رانھان

رانھان (Beans)، سائنسي نالو، "فيزئولس" (Phaseolus)، ڦري وارن ٻوٽن جو هڪ نسل آهي، جنهن ۾ ساليانا ۽ دائمي، نرم ٽڻڪن کان ڪاٺي جهڙن چڙهندڙ ٻوٽن جون صورتون شامل آهن.

هي نسل ٻوٽن جي خاندان، فئبئسي سان تعلق رکي ٿي ۽ لڳ ڀڳ 70 ٻوٽن جون نوعون شامل ڪري ٿي، جيڪا سڀئي آمريڪا جا، خاص طور تي ميسوآمريڪا جا اصلوڪا آهن.  لوبيو دنيا جي معاشي طور سڀ کان اهم ڦلي واري ٻوٽن جي نسلن مان هڪ آهي. هن نسل جون پنج نوعون آمريڪا جي دريافت کان اڳ جي دور کان ئي سندن ٻجن لاءِ پوک جي قابل آنديون ويون آهن:

 فيزئولس ايڪيوٽيفوليوس (مکڻ لوبيو)
 فيزئولس ڪوڪسينيوس (ڳاڙهو لوبيو)
 فيزئولس ڊوموسس (ڊگهو لوبيو)
 فيزئولس لونائٽس (ليما لوبيو)
 فيزئولس وولگارِس (عام لوبيو)

انهن مان سڀ کان نمايان عام لوبيو (فيزئولس وولگارِس) آهي، جن کي اڄ دنيا جي اڪثر حصن ۾، خاص طور تي آبهوا جي گرم، نيم گرم ۽ معتدل علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو.

 ماحوليات 
فيزئولس جون جنسون ڪجهه ليپيڊوپٽيرا قسمن جي لاروا لاءِ خوراڪ طور استعمال ٿين ٿيون، جن ۾ ڪامن سوئفٽ (پتنگ), گارڊن ڊارٽ, گھوسٽ موتھ، هائپرڪومپي ايلبيڪورنس، هائپرڪومپي آئيڪيسيا ۽ نٽميگ (پتنگ) شامل آهن.

 درجيبندي 

جنس جو نالو فيزئولس سن 1753ع ۾ ڪارل لينيئس متعارف ڪرايو،لينيئس، اسپيشيز پلانٽيرم 2:623، حوالو آڪسفورڊ انگريزي لغت s.v. 'phaseolus' جيڪو لاطيني ٻولي جي لفظ phaseolus مان ورتل آهي، جيڪو phasēlus جو ننڍڙو روپ آهي. اهو لفظ وري يوناني ٻولي  phasēlos مان آيل آهي، جيڪو يا ته هڪ ٻوٽي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو ويگنا سينينسس سان سڃاتو وڃي ٿو، يا “ڪيلوينس” لاءِ، جيڪو چڻي جو هڪ پراڻو نالو آهي؛ هن لفظ جي اصل بابت ڪا پڪ ناهي.آڪسفورڊ انگريزي لغت s.v. 'phaseolin'

قديم يوناني ممڪن آهي ته ڦلي ۾ موجود ڪنهن به ٻج کي phasēlos چوندا هجن، جن ۾ مونگ ٻج ۽ ڪارو چڻ به شامل هئا، جيڪي ايشيا مان سندن دور ۾ اتي آندا ويا. هي نالو پوءِ نئين دنيا جي ٻجن تائين به وڌيو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ عام ٻج ڪولمبين ڏي وٺ وسيلي يورپ ۾ متعارف ٿيو، ۽ پوءِ ان کي Phaseolus vulgaris جو نالو ڏنو ويو.

 جنسون 
جنسن کي ارتقائي لاڳاپن جي بنياد تي اٺ گروهن ۾ ورهايو ويو آهي:ILDIS نسخو 10.01

فلئيفارمس گروپ
فيزئولس اينگسٽيسمس
فيزئولس فلئيفارمس
فيزئولس ڪارٽيري

ليپٽو اسٽيڪيوس گروپ
فيزئولس ليپٽو اسٽيڪيوس
فيزئولس ميڪواگهي
فيزئولس مائڪرينٿس

لونائٽس گروپ
فيزئولس آگسٽي
فيزئولس بوليوينس
فيزئولس لونائٽس
فيزئولس پيچيرهيزويڊس
فيزئولس ويرڊس
فيزئولس مولس

پائوسيفلورَس گروپ
فيزئولس پائوسيفلورس
فيزئولس پاروولس
فيزئولس پريپليڪسس
فيزئولس پلوريفلورس
فيزئولس ٽينيليس

پيڊيسيليٽس گروپ
فيزئولس الٽيمونٽانس
فيزئولس ڊيسي ڪارپس
فيزئولس ايسپيرانزائي
فيزئولس گريئنس
فيزئولس ليڪسيفلورس
فيزئولس نيگليڪٽس
فيزئولس پيڊيسيليٽس
فيزئولس ٽيڪسينسس

پولي اسٽيڪيوس گروپ
فيزئولس البينيرفس
فيزئولس جاليسڪينس
فيزئولس جوقيلينسس
فيزئولس ميڪوليٽس
فيزئولس ميريشيلي
فيزئولس پولي اسٽيڪيوس
فيزئولس ريٽيڪوليٽس
فيزئولس ريٽينسس
فيزئولس اسميليڪيفوليوس

ٽوئرڪهائيمي گروپ
فيزئولس چيپاسانَس
فيزئولس گليڊيوليٽس
فيزئولس هِنٽوني
فيزئولس اوليگو اسپرماس
فيزئولس ٽوئرڪهائيمي
فيزئولس زينٿروٽريڪسس
فيزئولس زيماپينينسس

وولگارِس گروپ
فيزئولس ايڪيوٽيفوليوس
فيزئولس البسڪينس
فيزئولس ڪوڪسينيوس
فيزئولس ڪوسٽاريڪينسس
فيزئولس ڊوموسس
فيزئولس پارووليفوليوس
فيزئولس پرسِسٽينٽس
فيزئولس وولگارِس

غير درجه بندي ٿيل
فيزئولس ايمبليوسِيپيلس
فيزئولس اينيسوٽريڪوس
فيزئولس بريوي ڪيلڪس
فيزئولس چيڪوينسس
فيزئولس سيبيليئي
فيزئولس گليڪٽوئڊس
فيزئولس گليبيليس
فيزئولس ليوڪينٿس
فيزئولس ميڪرو ليپس
فيزئولس مسائيينسس
فيزئولس مائڪروڪارپس
فيزئولس نيلسنيئي
فيزئولس اوئڪساڪينس
فيزئولس پليجيو سائيليڪس
فيزئولس پولي مورفس
فيزئولس سونورينسس
فيزئولس وولڪينيڪس

پراڻين درجيبندين ۾ ڪيترين مشهور دالي ٻوٽا جنسن کي هن جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر پوءِ انهن کي ٻيهر ويگنا جنس ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ڪڏهن ڪڏهن جنس جو نالو به تبديل ڪرڻو پيو. مثال طور، پراڻي ادب ۾ مونگ ٻج کي Phaseolus aureus چيو ويندو هو، جڏهن⁠ته جديد ذريعا ان کي Vigna radiata طور سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت، گھونگهو ٻج ويگنا ڪيرڪالا سن 1753ع ۾ دريافت ٿيو ۽ 1970ع ۾ Phaseolus مان Vigna ڏانهن منتقل ڪيو ويو. جديد سائنسي ڄاڻ موجب فيزئولس هڪ اهڙو جنس آهي جيڪو صرف نئين دنيا تائين محدود آهي.

 الرجِي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت 
فيزئولس ٻوٽي کي اوپالس ٻوٽي الرجِي اسڪيل تي 10 مان 4 درجو ڏنو ويو آهي، جيڪو وچولي سطح جي الرجِي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت ڏيکاري ٿو، خاص طور تي جڏهن ساڳيو ٻوٽو باغ ۾ گهڻي مقدار ۾ استعمال ڪيو وڃي. پنن سان چمڙي تي خارش ٿي سگهي ٿي، ۽ پراڻا ٻوٽا اڪثر زنگ کڻي سگهن ٿا.

رواجي نالا

فيزيوالس (Phaseolus) لاءِ انگريزي ٻوليءَ ۾ ڪو هڪڙو واحد مقرر ٿيل عام نالو موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي هڪ جنس (genus) آهي ۽ انگريزي ۾ عام نالا اڪثر نسلن (species) يا پوکن جي بنياد تي استعمال ڪيا ويندا آهن. بهرحال، مجموعي طور تي هن جنس لاءِ سڀ کان وڌيڪ عام ۽ وسيع استعمال ٿيندڙ انگريزي نالو “بين” (Bean) آهي. ان کان علاوه، مختلف قسمن ۽ استعمالن جي لحاظ کان هن جنس جي ٻوٽن کي “ڪامن بين” (Common bean)، “وائلڊ بين” (Wild bean)، “گارڊن بين” (Garden bean) ۽ “ڊرائي بين” (Dry bean) به چيو ويندو آهي. ڪجهه خاص نسلن جا الڳ الڳ مشهور نالا به آهن، جهڙوڪ “فرينچ بين”، “ڪڊني بين”، “بليڪ بين”، “پنٽو بين”، “رنر بين” ۽ “ليما بين”. ان ڪري، انگريزي ۾ “بين” لفظ فيزيوالس لاءِ هڪ عام ڇٽي جهڙو نالو آهي، پر سائنسي لحاظ کان صحيح سڃاڻپ هميشه نسل (species) جي نالي سان ئي ڪئي ويندي آهي.

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:لوبيا
زمرو:اناج
زمرو:فصل
زمرو:ٻوٽن جون نسلون