ريلوي واري وزارت (پاڪستان)

وزارت ريلويز (، ’’وزارتِ ريلوے‘‘، مختصر نالو ايم او آر) حڪومتِ پاڪستان جي هڪ وفاقي وزارت آهي، جيڪا قومي ريلوي نيٽ ورڪ ۽ پاڪستان ريلويز جي ترقي، منصوبابندي، انتظام ۽ سرڪاري پاليسين جي نگراني جي ذميوار آهي۔ شروعاتي طور تي هي کاتو وزارت مواصلات جو حصو هو، پر مئي 1974ع ۾ ان کي وفاقي حڪومت جي هڪ خودمختيار وزارت جي حيثيت ڏني وئي۔ وزارت جو هيڊڪوارٽر اسلام آباد ۾ پاڪ سيڪريٽريٽ جي بلاڪ ڊي ۾ واقع آهي۔

 تاريخ 

1858–1947
1858ع ۾، ڪيترين ريلوي ڪمپنين اڄوڪي پاڪستان واري علائقي ۾ پٽڙي وڇائڻ ۽ آپريشن شروع ڪيا۔ موجوده پاڪستان ريلويز جو نيٽ ورڪ اصل ۾ ننڍين نجي ريلوي ڪمپنين جي مقامي ريل رابطن جي صورت ۾ تعمير ٿيو۔ انهن ۾ سنڌ ريلوي، پنجاب ريلوي، دهلي ريلوي ۽ انڊس اسٽيم فلوٽيلا شامل هئا۔ 1870ع ۾ اهي چارئي ڪمپنيون گڏجي سنڌ، پنجاب اينڊ دهلي ريلوي قائم ٿيون۔ ان کان پوءِ وڌيڪ ريلوي لائينون ٺهيون، جن ۾ انڊس وئلي اسٽيٽ ريلوي، پنجاب ناردرن اسٽيٽ ريلوي، سنڌ–ساگر ريلوي، سنڌ–پشين اسٽيٽ ريلوي، ٽرانس–بلوچستان ريلوي ۽ قندهار اسٽيٽ ريلوي شامل هيون۔ 1880ع ۾ اهي سڀئي ڪمپنيون گڏ ٿي نارٿ ويسٽرن اسٽيٽ ريلوي بڻيون، جيڪا 1947ع تائين جاري رهي۔

1947–1970
1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ، نارٿ ويسٽرن اسٽيٽ ريلوي ۽ آسام بنگال ريلوي پاڪستان حوالي ٿيون ۽ انهن جا نالا تبديل ڪري پاڪستان ويسٽرن ريلوي ۽ پاڪستان ايسٽرن ريلوي رکيا ويا۔ ٻنهي ريلوي نظامن جي ملڪيت حڪومت پاڪستان وٽ هئي ۽ انهن کي هڪ گڏيل ريلوي بورڊ هيٺ آڻڻ جون ڪوششون ڪيون ويون۔ شروعاتي دور ۾ اهي ٻئي ريلويون وزارت مواصلات جي ريلوي ڊويزن وسيلي هلنديون هيون، جنهن جو سربراهه ڊائريڪٽر جنرل آف ريلويز هوندو هو۔

1959ع ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ هڪ آرڊيننس پاس ڪيو، جنهن تحت نيم خودمختيار ريلوي بورڊ قائم ڪيو ويو۔ بورڊ کي 1890ع جي ريلويز ايڪٽ IX جي بنيادي اختيارن موجب ترتيب ڏنو ويو۔ بورڊ جي قيام کان پوءِ به مرڪزي حڪومت پاليسي معاملن تي ڪنٽرول برقرار رکيو۔ 1 جولاءِ 1962ع تائين بورڊ ۾ ڊائريڪٽر جنرل، مالي ميمبر ۽ انجنيئرنگ ميمبر شامل هئا۔

20 سيپٽمبر 1924ع تي برطانوي هندستان جي قانون ساز اسيمبليءَ ۾ “سيپريشن ڪنويشن 1924ع” منظور ٿي، جنهن تحت ريلوي ماليات کي ملڪ جي عام ماليات کان جدا ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو۔ آزادي کان پوءِ هي اصول عارضي طور ختم ڪيو ويو، پر ٻي پنج ساله منصوبي (1960–65ع) دوران ٻيهر ريلوي ماليات کي الڳ ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي۔

9 جون 1962ع تي صدر ايوب خان صدارتي حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت ويسٽرن ۽ ايسٽرن ريلوي جو ڪنٽرول صوبائي حڪومتن حوالي ڪيو ويو۔

1970–موجوده دور
اوڀر پاڪستان جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ، ايسٽرن ريلوي بنگلاديش حوالي ٿي، جڏهن ته پاڪستان ويسٽرن ريلوي کي صدر جي ڪنٽرول هيٺ آڻي 1974ع ۾ وزارت ريلويز قائم ڪئي وئي۔ مئي 1974ع ۾ پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو نالو تبديل ڪري پاڪستان ريلويز رکيو ويو۔ 1982ع ۾ صدارتي حڪم ذريعي وزارت ريلويز ۽ ريلوي بورڊ کي گڏايو ويو۔

ان کان پوءِ وزارت کي ملڪ جي ريلوي اسٽيشنن ۽ جنڪشنن جي انتظام جي ذميواري ڏني وئي۔ 1980ع جي ڏهاڪي ۽ 1990ع جي شروعات ۾ مسافرن جي گهٽتائي ۽ مالي نقصانن سبب ڪيترين برانچ لائينن ۽ ننڍين اسٽيشنن کي بند ڪيو ويو۔ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ريلوي سبسڊي گهٽجڻ ۽ انتظامي ڪمزوري سبب مالي مسئلا وڌيا۔ مسافرن جي گهٽتائي سبب ريلوي نظام کي مالي طور تي مستحڪم رکڻ لاءِ سرڪاري سبسڊي ضروري بڻجي وئي۔

 ريلوي بورڊ 
ريلوي بورڊ (آر بي) پاڪستان ريلويز ۽ وزارت ريلويز جي ٽيڪنيڪي معاملن لاءِ اعليٰ ترين انتظامي ادارو آهي۔ ريلوي کاتي ۾ سڀ کان اعليٰ درجي جو سرڪاري بيوروڪريٽ حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو پاڪستان ريلويز جو چيئرمين پڻ هوندو آهي۔ هيٺ ڏنل فهرست ۾ اهي آفيسر ۽ حڪومت طرفان مقرر ڪيل بيوروڪريٽ شامل آهن، جيڪي سڌو سنئون سيڪريٽري ريلويز کي رپورٽ ڪن ٿا، جيڪو پاڻ به بورڊ جو چيئرمين هوندو آهي:

 سيڪريٽري ريلوي بورڊ، وزارت ريلويز، اسلام آباد
 ميمبر فنانس، ريلوي بورڊ، وزارت ريلويز، اسلام آباد
 ڊائريڪٽر جنرل (آپريشنز)، وزارت ريلويز، اسلام آباد
 ڊائريڪٽر جنرل (ٽيڪنيڪل)، وزارت ريلويز، اسلام آباد
 ڊائريڪٽر جنرل (پلاننگ)، وزارت ريلويز، اسلام آباد
 چيف ايگزيڪيوٽو / سينيئر جنرل مينيجر ريلوي، پاڪستان ريلويز هيڊڪوارٽر، لاهور
 منيجمينٽ ڊائريڪٽر، پاڪستان ريلوي ايڊوائزري اينڊ ڪنسلٽنسي سروسز (پراڪس)، راولپنڊي
 چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر (سي اي او)، پاڪستان ريلوي فريٽ ٽرانسپورٽ ڪمپني، راولپنڊي
 منيجمينٽ ڊائريڪٽر، ريلوي اسٽيٽ ڊولپمينٽ اينڊ مارڪيٽنگ ڪمپني (ريڊامڪو)، راولپنڊي
 منيجمينٽ ڊائريڪٽر، ريلوي ڪنسٽرڪشنز پاڪستان لميٽيڊ (ريلڪاپ)، لاهور
 وفاقي حڪومت جو انسپيڪٽر آف ريلويز (ايف جي آءِ آر)
 ڊائريڪٽر جنرل ويجيلنس ڊپارٽمينٽ (ڊي جي ويجيلنس)

 ذميواريون 
 پاڪستان ريلويز سان لاڳاپيل سڀ معاملا۔
 دفاعي ٽرئفڪ جي حرڪت ۽ ترجيح۔
 حڪمت عملي سببن لاءِ ريلوي لائينن جي سار سنڀال۔
 عالمي ادارن ۽ ٻين ملڪن سان ڳالهيون ۽ انهن سان ٿيل معاهدن تي عملدرآمد۔
 قومي ترقياتي پروگرام جي حصي طور ريلوي جي ترقياتي منصوبن جي هم آهنگي۔
 سامان ۽ اسٽورز جي معيار بندي ۽ وضاحتون۔
 ريلوي جي مجموعي ڪارڪردگي ۽ حفاظت۔
 بندرگاهن ڏانهن ۽ اتان ايندڙ ريل حرڪتن جي هم آهنگي۔

 ڊويزنون 

 پاڪستان لوڪوموٽو فيڪٽري رسالپور 

پاڪستان لوڪوموٽو فيڪٽري رسالپور ۾ 228.4 ملين پاڪستاني رپين جي لاڳت سان قائم ڪئي وئي۔ ان جو مقصد ملڪي سطح تي ڊيزل اليڪٽرڪ ۽ برقي لوڪوموٽو تيار ڪرڻ آهي، جيئن پاڪستان ريلويز کي غير ملڪي ٽيڪنالاجي تي گهٽ انحصار ڪرڻو پوي۔ فيڪٽري سالياني بنياد تي 25 لوڪوموٽو ٺاهڻ جي صلاحيت رکي ٿي۔ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ جي ٽيڪنالاجي هٽاچي (جاپان)، جنرل اليڪٽرڪ ٽرانسپورٽيشن، اي ڊي ٽرانز (جرمني) ۽ ڊيليان لوڪوموٽو اينڊ رولنگ اسٽاڪ ورڪس (چين) کان حاصل ڪئي وئي۔

 ڪيريج فيڪٽري اسلام آباد 
پاڪستان ريلويز ڪيريج فيڪٽري، اسلام آباد، 1970ع ۾ جرمني جي ايل ايڇ بي ڪوچ سان فني تعاون هيٺ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد مسافر ڪوچ تيار ڪرڻ هو۔ فيڪٽري هڪ شفٽ بنياد تي ساليانو 150 مسافر ڪوچ ٺاهڻ جي صلاحيت رکي ٿي۔

 ريلوي اسٽيٽ ڊولپمينٽ اينڊ مارڪيٽنگ ڪمپني (ريڊامڪو) 
ريڊامڪو 2012ع ۾ قائم ڪئي وئي۔ ريڊامڪو پاڪستان ريلويز جي غير بنيادي ڪاروباري معاملن جهڙوڪ زمينن جي ترقي، اشتهارن ۽ هورڊنگز، ۽ فرنچائز معاملن کي سنڀاليندي آهي۔

 پاڪستان ريلوي ايڊوائزري اينڊ ڪنسلٽنسي سروسز (پراڪس) 
پاڪستان ريلوي ايڊوائزري اينڊ ڪنسلٽنسي سروسز لميٽيڊ (پراڪس) 1976ع ۾ هڪ نجي لميٽيڊ ڪمپني طور قائم ٿي۔ 2002ع ۾ ان کي پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني بڻايو ويو۔ پراڪس سول انجنيئرنگ، مسافر ٽرينن جي تجارتي انتظام، مسافر رزرويشن ۽ ٽڪيٽنگ، ريل ڪيٽرنگ، ميڪينيڪل انجنيئرنگ ۽ اليڪٽرڪ انجنيئرنگ سميت مختلف خدمتون فراهم ڪري ٿي۔

 ريلوي ڪنسٽرڪشنز پاڪستان لميٽيڊ (ريلڪاپ) 
ريلوي ڪنسٽرڪشنز پاڪستان لميٽيڊ (ريلڪاپ) وزارت ريلويز جي ماتحت هڪ اداري طور 1980ع ۾ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني جي حيثيت سان قائم ڪئي وئي۔ ريلڪاپ انجنيئرنگ جي شعبي ۾ خدمتون مهيا ڪري ٿي، جن ۾ ريلوي ٽريڪ، ريلوي اسٽيشنون، پل، اوور هيڊ برجز، انڊر پاس، سرنگهون، ڪلورنٽ، بندرگاهن تي ريلوي سهولتون وغيره شامل آهن۔ ريلڪاپ سعودي عرب، سوڊان، صوماليا، ايران ۽ سينيگال ۾ به ڪيترائي منصوبا مڪمل ڪيا آهن۔

حوالا