تيسيفاس

تيسيفاس (Teispes) (قديم يوناني (Teispēs)؛ قديم فارسي 
𐎨𐎡𐏁𐎱𐎡𐏁}} Čišpiš;Akbarzadeh (2006)، ص. 56 اڪادي: 𒅆𒅖𒉿𒅖 Šîšpîš);Kent) (1384 هـ ش)، ص. 394 ايلامي: Zi-iš-pi-iš) 675 کان 640 ق م تائين انشان تي حڪمراني ڪئي۔ هو پرسِس جي اخيميني جو پٽ ۽ سائرس اعظم جو ابن ڏاڏو هو۔ شاهديون موجود آهن ته سائرس پھريون ۽ آريارامنيس ٻئي سندس پٽ هئا۔ سائرس پھريون، سائرس اعظم جو ڏاڏو هو، جڏهن⁠ تہ آريارامنيس داريوس اعظم جو پڙڏاڏو هو۔

ستين صدي ق م جي دستاويزن موجب، ٽيسپيس ايلام جي شهر انشان تي قبضو ڪيو، جيڪو اندازو آهي ته ان وقت ٿيو جڏهن فارسي قبيلن کي ميدي بالادستي کان آزادي ملي۔ هن پنهنجي ننڍڙي بادشاهي کي وڌايو، پر ان جي باوجود سندس سلطنت نئين آشوري سلطنت (911–605 ق م) جي هڪ ماتحت رياست (Vassal) رهي۔ سندس وفات کان پوءِ، سندس ٻيون پٽ سائرس پھريون سندس جانشين بڻيو۔

 نالو 
نالي جو قديم فارسي روپ Čišpiš آهي؛ والٽر ھِنز ۽ ھائڊيماري ڪوخ ان کي *Čaišpiš طور پڙهندا آهن، پر اها پڙهڻي صحيح نه ٿي لڳي۔ روڊيگر شمٽ هن نالي کي ”غالباً ايراني“ قرار ڏئي ٿو، جڏهن⁠ تہ جان ٽاورنيئر جو خيال آهي ته اهو ايلامي به ٿي سگهي ٿو۔ ٻنهي حالتن ۾، هن نالي جي اصل (اشتقاق) اڻڄاتل آهي۔ غالب امڪان آهي ته هي نالو نه ته هورِيائي طوفاني ديوتا تيشُپ سان لاڳاپيل آهي ۽ نه ئي سِميريائي بادشاهه تيئوشپا جي نالي سان۔Schmitt, 1992
هن نالي جو (ايلامي) لقب 𒍝𒆜𒉿𒆜𒅆𒅀 Zaišpîšiya سان لاڳاپو به غير واضح آهي۔ هِنز جو خيال آهي ته اهو نالي جي صفتِي صورت آهي، يعني *Čaišpišya، پر شمِٽ ان بدران *Čašpišya جي پڙهڻي کي ترجيح ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ٻئي نالا هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ناهن۔

واسِلي ابايف تجويز ڏني ته Čišpiš، قديم هندي لفظ sú-śiśvi جو ايراني روپ آهي، جنهن جو مطلب ”سٺي نموني وڌندڙ“ آهي۔ يانوش ھارماٽا ممڪن لاڳاپو سوگديائي لفظ čp'yš سان ٻڌايو، جنهن جو مطلب ”سردار“ يا ”اڳواڻ“ آهي۔ پر ٽاورنيئر جي خيال ۾ اهي ٻئي تجويزون قائل ڪندڙ ناهن۔ ووجيخ اسڪالموفسڪي طرفان پيش ڪيل هڪ ٻي ايراني وضاحت مطابق، نالو قديم هندي cit- (”سوچ، عقل“) ۽ pi- (”سُجڻ، ڇلڪجڻ“) جو مرڪب ٿي سگهي ٿو۔ ايلامي اشتقاق بابت، ٽاورنيئر چوي ٿو ته ڪا به مضبوط وضاحت ملي ناهي۔ فعل جو مادو piš-، جنهن جو مطلب ”نئين سر بحال ڪرڻ“ آهي، ڪجهه ايلامي نالن ۾ ملي ٿو، پر نالي جو پهريون حصو سمجهڻ ڏکيو آهي۔ ٽاورنيئر ممڪن لاڳاپو šišnali (”سهڻو“) سان ٻڌائي ٿو، جيڪو ڪجهه مرڪبن ۾ šiš طور اچي ٿو؛ اهڙي صورت ۾ ايلامي نالو *Šišpiš جو مطلب ”سهڻي کي نئون ڪرڻ“ ٿي سگهي ٿو۔ پر اها وضاحت به مسئلو حل نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ ايلامي ۾ نالو Zišpiš طور لکيل آهي، جڏهن⁠تہ šišnali هميشه صرف š سان لکيو ويندو آهي۔ Čišpiš نالي جو هڪ ٻيو شخص پڻ پرسپولس جي تختين ۾ ذڪر ٿيل آهي۔ هي شخص 503 ۽ 502 ق م جي تختين ۾ مختلف مقدار ۾ اناج وصول ڪندڙ طور اچي ٿو، ۽ ايلام جي علائقي ۾ واقع هڪ هنڌ زِيلا-اُمپان سان لاڳاپيل ٻڌايو ويو آهي۔

حوالا