ايزٽيڪ

ايزٽيڪ يا ازتڪ ( ) هڪ ميزوامريڪائي تهذيب هئي، جيڪا مرڪزي ميڪسيڪو ۾ 1300ع کان 1521ع تائين عروج تي رهي. ازتڪ ماڻهن ۾ مرڪزي ميڪسيڪو جا مختلف نسلي/اتنائي گروهه شامل هئا، خاص طور اهي جيڪي ناهواٽل ٻولي ڳالهائيندا هئا. ازتڪ ثقافت شهر-رياستن (الٽيپيٽ) تي منظم هئي، جن مان ڪجهه گڏجي اتحاد، سياسي گڏجاڻيون، يا سلطنتون بڻيون. ازتڪ سلطنت ٽن شهر-رياستن جي گڏيل اتحاد (ڪنفيڊريشن) طور 1427ع ۾ قائم ٿي: تينوچٽٽلان (جيڪو مېشيڪا يا ٽينوچڪا جو گاديءَ وارو شهر هو)، تيتسڪوڪو، ۽ ٽليڪوپان—اهي اڳ ۾ ٽيپانيڪ سلطنت جو حصو هئا، جنهن جي غالب قوت ازتڪاپوٽزالڪو هئي. جيتوڻيڪ “ازتڪ” جو اصطلاح گهڻو ڪري تينوچٽٽلان جي مېشيڪا لاءِ تنگ معنى ۾ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو وسيع معنى ۾ به مرڪزي ميڪسيڪو جي ناهوا رياستن يا قومن لاءِ—قبل از هسپانوي دور ۾—استعمال ٿئي ٿو،مثال طور:  ۽ نئين اسپين جي نوآبادي دور (1521–1821) لاءِ به.
مرڪزي ميڪسيڪو جا گهڻا نسلي گروهه پوسٽ-ڪلاسيڪي دور ۾ ميزوامريڪا جون بنيادي ثقافتي خوبيون گڏيل طور شيئر ڪندا هئا. مرڪزي ميڪسيڪو جي ثقافت ۾ مڪئي جي پوک، اشراف (پپيلٽن) ۽ عام ماڻهن (macehualtin) جي سماجي ورهاست، هڪ ديوتا-منڊل، ۽ ڪئلينڊري نظام شامل هئا. تينوچٽٽلان جي مېشيڪا لاءِ مخصوص خاصيتن ۾ سرپرست ديوتا Huitzilopochtli، ٻٽي پيرامڊن جا مجموعا، ۽ مٽيءَ جي برتنن جا انداز، جيڪي ازتڪ I کان IV طور سڃاتا وڃن ٿا، شامل آهن. مېشيڪا ميڪسيڪو جي وادي ۾ دير سان آيل هئا، ۽ هنن ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو جي اڻموافق ننڍن ٻيٽن تي تينوچٽٽلان جي شهر-رياست قائم ڪئي؛ پوءِ اهي ازتڪ ٽرپل الائنس يا ازتڪ سلطنت جي غالب قوت بڻيا، جنهن ميزوامريڪا ۾ ٻين شهر-رياستن کي فتح ڪيو. هي اتحاد 1427ع ۾ تينوچٽٽلان، تيڪسڪوڪو ۽ ٽلاڪوپان جي وچ ۾ ازتڪاپوٽزالڪو جي تيپانيڪ رياست کي شڪست ڏيڻ لاءِ قائم ٿيو، جيڪا اڳ ۾ ميڪسيڪو جي طاس تي غالب هئي. جلد ئي تيڪسڪوڪو ۽ ٽلاڪوپان اتحاد ۾ ثانوي ڀائيوار بڻجي ويا، ۽ تينوچٽٽلان غالب قوت ٿي رهيو. سلطنت واپار ۽ فوجي فتح جي گڏيل حڪمتِ عملي سان وڌندي وئي. هي ڪڏهن به اهڙي خالص علائقائي سلطنت نه هئي جيڪا فتح ڪيل صوبن ۾ وڏيون فوجي ڇائونڻيون قائم ڪري سڌو سنئون علائقو سنڀالي؛ بلڪه اها پنهنجي “گراهڪ” شهر-رياستن تي بنيادي طور هن طريقن سان بالادستي قائم ڪندي هئي: فتح ڪيل علائقن ۾ دوست حڪمران مقرر ڪرڻ، حڪمران گهراڻن ۾ شادين جا اتحاد ٺاهڻ، ۽ پنهنجي گراهڪ رياستن تائين سلطنتي نظريو پهچائڻ. گراهڪ شهر-رياستون ازتڪ شهنشاهه Huey Tlatoani کي خراج نه پر ٽيڪس ادا ڪنديون هيون—هيءَ اقتصادي حڪمتِ عملي هئي، جنهن ۾ پري پيل رياستن جي باهمي رابطي ۽ واپار کي محدود ڪيو ويندو هو، ته جيئن اهي عيش و عشرت جي شين جي حصول لاءِ مرڪزي راڄڌاني تي وڌيڪ دارومدار رکن. سلطنت جو سياسي اثر ميزوامريڪا جي ڏکڻ تائين پهتو، ۽ اهو چياپاس ۽ گوئٽي مالا تائين رياستن کي فتح ڪندو رهيو، ۽ پئسفڪ کان ائٽلانٽڪ سمنڊن تائين ميزوامريڪا تي پکڙجي ويو.
1519ع ۾—هرنان ڪورتيز جي اڳواڻي ۾ اسپيني فاتحن جي اچڻ کان ٿورو اڳ—سلطنت پنهنجي وڌ ۾ وڌ حد تائين پهتي. ڪورتيز اُنهن شهر-رياستن سان اتحاد ڪيو جيڪي مېشيڪا جا مخالف هئا، خاص طور ناهواٽل ڳالهائيندڙ ٽلاڪسڪالٽيڪا، ۽ ٻين مرڪزي ميڪسيڪي رياستن سان به—جن ۾ تيڪسڪوڪو پڻ شامل هو، جيڪو اڳ ٽرپل الائنس ۾ ساٿي رهيو هو. 13 آگسٽ 1521ع تي تينوچٽٽلان جي زوال ۽ شهنشاهه ڪواوٽيموڪ جي گرفتاري کان پوءِ، اسپينين تينوچٽٽلان جي کنڊرن تي ميڪسيڪو سٽي قائم ڪيو ۽ ميزوامريڪا جي ماڻهن کي فتح ڪري اسپيني سلطنت ۾ شامل ڪرڻ جو عمل اڳتي وڌايو. 1521ع ۾ ازتڪ سلطنت جي مٿئين ڍانچي جي ٽٽڻ کان پوءِ، اسپينين اُنهن شهر-رياستن جو انتظامي ڍانچو استعمال ڪيو جن تي ازتڪ سلطنت بيٺل هئي، ۽ مقامي اشراف وسيلي مقامي آباديءَ تي حڪمراني ڪئي. اشراف نون حاڪمن لاءِ وچولو بڻيا: اهي ٽيڪس منتقل ڪرڻ ۽ مزدوري کي متحرڪ ڪرڻ جو بندوبست ڪندا هئا، جنهن سان اسپيني نوآبادي حڪمراني قائم ڪرڻ ۾ آساني ٿي.

ايزٽيڪ يا  ازتڪ ثقافت ۽ تاريخ بابت ڄاڻ بنيادي طور کوٽاين مان مليل آثارِقديمه جي شاهدين تي ٻڌل آهي—جهڙوڪ ميڪسيڪو سٽي ۾ مشهور ٽيمپلو مايور جي کوٽائي؛ مقامي لکڻين؛ ڪورتيز ۽ برنال ڊياث دل ڪاستييو جهڙن اسپيني فاتحن جي عيني شاهدن جي بيانن؛ ۽ خاص طور 16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ لکيل اُنهن بيانن تي، جيڪي اسپيني مذهبي عالمن ۽ پڙهيل لکيل ازتڪن اسپيني يا ناهواٽل ٻوليءَ ۾ تيار ڪيا—جن ۾ مشهور ٻولي-ٻولي (اسپيني ۽ ناهواٽل) ٻارهين جلدن وارو، تصويري فلورنٽائن ڪوڊيڪس شامل آهي، جيڪو فرانسسڪن راهب برناردينو ڊي ساهاگون مقامي ازتڪ ڄاڻ ڏيندڙن جي تعاون سان تيار ڪيو. فتح کان پوءِ جي ناهوا ماڻهن بابت ڄاڻ لاءِ اهو پڻ اهم هو ته مقامي ليکڪ/ڪاتب ناهواٽل ۾ الف بائي متن لکڻ جي تربيت وٺندا هئا—گهڻو ڪري مقامي ضرورتن لاءِ—اسپيني نوآبادي راڄ هيٺ. پنهنجي عروج تي، ازتڪ ثقافت وٽ شاهانه ۽ پيچيده فلسفيانه، ڏند ڪٿا ۽ مذهبي روايتون هيون، ۽ گڏوگڏ شاندار معماري ۽ فني ڪاميابيون پڻ.

 وصفون 
upright=0.8|thumb|ازتڪ ڌاتي ڪهاڙي جا پاتا. يورپي آبادڪارن جي اچڻ کان اڳ؛ ڏسو: قبل از ڪولمبس ميزوامريڪا ۾ ڌاتڪاري

ناهواٽل جا لفظ aztēcatl (, واحد) ۽ aztēcah (, جمع) جو مطلب آهي “ازتلان جا ماڻهو”، جيڪو مرڪزي ميڪسيڪو جي ڪيترن نسلي گروهن لاءِ هڪ ڏند ڪٿائي اصل-هنڌ سمجهيو ويندو آهي. هي اصطلاح ازتڪن پاڻ پاران پنهنجي نالي طور استعمال نه ٿيندو هو، پر اهو مېشيڪا جي مختلف هجرتي بيانن ۾ ملي ٿو، جتي اهو انهن مختلف قبيلن کي بيان ڪري ٿو جيڪي گڏجي ازتلان ڇڏي نڪتا. ازتلان کان سفر بابت هڪ بيان ۾، هُوئٽزيلوپوچٽلي—مېشيڪا قبيلي جو سرپرست ديوتا—سفر ۾ پنهنجي پوئلڳن کي ٻڌائي ٿو ته “هاڻي اوهان جو نالو ازتڪا نه رهيو، هاڻي اوهان مېشيٽن (مېشيڪا) آهيو”.
اڄ جي استعمال ۾ “ازتڪ” جو اصطلاح گهڻو ڪري رڳو تينوچٽٽلان جي مېشيڪا ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (اڄ ميڪسيڪو سٽي جي هنڌ تي)، جيڪي ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو جي هڪ ٻيٽ تي رهندا هئا، ۽ پاڻ کي Mēxihcah (, قبيلائي سڃاڻپ، جنهن ۾ ٽلاتيلولڪو پڻ شامل هو)، Tenochcah (, رڳو تينوچٽٽلان جا مېشيڪا—ٽلاتيلولڪو کان ڌار)، يا Cōlhuah (, سندن شاهي نسب کي ڪولهواڪان سان ڳنڍيندڙ سڃاڻپ) چوندا هئا. لکي ٿو: “گهڻن لاءِ ‘ازتڪ’ جو مطلب سختي سان تينوچٽٽلان جا رهواسي (مېشيڪا ماڻهو) آهن، يا شايد ميڪسيڪو جي وادي جا رهواسي، جتي مېشيڪا ۽ ڪي ٻيا ازتڪ گروهه رهندا هئا. منهنجي خيال ۾ ‘ازتڪ’ جي وصف کي وڌائي ويجهن اَپٻاري وادين جي ماڻهن کي به شامل ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، نه رڳو ميڪسيڪو واديءَ وارن کي. 1519ع ۾ اسپينين جي اچڻ کان اڳ آخري چند صدين ۾ هن وسيع علائقي جا سڀ ماڻهو ناهواٽل ٻولي ڳالهائيندا هئا (ازتڪن جي ٻولي)، ۽ سڀ پنهنجو اصل هڪ ڏند ڪٿائي هنڌ ازتلان ڏانهن منسوب ڪندا هئا (ازتڪ لفظ جو بنياد ازتلان ئي آهي، جيڪو هڪ جديد ليبل آهي، جيڪو ازتڪن پاڻ استعمال نه ڪيو)”. لکي ٿو: “انهن ماڻهن کي مان ناهوا سڏيان ٿو، اهو نالو جيڪو ڪڏهن ڪڏهن هو پاڻ به استعمال ڪندا هئا ۽ جيڪو اڄ ميڪسيڪو ۾ رائج ٿي چڪو آهي، ‘ازتڪ’ جي ڀيٽ ۾. ‘ازتڪ’ اصطلاح وٽ ڪي فيصلائتا نقصان آهن: اهو اهڙي قومي وحدت جو تاثر ڏئي ٿو جيڪا موجود نه هئي؛ اهو ڌيان هڪ عارضي سلطنتي گڏجڻ ڏانهن ڇڪي ٿو؛ اهو خاص طور فتح کان اڳ واري دور سان ٻڌل آهي؛ ۽ ان زماني جي معيارن موجب، جيڪڏهن اهو مېشيڪا جو بنيادي نالو هجي ها (جيڪو اهو نه هو)، تڏهن به ان جو استعمال مېشيڪا (يعني شاهي راڄڌاني تينوچٽٽلان جا رهواسي) کان سواءِ ٻين لاءِ نامناسب ٿئي ها”.
ڪڏهن ڪڏهن هي اصطلاح تينوچٽٽلان جي ٻن وڏين ساٿي شهر-رياستن جي رهواسين کي به شامل ڪري ٿو: اڪولهوا، تيڪسڪوڪو جا، ۽ تيپانيڪ، ٽلاڪوپان جا—جيڪي سڀ گڏجي ٽرپل الائنس ٺاهيندا هئا؛ هي رياست ميڪسيڪو وادي تي مشترڪ سياسي ڍانچي طور ڪنٽرول هلائيندي هئي ۽ گهڻو ڪري “ازتڪ سلطنت” سڏبي آهي. سلطنت ۽ ان جي ماڻهن بابت “ازتڪ” اصطلاح جي استعمال تي تنقيد به ٿي آهي: رابرٽ ايچ بارلو ان جي بدران سلطنت جي ماڻهن لاءِ “Culhua-Mexica” اصطلاح پسند ڪيو، ۽ پيڊرو ڪراسڪو ان رياست لاءِ “Tenochca Empire” اصطلاح کي ترجيح ڏئي ٿو. ڪراسڪو “ازتڪ” اصطلاح بابت لکي ٿو ته “اهو قديم ميڪسيڪو جي نسلي پيچيدگي کي سمجهڻ ۽ جنهن سياسي وحدت جو اسين مطالعو ڪري رهيا آهيون، ان جي غالب عنصر کي سڃاڻڻ لاءِ ڪابه ڪارائتيت نٿو رکي”.
ٻين سياقن ۾، “ازتڪ” سان مراد اهي سڀ مختلف شهر-رياستون ۽ سندن ماڻهو به ٿي سگهن ٿا، جن پنهنجي نسلي تاريخ ۽ ثقافتي خوبيون وڏي حد تائين مېشيڪا، اڪولهوا ۽ تيپانيڪ سان گڏيل رکيون، ۽ جيڪي گهڻو ڪري ناهواٽل ٻولي کي رابطي واري ٻولي طور به استعمال ڪندا هئا. اهڙي استعمال جو مثال جيروم اي. آفنر جي ڪتاب Law and Politics in Aztec Texcoco ۾ ملي ٿو. هن معنى ۾ “ازتڪ تهذيب” جي ڳالهه ڪرڻ ممڪن آهي—يعني اهي مخصوص ثقافتي نمونا جيڪي مرڪزي ميڪسيڪو جي گهڻن ماڻهن ۾ ديرين پوسٽ-ڪلاسيڪي دور ۾ عام هئا. اهڙو استعمال “ازتڪ” کي مرڪزي ميڪسيڪو جي انهن سڀني گروهن تائين به وڌائي سگهي ٿو، جيڪي ثقافتي يا سياسي طور ازتڪ سلطنت جي بالادستي جي دائري ۾ شامل ڪيا ويا.“Oxford Handbook of the Aztecs” جي ايڊيٽرن،  موجب: “ پوسٽ ڪلاسڪ جي آخر واري دور ۾ اصطلاحن جو استعمال تاريخي طور بدلندو رهيو آهي، ۽ جديد عالمن ۾ به بدلجي چڪو آهي. پڙهندڙن کي هن هينڊبڪ ۾ ليکڪن جي اصطلاحن ۾ ڪجهه فرق نظر ايندو، پر عام طور مختلف ليکڪ ‘ازتڪ’ کي انهن ماڻهن لاءِ استعمال ڪن ٿا جيڪي  پوسٽ ڪلاسيڪ جي پوئين وقت ۾ ٽرپل الائنس جي سلطنت ۾ شامل ڪيا ويا. اهڙي وسيع جغرافيائي سلطنت [...] ڪيترن ثقافتي، لساني ۽ سماجي فرقن کي پاڻ ۾ سموئي ٿي؛ ۽ ‘ازتڪ سلطنت’ اصطلاح کي انهن فرقن کي لڪائڻ نه گهرجي. جڏهن مناسب هجي، عالمن وڌيڪ مخصوص سڃاڻپون—جهڙوڪ مېشيڪا يا ٽينوچڪا—استعمال ڪن ٿا، ۽ گهڻو ڪري ‘ناهوا’ اصطلاح کي مرڪزي ميڪسيڪو جي مقامي ماڻهن لاءِ استعمال ڪن ٿا [...] اسپيني فتح کان پوءِ، جيئن لوڪ هارٽ (1992) تجويز ڪيو. انهن سڀني اصطلاحن جا پنهنجا مسئلا آهن—ڪڏهن ان ڪري جو اهي مبهم آهن، ڪڏهن ان ڪري جو حد کان وڌيڪ تنوع کي هڪ ۾ گڏ ڪن ٿا، ڪڏهن ليبل لاڳو ڪيل آهن، يا ڪنهن ٻئي سبب ڪري مسئلا پيدا ڪن ٿا. اسان کي اهڙو حل نه مليو جنهن تي سڀ اتفاق ڪن؛ تنهنڪري اسان ليکڪن جي مختلف نقطه نظر کي قبول ڪريون ٿا. اسين ‘ازتڪ’ اصطلاح استعمال ڪريون ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اڄ اهو عالمن ۽ بين الاقوامي عوام ٻنهي ۾ وڏي پيماني تي سڃاتل آهي.”
جڏهن “ازتڪ” کي نسلي گروهن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، تڏهن ان سان مراد مرڪزي ميڪسيڪو جا ڪيترائي ناهواٽل ڳالهائيندڙ ماڻهو ٿين ٿا، جيڪي ميزوامريڪا جي پوسٽ-ڪلاسيڪي دور ۾ رهندا هئا—خاص طور ميشيڪا، اهو نسلي گروهه جنهن تينوچٽٽلان کي مرڪز بڻائي هڪ هيجمونڪ سلطنت قائم ڪرڻ ۾ اڳواڻيءَ وارو ڪردار ادا ڪيو. هي اصطلاح اُنهن وڌيڪ نسلي گروهن تائين به وڌي سگهي ٿو جيڪي ازتڪ سلطنت سان لاڳاپيل هئا—جهڙوڪ اڪولهوا، تيپانيڪ، ۽ ٻيا جيڪي سلطنت ۾ شامل ڪيا ويا. چارلس گبسن (مؤرخ) مرڪزي ميڪسيڪو جا ڪيترائي گروهه ڳڻائي ٿو، جن کي هو پنهنجي مطالعي دي ايزٽيڪ انڊر اسپينش رول (1964) ۾ شامل ڪري ٿو: ڪلھواڪِي، ڪويتلاھواڪِي، ميڪسڪيڪا، زوچيميلڪا، چالڪا، ٽيپانيڪا، اڪولھواڪِي، ۽ ميڪسيڪا.
پراڻي استعمال ۾، “ازتڪ” جو اصطلاح اڪثر جديد ناهواٽل ڳالهائيندڙ نسلي گروهن لاءِ به استعمال ٿيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ ناهواٽل کي “ازتڪ ٻولي” چيو ويندو هو. جديد استعمال ۾، انهن نسلي گروهن کي ناهوا ماڻهو چيو وڃي ٿو. لسانيات ۾، “Aztecan” اصطلاح اڃا تائين يوٽو-ازتڪان ٻولين جي ان شاخ لاءِ استعمال ٿئي ٿو (جن کي ڪڏهن “يوٽو-ناهوان ٻوليون” به سڏيو وڃي ٿو) جنهن ۾ ناهواٽل ٻولي ۽ ان جون ويجهيون لاڳاپيل ٻوليون پوچوٽيڪ ٻولي ۽ پِپِل ٻولي شامل آهن.

ازتڪن پاڻ لاءِ “ازتڪ” لفظ ڪنهن هڪ مخصوص نسلي گروهه جو پنهنجو نالو (endonym) نه هو. بلڪه اهو هڪ ڇت وارو اصطلاح هو، جيڪو ڪيترن نسلي گروهن لاءِ استعمال ٿيندو هو—جن مان سڀ ناهواٽل ڳالهائيندڙ نه به هئا—پر جيڪي پنهنجي ورثي کي ڏند ڪٿائي اصل-هنڌ ازتلان ڏانهن منسوب ڪندا هئا. اليگزينڊر فون همبولٽ 1810ع ۾ “ازتڪ” جو جديد استعمال متعارف ڪرايو—هڪ اجتماعي اصطلاح طور—جنهن سان انهن سڀني ماڻهن کي سڏيو ويو جيڪي واپار، رواج، مذهب ۽ ٻوليءَ جي رشتن سان مېشيڪا رياست ۽ ايزٽيڪ ٽرپل الائنس سان ڳنڍيل هئا. 1843ع ۾، وليم ايچ پرسڪاٽ جي ميڪسيڪو جي فتح جي تاريخ بابت ڪم جي اشاعت کان پوءِ، هي اصطلاح دنيا جي گهڻن حصن ۾ مقبول ٿي ويو—جنهن ۾ 19هين صديءَ جا ميڪسيڪي عالمن به شامل هئا—جنهن کي هو فتح کان اڳ وارن ميڪسيڪين کي موجوده دور جي ميڪسيڪين کان ڌار سڃاڻڻ جو هڪ طريقو سمجهندا هئا. تازن سالن ۾ هن استعمال تي بحث جاري رهيو آهي، پر “ازتڪ” اصطلاح اڃا تائين وڌيڪ عام آهي.

 تاريخ 

 ڄاڻ جا ذريعا 

ازتڪ سماج بابت ڄاڻ ڪيترن مختلف ذريعن تي ٻڌل آهي: مندرن جي پيرامڊن کان وٺي ڇپر وارين جهوپن تائين، بيشمار آثار قديمه جا باقيات استعمال ڪري سگهجن ٿا ته جيئن ازتڪن جي دنيا ڪهڙي هئي، ان جا گهڻا پاسا سمجهي سگهجن. پر گهڻين حالتن ۾ آثار قديمه جا ماهرن کي شين (آثار) جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ ٻين ذريعن مان ڄاڻ وٺڻي پوندي آهي. ابتدائي نوآبادياتي دور ۾ مقامي ماڻهن ۽ اسپينين جا لکيل ڪيترائي متن موجود آهن، جيڪي فتح کان اڳ واري ازتڪ تاريخ بابت انتهائي قيمتي معلومات رکن ٿا. اهي متن مختلف ازتڪ شهر-رياستن جي سياسي تاريخن ۽ سندن حڪمران نسلن بابت بصيرت ڏين ٿا. اهڙيون تاريخون تصويري ڪوڊيڪسن جي صورت ۾ به تيار ڪيون ويون. انهن مان ڪي قلمي نسخا مڪمل طور تصويري هئا، اڪثر گلفن سان. فتح کان پوءِ واري دور ۾، گهڻا ٻيا متن لاطيني رسم الخط ۾ يا ته پڙهيل لکيل ازتڪن لکيا، يا اسپيني راهبن لکيا، جن مقامي ماڻهن کان سندن ريتن رسمن ۽ ڪهاڻين بابت انٽرويو ورتا.
سورهين صديءَ جي شروعات ۾ تيار ڪيل هڪ اهم تصويري ۽ الفبائي متن ڪوڊيڪس مينڊوزا آهي، جيڪو ميڪسيڪو جي پهرين وائسراءِ جي نالي تي رکيل آهي ۽ شايد سندس ئي فرمائش تي تيار ٿيو، ته جيئن اسپيني تاج کي ازتڪ سلطنت جي سياسي ۽ معاشي ڍانچي بابت ڄاڻ ڏني وڃي. ان ۾ انهن سياسي وحدتن جا نالا ڏنل آهن جن کي ٽرپل الائنس فتح ڪيو، ازتڪ سلطنت ڏانهن ادا ڪيل ٽيڪسن جا قسم، ۽ سماج جو طبقاتي/جنس-بنياد ڍانچو. مقامي ناهوا تاريخ نويسن طرفان لکيل ڪيترائي سالناما به موجود آهن، جيڪي پنهنجي پنهنجي سياسي وحدت جي تاريخ درج ڪن ٿا. انهن سالنامن ۾ تصويري تاريخون استعمال ڪيون ويون، ۽ پوءِ کين لاطيني رسم الخط ۾ الفبائي سالنامن ۾ تبديل ڪيو ويو. مشهور مقامي تاريخ نويسن ۽ سالنامه نگارن ۾ چيملپاهن (اميڪاميڪا-چالڪو جو)، فرنانڊو الوارادو ٽيزوزوموڪ (تينوچٽٽلان جو)، الوا اِڪسٽليلڪسوشِتل (تيڪسڪوڪو جو)، خوان باؤتيستا پومار (تيڪسڪوڪو جو)، ۽ ڊيئگو مونيئوز ڪامارگو (ٽلاڪسڪالا جو) شامل آهن. اسپيني فتح ڪندڙن جا به ڪيترائي بيان موجود آهن، جيڪي اسپيني حملي ۾ شامل رهيا؛ مثال طور برنال دياث دل ڪاستييو جنهن فتح جي مڪمل تاريخ لکي.
اسپيني راهبن پڻ سالنامن ۽ ٻين قسمن جي بيانن ۾ دستاويز تيار ڪيا. اهم ترين مان هڪ آهي توربيو دي بيناوينتي موٽولينيا، جيڪو 1524ع ۾ ميڪسيڪو پهچندڙ فرانسيسڪنن جي پهرين ٻارهن مان هو. ٻيو نهايت اهم فرانسيسڪن فري خوان دي ٽورڪيمادا هو، Monarquia Indiana جو مصنف. ڊومينيڪن ڊيئگو دوران به فتح کان اڳ واري مذهب ۽ مېشيڪا جي تاريخ بابت وڏي پيماني تي لکيو. ازتڪ مذهبي سوچ، سياسي ۽ سماجي ڍانچي، ۽ اسپيني فتح جي تاريخ بابت—مېشيڪا نقطه نظر کان—هڪ انتهائي قيمتي ذريعو فلورينٽائين ڪوڊيڪس آهي. هي 1545ع کان 1576ع تائين هڪ اتنوگرافڪ انسائيڪلوپيڊيا جي صورت ۾ تيار ٿيو، جيڪو اسپيني ۽ ناهواٽل ۾ ٻه ٻوليون (ٻٻر زباني) هو؛ فرانسيسڪن راهب برناردينو دي سهاگون ۽ مقامي ڄاڻ ڏيندڙن/ليکڪن جي سهڪار سان. ان ۾ فتح کان اڳ واري سماج بابت ڪيترن پاسن جي ڄاڻ شامل آهي—مذهب، تقويميات، نباتيات، حيوانيات، ڌنڌا ۽ هنر، ۽ تاريخ. ڄاڻ جو ٻيو ذريعو اڄ جي ناهواٽل ڳالهائيندڙن جون ثقافتون ۽ ريتون آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن فتح کان اڳ واري زندگي بابت اشارا ڏئي سگهن ٿيون. ازتڪ تهذيب جو عالمانه مطالعو گهڻو ڪري سائنسي ۽ گهڻ-شاخي طريقن تي ٻڌل هوندو آهي، جنهن ۾ آثار قديمه جي ڄاڻ کي اتنو-تاريخي ۽ اتنوگرافڪ معلومات سان گڏايو ويندو آهي.

 ڪلاسيڪي ۽ پوسٽ-ڪلاسيڪي دور ۾ مرڪزي ميڪسيڪو 

هي بحث هيٺ آهي ته وڏي شهر تيوتيواڪان ۾ ڇا ناهواٽل ڳالهائيندڙ رهندا هئا يا ڪلاسيڪي دور ۾ ناهوا اڃا مرڪزي ميڪسيڪو ۾ پهتا ئي نه هئا. عام اتفاق اهو آهي ته ناهوا ماڻهو مرڪزي ميڪسيڪو جي اوچين علائقن جا اصلوڪا نه هئا، پر آهستي آهستي اتر اولهه ميڪسيڪو جي ڪنهن هنڌ کان لڏي اچي هن علائقي ۾ شامل ٿيا. تيوتيواڪان جي ڇهين صدي عيسويءَ ۾ زوال کان پوءِ، مرڪزي ميڪسيڪو ۾ ڪي شهر-رياستون طاقتور ٿيون؛ انهن مان ڪي، جهڙوڪ چولولا ۽ شوچي ڪالڪو، غالباً ناهواٽل ڳالهائيندڙن سان آباد هيون. هڪ مطالعي اهو تجويز ڪيو آهي ته ناهوا شروعات ۾ باخيو واري علائقي ۾ (گواناخواتو جي چوڌاري) رهندا هئا، جتي ڇهين صدي عيسويءَ ۾ آبادي عروج تي پهتي؛ پوءِ بعد ۾ خشڪيءَ جي هڪ دور دوران آبادي تيزيءَ سان گهٽجي وئي. باخيو جي هن خالي ٿيڻ جو وقت ميڪسيڪو وادي ۾ نون ماڻهن جي اچڻ سان گڏ ٿو اچي، جيڪو اها ڳالهه ظاهر ڪري سگهي ٿو ته ان وقت ناهواٽل ڳالهائيندڙ علائقي ۾ داخل ٿيا. انهن ماڻهن مرڪزي ميڪسيڪو کي آباد ڪيو ۽ جيئن جيئن سندن سياسي اثر ڏکڻ طرف وڌيو، تيئن تيئن اوٽو-مانگوئي ٻوليون ڳالهائيندڙن کي هٽائيندا رهيا. اڳوڻا خانه بدوش شڪار-جمع ڪندڙ ماڻهو جڏهن ميزوامريڪا جي پيچيده تهذيبن سان مليا ۽ مذهبي/ثقافتي ريتون اختيار ڪيون، تڏهن پوءِ واري ازتڪ ثقافت جو بنياد ٺهيو. 900ع کان پوءِ (پوسٽ-ڪلاسيڪي دور ۾)، ڪيترائي هنڌ—جيڪي لڳ ڀڳ يقيني طور ناهواٽل ڳالهائيندڙن سان آباد هئا—طاقتور بڻيا. انهن ۾ تولا، اِڊالگو جو هنڌ، ۽ شهر-رياستون جهڙوڪ تينايڪا ۽ ڪولهواڪان (ميڪسيڪو وادي ۾)، ۽ موريلوس ۾ ڪواوهناؤڪ شامل آهن.

 مېشيڪا جي هجرت ۽ تينوچٽٽلان جو بنياد 
نوآبادياتي دور جي اتنو-تاريخي ذريعن ۾، پاڻ مېشيڪا ميڪسيڪو وادي ۾ پنهنجي اچڻ جو بيان ڪن ٿا. نسلي نالو ازتڪ (ناهواٽل Aztecah) جو مطلب آهي “ازتلاں جا ماڻهو”، ۽ ازتلاں هڪ ڏند ڪٿائي اصل-هنڌ آهي جيڪو اتر طرف ٻڌايو وڃي ٿو. تنهنڪري هي اصطلاح انهن سڀني ماڻهن لاءِ لاڳو ٿيندو هو جيڪي هن ڏند ڪٿائي هنڌ سان پنهنجو ورثو ٻڌائيندا هئا. مېشيڪا قبيلي جي هجرتي ڪهاڻيون ٻڌائن ٿيون ته هو ٻين قبيلن سان گڏ سفر ڪندا رهيا—جن ۾ ٽلاڪسڪالتيڪا، تيپانيڪا، ۽ اڪولھوا شامل هئا—پر پوءِ سندن قبيلائي ديوتا هُوئٽزيلوپوچٽلي کين حڪم ڏنو ته ٻين ازتڪ قبيلن کان جدا ٿين ۽ “مېشيڪا” نالو اختيار ڪن. جڏهن هو پهتا، تڏهن علائقي ۾ ڪيترائي ازتڪ شهر-رياستون موجود هيون. سڀ کان طاقتور ڪولهواڪان ڏکڻ ۾ ۽ ازڪاپوتزالڪو اولهه ۾ هئا. ازڪاپوتزالڪو جا تيپانيڪ جلد ئي مېشيڪا کي چاپولتيپيڪ مان ڪڍي ڇڏيو ۽ پهرين ازتڪ شاهي خاندان کي (سواءِ راڻي چيملشوشِتل ثاني جي) قتل ڪيو. 1299ع ۾ ڪولهواڪان جي حڪمران ڪوڪوڪسٽلي کين تيزاپان جي خالي بنجر علائقي ۾ رهڻ جي اجازت ڏني، جتي هو آخرڪار ڪولهواڪان جي ثقافت ۾ ضم ٿي ويا. ڪولهواڪان جو شاهي نسب ڏند ڪٿائي شهر-رياست تولا سان ڳنڍيل هو؛ ۽ ڪولهوا خاندانن ۾ شاديون ڪري، مېشيڪا هن ورثي کي پنهنجي لاءِ اختيار ڪري ويا. ڪولهواڪان ۾ رهڻ کان پوءِ، مېشيڪا کي وري ڪڍيو ويو ۽ هو مجبوراً ٻيهر لڏي ويا.
ازتڪ ڏند ڪٿا موجب، 1323ع ۾ مېشيڪا کي هڪ خواب/رويت ڏيکاريو ويو: هڪ باز ڪانڊيري ناشپاتي جي ڪيڪٽس تي ويٺو هو ۽ نانگ کائي رهيو هو. اها روئت ان هنڌ جي سڃاڻپ هئي جتي کين پنهنجو وساڻو ٺاهڻو هو. مېشيڪا ڍنڍ ٽيڪسڪوڪو جي هڪ ننڍڙي ڌٻڻ واري ٻيٽ تي تينوچٽٽلان قائم ڪيو—هي ميڪسيڪو حوض (بيسن) جي اندروني ڍنڍ هئي. بنياد جو سال عام طور 1325ع ڏنو وڃي ٿو. 1376ع ۾ مېشيڪا شاهي خاندان قائم ٿيو، جڏهن اڪاما پيچٽلي کي تينوچٽٽلان جو پهريون هُوئي ٽلاتواني چونڊيو ويو.

 شروعاتي مېشيڪا حڪمران 

مېشيڪا شاهي خاندان جي قيام کان پوءِ پهرين 50 سالن ۾، مېشيڪا ازڪاپوتزالڪو جا باجگذار هئا، جيڪو حڪمران ٽيزوزوموڪ هيٺ علائقي جي وڏي طاقت بڻجي چڪو هو. مېشيڪا، تيپانيڪا کي علائقي ۾ سندن ڪامياب فتحي مهمن لاءِ جنگجو مهيا ڪندا هئا، ۽ بدلي ۾ فتح ٿيل شهر-رياستن مان ايندڙ خراج مان حصو وٺندا هئا. هن طريقي سان تينوچٽٽلان جي سياسي حيثيت ۽ معيشت آهستي آهستي وڌندي وئي.

1396ع ۾ اڪاما پيچٽلي جي وفات تي سندس پٽ هُوئٽزيلِهُوئٽل ( “ڀمري جو پَر”) حڪمران ٿيو؛ هو ٽيزوزوموڪ جي ڌيءَ سان شادي شده هو، تنهنڪري ازڪاپوتزالڪو سان لاڳاپا ويجهڙا رهيا. چيملپوپوڪا ( “ڍال وانگر ڌپ ڪري ٿو”)—هُوئٽزيلِهُوئٽل جو پٽ—1417ع ۾ تينوچٽٽلان جو حڪمران ٿيو. 1418ع ۾ ازڪاپوتزالڪو تيڪسڪوڪو جي اڪولهوا خلاف جنگ شروع ڪئي ۽ سندن حڪمران اِڪسٽليلڪسوشِتل پهريون کي قتل ڪيو. جيتوڻيڪ اِڪسٽليلڪسوشِتل چيملپوپوڪا جي ڌيءَ جو مڙس هو، تڏهن به مېشيڪا حڪمران ٽيزوزوموڪ جي حمايت جاري رکي. ٽيزوزوموڪ 1426ع ۾ مري ويو، ۽ سندس پٽن ۾ ازڪاپوتزالڪو جي حڪمراني لاءِ ڇڪتاڻ شروع ٿي. هن طاقت جي جدوجهد دوران چيملپوپوڪا مري ويو—شايد ٽيزوزوموڪ جي پٽ ماڪسٽلا هٿان—ڇاڪاڻ⁠تہ هو کيس مقابلي وارو سمجهندو هو. اِتسڪوئتل—هُوئٽزيلِهُوئٽل جو ڀاءُ ۽ چيملپوپوڪا جو چاچو—اڳيون مېشيڪا ٽلاتواني چونڊيو ويو. هاڻي مېشيڪا ازڪاپوتزالڪو سان کلي جنگ ۾ هئا، ۽ اِتسڪوئتل ماڪسٽلا خلاف اتحاد لاءِ نيزاهوالڪويوتل (قتل ٿيل تيڪسڪوڪان حڪمران اِڪسٽليلڪسوشِتل جو پٽ) ڏانهن درخواست موڪلي. اِتسڪوئتل، ماڪسٽلا جي ڀاءُ ٽوٽوڪِهُوآزٽلي—تيپانيڪ شهر ٽلاڪوپان جو حڪمران—سان به اتحاد ڪيو. تينوچٽٽلان، تيڪسڪوڪو ۽ ٽلاڪوپان جي ٽرپل الائنس ازڪاپوتزالڪو جو گهيرو ڪيو، ۽ 1428ع ۾ شهر کي تباهه ڪري ماڪسٽلا کي قربان ڪيو. هن فتح کان پوءِ تينوچٽٽلان ميڪسيڪو وادي جو غالب شهر-رياست بڻجي ويو، ۽ انهن ٽن شهر-رياستن جو اتحاد انهي بنياد طور ڪم آيو جنهن تي پوءِ ازتڪ سلطنت جوڙجي.

اِتسڪوئتل تينوچٽٽلان لاءِ طاقت جو پڪو بنياد ٺاهڻ شروع ڪيو: هن ڏکڻ واري ڍنڍي علائقي ۾ شهر-رياستون فتح ڪيون—جن ۾ ڪولهواڪان، شوچيميليڪو، ڪوئٽلاهوآڪ، ۽ ميزڪِڪ شامل هئا. انهن رياستن جي معيشت انتهائي پيداوار واري چنَمپا زراعت تي ٻڌل هئي—ڍنڍ شوچيميليڪو جي اُتاهين پاڻيءَ ۾ هٿ سان ٺاهيل، زرخيز مٽيءَ جا وڌايل ٽڪرا. اِتسڪوئتل پوءِ موريلوس واري وادي ۾ وڌيڪ فتحون ڪيون ۽ ڪواوهناؤڪ (اڄ ڪويرناواڪا) کي تابع ڪيو.

 ازتڪ سلطنت جا شروعاتي حڪمران 

 موتيڪوزوما پهريون اِلهُوئڪامِنا 
1440ع ۾ موتيڪوزوماتزين اِلهُوئڪامِناهن مضمون ۾ “موتيڪوزوما” طور لکيل ٻن ازتڪ حڪمرانن جي نالي جا ڪيترائي روپ ملن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انگريزي ۽ اسپيني ڳالهائيندڙن اصل ناهواٽل لفظ ۾ تبديليون ڪيون ۽ ناهواٽل لکڻ لاءِ مختلف هجي-بندي (املا) چونڊون ڪيون ويون. انگريزي ۾ “مونتيزوما” اڳي گهڻو عام هو، پر هاڻي وڏي حد تائين “موٽيڪوهزوما” ۽ “موتيڪوزوما” سان مٽجي چڪو آهي؛ اسپيني ۾ “موڪٽيزوما” (جتي t ۽ k جي ترتيب الٽجي ٿي) وڌيڪ غالب رهيو ۽ ميڪسيڪو ۾ عام خانداني نالو آهي، پر هاڻي اهو به وڏي حد تائين اهڙي صورت سان مٽجي رهيو آهي جيڪا اصل ناهواٽل ڍانچي کي وڌيڪ درست رکي، جهڙوڪ “موتيڪوزوما”. ناهواٽل ۾ لفظ /motekʷso:ma/ آهي، جنهن جو مطلب “هو سردار وانگر ڪنڌ چڙهائي ٿو” آهي (). ( “هو سردار وانگر ڪنڌ چڙهائي ٿو، هو آسمان ڏانهن تير هلائي ٿو” دليل ڏئي ٿو ته “موتيڪوزوما” نالو پوءِ ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن پوءِ واري حڪمران سان هڪجهڙائي ٺهي، ۽ سندس اصل نالو رڳو “اِلهُوئڪامِنا” هو.) کي ٽلاتواني چونڊيو ويو؛ هو هُوئٽزيلِهُوئٽل جو پٽ، چيملپوپوڪا جو ڀاءُ، ۽ پنهنجي چاچي اِتسڪوئتل جي جنگن ۾ جنگي اڳواڻ رهيو هو. غالب شهر-رياست ۾ نئين حڪمران جي تخت نشيني اڪثر تابع شهرن لاءِ بغاوت جو موقعو بڻجندي هئي—ٽيڪس ڏيڻ کان انڪار ڪري. تنهنڪري نون حڪمرانن پنهنجي دور جي شروعات “تاجپوشي مهم” سان ڪندا هئا: ڪڏهن بغاوت ڪندڙ صوبن خلاف، ۽ ڪڏهن پنهنجي فوجي طاقت ڏيکارڻ لاءِ نيون فتحون ڪري. موتيڪوزوما واديءَ جي چوڌاري شهرن جي روين کي پرکڻ لاءِ تينوچٽٽلان جي وڏي مندر جي توسيع لاءِ مزدور گهريا. صرف چالڪو شهر مزدور ڏيڻ کان انڪار ڪيو، ۽ چالڪو ۽ تينوچٽٽلان جي وچ ۾ دشمني 1450ع جي ڏهاڪي تائين جاري رهي. پوءِ موتيڪوزوما موريلوس ۽ گويريرو جي واديءَ ۾ شهر ٻيهر فتح ڪيا، ۽ پوءِ اتر ويراڪروز جي هوئڪسٽيڪ علائقي ۽ ڪوئڪسٽلاهواڪا جي ميڪسٽيڪ علائقي ۽ اوآڪساڪا جي وڏن حصن ۾ نيون فتحون ڪيون؛ ۽ پوءِ مرڪزي ۽ ڏکڻ ويراڪروز ۾ ڪوسامالوپان، اهوئليزاپان ۽ ڪوئٽلاڪسٽلان تي به فتحون ٿيون. هن دور ۾ ٽلاڪسڪالان، چولولا ۽ هوئڪسوتزينڪو شهر-رياستون سلطنتي توسيع لاءِ وڏا مقابلي وارا بڻيا، ۽ اهي ڪيترن فتح ٿيل شهرن کي جنگجو فراهم ڪندا هئا. تنهنڪري موتيڪوزوما انهن ٽنهي شهرن خلاف گهٽ شدت واري جنگي حالت شروع ڪئي—ننڍن جهيڙن جي صورت ۾—جن کي “گلن جون جنگيون” (ناهواٽل xochiyaoyotl) چيو ويندو هو؛ شايد ٿڪائڻ واري حڪمت عملي طور. 1450ع جي ڏهاڪي ۾ جڏهن موتيڪوزوما جي فوجن اوآڪساڪا جي وادي تي حملو ڪيو، ازتڪ سلطنت ميڪسٽيڪ ۽  زاپوٽيڪ ماڻهن تي ظلم ڪندي رهي ۽ کين خراج ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو.
موتيڪوزوما پهريون ٽرپل الائنس جي سياسي ڍانچي ۽ تينوچٽٽلان جي اندروني سياسي تنظيم کي به مضبوط ڪيو. سندس ڀاءُ ٽلاڪائيلِل سندس مکيه صلاحڪار () هو، ۽ هن دور جي وڏن سياسي سڌارن جو ذميوار سمجهيو وڃي ٿو: هن امير طبقي () جي طاقت کي مضبوط ڪيو، قانوني ضابطن جو هڪ سلسلو قائم ڪيو، ۽ فتح ٿيل شهرن ۾ سندن حڪمرانن کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ريت وڌائي—پر وفاداريءَ جي پابندي سان—ته اهي مېشيڪا ٽلاتواني جا تابعدار رهن.

 اڪسائياڪاتل ۽ ٽيزوڪ 
1469ع ۾ ايندڙ حڪمران اڪسائياڪاتل ( “پاڻيءَ جو چهرو”) ٿيو—اِتسڪوئتل جي پٽ ٽيزوزوموڪ جو پٽ ۽ موتيڪوزوما پهريون جي ڌيءَ اٽوٽوستلي ٻيون جو پٽ.ڪجهه ذريعا—جن ۾ “ريلاسيون دي تولا” ۽ موٽولينيا (Toribio de Benavente) جي تاريخ شامل آهي—اهو ٻڌائن ٿا ته اٽوٽوستلي پنهنجي پيءُ کان پوءِ تينوچٽٽلان ۾ حڪمران طور ڪم ڪندي رهي. حقيقت ۾ موتيڪوزوما جي حڪومت جي آخري سالن بابت ڪا فتح درج ناهي، جنهن مان لڳي ٿو ته شايد هو حڪمرانيءَ جي قابل نه رهيو هجي، يا شايد فوت ٿي چڪو هجي (). هن تينوچٽٽلان کان ڏکڻ پاسي زاپوٽيڪن خلاف ٿوانتيپيڪ جي سٿمَس ۾ هڪ ڪامياب تاجپوشي مهم ڪئي. اڪسائياڪاتل آزاد مېشيڪا شهر ٽلاتيلولڪو کي به فتح ڪيو، جيڪو ساڳئي ٻيٽ جي اترئين حصي ۾ هو جتي تينوچٽٽلان پڻ قائم هو. ٽلاتيلولڪو جو حڪمران موڪِهُوئڪس اڪسائياڪاتل جي ڀيڻ جو مڙس هو؛ سندس مبينا بدسلوڪي کي جواز بڻائي ٽلاتيلولڪو ۽ ان جي اهم منڊي کي سڌو تينوچٽٽلان جي ٽلاتواني جي ڪنٽرول هيٺ آندو ويو.
اڪسائياڪاتل پوءِ مرڪزي گويريرو، پوئبلا وادي، سمنڊ ڪناري واري خليجي پٽي، ۽ ٽولوڪا وادي ۾ اوٽو مي ۽ ماتلاتزينڪا خلاف علائقا فتح ڪيا. ٽولوڪا وادي طاقتور تاراسڪن رياست (مچواڪان ۾) خلاف هڪ بفر زون هئي، جنهن ڏانهن اڪسائياڪاتل پوءِ رخ ڪيو. 1478–1479ع ۾ تاراسڪن () خلاف وڏي مهم ۾ ازتڪ فوجون سٺي طرح منظم دفاع آڏو روڪجي ويون. اڪسائياڪاتل ٽلاڪسيمالويان (اڄ تاجيماروآ) جي جنگ ۾ سخت شڪست کاڌي، پنهنجي 32,000 مان گهڻا ماڻهو وڃايا، ۽ رڳو مشڪل سان فوج جي باقيات سان تينوچٽٽلان موٽي سگهيو.
1481ع ۾ اڪسائياڪاتل جي وفات تي سندس وڏو ڀاءُ ٽيزوڪ حڪمران چونڊيو ويو. ميٽسٽِتلان جي اوٽو مي خلاف ٽيزوڪ جي تاجپوشي مهم ناڪام ٿي؛ هو وڏي جنگ هارائي ويٺو ۽ صرف 40 قيدي حاصل ڪري سگهيو، جيڪي سندس تاجپوشيءَ جي رسم لاءِ قربان ڪيا ويا. ڪمزوري ظاهر ٿيڻ سبب ڪيترن شهرن بغاوت ڪئي، تنهنڪري ٽيزوڪ جي مختصر دور جو وڏو حصو بغاوتون دٻائڻ ۽ اڳين فتحن تي ڪنٽرول قائم رکڻ ۾ گذريو. ٽيزوڪ 1485ع ۾ اوچتو مري ويو؛ اهو به تجويز ڪيو ويو آهي ته کيس سندس ڀاءُ ۽ جنگي اڳواڻ اهوئٽزوتل زهر ڏنو، جيڪو پوءِ ايندڙ ٽلاتواني بڻيو. ٽيزوڪ گهڻو ڪري ٽيزوڪ جي پٿر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو—هڪ وڏو يادگاري مجسمو (ناهواٽل temalacatl)—جنهن تي ٽيزوڪ جي فتحن جي تصويرڪشي ٿيل آهي.

 اهوئٽزوتل 

اڳيون حڪمران اهوئٽزوتل ( “پاڻيءَ جو دانو”) ٿيو—اڪسائياڪاتل ۽ ٽيزوڪ جو ڀاءُ ۽ ٽيزوڪ جي دور ۾ جنگي اڳواڻ. سندس ڪامياب تاجپوشي مهم ٽولوڪا وادي ۾ بغاوتون دٻايون ۽ جيلوٽيپيڪ ۽ اتر ميڪسيڪو واديءَ جي ڪيترين برادرين کي فتح ڪيو. خليجي ڪناري ڏانهن ٻي مهم (1521ع واري) پڻ تمام ڪامياب رهي. هن تينوچٽٽلان جي وڏي مندر جي توسيع شروع ڪئي ۽ 1487ع ۾ نئين مندر جو افتتاح ڪيو. افتتاحي تقريب لاءِ مېشيڪا پنهنجي سڀني تابع شهرن جي حڪمرانن کي دعوت ڏني، جيڪي تقريب ۾ تماشائي طور شامل ٿيا؛ ۽ ان موقعي تي جنگي قيدين جي بي مثال وڏي تعداد کي قربان ڪيو ويو—ڪجهه ذريعا چار ڏينهن ۾ 80,400 قيدين جي قرباني جو انگ ڏين ٿا. ممڪن آهي ته قربانين جو حقيقي انگ گهڻو گهٽ هجي، پر پوءِ به هزارين ۾ هو. راڄڌاني ۾ ايترا کوپڙا ڪڏهن به نه مليا آهن جو سڀ کان احتياطي انگن کي به پورو ڪن. اهوئٽزوتل ڪيلڪسٽلاهواڪا، مالينالڪو ۽ ٽيپوزٽلان جهڙن هنڌن تي وڏيون عمارتون به اڏايون. اتر گويريرو جي الاھوئزٽلان ۽ اوزٽوٽيڪپاڪ شهرن ۾ بغاوت کان پوءِ، هن سڄي آبادي کي قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو ۽ پوءِ ميڪسيڪو واديءَ مان ماڻهن آڻي ٻيهر آباد ڪيو. هن اوزٽوما ۾ هڪ مضبوط قلعيدار چوڪي به قائم ڪئي، جيڪا تاراسڪن رياست خلاف سرحد جي حفاظت ڪندي هئي.

 آخري ايزٽيڪ حڪمران ۽ اسپيني فتح 


موٽيڪوھزوما شوڪويوٽزين دنيا جي تاريخ ۾ ان ايزٽيڪ حڪمران طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن جي دور ۾ اسپيني حملا آور ۽ سندن مقامي اتحادي ٻن سالن تي پکڙيل مهم (1519–1521) دوران ايزٽيڪ سلطنت تي قبضو ڪرڻ لڳا. سندس شروعاتي حڪمراني مان سندس مستقبل جي شهرت جو ڪو خاص اشارو نه مليو. هو اھوئيٽزوٽل جي وفات کان پوءِ حڪمران بڻيو. موٽيڪوھزوما شوڪويوٽزين ( ”هڪ سردار وانگر ڀرڪائيندڙ، اهو ننڍو پٽ جيڪو زندگيءَ ۾ جيئن رهيو، مرڻ ۾ به اهڙو ئي رهيو“)، اڪساياڪاتل جو پٽ ۽ هڪ فوجي اڳواڻ هو. هن روايتي نموني سان حڪمراني شروع ڪئي، يعني تاجپوشي مهم هلائي پنهنجي اڳواڻانه صلاحيت ظاهر ڪئي. هن اوآخاڪا ۾ مضبوط شهر نوپالان تي حملو ڪيو ۽ ڀرپاسي واري علائقي کي سلطنت جو حصو بڻايو. هڪ اثرائتو سپاهي هئڻ سبب، هن پنهنجي اڳواڻ جي قائم ڪيل فتحن جي رفتار برقرار رکي ۽ گويريرو، اوآخاڪا، پويبلا ۽ پري پئسفڪ ۽ خليج جي سامونڊي ڪنارن تائين وڏن علائقن کي تابع ڪيو، چيئپاس ۾ شوڪونوشڪو صوبي کي به فتح ڪيو. هن تلاڪسڪالا ۽ ھوئڪسوتزينڪو خلاف جاري ”گل جنگين“ کي وڌيڪ تيز ڪيو ۽ چولوولا سان اتحاد مضبوط ڪيو. هن ايزٽيڪ سماج جي طبقاتي ڍانچي کي به مضبوط ڪيو، عام ماڻهن () لاءِ جنگي قابليت ذريعي امير طبقي پيپيلٽن ۾ داخل ٿيڻ کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. هن هڪ سخت لباس ۽ عيش عشرت بابت قانون به لاڳو ڪيو، جنهن عام ماڻهن لاءِ شاهانه شين جي استعمال کي محدود ڪيو.

1517 ۾ موٽيڪوزوما کي پهريون ڀيرو انهن ٻيڙين جي خبر ملي جن ۾ عجيب سپاهي خليج واري ڪناري وٽ سيمپوئالن ڀرسان لٿا هئا. هن پيغام رسائيندڙ موڪليا ته صورتحال معلوم ڪن ۽ اتان جي ماڻهن کي حڪم ڏنو ته هر نئين اچڻ واري بابت کيس آگاهه ڪن. 1519 ۾ کيس خبر ملي ته ھرنان ڪورٽيس جي قيادت ۾ اسپيني ٻيڙو پهتو آهي، جيڪو جلد ئي تلاڪسڪالا ڏانهن وڌيو، جتي هن ايزٽيڪن جي روايتي دشمنن سان اتحاد ڪيو. 8 نومبر 1519 تي موٽيڪوزوما ٻيون ڪورٽيس، سندس فوجن ۽ تلاڪسڪالن اتحادي قوتن کي ٽينوچٽٽلان جي ڏکڻ واري بندرگاهه تي مليو ۽ اسپينين کي شهر ۾ مهمان بڻائي رهڻ جي دعوت ڏني. جڏهن ايزٽيڪ فوجن خليج واري ڪناري تي هڪ اسپيني ڇانوڻي تباهه ڪئي، تڏهن ڪورٽيس موٽيڪوزوما کي ذميوار ڪمانڊرن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ موٽيڪوزوما اهو حڪم مڃي ورتو. ان موقعي تي طاقت جو توازن اسپينين ڏانهن جهڪي پيو، جن هاڻي موٽيڪوزوما کي سندس ئي محل ۾ قيدي بڻائي رکيو. جيئن ئي هي تبديلي موٽيڪوزوما جي ماڻهن تي واضح ٿي، اسپينين لاءِ راڄڌاني ۾ رهڻ وڌيڪ ناپسنديده بڻجي ويو. جون 1520 ۾ ويڙهه شروع ٿي، جيڪا وڏي مندر ۾ قتلِ عام تي ختم ٿي ۽ ميڪسيڪا ماڻهن جي وڏي بغاوت جنم ورتو. هن ويڙهه دوران موٽيڪوزوما مارجي ويو—يا ته اسپينين هٿان جڏهن هو شهر مان ڀڄي رهيا هئا، يا ميڪسيڪا هٿان، جن کيس غدار سمجهيو.

ڪويتلاھواڪ، جيڪو موٽيڪوزوما جو مائٽ ۽ صلاحڪار هو، سندس جاءِ تي تلاتواني بڻيو ۽ ٽينوچٽٽلان جي دفاع جي قيادت ڪئي. هن رڳو 80 ڏينهن حڪمراني ڪئي، شايد چيچڪ جي وبا سبب فوت ٿيو، جيتوڻيڪ شروعاتي ذريعا سبب بيان نٿا ڪن. هن کان پوءِ ڪواوٽيموڪ، آخري آزاد ميڪسيڪا تلاتواني بڻيو، جنهن شهر جو سخت دفاع جاري رکيو. بيمارين سبب ايزٽيڪ ڪمزور ٿي ويا، جڏهن ته اسپينين ڏهاڪن هزارين مقامي اتحادي، خاص طور تلاڪسڪالن، ٽينوچٽٽلان تي حملي لاءِ گڏ ڪيا. محاصري ۽ راڄڌاني جي تباهي کان پوءِ، 13 آگسٽ 1521 تي ڪواوٽيموڪ کي گرفتار ڪيو ويو، جيڪو وچ ميڪسيڪو ۾ اسپيني بالادستي جي شروعات هو. اسپينين ڪواوٽيموڪ کي قيد ۾ رکيو، پوءِ 1525 ۾ ھونڊوراس جي ناڪام مهم دوران، ڪورٽيس جي حڪم تي کيس تشدد کان پوءِ قتل ڪيو ويو. سندس موت ايزٽيڪ سياسي تاريخ جي هڪ طوفاني دور جي پڄاڻي هئي.

ايزٽيڪ سلطنت جي زوال کان پوءِ، پوري ناهوا برادري کي اينڪومينڊا نظام هيٺ زوري مشقت لاءِ مجبور ڪيو ويو، ايزٽيڪ تعليمي نظام ختم ڪري محدود چرچ تعليم لاڳو ڪئي وئي، ۽ ايزٽيڪ مذهبي عملن کي زبردستي ڪٿولڪ عيسائيت سان مٽايو ويو.

 سماجي ۽ سياسي تنظيم 

 امير ۽ عام ماڻهو 


سڀ کان مٿيون طبقو پيپيلٽنواحد صورت پِلي يا اميرن جو طبقو هو. پِلي جي حيثيت وراثتي هئي ۽ ان سان ڪجهہ خاص امتياز ڳنڍيل هئا، جهڙوڪ نهايت نفيس ڪپڙا پائڻ ۽ عيش و عشرت جون شيون استعمال ڪرڻ، زمين رکڻ، ۽ عام ماڻهن کان زبردستي/لازمي محنت (corvée) ڪرائڻ جو حق. سڀ کان طاقتور امير ”سردار“ () سڏبا هئا؛ اهي اميرانه جاگيرون ۽ گهراڻا سنڀاليندا هئا ۽ حڪومت جي بلند ترين عهدن يا فوجي قيادت ۾ ڪم ڪري سگهندا هئا. امير لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو آبادي تي مشتمل هئا.
ٻيو طبقو مائسيوالٽن هو، جيڪي اصل ۾ هاري هئا، پر پوءِ عام طور تي هيٺين محنت ڪش طبقن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو. ايڊوارڊو نوگويرا جو اندازو آهي ته بعد وارن دورن ۾ رڳو 20 سيڪڙو آبادي زراعت ۽ خوراڪ جي پيداوار سان وابسته هئي. باقي 80 سيڪڙو سماج سپاهين، ڪاريگرن ۽ واپارين تي مشتمل هو. آخرڪار، گهڻا مائسيوالي هنر ۽ ڪاريگريءَ سان وابسته ٿي ويا. انهن جون ٺاهتون شهر لاءِ آمدني جو اهم ذريعو هيون. مائسيوالٽن غلام بڻجي به سگهندا هئا ()، مثال طور جيڪڏهن قرض يا غربت سبب ڪنهن امير جي خدمت ۾ پنهنجو پاڻ کي وڪڻي ڇڏين. پر ايزٽيڪن وٽ غلامي وراثتي حيثيت نه هئي. ڪجهہ مائسيوالٽن بي زمين هئا ۽ سڌي طرح ڪنهن سردار لاءِ ڪم ڪندا هئا ()، جڏهن ته اڪثريت عام ماڻهن جي ڪلپوللي ۾ منظم هئي، جيڪو کين زمين ۽ ملڪيت تائين رسائي ڏيندو هو.
عام ماڻهو جنگي بهادري ڏيکاري اميرن جهڙا امتياز به حاصل ڪري سگهندا هئا. جڏهن ڪو سپاهي جنگ ۾ قيدي وٺندو هو ته کيس مخصوص نشانين، هٿيارن يا ڪپڙن جي استعمال جو حق ملندو هو، ۽ جيئن جيئن هو وڌيڪ قيدي وٺندو ويندو، سندس درجو ۽ سماجي وقار وڌندو ويندو.

 خاندان ۽ جنس 


ايزٽيڪ خاندان جو نمونو ٻطرفو (bilateral) هو: مائٽن کي پيءُ ۽ ماءُ ٻنهي طرفن کان برابر ڳڻيو ويندو هو، ۽ وراثت پٽن ۽ ڌيئرن ٻنهي ڏانهن منتقل ٿي سگهندي هئي. ان جو مطلب اهو هو ته عورتون به مردن وانگر ملڪيت رکي سگهنديون هيون، ۽ کين پنهنجي مڙسن کان ڪافي اقتصادي آزادي حاصل هئي. تنهن هوندي به، ايزٽيڪ سماج انتهائي جنس-مرڪز (highly gendered) هو، جتي مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ الڳ سماجي ڪردار مقرر هئا. مردن کان اميد ڪئي ويندي هئي ته هو گهر کان ٻاهر ڪم ڪن—هاري، واپاري، ڪاريگر ۽ سپاهي—جڏهن ته عورتن کان گهريلو دائري جي ذميواري کڻڻ جي اميد هوندي هئي. پر عورتون گهر کان ٻاهر به ڪم ڪري سگهنديون هيون، جيئن ننڍي پيماني جون واپارڻيون، علاج ڪندڙ، پجاريون ۽ دائيون.
جنگ کي وڏي اهميت ۽ اعليٰ وقار جو ذريعو سمجهيو ويندو هو، پر عورتن جي ڪم کي علامتي طور جنگ جي برابر سمجهيو ويندو هو ۽ دنيا جي توازن ۽ ديوتائن جي رضا لاءِ ايترو ئي ضروري قرار ڏنو ويندو هو. انهيءَ سبب ڪجهہ عالمن ايزٽيڪ ”صنفي نظريي“ کي صنفي برتريءَ بدران ”صنفي تڪميل“ (complementarity) جو نظريو سڏيو آهي—يعني ڪردار الڳ پر اهميت ۾ برابر.
اميرن ۾ شاديون گهڻو ڪري سياسي حڪمتِ عملي طور ٿينديون هيون: گهٽ مرتبي وارا امير وڌيڪ معتبر نسلن جون ڌيئرون شادي ڪري وٺندا هئا، ۽ پوءِ اهو اعليٰ درجو سندن ٻارن ڏانهن منتقل ٿيندو هو. اميرن ۾ گهڻ شادي (polygamy) به ٿيندي هئي؛ سردارن وٽ گهڻيون زالون هونديون هيون. عام ماڻهن ۾ گهڻ شادي گهڻي عام نه هئي، ۽ ڪجهہ ذريعا ٻڌائن ٿا ته اها منع به هئي.

التيپيٽل ۽ ڪلپوللي

ايزٽيڪ سياسي تنظيم جو بنيادي يونٽ شهر-رياست هو، جنهن کي ناھواٽل ۾ التيپيٽل چيو ويندو هو، جنهن جو لفظي مطلب ”پاڻي-پهاڙ“ آهي. هر التيپيٽل جي اڳواڻي هڪ حڪمران ڪندو هو، تلاتواني، جنهن وٽ اميرن جي هڪ ٽولي ۽ عام ماڻهن جي آباديءَ تي اختيار هوندو هو. ان ۾ هڪ راڄڌاني هوندي هئي جيڪا مذهبي مرڪز، ورڇ ۽ تنظيم جو مرڪزي هنڌ هوندي هئي؛ جڏهن ته مقامي آبادي اڪثر راڄڌاني جي چوڌاري ننڍين وسندين ۾ پکڙيل هوندي هئي. التيپيٽل رهواسين لاءِ نسلي/اجتماعي سڃاڻپ جو اهم ذريعو به هو، جيتوڻيڪ ڪيترائي التيپيٽل مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ گروهن تي به مشتمل هوندا هئا.
هر التيپيٽل پنهنجو پاڻ کي ٻين التيپيٽلن جي مقابلي ۾ سياسي طور جدا سمجهندو هو، ۽ جنگون به اڪثر شهر-رياستن (التيپيٽلن) جي وچ ۾ ٿينديون هيون. انهيءَ ڪري هڪ ئي التيپيٽل اندر ناھواٽل ڳالهائيندڙ ايزٽيڪ ٻين ٻولين وارن ساٿين سان گڏيل وفاداري رکي سگهندا هئا، پر ٻين مقابلي واري التيپيٽل جي ناھواٽل ڳالهائيندڙن سان دشمن ٿي سگهندا هئا.
ميڪسيڪو جي طاس ۾، ڪيترائي التيپيٽل ذيلي حصن ۾ ورهايل هئا جن کي ڪلپوللي چيو ويندو هو، ۽ اهي عام ماڻهن لاءِ بنيادي تنظيمي يونٽ هئا. تلاڪسڪالا ۽ پويبلا واري واديءَ ۾، التيپيٽل کي ٽيڪاللي يونٽن ۾ منظم ڪيو ويندو هو، جيڪي هڪ سردار () جي اڳواڻي ۾ هوندا هئا؛ اهو سردار علائقي تي اثر رکندو هو ۽ عام ماڻهن ۾ زمين جا حق ورهائيندو هو.
ڪلپوللي هڪ ئي وقت علائقائي يونٽ به هو—جتي عام ماڻهو محنت ۽ زمين جي استعمال کي منظم ڪندا هئا، ڇو ته زمين ذاتي ملڪيت نه هئي—۽ ڪڏهن ڪڏهن مائٽاڻو نيٽ ورڪ به، ڇاڪاڻ ته ڪيتريون ئي خاندان شاديءَ وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هونديون هيون. ڪلپوللي جا اڳواڻ امير ٿي به سگهن ٿا يا اميرن ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، ۽ پوءِ هو پنهنجي ڪلپوللي جا مفاد التيپيٽل جي حڪومت ۾ پيش ڪري سگهندا هئا.

موريلوس واري واديءَ ۾، آثار قديمه جي ماهر مائيڪل اي. اسمٿ جو اندازو آهي ته هڪ عام التيپيٽل ۾ 10,000 کان 15,000 رهواسي هوندا هئا، ۽ ان جو علائقو  جي وچ ۾ هوندو هو. موريلوس ۾ التيپيٽل سائيز ڪجهه ننڍا به هوندا هئا. اسمٿ جو دليل آهي ته التيپيٽل بنيادي طور سياسي يونٽ هو—اهڙن ماڻهن جو مجموعو جيڪي ڪنهن سردار سان وفاداري رکندا هئا—نه ته لازماً خالص علائقائي يونٽ. هن فرق جو سبب اهو آهي ته ڪجهہ علائقن ۾ ننڍيون وسنديون مختلف التيپيٽلن جي وفادارين سان گڏ هڪ ٻئي ۾ گڏيل (interspersed) هونديون هيون.

 ٽرپل اتحاد ۽ ايزٽيڪ سلطنت 

ايزٽيڪ سلطنت اڪثر اڻ سڌي طريقي سان حڪمراني ڪندي هئي. يورپي سلطنتن وانگر اها نسلي طور گهڻي متنوع هئي، پر گهڻين يورپي سلطنتن جي ابتڙ اها هڪڙي واحد حڪومتِي نظام بدران وڌيڪ هڪ بالادستي وارو اتحاد (hegemonic confederacy) هئي. اتنو-تاريخدان راس هيسگ جو دليل آهي ته ايزٽيڪ سلطنت کي بهتر سمجهي سگهجي ٿو هڪ غير رسمي يا بالادستي واري سلطنت طور، ڇاڪاڻ⁠تہ اها فتح ڪيل علائقن تي هميشه مڪمل اعليٰ اختيار لاڳو نه ڪندي هئي؛ ان جي بنيادي گهرج اها هئي ته ٽيڪس ادا ڪيا وڃن، ۽ زور به ايترو ئي استعمال ڪيو وڃي جيترو ٽيڪس وصولي يقيني بڻائڻ لاءِ ضروري هجي. اهو به هڪ ”غير مسلسل“ ڍانچو هو، ڇو ته سڀ ماتحت علائقا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هئا؛ مثال طور، ڏکڻ ۾ شوڪونوشڪو جهڙا پري علائقا سڌي طرح مرڪز سان مسلسل رابطي ۾ نه هئا.
بالادستي واري طبيعت جو ثبوت اهو به آهي ته عام طور تي مقامي حڪمرانن کي شهر-رياست فتح ٿيڻ کان پوءِ به ٻيهر سندن عهدن تي بحال ڪيو ويندو هو، ۽ ايزٽيڪ عام طور مقامي معاملن ۾ گهڻي مداخلت نه ڪندا هئا جيستائين ٽيڪس ادا ٿيندا رهن ۽ مقامي اشرافيه رضاڪاراڻي طور تعاون ڪندي رهي. اهڙو تعاون شاديءَ جي رشتن ۽ مٽاسٽا جي مختلف صورتن وسيلي هڪ لاڳاپيل اشرافيه نيٽ ورڪ ٺاهڻ ۽ قائم رکڻ سان يقيني بڻايو ويندو هو.
تنهن هوندي به، سلطنت جي توسيع ڪڏهن ڪڏهن سرحدي علائقن تي سڌي فوجي ڪنٽرول وسيلي به ٿيندي هئي، جتي فتح ۽ ڪنٽرول لاءِ وڌيڪ سڌو طريقو اختيار ڪيو ويندو هو. اهڙيون حڪمتِ عمليءَ واريون صوبائون ڪڏهن ڪڏهن ٽيڪس کان آجا به ڪيون وينديون هيون. ايزٽيڪ انهن علائقن ۾ سيڙپ به ڪندا هئا: مستقل فوجي موجودگي رکڻ، ”پپٽ“ حڪمران مقرر ڪرڻ، يا مرڪز مان آباديون منتقل ڪري وفادار بنياد قائم ڪرڻ. اهڙي طرح، سلطنت جي ٻاهرين علائقن ۾—جيڪي ميڪسيڪو طاس جي مرڪز کان پري هئا—ڪنٽرول جون مختلف حڪمت عمليون استعمال ٿينديون هيون: ”تابع صوبن“ جي صورت ۾ معاشي استحڪام لاءِ، ۽ ”حڪمتِ عملي صوبن“ جي صورت ۾ اڳتي توسيع لاءِ.
جيئن⁠ تہ حڪومت جو روپ گهڻو ڪري ”سلطنت“ چيو ويندو آهي، پر سلطنت جي گهڻن حصن اندر بنيادي تنظيم شهر-رياست يعني التيپيٽل ئي هئي. اهي ننڍيون سياسي وحدتون هڪ جائز اميرانه نسل مان وراثتي اڳواڻ تلاتواني جي اڳواڻي ۾ هلنديون هيون. ابتدائي ايزٽيڪ دور وڌندڙ مقابلي ۽ ترقيءَ جو زمانو هو. 1427ع ۾ ٽرپل اتحاد ٺهڻ ۽ فتحن جي شروعات کان پوءِ به مقامي سطح تي التيپيٽل ئي غالب تنظيم رهيو. علائقائي سياسي يونٽ طور التيپيٽل جو ڪارائتو ڪردار ئي بالادستي واري ڪنٽرول واري ايزٽيڪ نظام جي ڪاميابيءَ جو وڏو سبب هو.

 معيشت 
 زراعت ۽ گذر سفر 

ٻين سڀني ميسوامريڪي قومن وانگر، ايزٽيڪ سماج جو بنياد مکئي واري زراعت تي هو. ميڪسيڪو طاس جو نمي وارو ماحول، ڪيترين ڍنڍن ۽ دلدلن سان، شديد (intensive) زراعت لاءِ سازگار هو. مکئي کان علاوه، اهم فصلن ۾ ڀاڄيون/ڀاڄيون مڱ (beans)، ڪدو (squashes)، مرچ، ۽  امرانٿ شامل هئا. طاس ۾ زراعت لاءِ خاص طور اهم چينامپان جي تعمير هئي—ڍنڍ ۾ ٺهيل مصنوعي ٻيٽ—جنهن سان اتاهين پاڻيءَ کي انتهائي زرخيز باغن ۾ بدلائي سال ڀر پوک ممڪن ٿي ويندي هئي. چينامپا ڍنڍ جي تري مان مٽي ۽ ٻوٽن/نامياتي مادّي جي متبادل پرتُن مان ٺهندا هئا. اهي اوچا بسترا تنگ واهن سان جدا هوندا هئا، جن ذريعي هاري ٻيڙيءَ (canoe) ۾ اچ وڃ ڪندا هئا.
چينامپا نهايت زرخيز هئا ۽ اوسطاً سال ۾ ست فصل ڏيندا هئا. اڄ جي چينامپا پيداوار کي بنياد بڻائي اندازو ڪيو ويو آهي ته  چينامپا 20 ماڻهن کي کارائي سگهي ٿي، ۽  چينامپا 180,000 ماڻهن کي خوراڪ ڏئي سگهي ٿي.
ايزٽيڪن زراعت کي وڌيڪ وڌائڻ لاءِ مصنوعي آبپاشي نظام به ٺاهيا. جڏهن ته گهڻي پوک گھڻي آبادي وارن علائقن کان ٻاهر ٿيندي هئي، شهرن اندر به (ننڍي پيماني تي) پوک جو هڪ طريقو هو: هر خاندان وٽ هڪ باغچو هوندو هو جتي هو مکئي، ميوا، جڙي ٻوٽيون، دوائون ۽ ٻيا اهم ٻوٽا پوکيندا هئا. جڏهن ٽينوچٽٽلان وڏو شهري مرڪز بڻيو، تڏهن شهر کي ڍنڍ جي ڪنارن تي موجود چشمن مان آبي رستن وسيلي پاڻي فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ انساني فضلي کي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ لاءِ گڏ ڪرڻ جو نظام پڻ منظم ڪيو ويو. شديد زراعت جي ڪري ايزٽيڪ هڪ وڏي شهري آباديءَ کي برقرار رکي سگهيا.
ڍنڍ پروٽين جو به وڏو ذريعو هئي—مڇي، آبي جاندار، جھينگا، حشرات ۽ حشرات جا آنا، ۽ پاڻيءَ جا پکي. پروٽين جي اهڙن گهڻ رخي ذريعن سبب گوشت لاءِ پاليل جانورن جي ضرورت گهٽ هئي (رڳو ٽرڪي ۽ ڪتا رکيا ويندا هئا)، ۽ عالمن جو اندازو آهي ته ميڪسيڪو طاس جي رهواسين وٽ پروٽين جي کوٽ نه هئي.

 هنر ۽ پيشا 

کاڌي جي پيداوار ۾ اضافي سبب ايزٽيڪ آباديءَ جو وڏو حصو خوراڪ کان سواءِ ٻين پيشائن کي وقت ڏئي سگهيو. گهريلو خوراڪ جي ذميوارين کان علاوه، عورتون ايگيوي ريشا ۽ ڪپهه مان ڪپڙا اڻينديون هيون. مرد به ڪيترن هنرَن ۾ مهارت رکندا هئا: مٽيءَ جا برتن، ابسڊين ۽ فلنٽ جا اوزار، ۽ عيش و عشرت جون شيون جهڙوڪ مڻين جو ڪم، پَرَن جو ڪم، ۽ اوزارن ۽ سازن جي ٺاهه. ڪڏهن ڪڏهن پورو ڪلپوللي هڪ ئي هنر ۾ خاص ٿي ويندو هو، ۽ ڪجهہ آثار قديمه وارن ماڳن تي وڏا پاڙا مليا آهن جتي رڳو هڪ ئي هنر جي پيداوار ٿيندي هئي.
ايزٽيڪن وٽ گهڻي ڌاتوڪاري پيداوار نه هئي، پر انهن کي سونو ڳارڻ جي بنيادي ٽيڪنالاجيءَ جي ڄاڻ هئي، ۽ هو سون کي قيمتي پٿر جهڙوڪ جيڊ ۽ فيروزو سان ملائي ڪم ڪندا هئا. ٽامي جون شيون عام طور مچوآڪان جي تارا اسڪين (پوريپيچا) کان درآمد ڪيون وينديون هيون.

 واپار ۽ ورڇ 

شين جي ورڇ مارڪيٽن جي هڪ نيٽ ورڪ وسيلي ٿيندي هئي؛ ڪجهہ مارڪيٽون هڪ ئي جنس لاءِ مخصوص هيون (مثال طور آڪولمان جي ڪتن واري بازار)، جڏهن ته ٻيون عام مارڪيٽون ڪيترين ئي شين سان گڏ هونديون هيون. مارڪيٽون انتهائي منظم هيون، جتي نگراني ڪندڙ مقرر هئا: صرف اجازت يافته واپاري وڪرو ڪري سگهندا هئا، ۽ ٺڳي يا ناقص/جعلي مال وڪڻندڙن کي سزا ڏني ويندي هئي. عام شهر ۾ هفتيوار بازار (هر پنجين ڏينهن) لڳندي هئي، جڏهن ته وڏن شهرن ۾ روزانو بازارون لڳنديون هيون. ڪورٽيس ٻڌايو ته تلاتيلولڪو جي مرڪزي بازار—ٽينوچٽٽلان جي ڀيڻ شهر—روزانو 60,000 ماڻهن جي اچ وڃ ڏسندي هئي. ڪجهہ وڪڻندڙ ننڍا وينڊر هوندا هئا؛ هاري پنهنجو ڪجهہ پيداوار وڪڻندا، ڪنڀار پنهنجا برتن وڪڻندا وغيره. ٻيا وڪڻندڙ پيشه ور واپاري هوندا هئا، جيڪي منافعو ڪمائڻ لاءِ مارڪيٽ کان مارڪيٽ سفر ڪندا هئا.
پوچٽيڪا ڊگهي فاصلي جا خاص واپاري هئا، جيڪي خاص گلڊن ۾ منظم هئا. اهي سڄي ميسوامريڪا ۾ ڊگها سفر ڪري ناياب عيش و عشرت جون شيون آڻيندا هئا، ۽ تلاتيلولڪو مارڪيٽ جا جج ۽ نگران به هوندا هئا. ايزٽيڪ ميڪسيڪو جي معيشت ۾ واپار (پئسي، مارڪيٽن ۽ واپارين جي استعمال سان) موجود هو، پر زمين ۽ محنت عام طور وڪري لاءِ ”جنس“ نه هيون، جيتوڻيڪ اميرن ۾ ڪجهہ زمين جا قسم خريد و فروخت ٿي سگهندا هئا. تجارتي شعبي ۾ پئسي جون ڪيترين قسمن جون صورتون باقاعده استعمال ۾ هيون. ننڍين خريداريءَ لاءِ ڪاڪو ڦريون استعمال ٿينديون هيون (جيڪي هيٺاهين علائقن مان آنديون وينديون هيون). ايزٽيڪ بازارن ۾ هڪ ننڍو خرگوش 30 ڦرين جو، ٽرڪيءَ جو انڊو ٽي ڦرين جو، ۽ تامل هڪ ڦريءَ جو هوندو هو. وڏين خريداريءَ لاءِ ڪپهه جي ڪپڙي جي معياري ڊيگهه—ڪواچٽلي—استعمال ٿيندي هئي. ڪواچٽلي جا مختلف درجا هئا، جن جي قيمت 65 کان 300 ڪاڪو ڦرين تائين هوندي هئي. لڳ ڀڳ 20 ڪواچٽلي ٽينوچٽٽلان ۾ هڪ عام ماڻهوءَ کي هڪ سال لاءِ گذارو ڪرائي سگهندا هئا.

 ٽيڪس 

شين جي ورڇ جو هڪ ٻيو طريقو ٽيڪس جي ادائيگي هئي. جڏهن ڪو التيپيٽل فتح ٿيندو هو ته فاتح ساليانو ٽيڪس لاڳو ڪندو هو، جيڪو اڪثر انهن شين جي صورت ۾ ادا ٿيندو هو جيڪي مقامي طور سڀ کان قيمتي يا پسنديده سمجهيون وينديون هيون. ڪوڊڪس مينڊوزا جا ڪيترائي صفحا تابع شهرن ۽ انهن جي فراهم ڪيل شين جي فهرست ڏين ٿا، جن ۾ نه رڳو عيش و عشرت جون شيون—جهڙوڪ پَر، سينگاريل لباس، ۽ گرين اسٽون جون مُڻيون—پر عملي شيون جهڙوڪ ڪپڙو، ڪاٺيون، ۽ خوراڪ به شامل آهن. ٽيڪس عام طور سال ۾ ٻه يا چار دفعا مختلف وقتن تي ادا ڪيا ويندا هئا.
ايزٽيڪ راڄ وارن صوبن ۾ آثار قديمه جون کوٽايون ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جا فائدا به هئا ۽ خرچ به. هڪ پاسي، سلطنت واپار ۽ تجارت کي وڌايو، ۽ ابسڊين کان برونز تائين غير ملڪي شيون عام ۽ امير ٻنهي جي گهرن تائين پهچڻ لڳيون. واپاري ساٿيءَ ۾ دشمن پوريپيچا (تارا اسڪين) به شامل هئا، جيڪي برونز جا اوزار ۽ زيور مهيا ڪندا هئا. ٻئي پاسي، سلطنتي ٽيڪسن عام گهراڻن تي بار وڌايو، جن کي پنهنجي حصي جو ٽيڪس ادا ڪرڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوندي هئي. امير، وري، اڻ سڌي حڪمرانيءَ جي ڪري گهڻو ڪري فائدو وٺندا هئا: سلطنت کي مقامي بادشاهن ۽ اميرن تي ڀاڙڻو پوندو هو، ۽ نظم ۽ ٽيڪس رواني برقرار رکڻ جي بدلي ۾ کين امتياز ڏنا ويندا هئا.

 شهريت (شهرڪاري) 
ايزٽيڪ سماج هڪ نسبتاً سادي زرعي ڳوٺاڻِي روايت کي اهڙي ”سچي شهري“ سماج جي ترقي سان گڏايو، جنهن ۾ ادارن، خصوصي ڪمن ۽ درجابنديءَ (hierarchies) جو پيچيده نظام موجود هو. ميسوامريڪا ۾ شهري روايت ڪلاسيڪي دور دوران ٺهي، جتي ٽيوٽيهوآڪان جهڙا وڏا شهري مرڪز موجود هئا جن جي آبادي 100,000 کان گهڻو مٿي هئي؛ ۽ ايزٽيڪن جي اڀار جي وقت تائين، شهريت ميسوامريڪي سماج ۾ پختي طرح رچي بسجي چڪي هئي، جتي شهر مرڪز سڄي آبادي لاءِ وڏا مذهبي، سياسي ۽ معاشي ڪم سرانجام ڏيندا هئا.

 ميڪسيڪو-ٽينوچٽٽلان 


ايزٽيڪ سلطنت جو راڄڌاني شهر ٽينوچٽٽلان هو، جيڪو اڄ جي جديد دور جي ميڪسيڪو سٽي جي هنڌ تي واقع آهي. ليڪ ٽيڪسڪوڪو ۾ ڪيترن ننڍن ٻيٽن/ٽڪرين (islets) تي ٺهيل هن شهر جو نقشو هڪ هم-مرڪز ۽ هم-توازن ترتيب تي ٻڌل هو، جيڪو چئن شهري حصن ۾ ورهايل هو، جن کي campan (رخ/سمتون) چيو ويندو هو. ٽينوچٽٽلان هڪ مقرر منصوبي مطابق تعمير ٿيو ۽ ان جو مرڪز رسومي (ritual) احاطو هو، جتي وڏي پيرامڊ شهر کان  مٿي اڀرندو هو. گهر ڪاٺ ۽ لوئم (loam) مان ٺاهيا ويندا هئا ۽ ڇتيون سڙهن/سرن (reed) مان؛ جڏهن⁠ته پيرامڊ، مندر ۽ محل عام طور پٿر جا هوندا هئا. شهر اندر واهن (canals) جو جال پکڙيل هو، جيڪو آمد و رفت لاءِ تمام ڪارآمد هو.
انسانيات دان ايڊوارڊو نوگويرا گهرن جي ڳڻپ جي بنياد تي 200,000 آبادي جو اندازو ڏنو، ۽ ان سان گڏ تلاتيلولڪو جي آبادي پڻ شامل ڪئي (جيڪو اڳ هڪ خودمختيار شهر هو پر پوءِ ٽينوچٽٽلان جو مضافات بڻجي ويو). جيڪڏهن ٽيڪسڪوڪو ڍنڍ جي چوڌاري ڀرپاسي جا ٻيٽ ۽ ڪنارا به شامل ڪجن ته اندازا 300,000 کان 700,000 رهواسين تائين وڃن ٿا. مائيڪل اي. اسمٿ شهر جي ايراضي  ۽ آباديءَ جي گهاٽائي 157 رهواسي في هيڪٽر (تقريباً 64 رهواسي في ايڪڙ) ٻڌائي ٿو، ۽ ٽينوچٽٽلان لاءِ ڪجهه گهٽ انگ 212,500 رهواسي ڏئي ٿو. ميڪسيڪو طاس ۾ ايزٽيڪ دور جو ٻيو وڏو شهر ٽيڪسڪوڪو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 رهواسي هئا، جيڪي  تي پکڙيل هئا.
ٽينوچٽٽلان جو مرڪز مقدس احاطو هو—ڀت سان گهيريل هڪ چورس علائقو—جنهن ۾ وڏو مندر ، ٻين ديوتائن جا مندر، بال ڪورٽ، ڪَلمَيڪَڪ (اميرن لاءِ اسڪول)، کپرن جو رئڪ ٽزُومپَنٽلِي (قربانيءَ جي شڪار ماڻهن جا کپر ڏيکارڻ لاءِ)، جنگي آرڊرن جا گهر ۽ واپارين جو محل شامل هئا. مقدس احاطي جي چوڌاري تلاتوانين پاران ٺهيل شاهي محل هئا.

 وڏو مندر 
ٽينوچٽٽلان جو مرڪزي نشان ٽيمپلو ميئر  هو، وڏو مندر، هڪ وڏي ڏاڪن واري پيرامڊ، جنهن ۾ ٻٽا ڏاڪا (double staircase) ٻن جاڙيون عبادتگاهن تائين ويندا هئا: هڪ تلالوڪ لاءِ ۽ ٻي هُويتزيلوپوچٽلي لاءِ. رسومي ميلن دوران گهڻيون انساني قربانيون هتي ٿينديون هيون، ۽ قربانيءَ جي شڪار ماڻهن جا لاش ڏاڪن تان هيٺ اڇلايا ويندا هئا. مندر کي ڪيترن مرحلن ۾ وڏو ڪيو ويو؛ گهڻن ايزٽيڪ حڪمرانن ان ۾ نئون مرحلو وڌائڻ کي اهم سمجهيو—هر ڀيري نئين وقف ۽ نئين افتتاح سان. مندر جي کوٽائي ميڪسيڪو سٽي جي مرڪز ۾ ٿي چڪي آهي، ۽ وقف-هدايا (dedicatory offerings) جي اميرانه گڏهه ٽيمپلو ميئر جي عجائب گهر ۾ ڏيکاري وڃي ٿي.
آثار قديمه ماهر ايڊوارڊو ماتوس موڪٽيزوما پنهنجي مضمون سمبولزم آف دي ٽيمپلو ميئر ۾ اهو موقف رکي ٿو ته مندر جي رخ بندي (orientation) ان ”ڪلي نظر“ جي علامت آهي جيڪا ميڪسڪا ڪائنات بابت رکندا هئا (ڪوسموويزن). هو چوي ٿو ته اهو ”مکيه مرڪز“ يا ”ناف“ آهي جتي افقي ۽ عمودي سطحن جو ميل ٿئي ٿو، يعني اهو نقطو جتان آسماني/مٿيون سطح ۽ زيرِ زمين جي سطح شروع ٿيندي آهي ۽ ڪائنات جون چارئي سمتون جنم وٺن ٿيون، ۽ اهو ئي ٽينوچٽٽلان جو ٽيمپلو ميئر آهي. ماتوس موڪٽيزوما پنهنجي دليل کي هن دعويٰ سان سهارو ڏئي ٿو ته مندر هڪ ”جيئري ڏند ڪٿا“ جو مجسم روپ آهي، جتي ”سڀ مقدس طاقت مرڪوز“ ٿئي ٿي ۽ جتي ”سڀ سطحون هڪ ٻئي سان ملن ٿيون“.

 ٻيا وڏا شهر-رياست 
ڍنڍ جي چوڌاري ٻين وڏن ايزٽيڪ شهرن ۾ اڳوڻن شهر-رياست مرڪزن مان ٽينايوڪا، ازڪاپوٽزالڪو، ٽيڪسڪوڪو، ڪولهوآڪن، تلاڪوپان، چا پولٽي پيڪ، ڪويوآڪن، شوچيميليڪو ۽ چالڪو شامل هئا. پويبلا واري واديءَ ۾ چولو لا سڀ کان وڏو شهر هو، ۽ ميسوامريڪا جي سڀ کان وڏي پيرامڊ مندر سان سڃاتو ويندو هو؛ جڏهن⁠ته تلاڪسڪالا جي اتحاد ۾ چار ننڍا شهر شامل هئا. موريلوس ۾ ڪواهنواڪ ناھواٽل ڳالهائيندڙ تلاهوئيڪا قبيلي جو وڏو شهر هو، ۽ ٽولوڪا واديءَ ۾ ٽوللوڪان متلاتزينڪا قبيلي جو گاديءَ جو هنڌ هو، جنهن ۾ ناھواٽل ڳالهائيندڙ به هئا ۽ اوتومي ۽ اڄ ”متلاتزينڪا“ سڏجندڙ ٻوليءَ جا ڳالهائيندڙ به. گهڻن ايزٽيڪ شهرن جو نقشو ساڳئي نموني جو هو: مرڪزي چوراهو (پلازا)، ان وٽ هڪ وڏو پيرامڊ جنهن ۾ ٻه ڏاڪا ۽ ٻٽو مندر (double temple) هوندو هو، ۽ اهو اڪثر اولهه طرف رُخ رکندڙ هوندو هو.

 مذهب 

ناھوا ماڻهن جي مابعدالطبيعات (metaphysics) جو مرڪز  آهي—”هڪڙو واحد، متحرڪ، حياتي بخش، هميشه پاڻ پيدا ٿيندڙ ۽ پاڻ ٻيهر جنم ڏيندڙ مقدس قوت/توانائي/اثر.“ هن تصور کي هڪ قسم جي يَڪ-وحدتي پينٿي ازم (monistic pantheism), citing Hunt 1977 and I. Nicholson 1959; Leon-Portilla 1966, p. 387 cited by  طور سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اعليٰ ديوتا  ۾ ظاهري صورت اختيار ڪري ٿو، ۽ گڏوگڏ گهٽ درجي جي ديوتائن جو وڏو ديو-منڊل (pantheon) ۽ ستارن ۽ باهه جهڙن فطري مظاهر جون مثالي صورتون پڻ شامل آهن., citing . پجاري ۽ تعليم يافته مٿيون طبقو وڌيڪ يَڪ-وحدتي نظرين جو حامي هوندو هو، جڏهن⁠ته اڻ پڙهيل عوامي مذهب گهڻو ڪري گهڻ-ديوتا (polytheistic) ۽ ڏند ڪٿائي پاسن کي قبول ڪندو هو., citing Caso 1958; ; H. B. Nicholson 1971, pp. 410–412; and I. Nicholson 1959, pp. 60–63.

ٻين ڪيترين ميسوامريڪي تهذيبن وانگر، ايزٽيڪن ڪئلينڊري نظام تي وڏي رسومي اهميت ڏني، ۽ عيدن، سرڪاري رسمن ۽ جنگ کي به ايزٽيڪ ڪئلينڊر جي اهم تبديليءَ وارن ڏينهن جي چوڌاري ترتيب ڏيندا هئا. عوامي رسمن ۾ کاڌو، ڪهاڻي گوئي، ۽ ناچ شامل هوندا هئا، گڏوگڏ رسمي جنگ، ميسوامريڪي بال راند، ۽ انساني قرباني به—ان کي ديوتائن لاءِ ادائيگي، يا ڏينهن جي تسلسل ۽ حياتيءَ جي چڪر کي جاري رکڻ جو وسيلو سمجهيو ويندو هو.

 ديوتا 


ايزٽيڪن جا چار مکيه ديوتا تلالوڪ، هُويتزيلوپوچٽلي، ڪيتزالڪوآتل، ۽ تيزڪاتليپوڪا هئا. تلالوڪ وسڪاري ۽ طوفان جو ديوتا هو؛ هُويتزيلوپوچٽلي شمسي ۽ جنگي ديوتا، ۽ ميڪسڪا قبيلي جو سرپرست ديوتا؛ ڪيتزالڪوآتل هوا، آسمان ۽ تارن جو ديوتا ۽ ثقافتي هيرو؛ ۽ تيزڪاتليپوڪا رات، جادو، غيب گوئي ۽ تقدير جو ديوتا. ٽينوچٽٽلان جي وڏي مندر جي مٿان ٻه عبادتگاهون هيون: هڪ تلالوڪ لاءِ ۽ ٻي هُويتزيلوپوچٽلي لاءِ. اهي ٻه عبادتگاهون ٻن مقدس جبلن جي نمائندگي ڪنديون هيون: کاٻي پاسي ٽوناکاتيپيٽل (رزق جو ٽڪر)، جنهن جو سرپرست ديوتا تلالوڪ هو؛ ۽ ساڄي پاسي ڪوآتيپيک، جنهن جو سرپرست ديوتا هُويتزيلوپوچٽلي هو. ڪيتزالڪوآتل ۽ تيزڪاتليپوڪا جا وڏو مندر جي ويجهو مذهبي احاطي اندر الڳ مندر هئا، ۽ وڏو مندر جا وڏا پجاري "Quetzalcoatl Tlamacazqueh" سڏبا هئا.

ٻين وڏن ديوتائن ۾ تلالتيڪُٽلي يا ڪوآتليڪوي (عورت زميني ديوي)؛ ديوي-ديوتا جوڙو توناکاتيڪُهٽلي ۽ توناکاسيهُواتل (زندگي ۽ رزق سان لاڳاپيل)؛ ميڪٽلانتيڪُٽلي ۽ ميڪٽلانسيهُواتل (زير زمين ۽ موت جا مرد-عورت ديوتا)؛ چالچيوهٽليڪوي (ڍنڍن ۽ چشمن جي عورت ديوي)؛ شيپي ٽوٽيڪ (زرخيزي ۽ فطري چڪر جو ديوتا)؛ هُوهُويتيئوٽل يا شيُوهيتيڪُهٽلي (باهه جو ديوتا)؛ تلازولتيئوٽل (جنم ۽ جنسيت سان لاڳاپيل عورت ديوي)؛ ۽ شوچيپيلي ۽ شوچيڪيتزال (ڳائڻ، ناچ ۽ راندين جا ديوتا) شامل هئا. ڪجهہ علائقن ۾، خاص ڪري تلاڪسڪالا ۾، ميڪسڪوآتل يا ڪاماشٽلي مکيه قبائلي ديوتا هو.

ڪجهہ ذريعا هڪ ٻٽي ديوتا اوميتيئوٽل جو ذڪر ڪن ٿا، جيڪو شايد زندگي ۽ موت، مرد ۽ عورت جي ٻيٽائيءَ (dualities) جو ديوتا رهيو هجي، ۽ شايد توناکاتيڪهٽلي ۽ توناکاسيهُواتل کي پاڻ ۾ شامل ڪندو هجي. ڪجهہ مورخ اوميتيئوٽل کي ”ٻٽو ديوتا“ مڃڻ جي تصور خلاف دليل ڏين ٿا، چوندي ته عالمن ترجمي وارن متنن تي پنهنجا اڳڪٿيل خيال لاڳو ڪيا آهن. وڏن ديوتائن کان علاوه درجنين ننڍا ديوتا به هئا، هر هڪ ڪنهن عنصر يا تصور سان لاڳاپيل؛ ۽ جيئن جيئن ايزٽيڪ سلطنت وڌندي وئي، تيئن تيئن سندن ديو-منڊل به وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو فتح ڪيل ماڻهن جي مقامي ديوتائن کي پنهنجن ۾ اختيار ڪري شامل ڪندا هئا. ان کان علاوه، وڏن ديوتائن جون گهڻيون متبادل صورتون/پاسا (aspects) به هيون، جن مان لاڳاپيل خصوصيتن وارا ننڍڙا ”ديوي خاندان“ ٺهندا هئا.

 ڏند ڪٿائون ۽ جهان-نظر (ورلڊ ويو) 


ايزٽيڪ ڏند ڪٿائن جي ڄاڻ ڪيترن ذريعن مان ملي ٿي جيڪي نوآبادي دور ۾ لکيون ويون. هڪ مشهور مجموعو—Legend of the Suns (سورجن جي ڏند ڪٿا)—چار لڳاتار ”سورجن“ يا دورن جي تخليق بيان ڪري ٿو، جن مان هر هڪ مختلف ديوتا جي حڪمراني هيٺ، مختلف هستين جي آبادڪاري سان. هر دور هڪ وڏي تباهيءَ سان ختم ٿئي ٿو، جيڪا ايندڙ دور جي شروعات جو پس منظر بڻجي ٿي. هن عمل ۾ تيزڪاتليپوڪا ۽ ڪيتزالڪوآتل مخالف ڪردار طور ظاهر ٿين ٿا، جتي هر هڪ ٻئي جي تخليق کي ڊاهي ٿو. موجوده سج—پنجون—ان وقت بڻيو جڏهن هڪ ننڍي ديوتا پاڻ کي باهه ۾ قربان ڪري سج بڻيو؛ پر سج تڏهن ئي هلڻ شروع ڪري ٿو جڏهن ٻيا ديوتا به پاڻ قربان ڪن ٿا ۽ پنهنجي حياتي قوت پيش ڪن ٿا.

ٻي ڏند ڪٿا ۾—زمين ڪيئن ٺهي—تيزڪاتليپوڪا ۽ ڪيتزالڪوآتل ساٿي بڻجي هڪ ديو قامت مگرمڇ جهڙي هستي سيپڪٽلي کي شڪست ڏين ٿا ۽ کيس زمين بڻجڻ تي مجبور ڪن ٿا، جنهن سان انسان سندس جسم ۾ کوٽ ڪري ٻج پوکين ٿا، پر شرط هيٺ ته بدلي ۾ کيس رت پيش ڪندا. انسان جي تخليق جي ڪهاڻيءَ ۾، ڪيتزالڪوآتل پنهنجي جڙواڻ شو لوتل سان گڏ زير زمين دنيا وڃي هڏا آڻي ٿو، جن کي ديوي سيهواڪوآتل هڪ metate تي مکئي وانگر پيهي ڌوڙ بڻائي ٿي؛ اهو آٽو انسان جي صورت وٺي ٿو ۽ جڏهن ڪيتزالڪوآتل پنهنجو رت ان ۾ وجهي ٿو ته اهو جيئرو ٿي پوي ٿو.

هُويتزيلوپوچٽلي ميڪسڪا قبيلي سان ڳنڍيل ديوتا آهي ۽ قبيلي جي ابتدا ۽ لڏپلاڻ جي ڪهاڻيءَ ۾ نمايان آهي. سفر دوران، هُويتزيلوپوچٽلي—ميڪسڪا پجاريءَ پاران کنيل ديوتا-ڳٺڙي جي صورت ۾—قبيلي کي ڀرپاسي وارن سان ٽڪراءَ ڏانهن ڌڪيندو رهندو آهي جڏهن به هو ڪنهن هنڌ ٽڪندا هئا. ٻي ڏند ڪٿا ۾، هُويتزيلوپوچٽلي ڪوآتيپيٽل ٽڪريءَ تي پنهنجي ڀيڻ، قمري ديوي ڪو يولشوآهڪي، ۽ سندس چار سؤ ڀائرن کي شڪست ڏئي ٽڪر ٽڪر ڪري ٿو. وڏي مندر جو ڏکڻ پاسو—جنهن کي به ڪوآتيپيک سڏيو ويندو هو—هن ڏند ڪٿا جي علامتي نمائندگي هو، ۽ ڏاڪن جي هيٺان هڪ وڏو پٿريلو مونو لٿ رکيل هو جنهن تي ٽڪرن ۾ ورهايل ديوي جو نقش اڪريل هو.

 ڪئلينڊر 


ايزٽيڪ مذهبي زندگي ڪئلينڊرن جي چوڌاري منظم هئي. ٻين گهڻن ميسوامريڪي ماڻهن وانگر، ايزٽيڪ هڪ ئي وقت ٻه ڪئلينڊر استعمال ڪندا هئا: 260 ڏينهن جو رسومي ڪئلينڊر tonalpohualli ۽ 365 ڏينهن جو شمسي ڪئلينڊر xiuhpohualli. هر ڏينهن ٻنهي ڪئلينڊرن ۾ نالو ۽ انگ رکندڙ هو، ۽ ٻن تاريخن جو گڏيل ميلاپ 52 سالن اندر منفرد هوندو هو.

tonalpohualli گهڻو ڪري فال/غيب گوئي لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ ان ۾ 20 ڏينهن جون نشانين ۽ 1–13 تائين انگن جا چڪر شامل هئا، جيڪي هڪ مقرر ترتيب سان ڦرندا هئا. xiuhpohualli 20 ڏينهن وارن 18 ”مهينن“ تي ٻڌل هو، ۽ چڪر جي پڇاڙيءَ ۾ پنج ”خالي“ ڏينهن هوندا هئا، پوءِ نئون xiuhpohualli شروع ٿيندو هو. هر 20 ڏينهن واري مهيني جو نالو اُن رسومي ميلي/جشن تان رکيل هوندو هو جيڪو مهيني جي شروعات ۾ ٿيندو هو، ۽ انهن مان ڪيترن جو زرعي چڪر سان لاڳاپو هوندو هو. ايزٽيڪ ڪئلينڊر کي ليپ سال مطابق ڪيئن، ۽ ڇا سڌارو ڏنو ويندو هو—اهو ماهرن ۾ بحث جو موضوع آهي.

مهيني وارا رسما سڄي آباديءَ کي شامل ڪندا هئا: هر گهر ۾، calpolli جي مندرن ۾، ۽ وڏي مقدس احاطي ۾ رسما ٿيندا هئا. ڪيترن جشنن ۾ ناچ جون مختلف صورتون، ديوتا-شخص بڻيل اداڪارن پاران ڏند ڪٿائي ڪهاڻين جي ٻيهر اداڪاري، ۽ قربانيون شامل هونديون هيون—کاڌي، جانورن ۽ انسانن جي صورت ۾.

هر 52 سالن کان پوءِ ٻئي ڪئلينڊر پنهنجي گڏيل شروعاتي نقطي تي اچي ملندا هئا ۽ نئون ڪئلينڊري چڪر شروع ٿيندو هو. هن واقعي کي Xiuhmolpilli يا New Fire Ceremony ذريعي ملهايو ويندو هو. هن رسم ۾ سڀني گهرن ۾ پراڻا ٿانو ٽوڙيا ويندا هئا ۽ ايزٽيڪ علائقي ۾ سڀ باهيون وسايون وينديون هيون. پوءِ قربانيءَ جي شڪار جي ڇاتيءَ تي نئين باهه ڪڍي ويندي هئي، ۽ ڊوڙندڙ ماڻهو اها باهه مختلف calpolli برادرين ڏانهن وٺي ويندا هئا، جتان هر گهر ۾ باهه ٻيهر ورهائي ويندي هئي. باهه کان سواءِ اها رات ان خوف سان جڙيل هئي ته تارا-ديو (star demons) تزٽزيمي مه لهي اچي زمين کي ڳڙڪائي سگهن ٿا—۽ سج جي پنجين دور جو خاتمو ٿي وڃي.

 انساني قرباني ۽ آدم خوري 


ايزٽيڪن وٽ موت کي تخليق جي تسلسل لاءِ بنيادي  سمجهيو ويندو هو، ۽ ديوتا ۽ انسان ٻنهي تي اها ذميواري مڙهيل هئي ته هو پاڻ کي قربان ڪن ته جيئن زندگي جاري رهي. مٿي بيان ڪيل تخليق واري ڏند ڪٿا مطابق، انسانن کي سج جي لڳاتار نئين سر اُڀرڻ/جيئري رهڻ لاءِ، ۽ زمين جي زرخيز رهڻ جي عيوض ”ادائيگي“ لاءِ ذميوار سمجهيو ويندو هو. رت جي قرباني مختلف صورتن ۾ ٿيندي هئي. ديوتا ۽ رسم جي نوعيت موجب انسان ۽ جانور ٻنهي قربان ڪيا ويندا هئا، ۽ ڪجهہ ديوتائن جا پجاري ڪڏهن ڪڏهن پاڻ کي زخمي ڪري پنهنجو رت ڏيڻ جا پابند به هوندا هئا. اهو معلوم آهي ته ڪجهہ رسمن ۾ آدم خوري به شامل هئي، جنهن ۾ قيدي وٺندڙ ۽ سندس خاندان پنهنجي قربان ڪيل قيدين جي گوشت جو هڪ حصو کائيندا هئا؛ پر اها ڳالهه واضح نه آهي ته اهو عمل ڪيترو عام هو.
جڏهن⁠ته انساني قرباني سڄي ميسوامريڪا ۾ ٿيندي هئي، ايزٽيڪن بابت چيو وڃي ٿو ته هن عمل کي (پنهنجن بيانن موجب) بي مثال پيماني تي پهچايو. مثال طور، 1487ع ۾ وڏي پيرامڊ جي ٻيهر مقدس ڪرڻ وقت، ايزٽيڪ ۽ اسپيني ذريعا پوءِ ٻڌائين ٿا ته چار ڏينهن ۾ 80,400 قيدين کي قربان ڪيو ويو، ۽ اهو سڀ مبينه طور اهُويتزوتل، ”وڏي ڳالهائيندڙ“ (Great Speaker) جي دور ۾ ٿيو. هي انگ، بهرحال، گهڻن عالمن وٽ انتهائي وڌايل سمجهيو وڃي ٿو. ٻيا اندازا سالياني انساني قربانين جو انگ 1,000 کان 20,000 جي وچ ۾ رکن ٿا.
ايزٽيڪ انساني قربانيءَ جي پيماني ڪيترن عالمن کي هن ڳالهه تي سوچڻ تي مجبور ڪيو آهي ته ايزٽيڪ مذهب جي هن پاسو پٺيان محرڪ ڇا هو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مائيڪل هارنر ۽ مارون هيرس دليل ڏنو ته ايزٽيڪن وٽ انساني قربانيءَ جي بنيادي محرڪ قربانيءَ جي شڪار ماڻهن جي آدم خوري هئي، جيئن ڪوڊڪس مگليابيڪيانو ۾ ڏيکاريل آهي. هارنر جو دعويٰ هو ته انتهائي آبادي دٻاءُ ۽ مکئي تي ٻڌل زراعت—گهر پالڻ وارن جڙي ٻوٽا کائيندڙ جانورن  کان سواءِ—ايزٽيڪن ۾ ضروري امينو اسيدن جي کوٽ پيدا ڪئي. جڏهن⁠ته اها ڳالهه عام طور مڃيل آهي ته ايزٽيڪ قرباني ڪندا هئا، پر آدم خوريءَ جي وسيع پيماني بابت علمي اتفاق موجود ناهي.

هيرس، ڪنيبلس اينڊ ڪنگس (1977) جو ليکڪ، هارنر واري دعويٰ کي اڳتي وڌائيندي چيو ته قربانيءَ جي شڪار ماڻهن جو گوشت اشرافيه جي خوراڪ جو حصو هوندو هو، ۽ اهو هڪ قسم جو انعام هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ايزٽيڪ خوراڪ ۾ پروٽين گهٽ هئا. انهن دعوائن کي برنارڊ اورتيز ڊي مونتيليانو رد ڪيو، جنهن پنهنجي مطالعي ۾ ايزٽيڪ صحت، غذا ۽ طب بابت ٻڌايو ته جڏهن⁠ته ايزٽيڪ غذا ۾ جانورن جا پروٽين گهٽ هئا، پر ٻوٽن جا پروٽين گهڻا هئا. اورتيز اهو به ڏسڻ ۾ آندو ته انساني قربانيون اڪثر فصل ڪٽڻ کان پوءِ خوراڪ جي گهڻائي وارن دورن ۾ وڌنديون هيون نه ته قحط/ڪميءَ وارن دورن ۾؛ قربانين مان ملندڙ انساني پروٽين جو مقدار مجموعي طور تمام گهٽ هو؛ ۽ اشرافيه وٽ جانورن جي پروٽين تائين اڳ ئي آساني سان رسائي موجود هئي. اڄ ڪيترائي عالم هن عمل جي پٺيان نظرياتي/ايديولوجيڪل سببن تي زور ڏين ٿا: فتح ڪيل رياستن جي سپاهين کي عوامي طور قربان ڪرڻ سياسي طاقت جو وڏو مظاهرو هو، جيڪو حڪمران طبقن جي ”ديوي اختيار“ واري دعويٰ کي مضبوط ڪندو هو. اهو ماتحت شهر-رياستن لاءِ بغاوت روڪڻ جو هڪ اهم ”ڊڄاءُ“ به بڻبو هو، ۽ اهڙو ڊڄاءُ ان ڍري طرح منظم سلطنت کي گڏ رکڻ لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.

 فن ۽ ثقافتي پيداوار

ايزٽيڪ ماڻهن ٽولٽيڪ ماڻهن جي تولتيڪايوتِل (فن ۽ نفيس ڪاريگري) کي انتهائي قدر سان ڏٺو، جيڪي وچ ميڪسيڪو ۾ ايزٽيڪن کان اڳ موجود هئا. ايزٽيڪن ٽولٽيڪن جي پيداوار کي ثقافت جي سڀ کان اعليٰ درجي جي علامت سمجهيو. نفيس فنن ۾ لکڻ ۽ تصويرڪاري، ڳائڻ ۽ شاعري ترتيب ڏيڻ، مجسما تراشڻ ۽ موزيڪ ٺاهڻ، نفيس سيرامڪ تيار ڪرڻ، پيچيده پنن جي ڪاريگري، ۽ ڌاتن تي ڪم ڪرڻ (جن ۾ ٽامي ۽ سون شامل آهن) شامل هئا. نفيس فنن جي ڪاريگرن کي گڏيل طور تولتيڪا سڏيو ويندو هو.

لکڻ ۽ علامتي نظام


ايزٽيڪن وٽ مايا تهذيب وانگر مڪمل ترقي يافته لکڻ جو نظام موجود نه هو؛ پر مايا ۽ زاپوٽيڪن وانگر، هو اهڙو نظام استعمال ڪندا هئا جيڪو علامتي نشانن (لوگوگرافي) ۽ آوازن وارن هجائن جي نشانن کي گڏ ڪندو هو. مثال طور، جبل جي تصوير ٽيپيٽل، يعني ”جبل“ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته ڏند جي تصوير ٽلانٽلي آواز تلا جي نمائندگي ڪندي هئي، اهڙن لفظن ۾ جيڪي ڏندن سان لاڳاپيل نه هوندا هئا. انهن اصولن جي گڏيل استعمال سان ايزٽيڪ ماڻهن نالن ۽ هنڌن جا آواز لکڻ جي قابل ٿيا. ڪهاڻيون عام طور تصويرن جي قطارن ذريعي بيان ڪيون وينديون هيون، جهڙوڪ پيرن جا نشان رستن جي سڃاڻپ لاءِ، يا ساڙيل مندر فتح جي واقعن لاءِ.
ايپيگرافر الفونسو لاڪادينا اهو ظاهر ڪيو آهي ته ايزٽيڪن پاران استعمال ڪيل مختلف هجاوي نشان تقريباً ناهواٽل ٻوليءَ جي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سڀني هجن جي نمائندگي ڪرڻ جي قابل هئا (ڪجهه نمايان استثنا سان)، پر ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته اهڙي اعليٰ سطح جي صوتياتي نظام تائين پهچ فتح کان پوءِ ئي ٿي، جڏهن ايزٽيڪن کي اسپينين طرفان صوتياتي لکڻ جا اصول متعارف ڪرايا ويا. ٻيا عالم، خاص طور گورڊن وِٽيڪر، اهو دليل ڏين ٿا ته ايزٽيڪ لکڻ ۾ هجاوي ۽ صوتياتي پهلو لاڪادينا جي تجويز کان گهڻو گهٽ منظم ۽ وڌيڪ تخليقي هئا، ۽ ايزٽيڪ لکڻي ڪڏهن به مايا لکڻي وانگر سخت هجاوي نظام ۾ ضم نه ٿي، بلڪه مختلف قسمن جي صوتياتي نشانين جو وسيع استعمال ڪيو.
ساڄي پاسي ڏنل تصوير نوآبادي دور جي ايزٽيڪ ڪوڊڪس مينڊوزا ۾ مڪانن جا نالا لکڻ لاءِ صوتياتي نشانين جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي. سڀ کان مٿيون هنڌ ”ماپاچٽيپيڪ“ آهي، جنهن جو لفظي مطلب ”ريڪون جو ٽڪرو“ آهي، پر ان جو گليف جبل ٽيپيٽل مٿان صوتياتي اڳاڙيون ما (هٿ) ۽ پاچ (ڪائي) استعمال ڪري ٿو، جنهن سان لفظ ”ماپاچ“ (ريڪون) کي لوگوگرافي بدران صوتياتي طريقي سان لکيو ويو آهي. ٻيا ٻه مڪان نالا، مازاتلان (“گهڻن هرڻن جو هنڌ”) ۽ هوئٽزتلان (“گهڻن ڪنڊن جو هنڌ”)، صوتياتي جزو تلان استعمال ڪن ٿا، جيڪو ڏند (ٽلانٽلي) سان ظاهر ڪيو ويو آهي، ۽ ان سان گڏ هرڻ جو مٿو مازا (مازاتل = هرڻ) لاءِ، ۽ ڪنڊ هوئٽزلي هوئٽز لاءِ استعمال ٿيل آهي.

موسيقي، ڳائڻ ۽ شاعري


ايزٽيڪ سماج ۾ ڳائڻ ۽ شاعري کي تمام گهڻي اهميت حاصل هئي؛ تقريباً هر ايزٽيڪ ميلو موسيقيءَ جي پيشڪشنن ۽ شاعري مقابلي سان سينگاريل هوندو هو. ڊرامائي پيشڪشنون به ٿينديون هيون، جن ۾ اداڪار، موسيقار ۽ ڪرتب ڏيکاريندڙ شامل هوندا هئا. ڪُوئڪاتل (ڳيت) جا ڪيترائي صنف هئا: ياوڪُوئڪاتل جنگ ۽ جنگي ديوتائن لاءِ، تيوڪُوئڪاتل ديوتائن، تخليق جي ڏند ڪٿائن ۽ پوڄا لاءِ، ۽ شوچيڪُوئڪاتل گلن لاءِ، جيڪي پاڻ شاعريءَ جي علامت هئا ۽ شاعريءَ جي گهڻي استعاراتي فطرت کي ظاهر ڪندا هئا. نثر کي ٽلاهتولي چيو ويندو هو، جنهن جون به مختلف قسمن ۽ درجا بنديون هيون.
ايزٽيڪ شاعريءَ جو هڪ اهم پهلو هم آهنگي (parallelism) هو، جنهن ۾ ساڳئي تصور بابت مختلف رخ ظاهر ڪرڻ لاءِ جوڙيل بيت استعمال ڪيا ويندا هئا. انهن مان ڪيترا ”ڊائيفريسزم“ هئا، يعني روايتي استعارا، جن ۾ تجريدي تصور کي ٻن وڌيڪ محسوس ٿيندڙ خيالن سان بيان ڪيو ويندو هو. مثال طور، ناهواٽل ٻوليءَ ۾ ”شاعري“ لاءِ اصطلاح ان شوچيتل ان ڪوئڪاتل هو، جنهن جو مطلب ”گل، ڳيت“ آهي.
ايزٽيڪ شاعريءَ جو وڏو حصو اڄ تائين محفوظ آهي، جيڪو فتح جي دور ۾ گڏ ڪيو ويو. ڪڏهن ڪڏهن شاعري مخصوص ليکڪن سان منسوب ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ نيزاھوئلڪويئوتل، ٽيڪسڪوڪو جو ٽلاٽوآني، ۽ ڪوئاڪوائوٽزين، ٽيپيچپان جو حڪمران، پر انهن نسبتَن جي حقيقي هجڻ بابت اختلاف موجود آهي. اهڙين شاعرين جو هڪ اهم مجموعو Romances de los señores de
 la Nueva España آهي (ٽيڪسڪوڪو 1582)، جيڪو غالباً خوان باتيستا ڊي پومار گڏ ڪيو، ۽ Cantares Mexicanos
 ايزٽيڪ سماج ۾ مرد ۽ عورت ٻئي شاعر هئا، جيڪو قبل از هسپانوي ميڪسيڪو جي اعليٰ طبقي ۾ صنفي هم برابريءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

مٽي جا ٿانوَ

ايزٽيڪ مختلف قسمن جي سيرامڪس تيار ڪندا هئا. عام قسم نارنگي ٿانو هئا، جيڪي بنا ليپ جي چمڪندڙ هوندا هئا. ڳاڙها ٿانو ڳاڙهي ليپ سان تيار ڪيا ويندا هئا. گهڻ رنگي ٿانو اڇي يا نارنگي ليپ تي نارنگي، ڳاڙهي، ڀوري يا ڪاري رنگ سان سينگاريل هوندا هئا. سڀ کان عام ”ڪارو نارنگي تي“ انداز هو.

نقاشي

ايزٽيڪ نقاشي جانورن جي کل (گهڻو ڪري هرڻ)، ڪپهه جي ڪپڙي، ۽ وڻن جي ڇل مان ٺهيل اماتي ڪاغذ تي ڪئي ويندي هئي. ان کي ڪاٺ ۽ پٿر تي به کوٽيو ويندو هو. مواد جي سطح کي اڪثر جيسو سان تيار ڪيو ويندو هو. ناهواٽل ۾ نقاشي ۽ لکڻ کي ان ٽلِلي، ان ٽلاپالي چيو ويندو هو، جنهن جو مطلب ”ڪارو مس، ڳاڙهو رنگ“ آهي.

مجسما

ايزٽيڪ مجسما پٿر ۽ ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا هئا، پر ڪاٺ جا ٿورا ئي محفوظ رهيا آهن. اهي مجسما نفيس ڪاريگريءَ ۽ حقيقت پسنديءَ لاءِ مشهور آهن.

کنڀن جي ڪاريگري


ايزٽيڪ فن ۾ پنن جي ڪاريگري انتهائي اهم ۽ قيمتي هئي. انتهائي ماهر ڪاريگرن کي امانتيڪا چيو ويندو هو. اهي ٽيڪس کان آزاد هئا. کنڀن جا موزيڪ مختلف پکين جي کنڀن مان تيار ڪيا ويندا هئا، ۽ واپار ۽ خراج وسيلي حاصل ڪيا ويندا هئا. پنن جي حفاظت مشڪل هجڻ سبب اڄ فقط ٿورا ئي اصل ايزٽيڪ کنڀن جا فن پارا موجود آهن.

 نوآبادي دور، 1521–1821 


ميڪسيڪو شھر کي ٽينوچٽٽلان جي کنڊرن مٿان تعمير ڪيو ويو، جنهن سان آهستي آهستي ڍنڍ، ٻيٽ ۽ ايزٽيڪ ٽينوچٽٽلان جي اڏاوت کي ڍڪي ۽ مٽائي ڇڏيو ويو. ٽينوچٽٽلان جي زوال کان پوءِ، ايزٽيڪ ويڙهاڪن کي اسپيني ٽلاڪسڪالا ساٿين سان گڏ معاون فوج طور ڀرتي ڪيو ويو، ۽ ايزٽيڪ لشڪر اتر ۽ ڏکڻ ميزوامريڪا ۾ ٿيندڙ سڀني بعد وارن فتحي مهمن ۾ شامل رهيو. ان جو نتيجو اهو نڪتو ته ايزٽيڪ ثقافت ۽ ناھواٽل ٻولي نوآبادي دور جي شروعاتي مرحلي ۾ به پکڙجندي رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايزٽيڪ معاون فوجن ڪيترن ئي انهن علائقن ۾ مستقل وسنديون قائم ڪيون جيڪي اسپيني تاج جي هيٺ آيا.
ايزٽيڪ حڪمران خاندان سان خوان ٽينوچٽٽلان تي حڪومت جاري رکي، جيڪو اسپيني راڄڌاني ميڪسيڪو شھر جو هڪ حصو هو، پر پوءِ وارا مقامي حڪمران اڪثر اسپينين طرفان مقرر ڪيل ڪٺ پتليون هئا. انهن مان هڪ اندريس ڊي تاپيا موٽيلچيئو هو، جنهن کي اسپينين مقرر ڪيو. ٻين اڳوڻن ايزٽيڪ شھري رياستن کي پڻ نوآبادي مقامي شھرن طور منظم ڪيو ويو، جتي حڪومت هڪ مقامي اصلي گوبيرنادور جي هٿ ۾ هوندي هئي. شروعات ۾ هي عهدو گهڻو ڪري موروثي حڪمران خاندان وٽ هوندو هو، ۽ گوبيرنادور اصل ۾ ٽلاٽوآني هوندو هو، پر وقت سان ڪيترن ناھوا شھرن ۾ اهي ٻئي حيثيتون ڌار ٿي ويون. مقامي گوبيرنادورن کي نوآبادي دور ۾ هندستانين جي سياسي تنظيم جي ذميواري ڏني وئي. خاص طور تي، انهن خراج ۽ عام ماڻهن جي غلام بڻجڻ جو عمل جاري رکيو، جنهن مان اسپيني اينڪومينڊيروس کي فائدو ٿيو. اينڪومينڊيروس وٽ اينڪومينڊائون هونديون هيون، يعني وڏا زرعي علائقا، جتي هو ۽ سندن غلام رهندا هئا. اسپينين قبيلن کي زوريءَ مجبور ڪيو ته اهي ماڻهن ۽ زمين جي ذاتي ملڪيت اسپينين کي ڏين، غلامي ۽ اينڪومينڊا نظام هيٺ. ڪڏهن ڪڏهن ڪو مقامي فرد به هن نظام مان فائدو حاصل ڪري نوآبادي دور ۾ وڏي دولت ۽ طاقت تائين پهچي ويندو هو.

 آباديءَ ۾ گهٽتائي 


يورپين جي ميڪسيڪو ۾ اچڻ ۽ فتح کان پوءِ، اصلي آباديءَ ۾ سخت گهٽتائي آئي. ان جو بنيادي سبب اهي وبائون هيون جيڪي ٻاهران آنديون ويون، جن خلاف مقامي ماڻهن وٽ ڪا به مدافعت نه هئي. 1520–1521 ۾، چيچڪ جي وبا ٽينوچٽٽلان جي آباديءَ ۾ پکڙجي وئي، جيڪا ٽينوچٽٽلان جي گهيري ۾ شھر جي زوال جو اهم ڪارڻ بڻجي. بعد ۾ 1545 ۽ 1576 ۾ به وڏيون وبائون آيون.
يورپين جي اچڻ وقت ميڪسيڪو جي آباديءَ جي صحيح انگ بابت ڪا گڏيل راءِ ناهي. شروعاتي اندازا تمام گهٽ هئا؛ 1942 ۾ ڪبلر واديءِ ميڪسيڪو لاءِ 200,000 جو انگ ڏنو. 1963 ۾ بورا ۽ ڪُڪ فتح کان اڳ وارن خراجي فهرستن جي بنياد تي مرڪزي ميڪسيڪو جي آبادي 18 کان 30 ملين تائين اندازي ڪئي، پر هن وڏي انگ تي غير مناسب مفروضن سبب سخت تنقيد ٿي. آرڪيالاجسٽ وليم سينڊرز رهائشي آثارن جي بنياد تي واديءِ ميڪسيڪو ۾ 10 کان 12 لک ماڻهن جو اندازو لڳايو. وِٽمور نوآبادي مردم شماريءَ تي ٻڌل ڪمپيوٽر ماڊل ذريعي 1519 ۾ وادي لاءِ 15 لک ۽ سڄي ميڪسيڪو لاءِ 16 ملين جو اندازو لڳايو. انهن انگن موجب، سورهين صديءَ ۾ آباديءَ جي گهٽتائي 50 سيڪڙو کان 90 سيڪڙو تائين هئي، جڏهن⁠تہ سينڊرز ۽ وِٽمور جا اندازا لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽتائي ڏيکارين ٿا.

 سماجي ۽ سياسي تسلسل ۽ تبديلي 


ايزٽيڪ سلطنت جي زوال باوجود، ان جا ڪجهه اعليٰ اشراف نوآبادي دور ۾ به اعليٰ حيثيت برقرار رکندا رهيا. موڪٽيزوما ٻئي جا وارث ۽ سندن اولاد اعليٰ مقام تي رهيا. سندس پٽ پيڊرو موڪٽيزوما جي پٽ اسپيني اشرافيه ۾ شادي ڪئي، جنهن کان پوءِ ٽولٽينگو جي موڪٽيزوما جي ڊيوڪ جو لقب قائم ٿيو. 1696 کان 1701 تائين، ميڪسيڪو جو وائسراءِ وٽ موڪٽيزوما جو ڪائونٽ جو لقب رهيو. 1766 ۾، هن لقب کي اسپين جو وڏو امير بڻايو ويو. 1865 ۾ ( ٻئي ميڪسيڪي سلطنت دوران)، هي لقب ڊيوڪ جي درجي تائين وڌايو ويو، ۽ 1992 ۾ خوان ڪارلوس پهريون طرفان ٻيهر ”ڊي ٽولٽينگو“ شامل ڪيو ويو. موڪٽيزوما جون ٻه ڌيئرون، ڊونا ايسابيل موڪٽيزوما ۽ سندس ننڍي ڀيڻ ڊونا ليونور موڪٽيزوما، کي هرنان ڪورٽيس طرفان هميشه لاءِ وسيع اينڪومينڊائون عطا ڪيون ويون.
ناھوا قومون، ٻين ميزوامريڪي قومن وانگر، نوآبادي دور ۾ به پنهنجي سماجي ۽ سياسي ڍانچي جا ڪيترائي پهلو برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيون. اسپينين بنيادي طور آبادي کي ٻن حصن ۾ ورهايو: اصلي آبادي ريپوبليڪا ڊي انڊيوس هيٺ، ۽ هسپانوي دائرو ريپوبليڪا ڊي ايسپانيوليس. اسپينين مقامي اشراف کي نوآبادي نظام ۾ امير تسليم ڪيو، ۽ کين حڪومت ۽ سندن برادرين وچ ۾ وچولو بڻايو، بشرطيڪ اهي عيسائيت قبول ڪن ۽ اسپيني تاج سان وفادار رهن. نوآبادي ناھوا رياستن کي مقامي معاملن ۾ خاصي خودمختياري حاصل رهي. اسپينين مقامي سياسي نظام کي مڪمل طور سمجهيو نه، پر ان جي اهميت تسليم ڪندي التيپيٽل کي بنيادي انتظامي يونٽ بڻايو. نوآبادي دور ۾ التيپيٽل کي ڪابيثيراس چيو ويو، ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺ سخيٽو س سڏايا ويا. ڪابيثيراس ۾ اسپينين آئيبيرين نموني جا شھري ڪائونسل، يعني ڪابيلڊو قائم ڪيا، جيڪي گهڻو ڪري اڳوڻي اشرافي حڪمرانن جيان ڪم ڪندا رهيا. وبائي بيمارين سبب آبادي گهٽجڻ سان آبادين جا نمونا بدلجي ويا، ۽ نوان مرڪز ٺهيا. هي اڪثر زوريءَ ڪرايل لڏپلاڻ هئي، جيڪا اسپيني پاليسي ڪونگريگاسيون هيٺ ٿي، جنهن جو مقصد ماڻهن کي عيسائيت جي تبليغ ۽ نوآبادي رياست جي محنتي استحصال لاءِ آساني سان قابو ۾ آڻڻ هو.{{sfn|Gibson|1964|loc=passim}

 ورثو 
ايزٽيڪ آثارِقديمه جا ماڳ کوٽائي ڪري عوام لاءِ کولي ڇڏيا ويا آهن، ۽ سندن نوادرات عجائب گهرن ۾ نمايان نموني پيش ڪيا وڃن ٿا. ايزٽيڪ ٻولي ناھواٽل مان آيل جڳهن جا نالا ۽ قرضي لفظ ميڪسيڪو جي جاگرافي ۽ لفظي ذخيرو ۾ گهڻي حد تائين پکڙيل آهن، ۽ ايزٽيڪ نشانين ۽ ڏند ڪٿائن کي ميڪسيڪي حڪومت طرفان فروغ ڏنو ويو آهي ۽ جديد ميڪسيڪي قوميت ۾ ملڪ جي علامتن طور شامل ڪيو ويو آهي.

اوڻيهين صديءَ دوران ايزٽيڪن بابت ”غير مهذب وحشي“ وارو تصور بدلجي رومانوي رنگ اختيار ڪيو، ۽ ايزٽيڪن کي ڌرتيءَ جا ”اصل پٽ“ سمجهيو ويو، جن جي ثقافت تمام گهڻي ترقي يافته هئي ۽ قديم يورپي تهذيبن سان مقابلو ڪري سگهندي هئي. جڏهن ميڪسيڪو اسپين کان آزاد ٿيو، تڏهن ايزٽيڪن جو اهو رومانوي تصور اهڙي تصويري سرمائي جو ذريعو بڻيو، جنهن وسيلي نئين قوم کي يورپي ۽ آمريڪي عنصرن جي منفرد ميلاپ طور پيش ڪري سگهجي.

ايزٽيڪ ۽ ميڪسيڪو جي قومي سڃاڻپ
1821 ۾ ميڪسيڪو جي آزادي کان پوءِ ميڪسيڪي قومي سڃاڻپ جي ٺهڻ ۾ ايزٽيڪ ثقافت ۽ تاريخ مرڪزي حيثيت رکندي آئي آهي. سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي يورپ ۾ ايزٽيڪن کي عام طور وحشي، ڏکائيندڙ ۽ ثقافتي طور گهٽ سمجهيو ويندو هو. ميڪسيڪو جي آزادي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي، آمريڪا ۾ ڄاول اسپيني (ڪريئولو) مقامي فخر جون علامتون ڳولڻ لاءِ ايزٽيڪ تاريخ مان سهارو وٺندا هئا، جيئن اسپين جي سڃاڻپ کان ڌار مقامي وقار جو بنياد ٺهي سگهي. دانشورن ايزٽيڪ لکتن کي، جيئن فيرناندو ڊي الووا ڪورٽيس ايڪسٽليلڪسوچٽل گڏ ڪيون، ۽ هرناندو الوارادو ٽيزوزوموك ۽ چيمالپاھين جي لکڻين کي، ميڪسيڪو جي ماضي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو. هي جستجو تاريخدان ڊي.اي. بريڊنگ جي اصطلاح موجب ”ڪريئولو وطن دوستي“ جو بنياد بڻجي. سترهين صديءَ جو پادرِي ۽ سائنسدان ڪارلوس ڊي سيگوينزا ئي گونگورا ٽيڪسڪوڪو جي هڪ امير الووا ايڪسٽليلڪسوچٽل جو قلمي مجموعو حاصل ڪيو. ڪريئولو يسوعي فرانسيسڪو خاوير ڪلاويخيرو 1767 ۾ يسوعين جي جلاوطني کان پوءِ اٽلي ۾ رهندي La Historia Antigua de México (1780–1781) شايع ڪئي، جنهن ۾ هو ايزٽيڪن جي تاريخ سندن هجرت کان وٺي آخري حڪمران ڪواوٽيمڪ تائين بيان ڪري ٿو. هن اها لکڻي خاص طور تي ان مقصد سان ڪئي ته ميڪسيڪو جي اصلي ماضيءَ کي پنهنجي دور جي ليکڪن، جهڙوڪ پاو، بوفون، رينال ۽ وليم رابرٽسن جي بدنامين کان بچائي سگهجي. 1790 ۾ راڄڌاني جي مکيه چوڪ ۾ آثارِقديمه جي کوٽاين دوران ٻه تمام وڏا پٿريلا مجسما مليا، جيڪي فتح کان پوءِ ٽينوچٽٽلان جي زوال جي فوراً پوءِ دفن ڪيا ويا هئا. انهن مان مشهور ڪئلينڊر پٿر ۽ ڪوئٽليڪيو جو مجسمو برآمد ٿيو. انٽونيو ڊي ليئون ئي گاما جو 1792 وارو ڪتاب Descripción histórico y cronológico de las dos piedras انهن ٻنهي پٿريلن هڪ-ٿرن جو جائزو وٺي ٿو. ڏهه سال پوءِ، جرمن سائنسدان اليگزينڊر فون ھمبولٽ ميڪسيڪو ۾ هڪ سال گذاريو، ۽ ان دور جي سندس شروعاتي اشاعتن مان هڪ Views of the Cordilleras and Monuments of the Indigenous Peoples of the Americas هئي. ھمبولٽ مغربي دنيا ۾ سائنسدانن ۽ عام پڙهندڙن تائين ايزٽيڪ تصويرون پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
مذهب جي ميدان ۾، نوآبادي دور جي پڇاڙيءَ وارين گوادالۇپ جي پاڪ ڪنوار جي تصويرن ۾ اهڙا مثال ملن ٿا، جن ۾ کيس ايزٽيڪن جي مشهور نوپال ڪيڪٽس جي مٿان تري رهيو ڏيکاريو ويو آهي. خوان ڊيئگو، اهو ناھوا ماڻهو جنهن کي اها ظهور ٿيڻ جو چيو وڃي ٿو، هن ڳاڙهي-ڪاري رنگ واري ڪنوار کي ميڪسيڪو جي ايزٽيڪ ماضي سان ڳنڍيندو آهي.
جڏهن نيو اسپين 1821 ۾ آزاد ٿيو ۽ بادشاهت بڻيو، يعني پهريون ميڪسيڪي سلطنت، ته ان جي جهنڊي ۾ نوپال ڪيڪٽس تي روايتي ايزٽيڪ عقاب رکيو ويو. هي نشان ميڪسيڪو جي قومي قومي علامت طور به اختيار ڪيو ويو، ۽ سرڪاري عمارتن، مهرن ۽ نشانين تي نمايان ٿيندو آهي. آزادي کان پوءِ واري ميڪسيڪو ۾ تڪرار پيدا ٿيو: هڪ ڌر قديم تهذيبن کي قومي فخر جو سرچشمو مڃڻ کان انڪار ڪندڙ، ھسپانستا، جيڪي گهڻو ڪري سياسي طور قدامت پسند اشراف هئا؛ ۽ ٻي ڌر انهن کي فخر جو سرچشمو سمجهندڙ، انديخينستا، جيڪي گهڻو ڪري لبرل اشراف هئا. جيتوڻيڪ ميڪسيڪي جمهوريه جي جهنڊي جي مرڪز ۾ ايزٽيڪن جو نشان هو، پر قدامت پسند اشراف عام طور تي ميڪسيڪو جي موجوده اصلي آباديءَ سان دشمني رکندڙ هئا ۽ نه ئي کين ڪنهن شاندار اڳ-نوآبادي تاريخ جو حق ڏيندا هئا. ميڪسيڪي صدر انتونيو لوپيز ڊي سانتا انا جي دور ۾، اصلي-حمايتي لبرل دانشورن کي وڏي سامعين نه ملي. 1854 ۾ سانتا انا جي زوال کان پوءِ، ميڪسيڪي لبرل ۽ اصلي ماضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ عالم وڌيڪ سرگرم ٿيا. لبرل ماڻهن کي اصلي آبادي ۽ سندن تاريخ بابت وڌيڪ همدردي هئي، پر انهن لاءِ ”ڀارتي مسئلو“ هڪ تڪڙي مسئلي طور پيش ڪيو ويندو هو. قانون اڳيان برابريءَ واري لبرل عزم موجب، ترقي ڪندڙ اصلي ماڻهو—جهڙوڪ زاپوٽيڪ بينيتو خواريز جيڪو لبرلن جي صفن مان وڌي ميڪسيڪو جو پهريون اصلي نسل جو صدر بڻيو—۽ ناھوا دانشور ۽ سياستدان اگناسيو الٽاميرانو (جيڪو اگناسيو راميريز جو شاگرد هو) لاءِ ان زماني ۾ لبرلزم اڳتي وڌڻ جو رستو بڻجي. ميڪسيڪو جي اصلي ماضيءَ بابت تحقيقن ۾، معتدل لبرل خوسيه فيرناندو راميريز جو ڪردار اهم هو: هو قومي عجائب گهر جو ڊائريڪٽر رهيو ۽ ڪوڊڪس استعمال ڪندي تحقيق ڪئي، جڏهن⁠تہ لبرلن ۽ قدامت پسندن جي سخت تڪرارن کان پري رهيو، جيڪي ڏهه ساله گهرو جنگ تائين وٺي ويا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ايزٽيڪن بابت تحقيق ڪندڙ ميڪسيڪي عالمن ۾ فرانسيسڪو پيمينٽيل، انتونيو گارسيا ڪوباس، مانوئيل اوروزڪو ئي بيرا، خواڪين گارسيا ايڪاسبالتسيتا ۽ فرانسيسڪو ڊيل پاسو ئي ترونڪوسو شامل هئا، جن اوڻيهين صديءَ ۾ ايزٽيڪن تي ميڪسيڪي علمي ڪم جي واڌ ۾ اهم حصو وڌو.
ميڪسيڪو ۾ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ جو دور اهڙو هو، جنهن ۾ ايزٽيڪ تهذيب قومي فخر جو نقطو بڻجي وئي. هن دور تي لبرل فوجي هيرو پورفيريو دياث جو غلبو هو، جيڪو واهاڪا جو هڪ مستيصو هو ۽ 1876 کان 1911 تائين ميڪسيڪو جو صدر رهيو. سندس پاليسين، جن سان ميڪسيڪو پرڏيهي سيڙپڪارن لاءِ کليو ۽ ملڪ کي سخت هٿ هيٺ جديد بڻايو ويو، بيچينيءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ ”نظم ۽ ترقي“ جو نعرو اختيار ڪيو، جنهن سبب ميڪسيڪو جي اصلي آبادي ۽ سندن برادرين کي نقصان پهتو. پر ميڪسيڪو جي قديم تهذيبن بابت تحقيقن لاءِ سندس حڪومت نيڪ نيت ثابت ٿي: آثارِقديمه جي تحقيق لاءِ فنڊ ۽ يادگارن جي حفاظت لاءِ سهائتا ڏني وئي. ”عالمن لاءِ وڌيڪ فائديمند اهو هو ته اهي انهن هندستانين تي ڌيان محدود رکن جيڪي ڪيترين صدين کان مئل هئا.“ سندس هن سهائتا واري رويي سان ڪواوٽيمڪ جو يادگار وسيع پاسيو ڊي لا ريفورما جي هڪ وڏي ٽريفڪ گول چڪ (گلوئريتا) ۾ لڳايو ويو، جنهن جو هن 1887 ۾ افتتاح ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ جي عالمي نمائشَن ۾ ميڪسيڪو جي پئويلينن ۾ ملڪ جي اصلي ماضي، خاص طور ايزٽيڪن، تي وڏو زور هوندو هو. الفريدو چاويرو جهڙا ميڪسيڪي عالم انهن نمائشَن ۾ ميڪسيڪو جي ثقافتي تصوير کي گهڙڻ ۾ مددگار ٿيا. 
ميڪسيڪي انقلاب (1910–1920) ۽ ڪيترن علائقن ۾ جدوجهد ۾ اصلي ماڻهن جي وڏي شرڪت هڪ وسيع، حڪومت-حمايتي سياسي ۽ ثقافتي تحريڪ کي جنم ڏنو، جنهن کي انديخينيسمو چيو وڃي ٿو. ان سان ميڪسيڪو جي ايزٽيڪ ماضي جون علامتون هر پاسي عام ٿي ويون، خاص طور ميڪسيڪي ديواري مصوري ۾ ديئيگو رويئرا جي ڪم وسيلي.
ميڪسيڪي ليکڪن جهڙوڪ اوڪٽاويو پاث ۽ اگوستين فوئينتيس جديد ميڪسيڪي رياست طرفان ايزٽيڪ نشانين جي استعمال جو جائزو وٺندي تنقيد ڪئي آهي ته رياست سياسي مقصدن لاءِ اصلي ثقافت کي ڪيئن اختيار ڪري، ڦيرائي ۽ ترتيب ڏئي ٿي؛ پر ساڳئي وقت انهن پنهنجي لکڻين ۾ پاڻ به انهن علامتي اسلوبن کي ڪم آندو آهي. پاث، مثال طور، ميڪسيڪو جو قومي عجائب گهرِ انسانيات جي اڏاوتي ترتيب تي تنقيد ڪئي، جيڪا ميڪسيڪي تاريخ کي ايزٽيڪن تي ختم ٿيندڙ ڏيک ڏئي ٿي، ۽ هن کي ايزٽيڪ ثقافت جي قومي-پرستانه قبضي جي اظهار طور ڏٺو.

ايزٽيڪ تاريخ ۽ عالمي علمي تحقيق

يورپ ۽ آمريڪا ۾ عالمن کي ميڪسيڪو جي قديم تهذيبن بابت تحقيق جي خواهش وڌندي وئي، خاص طور اوڻيهين صديءَ کان. ھمبولٽ قديم ميڪسيڪو کي قديم تهذيبن بابت وسيع علمي بحثن ۾ آڻڻ ۾ انتهائي اهم هو. فرانسيسي آمريڪاشناس شارل اتيئن براسور ڊي بوربورگ (1814–1874) چيو ته ”اسان جي زماني ۾ سائنس آخرڪار آمريڪا ۽ آمريڪين کي تاريخ ۽ آثارِقديمه جي [پراڻي] نگاهه مان مؤثر نموني پڙهيو ۽ بحال ڪيو آهي. اهو ھمبولٽ هو [...] جنهن اسان کي ننڊ مان جاڳايو.“ فرانسيسي ژان فريڊرڪ والديڪ 1838 ۾ Voyage pittoresque et archéologique dans la province d'Yucatan pendant les années 1834 et 1836 شايع ڪئي. جيتوڻيڪ اها سڌي طرح ايزٽيڪن سان لاڳاپيل نه هئي، پر يورپ ۾ قديم ميڪسيڪي مطالعي ۾ دلچسپي وڌائڻ ۾ ان جو حصو رهيو. انگريز اشرافي لارڊ ڪنگزبرا قديم ميڪسيڪو سمجهڻ لاءِ وڏي توانائي لڳائي. ڪنگزبرا ھمبولٽ جي سڏي تي عمل ڪندي سڀ ڄاتل ميڪسيڪي ڪوڊڪس شايع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ ميڪسيڪو جا قديم آثار (1831–1846) جا نو جلد تمام گهڻي تصويرڪاري سان ڇپايا، جنهن سبب هو ڏيوالو ٿي ويو. هو سڌي طرح ايزٽيڪن ۾ دلچسپي نه رکندو هو، پر اهو ثابت ڪرڻ چاهيندو هو ته ميڪسيڪو کي يھودين آباد ڪيو هو. تنهن هوندي به، هن جي اشاعتن انهن اهم بنيادي ماخذن تائين ٻين لاءِ رسائي ممڪن بڻائي.
آمريڪا ۾ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ قديم ميڪسيڪو بابت دلچسپيءَ سبب جان لائيڊ اسٽيفنز ميڪسيڪو جو سفر ڪيو ۽ 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ خوبصورت تصويرن سان ڪتاب شايع ڪيا. بوسٽن جي هڪ اڌ-انڌي محقق وليم ھِڪ لِنگ پرسڪاٽ طرفان اسپيني فتح بابت تحقيق، سندس تمام گهڻو مقبول ۽ گهڻي جاکوڙ سان لکيل ڪتاب دي ڪانڪئيسٽ آف ميڪسيڪو (1843) جو سبب بڻجي. جيتوڻيڪ پرسڪاٽ باقاعده تربيت يافته تاريخدان نه هو، پر هن صاف ظاهر اسپيني ماخذن سان گڏ ايڪسٽليلڪسوچٽل ۽ ساھاگون جي فتح واري تاريخ مان پڻ ڪم ورتو. سندس ڪم ۾ ايزٽيڪن بابت ڪڏهن حمايت ۽ ڪڏهن مخالفت واري روش جو ميلاپ هو. اهو رڳو انگريزيءَ ۾ تمام گهڻو وڪامندڙ نه رهيو، پر ميڪسيڪي دانشورن تي به اثر وڌو، جن ۾ اهم قدامت پسند سياستدان لوڪاس الامان شامل هو. الامان پرسڪاٽ جي ايزٽيڪن واري تصويرڪشيءَ جي مخالفت ڪئي. بينجامن ڪين جي جائزي موجب، پرسڪاٽ جي تاريخ ”هر پاسي کان ٿيل حملي جي باوجود زنده رهي آهي، ۽ جيڪڏهن ماهرن ۾ نه به، ته عام پڙهندڙن ۾ ايزٽيڪ تهذيب بابت تصور تي اڃا تائين غالب آهي“. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ واپاري ۽ تاريخدان ھيوبرٽ ھائو بينڪرافٽ هڪ وڏو منصوبي جو نگرانيڪار رهيو، جنهن ۾ ليکڪ ۽ محقق ملازم رکيا ويا ته اتر آمريڪا جي ”مقامي نسلن“ جي تاريخ لکجي، جنهن ۾ ميڪسيڪو، ڪيليفورنيا ۽ وچ آمريڪا شامل هئا. هن منصوبي جو هڪ مڪمل ڪم قديم ميڪسيڪو لاءِ مخصوص هو، جنهن جو اڌ حصو ايزٽيڪن بابت هو. اهو هڪ گڏيل، هم آهنگ جائزو هو، جنهن ۾ ايڪسٽليلڪسوچٽل ۽ براسور ڊي بوربورگ سميت ٻين مان مواد ورتو ويو.
جڏهن آمريڪاشناسن جي بين الاقوامي ڪانگريس 1875 ۾ فرانس جي نانسي شھر ۾ ٺهي، تڏهن ميڪسيڪي عالم سرگرم شرڪت ڪندڙ بڻيا، ۽ ميڪسيڪو شھر 1895 کان شروع ڪري ڇهه ڀيرا هن ٻه ساليه، گهڻ-مضموني گڏجاڻيءَ جو ميزبان بڻيو. ميڪسيڪو جون قديم تهذيبون ميڪسيڪي ۽ عالمي عالمن جي وڏين علمي تحقيقن جو موضوع مسلسل رهنديون آيون آهن.

ٻولي ۽ جڳهن جا نالا

ناھواٽل ٻولي اڄ 15 لک ماڻهو ڳالهائين ٿا، گهڻو ڪري مرڪزي ميڪسيڪو جي رياستن جي جبلستاني علائقن ۾. اڄ جي ميڪسيڪي اسپيني ۾ ناھواٽل مان سوين قرضي لفظ شامل آهن، ۽ انهن مان ڪيترائي لفظ عام اسپيني استعمال ۾ اچي چڪا آهن ۽ پوءِ دنيا جي ٻين ٻولين تائين به پهتا آهن.
ميڪسيڪو ۾ ايزٽيڪن جا جڳهن جا نالا هر پاسي ملن ٿا، خاص طور مرڪزي ميڪسيڪو ۾ جتي ايزٽيڪ سلطنت جو مرڪز هو، پر ٻين علائقن ۾ به، جتي ڪيترائي ڳوٺ، شھر ۽ علائقا سندن ناھواٽل نالن سان قائم ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ايزٽيڪ معاون فوجون اسپيني آبادڪارن سان گڏ انهن شروعاتي مهمن ۾ شامل هيون جن ۾ نيو اسپين جا نقشا ٺهيا. اهڙي طرح اهي شھر به، جيڪي اصل ۾ ناھواٽل ڳالهائيندڙ نه هئا، ناھواٽل نالن سان سڃاتا وڃڻ لڳا. ميڪسيڪو شھر ۾ ايزٽيڪ حڪمرانن جون يادگارون به آهن، جن ۾ ميڪسيڪو شھر ميٽرو جي لائين 1 تي اهڙيون اسٽيشنون شامل آهن جن جا نالا موڪٽيزوما ٻيو ۽ ڪواوٽيمڪ تي رکيل آهن.

کاڌ خوراڪ

ميڪسيڪي کاڌ خوراڪ اڃا تائين ميزوامريڪا جي روايتي کاڌي جي بنيادي جزن تي ٻڌل آهي، ۽ خاص طور ايزٽيڪ کاڌ خوراڪ جي: مَڪَئي، مرچ، ڦريون، ڪدو، ٽماٽو ۽ ايوڪاڊو. انهن مان ڪيترائي بنيادي شيون اڄ به سندن ناھواٽل نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون، ۽ اهڙي طرح انهن ماڻهن سان لاڳاپو قائم رهي ٿو جن اهي خوراڪون اسپينين ۽ دنيا سان متعارف ڪرايون. قديم ميزوامريڪي خوراڪي جزن، خاص طور ٻوٽن، جي پکڙجڻ سان ناھواٽل قرضي لفظ (چوڪولاٽي، ٽماٽو، مرچ، ايوڪاڊو، ٽمالي، ٽاڪو، پپو سا، چپوٽلي، پوزولي، اٽولي) اسپيني وسيلي دنيا جي ٻين ٻولين ۾ به داخل ٿيا. ميڪسيڪي کاڌي جي عالمي پکڙجڻ ۽ مقبوليت سان، ايزٽيڪن جو طعامي ورثو عالمي سطح تائين پهتل چئي سگهجي ٿو. اڄ، ميڪسيڪي کاڌي جي مارڪيٽنگ ۾ ”حقيقت پسندي“ يا ”غير معمولي ڪشش“ پيدا ڪرڻ لاءِ ايزٽيڪ تصويرون ۽ ناھواٽل لفظ گهڻو استعمال ٿين ٿا.

نسلي سڃاڻپ
ايزٽيڪ ۽ مايا کي آمريڪا جي 2020 مردم شماري ۾ آمريڪي هندستاني گروهن جي مثالن طور نئين سر شامل ڪيو ويو، ۽ جواب ڏيندڙن مان ”ايزٽيڪ“ سڀ کان وڏو آمريڪي هندستاني گروهه بڻيو، جنهن بابت ماڻهن چيو ته سندن مڪمل پس منظر اتيان آهي.

عوامي ثقافت ۾
ايزٽيڪن بابت خيال يورپين جي ذهنن کي پهرين ملاقاتن کان وٺي موهيندو رهيو آهي، ۽ هن مغربي عوامي ثقافت لاءِ ڪيترائي علامتي نشان فراهم ڪيا آهن. پنهنجي ڪتاب دي ايزٽيڪ اميج ان ويسٽرن ٿاٽ ۾ بينجامن ڪين دليل ڏنو ته مغربي مفڪر اڪثر ايزٽيڪ ثقافت کي پنهنجي ثقافتي دلچسپين جي ڇنڊڇاڻ وسيلي ڏسندا رهيا آهن.
ايزٽيڪ ۽ ايزٽيڪ ڏند ڪٿائن جا ڪردار مغربي ثقافت ۾ به ظاهر ٿين ٿا. ڪئٽزالڪوئٽل، جيڪو پنن واري نانگ-ديوتا طور مشهور آهي، جو نالو پٽيروساورن جي هڪ جنس لاءِ استعمال ٿيو، ڪيٽزالڪوآٽلس، جيڪو وڏو اُڏامندڙ رينگڻ وارو جاندار هو ۽ جنهن جي پرن جي ويڪر  تائين ٻڌائي وڃي ٿي. ڪئٽزالڪوئٽل ڪيترن ڪتابن، فلمن ۽ وڊيو راندين ۾ ڪردار طور به آيو آهي. آمريڪي ليکڪ گيري جيننگس ايزٽيڪ دور واري ميڪسيڪو ۾ پسمنظر رکندڙ ٻه مشهور تاريخي ناول لکيا، ايزٽيڪ (1980) ۽ ايزٽيڪ آٽم (1997). اهي ناول ايترا مقبول ٿيا جو سندس وفات کان پوءِ ايزٽيڪ سيريز ۾ وڌيڪ چار ناول پڻ لکيا ويا.
ايزٽيڪ سماج کي سينيما ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي. 2000 جي ميڪسيڪي فلم دي اڌر ڪانڪئيسٽ (اسپيني: La Otra Conquista) جي هدايت سالوادور ڪارراسڪو ڪئي، ۽ ان ۾ 1520ع واري ڏهاڪي ۾ ميڪسيڪو تي اسپيني فتح کان پوءِ پيدا ٿيندڙ نوآبادي نتيجن کي پيش ڪيو ويو.  1989 جي فلم Retorno a Aztlán، جيڪا خوان مورا ڪاتليٽ جي آهي، هڪ تاريخي افسانو آهي جيڪو موٽيڪوزوما پهرئين جي دور ۾ قائم آهي، ۽ اها ناھواٽل ۾ فلمايل آهي، جنهن جو متبادل ناھواٽل عنوان Necuepaliztli in Aztlan آهي. ميڪسيڪي استحصال قسم جي بِي فلمن ۾ 1970ع واري ڏهاڪي دوران هڪ ورجائجندڙ روپ ”ايزٽيڪ ممي“ پڻ رهيو، گڏوگڏ ايزٽيڪ ڀوت ۽ جادوگر به.

 ڪتابيات 



 انگريزي ۾ بنيادي ماخذ 

 بردان، فرانسس ايف. ۽ پيٽريشيا ريف اناوالٽ (1997) دي ايسينشل ڪوڊڪس مينڊوزا. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس، برڪلي. .
 ڪورٽيس، هرنان (1987) ليٽرز فرام ميڪسيڪو. نئون ايڊيشن. ترجمو: اينٿني پيگڊن. ييل يونيورسٽي پريس، نيو ھيوَن. .






 دوران، فري ڊيئگو (1994) دي ھسٽري آف دي اِنڊيز آف نيو اسپين. ترجمو: ڊورِس ھيڊن. يونيورسٽي آف اوڪلاھوما پريس، نورمن. .


 زوريطا، الونسو ڊي (1963) لائيف اينڊ ليبر اِن اينشنٽ ميڪسيڪو: دي بريف اينڊ سمري ريليشن آف دي لارڊز آف نيو اسپين. ترجمو: بينجامن ڪين. رٽگرس يونيورسٽي پريس، نيو برنسوِڪ.  (1994 پيپر بيڪ).

 وڌيڪ پڙهڻ لاءِ 



 ٻاهريان ڳنڍڻا 

 ميڪسيڪولور تي ازتڪ: ازتڪن بابت خاص طور تي تيار ڪيل، لڳاتار تازه ٿيندڙ تعليمي ويب سائيٽ، سڀني عمرن جي سنجيده شاگردن لاءِ.
 ازتڪ / ناھواتل / ٽينوچٽٽلان: قديم ميزوامريڪا بابت وسيلا، يونيورسٽي آف منيسوٽا ڊولوٿ.
 ازتڪ تاريخ، ثقافت ۽ مذهب: بيرنال ڊياث دل ڪاستيو، *ميڪسيڪو جي دريافت ۽ فتح* (ترجمو: اي. پي. موڊسلي، 1928، ٻيهر ڇپائي 1965).
 مضمون: «ازتڪ سلطنت جي صوبن ۾ زندگي»
 تلاھوئيڪا ثقافت جو مرڪزي صفحو (ميڪسيڪو جي موريلوس علائقي سان واسطو رکندڙ ازتڪ گروهه)
 «ازتڪ – ڏند ڪٿائن کان اڳتي نظر»: بي بي سي ريڊيو فور جو پروگرام *ان آور ٽائيم*، جنهن ۾ ايلن نائيٽ، ايڊرين لاڪ ۽ اليزبيٿ گراهم شامل آهن.


Category:اتر آمريڪا ۾ آدمخوري
Category:ميزوامريڪي ثقافتون
Category:ميزوامريڪا جو پوسٽ ڪلاسڪ دور
Category:ميڪسيڪو جون پري-ڪولمبين ثقافتون
Category:پري-ڪولمبين تهذيبون
Category:ميڪسيڪو جي وادي

نوٽس

حوالا

زمرو:ميڪسيڪو
زمرو:ميڪسيڪو جي تاريخ
زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب