آزاد خيال زالون (1937ع)

آزاد خيال زالون (1937ع) سنڌي ليکڪ روچيرام سڏاڻي جو ناول آهي، جيڪو ورهاڱي کان اڳ واري سنڌي سماج ۾ سماجي سڌارن جي حمايت ڪري ٿو. هي تصنيف خاص طور ڏاج کان سواءِ شادي ۽ بيواهن جي ٻي شادي جهڙن موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي اُن دور ۾ روايتي سماجي بندشن سبب تڪراري سمجهيا ويندا هئاA DICTIONARY  OF  SINDHI : Jt.  LITERATURE  MOTILAL JOTWANIFirst Edition : 13 January, 1996 New Delhi, page:3.

ناول جا موضوع ۽ سماجي پسمنظر

ناول ۾ ڪردارن کي سماجي دٻاءَ ۽ ريتن رسمن جي وچ ۾ جدوجهد ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي برابري، همدردي ۽ انساني وقار جهڙن قدرن کي اڳتي آندو ويو آهي. ڏاج کان پاڪ شاديءَ جي حمايت ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ جي قبوليت ذريعي ليکڪ خاندان ۽ سماج ۾ ترقي پسند تبديليءَ جو تصور پيش ڪري ٿو. هن ريت، ناول ورهاڱي کان اڳ سنڌي سماج ۾ هلندڙ سڌاراڻي تحريڪن جو عڪس بڻجي ٿو.

’عبد‘ جو تصور (فڪري وضاحت)

’عبد‘ عربي لفظ آهي، جنهن جو لغوي مطلب “خادم” يا “ٻانهو” آهي. اسلامي فڪر ۾ انسان ۽ الله جي وچ ۾ تعلق خادم ۽ مالڪ جو سمجهيو وڃي ٿو؛ يعني خادم ڪڏهن به مالڪ نٿو ٿي سگهي. مسلمان نالن ۾ ’عبد‘ جي اڳياڙي, جهڙوڪ عبدالحق (الله، حق جو خادم) ۽ عبداللطيف (الله، لطيف جو خادم),انهيءَ وابستگي ۽ عاجزيءَ کي ظاهر ڪري ٿي.

ڀڪتي شاعري ۽ فڪري سنگم

وچئين دور جي ڀارتي ڀڪتي شاعريءَ ۾ داسيا ڀاو (خدمت ۽ عقيدت جو جذبو) جزوي طور ’عبد‘ ۽ الله جي تعلق کان متاثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هي فڪري هم آهنگي ڏکڻ ايشيا جي روحاني روايتن ۾ صوفي ۽ ڀڪتي فڪر جي سنگم کي ظاهر ڪري ٿي، جتي الهي محبت، عاجزي ۽ خدمت مرڪزي قدر بڻجن ٿا.

اهميت

“آزاد خيال زالون” نه رڳو سماجي سڌارن بابت هڪ اهم ادبي دستاويز آهي، پر اهو سنڌي ادب ۾ اُن فڪري روايت جو حصو پڻ آهي، جيڪا انساني وقار، برابري ۽ اخلاقي ذميواريءَ کي ادب وسيلي اجاگر ڪري ٿي. ناول پنهنجي دور جي سماجي مسئلن تي بيباڪ موقف اختيار ڪندي سنڌي سماج ۾ فڪري بيداريءَ کي هٿي ڏئي ٿو.

حوالا