سبز برج

سبز برج (lit. 'گرين ٽاور') هڪ آڪٽاگونل مغل دور جو مقبرو آهي، جيڪو مٿرا روڊ تي هڪ چونڪ تي، نظام الدين ڪمپليڪس جي ويجهو، همايون جي مقبري جي اولهه ۾، دهليءَ جي اولهه ۾ واقع آهي. 1530 واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل ، اهو مغل دور جي قديم ترين عمارتن مان هڪ آهي ۽ وچ ايشيا جي تيموري فن تعمير کان متاثر ناياب نمونن جي خاصيت آهي. ان جي تعمير ڪندڙ جي سڃاڻپ ۽ ڪير هتي دفن ٿيل آهي. ان جي ڇت، خالص سون ۽ ليپس لازولي جي استعمال سان پينٽ ڪئي وئي آهي، هندستان جي ڪنهن به مغل اڏاوت لاءِ سڀ کان اوائلي پينٽ ٿيل ڇت سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو ڪو به مثال دنيا ۾ ڪٿي به بچيل نه آهي. 

 اشتقاق 
سبز برج جو نالو ، ترجمو ڪري ٿو 'گرين ٽاور'.  يادگار جو موجوده نالو ڊرم، پیاز جي گنبذ ۽ مقبري جي آخر تي سائي چمڪندڙ ٽائلس ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

1980 واري ڏهاڪي تائين ، جڏهن ٻاهرين پاسي جون اڪثر اصل ٽائلس ختم ٿي چڪيون هيون ، آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا (اي ايس آءِ) غلط طور تي ان کي جديد نيري ٽائلس سان تبديل ڪري ڇڏيو.  انهن کان پوءِ 2021 ۾ ڪيل بحالي ۾ هٽايو ويو آهي. سبز برج اڪثر پنهنجي ڀرپاسي ۾ هڪ ٻئي يادگار سان منجهيل آهي جنهن کي نيلا گنبد سڏيو ويندو آهي. 

اهو پڻ 'نيلي چتري' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو جيڪو ترجمو ڪري ٿو 'نيري ڇتري'. 

 تاريخ 
دهلئ جي سلطنت تي راڄ ڪندڙ لوڌي گهراڻي کي بابر جي فوجن سن 1526ع ۾ پاڻي پٽ جي پهرين جنگ ۾ شڪست ڏني ۽ برصغير هند و پاڪ تي مغل سلطنت جو بنياد وڌو.سبزي برج جيڪو 1530ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو هو، اهو همايون جي مقبري کان اڳ جو آهي ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهو مغل دور جي قديم ترين عمارتن مان هڪ آهي.

جيئن ته مقبري جو ڪو به ڪتبو يا بچيل تاريخي رڪارڊ موجود نه آهي، ان ڪري ان جي هيٺان دفن ٿيلن جي سڃاڻپ معلوم نه ٿي سگهي آهي. تنهن هوندي به، ان جي ڇت تي شاندار سون جي فن پارن ۽ 13 صديءَ جي صوفي بزرگ حضرت نظام الدين جي درگاهه جي ويجهو ان جو مقام ظاهر ڪري ٿو ته اها تمام گهڻي اهميت جي حامل آهي ۽ مغل حڪمران جي ڪنهن ويجهي ساٿي يا مغل شاهي جي ٿي سگهي ٿي.  انهيءَ شاهديءَ جي آڌار تي، هڪ مغل مؤرخ ايبا ڪوچ ان نتيجي تي پهتو آهي ته هي مقبرو ٻئي مغل شهنشاهه همايون پنهنجي ماءُ مهام بيگم لاءِ ٺهرايو هو. 

اصل ۾ هڪ بند باغ جي اندر واقع آهي ، يادگار ا اڄ ڪلهه ٽريفڪ ٻيٽ تي واقع آهي.  اهو ويهين صديءَ جي شروعات ۾ پوليس اسٽيشن طور استعمال ڪيو ويو. ان عرصي دوران ، رنگيل اندروني سطحن تي سيمينٽ جي استعمال جي ڪري خراب ٿي ويا. ان کان پوءِ 1980 واري ڏهاڪي ۾ ڊرم ۽ گنبذ تي ناقص مرمت ڪئي وئي جيڪا اڏاوت کي وڌيڪ نقصان پهچائي. 

 بحالي 

سبز برج 2018 ۽ 2021 جي وچ ۾ بحالي ڪئي وئي. بحالي آغا خان ٽرسٽ فار ڪلچر (AKTC) ۽ آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا (ASI) پاران Havells India جي فنڊن سان ڪئي وئي هئي سالن کان پوءِ اڏاوت کي نظرانداز ڪرڻ ، نااستعمال ٿيڻ ۽ ناقص مرمت جي تابع هجڻ کان پوءِ. 

بحالي جي ڪم کي سيمينٽ پلستر جي پرت ، ٽيراڪوٽا ٽائلس ۽ لوهه جي گرلز کي ختم ڪرڻ جي ضرورت هئي ، جيڪي سڀ 20 صدي جا اضافا هئا ، ۽ انهن کي چمڪندڙ کوارٽز ٽائلس سان تبديل ڪيو ويو (ويجهڙائي سان ملندڙ جيڪي 16 صدي ۾ استعمال ڪيا ويا هئا) ۽ سينڊ اسٽون جلي سان. منهن تي ڪٽيل پلستر جي ڪم مان ٺهيل گلن ۽ جاميٽري زيورن کي بحال ڪيو ويو ، ڊزائن جي بچيل ٽڪرن مان اصل نمونن کي ڌار ڪندي ۽ انهن کي مڪمل طور تي بحال ڪيو ويو. روايتي تعميراتي مواد جهڙوڪ ليم مارٽر سڀني مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو. هٿ جا اوزار ماسٽر ڪاريگرن طرفان تحفظ جي ڪمن لاءِ استعمال ڪيا ويا ۽ بحال ٿيل دستڪاري جهڙوڪ چمڪندڙ ٽائل ورڪ جيڪي همايون جي مقبري جي بحالي دوران استعمال ڪيا ويندا هئا سبز برج جي ٽائلس ورڪ کي بحال ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا. 

جڏهن ڇت تي 16 صدي جي اصل پينٽنگ تحفظ جي ڪمن دوران ٻيهر دريافت ڪئي وئي ، AKTC اي ايس آءِ کي درخواست ڪئي ته 1980 جي ڏهاڪي ۾ غلط بحالي مان سيمينٽ ۽ ٽائلس کي هٽايو وڃي ته جيئن پينٽنگ کي صاف ۽ محفوظ ڪيو وڃي.  پينٽنگ جي ٻيهر دريافت ۽ ان جي ناياب ۽ پيچيدگيءَ محافظن کي حيران ڪري ڇڏيو. بچيل پينٽنگ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پلستر جي تہن جي سائنسي صفائي ۾ ٽي سال لڳي ويا. 

بحالي انهي ڳالهه کي يقيني بڻايو ته رنگيل ڇت تقريبن 100 سالن کان پوءِ ٻيهر ظاهر ٿي رهي هئي  ۽ برسات جي پاڻي جي رسڻ جهڙن مسئلن کان اڏاوت کي وڌيڪ نقصان پهچايو ويو. بحالي 2021 تائين مڪمل ڪئي وئي. اهو هاڻي اي ايس آءِ جي محفوظ يادگار آهي ۽ قومي اهميت جي يادگارن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي. 

 فن تعمير 
سبز برج هڪ آڪٽاگونل گنبذ وارو مقبرو آهي جنهن جو گنبذ گهڻو ڪري نيري ٽائلس سان ڍڪيل آهي (جيتوڻيڪ سب جو مطلب آهي 'سائو').  ان جي تعمير ۾ وچ ايشيائي فن تعمير جا اثر آهن، جيڪي متبادل وسيع ۽ تنگ پاسن تي مشتمل آهن.  داخلا وسيع پاسن ۾ تعمير ڪيا ويا آهن، جڏهن ته سوڙهي پاسن کي ڪٽيل پلستر، رنگ يا چمڪندڙ ٽائلس جي نموني سان سينگاريو ويو آهي. 

 انداز 
مرڪز|thumb|مقبري جي ڊرم تي چمڪندڙ ٽائلس استعمال ڪندي ٺهيل جاميٽري نمونن کي ڳنڍڻ.
سبز برج اوائلي مغل فن تعمير جو هڪ مثال آهي جنهن جو اثر وچ ايشيا جي تيموري فن تعمير کان آهي. مقبرو وچين دور جي هندستاني آرٽ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو آهي، جتي ٻه خاصيتون، يعني آڪٽاگونلائيزڊ چورس منصوبو ۽ اعليٰ بلب گنبذ مڪمل طور تي ترقي يافته حالت ۾ ظاهر ٿيا، جنهن ڪري هي هڪ انتهائي اهم عمارت آهي. 

مقبري جو ٻٽو گنبذ ، جيڪو هندستان ۾ سڀ کان پراڻو سمجهيو وڃي ٿو ، چمڪندڙ ٽائلس سان ٺهيل جاميٽري ڊيزائن سان سينگاريل آهي ، موجوده ازبڪستان ۾ گورِ امير جي گنبذ ۽ جاميٽري ڊيزائن سان ملندڙ جلندڙ آهي. ان مان اوائلي مغل فن تعمير تي تيموري فن تعمير جا اثر قائم ٿين ٿا. 

 خاصيتون ۽ سينگار 
مقبري ۾ ان جي ڊرم ، گنبذ ۽ فائنل تي جاميٽري ٽائل ورڪ آهي.  ان جي دروازن تي واريءَ جي پٿر جي جاليون ۽ ڇت تي اُڪريل پلستر جو ڪم به آهي. ان جي اٺن منهن مان هر هڪ ۾ مختلف ڪٽيل پلستر جا نمونا آهن، جيڪي اسلامي يادگارن تي غير معمولي آهن.  مقبري جي رنگيل ڇت کي مقبري جو سڀ کان اهم عنصر سمجهيو ويندو آهي.  ڪنهن به مغل اڏاوت لاءِ سڀ کان اوائلي پينٽ ٿيل ڇت سمجهي ويندي آهي، جيڪا مغل ننڍين تصويرن جهڙن آرٽ فارمن کان اڳ جي آهي.  چٽيل ڇت جي باري ۾، مغل مؤرخ ايبا ڪوچ مشاهدو ڪيو آهي:

اصل ۾ رنگيل ڇت سان گڏ، اندرئين چيمبر جون ڀتيون مڪمل طور تي پينٽنگس سان ڍڪيل هيون. اهي بهرحال گم ٿي ويا آهن ۽ ا اڄ ڪلهه اصل پينٽنگس جا صرف ننڍا ٽڪرا بچيل آهن.

 حوالا 

زمرو:مغلن جا مقبرا
زمرو:هندستان ۾ عالمي ورثو ماڳ
زمرو:انڊو اسلامي فن تعمير
زمرو:دهلي ۾ قومي اهميت جا يادگار
زمرو:دهلي ۾ سياحتي ڪشش