو به رهيا. هن ڪتاب کي مڪمل موضوعاتي ترتيب سان منظم نه ڪيو؛ ڪڏهن هو متن بابت اصطلاح بيان ڪندو هو ۽ پوءِ اوچتو اسناد بابت بحث شروع ڪندو هو.
ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي شاگرد ليڪچرن ۾ حاضر هئا ۽ نقل يا حفظ ڪري رهيا هئا، تنهنڪري بعد ۾ ترتيب ۾ وڏي تبديلي ڪرڻ ممڪن نه رهيو. جيڪڏهن هو ترتيب بدلائي ها ته شاگردن جون اصل نقلون مختلف ٿي وڃن ها. ڪتاب ۾ فهرست (انڊيڪس) جي ضرورت پڻ انهيءَ غير منظم ترتيب جو ثبوت آهي.
ابن الصلاح اڳين عالمن جي قولن مان عام اصطلاح ۽ تعريفون اخذ ڪري انهن کي مدون ڪيو، بلڪل اهڙي طرح جيئن ڪو عالم فقه تي ڪتاب لکي ٿو. هن حديث کي متواتر ۽ آحاد ۾ تقسيم ڪرڻ جهڙا فقهي اثر پڻ شامل ڪيا.
هو عام طور اختلاف واري راءِ کان اڳ غير متنازع راءِ بيان ڪندو هو، پوءِ اختلاف بيان ڪري ”مان چوان ٿو“ (أقول) چئي پنهنجو موقف پيش ڪندو هو.

 مواد 
ابن الصلاح پنهنجي مقدمو ۾ 65 باب ذڪر ڪيا، هر باب حديث جي هڪ مخصوص قسم يا اصطلاح بابت آهي، ۽ چيو ته وڌيڪ قسمن جو تصور به ممڪن آهي. هن سڀ کان پهرين صحيح، پوءِ حسن، پوءِ ضعيف، ۽ پوءِ مسند جو بيان ڪيو.مقدمة ابن الصلاح, ص. 147–150، دار المعارف، قاهره.

ابن جماعة پنهنجي اختصار ۾ انهن اصطلاحن کي موضوع جي لحاظ کان چار حصن ۾ ورهايو (۽ ڇهه نوان اصطلاح شامل ڪيا).

 پهريون حصو: حديث جي متن ۽ ان جي ٽن قسمن (صحيح، حسن، ضعيف) ۽ 30 ذيلي قسمن بابت.
 ٻيو حصو: اسناد بابت، جنهن ۾ 11 قسم شامل آهن، گهڻو ڪري جرح و تعديل سان لاڳاپيل.
 ٽيون حصو: حديث بيان ڪرڻ جون شرطون، نقل ڪرڻ جا طريقا، لکت ۽ روايت جا آداب.
 چوٿون حصو: راوين جا نالا ۽ انهن جي طبقات بابت، جيئن صحابي، تابعي وغيره.

بعد وارن عالمن پنهنجي ڪتابن ۾ حديث جي قسمن جو انگ وڌايو، ۽ ڪجهه ته لڳ ڀڳ 100 قسمن تائين پهچي ويا. 

 اثر 
مقدمو بعد ۾ لکيل حديث جي اصطلاحن بابت ڪتابن لاءِ بنياد بڻيو. ڪيترن بعد وارن عالمن ابن الصلاح جي ڪتاب جي ترتيب جي پيروي ڪئي، جن ۾ النووي، ابن كثير، العراقي، البلقيـني، ابن الجماعة، التبريزي، الطيبي ۽ الزركشي شامل آهن.

ڪيترن حالتن ۾ هي اثر سڌو سنئون هو؛ ڪيترن عالمن اهڙا ڪتاب تصنيف ڪيا جن ۾ هن ڪتاب جي نڪتن کي واضح ڪيو ويو، ان جي شرح لکي وئي، اختصار ڪيو ويو، يا ان کي نظم (شاعري) ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن جي وري شرحون به لکيون ويون، جيئن هيٺ بيان ٿيندو.

انهن عالمن مان جيڪي مقدمو جي وڏي تعريف ڪن ٿا:

 ابن الجماعة چيو: ”امام، حافظ، تقي الدين ابو عمرو ابن الصلاح پنهنجي ڪتاب ۾ اڳين عالمن جي مثال تي عمل ڪيو، جنهن ۾ هن مختلف فائديمند نڪتن کي جامع نموني گڏ ڪيو ۽ وڏي نفاست سان مرتب ڪيو.“
 برهان الدين الأبناسي چيو: ”هي پنهنجي ميدان ۾ بهترين، سڀ کان وڌيڪ جدت آميز، تعميري ۽ فائديمند ڪتاب آهي، يعني علوم الحديث.“
 العراقي ان کي ”حديث جي ماهر طرفان اصطلاحن جي تعريف ۾ لکيل بهترين ڪتاب“ قرار ڏنو.
 محمد بن احمد الفاسي ان کي نهايت فائديمند قرار ڏنو.
 ابن حجر چيو ته ابن الصلاح ”انهن ڳالهين کي هڪ هنڌ گڏ ڪيو جيڪي اڳ ٻين ڪتابن ۾ منتشر هيون، تنهنڪري ماڻهن ان تي توجهه ڏني ۽ سندس منهج جي پيروي ڪئي. اهڙا ڪتاب بي شمار آهن جن ۾ مقدمو کي نظم ۾ آندو ويو، اختصار ڪيو ويو، واڌ يا گهٽتائي ڪئي وئي، اختلاف يا حمايت ڪئي وئي.“ محمد بن جعفر الكتاني پڻ اهو قول ابن حجر کان نقل ڪيو.

 مقدمو تي مبني ڪتاب 
جيئن اڳ ذڪر ٿيو، ڪيترائي ڪتاب مقدمو تي ٻڌل يا ان مان اخذ ڪيل آهن. انهن تصنيفات جو وڏو انگ ۽ انهن جي مصنفن جو علمي مقام هن ڪتاب جي اهميت ۽ اثر کي ظاهر ڪري ٿو.

 نُكَت 
هيٺيان عالمن مقدمو تي نُكَت (نڪتا يا فائديمند اشارا) لکيا:
 العراقي – التقييد والايضاح
 بدر الدين الزركشي
 ابن حجر – الافصاح

 اختصار 
هيٺيان عالمن مقدمو جو اختصار تيار ڪيو:
 ابن الجماعة – المنهل الروي
 النووي – الارشاد، جنهن کي هن پاڻ ئي مختصر ڪري تقريب الارشاد نالي ڪيو؛ جنهن جي ڪيترن عالمن شرح لکي، جن ۾:
 العراقي
 السخاوي
 السيوطي
 ابن كثير – الباعث الحثيث

 نظم (شاعري) 
هيٺيان عالمن مقدمو کي نظم ۾ آندو ۽ ڪجهه اضافا به شامل ڪيا:

 العراقي – پنهنجي هزار بيتن واري نظم نظم الدرر في علم الأثر ۾، جنهن جي ڪيترن عالمن شرح ڪئي:
 خود العراقي – ٻن شرحَن سان (هڪ طويل، ٻي مختصر)
 السخاوي – فتح المغيث
 السيوطي – قطر الدرر
 قطب الدين الخيدري – صعود المراقي
 زڪريا الأنصاري – فتح الباقي
 السيوطي – پنهنجي هزار بيتن واري نظم ۾، جيڪا العراقي جي نظم جهڙي هئي، پر ڪجهه اضافن سان.

 ڇاپا 

مقدمو جا اصل عربي زبان ۾ ڪيترائي ڇاپا شايع ٿيا آهن، جن مان وڌيڪ معتبر سمجهيا ويندڙ ٻه هيٺيان آهن:

مقدمة ابن الصلاح ومحاسن الاصطلاح، مرتب: عائشه بنت عبد الرحمن، قاهره: دار المعارف، 1990ع، 952 صفحا۔ هي ڇاپو محاسن الاصطلاح (البلقيني طرفان) سان گڏ شايع ٿيو آهي۔

علوم الحديث لابن الصلاح، مرتب: نور الدين عتر، دمشق: دار الفكر المعاصر، 1998ع، 471 صفحا۔
انگريزي ترجمو، ڊاڪٽر ايريڪ ڊڪنسن طرفان، An Introduction to the Science of Hadith (2006ع)، "Great Books of Islamic Civilization" سيريز جي حصي طور شايع ٿيو۔ ڊڪنسن جي ترجمي ۾ ابن الصلاح جي سوانح حيات به شامل آهي، جيڪا ڪيترن ذريعن تان اخذ ڪئي وئي آهي، ۽ سڄي ڪتاب ۾ وافر حاشيا (footnotes) پڻ مهيا ڪيا ويا آهن۔

حوالا

زمرو:اسلامي متن