سيوا

سیوا,  (جنهن کي پڻ چيو ويندو آهي، ) اهو تصور آهي جنهن ۾ ڪنهن به اجر يا انعام جي اميد کان سواءِ بي لوث خدمت سرانجام ڏني وڃي ٿي. هي تصور هندو مت، جين مت ۽ سک مت ۾ موجود آهي، ۽ هندو مت ۾ ڀنڊارا ۽ سک مت ۾ لنگر جي صورت ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿو. جين مت ۾ خدمت کي اهڙو باطني ضبط سمجھيو ويندو آهي جيڪو عاجزي، لاتعلقي ۽ اخلاقي پاڪيزگي کي وڌائيندو آهي، نه ڪي ذاتي ثواب يا انعام لاءِ. سيوَا هڪ سنسڪرت لفظ آهي جنهن جو مطلب آهي "بي لوث ۽ بامقصد خدمت". اهڙا عمل ٻين انسانن يا سماج جي ڀلائي لاءِ ڪيا ويندا آهن؛ جڏهن ته جديد تشريح موجب اهو اصطلاح اهڙي خدمت لاءِ به استعمال ٿئي ٿو جيڪا "ٻين لاءِ وابستگي" جو اظهار هجي. 

سيوَا جو تصور ڪيترين ئي مذهبي روايتن ۾ اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين جي خدمت کي عبادت جو لازمي حصو سمجھيو ويندو آهي. ان کي خدا جي اڻ سڌي خدمت طور به سمجھيو وڃي ٿو، جنهن ۾ انسان اهڙي مذهبي زندگي گذاري ٿو جيڪا ٻين لاءِ فائديمند هجي. سيوَا پٺيان بنيادي محرڪ اهو آهي ته انسانيت جي خدمت وسيلي خدا جي خدمت ڪئي وڃي. سيوَا کي ٻين ميدانن، جهڙوڪ عام صحت، ۾ به شامل ڪري سگهجي ٿو ته جيئن سماجي يڪجهتي کي هٿي ملي ۽ بهتري لاءِ قدمن کي مضبوط بڻايو وڃي.

اشتقاق ۽ معنيٰ
سيوَا سنسڪرت جي بنيادي لفظ سیو  مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي "خدمت ڪرڻ".
ڪر سيوَا ()، جيڪو سنسڪرت لفظ ڪر (معنيٰ هٿ يا ڪم) ۽ سيوَا (معنيٰ خدمت) مان ٺهيو آهي، اڪثر ڪري "رضاڪارانه خدمت" طور ترجمو ڪيو ويندو آهي. ڪر سيوَا ڪندڙ رضاڪار کي ڪر سيوڪ  چيو وڃي ٿو، يعني اهو شخص جيڪو مذهبي مقصد لاءِ پنهنجي خدمتون خوشيءَ سان پيش ڪري. سک برادري ۾ ڪري سيوڪ  انهن ماڻهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو جيڪي مذهبي ۽ سماجي خدمت ۾ مصروف هجن.  (؛ پڻ سيوادار  لکيو وڃي ٿو)، لفظي معنيٰ "سيوَا جو ساٿي"، پنجابي ٻوليءَ جو ٻيو لفظ آهي جيڪو رضاڪار لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪو سيوا  سرانجام ڏئي.

سيوا هندو مت ۾

هندو مت ۾ سيوَا خدا ۽/يا انسانيت جي خدمت جو تصور آهي، جيڪو ذاتي فائدي جي ڪنهن به اميد کان سواءِ سرانجام ڏنو وڃي ٿو. سيوَا کي  (نيڪي يا راستبازي) جي هڪ صورت سمجھيو وڃي ٿو ۽ چيو ويو آهي ته اها سٺي  پيدا ڪري ٿي، جيڪا  (روح) کي  (جنم ۽ مرڻ جي چڪر مان ڇوٽڪارو) حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. اهو اڪثر ڪري  (ضابطي واري عمل) ۽  (ضابطي واري عقيدت) سان لاڳاپيل آهي. ڀڳوت گيتا (3.19) ۾ بيان ٿيل آهي: "تنهنڪري، لاڳاپو ڇڏي، فرض طور عمل ڪر، ڇاڪاڻ⁠تہ بنا ڦل جي لڳاءَ جي ڪم ڪرڻ سان انسان اعليٰ حقيقت کي حاصل ڪري ٿو."
سيوَا ٻين سنسڪرت تصورن سان پڻ جڙيل آهي، جهڙوڪ  (دان ڏيڻ)،  (همدردي)، ۽  (محبت/سنه).  کي خوديءَ کان مٿانهين روحاني مشق طور پڻ انجام ڏنو وڃي ٿو، جنهن کي  چيو وڃي ٿو، ۽ اها جديد هندو مت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هندو مت ۾ هڪ اهم تصور  آهي، جيڪو  نالي جنم ۽ مرڻ جي چڪر مان آزاديءَ کي ظاهر ڪري ٿو. سادھنا اهو ڪوشش وارو عمل آهي جيڪو انسان ڇوٽڪاري لاءِ ڪري ٿو، ۽ اهو ٻين جي خدمت جي اهميت کي نمايان ڪري ٿو.

 تاريخي پسمنظر 
اوڻيهين صديءَ جي شروعات کان اڳ، سيوَا (خدمت يا تعظيم) جو مطلب لڳ ڀڳ  (عبادت) سان مترادف هو، جنهن ۾ عام طور تي  (نذر يا قربانيءَ طور پيش ڪيل شيون)، جهڙوڪ کاڌو، ميوا ۽ مٺايون، سڀني گڏ ٿيل ماڻهن ۾ ورهائڻ شامل هوندو هو. اهڙيءَ ريت، سيوَا ۾ عام طور تي ڪنهن ديوتا ۽ ان جي  (بت) کي کاڌو پيش ڪرڻ، پوءِ انهيءَ کاڌي کي  طور ورهائڻ شامل هوندو هو.

 ڀڳوت گيتا ۾ حوالا 
سيوَا ۽  جو تصور ڀڳوت گيتا ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جتي ڪرشنا هن موضوع تي وضاحت ڪري ٿو. جديد دور ۾ هن تصور کي عام ڀلائي لاءِ رضاڪارانه خدمتن تائين وڌايو ويو آهي، جهڙوڪ آفتن ۾ امداد ۽ ٻين وڏن واقعن دوران انساني خدمت.

 سيوا جين مت ۾ 
جين مت ۾ سيوَا کي همدردي، عدم تشدد (اهنسا)، ۽ سڀني جاندارن جي باهمي انحصار جي اخلاقي اظهار طور سمجھيو وڃي ٿو. جين فڪر ۾ سيوَا هڪ جامع اخلاقي ۽ مابعدالطبيعي ڍانچي اندر شامل آهي، جنهن جو مقصد روح (جيو) جي پاڪيزگي ۽ ڪرمي بندھن کي گهٽ ڪرڻ آهي.
سيوَا سان لاڳاپيل هڪ بنيادي جيني اصول پرسپروپگراهو جيونام (“روح هڪ ٻئي جي خدمت ڪن ٿا”) آهي، جيڪو تتوارٿ سوترا (5.21) ۾ ملي ٿو.
خدمت جا عمل صرف نيت سان نه پر  پرکيا وڃن ٿا، خاص طور تي ان ڳالهه جو خيال رکندي ته ڪنهن به جاندار کي نقصان نه پهچي. جيني اخلاقي متون ٻڌائن ٿا ته همدردي اهڙي نموني اختيار ڪئي وڃي جو ننڍن کان ننڍن جاندارن کي به تڪليف نه ٿئي. قديم جيني ادب ۾ خدمت کي وياوِرتيا (vaiyāvṛttya) سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو اخلاقي رويو آهي ۽ ٻين جي احترام سان خدمت ڪرڻ تي ٻڌل آهي، خاص طور تي روحاني استادن، تپسوين، بيمارن ۽ ساٿي پيروڪارن جي خدمت. جڏهن سيوَا ضبط نفس ۽ صحيح سمجھ سان گڏ ڪئي وڃي ٿي ته اها اڻسڌي طرح روحاني واڌاري ۾ مددگار ٿئي ٿي، ڇو ته اها انا کي گهٽائي ۽ باهمي وابستگيءَ جي شعور کي مضبوط ڪري ٿي.

 جديد تناظر 
جديد دور ۾، جيني برادرين سيوَا جي اصول کي منظم انساني، تعليمي، ماحولياتي ۽ جانورن جي تحفظ واري قدمن تائين وڌايو آهي. جين ماڻهو سماج سان اخلاقي وابستگي ۽ جيني برادري (سنگ) جي مستقل سهڪار ذريعي سيوَا جو اظهار ڪن ٿا. اهڙيءَ ريت، سيوَا اعليٰ اخلاقي نظرين ۽ روزمره زندگيءَ جي عملي نفاذ جي وچ ۾ هڪ پُل جو ڪم ڪري ٿي. جيني گهراڻن ۾ روايتي طور سيوَا ۾ دان ڏيڻ، تپسوين جي مدد، غريبن ۽ بيمارن جي سار سنڀال، عبادت گاهن جي سار سنڀال ۽ جانورن جي حفاظت شامل آهي. خاص طور تي جانورن جي ڀلائي جيني خدمتي سرگرمين ۾ اهم مقام رکي ٿي.

 سيوا سِک مت ۾ 

سِک مت ۾ سيوَا واههِگُرو (سڀ کان مٿاهون خدا) جي خدمت آهي، جيڪا انسان کي واههگرو جي ويجهو آڻي ٿي. سيوَا جا اصول سِک اقدارن جو بنياد آهن ۽ انهن تي گرو گرنٿ صاحب ۾ ڪيترائي ڀيرا زور ڏنو ويو آهي. گرنٿ نه رڳو اهو ٻڌائي ٿو ته سيوَا ڪيئن ڪرڻي آهي، پر اهو به بيان ڪري ٿو ته سيوَا دوران انسان جو اندروني رويو ڪهڙو هئڻ گهرجي ۽ ان جا روحاني فائدا ڪهڙا آهن.
سِک مت ۾ سيوَا جو مطلب آهي ”محبت جي عمل ذريعي عبادت، عقيدت يا عزت پيش ڪرڻ“. سيوَا سماجي، جسماني، روحاني يا انسانيت جي ڀلائي لاءِ حفاظتي خدمت به ٿي سگهي ٿي. سِک گرون جي تعليمات ۾ سيوَا (خدمت) ۽ عبادت هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. سيوَا محبت جي محنت آهي، جيڪا عاجزيءَ سان ۽ بنا ڪنهن ذاتي لالچ يا اميد جي ڪئي وڃي ٿي.
سِک مت ۾ سيوَا جون ٽي صورتون آهن:  (ਗੁਰਮੁਖੀ: ) يعني جسماني خدمت يا هٿن جي محنت،  (ਗੁਰਮੁਖੀ: ) يعني ذهني خدمت جهڙوڪ ٻين جي مدد لاءِ سکيا حاصل ڪرڻ، ۽  (ਗੁਰਮੁਖੀ: ) يعني مادي خدمت جنهن ۾ مالي سهڪار شامل آهي. سِک مت  (ਗੁਰਮੁਖੀ: ) ”ايماندار محنت“ ۽  (ਗੁਰਮੁਖੀ: ) ”ورهايو ۽ کائو“ تي زور ڏئي ٿو، يعني جيڪو آهي اهو ضرورت مند سان ونڊيو ته جيئن برادري کي فائدو پهچي. هر سِک تي فرض آهي ته هو جتي به ممڪن هجي سيوَا ۾ حصو وٺي، جيئن گردوارو، برادري مرڪز، بزرگن جي سنڀال مرڪز، خيال مرڪز يا آفت جي هنڌ تي. سيوَا مذهبي مقصد لاءِ به ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ گردواري جي تعمير يا اهڙي عبادت گاهه جي خدمت جيڪا سماجي خدمتون مهيا ڪري، جيئن رضاڪارن پاران هلندڙ مفت کاڌو فراهم ڪرڻ.
ڪر سيوَا سک مت جي اهم تعليمات مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مقرر ڪيل فلسفي، صحيفي تفسير ۽ روايتن سان جڙيل آهي. اهو تصور هن سمجهه سان پيش ڪيو ويو آهي ته ”خدا اسان سڀني جي اندر موجود آهي، تنهنڪري انسانيت جي خدمت ڪرڻ خدا جي تخليق جي خدمت ڪرڻ آهي.“ سيوَا کي اندروني بُرين عادتن (پنج چور)) تي ضابطو آڻڻ جو طريقو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهو خدا جي ويجهو ٿيڻ جو اهم وسيلو آهي.

 تنقيد 
ڪجهه ڪر سيوَا گروهن ۽ ادارن تي تنقيد ڪئي وئي آهي ته اهي نئين تعمير ۽ مرمت جي منصوبن دوران سِک تاريخي ماڳن، فن ۽ معماري جي حفاظت ۾ لاپرواهي ڏيکارين ٿا. ڪيترائي تاريخي صحيفي مسودا سالن کان خفيه انگٿا صاحب گردوارن ۾ ”ساڙيا“ ويا آهن، جيڪي ڪر سيوَا جي حصي طور دهراڊون ۽ ڀارت جي ٻين علائقن ۾ موجود آهن. انهن ساڙهڻ وارن هنڌن جو دليل اهو ڏنو ويندو آهي ته ڏهين گرو گوبند سنگھ جي تعليم موجب گرو گرنٿ صاحب زنده گرو جو روپ آهي (گرو منيو گرنٿ), ۽ ان ڪري ان تي انتم سنسڪار جا رسمون لاڳو ٿين ٿيون. بهرحال، هن عمل تي سخت تنقيد ڪئي وئي آهي ڇاڪاڻ ته اهو تاريخي مسودن جي منظم تباهي جو سبب بڻجي رهيو آهي.

اسلام ۾ تصور

خدمتِ خلق يا بي لوث خدمت جو تصور اسلام ۾ به نمايان حيثيت رکي ٿو، جتي ٻين جي مدد ۽ سماجي ذميواريءَ تي زور ڏنو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ ”سيوَا“ ڏکڻ ايشيا جو لفظ آهي، پر بي غرض خدمت جو روح اسلامي تعليمات سان هم آهنگ آهي.

اسلامي پسمنظر ۾ بي لوث خدمت جا بنيادي اصول خيرات، سماجي ذميواري ۽ ضرورت مند ماڻهن جي مدد تي ٻڌل آهن. اسلام مهرباني ۽ برادري جي خدمت کي همٿائي ٿو، جيئن خدمه (ٻين جي خدمت)، صدقو (رضاڪاراڻي خيرات)، ۽ زڪات (فرض خيرات) ذريعي.

 خدمه (خدمت) 
خدمه ٻين جي فائدي لاءِ ڪيل خدمت کي چيو وڃي ٿو، جيڪا خلوص ۽ الله جي رضا خاطر ڪئي وڃي ٿي. گهر وارن، برادري يا محتاجن جي مدد ڪرڻ عبادت جو درجو رکي ٿي. نبي محمد ﷺ فرمايو: ”بهترين ماڻهو اهو آهي جيڪو ٻين لاءِ سڀ کان وڌيڪ فائديمند هجي.“

 صدقو (رضاڪاراڻي خيرات) 
صدقو اهڙي خيرات آهي جيڪا رحم يا ديني فرض جي احساس سان ڏني وڃي ٿي. اها ڪنهن به وقت ۽ ڪنهن به مقدار ۾ ڏئي سگهجي ٿي. صدقو مال کي پاڪ ڪري ٿو، سماجي هم آهنگي وڌائي ٿو، ۽ ڏيندڙ ۽ وٺندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند آهي. قرآن ۾ بيان آهي: ”جيڪي ماڻهو پنهنجو مال الله جي راهه ۾ خرچ ڪن ٿا، انهن جو مثال اُن داڻي وانگر آهي جيڪو ست ڪڻڪيون اُڀاري، ۽ هر ڪڻڪي ۾ سئو داڻا هجن.“ (قرآن 2:261)

 زڪات (فرض خيرات) 
زڪات اسلام جي پنج بنيادي رڪنن مان هڪ آهي. مسلمانن لاءِ لازم آهي ته هو پنهنجي گڏ ڪيل مال مان سالياني طور مقرر حصو (عام طور 2.5٪) غريبن ۽ محتاجن کي ڏين. زڪات مال جي پاڪيزگي ۽ معاشي نابرابري گهٽائڻ جو ذريعو آهي. قرآن ۾ آيو آهي: ”انهن جي مال مان خيرات وٺو، جنهن سان توهان انهن کي پاڪ ڪريو ۽ انهن کي وڌايو...“ (قرآن 9:103)

عيسائيت ۾ خدمت

عيسائيت ۾ خدمت (سيوَا) زندگيءَ جو هڪ طريقو آهي، جتي محبت کي عمل ۾ آندو وڃي ٿو ۽ ايمان کي عملن ذريعي ظاهر ڪيو وڃي ٿو. جيئن متي 22:37–39 ۾ يسوع فرمايو: ”پنهنجي رب خدا سان پنهنجي سڄي دل، جان ۽ عقل سان محبت ڪر“ ۽ پوءِ ”پنهنجي پاڙيسري سان پاڻ وانگر محبت ڪر.“ هي تعليم خدمت ذريعي محبت ڦهلائڻ جي دعوت آهي. ساڳي طرح يعقوب 2:14–17 ۾ سوال ڪيو ويو آهي: ”جيڪڏهن ڪو ماڻهو ايمان جو دعويٰ ڪري پر عمل نه هجن، ته اهڙو ايمان کيس ڇوٽڪارو ڏئي سگهي ٿو؟“ اهو سيکاري ٿو ته ايمان بغير عمل جي اڻپورو آهي. بکين کي کاڌو ڏيڻ ۽ بيمارن جي سنڀال ڪرڻ اهڙا عمل آهن، جن سان ايمان ظاهر ۽ زنده ٿئي ٿو.

متي 20:28 ۾ يسوع هن اصول تي زور ڏيندي چيو: ”انسان جو پٽ خدمت وٺڻ لاءِ نه آيو، پر خدمت ڪرڻ لاءِ ۽ ڪيترن جي لاءِ پنهنجي جان ڏيڻ لاءِ.“ خدمت جا مختلف روپ ٿي سگهن ٿا، ۽ اها ايمان کي عوامي زندگيءَ ۾ آڻڻ جي نيت سان ڪئي وڃي ٿي. خدمت ۾ حصو وٺندڙن لاءِ اها روحاني ترقي جو اهم جزو آهي، جيڪا خودغرضي ۽ اناپرستي کي گهٽائي ٿي.

ڏسو پڻ

 سيوپنٿي
 مختلف مذهبن ۾ برادري خدمت:
 ڀنڊارا (برادري باورچی خانو)
 ڏڪشڻا
 پنيا (هندو مت)
 صدقو
 ٽڪون اولام (يهوديت ۾ ”دنيا جي سڌاري“ جو تصور)

حوالا

زمرو:سک مت جون روايتون
زمرو:سک مت جو فلسفو
زمرو:سنسڪرت لفظ ۽ اصطلاح
زمرو:ھندو مت جون روايتون
زمرو:وشو هندو پريشد
زمرو:آڪٽوبر جون تقريبون
زمرو:بين الاقوامي تقريبون
زمرو:ڀارت ۾ رضاڪارانه خدمتون
زمرو:خيرات
زمرو:تيلوگو لفظ ۽ اصطلاح
زمرو:ھندو مت ۾ خيرات