ڪڪولقان جو مندر (ايل ڪاسٽيلو)

ايل ڪاستيلو (انگريزي: El Casttillo؛ اسپيني: el kas'tiʎo، قلعو)، جن کي ڪوڪولڪان جو مندر پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ ميسوامريڪي ڏاڪاڻي پيرامڊ آهي، جيڪو چيچن اِتزا جي آثارِ قديمه واري ماڳ، جيڪو ميڪسيڪو جي يوڪاتان رياست ۾ واقع آهي، جي مرڪز تي حاوي نظر اچي ٿو، هن مندر واري عمارت کي قديم آثار جي ماهرن وڌيڪ رسمي طور تي چيچن اِتزا جي ساخت 5B18 جي نالي سان سڃاتو آهي۔

 جوڙجڪ 
هي عمارت پري-ڪولمبين دور جي مايا تهذيب طرفان تقريباً 8هين ۽ 12هين صدي عيسوي جي وچ ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. اها عمارت ديوتاءَ ڪوڪولكان جي مندر طور استعمال ٿيندي هئي، جيڪو يوڪاتيڪ مايا جو پرن وارو ناگ ديوتا هو ۽ جيڪو ڪوئتزالڪوئٽل سان ويجهڙائي رکندڙ هو؛ ڪوئتزالڪوئٽل اهو ديوتا هو، جنهن کي ازٽيڪ ۽ وچ ميڪسيڪو جي ٻين ثقافتن به ميسوامريڪي پوسٽ ڪلاسڪ دور دوران مڃيو. هن مندر جي هيٺان هڪ ذيلي جوڙجڪ به موجود آهي، جيڪا غالباً ساڳئي مقصد لاءِ ڪيترائي صدين اڳ تعمير ڪئي وئي هئي.

مندر چورس شڪل واري ڪيترن ئي ڇتين (terraces) تي ٻڌل آهي، جن جي هر هڪ چئن پاسن کان مٿين مندر ڏانهن ڏاڪڻيون وڃن ٿيون. اتر واري پاسي جي بالاسٽريڊ (balustrade) جي ڪنارن سان پرن وارا ناگ جا مجسما ٺهيل آهن. بهاري اعتدال (اتر اڌ گول)خزاني اعتدال (اتر اڌ گول) جي ڏينهن تي، منجهند جو دير سان سج جي روشني مندر جي اتر-اولهه ڪنڊ تي پوي ٿي ۽ اتر-اولهه واري بالاسٽريڊ تي ٽڪنڊي شڪلن وارا پاڇا پيدا ڪري ٿي، جنهن سان اهڙو وهم پيدا ٿئي ٿو ڄڻ پرن وارو ناگ مندر تان هيٺ لهي رهيو هجي. اڄڪلهه سياحن لاءِ هي منظر تمام گهڻو مشهور آهي ۽ بهاري اعتدال جي ڏينهن هزارين ماڻهو ان کي ڏسڻ لاءِ گڏ ٿين ٿا؛ البت اهو معلوم ناهي ته هي روشني ۽ پاڇي وارو منظر جان بوجھه ڪري ڊزائين ڪيو ويو هو يا نه، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙو اثر اعتدالن جي ويجهو ڪيترن هفتن تائين بنا ڪنهن وڏي تبديلي جي ڏسي سگهجي ٿو.

1998 کان وٺي ڪيل سائنسي تحقيق مان اهو ظاهر ٿيو آهي ته مندر جي چوڌاري تاڙيون وڄائڻ سان ڪوئتزال پکيءَ جي چهنڪار جهڙو آواز پيدا ٿئي ٿو. محققن جو خيال آهي ته هي اثر اتفاقي ناهي، پر مندر جي تعمير ڪندڙن لاءِ اهو الهي انعام جهڙو هو. فني طور تي، تاڙين جو آواز مندر جي اوچين ۽ سنهين چونائي پٿر جي ڏاڪڻين سان ٽڪرائجي ڦهلجي ٿو، جنهن سان هڪ اهڙو آواز پيدا ٿئي ٿو جيڪو آهستي آهستي گهٽ ٿيندڙ فريڪوئنسي سان پکيءَ جي آواز جهڙو لڳي ٿو.Jennie Cohen, Did the Maya Build Chirping Pyramids?, History.com, 17 November 2010David Lubman, Archaeological acoustic study of chirped echo from the Mayan temple at Chichen Itza, in the Yucatan Region of Mexico ... Is this the world's oldest known sound recording?, Acoustics.org, 13 October 1998

مندر جي چارئي پاسن تي تقريباً 91 ڏاڪڻيون آهن، جيڪي سڀ گڏ ڪيون وڃن ۽ مٿئين مندر جي پليٽفارم کي آخري “ڏاڪو” سمجهيو وڃي ته ڪل 365 ڏاڪڻيون بڻجن ٿيون (ڏکڻ واري پاسي جون ڏاڪڻيون گهڻو ڪري کُهجي چڪيون آهن). هي انگ هابʼ سال جي ڏينهن جي تعداد برابر آهي ۽ غالباً رسمن سان گهرو لاڳاپو رکي ٿو.Milbrath 1989: 66

هي جوڙجڪ  اوچي آهي، جنهن کان علاوه مٿئين مندر لاءِ وڌيڪ  آهن. چورس بنياد جي ماپ  آهي.

 تعمير 
ڪوڪولكان جي مندر (“ايل ڪاستييو”) جي تعمير، ٻين ميسوامريڪي مندرن وانگر، مايا ماڻهن جي ان عام روايت جي عڪاسي ڪري ٿي جنهن تحت مندر ڪيترن مرحلن ۾ تعمير ڪيا ويندا هئا. آخري تعمير غالباً 900 کان 1000 عيسوي جي وچ ۾ ٿي، جڏهن⁠تہ هيٺئين ذيلي جوڙجڪ شايد ان کان اڳ، تقريباً 600 کان 800 عيسوي جي وچ ۾ ٺاهي وئي هئي. آثارِ قديمه جي تحقيق موجب، ڪوڪولكان جي مندر جي تعمير جو بنياد محورِ عالم (axis mundi) جي تصور تي هو.Tejero-Andrade, A., Argote-Espino, D., Cifuentes-Nava, G., Hernández-Quintero, E., Chávez, R.E., & García-Serrano, A. (2018). ‘Illuminating’ the interior of Kukulkan's Temple, Chichén Itzá, Mexico, by means of a non-conventional ERT geophysical survey. Journal of Archaeological Science, 90, 1-11. ماهرن جو خيال آهي ته هن هنڌ جي تقدس برقرار رهيو، ڀلي جوڙجڪ جي رخ ۾ ڪا به تبديلي آئي هجي. جڏهن مندر جي نئين سر تعمير ٿيندي هئي، تڏهن پراڻي جوڙجڪ کي هڪ رسمي عمل تحت ڊاهيو ويندو هو، جنهن جو مقصد روحاني قوتن جي جڳهه کي برقرار رکڻ هوندو هو. اندازو آهي ته آخري تعمير 11هين صدي عيسوي سان لاڳاپيل آهي. پراڻي اندروني مندر کي “ذيلي جوڙجڪ” سڏيو وڃي ٿو.

1930ع واري ڏهاڪي ۾ بحاليءَ جي ڪم دوران، اتر-اوڀر واري ٻاهرئين ڏاڪڻ جي بالاسٽريڊ ۾ هڪ داخلا ٺاهي وئي ته جيئن آثار قديمه جي ماهرن کي رسائي ملي، ۽ پوءِ 20هين صدي جي باقي عرصي دوران سياحن لاءِ به اها داخلا استعمال ٿيندي رهي.

 اندروني حصو 

1566ع ۾، هي مندر راهب ڊيگو ڊي لاندا پنهنجي مسودي ۾ بيان ڪيو، جيڪو Relación de las cosas de Yucatán (اسپيني آمد جي وقت يوڪاتان) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. لڳ ڀڳ ٽي صديون پوءِ، جان لوئيڊ اسٽيفنز پنهنجي ڪتاب Incidents of Travel in Yucatán (1843ع ۾ شايع ٿيل) ۾ هن مندر جي تعميراتي بناوت کي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو. ان وقت، چيچن اِتزا جو آثارِ قديمه وارو هنڌ هڪ جاگير اندر واقع هو، جنهن جو نالو به چيچن اِتزا هو، ۽ اها جاگير جوان سوسا جي ملڪيت هئي. فريڊرڪ ڪئٿرووڊ هن ڪتاب کي لٿوگراف تصويرن سان سينگاريو، جن ۾ مندر کي سڀني پاسن کان گھڻي ٻوٽيداري سان ڍڪيل ڏيکاريو ويو آهي. ويهين صدي جي شروعات ۾ ڪڍيل ڪجهه تصويرون پڻ مندر کي جزوي طور ساڳئي ٻوٽيداري سان ڍڪيل ڏيکارين ٿيون.

1924ع ۾، ڪارنيگي انسٽيٽيوشن فار سائنس (واشنگٽن ڊي سي) ميڪسيڪو جي حڪومت کان اجازت گهري ته چيچن اِتزا جي علائقي ۽ ان جي چوڌاري کوجنا ۽ بحاليءَ جا ڪم ڪري سگهجن. 1927ع ۾، ميڪسيڪو جي آثارِ قديمه جي ماهرن جي مدد سان ڪم جي شروعات ٿي. اپريل 1931ع ۾، ان مفروضي جي تصديق لاءِ ته ڪوڪولكان جو مندر هڪ تمام پراڻي مندر جي مٿان تعمير ٿيل آهي، کوٽائي ۽ کوجنا جو ڪم شروع ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان وقت عام خيال هن مفروضي جي ابتڙ هو. 7 جون 1932ع تي، هڪ صندوق دريافت ٿي جنهن ۾ مرجان، ابسڊين ۽ فيروزي سان جڙيل شيون ۽ انساني باقيات موجود هيون؛ اهي سڀ شيون هاڻي ميڪسيڪو سٽي جي قومي انسانيات ميوزيم ۾ رکيل آهن.

ڪوڪولكان جو مندر (ايل ٽيمپلو) پاڻي سان ڀريل هڪ قدرتي کوک يا سينوٽي جي مٿان واقع آهي. تازين آثارِ قديمه جي تحقيقن مان معلوم ٿئي ٿو ته تعمير جو هڪ پراڻو مرحلو ڏکڻ-اوڀر واري سينوٽي جي ويجهو واقع آهي، نه ته بلڪل مرڪز ۾. هي ويجهڙائي ظاهر ڪري ٿي ته مايا ماڻهو شايد سينوٽي جي موجودگي کان واقف هئا ۽ پنهنجن مذهبي عقيدن کي آسان بڻائڻ لاءِ ڄاڻي واڻي مندر کي اتي تعمير ڪيو.

اپريل 1935ع ۾، وسيع کوٽائيءَ کان پوءِ، مندر جي اندر هڪ چاڪ مول جو مجسمو مليو، جنهن جا ناخن، ڏند ۽ اکيون مادر آف پرل سان سينگاريل هيون. جنهن ڪمري ۾ هي دريافت ٿي، ان کي “نذرانن جو هال” يا “اتر وارو ڪمرو” سڏيو ويو. هڪ سال کان وڌيڪ کوٽائي کان پوءِ، آگسٽ 1936ع ۾، پهرئين ڪمري کان ٿورو فاصلي تي ٻيو ڪمرو دريافت ٿيو. هن ڪمري، جنهن کي “قربانين جو ڪمرو” چيو ويو، ۾ آثارِ قديمه جي ماهرن پٺئين ڀت ۾ انساني هڏن جون ٻه متوازي قطارون ڏٺيون، گڏوگڏ هڪ ڳاڙهي جاگوار جو مجسمو پڻ مليو. ٻنهي انساني باقيات وارن ذخيرن جو رخ اتر-اتر اوڀر طرف هو. محققن اهو نتيجو ڪڍيو ته مندر جي اندر هڪ ٻيو مندر موجود آهي، جيڪو لڳ ڀڳ  ويڪرو آهي، ٻاهرئين مندر جهڙي شڪل رکي ٿو، ان ۾ نَو ڏاڪڻيون آهن، ۽ ان جي اوچائي لڳ ڀڳ  آهي، جتي چاڪ مول ۽ جاگوار دريافت ٿيا.


جيڪو شيءِ تخت وانگر نظر اچي ٿي (جنهن کي “ڳاڙهو جاگوار تخت” چيو وڃي ٿو)، اها انهيءَ ڪمري ۾ دريافت ٿي، جنهن کي تختگاهه چيو وڃي ٿو. اڳ ۾ خيال هو ته جاگوار تخت چقمق پٿر ۽ سائي پٿر جي چڪرين سان سينگاريل هو، پر جديد تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته جاگوار انتهائي علامتي ۽ رسومي اهميت وارن قيمتي مواد مان ٺهيل آهي. ايڪس-ري فلوروسينس (XRF) ٽيڪنالاجي استعمال ڪندي معلوم ٿيو ته هي مجسمو ڳاڙهي رنگ سان رنگيل آهي، جنهن ۾ سينيبَر، يعني پارو سلفائيڊ (HgS)، شامل آهي. سينيبَر چيچن اِتزا جي ويجهو موجود نه هو، تنهنڪري ان کي ڊگهي فاصلي واري واپار وسيلي آندو ويو هوندو، جنهن سبب ان جي قيمت تمام گهڻي هئي.Juárez-Rodríguez, O., Argote-Espino D., Santos-Ramírez, M., & López-García, P. (2017). Portable XRF analysis for the identification of raw materials of the Red Jaguar sculpture in Chichén Itzá, Mexico. Quaternary International. ان کان علاوه، ڳاڙهو رنگ مايا ثقافتي علامتن ۾ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇو⁠تہ اهو زندگي جي تخليق سان گڏ موت ۽ قرباني سان پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق ڏيکاري ٿي ته مايا ثقافت ۾ شين کي حياتيءَ جي جوهر سان ڀريل سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري جاگوار کي ڳاڙهو رنگڻ انهن عقيدن جي عڪاسي ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ جاگوار کي نذراني طور ڏٺو ويو. سينيبَر جي اعليٰ حيثيت ۽ ڳاڙهي رنگ جي اهميت مان ظاهر ٿئي ٿو ته جاگوار مندر کي رسومي طور بند ڪرڻ ۽ نئين سر تعمير لاءِ تياريءَ سان لاڳاپيل هو.

ڳاڙهي جاگوار جا چار ڏند ڊجيٽل مائيڪرو اسڪوپ ۽ ماليڪالاجي جي ماهرن جي تقابلي تجزيي سان گيسٽروپوڊ مولسڪ شيل (Lobatus costatus) طور سڃاتا ويا. اهي شيل پڻ قيمتي وسيلن مان هئا، جيڪي غالباً واپار وسيلي چيچن اِتزا آندا ويا هئا. سائي پٿر جو تجزيو ڪرڻ سان معلوم ٿيو ته اهي جيڊائيٽ جا قسم آهن. جيڊائيٽ معاشي ۽ سماجي لحاظ کان انتهائي قيمتي هو، ۽ ان جو استعمال ڏيکاري ٿو ته چيچن اِتزا کي واپاري رستن تائين وڏي رسائي حاصل هئي.

آثارِ قديمه جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڳاڙهو جاگوار ٻين مايا ڀتين تي ٺهيل تختن جي تصويرن سان ملي ٿو (جهڙوڪ چاڪ مول جي مندر ۾)، تنهنڪري جيڪو به هن تخت تي ويهندو هو، اهو ممڪن آهي ته محورِ عالم (axis mundi) جي نقطي تائين رسائي حاصل ڪندو هجي، جيڪو ڪائناتي نظام سان لاڳاپيل اهم تصور آهي. زيرِزمين دنيا ۽ موت سان لاڳاپيل مواد جي علامتي استعمال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هي تخت مندر کي رسومي طور بند ڪرڻ لاءِ نذراني طور ڪم ايندو هو.

 ترتيب 
هي مندر ماڳ جي اندر سڌو سنئون هڪ سينوٽي (پاڻيءَ جي کوک) جي مٿان واقع آهي، ۽ اهو چار ٻين سينوٽين جي وچ واري چوراهي تي ترتيب ڏنل آهي: مقدس سينوٽي (اتر), Xtoloc (ڏکڻ), Kanjuyum (اوڀر), ۽ Holtún (اولهه). هي ترتيب ڪوڪولكان جي مندر جي حيثيت کي محورِ عالم طور مضبوط ڪري ٿي. مندر جا اولهه ۽ اوڀر وارا پاسا سج جي زينٿ لهڻ ۽ نادر اڀرڻ سان ٺهڪندڙ آهن، جيڪي شايد زرعي ڪئلينڊر جي ٻين واقعن، جهڙوڪ پوک ۽ لڻپ جي شروعات، سان لاڳاپيل هجن.Wren, L., Kristan-Graham, C., Nygard, T., & Spencer, K. R. (2018). Landscapes of the Itza : Archaeology and art history at Chichen Itza and neighboring sites. Gainesville: University Press of Florida. بهرحال، سج جي زينٿ ۽ نادر گذرڻ سان لڳ ڀڳ ٺهڪندڙ ترتيب شايد اتفاقي هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ميسوامريڪا ۾ تمام ٿوريون عمارتون اهڙي ترتيب رکن ٿيون، ۽ اهڙين حالتن ۾ به ٻيون وضاحتون وڌيڪ امڪاني سمجهيون وڃن ٿيون. جيئن⁠تہ ميسوامريڪي تعمير ۾ سج اڀرڻ ۽ لهڻ جون تاريخون عام طور 13 ۽ 20 ڏينهن جي ضربن سان جدا ٿين ٿيون، ۽ سال جي مخصوص موسمن ۾ گڏ ٿين ٿيون، تنهنڪري اهو دليل ڏنو ويو آهي ته اهڙيون ترتيبون مشاهدي تي ٻڌل ڪئلينڊرن جي استعمال کي ممڪن بڻائين ٿيون، جيڪي زرعي ۽ لاڳاپيل رسومي سرگرمين جي صحيح وقتبندي ۾ مدد ڏين ٿيون. هي نمونو مايا لو لينڊز ۾ ۽ ميسوامريڪا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. چيچن اِتزا ۾ ڪوڪولكان جي مندر جو اتر (۽ مکيه) چهرو 111.72° ازيمٿ رکي ٿو، جيڪو 20 مئي ۽ 24 جولاءِ تي سج لهڻ سان ٺهڪي اچي ٿو، جيڪي 65 ۽ 300 ڏينهن جي وٿيءَ سان آهن (13 ۽ 20 جا ضرب). اهم ڳالهه اها آهي ته ساڳيون تاريخون ٽولم جي هڪ ساڳئي مندر سان پڻ لاڳاپيل آهن.

 تازيون اڳڀرائيون 
2006ع جي لڳ ڀڳ، قومي انسٽيٽيوٽ آف اينٿروپالاجي اينڊ هسٽري (INAH)، جيڪو چيچن اِتزا جي آثارِ قديمه واري ماڳ جو انتظام سنڀالي ٿو، يادگارن کي عام ماڻهن لاءِ بند ڪرڻ شروع ڪيو. هاڻي سياح انهن جي چوڌاري گھمي سگهن ٿا، پر نه ته انهن تي چڙهي سگهن ٿا ۽ نه ئي اندروني ڪمرا ڏسي سگهن ٿا. اهو فيصلو ان واقعي کان پوءِ ڪيو ويو، جڏهن هڪ عورت سياح چڙهڻ دوران ڪري فوت ٿي وئي هئي.

محققن ڪوڪولكان جي لڳ ڀڳ هزار سال پراڻي مندر هيٺ هڪ تمام وڏي سينوٽي (جنهن کي sinkhole پڻ چيو وڃي ٿو) دريافت ڪئي. مندر جي هيٺان ٺهندڙ هي کوک لڳ ڀڳ  ماپ رکي ٿي ۽ ان جي کوٽائي لڳ ڀڳ  آهي. سمجهيو وڃي ٿو ته هن کوک کي ڀرڻ وارو پاڻي اتر کان ڏکڻ طرف وهي ٿو. محققن اهو پڻ معلوم ڪيو ته سينوٽي جي مٿئين حصي تي لڳ ڀڳ  ٿلهي چونڊي پٿر جي پرت موجود آهي، جنهن تي مندر قائم آهي.

تازين آثارِ قديمه جي تحقيقن ۾ electrical resistivity tomography (ERT) استعمال ڪري ڪوڪولكان جي تعميراتي مرحلن جو جائزو ورتو ويو. ماڳ کي ممڪن نقصان کان بچائڻ لاءِ، اليڪٽروڊ روايتي طريقي بدران مندر جي چوگرد چورس ڍانچي جي چوڌاري هموار بنياد وارن ڊٽيڪٽرن جي صورت ۾ لڳايا ويا. مندر جي هر حصي جي جاچ کان پوءِ حاصل ٿيل ڊيٽا مان ظاهر ٿيو ته ڪوڪولكان ۾ تعمير جا ٻه اڳوڻا مرحلا موجود هئا، ۽ ٻئي ذيلي ڍانچي جي مٿان شايد هڪ مندر به هو. انهن تعميراتي مرحلن جي صحيح تاريخن جي سڃاڻپ سان اهو طئي ڪرڻ ۾ مدد ملندي ته ڪهڙن دورن ۾ چيچن اِتزا وڏي پيماني تي آباد رهيو.

 گيلري 

ڪتابيات






حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:چيچن اتزا 
زمرو:قديم آثار 
زمرو:مايا فن تعمير
زمرو:ميڪسيڪو ۾ اهرام
زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب
زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:12 صدي ۾ مڪمل ٿيل عمارتون ۽ ساختون 
 زمرو:يوڪاتان رياست ۾ عمارتون ۽ ساختون بناوت]] 
زمرو:مايا تهذيب ۾ 12هين صدي جون قائم ڪيل عمارتون