سائرس پھريون

سائرس اوّل (قديم فارسي: ڪوروش / Kuruš)، جنهن کي انشان جو سائرس اوّل يا فارس جو سائرس اوّل پڻ چيو وڃي ٿو، فارس ۾ انشان جو بادشاهه هو، جيڪو تقريباً  کان 580 ق م تائين حڪمران رهيو؛ جڏهن ته ڪجهه ٻين مؤرخن موجب سندس حڪمراني  کان 600 ق م تائين هئي. انشان جو سائرس اوّل سائرس اعظم (سائرس ٻيو) جو ڏاڏو هو.   جديد فارسي ۾ سندس نالو ڪورش (کوروش، Kūroš) آهي، جڏهن ته يوناني ۾ هن کي Κῦρος (Kȳros) چيو ويندو هو.

زندگي

سائرس پھريون اخميني خاندان جو هڪ ابتدائي رڪن هو۔ هو جيتوڻيڪ ان خاندان جي باني آڪيمنيس جو پوٽو ۽ ٽيسپيس جو پٽ هو، جيڪو انشان جو بادشاهه هو۔ ٽيسپيس جي وفات کان پوءِ ٻڌايو وڃي ٿو ته سندس پٽن بادشاهي پاڻ ۾ ورهائي ورتي۔ سائرس انشان جو بادشاهه بڻيو، جڏهن ته سندس ڀاءُ آريارامنيس پارسا (پرسِس) جو بادشاهه ٿيو۔

هن واقعي جي صحيح تاريخ غير يقيني آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سائرس جي سڃاڻپ ان بادشاهه سان ڳنڍي وڃي ٿي، جنهن کي “ڪورشِ پارسومش|ڪورشِ پارسومش” چيو ويندو هو، پر اها سڃاڻپ اڃا تائين علمي بحث هيٺ آهي۔ ڪورش جو ذڪر پهريون ڀيرو تقريباً  ۾ ملي ٿو۔ انهيءَ سال شماش-شُم-اوڪين، جيڪو بابِل جو بادشاهه هو (668–648 ق م)، پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بالا دست حڪمران اشوربانيپال، اشور جي بادشاهه (668–627 ق م)، خلاف بغاوت ڪئي۔ سائرس (ڪورش) جو ذڪر ان وقت شماش-شُم-اوڪين سان هڪ فوجي اتحاد ۾ شامل طور ملي ٿو۔ ٻنهي وچ ۾ جنگ 648 ق م ۾ شماش-شُم-اوڪين جي شڪست ۽ خودڪشي سان ختم ٿي۔ سائرس جو ذڪر ٻيهر 639 ق م ۾ ملي ٿو۔ ان سال اشوربانيپال ايلامي سلطنت کي شڪست ڏني ۽ ان جي ڪيترن ئي اڳوڻن اتحاديَن تي بالا دستي قائم ڪئي۔ ڪورش به ظاهري طور انهن مان هڪ هو۔ سندس وڏو پٽ اروڪو ( Ariy-uka) کي ٻڌايو وڃي ٿو ته کيس آشور موڪليو ويو ته جيئن اتي جي بادشاهه کي خراج پيش ڪري۔ ان کان پوءِ ڪورش تاريخي ذريعن مان غائب ٿي وڃي ٿو۔ جيڪڏهن کيس سائرس سان سڃاتو وڃي، ته اها ڳالهه آڪيمنيي خاندان کي ستين صدي ق م جي وڏن تاريخي واقعن سان ڳنڍي ٿي۔
اشوربانيپال 627 ق م ۾ وفات ڪئي۔ سائرس غالباً سندس پٽن ۽ جانشينن اشور ايتل ايلاني (627–623 ق م) ۽ سِن شر اِشڪون (623–612 ق م) کي خراج ڏيندو رهيو۔ انهن ٻنهي جي مخالفت هڪ اتحاد ڪيو، جنهن جي اڳواڻي ميديا جو سياڪسارس (633–584 ق م) ۽ بابِل جو نابوپولاسر (626–605 ق م) ڪري رهيا هئا۔ 612 ق م ۾ انهن نينوا تي قبضو ڪيو، جيڪو عملي طور نئين آشوري سلطنت جي خاتمي جي نشاني هو، جيتوڻيڪ اشور اوبالٽ ٻيون (612–609 ق م) جي اڳواڻي هيٺ ڪجهه اشوري فوجي حرّان سان مزاحمت جاري رکي۔ ميديا ۽ بابِل پوءِ انهن علائقن کي پاڻ ۾ ورهايو، جيڪي اڳ اشورين جي قبضي ۾ هئا۔ انشان جيتوڻيڪ ميديا جي ڪنٽرول هيٺ اچي ويو۔ سائرس بابت خيال آهي ته هن پنهنجا آخري ڏينهن يا ته سياڪسارس يا سندس پٽ ايسٽيئيگس (584–550 ق م) جي بالا دستي هيٺ گذاريا۔ سائرس پھرين کان پوءِ سندس پٽ ڪمبوجس پھريون بادشاهه ٿيو۔ سندس پوٽو  سائرس اعظم جي نالي سان مشهور ٿيو، جيڪو فارسي سلطنت جو باني هو۔

اهو پڻ نوٽ ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن سائرس جي زندگي ۽ حڪمراني بابت هي بيان صحيح هجي، ته سندس ابتدائي سرگرميون سندس پوٽي کان سَوَ سالن کان به اڳ جون ٿين ٿيون۔ اهڙي صورت ۾ ڪمبوجس پھريون جو پيءُ بڻجڻ سائرس جي تمام پوڙهائپ ۾ ٿيو هوندو ۽ سندس وفات به وڏي عمر ۾ ٿي هوندي۔ ڪجهه محققن جو خيال آهي ته ڪورش ۽ سائرس ٻه الڳ شخصيتون هيون، جن جو پاڻ ۾ رشتو غير يقيني آهي۔ اهڙي صورت ۾ سائرس ڇهين صدي ق م جي شروعات ۾ حڪمران رهيو هوندو ۽ سندس دور نسبتاً غير نمايان رهيو هوندو۔ هن دور بابت ڪافي رڪارڊ موجود نه هجڻ سبب اڃا تائين اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته ڪهڙو نظريو حقيقت جي وڌيڪ ويجهو آهي۔


لوئس واندنبرگ تجويز ڏني آهي ته گور دختر، سائرس پھريون جو مقبرو آهي۔ هن راءِ جو بنياد اهو آهي ته داريوس اعظم کان پوءِ سڀ اڪيمني بادشاهه پهاڙ ڪَٽ قبرن ۾ دفن ڪيا ويا، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ سائرس اعظم جو مقبرو جهڙي عمارت سائرس اعظم سان منسوب آهي، تنهنڪري اهو منطقي لڳي ٿو ته اهڙي قسم جو مقبرو سائرس کان اڳ تعمير ڪيو ويو هوندو۔ بهرحال، ٻين ماهرن جو خيال آهي ته اها مانداني (سائرس اعظم جي ماءُ) جي قبر آهي، جڏهن ته ڪي عالم چون ٿا ته گورِ دختر، اٽووسا، سائرس اعظم جي ڌيءَ ۽ داريوس اعظم جي زال، جو مزار آهي۔ بعد ۾ جڏهن لوهه جا ڪليمپَس جاچيا ويا، ته اهو واضح ٿيو ته اها عمارت پنجين صدي ق م ۾ ٺهي هئي، تنهنڪري اهو امڪان به آهي ته اها سائرس ٻيون لاءِ تعمير ڪئي وئي هجي۔

حوالا