هند-يورپي ٻولين جي فهرست

نقطن يا ڌارين وارا علائقا اهڙي جاين کي ظاهر ڪن ٿا، جتان گهڻ-لساني عام آهي.

جرمن ٻوليون 


اها هند-يورپي ٻولي خاندان جي ٻولين جي هڪ فهرست آهي. ان ۾ انفرادي ٻولين جي هڪ وڏي تعداد شامل آهي، جنهن کي گڏ ٿي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڳالھائي ٿي.

ٻوليون ۽ ٻولي گروپن جي تعداد
هند-يورپي ٻولين ۾ لڳ ڀڳ 449 ٻوليون شامل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 3.5 ارب يا وڌيڪ ماڻهو ڳالهائين ٿا. گهڻيون وڏيون ٻوليون، يورپ ۽ اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ٻولي جي شاخن ۽ گروپن سان تعلق رکندڙ، هند-يورپي ٻولي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، تنهن ڪري، اها مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ٻولي خاندان آهي، پر ٻولين جي تعداد جي لحاظ کان نه آهي. هن ماپ جي لحاظ کان اهو صرف ٽيون يا پنجون وڏو ٻولي ڪٽنب آهي. مٿيون ڏهه وڏين ٻولين مان اٺ، اصلي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان، هند-يورپي آهن. انهن ٻولين مان هڪ، انگريزي، هڪ ارب کان وڌيڪ ٻي ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي اندازي سان، ڊي فيڪٽو ورلڊ لنگوا فرانڪا آهي. هنڌ-يورپي ٻولي خاندان ۾ 10 سڃاتل شاخون يا ذيلي خاندان آهن، جنهن مان اٺ زنده آهن ۽ ٻه ختم ٿي ويا آهن. هن فهرست ۾ شامل، گهڻيون ذيلي خاندان يا لساني شاخون ۾ ڪيترائي ذيلي گروپ ۽ انفرادي ٻوليون آهن. انهن شاخن جي وچ ۾ لاڳاپا (اهي ڪيئن هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن ۽ آبائي پروٽو-ٻولي مان شاخ ٿيل آهن) وڌيڪ تحقيق جو موضوع آهن. ۽ اڃا تائين مڪمل طور تي معلوم نه آهن. ڪجھ انفرادي انڊو-يورپي ٻوليون آهن جيڪي ٻولي خاندان ۾ غير درجه بندي ٿيل آهن. اهي اڃا تائين ڪنهن شاخ ۾ درجه بندي نه ٿيون آهن. ۽ هڪ الڳ شاخ ٺاهي سگهن ٿيون. 449 انڊو-يورپي ٻوليون (SIL تخميني، 2018 ايڊيشن ۾ سڃاڻپ ٿيل) گهڻو ڪري زنده ٻوليون آهن.

ٻولي جي تعريف
هڪ ٻولي ۽ لهجي جي وچ ۾ فرق واضح ۽ سادو ناهي: ڪيترن ئي علائقن ۾ هڪ لهجي جو تسلسل آهي، جنهن ۾ عبوري لهجي ۽ ٻوليون شامل آهن. وڌيڪ، ڪو به متفقه معياري معيار ناهي ته هڪ لهجي جي برعڪس، هڪ الڳ ٻولي ٺاهڻ لاءِ لفظ، گرامر ۽ تلفظ ۾ ڪيتري فرق جي ضرورت آهي، باهمي سمجهه تي غور ڪري سگهجي ٿو، پر ويجهي سان لاڳاپيل ٻوليون آهن جيڪي ڪجهه حد تائين باهمي سمجهه ۾ پڻ اچن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو هڪ غير متناسب سمجهه ۾ هجي. يا اهڙا ڪيس ٿي سگهن ٿا جتي ٽن لهجي جي وچ ۾، الف، ب، ۽ ج، الف ۽ ب باهمي سمجهه ۾ اچن ٿيون، ب ۽ ج باهمي سمجهه ۾ اچن ٿيون، پر الف ۽ ج نه آهن. اهڙين حالتن ۾ ٽن لهجي کي گروپ ڪرڻ ناممڪن ٿي ويندو آهي. ان ڪري، هن فهرست ۾، ڪيترائي لهجي جا گروپ ۽ ٻولين جا ڪجهه انفرادي لهجا ڏيکاريا ويا آهن (اٽالڪ ۾)، خاص طور تي جيڪڏهن ڪا ٻولي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ۽ هڪ وڏي زميني علائقي تي ڳالهائي رهي آهي يا ڳالهائي رهي هئي، پر اهو به ته ان ۾ مختلف لهجا آهن يا هئا.

تاريخي ترقي جو خلاصو
آبائي آبادي ۽ ٻولي، پروٽو-انڊو-يورپي جيڪي پروٽو-انڊو-يورپي ڳالهائيندا هئا، اندازاً 4500 قبل مسيح (6500 BP) ۾ رهندا هئا. * ڪنهن وقت (تقريبن 4000 BCE کان شروع ٿي. 6000 BP) هي آبادي لڏپلاڻ ۽ ثقافتي اثر ذريعي وڌي. * هن مغربي ۽ ڏکڻ يوريشيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ آبادي جي ميلاپ (يا آبادي جي تبديلي، ثقافت ۽ ماڻهن جي ٻولي جي تبديلي) جو هڪ پيچيده عمل شروع ڪيو. * هن عمل هن ٻولي خاندان جي ڪيترن ئي ٻولين ۽ شاخن کي جنم ڏنو. * تقريباً 1000 BCE تائين، ڪيترائي لکين انڊو-يورپي ڳالهائيندڙ هئا، ۽ اهي هڪ وسيع جاگرافيائي علائقي ۾ رهندا هئا جيڪو مغربي ۽ ڏکڻ يوريشيا (اولهه وچ ايشيا سميت) جي اڪثريت کي ڍڪيندو هو. * ايندڙ ٻن هزار سالن ۾ انڊو-يورپي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جو تعداد اڃا به وڌيڪ وڌي ويو. * وڏين زميني علائقن ۾ انڊو-يورپي ٻوليون ڳالهايون وينديون رهيون، جيتوڻيڪ مغربي وچ ايشيا ۽ ايشيا مائنر جو گهڻو حصو ٻين ٻولين جي خاندانن ۾ گم ٿي ويو. * بهرحال، تقريباً 1500 عيسوي کان پوءِ، انڊو-يورپي ٻولين پنهنجا علائقا اتر ايشيا (سائبيريا) تائين وڌايو، روسي توسيع ذريعي، ۽ اتر آمريڪا، ڏکڻ آمريڪا، آسٽريليا ۽ نيوزي لينڊ تائين يورپي دريافتن ۽ يورپي فتحن جي دور جي نتيجي ۾ پرتگالي، اسپيني، فرينچ، انگريزي ۽ ڊچ جي توسيع ذريعي.

پروٽو-انڊو-يورپي
مکيه شاخن جي ورهاست جي تاريخ
 اناطولي ٻوليون (سڀ ختم ٿي ويون)
ٽوچاري ٻوليون (سڀ ختم ٿي ويون)
آرمينيائي ٻولي
يوناني ٻوليون
البانوي ٻولي
اطالوي ٻوليون
ڪيلٽڪ ٻوليون
جرمن ٻوليون
بالٽو-سلاوڪ ٻوليون
هند-ايراني ٻوليون

 پروٽو هند-ايراني ٻوليون (معدوم)
 ايراني ٻوليون
 نورستاني ٻوليون
 هند آريائي ٻوليون
 باديشي ٻوليون (غير درجابندي ٿيل)

ايراني ٻوليون

 پروٽو-ايراني ٻوليون
 اوڀر ايراني ٻوليون
اتر اوڀر ايراني ٻوليون
قديم اتر اوڀر ايراني ٻوليون
سائٿو-سرميشيائي ٻوليون (نابود)  
سيميرين ٻوليون (نابود)
فونيقي سائيٿيئن ٻوليون (نابود)
سرميشيائي ٻوليون (نابود)  
الاني ٻوليون (نابود)
اوسيٽيئن ٻوليون
آئرن اوسيٽيئن ٻوليون
ڊائيگور اوسيٽيئن ٻوليون   
جاسڪ ٻوليون (نابود)سائيٿو-خوتيني ٻوليون (نابود)
تمشوقي ٻوليون (نابود)
ڪنچاڪي ٻوليون (نابود)
خوتيني ٻوليون (نابود)
خوارزمي/چوراسمي ٻوليون (نابود) (extinct)
سوگدي ٻوليون (نابود) يغنوبي ٻوليونڏکڻ اوڀر ايراني ٻوليون
قديم ڏکڻ اوڀر ايراني 
اويستي ٻوليون (نابود)
قديم آويستي/"گاٿڪ آويستي ٻوليون""The Avestan texts contain no historical allusions and can therefore not be dated exactly, but Old Avestan is a language closely akin to the oldest Indic language, used in the oldest parts of the Rigveda, and should therefore probably be dated to about the same time. This date is also somewhat debated, though within a relatively small time span, and it seems probable that the oldest Vedic poems were composed over several centuries around the middle of the 2nd millennium B.C.E. (see, e.g., Witzel, 1995)", quoted in https://iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence  (extinct)
جوان/نوجوان آويستي ٻوليون (ناپيد)"Young Avestan is grammatically close to Old Persian, which ceased being spoken in the 5th-4th centuries B.C.E. These two languages were therefore probably spoken throughout the first half of the first millennium B.C.E. (see, e.g., Skjærvø, 2003-04, with further references)." in https://iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence The Young Avesta contains a few geographical names, all belonging to roughly the area between Chorasmia and the Helmand, that is, the modern Central Asian republics and Afghanistan (see, e.g., Skjærvø, 1995; Witzel, 2000). We are therefore entitled to conclude that Young Avestan reflects the language spoken primarily by tribes from that area. The dialect position of the language also indicates that the language of the Avesta must have belonged to, or at least have been transmitted by, tribes from northeastern Iran (the change of proto-Iranian *-āḭā/ă- > *-ayā/ă- and *ǰīwa- > *ǰuwa- "live," for instance, is typical of Sogdian, Khotanese, Pashto, etc. in https://iranicaonline.org/articles/iran-vi1-earliest-evidence ). (extinct)
پراڻي پختوپشتواترين پشتواترادي پشتو لهجو
يوسف زئي لهجومرڪزي پشتوڏاکڻي پشتودراني لهجو 
بنوچي لهجو (سالگا)  
وزيري لهجو
محسودي لهجوواناسي   
اورموري-پراچياورموريپراچيبختاري ٻولي (ناپيد)It was long thought that Avestan represented "Old Bactrian", but this notion had "rightly fallen into discredit by the end of the 19th century", in Gershevitch, Ilya (1983), "Bactrian Literature", in Yarshater, Ehsan (ed.), Cambridge History of Iran, vol. 3, Cambridge: Cambridge UP, pp. 1250–1258, ISBN 0-511-46773-7.
پاميري ٻوليون Yidgha-Munji شاخ مونجي اتر مونجي ڏاکڻي مونجي يَدَغَا سرغلامي (ناپيد) اتر پامير شاخ وانجي / پراڻي وانجي (ناپيد) يازگوليام دروازي شغني-روشني شاخ رشاني بارتنگي شغني/ خُغني خفي اورشوري
Yidgha-Munji branchMunjiNorthern Munji
Southern MunjiYidghaSarghulami (extinct)
North Pamir branch
Vanji / Old Wanji (extinct)YazgulyamDarwozi  
Shughni-Rushani branchRushaniBartangiShughni / KhughniKhufi
OroshoriSarikoli / TashkorghaniSanglechi-IshkashimiSanglechi / ZebakiIshkashimiWakhi 
Western Iranian languages
Northwestern Iranian languages / Northern Western Iranian
Median / Medic (extinct)
Razi (extinct)
KurdishSouthern KurdishKalhor
Kordali
Korouni
LakiSoraniHewlêrî KurdishKurmanjiZaza-GoraniZazaNorthern ZazaSouthern ZazaGoraniHawramiBajelaniSarliShabakiOld Azeri (extinct)TatiAlviri-Vidari
Eshtehardi
Harzandi
Kilit (extinct)
Khalkhal
Kho'ini
Maraghei
Takestani
Tatoid
Upper Taromi
VafsiKaringaniKabateiRudbariTaromiTalyshGozarkhaniKajaliKoresh-e RostamRazajerdiShahrudiAshtianiJudeo-Hamedani-BorujerdiJudeo-Borujerdi
Judeo-HamedaniKhunsariNorthwestern FarsJudeo-Golpaygani (extinct)GaziJarquya'i
Judeo-EsfahaniSoi / SohiAbuzaydabadi
Judeo-KashaniSivandiNatanziNatanzi ProperZoroastrian DariYazdiNayini / Na'ini / BiyabanakKhuriBalochiNorthern BalochWestern BalochRakhshani
Sarhadi / SarhaddiEastern BalochSouthern BalochLashari
MakraniKoroshi / Koroshi BalochiParthian (extinct)
Caspian
SemnaniSemnani properBiyabunakiSangsari / SangisariLasgerdi-SorkheiLasgerdiSorkheiAftariMazanderani  / TabariGorgani (extinct)Daylami / Daylami (extinct)GilakiWestern Gilaki
Eastern Gilaki
Southwestern Iranian languages/Southern Western Iranian
Old Persian (𐎠𐎼𐎹 – Ariya) (extinct)
Middle Persian (𐭯𐭠𐭫𐭮𐭩𐭪 – Pārsīk or Pārsīg) (extinct)PersianIndo-Persian (extinct)Iranian PersianAbadani
Basseri
Esfahani
Kermanshahi
Khorasani
Kuwaiti
TehraniDari / Afghanistan PersianSistani
Hazaragi / Hazaragi Persian
Pahlavni / Pahlavani (extinct)Judeo-PersianAimaq / Aimaqi / Aimaq PersianTajik / Tajiki PersianBukharianTat / Caucasus Tat / Persian TatMuslim/Christian TatArmeno-TatJudeo-Tat / Judeo-Persian TatKuhmareyiDavani dialectLuriSouthern LuriMamasaniNorthern Luri / Central LuriBakhtiariKhuzestani PersianDezfuli–ShushtariDezfuli
ShushtariAchomiJudeo-ShiraziGarmsiriBashkardi / Bashagerdi / BashakaKumzariKhargiOld Kazeruni (extinct)
Unclassified Indo-Iranian
Kambojan (extinct)

Nuristani languages 
Western Katë
Northeastern Katë
Shekhani
Southeastern Katë
Kamviri
MumviriPrasun / Vâsi-variAshkun / Saňu-viriNuristani Kalasha / Kalasha-alâTregamiZemiakiIndo-Aryan languages

Dardic

 Northwestern

 Western

 Northern

 Central

 Eastern

 Southern

Proto-Indo-Aryan (extinct)
Old Indo-Aryan (extinct)
Mitanni-Aryan (extinct)
Early Old Indo-Aryan – Vedic Sanskrit / Rigvedic Sanskrit
Ashokan Prakrit (extinct)
Late Old Indo-Aryan – SanskritMiddle Indo-Aryan (extinct)
Dardic
Gandhari Prakrit (extinct)
Niya Prakrit / Kroraina Prakrit / Niya Gāndhārī (extinct)
Chitral languagesKalasha-munKhowarKashmiri / KoshurKashtawari / Kishtwari
Poguli
Rambani
Kohistani languagesBateriChilissoGowro / GabaroIndus KohistaniKalami / GawriTirahi / DardùTorwaliWotapuri-Katargalai (extinct)
WotapuriPashayi / PashaiSouthwest PashayiSoutheast PashayiLaghmaniNorthwest PashayiGulbaharNortheast PashayiKorangal
Kunar languagesDameliگوار-باتي ٻولي / Narsati / AranduyiwarNangalami / GrangaliShumashtiShina languagesPalula / Phalura / AshretiSawi / Savi / Sauji]Kalkoti / GoedijaaUshoji / UshojoKundal ShahiشيناGilgiti
Astori
DrasiKohistani ShinaPalasi
KolaiBrokskat / Dah-HanuDomaaki / DumakiNorth-Western Indo-AryanPunjabi languagesLahnda / Western PunjabiPahari-Pothwari / PothohariPothwari / Pothohari
Mirpuri
Pahari / Dhundi-Kairali
Poonchi / PunchhiهندڪوNorthern HindkoHazara Hindko / KaghaniSouthern HindkoPeshawari
Chhachi / Chacchi / Chachi
Kohati
Awankari
Ghebiسرائڪي ٻوليDerawali
Thali
Multani
Riasti/Bhawalpuri/Choolistaniپنجابي ٻوليStandard PunjabiWestern Punjabi/Eastern Saraiki
Dhani
Shahpuri
Jhangochi / Changvi / Jhangvi / Rachnavi
Jangli
Chenavari
MajhiEastern PunjabiDoabi
Puadhi / Pawadhi / Poadhi
Malwai / Malwi
Lubanki / Labanki (extinct) (it was spoken by the Labana tribe
Jakati / Jataki (extinct)Khetrani / Jafri (earlier suggestion that Khetrani might be a remnant of a Dardic language)
Sindhi languages
Jadgali–LasiJadgaliLasiKholosiKutchi / KachchiLuwati / Lawati /ميمڻي ٻولي/ڪاٺياواڙي Sindhi Bhiliسنڌي ٻوليLari
Siraiki / Northern Sindhi / "Siroli"
Thareli
Northern Indo-Aryan
Western PahariDogriKangriMandeali / ChambealiKullu / KulviJaunsariPahari KinnauriSirmauriHinduri / HanduriMahasu PahariBaghati
Rampuri/Kochi
Central PahariGarhwaliBadhani
Nagpuriya
Salani
Bangani
Jaunpuri
GangadiKumaoniDoteli / DotyaliBajhangi / Bajhangi Nepali
Eastern PahariJumliSinjaPalpa (extinct)Nepali / Khas Kura / Parbatiya / GorkhaliBajhangi
Western Indo-Aryan
Gurjar apabhraṃśa
RajasthaniMarwari / Marwari ProperDhatki / ThariMewatiGodwari languageDhundari / JaipuriMewariShekhawatiGoariaGodwariBalvi
Khuni
SirohiJogiLoarki/Gade LoharBagri / BagariGujari / Gurjari / GojriGurgulaHarautiLambadi / Lamani / Gor-Bol / BanjariMalvi / Malwi / MalaviUjjaini
Rajawadi
RangriNimadi / NimariGujarati
Old Gujarati (extinct)
Middle Gujarati (extinct)GujaratiKathiawari
Parsi Gujarati
Lisan ud-DawatJandavra / JhandoriaVaghri / Waghri / BaghriAerParkari KoliKachi KoliWardiyara Koli / TharadariSauraseni Prakrit (extinct)SaurashtraVasavi / Vasavi BhilBhilGamitBauriaVaghri / BavriWagdiBhiloriDungraMagariCentral BhilBhili properRajput GarasiaBhilaliBhilali proper
Rathawi
Parya BhilaliChodri / ChowdharyDhodia-KuknaDubliBareliPalya BareliPauri BareliRathwi BareliPardhi / BaheliaKaltoKhandeshiKhandeshi
Ahirani
Dhanki / Dangri
Domari-RomaniDomariKarachi / Garachi (extinct)Seb SeliyerRomaniBalkan RomaniRumelian
Sevlengere
ZargariVlax RomaniKalderash Romani
Lovari
Machvano
Northern RomaniCarpathian RomaniRomungro / Romungro Romani
Roman / Roman Romani
Vend / Vend Romani
East Slovak Romani
West Slovak Romani
South Polish RomaniSinte Romani (Sintenghero / Tschib(en) / Sintitikes / Manuš / Romanes)
Welsh-Romani
Finnish Kalo
Baltic Romani
Central Indo-Aryan
Sauraseni Prakrit (extinct)
Western Hindi
Hindustani
هندي / Manak or Shuddh Hindi
Modern Standard Hindi
Mumbai Hindi
اردو / Lashkari
Modern Standard Urdu
Dakhini / Dakkhani / Deccani
Hyderabadi Urdu / Northern Dakhni
Southern Dakhni
Dhakaiya Urdu
Rekhta
Sansi / Sansiboli / Bhilki
Kabutra
Braj
Kannauji
Kauravi
Bundeli / Bundelkhandi
Bhaya
Ghera / Bara
Gowli
Haryanvi
Parya
Ardhamagadhi Prakrit (extinct)
Awadhi
Fiji Hindi
Bagheli
Surgujia / Sargujia / Surgujia Chhattisgarhi  / Bhandar
Chhattisgarhi
Eastern Indo-Aryan
Magadhi Prakrit (extinct)
Pali (extinct)
Apabhramsa Avahatta / Abahattha (extinct)
Bihari languages
Bhojpuri
Mauritian Bhojpuri
Caribbean Hindustani
Guyanese Hindustani
Sarnami Hindustani / Sarnami Hindoestani
Magahi / Magadhi
Khortha
Maithili
Angika
Thēthi
Bajjika
Kudmali / Kurmali / Panchpargania / Tamaria (কুর্মালী]] – কুড়মালি]] – Kur(a)mālī)
Musasa
Sadri / Sadani / Nagpuri
Oraon Sadri
Bengali-Assamese languages
Bengali
Varendri
Rarhi
Murshidabadi
Maldohiyo
Shadhubasha
Chôlitôbhasha
Manbhumi
Bangali / Vangi
Dhakaiya Kutti or Puran Dhakaiya
Dobhashi
Christian Bengali
Noakhailla
Sylheti
Chittagonian / Chattal
Rohingya
Kurmukar
Bishnupriya Manipuri
Chakma
Tangchangya
Hajong
Kharia Thar
Lodhi (?)
Kamarupi Prakrit / Kamrupi Apabhramsa (extinct)
Surjapuri / Surajpuri
Rangpuriya / Rangpuri / Rajbanshi / Rajbangsi / Kamtapuri / Deshi Bhasha / Uzani
Kamtapuri
Rajbanshi
Rangpuri
Old Assamese
Assamese
Standard Assamese
Goalpariya
Kamrupi/Kamarupi
Odia languages
Old Odia
Odia proper
Singhbhumi Odia
Baleswari Odia
Ganjami Odia
Phulbani Odia
Sundargadi Odia
Kalahandia Odia
Adivasi Oriya / Adivasi Odia
Bodo Parja / Jharia
Sambalpuri / Western Odia
Reli / Relli
Kupia
Halbic
Halbi
Bhunjia
Bhatri
Kamar
Mirgan/Panika
Nahari
Southern Indo-Aryan
Maharashtri Prakrit (extinct)
Marathi-Konkani
Marathic
Andh
Berar-Deccan
Kadodi
Katkari
Marathi
Berar-Deccan?
Judeo-Marathi
Mumbai
Thakri
Thanjavur Marathi
Varhadi
Phudagi
Varli
Konkanic
Canarese Konkani
Konkani
Maharashtri Konkani
Agri
Malvani
Nawayathi
Insular Indo-Aryan
Sinhala-Maldivian
Elu (extinct)
Sinhala
Rodiya
Old Dhivehi
Maldivian
Huvadhu
Unclassified
 Chinali-Lahul
 Chinali
 Lahul Lohar
Sheikhgal
Bazigar

غير درجه بندي ٿيل هند-يورپي ٻوليون (سڀ ختم ٿي ويون آهن)

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:فهرستون
زمرو:ٻولي خاندان
زمرو:هند-يورپي ٻوليون