ڪنڪر ضلعو

اُتر بستار ڪنڪر ضلعو ڇتيس ڳڙھ (ڀارت) جي ڏکڻ علائقي ۾ واقع آهي۔ ضلعي جو ڪُل پکيڙ 6432 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي 748,941 آهي۔ ضلعي جو هيڊڪوارٽر ڪنڪر شهر آهي، جيڪو قومي شاهراه 30 تي واقع آهي ۽ رائيپور ۽ جاگدلپور جي وچ لڳ ڀڳ اڌ رستي تي اچي ٿو۔

 تاريخ 
ڪنڪر جي تاريخ پٿر جي دور تائين وڃي ٿي۔ ڀارتي رزميه روايتن رامائڻ ۽ مهاڀارت موجب هن خطي ۾ هڪ وڏو ٻيلو علائقو دندڪارڻيه نالي سان مشهور هو۔ روايتن ۾ هن علائقي کي سادن ۽ رِشيئن سان به وابسته ڪيو ويو آهي۔ ڇهين صدي قبل مسيح ۾ ٻڌ ڌرم جا اثر پڻ هن خطي ۾ پکڙجڻ لڳا۔ ڪنڪر جي قديم تاريخ بابت لکيل حوالن موجب هي علائقو گهڻو وقت هڪ الڳ رياست طور رهيو۔http://planningonline.gov.in/data/report/DP2010-2011_381Merge.pdf

106ع ۾ ڪنڪر رياست ساتواهان گهراڻي جي حڪومت هيٺ هئي، ۽ بادشاهه ساتڪَرني ٻڌايو وڃي ٿو؛ چيني مسافر هُوئنسانگ بابت به ذڪر ڪيو ويندو آهي۔ ساتواهانن کان پوءِ علائقو ناگ، واڪاتڪ، گپت، نال ۽ چالوڪيه گهراڻن جي اثر هيٺ آيو۔ سوم گهراڻو بادشاهه سنگهه راج قائم ڪيو ۽ 1125ع کان 1344ع تائين حڪمران رهيو۔ پوءِ ڌرم ديو “ڪنڊرا گهراڻي” جو بنياد رکيو (1385ع تائين)؛ ان کان پوءِ “چندرا گهراڻو” آيو، جنهن بابت روايتن ۾ وِير ڪنهر ديو کي پهريون بادشاهه چيو وڃي ٿو، ۽ 1802ع تائين حڪمراني جو ذڪر ملي ٿو۔ جديد دور ۾ ضلعي تي نڪسلائيٽ گروهن جي تشدد جا اثر پڻ رپورٽ ٿيا آهن۔

 ڪنڪر رياست 

ڪنڪر رياست ڀوپ ديو جي دور (1809ع کان 1818ع) ۾ ناگپور جي ڀوسلي حڪمرانن جي ڪنٽرول هيٺ آئي۔ نارھري ديب جي دور ۾ مرهٽن کان برطانوي راڄ جي ڪنٽرول جو ذڪر ملي ٿو۔ 1882ع ۾ ڪنڪر رياست جو ڪنٽرول ڪمشنر رائيپور حوالي ڪيو ويو۔

نارھري ديو جي دور ۾ گهڻيون عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ گاڏيا پهاڙ ڀرسان محل، ڇاپخانو، لائبريري، رادها ڪرشن مندر، رامجنڪي مندر، جگن ناتھ مندر ۽ بالاجي مندر شامل آهن۔ هن “رتن ڀنڊار” نالي منصوبي ذريعي اناج ذخيرو ڪرڻ جو انتظام پڻ ڪيو ۽ ڪنڪر ڀرسان “نارھري پور” نالي نئون شهر قائم ڪيو۔

1904ع ۾ ڪومل ديو بادشاهه ٿيو۔ هن جي دور ۾ هڪ انگريزي سيڪنڊري اسڪول، هڪ ڇوڪرين جو اسڪول ۽ 15 پرائمري اسڪول قائم ٿيا، ۽ ٻه اسپتالون (هڪ ڪنڪر ۾ ۽ ٻي سمبلپور ۾) قائم ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو۔ هو 8 جنوري 1925ع تي فوت ٿيو ۽ پوءِ ڀانوپرتاپ ديو بادشاهه ٿيو، جيڪو آزادي کان اڳ ڪنڪر جو آخري بادشاهه هو؛ آزادي کان پوءِ هن ڪنڪر مان ايم ايل اي طور ٻه ڀيرا چونڊجڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو۔

 راجا/زميندار 

 5 ڊسمبر 1853ع – مئي 1903ع: نارھري ديو
 1903ع – 8 جنوري 1925ع: لال ڪومل ديو
 8 جنوري 1925ع – 15 آگسٽ 1947ع: ڀانوپرتاپ ديو (پيدائش 1922ع)

 آزادي کان پوءِ 
هاڻوڪو ڪنڪر ضلعو اڳوڻي بستار ضلعي جو حصو هو۔ 1999ع ۾ ڪنڪر کي الڳ ضلعي جي حيثيت ملي۔ هاڻي هي ضلعو ڇتيسڳڙھ جي ٻين ضلعن سان لڳ آهي، جن ۾ ڪونڊاگائون ضلعو، ڌمتري ضلعو، بالود ضلعو، نارائنپور ضلعو ۽ راجنانڊگاؤن ضلعو شامل آهن۔

هي ضلعو پڻ ڳاڙهو ڪوريڊور جي علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو، جتي نڪسلائيٽ–ماؤازم بغاوت بابت رپورٽون ملن ٿيون۔

 جاگرافي 
ضلع هيڊڪوارٽر ڪنڪر رائيپور کان 140 ڪلوميٽر ۽ جاگدلپور کان 160 ڪلوميٽر پري آهي۔ 2018ع ۾ ضلعي کي پنهنجي پهرين ريلوي اسٽيشن ڀانوپرتاپپور ريلوي اسٽيشن جي صورت ۾ ملي۔ روزانو ڊي اي ايم يو سروسون ڪيوتي ۽ ڀانوپرتاپپور کي رائيپور سان ڳنڍين ٿيون۔

ماهاندي ندي، دود ندي، هٽڪُل ندي، سوندر ندي ۽ تورو ندي ضلعي جي ننڍڙن ٽڪرن وارن پهاڙي علائقن مان گذرن ٿيون۔

ڪنڪر جو طبعي علائقو غير هموار (هٽيڙو) آهي ۽ هموار ميدانن ۽ لَڏندڙ ٽڪرين جو ميلاپ آهي۔ گهڻو ڪري زمين سمنڊ جي سطح کان 300 کان 600 ميٽر مٿي آهي، ۽ لڳ ڀڳ 80٪ علائقو هموار آهي۔ انهن هموار ميدانن کي ٻه حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: ماهاندي ميدان ۽ ڪوٽري ميدان۔

ڪنڪر جو اتر اوڀر وارو حصو ماهاندي ميدان تي واقع آهي۔ هن ميدان جو وڏو حصو سمنڊ جي سطح کان 500 ميٽر کان گهٽ اوچائيءَ تي آهي۔ هن علائقي جي مکيه ندي ماهاندي ندي آهي۔ هٽڪُل، چينار، دود، سوندر، ناڪتي ۽ توري هن علائقي جون ٻيون نديون آهن۔ ڀانوپرتاپپور ڪوٽري ميدان تي واقع آهي۔ هن ميدان جو وڏو حصو سمنڊ جي سطح کان 400 ميٽر کان گهٽ اوچائيءَ تي آهي۔ ڪوٽري ۽ ويلر هن علائقي جون مکيه نديون آهن۔ ڪنڪر ضلعي جي بناوٽ ۾ ڪيترائي پهاڙي علائقا به آهن، جن کي هيٺين ٽن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

الف: وِنڌيانا پهاڙي گروهه: هي پهاڙي سلسلا ڪنڪر ضلعي جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ پکڙيل آهن، جتي مٽي ڇهن مرحلن واري ڪوارٽائل ۽ واريءَ تي ٻڌل آهي۔

ب: آرڪيان پهاڙي گروهه: ڪنڪر جو لڳ ڀڳ 95٪ علائقو آرڪيان پهاڙي گروهه سان ڍڪيل آهي۔ هن علائقي ۾ گرانائيٽ ۽ گنيس پٿر ضلعي جي لڳ ڀڳ سڄي جاگرافيائي علائقي ۾ پکڙيل آهن۔

ج: ڌاروار پهاڙي گروهه: هي پهاڙي گروهه بناوٽ ۾ گهڻو ڪُروڙ ۽ ٽٽل آهي۔ هي ٽڪريون ضلعي جي اتر علائقي ۾، سمبلپور ۽ ڀانوپرتاپپور جي ويجهو علائقن ۾ پکڙيل آهن۔

 آبهوا 
ضلع جي آبهوا گهڻو ڪري “مانسون قسم” جي آهي۔ مئي سڀ کان گرم مهينو ۽ ڊسمبر سڀ کان ٿڌو مهينو آهي۔ ضلعي ۾ ساليانو سراسري وسڪارو 1492 ملي ميٽر آهي، جنهن جو 90٪ جون کان آڪٽوبر تائين واري عرصي دوران پوي ٿو۔ گذريل ڇهن سالن ۾ سالياني سراسري وسڪاري ۾ وڏا اُتار چڙهاءُ ڏٺا ويا آهن۔

ضلع اندر ڪنڪر ۽ چاراما بلاڪن جي آبهوا گهڻي حد تائين خشڪ آهي، جڏهن⁠تہ ڀانوپرتاپپور جي آبهوا نمي واري (ٻاڦ جهڙي) قسم جي آهي۔

 مٽي 
ڪنڪر ۾ مٽي گرانائيٽ، گنيس، واري ۽ کيدار مان ٺهي آهي۔ ضلعي جو وڏو حصو ڳاڙهي مٽيءَ سان ڍڪيل آهي۔ پهاڙي علائقن جي مٿاهين حصن ۾ مٽي هلڪي رنگت واري آهي، جڏهن⁠تہ دريائي وادين ۾ مٽي نرم ۽ زرخيز آهي۔ ضلعي جي مٽي کي چار قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

الف: ڪنهر: هي مٽي ڪاري ۽ تيل جهڙي هوندي آهي۔ هن مٽيءَ جي پاڻي جذب ڪرڻ جي صلاحيت گهڻي هوندي آهي، جيڪا علائقي ۾ خريف فصل ۽ ربيع فصل جي پوک لاءِ گهڻي فائديمند آهي۔ هي مٽي ڪوٽري ۽ ماهاندي جي ميدانن ۾ ملي ٿي۔

ب: دورسا: هي مٽي وچولي نوعيت جي آهي ۽ ماتاسي ۽ ڪنهر جهڙي مٽيءَ سان گهڻي مشابهت رکي ٿي۔ هي مٽي ڪنڪر جي اتر اوڀر حصي ۽ ڀانوپرتاپپور واري علائقي ۾ ملي ٿي۔

ج: ماتاسي: هي مٽي ڪنهر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي ۽ ڀاٽا کان گهٽ اوچائيءَ تي ملي ٿي۔ هي مٽي چانور جي پوک لاءِ مناسب آهي۔ هي مٽي ڪنڪر جي گهڻي حصي ۾ ملي ٿي۔

د: ڀاٽا: هي مٽي دير سان ٿيندڙ ريٽنگ (ويرائڻ) واري عمل کان متاثر آهي۔ هي ڳاڙهي يا پيلي رنگت واري ٿي سگهي ٿي ۽ ملايل صورت/حالت رکي ٿي۔ هي مٽي علائقي جي اوچن ميدانن ۾ ملي ٿي۔ هي مٽي ڪودو، ڪلٿي، مڪئي ۽ ڪُٽڪي جهڙن فصلن جي پوک لاءِ مناسب آهي۔

 انتظامي ورهاست 
ڪنڪر ضلعي ۾ 7 بلاڪ ۽ 11 تحصيل آهن۔ اهي هيٺ ڏجن ٿا:
+ بلاڪ تحصيل اهم هنڌڪنڪرڪنڪرڪنڪر، مڪديچاراماچاراماچاراما، لکهَنپورينرهَرپورنرهَرپورنرهَرپورساروناساروناڀانوپرتاپپورڀانوپرتاپپورڀانوپرتاپپور، سمبلپور، ڪورار، ڪڇّيدرگُڪونڊلدرگُڪونڊلدرگُڪونڊل، ڪوڊيڪُرسےانتاڳڙھانتاڳڙھانتاڳڙھ آمابيڙا آمابيڙا ڪوئليبيڙا ڪوئليبيڙا ڪوئليبيڙاپکهنجورپکهنجور، ڪاپسي، بدگاؤن باندي باندي
ڪنڪر ضلعي ۾ 454 گرام پنچائتون ۽ 1005 ڳوٺ آهن۔

 معيشت 
ضلع جي ماڻهن لاءِ زراعت بنيادي گذر سفر آهي۔ جيتوڻيڪ وڏي انگ ۾ آبادي قبائلي آهي، پر سال جي گهڻي حصي ۾ انهن جو دارومدار زراعت تي رهندو آهي۔ ٻيلن جي غير ڪاٺي پيداوار به آمدني جو هڪ وڏو ذريعو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڃا به زمين جا وڏا حصا ٻيلن سان ڍڪيل آهن۔ ڪيترن هنڌن تي قبيلن ۾ “مرهم” يا “ڊِپّا” جو رواج پڻ ملي ٿو۔ جيڪي هاري ٻيلن جي ڀرپاسي ۾ رهن ٿا، اهي برساتي موسم کان اڳ وڻ ڪٽي زمين کي زراعت لاءِ تيار ڪندا آهن۔ هر ٻن سالن کان پوءِ اهي نئون کيت تيار ڪندا آهن ۽ پراڻو کيت ڪجهه وقت لاءِ خالي ڇڏي ڏيندا آهن۔ ميدانن ۾ زمين هر سال پوکي ويندي آهي۔ چانور مکيه فصل آهي، پر ڪڻڪ، ڪمند، چڻا، ڪودو، مونگ، تِلّي ۽ مڪئي به اهم فصل آهن۔ ماڻهو ڀاڄين جون به مختلف قسمن پوکين ٿا۔ ميوَن مان آم ۽ ڪيلا وغيره به پيدا ٿين ٿا۔

سرڪاري اندازن موجب ڪنڪر جي ڳوٺاڻي آبادي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو غربت جي ليڪ کان هيٺ آهي۔ پورو ضلع ڏڪار کان متاثر رهندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو۔ ڪم ڪندڙ آبادي جو 80٪ کان وڌيڪ حصو اڳ ئي ننڍڙي زمين واري زراعت ۽ لاڳاپيل ڪمن تي ڀاڙيندو آهي، جنهن ۾ آمدني گهٽ ۽ پيداوار تقريباً بيٺل رهي ٿي۔ تنهن ڪري بيروزگار ماڻهن لاءِ روزگار مهيا ڪرڻ سان گڏ، لڳ ڀڳ 295,000 (2.95 لک) مزدورن جي موجوده گذر سفر کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ پڻ هڪ وڏو چئلينج آهي۔ اهو ان ڪري به فائديمند ٿيندو جو زراعت سان وابسته ماڻهن کي پوءِ پنهنجي بنيادي ضرورتن پوريون ڪرڻ لاءِ مناسب آمدني ملي سگهي۔ ان ڪري مختصر ۽ وچولي عرصي ۾ سڀ کان عملي رستو اهو ئي ڏٺو وڃي ٿو ته بنيادي گذر سفر واري شعبي، يعني زراعت ۾ روزگار وڌايو وڃي۔ زراعت جي تنوع، شدت ۽ استحڪام ضلع ۾ گذر سفر بهتر ڪرڻ واري چئلينج جي مرڪز ۾ آهن۔

 آبادي 

2011ع جي مردم شماري موجب ڪنڪر ضلعي جي آبادي 748,941 هئي۔ ضلعي ۾ آباديءَ جي گهڻائي  هئي۔ 2001ع کان 2011ع دوران آبادي وڌڻ جي شرح 15٪ هئي۔ ڪنڪر جو جنسي تناسب هر 1000 مردن تي 1007 عورتون هو، ۽ خواندگي 70.97٪ هئي۔ آبادي جو 10.25٪ شهري علائقن ۾ رهندو هو۔ شيڊولڊ ڪاسٽ 4.21٪ ۽ شيڊولڊ ٽرائِب 55.38٪ آبادي تي مشتمل هئا۔

2011ع جي مردم شماري وقت، ضلعي ۾ 60.76٪ آبادي ڇتيسڳڙھي، 17.06٪ گونڊي، 13.10٪ بنگالي، 5.71٪ هندي ۽ 1.71٪ هلبِي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائيندي هئي۔

 معدنيات 
ڪنڪر معدنيات سان مالامال آهي۔ لوهي ڌاتو، ڪوارٽزائيٽ ۽ گارنيٽ جا ذخيرا ضلعي جي ڏکڻ علائقن ۾ ملن ٿا، پر انهن معدنيات جي واپاري پيماني تي کوٽائي ڪرڻ جي ڪوشش نه ٿي آهي۔ ڀانوپرتاپپور تحصيل جي ههالاڏي علائقي ۾ لڳ ڀڳ 100 ملين ٽن لوهي ڌاتو جا ذخيرا سڃاتا ويا آهن۔ ڇتيسڳڙھ جو ٻيو سڀ کان وڏو لوهي ڌاتوءَ جو ذخيرو، روگھاٽ کاڻيون، هن ضلعي جي انتاڳڙھ تحصيل ۾ واقع آهي۔ ان جا ذخيرا 731 ملين ٽن جو اندازو ڪيا ويا آهن۔ روگھاٽ کاڻيون SAIL جي ڀلا ئي اسٽيل پلانٽ کي لوهي ڌاتو فراهم ڪنديون۔
ضلع ۾ ڪاري ۽ اڇي گرانائيٽ گهڻي مقدار ۾ ملي ٿي، جنهن کي عمارت سازيءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ مارڪاٽولا ۽ بارڇيگونڊي علائقي ۾ ايلومينيم کڻي هلندڙ سيليمانائيٽ/ڪينائيٽ جا ذخيرا سڃاتا ويا آهن۔ سونا ڏيهي، مِڇگاؤں ۽ ڀانوپرتاپپور تحصيل جي ڪجهه ٻين علائقن ۾ سون جا ڪجهه ذخيرا به مليا آهن۔ هن وقت ضلعي ۾ ڪجهه باڪسائيٽ (ايلومينيم) تي ٻڌل صنعتون ڪم ڪري رهيون آهن۔

 نباتات 
ڪنڪر ضلعي جا گهڻا ٻيلَ سڪي پن ڇڏي ويندڙ قسم جا آهن۔ ڪنڪر ضلعي ۾ سال، ساگوان ۽ گڏيل قسم جا ٻيلَ ملن ٿا۔ سال جا ٻيلَ ضلعي جي اوڀر حصي ۾ آهن، ساگوان جا ٻيلَ ڀانوپرتاپپور علائقي ۾ آهن، ۽ گڏيل ٻيلَ گهڻي حصي ۾ ملن ٿا۔ گڏيل ٻيلن ۾ دوائن وارا ٻوٽا ۽ معاشي اهميت وارا ٻيا ٻوٽا جهڙوڪ ساجا، تيندو، ڌاورا، بيجا، هڙرا ۽ مهوئا وڏي مقدار ۾ ملن ٿا۔

 سماجي ۽ ثقافتي پهلو 
ڪنڪر ضلعي جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو قبائلي آهي۔ ان ڪري ڪنڪر ضلعي جي ثقافت گهڻي حد تائين قبائلي آهي، جيتوڻيڪ ٻين ثقافتن سان گڏيل اثر/ميلاپ پڻ چٽو نظر اچي ٿو۔

 ٻوليون 
ڪنڪر ضلعي ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه ٻوليون يا لهجا هندي، بنگالي، ڇتيسڳڙھي، گونڊي ۽ هلبي آهن۔ ڪڏهن اهڙو وقت به رهيو آهي جو هلبي هڪ اهم ٻولي هئي؛ هڪ دور ۾ سمورو انتظامي ڪم به انهي ٻوليءَ ۾ ٿيندو هو۔ هلبي هنديءَ جي گڏيل صورت آهي۔
ڀاٽري هلبي ٻوليءَ جي مکيه شاخ آهي۔ هن ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان به ڪيترائي لفظ شامل آهن، جهڙوڪ سنسڪرت، هندي، عربي ۽ فارسي۔ هنديءَ وانگر، هلبيءَ ۾ به ٻه جنس آهن: مذڪر ۽ مؤنث؛ پر مؤنث جو استعمال وڌيڪ ٿيندو آهي۔
ٻيون ٻوليون جهڙوڪ بنگالي، تلگو ۽ اوڊيا پڻ ضلعي جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائيون وڃن ٿيون۔

 مذهب 
نالا گهراڻو جي خاتمي تائين ماڻهو چار مختلف ذاتين ۾ ورهايل هئا، يعني: برهمڻ، کشتري، ويشيا ۽ شودر۔ نال گهراڻي جي زوال کان پوءِ ٻاهران ڪيترائي ماڻهو آيا ۽ مکيه ذاتون ذيلي ذاتين ۾ ورهائجي ويون۔ بستار رياست ۽ ڪنڪر رياست ۾ لڳ ڀڳ 62 ذاتون هيون۔
قبيلن ماريا، گونڊ، اوجهه، موريه، ڀاٽرا کي ذيلي ذاتين ۾ ورهايو ويندو آهي: سان ڀاٽرا، پِٽ ڀاٽرا، امِنت ڀاٽرا (امِنت) وغيره۔ اهي ذاتون اعليٰ حيثيت رکن ٿيون۔ پرجا، گڊوا، هلٻا، گنڊا، مهرا، چنڊال، گهرووا، ڊوم، لوھار، ماتريگونڊ، راجگونڊ، ڊورلا، نهار، نائيڪپوڊ، ڪُدوڪ، اندڪُري، ڪُمھار، ڪوستا، چمار، ڪينوات، ڌاڪڙ وغيره اهم رهيا آهن؛ جڏهن⁠تہ ٻين ذاتين ۾ برهمڻ، ويشيا، ڪايستھ، تيلي، ڪالَر، کشتري، ڪنبِي، ڌوٻي، مراٺي، محمدن، پٺاڻ، تيلنگا، اوريا، روهيلا وغيره پڻ اهم رهيا آهن۔ آباديءَ جو لڳ ڀڳ اڌ حصو قبائلي آهي، جيتوڻيڪ هن جديد دور ۾ ثقافت ڪجهه حد تائين تبديل ٿي آهي۔

 خانداني ڍانچو 
سڀني ذاتين ۾ ماڻهو گڏيل خاندان جي صورت ۾ رهن ٿا۔ سڀ خاندان مردانه بالادستي وارا آهن۔ خاندان جو سڀ کان وڏو ماڻهو سربراهه هوندو آهي ۽ ٻيا سڀ ميمبر سندس اختيار مڃيندا آهن۔ مالي معاملن تي به وڏي عمر واري شخص جو مڪمل اختيار هوندو آهي۔ سڀ پٽن جو خانداني ملڪيت ۾ برابر حصو هوندو آهي، پر ڌيئرن جو ڪو حصو نه هوندو آهي۔ قبيلن ۾ عورتون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون۔

 شادي 
ٻين سڀني مهذب ذاتين وانگر، ڪنڪر جي قبيلن وٽ به شاديءَ جي رسم تمام اهم آهي۔

 هلٻائن ۾ شادين جا ٻه قسم مشهور آهن: مختصر شاديون ۽ تفصيلي شاديون۔
 ڀاٽرائن ۾ شادين جا چار قسم مشهور آهن: ترتيب ڏنل شادي، پسند جي شادي، بيواهه شادي ۽ ڌريا شادي۔
 موريائن ۾ ترتيب ڏنل شادي، پسند جي شادي ۽ اغوا ذريعي شادي مشهور آهن۔
 گونڊن جي سڀني قسمن ۾ ترتيب ڏنل شاديون، پسند جي شاديون ۽ اغوا ذريعي شاديون مشهور آهن۔

قبيلن ۾ جيڪڏهن ڪا عورت نئون مڙس چونڊي، ته نئون مڙس پراڻي مڙس کي “تلافي الائونس” طور پئسا ڏيندو آهي۔ هن تلافيءَ جو فيصلو ذات جو اڳواڻ ڪندو آهي۔ بيواهن جي ٻيهر شادي به قبيلن ۾ مشهور آهي۔ هلٻائن ۾ ڪا بيواهه ڪنهن ڪنوارِي/غير شادي شده مرد سان شادي نٿي ڪري سگهي۔ ڪجهه قبيلن ۾ “ڳوٽوُل” نالي روايت به آهي۔ ڳوٽوُل گونڊن ۽ موريائن جو ثقافتي مرڪز آهي۔

 موت وقت جون رسمون 
قبيلن ۾ موت جون رسمون پيچيده آهن۔

ماريا مئل لاش دفن ڪندا آهن۔ جيڪڏهن ڪا عورت حمل دوران فوت ٿئي ته سندس لاش دفن ڪيو ويندو آهي۔ جيڪڏهن 5 سالن کان گهٽ عمر جو ٻار فوت ٿئي ته سندس لاش به مهوئا جي وڻ هيٺ دفن ڪيو ويندو آهي ۽ مٿو اوڀر طرف رکيو ويندو آهي۔ هو انهي هنڌ تي مئل شخص جي ياد ۾ ننڍڙو مقبرو/ٽيلو ٺاهيندا آهن۔
گونڊ قبيلن ۾ قبرن ۾ پيرن کي ڏکڻ طرف رکيو ويندو آهي۔ ڪجهه قبيلن ۾ مئل شخص جي ياد ۾ ڪاٺ جو ٿنڀو به لڳايو ويندو آهي۔

 مڏي ۽ ٻيا ميلا 
ڪنڪر ۽ بستار ضلعن جي قبيلن ۾ “مڏي” نالي هڪ اهم ميلو ملهايو ويندو آهي۔ هي ميلو گهمندڙ ميلو آهي ۽ ڊسمبر کان مارچ تائين ڪنڪر، بستار ۽ دانتيواڙا علائقن ۾ گهمندو رهندو آهي۔ ميلو ڊسمبر ۾ بستار علائقي مان شروع ٿيندو آهي۔ پورنيما جي ڏينهن ماڻهو ديوي ڪيشَرپال/ڪيشَرپالن ديوي جي نالي ۾ مڏي ميلو ملهايندا آهن۔
جنوري ۾ ڪنڪر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن چاراما ۽ ڪورنا ۾ مڏي ميلو ملهايو ويندو آهي۔ فيبروري ۾ ميلو بستار ضلعي ۾ ملهايو ويندو آهي ۽ اتي ميلو چيري-ڇير-ڪِن جي نالي سان ملهايو ويندو آهي۔ فيبروري جي پڇاڙيءَ ۾ مڏي ميلو انتاڳڙھ، نارائنپور ۽ ڀانوپرتاپپور ڏانهن وڃي ٿو، ۽ مارچ ۾ ڪنڊاگاؤن، ڪيشڪل ۽ ڀوپالپٽنَم ۾ ملهايو ويندو آهي۔
ميلو مقامي ديوتائن ۽ ديوين جي نالي ۾ ملهايو ويندو آهي۔ هزارين ماڻهو هڪ ئي وقت وڏي ميدان ۾ گڏ ٿيندا آهن۔ ميلو مقامي ديوتا يا ديوي جي جلوس سان شروع ٿيندو آهي؛ پوءِ پوڄا ٿيندي آهي ۽ پوءِ ميلو شروع ٿيندو آهي۔ هن ميلي ۾ ڪيترائي دڪان، هوٽل/کاڌي جا هنڌ، دستڪاريون، ناچ ۽ ٻيا ثقافتي پروگرام ڏسي سگهجن ٿا۔
جيتوڻيڪ ميلو قبائلي آهي، پر سڀ برادريون ان تي عقيدو رکن ٿيون، ملهاين ٿيون ۽ لطف اندوز ٿين ٿيون۔ ٻيا اهم ميلا مٽي-تِيھار، گوبر-بوهراني، رام نوَمي ۽ ناواخاني آهن۔
عام هندو ميلا دسھرا، ديوالي ۽ هولي پڻ ملهايا وڃن ٿا، جيئن ڀارت جي ٻين حصن ۾ ٿيندو آهي۔

 دستڪاري 
ڪنڪر جا قبائلي سماج پنهنجي دستڪاريءَ لاءِ مشهور آهن، جيڪي مختلف ڊزائنن ۽ شڪلين ۾ تيار ڪيا ويندا آهن۔ هنن دستڪاريَن ۾ ڪاٺ جي نقش نگاري، گهنٽي ڌاتو جون شيون، ٽيراكوٽا جون شيون ۽ بانس جون شيون وغيره شامل آهن۔ ڪنڪر هڪ ٻيلائي ضلع آهي جتي سٺي معيار جي ڪاٺ ملي ٿي، جنهن مان ماهر ڪاريگر ڪاٺ جي نقش نگاريءَ واريون دستڪاريون ۽ فرنيچر جون مختلف شيون ٺاهيندا آهن۔ اهي شيون مقامي ماڻهن سان گڏ ٻاهرين ماڻهن کي به متوجه ڪن ٿيون۔

 ڪاٺ ۽ بانس جون دستڪاريون 
هي قبائلي ڪاٺ جي نقش نگاريءَ جي سڀ کان نمايان هنر مان هڪ آهي۔ اهي ڪاٺي دستڪاريون بهترين ساگوان ۽ اڇي ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن۔ هنن ۾ ماڊل، مورتيون، ڀت پينل ۽ فرنيچر جون شيون شامل آهن۔ اهي دستڪاريون عام طور ڀارت جي مختلف حصن ڏانهن موڪليون وينديون آهن ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ به انهن جي گهرج موجود آهي۔ قبيلن بانس جون دستڪاريون به ٺاهين ٿا، جن ۾ ڀت لاءِ ٽنگڻيون، ٽيبل ليمپ ۽ ٽيبل مَٽ وغيره شامل آهن۔

 نمايان جايون 
ڪنڪر ضلعي ۾ هيٺيون ڏسڻ جهڙيون جايون آهن:

 ڪنڪر محل 
هي هنڌ پنهنجي شاهي محل، قبائلي ڳوٺن ۽ گهاٽن ٻيلن جي ڪري تمام مشهور آهي۔ محل 12هين صديءَ جي شاهي خاندان جي ملڪيت هو۔ مرحوم مهاراجاڌيراج اُدئي پرتاپ ديو جو خاندان 2002ع کان هتي رهندو رهيو۔ هاڻي محل جا ڪجهه حصا هوٽل ۾ تبديل ڪيا پيا وڃن۔

 گاڍيا پهاڙ 
گاڍيا پهاڙ ڪاندره گهراڻي جي دور ۾ مشهور ٿيو۔ جڏهن ڪاندره بادشاهه ڌرما ديو ڪنڪر فتح ڪيو ته هن گاڍيا پهاڙ تي پنهنجي گادي جو اعلان ڪيو، جيڪو فطري قلعو جهڙي صورت رکي ٿو۔ پهاڙ تي هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو ڪڏهن سڪي نٿو ۽ سڄو سال پاڻي سان ڀريل رهي ٿو۔ هن ذخيرَي جو هڪ حصو “سونائي” ۽ ٻيو حصو “رُپائي” سڏجي ٿو۔ سونائي ۽ رپائي ڪاندره بادشاهه ڌرما ديو جون ٻه ڌيئرون هيون۔ هن ذخيرَي جي ڏکڻ طرف “چُوري پاگر” نالي هڪ غار آهي، جنهن جو در تمام تنگ آهي۔ ڪنهن به حملي وقت بادشاهه ۽ سندس خاندان هن غار ۾ محفوظ رهندا هئا۔
غار جي اندر ايتري جاءِ آهي جو 500 ماڻهو اچي سگهن ٿا۔ هن غار جو ٻاهر نڪرڻ وارو دروازو اولهه طرف آهي۔ گاڍيا پهاڙ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ “جوگي غار” نالي ٻيو غار به آهي، جنهن جي ڊيگهه 50 ميٽر آهي۔ چيو وڃي ٿو ته قديم زماني ۾ ڪيترائي سَنِياسي هتي رهندا ۽ ڌيان ڪندا هئا۔ هن غار اندر هڪ ننڍڙو تلاءُ آهي۔ هن غار جو پاڻي پٿرن تان آبشار جيان وهي ٿو۔ دود ندي گاڍيا پهاڙ جي هيٺان وهي ٿي۔

روايت
قديم زماني ۾ چيو وڃي ٿو ته هڪ بادشاهه گاڍيا پهاڙ تي رهندو هو۔ هن جون ٻه ڌيئرون “سونائي” ۽ “رپائي” هيون۔ اهي ٽڪريءَ واري علائقي ۾ ڍنڍ ڀرسان کيڏنديون هيون ته اوچتو ٻئي ڍنڍ ۾ ڪري پيون؛ پوءِ اها ڍنڍ “سونائي رپائي تلاءُ” سڏجڻ لڳي۔ چيو وڃي ٿو ته هن ڍنڍ جو پاڻي ڪڏهن سڪي نٿو ۽ ڍنڍ جي هيٺئين حصي ۾ ٻه مڇيون آهن: هڪ سون جي ۽ ٻي چانديءَ جي۔ روايت مطابق اهي مڇيون اڄ تائين زنده آهن۔ ڪنڪر جا ڪيترائي ماڻهو دعويٰ ڪن ٿا ته انهن ٻنهي مڇين کي ڏٺو آهي۔ پهاڙ تي “شيٽلا مندر” جي پٺيان ٻه پٿر آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هڪ تمام تنگ لنگهه آهي۔ رڳو ڏاٻا ماڻهو اندر وڃي سگهن ٿا، پر وچ ۾ پهچڻ کان پوءِ هڪ وڏو هال آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300 ماڻهو ويهي سگهن ٿا۔ ماڻهو چون ٿا ته جنگ وقت بادشاهه پنهنجن سپاهين سان انهي هنڌ رهندو هو۔
نوراتري جي موقعي تي گاڍيا پهاڙ جي هيٺان “گاڍيا مهوتسو” نالي ثقافتي ميلو ملهايو ويندو آهي۔

 ملاجڪُدُم آبشار 
ڪنڪر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر پري هڪ ننڍڙو پهاڙ آهي۔ هن پهاڙ تي “نيلي گونڊي” نالي هنڌ آهي جتان دود ندي پنهنجو روپ وٺي ٿي۔ 10 ڪلوميٽر اڳتي “ملاجڪُدُم” نالي هنڌ آهي جتان ندي ٽن آبشارن جي صورت اختيار ڪري ٿي۔ هي آبشار فطرت سان محبت پيدا ڪري ٿو۔ انهن آبشارن جون اوچايون ترتيب سان 10 ميٽر، 15 ميٽر ۽ 9 ميٽر آهن۔ آبشار جو ڍلوان ڏاڪن جهڙو آهي۔ آبشار جي لهر/وهڪرو ڏاڍو دلڪش ۽ چئلينجنگ آهي۔ هي هنڌ پڪنڪ لاءِ مناسب آهي ۽ هتي پهچڻ لاءِ رستو موجود آهي۔

 چري-مري آبشار انتاڳڙھ 
هي ڪنڪر ضلعي جو ٻيو آبشار آهي۔ هي آبشار انتاڳڙھ بلاڪ کان 17 ڪلوميٽر پري آهي۔ انتاڳڙھ کان آمابيڙا ويندڙ رستي تي “چري-مري” نالي هنڌ آهي۔ هي آبشار “جوگيدھارا” نالي نديءَ مان ٺهي ٿو، جيڪا ماتلا وادي مان وهندي آهي۔ هن آبشار جي اوچائي 16 ميٽر آهي ۽ ان جو ڍلوان ٽيڙهو ميڙهو (جِگ جئگ) آهي۔

 شيواڻي مندر 
هي مندر ڪنڪر شهر ۾ واقع آهي۔ هن کي “شيواڻي ماءُ مندر” چيو وڃي ٿو۔ ديويءَ جي مورتي تمام خوبصورت آهي۔ روايت مطابق هي ديوي ٻن ديوين جو ميل آهي: ديوي ڪالي ۽ ديوي درگا۔ مورتيءَ جو اڌ حصو ديوي ڪاليءَ جو ۽ باقي اڌ ديوي درگا جو آهي۔ چيو وڃي ٿو ته دنيا ۾ اهڙي قسم جون رڳو ٻه مورتيون آهن (ٻي ڪولڪاتا ۾ آهي)۔

 نمايان مندر 
 ڪاليباڙي مندر ـ ڪومل ديو ڪلب ڀرسان (رياستڪالين پراڻو درگا پوڄا هنڌ)، منجھاپارا
 سنتوشي مندر ـ نئين بس اسٽينڊ ڀرسان
 ماءُ شيٽلا ديوي مندر ـ شيٽلاپارا
 جگنناٿ مندر ـ راجا پارا
 شيوا مندر ـ اپ ڊائون روڊ
 هنومان مندر ـ اپ ڊائون روڊ
 ڪرشن مندر ـ روزاني مارڪيٽ ڀرسان
 بالاجي مندر ـ راجا پارا
 تِرپور سُندري مندر ـ نٿيا نوا ڳاؤن
 شني ديو مندر ـ روزاني مارڪيٽ ڀرسان
 ڪنڪلين مندر ـ ايم جي وارڊ ڀرسان
 سائي مندر ـ شيٽلاپارا ڀرسان
 ماءُ سنگھواهني مندر ـ راجا پارا
 پراڻو هنومان (پراچين) مندر ـ راجا پارا
 جين مندر ـ راجا پارا

 ٻيون ڏسڻ جهڙيون جايون 
 پهاڙ تي ٽانڪي
 ڪيشڪل گھاٽ
 ايشان ون
 ڀنڊاري پارا ڊيم
 اپ ڊائون روڊ
 پرالڪوٽ ذخيرو
 منڪيسري ڊيم
 دودهاوا ڊيم

 بي آر جي ايف هيٺ منصوبا 
ڳوٺاڻن انتظام جي مرڪز (سي آر ايم)، ڪوٽايام، ڪيرالا کي ڪنڪر ضلعي ۾ بي آر جي ايف هيٺ پنجن سالن جو پرسپيڪٽو پلان ۽ ساليانا منصوبا تيار ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي آهي۔  2012–2013ع وارو ساليانو منصوبو ضلعي منصوبا ساز ڪميٽي طرفان 10 مارچ 2012ع تي منظور ڪيو ويو ۽ پوءِ “پلان پلس” ۾ اپلوڊ ٿيڻ شروع ٿيو  ۔ پرسپيڪٽو پلان جي تياري اڃا جاري آهي۔ سي آر ايم ڊاڪٽر جوس چاتھوڪولم جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ ٽيم جوڙي آهي۔ بستار ڌرما ڪشيما سمتي، جاگدلپور، منصوبي جي تياري لاءِ مقامي سهڪار فراهم ڪري ٿي، جنهن جي اڳواڻي ريو. فر. ابراهيم ڪوچوڪارئڪل سي ايم آءِ ڪري رهيو آهي۔

 حوالا 
 ڊاڪٽر سنجَي آلونگ ـ ڇتيسڳڙھ ڪي رياستي/پرنسلي اسٽيٽس اور زمينداريان (ويبهو پرڪاشن، رائيپور 1، )
 ڊاڪٽر سنجَي آلونگ ـ ڇتيسڳڙھ ڪي جنجاتيان/ٽرائبس اور جاتيان/ڪاسٽس (مانسي پبليڪيشن، دهلي 6، )

 ٻاهرين ڳنڍڻيون 

 ضلعي جي تصويرن جو گيلري
 سرڪاري پاڻي جي معيار بابت ويب سائيٽ


زمرو:مڌيا پرديش ۾ 1999ع جون قيامون
زمرو:ڇتيسڳڙھ جا ضلعا

 حوالا