بلاسپُر ڊويزن

بلاسپُر ڊويزن ڀارت جي رياست ڇتيسڳڙھ جي اتر ۽ اتر-اوڀر حصي ۾ واقع هڪ اهم انتظامي ڊويزن آهي۔ ان جو انتظامي هيڊڪوارٽر بلاسپُر شهر ۾ آهي ۽ هي ڊويزن مجموعي طور اٺ ضلعن تي مشتمل آهي۔

هي ڊويزن اترين ڇتيسڳڙھ جي اهم معاشي علائقن مان هڪ آهي، جتي ڪوربا ۾ ڪوئلي جي کاڻين ۽ حرارتي بجلي گهرن جي وڏي اهميت آهي، جڏهن⁠ته مها ندي جي حوضي ۾ زرعي پيداوار وڏي پيماني تي ٿئي ٿي۔ بلاسپُر شهر ڇتيسڳڙھ هاءِ ڪورٽ جو به صدر مقام آهي، جيڪا رياست جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي۔

 تاريخ 

موجوده بلاسپُر ڊويزن جو علائقو قديم دور ۾ ڏکڻ ڪوسلا جي تاريخي خطي جو حصو رهيو۔ ملھار جهڙن ماڳن تي آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته هتي ابتدائي تاريخي دور کان انساني آبادڪاري موجود هئي، جنهن جا ثبوت موريه، شونگا ۽ ستواهڻ دور سان لاڳاپيل ملن ٿا۔

 ابتدائي ۽ وچئين دور 

وچئين دور ۾ هي علائقو رتنپور جا ڪالاچوري حڪمرانن جي هيٺ اهم سياسي مرڪز بڻيو۔ سندن گادي رتنپور يارهين کان تيرهين صديءَ تائين اهم انتظامي ۽ مذهبي مرڪز طور ترقي ڪئي۔ ان دور جي ڪتبن ۽ مندرن مان معلوم ٿئي ٿو ته شيوا ۽ وشنو مت جي سرپرستي ڪئي وئي ۽ مها ندي جي مٿئين علائقي ۾ علاقائي اقتدار مضبوط ٿيو۔

چوڏهين صديءَ ۾ ڪالاچوري اقتدار جي زوال کان پوءِ علائقو سياسي تبديليءَ جي دور مان گذريو۔ ڪجهه تاريخي حوالن موجب، ڇتيسڳڙھ جا ڪي حصا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا، پر ٻيلا ۽ پٺتي پيل علائقا گهڻو ڪري مقامي سردارن جي قبضي ۾ رهيا۔

سولهين صديءَ تائين هي علائقو مغل انتظامي دائري ۾ شامل ٿيو، جيتوڻيڪ پري وارن علائقن ۾ سندن سڌي ڪنٽرول محدود رهيو۔

 برطانوي دور 

ٽئين انگلو-مراٺا جنگ (1817–1818) کان پوءِ ناگپور رياست برطانوي قبضي هيٺ آئي۔ 1854ع ۾ ناگپور جي الحاق کان پوءِ هي علائقو مرڪزي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي بلاسپُر ضلعو اهم انتظامي يونٽ بڻيو۔

برطانوي دور ۾ ريلوي جي واڌ—خاص ڪري بنگال-ناگپور ريلوي—بلاسپُر کي ريلوي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڏني۔ زمينداري بندوبست ۽ ٻيلا انتظامي پاليسين علائقي جي سماجي ۽ معاشي ڍانچي تي گهرو اثر وڌو۔

 آزادي کان پوءِ ۽ رياستي نئين ترتيب 

1947ع ۾ آزادي کان پوءِ مرڪزي صوبا ۽ بيرار مدهيه پرديش رياست جو حصو بڻيا، جتي بلاسپُر ضلعي هيڊڪوارٽر طور جاري رهيو۔

1 نومبر 2000ع تي ڇتيسڳڙھ رياست قائم ٿي، ۽ بلاسپُر ڊويزن ان جي انتظامي ڊويزنن مان هڪ بڻجي وئي۔ بعد ۾ انتظامي نئين ترتيب تحت گوريلا-پيندرا-مروَهي (2020ع) ۽ سڪتي (2022ع) جهڙا نوان ضلعا قائم ڪيا ويا، جيڪي حڪمراني جي غير مرڪزي نظام کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوششن جو حصو هئا۔

 انتظام 
بلاسپُر ڊويزن جي سربراهي ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي۔ 2026ع تائين هي اٺ ضلعن تي مشتمل آهي:

 ضلعو  هيڊڪوارٽر  ايراضي (چورس ڪلوميٽر)  قيام بلاسپُر  بلاسپُر  3,508  1864 گوريلا-پيندرا-مروَهي  پيندرا  2,307  2020 جانجير-چمپا  جانجير  4,466  1998 ڪوربا  ڪوربا  7,145  1998 مونگيلي  مونگيلي  2,750  2012 رائگڙھ  رائگڙھ  6,836  1948 سڪتي  سڪتي  —  2022 سارن ڳڙھ-بيلايڳڙھ  سارن ڳڙھ  —  2022

 ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ 
بلاسپُر ڊويزن ۾ ابتدائي تاريخي، وچئين دور ۽ قدرتي ورثي جا ڪيترائي ماڳ ان جي جزوي ضلعن ۾ ورهايل صورت ۾ موجود آهن۔ علائقي ۾ آثارِ قديمه مان گهٽ ۾ گهٽ ابتدائي تاريخي دور کان آبادڪاريءَ جي تسلسل جا اشارا ملن ٿا، جڏهن⁠ته وچئين دور جي مندر تعمير ۾ رتنپور جا ڪالاچوري ۽ پوءِ وارن علائقائي خاندانن جي اثرن جو پتو پوي ٿو۔

 قديم آثارِ قديمه وارا ماڳ 

 ملھار (بلاسپُر ضلعو): هن ماڳ کي قديم “ملاّلا” سان سڃاتو وڃي ٿو۔ هتان موريه، شونگا ۽ ستواهڻ دور جا مادي آثار مليا آهن۔ کوٽاين دوران ٽيرراڪوٽا جا بت، ڪتبا ۽ ابتدائي مندرن جا نشان ظاهر ٿيا آهن۔ هن ماڳ تي وشنوءَ جي هڪ ابتدائي مورتيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو وڃي ٿو، جنهن کي مرڪزي ڀارت ۾ ديوتا جي قديم ترين مجسما نگاريءَ مان هڪ طور ڏٺو ويندو آهي۔

 تالا (ديوراني–جيٺاني مندر) (بلاسپُر ضلعو): 5هين–6هين صدي عيسويءَ سان منسوب سرن ۽ پٿر جو مندر-مرڪب پنهنجي نمايان مجسما نگاري لاءِ مشهور آهي، جنهن ۾ “رودرا شيوا” نالي تصوير به شامل آهي، جيڪا انساني ۽ جانوري شڪلين جي ميلاپ وارن نقشَن مان ٺهيل ڏسجي ٿي۔

 رتنپور (بلاسپُر ضلعو): رتنپور جا ڪالاچوري حڪمرانن جي اڳوڻي گادي، جتي وچئين دور جي اهميت سان لاڳاپيل مندرن جا آثار، قلع بندي ۽ تلاءَ محفوظ آهن۔

 قلعا ۽ ٽڪريءَ وارا مرڪب 

 لافاڳڙھ (چيتورڳڙھ) (ڪوربا ضلعو): 900 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع ٽڪريءَ وارو قلعو، جنهن کي روايتي طور ڪالاچوري حڪمرانن سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔ هن قلع بنديءَ ۾ مندرن جا آثار ۽ دفاعي ڀتيون شامل آهن۔

 مڊڪو دويپ (مونگيلي ضلعو): شيوناتھ درياهه ۾ ٻيٽ تي واقع ماڳ، جتان ابتدائي وچئين دور سان لاڳاپيل مندرن جا آثار ۽ مجسما نگاريءَ جا ٽڪرا مليا آهن۔

 مذهبي ۽ زيارت مرڪز 

 پالي (ڪوربا ضلعو): 10هين صديءَ جي شيوا مندر (پالي مهاديوا) لاءِ مشهور، جنهن کي ڪالاچوري سرپرستيءَ سان جوڙيو ويندو آهي۔

 خوتاگھاٽ بند (مونگيلي ضلعو): آبپاشيءَ واري ڪردار کان علاوه، بند جو ذخيرو پاڻي ۽ ڀرپاسي وارو علائقو خوبصورتيءَ ۽ تفريح لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، جتي ڊويزن جي مختلف حصن مان سياح اچن ٿا۔

 قدرتي ورثو 

 اچانڪمار ٽائيگر ريزرو (مونگيلي ضلعو): 1975ع ۾ وائلڊ لائيف سينچوري طور قائم ٿيو ۽ پوءِ ٽائيگر ريزرو طور نوٽيفاءِ ڪيو ويو۔ هي اچانڪمار–امركنٽڪ حياتياتي ذخيرن جو حصو آهي۔ هتي بنگال ٽائيگر، چيتا ۽ گاور جون آباديون ملن ٿيون۔

 هاسديو درياهه جو حوضو (ڪوربا ۽ جانجير-چمپا ضلعا): درياهي نظام ڪناري وارا ٻيلا، آبي وٿاڻ ۽ ذخيرن جا منظرناما سهارو ڏئي ٿو، جيڪي هاسديو بانگو منصوبي سان ڳنڍيل آهن۔

 ثقافتي روايتون 

هي ڊويزن وچ ڇتيسڳڙھ جي وڏي ثقافتي زون جو حصو آهي، جتي هريلي، تيجا ۽ پولا جهڙا ميلا وڏي پيماني تي ملهايا وڃن ٿا۔ لوڪ پرفارمنس جون روايتون، جهڙوڪ پنتھي ۽ رائوت ناچ، ڳوٺاڻن ضلعن ۾ خاص طور فصل ڪٽائيءَ کان پوءِ واري جشنن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون۔

 آبهوا 

بلاسپُر ڊويزن ۾ ڀڃندڙ ۽ سڪندڙ استوائي آبهوا (ڪوپن آبهوا درجي بندي: Aw) ملي ٿي، جنهن ۾ ڏاڍا گرم اونهارا، واضح مانسون موسم ۽ نرم سيارا شامل آهن۔ ڊويزن ۾ آبهوا جا بنيادي نقشا گهڻو ڪري هڪ جهڙا آهن، پر ٻيلا ۽ اُچا علائقا جهڙوڪ گوريلا-پيندرا-مروَهي جي ڀيٽ ۾ بلاسپُر، جانجير-چمپا ۽ رائگڙھ جي ميداني علائقن ۾ ڪجهه مقامي فرق به ڏسڻ ۾ اچن ٿا۔

اونهارو مارچ کان جون تائين رهي ٿو، ۽ مئي عام طور سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو هوندو آهي۔ ڊويزن جي ڪيترن ضلعن ۾ گرميءَ جي لهرن دوران وڌ ۾ وڌ گرمي پد  کان به مٿي وڃڻ جون رپورٽون ملي چڪيون آهن۔ هن عرصي ۾ گرم ۽ سُڪا هوائون عام هونديون آهن۔

ڏکڻ اولهه مانسون عام طور جون جي وچ ڌاري پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر تائين جاري رهي ٿو۔ سالياني برسات جو وڏو حصو انهيءَ موسم ۾ پوي ٿو، ۽ نارمل مانسون سالن ۾ ڪيترن ضلعن ۾ موسمي ڪل برسات  کان وڌيڪ به رڪارڊ ٿي آهي۔ مانسون برسات ڊويزن ۾ زراعت ۽ پاڻيءَ جي وسيلن لاءِ انتهائي اهم آهي۔

سيارو نومبر کان فيبروري تائين رهي ٿو ۽ عام طور نرم هوندو آهي۔ ڊويزن جي ڪجهه اندروني ۽ ٻيلا وارن حصن ۾ سرد لهرن دوران گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد  کان هيٺ لهڻ جون رپورٽون پڻ آهن۔

مجموعي طور ڊويزن ۾ ٽي واضح موسمون—اونهارو، مانسون ۽ سيارو—ملن ٿيون، جيڪي وچ ڀارت جي عام آبهوا سان ٺهڪندڙ آهن۔

 معيشت 
بلاسپُر ڊويزن، جيڪو ڀارت جي رياست ڇتيسڳڙھ جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي، هڪ گڏيل معيشت رکي ٿو، جنهن جو دارومدار کاڻين، توانائيءَ جي پيداوار، صنعتي سرگرمي ۽ رابطي جي ڍانچي تي آهي۔

هي ڊويزن ڇتيسڳڙھ جي صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهي:
 ڪوئلو: سائوٿ ايسٽرن ڪول فيلڊز لميٽيڊ (ايس اي سي ايل)، ڀارت جي سڀ کان وڏي ڪوئلو پيدا ڪندڙ ڪمپني، هتي هيڊڪوارٽر رکي ٿي۔
 ريلوي: سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون (ايس اي سي آر) جو هيڊڪوارٽر بلاسپُر ۾ آهي، ۽ هي زون ڀارتي ريلوي جي وڌيڪ آمدني ڏيندڙ زونن مان شمار ٿئي ٿو۔

 کاڻيون ۽ وسيلن تي ٻڌل معيشت 

ڊويزن جي معيشت جو هڪ وڏو محرڪ ڪوئلي جي کاڻ ڪڍڻ آهي۔ سائوٿ ايسٽرن ڪول فيلڊز لميٽيڊ (ايس اي سي ايل) بلاسپُر ڊويزن جي ضلعن جي ڀرپاسي ۾ ڪم ڪري ٿي۔ انهن آپريشنن سان نه رڳو علائقائي روزگار ۾ اضافو ٿئي ٿو، پر معدني نيڪال سان لاڳاپيل قانوني محصولن ۽ ڍانچي جي ترقي ذريعي رياستي آمدنيءَ ۾ به حصو وڌي ٿو۔ علائقي ۾ وڏن کاڻين وارن ٺيڪن سان لاڳاپيل رپورٽن موجب، وڏا ٺيڪا کٽيندڙ ڪمپنيون کاڻ-سپلاءِ چين ۾ مقامي معاشي سرگرمي ۽ سيڙپڪاريءَ جي اعتماد کي وڌائڻ جو ڪارڻ بڻجن ٿيون۔

 بجلي پيداوار ۽ صنعتي واڌ 

توانائيءَ جي پيداوار به ڊويزن جي معيشت جو ٻيو اهم ستون آهي۔ علائقي ۾ وڏا بجلي گهر موجود آهن، جن ۾ سيپات سپر ٿرمل پاور اسٽيشن به شامل آهي، جيڪا مقامي کاڻين مان ڪوئلو حاصل ڪري ٿي۔ اهڙيون توانائيءَ جون سهولتون صنعت ۽ گهرن ٻنهي لاءِ بجلي فراهم ڪن ٿيون ۽ مددگار صنعتن ۾ سيڙپڪاريءَ کي به متوجه ڪن ٿيون۔

کاڻين کان ٻاهر صنعتي واڌ ۾ به علائقي ۾ حڪمت عمليءَ وارا سيڙپڪاري قدم ڏٺا ويا آهن، جهڙوڪ انجنيئرنگ ۽ پيداوار وارن ادارن پاران توسيع، ۽ ڳري سامان ۽ کاڻين جي مددگار خدمتن لاءِ اسٽوريج ۽ لاجسٽڪس ڍانچن جي قيام جون رپورٽون۔

 سيڙپڪاري ۽ علائقائي ترقي 

تازين صنعتي سيڙپڪاريءَ جي نقشَن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڇتيسڳڙھ ۾ معاشي ترقي هاڻي رڳو گاديءَ وارن علائقن تائين محدود نه رهي آهي، پر بلاسپُر سميت ٻين ڊويزنن ۾ به وڏي پيماني تي سيڙپڪاريءَ جا واعدا نوٽ ڪيا ويا آهن۔ هڪ سرڪاري سيڙپڪاري بريفنگ ۾ ٻڌايو ويو ته ڪُل صنعتي واعدن جو لڳ ڀڳ اڌ روايتي مرڪزن کان ٻاهر دستاويز ٿيو، جيڪو ڊويزن جي معاشي صلاحيت بابت سيڙپڪارن جي اعتماد کي ظاهر ڪري ٿو۔

 نوان اُڀرندڙ شعبا 

علائقائي معيشت جي گهڻ رخائيءَ لاءِ دٻيل بايو-گئس سهولتن جهڙين پائيدار قدمن ۾ به سيڙپڪاريءَ جون ڪوششون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون۔ 2025ع جي وچ ڌاري هڪ اهم منصوبي جو اعلان ٿيو، جنهن تحت شهري ڪچري جي پروسيسنگ لاءِ ₹100 ڪروڙ جي بايو-گئس پلانٽ جو قيام رکيو ويو، جنهن جو مقصد نئين توانائي پيدا ڪرڻ ۽ روزگار جا موقعا مهيا ڪرڻ آهي۔

 زراعت ۽ مددگار سرگرميون 

جيتوڻيڪ ڊويزن جي معاشي سڃاڻپ گهڻو ڪري صنعت ۽ وسيلن تي ٻڌل آهي، پر ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرميون اڃا به اهم آهن۔ بلاسپُر ڊويزن جي ضلعن ۾ ڌان پوک وڏي زرعي پيداوار جو حصو آهي، جيڪا ڇتيسڳڙھ جي مجموعي زرعي ڍانچي سان ٺهڪي اچي ٿي۔

فصلن کان علاوه، مڇي پالڻ ۽ مالداري جهڙا مددگار شعبا به ڳوٺاڻن آمدنين ۾ اضافي ڪردار ادا ڪن ٿا۔ وچ ڇتيسڳڙھ ۾ مڇي پالڻ واري ڍانچي ۽ ڪوآپريٽو مارڪيٽنگ کي مضبوط ڪرڻ بابت ڪجهه علائقائي قدمن جون رپورٽون پڻ مليون آهن، جن سان بلاسپُر علائقي جا ضلعا فائدو وٺي سگهن ٿا۔

 تعليم 
بلاسپُر ڊويزن اترين ڇتيسڳڙھ جو هڪ اهم تعليمي مرڪز آهي، جتي رياستي يونيورسٽيون، پيشاورانه ادارا ۽ فني ڪاليج موجود آهن، جيڪي ڊويزن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي شاگردن جي ضرورت پوري ڪن ٿا۔

 يونيورسٽيون 
 گرو گھاسيداس وشووديالہ (بلاسپُر): 1983ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2009ع ۾ مرڪزي يونيورسٽي بڻايو ويو۔ هتي سائنس، انجنيئرنگ، انسانيات ۽ مينيجمينٽ سميت ڪيترن شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ ڊاڪٽوريل پروگرام هلن ٿا۔

 اٽل بہاري واجپائي وشووديالہ (بلاسپُر): اڳ ۾ بلاسپُر يونيورسٽي، 2012ع ۾ رياستي يونيورسٽي طور قائم ڪئي وئي ته جيئن بلاسپُر ۽ ڀرپاسي وارن ضلعن جي ڪاليجن کي الحاق ڏئي سگهي۔

 پنڊت سندرلال شرما کليل يونيورسٽي (بلاسپُر): رياستي کليل يونيورسٽي، جيڪا پري تعليم ذريعي ڇتيسڳڙھ سميت ڊويزن جي ڳوٺاڻن ضلعن تائين تعليم پهچائي ٿي۔

 طبي ۽ فني ادارا 

 ڇتيسڳڙھ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز (بلاسپُر): 2001ع ۾ قائم سرڪاري ميڊيڪل ڪاليج ۽ لاڳاپيل اسپتال، جيڪا ڊويزن لاءِ اهم ٽرشري علاج ۽ تدريسي مرڪز آهي۔

 گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، بلاسپُر: ڊويزن جي نمايان فني ادارن مان هڪ، جيڪو رياستي فني تعليم جي فريم ورڪ هيٺ انڊرگريجوئيٽ انجنيئرنگ پروگرام هلائي ٿو۔

 اسڪولي تعليم 
ڊويزن ۾ اسڪولي تعليم ڇتيسڳڙھ جي رياستي تعليمي نظام تحت هلندي آهي۔ سرڪاري ۽ نجي اسڪول بلاسپُر، ڪوربا ۽ رائگڙھ جهڙن شهري مرڪزن سان گڏ گوريلا–پيندرا–مروَهي ۽ سڪتي جهڙن ڳوٺاڻن ضلعن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا۔ گذريل ڏهاڪي دوران هائير سيڪنڊري اسڪولن ۽ پيشاورانه اسٽريمز ۾ آهستي آهستي واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جيڪا رياست جي مجموعي تعليمي ترقيءَ جي رجحانن سان ڳنڍيل آهي۔

 رابطا 
بلاسپُر ڊويزن وچ ڀارت لاءِ هڪ اهم ٽرانسپورٽ مرڪز آهي، جتي ملڪ جي نمايان ريلوي جنڪشنن مان هڪ ۽ وڌندڙ هوابازي شعبي جون سهولتون موجود آهن۔

 ريل 
هي ڊويزن سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون (ايس اي سي آر) جو هيڊڪوارٽر آهي، ۽ ڳري مال برداري (فرائيٽ) ٽرئفڪ سبب هن زون کي ڀارتي ريلوي لاءِ اعليٰ آمدني ڏيندڙ زونن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي۔

 بلاسپُر جنڪشن ريلوي اسٽيشن (بي ايس پي): علائقائي سطح تي هڪ وڏو مرڪز، جيڪو هوڙا–ناگپور–ممبئي لائين ذريعي دهلي، ممبئي، ڪولڪاتا ۽ چنائي جهڙن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔
 ڍانچو: ڊويزن ۾ برقي لوڪو شيڊ موجود آهي، ۽ جهرسوگوڙا کان درگ تائين چوٿين لائينن واري اپگريڊ جا منصوبا ڪوئلي جي نيڪال لاءِ ڪيا پيا وڃن۔

 سڙڪ 
ڊويزن قومي شاهراهن جي نيٽ ورڪ وسيلي ڳنڍيل آهي:
 قومي شاهراهه 130: بلاسپُر کي رياستي گادي رائيپور ۽ اترين شهر امبيڪاپور سان ڳنڍي ٿي۔
 قومي شاهراهه 49: بلاسپُر کان شروع ٿيندڙ اوڀر-اولهه رستو، جيڪو سڪتي ۽ رائگڙھ مان گذرندي اوڀر طرف وڌي ٿو۔
 قومي شاهراهه 45: بلاسپُر کي جبلپور ۽ ڀوپال (مدهيه پرديش) سان ڳنڍي ٿي۔

 هوائي 
 بلاسپُر هوائي اڏو (پي اي بي): چڪرڀاٺا ۾ واقع، 3سي درجي جو ڪمرشل هوائي اڏو۔ 2026ع تائين هتان اڏان اسڪيم تحت باقاعده پروازون هلن ٿيون، جن ۾ دهلي، ڪولڪاتا، پريئاگراج ۽ جبلپور جهڙا شهر شامل آهن۔ موجوده آپريٽرن ۾ الائنس ايئر شامل آهي۔

 حوالا 

زمرو:ڇتيسڳڙھ جون ڊويزنون