سنکيا

سنکيا يا سنکيا (; ) دوئيّت واري روايتي آستڪ مڪتب مان هڪ آهي، جيڪو هندو فلسفو جو اهم نظام آهي.Knut A. Jacobsen, Theory and Practice of Yoga, Motilal Banarsidass, , pages 100–101."Samkhya", American Heritage Dictionary of the English Language, Fifth Edition (2011)."Samkhya", Webster's College Dictionary (2010), Random House. هن نظام موجب حقيقت ٻن آزاد ۽ بنيادي اصولن تي مشتمل آهي: پرش (شعور يا روح) ۽ پرڪرتي (فطرت يا مادو، جنهن ۾ انساني ذهن ۽ جذبات به شامل آهن).
پرش شاهد-شعور آهي. اهو مطلق، آزاد، غير منحصر، ادراڪ کان مٿانهون، ذهن يا حواس جي ڪنهن به تجربي کان بالاتر، ۽ لفظن ۾ بيان کان ٻاهر آهي.
پرڪرتي مادو يا فطرت آهي. اها سرگرم، غير شعوري، ۽ ٽن گُڻ (فطري خوبيون يا رجحان) جي توازن تي مشتمل آهي،Gerald James Larson (2011), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, Motilal Banarsidass. يعني ستّو، رجس ۽ تمس. جڏهن پرڪرتي جو پرش سان تعلق ٿئي ٿو ته اهو توازن بگڙي وڃي ٿو، ۽ پرڪرتي ظاهر ٿي ويهه-ٽيهن تتوان ۾ ارتقا ڪري ٿي، جن ۾ عقل (ٻڌي يا مھت), اهنڪار (مان-اصول)، ذهن (منس)؛ پنج ادراڪي صلاحيتون (ڪن، چمڙي، اکيون، زبان، نڪ)؛ پنج عملي صلاحيتون (هٿ، پير، ڳالهائڻ، مقعد، تناسلي عضو)؛ ۽ پنج ”لطيف عناصر“ (تنماتر) شامل آهن، جن مان پنج ”مادي عناصر“ (زمين، پاڻي، باهه، هوا ۽ خلا) پيدا ٿين ٿا، ۽ پوءِ ادراڪ ۽ شعوري تجربي جي ظاهريت جنم وٺي ٿي.

جيو (زنده هستي) اها حالت آهي جنهن ۾ پرش، پرڪرتي سان جڙيل هجي. انساني تجربو انهن ٻنهي جي باهمي عمل جو نتيجو آهي، جتي پرش مختلف ادراڪي سرگرمين جي ميلاپن کان واقف ٿئي ٿو. پرش جي پرڪرتي سان بندش جو خاتمو موڪش (نجات) يا ڪيواليا (الڳ ٿيڻ) سڏجي ٿو.Gerald James Larson (2011), Classical Sāṃkhya.
سنکيا جي علميات ٽن مان ڇهن پرماڻ (ثبوتن) کي علم حاصل ڪرڻ جا معتبر ذريعا مڃي ٿي، جيئن يوگ پڻ مڃي ٿو. اهي آهن: پرتيڪشا (سڌي ادراڪ)، انومان (استدلال)، ۽ شبد (معتبر ذريعن جي شاهدي).John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy. ڪڏهن ڪڏهن ان کي عقليت پسند مڪتبن مان هڪ به چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو دليل ۽ استدلال تي ڀاڙي ٿو.Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga.
جيتوڻيڪ سنکيا جهڙا خيال رگ ويد ۽ قديم اپنشدن ۾ ملن ٿا، ڪي مغربي عالمن جو خيال آهي ته شايد سنکيا جو جنم غير-ويدڪ ماحول ۾ ٿيو، ۽ پوءِ رياضتي ۽ تپسوي ماحول ۾ ترقي ڪئي. ابتدائي سنکيا خيال تقريباً اٺين/ستين صدي قبل مسيح کان وڌڻ لڳا، جيئن وچئين اپنشد، بُدڌچريتا، ڀگوت گيتا ۽ مھاڀارت جي موڪشڌرم حصي مان ظاهر ٿئي ٿو. اهو رياضتي روايتن، ڌيان، روحاني مشقن ۽ مذهبي ڪائناتيات سان ڳنڍيل هو، ۽ اهڙي استدلالي طريقي سان وابسته هو جيڪو نجات ڏيندڙ علم (وِديا، جنان، وِوِيڪ) تائين پهچائي ٿو ۽ دُک (ڏک) ۽ جنم-مرڻ جي چڪر جو خاتمو ڪري ٿو. منظم سنکيا جو واضح نظام پهرئين هزارين عيسوي جي شروعات ۾ موجود هو. ان جي حتمي صورت سنکيا ڪارڪ (چوٿين صدي عيسوي) سان جڙي ٿي.
ممڪن آهي ته سنکيا ابتدائي دور ۾ خدا پرست يا غير خدا پرست رهيو هجي، پر پهرئين هزارين عيسويءَ ۾ ان جي نظامي ترتيب کان پوءِ خدا جي وجود جو سوال ثانوي بڻجي ويو. سنکيا جو يوگ سان گهرو تعلق آهي، جنهن لاءِ اهو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو، ۽ ٻين ڀارتي فلسفيانه نظامن تي پڻ اثرانداز ٿيو.

 اشتقاق 

سنکيا (سنسڪرت: सांख्य) يا سنکيا هڪ سنسڪرت لفظ آهي، جنهن جو مطلب آهي ”ڳڻپ ڪرڻ، شمار ڪرڻ، دليل ڪرڻ، عددي ترتيب سان استدلال ڪرڻ، عدد سان لاڳاپيل، عقلي“. قديم ڀارتي فلسفي جي حوالي سان، سنکيا هندو ڌرم جو اهو فلسفيانه مڪتب آهي جيڪو منظم شمار ۽ عقلي جاچ تي ٻڌل آهي.
لفظ سنکيا جو هڪ مطلب ”عددي يا تجربي سان لاڳاپيل“ پڻ آهي. جيتوڻيڪ هي اصطلاح اڳ ۾ عام معنٰي ۾ مابعدالطبيعي علم لاءِ به استعمال ٿيندو هو، پر فني استعمال ۾ اهو اُن فلسفيانه نظام لاءِ مخصوص ٿي ويو جيڪو ابتدائي صديون عيسويءَ ۾ هڪ منظم نظريي طور اُڀريو. هن نظام کي ”سنکيا“ ان ڪري چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پنجويهه تتوا يا حقيقي اصولن کي ”ڳڻي“ بيان ڪري ٿو؛ ۽ ان جو بنيادي مقصد پنجويهين تتوا، يعني پرش (روح) جي حتمي آزادي حاصل ڪرڻ آهي.

فلسفو

پرش ۽ پرڪرتي
سنکيا ٻن ”ناقابلِ تحليل، فطري ۽ خودمختيار حقيقتن“ ۾ فرق ڪري ٿي، يعني پرش، جيڪو شاهد-شعور آهي، ۽ پرڪرتي، جيڪا ”مادو“ ۽ ذهن ۽ ادراڪ جون سموريون سرگرميون آهي. ڊين لُستهاوس موجب:

پرش کي شعوري اصول، غير فعال ڀوگ ڪندڙ (ڀوڪتا) ۽ پرڪرتي کي ڀوگ جو موضوع (ڀوگيا) سمجهيو وڃي ٿو. سنکيا جو عقيدو آهي ته پرش بي جان دنيا جو سرچشمو نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شعوري اصول پاڻ کي غير شعوري دنيا ۾ تبديل نٿو ڪري سگهي. اهو گهڻ-روحانيّت وارو روحانيت، غير خدا پرست حقيقت پسندي ۽ سخت دوئيّت آهي.

پرش – شاهد-شعور

پرش شاهد-شعور آهي. اهو مطلق، آزاد، غير محسوس، ٻين ذريعن سان اڻڄاتل، ذهن ۽ حواس جي هر تجربي کان مٿانهون ۽ لفظن جي حدن کان ٻاهر آهي. اهو ”غير منسوب شعور“ جي صورت ۾ خالص رهي ٿو. نه اهو پيدا ٿئي ٿو، نه ئي ڪجهه پيدا ڪري ٿو. پرش کي ڪا به صفت بيان نٿي ڪري سگهي ۽ نه ئي ان کي ڪنهن شئي جي صورت ۾ موضوع بڻائي سگهجي. پرش کي ”گهٽائي“ يا ”محدود“ نٿو ڪري سگهجي؛ ان جي هر سڃاڻپ پرڪرتي مان اچي ٿي ۽ دراصل حد بندي آهي. ادوئيت ويدانت کان ابتڙ، ۽ پورو-ميمانسا وانگر، سنکيا پرشن جي گهڻائي کي مڃي ٿي. بهرحال، جيتوڻيڪ پرش گهڻا آهن، پر سندن بنيادي خوبيون هڪجهڙيون هجڻ ڪري هو ذاتي طور مختلف ناهن سمجهيا وڃن.

پرڪرتي – ادراڪي عمل

پرڪرتي اسان جي تجربي واري دنيا جو پهريون سبب آهي. ڪائنات جو بنيادي اصول (تتوا) هجڻ ڪري ان کي پرڌان به سڏيو وڃي ٿو، پر جيئن⁠تہ اهو غير شعوري ۽ غير ذهين اصول آهي، ان کي جڙ پڻ چيو وڃي ٿو. اهو ٽن بنيادي خوبيّن (تريگُڻ) تي مشتمل آهي:
 ستّو – توازن، لطافت، روشني ۽ سرور؛
 رجس – حرڪت، سرگرمي، تحرڪ ۽ تڪليف؛
 تمس – جمود، ڪثافت، ڳراڻ، رڪاوٽ ۽ سستي.

غير ظاهر پرڪرتي لا محدود، غير فعال ۽ غير شعوري آهي، جتي ٽيئي گُڻ توازن ۾ هوندا آهن. جڏهن هي توازن بگڙي ٿو ته پرڪرتي، شاهد-شعور پرش جي موجودگي سان گڏ، ظاهر دنيا کي جنم ڏئي ٿي. پوءِ پرڪرتي ٽيهن-ويهه تتوان جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿي: عقل (ٻڌي، مهت)، انا (اهنڪار), ذهن (منس), پنج ادراڪي صلاحيتون، پنج عملي صلاحيتون ۽ پنج ”لطيف عنصر“ (تنماتر—رُوپ، شبد، گنڌ، رس، اسپرس)، جن مان پنج ”ڪثيف عنصر“ (زمين، پاڻي، باهه، هوا، آڪاش) پيدا ٿين ٿا. پرڪرتي اسان جي تجربي جو سرچشمو آهي؛ اها ڪائنات جي پيدائش جي وضاحت نه، پر تجربي ۽ ان جي جزن جي لاڳاپن جي بيان آهي.
پرڪرتي ۾ ٽيئي گُڻ مختلف تناسب سان موجود هوندا آهن. هر گُڻ ڏينهن جي مخصوص وقتن تي غالب هوندو آهي. انهن گُڻن جي باهمي عمل سان شخص يا شئي جي فطرت ۽ زندگي جي ترقي طئي ٿئي ٿي. سنکيا جي گُڻ نظريي تي ڀارتي فلسفي جي مختلف مڪتبن بحث ۽ واڌارو ڪيو.
ذهني عمل تڏهن شعوري لڳن ٿا جڏهن انهن تي پرش جي روشني پوي ٿي. سنکيا ۾ شعور کي ان روشني سان ڀيٽيو وڃي ٿو جيڪا ذهن جي ”صورتن“ کي روشن ڪري ٿي. اهڙيءَ طرح عقل، ذهن کان ڍانچا حاصل ڪري ۽ خالص شعور جي روشني سان، اهڙا فڪر پيدا ڪري ٿو جيڪي شعوري نظر اچن ٿا.harvnb|Isaac|Dangwal|1997|page=342 اهنڪار سڀ ذهني تجربا پاڻ سان منسوب ڪري انهن کي ذاتي بڻائي ٿو.harvnb|Leaman|2000|page=68پر شعور پاڻ انهن فڪري ڍانچن کان آزاد آهي.

آزادي يا موڪش

سنکيا موجب هر جيو جي فطري جستجو موڪش آهي. سنکيا ڪارڪ چوي ٿي:

سنکيا مطابق جهالت (اوِديا) ئي ڏک ۽ بندش (سمسارا) جو اصل سبب آهي. هن مڪتب موجب نجات جو رستو علم (وِوِيڪ) ذريعي آهي. موڪش حاصل ٿئي ٿو جڏهن پرڪرتي ۽ پرش جي وچ ۾ فرق جو صحيح ادراڪ ٿئي.
پرش، جيڪو ابدي خالص شعور آهي، جهالت سبب پاڻ کي پرڪرتي جي پيداوار—عقل ۽ اهنڪار—سان هڪجهڙو سمجهي ٿو. انهيءَ ڪري جنم-مرڻ جو چڪر ۽ ڏک جاري رهي ٿو. جڏهن اها سڃاڻپ ٿئي ٿي ته پرش پرڪرتي کان جدا آهي ۽ حقيقي نفس آهي، تڏهن آتمن کي ڪيواليا ۽ موڪش حاصل ٿئي ٿو.
سنکيا ڪارڪ (آيت 63) موجب بندش اصل ۾ پرڪرتي پاڻ تي پاڻ وجهي ٿي؛ پرش تي بندش جو نسبت ڪرڻ رڳو مجازي آهي.

 علميات 

سنکيا پرتيڪشا يا درشتم (سڌو حسي ادراڪ)، انومان (استدلال) ۽ شبد يا آپت وچن (رشن يا شاسترن جي زباني شاهدي) کي ئي علم جا واحد معتبر ذريعا يا پرماڻ مڃي ٿي.. ٻين ڪجهه مڪتبن کان ابتڙ، سنکيا هيٺين ٽن پرماڻن کي علمي طور صحيح نٿي مڃي: اوپمانا (تمثيل ۽ مشابھت)، ارٿاپتّي (حالتن مان مفروضو قائم ڪرڻ) ۽ انوپلبڌي (عدم ادراڪ يا منفي دليل).

 پرتيڪشا (प्रत्यक्ष) معنيٰ ادراڪ. هندو متون موجب اهو ٻن قسمن جو آهي: ظاهري ۽ باطني. ظاهري ادراڪ پنج حواس ۽ دنياوي شين جي رابطي مان پيدا ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ باطني ادراڪ اندروني حس يعني ذهن سان لاڳاپيل آهي. قديم ۽ وچئين دور جي ڀارتي متون صحيح ادراڪ لاءِ چار شرط بيان ڪن ٿيون:
 اندريارٿ سنّيڪرش – حسي عضو جو سڌو رابطو مطالعي هيٺ شئي سان؛  
 اوياپديشيا – غير لفظي هجڻ؛ صحيح ادراڪ افواهن يا ٻڌ سُڻ تي ٻڌل نه هجي؛  
 اوياڀچارا – نه ڀٽڪڻ؛ ادراڪ فريب، نقص يا شڪ جي ڪري تبديل نه ٿئي؛  
 ويوساياتمڪ – يقيني هجڻ؛ شڪ يا اڌوري مشاهدي کي خارج ڪرڻ.
ڪجهه عالمن ”غير معمولي ادراڪ“ کي پڻ پرماڻ قرار ڏنو ۽ ان کي باطني ادراڪ سڏيو، پر ٻين عالمن ان تجويز سان اختلاف ڪيو. اهڙن باطني ادراڪن ۾ پرتيڀا (الهام)، سامانيه لڪشڻ پرتيڪشا (خاص کان عام ڏانهن استقرائي عمل) ۽ جنان لڪشڻ پرتيڪشا (گذريل حالتن جو ادراڪ موجوده حالت مان) شامل آهن.

 انومان (अनुमान) معنيٰ استدلال. اهو مشاهدي ۽ اڳين سچائين مان عقل جي ذريعي نئون نتيجو ڪڍڻ آهي.دونهين کي ڏسي باهه جو اندازو لڳائڻ انومان جو مثال آهي. لڳ ڀڳ سڀني هندو فلسفيانه نظامن ۾ (ڪارواڪ کان سواءِ) انومان کي صحيح ۽ ڪارائتو ذريعو مڃيو وڃي ٿو. استدلال جو طريقو ٽن حصن تي مشتمل آهي:  
 پرتيجنا (دعويٰ)،  
 هتو (سبب)،  
 درشٽانت (مثال).  

دعويٰ کي وڌيڪ ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: ساڌيا (جنهن کي ثابت يا رد ڪرڻو آهي) ۽ پڪشا (جنهن موضوع تي ساڌيا لاڳو ٿئي ٿو). استدلال تڏهن صحيح سمجهيو وڃي ٿو جڏهن ساپڪشا (مثبت مثال) موجود هجن ۽ وپڪشا (منفي مثال) غير موجود هجن. وڌيڪ سختي لاءِ وياپتي جو شرط رکيو ويو آهي، جنهن موجب سبب هر حالت ۾ نتيجي سان لازمي تعلق رکي. ثابت ٿيل نتيجي کي نگمان چيو وڃي ٿو.

 شبد (शब्द) معنيٰ لفظ يا معتبر ماهرن جي شاهدي تي ڀروسو. شبد-پرماڻ جو مطلب آهي معتبر شاهدي. انسان وٽ وقت ۽ توانائي محدود آهي، تنهنڪري هو سموري حقيقت سڌي ادراڪ سان حاصل نٿو ڪري سگهي؛ کيس ٻين سان علم جي ڏي وٺ ڪرڻي پوي ٿي. معتبر علم فقط معتبر ذريعن جي لفظن مان ملي سگهي ٿو، جهڙوڪ ويد. ڪجهه مڪتب، جهڙوڪ ڪارواڪ، شبد کي پرماڻ نٿا مڃين، جڏهن⁠تہ ٻيا مڪتب ان جي اعتبار کي قائم ڪرڻ جي طريقن تي بحث ڪن ٿا.

 سبب ۽ نتيجو 
سنکيا جو نظام ستڪاريه واد (ست-ڪاريا-واد) تي ٻڌل آهي، جنهن موجب اثر سبب ۾ اڳواٽ موجود هوندو آهي. اثر پيدا ٿيڻ وقت سبب ۾ صرف ظاهري تبديلي ايندي آهي، نه حقيقي جوهري تبديلي. ڇاڪاڻ⁠تہ اثر عدم مان پيدا نٿو ٿي سگهي، تنهنڪري هر شيءِ جو اصل سبب پرڪرتي آهي.
وڌيڪ واضح طور، سنکيا پرڪرتي-پرنام واد جي پيروي ڪري ٿي. پرنام جو مطلب آهي ته اثر سبب جي حقيقي تبديلي آهي. هتي سبب پرڪرتي يا وڌيڪ صحيح طور مول-پرڪرتي (ابتدائي مادو) آهي. سنکيا انهيءَ لحاظ سان مادّي ارتقا جو نظريو پيش ڪري ٿي، جتي ابتدائي مادو ويهه-چار تتوان ۾ ترقي ڪري ٿو. ارتقا کان پوءِ تحليل اچي ٿي، جنهن ۾ سڀ مادي شيون ٻيهر پرڪرتي ۾ جذب ٿي وڃن ٿيون، جيڪا وري غير متمايز حالت ۾ رهي ٿي.
هي نظريو جديد سائنسي نظرين کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنکيا موجب پرڪرتي هر جيو لاءِ الڳ ارتقا ڪري ٿي، هر هڪ کي جدا جسم ۽ ذهن ڏئي ٿي، ۽ موڪش کان پوءِ اهي جزا ٻيهر مول-پرڪرتي ۾ ضم ٿي وڃن ٿا. سنکيا جي ٻي خصوصيت اها آهي ته رڳو مادي شيون نه، پر ذهن، انا ۽ عقل به غير شعوري صورتون سمجهيون وڃن ٿيون، جيڪي خالص شعور کان جدا آهن.
سنکيا مطابق پرڪرتي ئي ظاهر ٿيندڙ دنيا جو سرچشمو آهي. اها خالص امڪانيت آهي جيڪا بتدريج ويهه-چار تتوان ۾ تبديل ٿئي ٿي. ارتقا ممڪن آهي ڇاڪاڻ⁠تہ پرڪرتي هميشه پنهنجي ٽن گُڻن—ستّو، رجس ۽ تمس—جي وچ ۾ تڪرار واري حالت ۾ هوندي آهي. جڏهن ٽيئي گُڻ توازن ۾ گڏ ٿين ٿا ته اها ”غير ظاهر“ پرڪرتي آهي، جيڪا اڻڄاتل آهي. گُڻ اهڙو عنصر آهي جيڪو وڌي يا گهٽجي سگهي ٿو؛ تنهنڪري خالص شعور کي نرگُڻ چيو وڃي ٿو.
ارتقا سبب ۽ نتيجي جي اصولن تي عمل ڪري ٿي، جتي بنيادي فطرت پاڻ ئي مادي سبب آهي. سنکيا جي سبب-نتيجي واري نظريي کي ستڪاريه واد سڏيو وڃي ٿو، جنهن موجب ڪا به شيءِ حقيقت ۾ نه عدم مان پيدا ٿئي ٿي ۽ نه عدم ۾ ختم ٿئي ٿي—ارتقا رڳو صورت جي تبديلي آهي.
سنکيا جي ڪائناتيات بيان ڪري ٿي ته ڪائنات ۾ زندگي ڪيئن ظاهر ٿئي ٿي؛ پرش ۽ پرڪرتي جو لاڳاپو پتنجلي جي يوگ نظام لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو. سنکيا جا خيال قديم ويدي تخليقي فڪر، مھاڀارت ۽ يوگ واسشٺ ۾ پڻ ذڪر ٿيل آهن.

 تاريخي واڌ 
لارسن (1969) سنکيا جي ترقيءَ جا چار بنيادي دور سڃاڻيا آهن:

 اٺين/نائين صدي ق.م – پنجين صدي ق.م: ”قديم قياس آرائيون“، جن ۾ قياسي ويدي ڀجن ۽ سڀ کان پراڻيون نثري اُپنيشدون شامل آهن۔
 چوٿين صدي ق.م – پهرين صدي عيسوي: ابتدائي سنکيا جا خيال، جيئن وچين اُپنيشدن، بدڌچرِت، ڀگود گيتا ۽ مهاڀارت ۾ ملن ٿا۔
 پهرين – ڏهين/يارهين صدي عيسوي: ڪلاسيڪي سنکيا۔
 پندرهين – سترهين صدي: پوئين سنکيا جي نئين جاڳرتا۔

لارسن (1987) ”سنکيا“ اصطلاح جي ترقيءَ جا ٽي مرحلا بيان ڪري ٿو، جيڪي ٽن مختلف معنائن سان لاڳاپيل آهن:

 ويدي دور ۽ موريا سلطنت، لڳ ڀڳ 1500 ق.م کان چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م تائين: ”عدد، ڳڻپ يا حساب سان لاڳاپيل“۔ علمي کوجنا گهڻو ڪري تفصيلي ڳڻپين جي صورت ۾ پيش ٿيندي هئي؛ هن دور ۾ ”سنکيا“ جو حوالو ڪنهن منظم فڪري نظام ڏانهن اشارو نه ڪندو هو۔

 اٺين/ستين صدي ق.م – اوائلي صدين عيسوي: مذڪر اسم طور، جنهن جو مطلب ”اهو شخص جيڪو صحيح نموني ڳڻپ يا تجزيه ڪري“۔ ابتدائي سنکيا اوائلي تپسوي روايتن سان لاڳاپيل هئي، جيڪا مهاڀارت جي ”موڪشڌرم“ حصي، ڀگود گيتا ۽ پراڻن جي ڪائناتي قياس آرائين ۾ ظاهر ٿئي ٿي۔ هن دور ۾ ”سنکيا“ جو تصور اهڙن استدلالي طريقن سان ڳنڍيو ويو جيڪي نجات ڏيندڙ علم (وِديا، جنان، ويويڪ) ڏانهن وٺي وڃن ٿا ۽ ڏک ۽ ٻيهر جنم جي چڪر کي ختم ڪن ٿا۔ هن زماني ۾ سنکيا جو تعلق مراقبي، روحاني مشقن ۽ مذهبي ڪائناتيات سان واضح ٿيو، ۽ اها بنيادي طور نجات حاصل ڪرڻ جو طريقو بڻجي وئي، جيڪا مختلف فلسفيانه صورتن جي اجازت ڏيندي هئي۔ لارسن موجب، ”اُپنشدن ۽ مهاڪوين ۾ سنکيا جو مطلب علم وسيلي نجات جو رستو آهي“۔ ان ۾ تجربي جا نفسياتي تجزيا شامل هئا جيڪي جيني ۽ ٻڌ مراقبي روايتن ۾ اهم موضوع بڻيا۔ هن دور ۾ سنکيا جي اصطلاحن ۽ مسئلن جي تشڪيل ٿي۔ جڏهن ته يوگ آسن، ساهه کڻڻ ۽ تپسيا تي زور ڏئي ٿي، سنکيا ذهني تجزيي ۽ صحيح تميز تي ڌيان ڏئي ٿي؛ پر سنکيا جو استدلال يوگ کان مڪمل طور جدا نه هو۔ وان بوئتينن موجب اهي خيال مختلف شرمن ۽ تپسوي گروهن جي لاڳاپن مان ترقي پذير ٿيا۔ قديم استادن جا نالا، جهڙوڪ ڪپلا ۽ پنجسيخا، مختلف متنن ۾ ملن ٿا۔

 پهرين صدي ق.م – اوائلي صدين عيسوي: نپُنسڪ اصطلاح طور، جيڪو هڪ فني فلسفيانه نظام جي شروعات ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ ڪاريڪ کان اڳ واري سنکيا (لڳ ڀڳ 100 ق.م – 200 عيسوي)۔ هي دور ايشور ڪرشنا (ايشورڪرشن، 350 عيسوي) جي ”سنکيا ڪاريڪ“ سان مڪمل ٿئي ٿو۔ لارسن موجب سنکيا جو قياسي خيالن کان منظم فڪري نظام ڏانهن منتقل ٿيڻ اهو امڪان ظاهر ڪري ٿو—پر حتمي ثبوت نٿو ڏئي—ته سنکيا شايد هندستاني فني فلسفيانه مڪتبن (جهڙوڪ نيايا، وائيشيشڪ ۽ ٻڌ وجوديات) مان سڀ کان پراڻو هجي، جيڪو وقت سان ترقي ڪري ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي فني پهلوئن تي اثرانداز ٿيو۔

 قديم اندازا 

ابتدائي قياسي مرحلو پهرين هزار سال ق.م جي پهرين اڌ ۾ ٿيو، جڏهن تپسوي ۽ رهائشي (شرمن ۽ يتي) روايتون زور وٺڻ لڳيون، ۽ قديم عالمن ”اصولن جي ڳڻپيل مجموعن“ کي اهڙي استدلالي طريقي سان ملائي ڇڏيو جيڪو روحاني علم (وِديا، جنانا، ويويڪا) ڏانهن وٺي وڃي۔ اهي ابتدائي غير-سنکيا قياس ۽ ابتدائي سنکيا جا خيال ويدن، اوائلي اُپنيشد جهڙوڪ چاندوگيه اُپنيشد، ۽ ڀگود گيتا ۾ نظر اچن ٿا۔ پر اهي خيال اڃا مڪمل ۽ منظم فلسفي جي صورت اختيار نه ڪري سگهيا هئا۔

 سنياسي اصل 
ڪجهه عالمن سنکيا جي اُپنيشدي ماخذ جو خيال پيش ڪيو، جڏهن ته ٻين سنکيا ۽ ويدي روايت جي وچ ۾ فرق تي زور ڏنو۔ 1898ع ۾ رچرڊ ڪارل فون گاربه لکيو ته سنکيا جو اصل انهن علائقن ۾ ڳولهڻ گهرجي جتي برهمڻيت جو اثر گهٽ هو، ۽ سندس خيال ۾ سنکيا پنهنجي جوهر ۾ الحادي ۽ ويد مخالف هئي۔
ڊانڊيکر (1968ع) لکيو ته سنکيا جو اصل اڳ-ويدي غير آريائي فڪري نظام سان لاڳاپيل آهي۔ هينرش زيمر پڻ سنکيا کي غير آريائي ماخذ سان منسوب ڪيو۔
انٿوني وارڊر لکي ٿو ته سنکيا ۽ ميمامس شايد شرمن روايتن کان اڳ قائم ٿيون، ۽ سنکيا برهمڻن جي آزاد قياس آرائي مان ترقي ڪئي۔ هن مطابق سنکيا جو غير-برهمڻ يا ضد-ويدي هجڻ قطعي طور ثابت نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابتدائي اُپنيشدن ۾ به سنکيا جهڙا خيال ملن ٿا۔
روزسا (2006ع) مطابق سنکيا جون پاڙون گهڻيون گهريون آهن ۽ اها ڪائناتي دوئي ۽ باطني مراقبي روايتن مان اُڀري۔ هن دوئي کي آسماني مرد ديوتا ۽ زميني عورت ديوي جي اتحاد سان ڳنڍيو، ۽ ان جي مقابلي ۾ يوگ ۽ تپسيا کي جسماني حدن کان مٿانهون ٿيڻ ۽ ذهن جي سڪون حاصل ڪرڻ جو رستو قرار ڏنو۔ انهن خيالن جي ميلاپ مان ”پُرش“ (غيرمتحرڪ شعور) ۽ ”پرڪرتي“ (مادي اصول) جو تصور پيدا ٿيو۔
برلي مطابق سنکيا ڪنهن هڪ باني جي تخليق نه پر تدريجي ترقي جو نتيجو هئي، ۽ غالباً تپسوي روايتن ۽ ويدي گرو-شاگرد روايت جي ميلاپ مان ارتقا پذير ٿي۔

 رگ ويدي خيال 
دوئي (هندستاني فلسفو) جو سڀ کان پراڻو ذڪر رگ ويد ۾ ملي ٿو، جيڪو ٻي هزار سال ق.م جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو۔

افسانوي سطح تي دوئي اندر ۽ ورتر جي ڪهاڻي (رگ ويد 1.32) ۾ به ملي ٿي۔ ”سنکيا“ جو اشتقاقي بنياد—ڳڻپ—رگ ويد جي ڪيترن ڀجنن (1.164، 10.90، 10.129) ۾ ملي ٿو۔ لارسن موجب اهي ڳڻپيون قديم دور ۾ مراقبي ۽ مذهبي ڪائناتيات جي تناظر ۾ به استعمال ٿيون۔ پر اهي ڀجن رڳو خيالن جو خاڪو پيش ڪن ٿا؛ مخصوص سنکيا نظريا گهڻو پوءِ ترقي يافته صورت ۾ سامهون آيا۔
رگ ويد جا معما ڀجن پنهنجي گهڻين ڳڻپين، آيتن جي بناوتي هم آهنگي، ۽ اهڙن لفظي معمن لاءِ مشهور آهن جيڪي رسمن، ڪائنات، فطرت ۽ انسان جي اندروني زندگيءَ جي علامتي برابري پيش ڪن ٿا۔ هنن ڀجنن ۾ ڳڻپ سان گڏ اهڙا دوئي تصورات به شامل آهن جيڪي اوائلي اُپنيشدن ۾ بيان ٿيا۔ مثال طور، 1.164.2 – 1.164.3 ۾ ”ست“ جو ذڪر بار بار اچي ٿو، جنهن کي ٻين بابن جي تناظر ۾ ست پادرين ۽ آسمان جي ست تارن سان جوڙيو ويو آهي؛ سڄو ڀجن هڪ معما آهي جيڪو رسم، سج، چنڊ، ڌرتي، ٽي موسمون، جيون جي عارضي فطرت، وقت جي گذر ۽ روح کي گڏ پيش ڪري ٿو۔

باب 1.164 ڪيترائي مابعدالطبيعاتي سوال کڻي ٿو، جهڙوڪ ”اهو اڻ ڄاتل هڪڙو ڪهڙو آهي جنهن ڇهن لوڪن کي پيدا ڪيو؟“.Stephanie Jamison ۽ Joel Brereton (2014)، The Rigveda، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، ، صفحا 349-355رگ ويد 1.164.6، رالف گرفٿ (مترجم)، وڪي سورس ان کان پوءِ رگ ويد جي باب 1.164 ۾ دوئي فلسفيانه قياس آرائيون ملن ٿيون، خاص طور تي ”ٻن پکين جي تمثيل“ واري ڀجن (1.164.20 - 1.164.22) ۾، جنهن جو حوالو مندڪ اُپنيشد ۽ ٻين متنن ۾ به ملي ٿو۔
Ram Nidumolu (2013)، Two Birds in a Tree، Berrett-Koehler Publishers، ، صفحو 189 هن ڀجن ۾ ٻن پکين جي تعبير مختلف دوئي تصورن طور ڪئي وئي آهي: ”سج ۽ چنڊ“، ”ٻه مختلف قسمن جي علم جا ڳولا ڪندڙ“، ۽ ”جسم ۽ آتما“۔Stephanie Jamison ۽ Joel Brereton (2014)، The Rigveda، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، ، صفحو 352Anna-Teresa Tymieniecka (2005)، Logos of Phenomenology and Phenomenology of The Logos، Springer، ، صفحا 186-193

رگ ويد جي ناسديه سوڪت ۾ وجود (ست) ۽ عدم (اسَت) جي وچ ۾ دوئيءَ تي زور، سنکيا ۾ ويڪٽ–اويڪٽ (ظاهر–غير ظاهر) جي مقابلي سان مشابهت رکي ٿو۔ پُرش بابت ڀجنن جو به سنکيا تي ڪجهه اثر ٿي سگهي ٿو۔ سنکيا ۾ ٻڌي يا مهت جو تصور هيرڻياگرڀ جي تصور سان ملي ٿو، جيڪو رگ ويد ۽ شويتاشوتر اُپنيشد ٻنهي ۾ ملي ٿو۔

اوائلي اُپنيشد

مکيه اُپنيشدن مان سڀ کان پراڻا (تقريباً 900–600 ق.م) اهڙيون قياس آرائيون پيش ڪن ٿا جيڪي ڪلاسيڪي سنکيا فلسفي سان ملندڙ جلندڙ آهن۔ وان بوئتينن مطابق اهنڪار جو تصور برهدرنياڪ اُپنيشد ۽ چاندوگيه اُپنيشد ۾ ڪائناتي هستي طور ظاهر ٿئي ٿو، نفسياتي مفهوم طور نه۔ سنکيا جو سبب-نتيجو وارو نظريو (ستڪاريواد) به ڇهين باب جي آيتن سان لاڳاپيل ڏٺو وڃي ٿو، جتي ”ست“ (وجود) کي بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ تخليق ان مان بيان ڪئي وئي آهي۔ ٽن گُڻن جو تصور به چاندوگيه ۽ شويتاشوتر اُپنيشدن ۾ ملي ٿو۔
ياجناوالڪيا ۽ اُدالڪ اروني جي ڳالهين ۾ آتما کي ”خالص شعور“ ۽ ”اڻ ڄاتل ڄاڻيندڙ“ طور پيش ڪيو ويو آهي۔ لارسن موجب، ممڪن آهي ته هندستاني فڪر جا وحدتي ۽ دوئي رجحان انهن قديم قياس آرائين مان نڪتا هجن۔

ابتدائي ڪلاسيڪي سنکيا

ٻڌ ۽ جين اثر
نائين صدي ق.م ۾ جين ڌرم جي تنظيم ٿي ۽ پنجين صدي ق.م ۾ ٻڌ ڌرم اوڀر هندستان ۾ ترقي ڪئي۔ ممڪن آهي ته اهي فڪري مڪتب ۽ سنکيا جا ابتدائي روپ هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿيا هجن۔ ٻڌ ڌرم ۽ سنکيا ٻنهي ۾ دُکهه کي نجات جي نظريي جو بنياد بڻايو ويو آهي۔ ڪجھ عالمن موجب، سنکيا جي بعد واري ادب ۾ دُکهه تي زور ٻڌ اثر ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ٻين موجب ٻئي مڪتب هڪ ٻئي کان متاثر ٿيندا رهيا۔

ڀگود گيتا (2.39) ۾ ”سنکيا جي ڄاڻ“ جو ذڪر ملي ٿو، جتي ان کي يوگ سان گڏ بيان ڪيو ويو آهي۔
لارسن، ڀٽاچاريا ۽ پوٽر موجب، ممڪن آهي ته سنکيا جا ابتدائي نظريا پراڻين اُپنيشدن ۾ مليا هجن ۽ پوءِ ٻڌ ۽ جين نظريات تي اثرانداز ٿيا هجن، جيڪي ساڳئي دور جا فڪري تحريڪون بڻيا۔

وچين اُپنيشد
شويتاشوتر اُپنيشد (6.13) ۾ پهريون ڀيرو سنکيا ۽ يوگ گڏ ذڪر ٿيا آهن، ”سنکيا-يوگ-ادھگميا“ طور۔ ڪٿا اُپنيشد ۾ پُرش ۽ ٻين سنکيا جهڙن تصورن جو بيان ملي ٿو۔ ڀگود گيتا سنکيا جي اصطلاحن کي اپنائي ٿي ۽ انهن کي ڀڪتي ۽ ويدانتي برهمن سان ڳنڍي ٿي۔

ڀگود گيتا ۽ مهاڀارت
ڀگود گيتا سنکيا کي ڄاڻ يا سمجهه سان سڃاڻي ٿي۔ مهاڀارت جي ”موڪشدھرما“ باب ۾ سنکيا خيالن جي وضاحت ملي ٿي ۽ ڪپلا، اسُري ۽ پنجشيخ جهڙن عالمن جو ذڪر ملي ٿو۔ ٻئي صدي عيسويءَ جي ٻڌ متن ”بدڌچرِت“ ۾ به سنکيا جهڙي فڪري نظام جو اشارو ملي ٿو۔

ڪلاسيڪي سنکيا
روزسا موجب، لڳ ڀڳ ٻه هزار سال اڳ سنکيا هندستاني فڪر ۾ مرڪزي فلسفو بڻجي چڪي هئي ۽ هندُو روايت جي ڪيترن متنن تي اثرانداز ٿي۔

روايتي باني
روايت موجب ڪپل کي سنکيا جو باني سڏيو وڃي ٿو۔ هن جو دور يقيني طور طئي نه ٿي سگهيو آهي، پر سندس ذڪر رگ ويد ۽ شويتاشوتر اُپنيشد ۾ ملي ٿو۔ اسُري ۽ پنجشيخ کي به سنکيا روايت جا اهم استاد سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته ايشورڪرشن بعد ۾ سنکيا نظريات کي ”سنکيا ڪاريڪ“ ۾ منظم صورت ڏني۔

سنکيا ڪاريڪا
ڪلاسيڪي سنکيا جو قديم ترين محفوظ متن ”سنکيا ڪاريڪ“ آهي، جيڪو ايشورڪرشن سان منسوب ڪيو وڃي ٿو (تقريباً 200–450 عيسوي). هن متن ۾ علميات، مابعدالطبيعات ۽ نجات بابت سنکيا جا بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن۔

يُڪتيدِپيڪ
1938 کان 1967ع جي وچ ۾ ”يُڪتيدِپيڪا“ جا ٻه نامعلوم مخطوطا دريافت ٿيا، جيڪي سنکيا ڪاريڪا تي قديم تبصرو آهن۔ انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنکيا هڪ فني فلسفيانه نظام طور قبل مسيح جي آخري صدين ۾ موجود هئي۔

سنکيا جي نئين جاڳرتا
تيرهين صديءَ جي متن ”سرو درشن سنگره“ ۾ هندستاني فلسفي جي مختلف مڪتبن سان گڏ سنکيا تي به هڪ باب شامل آهي۔

 خدا بابت نظر 

برلي ۽ گوپال سنکيا روايتن جي الاهي (theistic) ۽ غير الاهي (non-theistic) وهڪرن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ ”سيشور“ (seśvara، ”رب/سائين سان“) ۽ ”نريشور“ (nirīśvara، ”رب/سائين کان سواءِ“) جون اصطلاحون استعمال ڪرڻ جو مشورو ڏين ٿا. برلي موجب شويتاشوتر اُپنيشد سيشور سنکيا جو نمايان نمونو آهي، جڏهن ته سنکيا ڪاريڪا نريشور سنکيا جو نمايان نمونو آهي۔
ڊينيئل شيرڊن جو چوڻ آهي ته سنکيا جي هڪ الاهي صورت—جيڪا ڪلاسيڪي نظام کان به اڳ واري آهي—اُپنيشدن ۾ ملي ٿي۔ اها ئي صورت وشنوَو پراڻن ۾ به موجود آهي۔
سنکيا ڪاريڪ تي سڀ کان پراڻو تبصرو، ”يُڪتيدِپيڪا“، خدا جي وجود کي مڃيندي چوي ٿو:
"اسين رب/سائين جي اُن مخصوص طاقت کي مڪمل طور رد نٿا ڪريون، ڇو ته هو جلالي جسمن وغيره اختيار ڪري ٿو۔ پر اسان جو مراد اهو ئي آهي ته پرڪرتي ۽ پُرش کان جدا ڪو اهڙو وجود ناهي جيڪو انهن ٻنهي جو محرڪ هجي، جيئن تون دعويٰ ڪرين ٿو۔ تنهن ڪري تنهنجو قول رد ٿئي ٿو۔ پرڪرتي ۽ پُرش جو ميلان ڪنهن ٻئي وجود جي اُڪساہٽ سان نٿو ٿئي۔"  چندرڌر شرما (1960ع) موجب سنکيا شروعات ۾ اُپنيشدن جي الاهيت مطلق بنياد تي هئي، پر پوءِ جين ۽ ٻڌ فڪر جي اثر هيٺ هن الاهي وحدت کي رد ڪيو ۽ روحاني ڪثرت پسندي (pluralism) ۽ غير الاهي حقيقت پسندي (atheistic realism) تي قناعت ڪئي۔ انهيءَ ڪري ئي پوئين سنکيا شارحن مان ڪي، جهڙوڪ وِجنانڀڪشو (سورهين صدي)، سنکيا ۾ اڳئين الاهي رجحان کي ٻيهر زنده ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا۔
عالمن موجب سنکيا ۽ يوگ مڪتبن ۾ هڪ اهم فرق اهو آهي ته يوگ مڪتب ”شخصي، پر بنيادي طور غير فعال، ديوتا“ يا ”شخصي خدا“ کي مڃي ٿو۔Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga - An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, , page 39, 41Kovoor T. Behanan (2002), Yoga: Its Scientific Basis, Dover, , pages 56-58 تنهن هوندي به، رڌانٿ ڦوڪن، ”ايشورڪرشن جي سنکيا ڪاريڪ“ جي ترجمي جي تمهيد ۾، دليل ڏنو آهي ته جيڪي شارح ”غير ظاهر“ کي غير شعوري سمجهن ٿا، سي سنکيا کي ”ملحد“ سمجهڻ ۾ غلط فهمي ڪن ٿا؛ سندس خيال ۾ سنکيا به يوگ جيتري ئي الاهي آهي۔Radhanath Phukan, Samkhya Karika of Isvarakrsna (Calcutta: Firma K. L. Mukhopadhyay, 1960), pp.36-40 جديد اڪثريتي علمي راءِ اها به آهي ته ”ايشور“ جو تصور ”نريشور“ سنکيا ۾ پوءِ شامل ٿيو، جڏهن اهو يوگ، پاسوپت ۽ ڀاڳوت مڪتبن سان لاڳاپيل ٿيو۔ ٻيا محقق ”ايشور“ جي اُڀرندڙ تصور کي رگ ويد تائين کڻي وڃن ٿا، جتي ان کي ”هيرڻياگرڀ“ (سونهن جو جراثيم/سونهن جو انڊو) چيو ويو۔ سنکيا جي هي الاهي صورت مھاڀارت، پراڻن ۽ ڀگود گيتا ۾ بيان ٿيل آهي۔
جيتوڻيڪ سنکيا مڪتب ويدن کي علم جو معتبر ذريعو مڃي ٿو، پر پال ڊيوسن ۽ ٻين عالمن موجب سنکيا ”اعليٰ آتمائن/ڪامل هستين“ جو تصور ته مڃي ٿي پر ”خدا“ جي تصور کي رد ڪري ٿي۔Mike Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga - An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, , page 39Lloyd Pflueger, Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, , pages 38-39 جڏهن ته ٻيا عالِم سمجهندا آهن ته سنکيا يوگ جيان ئي الاهي آهي۔
راجڌياڪشا موجب، ڪلاسيڪي سنکيا مابعدالطبيعاتي بنيادن تي خدا جي وجود جي مخالفت ڪري ٿي۔ سنکيا مفڪر دليل ڏين ٿا ته هڪ اڻ بدليندڙ خدا هميشه بدلجندڙ جهان جو سرچشمو نٿو ٿي سگهي، ۽ خدا محض حالتن سبب گهربل مابعدالطبيعاتي مفروضو هو۔
سنکيا ڪاريڪ تي وچئين دور جي هڪ تبصري جهڙوڪ ”سنکيه پرَوچن سُوتر“ (1.92) ۾ سڌي طرح چيو ويو آهي ته ”ايشور (خدا)“ جو وجود ثابت ناهي۔ تنهن ڪري هن نظام ۾ تخليق ڪندڙ خدا لاءِ فلسفيانه جاءِ ناهي۔ شارحن موجب، ايشور جو وجود ثابت نٿو ٿي سگهي ۽ انهيءَ ڪري مڃڻ جوڳي حيثيت نٿو رکي۔ تنهن هوندي به، متن ۾ اڳتي هلي شارح وِجنانڀڪشو وضاحت ڪري ٿو ته سنکيا ۽ ٻين جي وچ ۾ اختلاف ”ابدي“ ايشور جي وجود بابت هو؛ سنکيا اڳ ئي ”اُڀرندڙ“ ايشور جو تصور مڃي ٿي، جيڪو اڳ ۾ ئي ”پرڪرتي“ ۾ جذب ٿيل سمجهيو ويو۔

 ايشور جي وجود خلاف دليل 
سنها موجب، سنکيا فلسفين ”ابدي، پاڻ-سبب، تخليق ڪندڙ خدا“ جي خيال خلاف هي دليل ڏنا:
 جيڪڏهن ڪرم جي وجود کي مڃيو وڃي ته پوءِ ڪائنات جو اخلاقي حاڪم/نگران طور خدا غير ضروري ٿي وڃي ٿو۔ ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن خدا عملن جا نتيجا لاڳو ڪري ٿو ته اهو ڪم ڪرم کان سواءِ به ڪري سگهي ٿو؛ ۽ جيڪڏهن خدا کي ڪرم جي قانون هيٺ مڃيو وڃي ته پوءِ نتيجن جو ڏيندڙ خود ڪرم ٿيندو ۽ خدا جي ضرورت نه رهندي۔
 جيڪڏهن ڪرم کي رد به ڪجي تڏهن به خدا نتيجن جو لاڳو ڪندڙ نٿو ٿي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لاڳو ڪندڙ خدا جي محرڪات يا ته خودغرض هوندا يا پرهيزگار/غيرخودغرض۔ خدا کي غيرخودغرض مڃڻ مشڪل آهي، ڇو ته پوءِ هو ايتري تڪليف ڀري دنيا ڇو پيدا ڪري؟ ۽ جيڪڏهن خودغرض مڃجي ته پوءِ خدا ۾ خواهش مڃڻي پوندي، ڇاڪاڻ⁠تہ خواهش کان سواءِ فاعليت يا اختيار قائم نٿو ٿي سگهي۔ پر خدا ۾ خواهش مڃڻ سندس ابدي آزاديءَ جي خلاف ٿيندو۔ وڌيڪ اهو ته سنکيا موجب خواهش پرڪرتي جي صفت آهي، خدا ۾ پيدا ٿيڻ واري شئي ناهي۔ سنکيا موجب ويدن جي شهادت به هن خيال جي تائيد ڪري ٿي۔
 جيڪڏهن سڀ دليلن جي باوجود خدا کي اڻ پوري خواهشن وارو مڃجي ته پوءِ کيس ڏک، تڪليف ۽ انساني تجربا لازم ايندا؛ اهڙو دنياوي خدا سنکيا جي ”اعليٰ آتما“ واري تصور کان بهتر نه رهندو۔
 وڌيڪ، خدا جي وجود جو ڪو ثبوت ناهي: هو ادراڪ جو موضوع ناهي؛ اهڙو ڪو عام قضيو موجود ناهي جيڪو کيس استدلال سان ثابت ڪري؛ ۽ ويدن جي شهادت به دنيا جي اصل کي خدا نه، پرڪرتي قرار ڏئي ٿي۔
تنهن ڪري سنکيا موجب ڪائناتي، وجودياتي ۽ غائي (teleological) دليل خدا کي ثابت نٿا ڪن۔

 ٻين مڪتبن تي اثر 

 ويشيشڪ ۽ نيايا 
ويشيشڪ جو ائٽم ازم ۽ نيايا جي علميات شايد سنکيا جي شروعاتي فڪر سان لاڳاپيل هجن؛ پر غالباً اهي مڪتب به سنکيا جي ارتقا سان گڏ، ڀائرانه فڪري تحريڪن طور، ساڳئي وقت ۾ ترقي ڪندا رهيا۔

 يوگ 
يوگ مڪتب پنهنجي وجوديات ۽ علميات سنکيا مان وٺي ٿو ۽ ان ۾ ايشور جو تصور شامل ڪري ٿو۔ بهرحال، يوگ ۽ سنکيا جي حقيقي لاڳاپي بابت عالمن ۾ اختلاف آهي۔ جيڪب وِلھيلم هاوئر ۽ جارج فوئرسٽائن موجب يوگ هڪ اهڙي روايت هئي جيڪا ڪيترن هندستاني مڪتبن ۾ عام هئي، ۽ ان کي سنکيا سان ڳنڍڻ شارحن (مثلاً وياش ) طرفان پوءِ لاڳو ڪيو ويو۔ جڏهن ته يوهانس برونک هورسٽ ۽ ايريڪ فراؤوالنر جو خيال آهي ته يوگ ڪڏهن به سنکيا کان جدا ڪو مستقل فلسفيانه نظام نه هئي۔ برونک هورسٽ وڌيڪ چوي ٿو ته يوگ جو الڳ مڪتب طور پهريون ذڪر آدي شنڪر (تقريباً 788–820ع) جي دور کان اڳ جو نه آهي۔

 تنتر 
مختلف تنتر روايتن جي دوئي مابعدالطبيعات سنکيا جي مضبوط اثر کي ظاهر ڪري ٿي۔ شيو سڌانت پنهنجي فلسفيانه رخ ۾ سنکيا جهڙي هئي، رڳو هڪ ماورائي الاهي حقيقت (transcendent theistic reality) جي اضافي سان۔ ڪنُٽ اي. ياڪوبسن موجب سنکيا جو اثر سري وشنو مت تي به پيو؛ هن مطابق هي تنتر نظام سنکيا جي تجريدي دوئي کي وٺي ان کي وشنو ۽ شري لڪشمي جي شخصي نر–مادا دوئي ۾ تبديل ڪري ٿو۔ داسگپتا جو خيال آهي ته بيخواب شيوا تي بيٺل جهنگلي ڪالي جي تنتر تصوير سنکيا جي پرڪرتي (متحرڪ عامل) ۽ پُرش (غير فعال شاهد) واري تصور مان متاثر ٿي سگهي ٿي۔ پر آزادي بابت تنتر ۽ سنکيا جو اختلاف آهي: تنتر نر–مادا وجودياتي حقيقتن جي ميلان کي مقصد بڻائي ٿو، جڏهن ته سنکيا شعور جو مادّي قيد کان الڳ ٿيڻ کي آخري منزل قرار ڏئي ٿي۔
باغچي موجب، سنکيا ڪاريڪ (ڪاريڪ 70) ۾ سنکيا کي تنتر قرار ڏنو ويو آهي، ۽ سنکيا جو فلسفو تنتر ادب جي اُڀار ۽ تنتر سادھنا ٻنهي تي اهم اثر بڻيو۔

 اَدويَت ويدانت 
اَدويَت ويدانت جي فيلسوف آدي شنڪر سنکيا کي ويدانت جو ”مکيه مخالف" سڏيو۔ هن سنکيا جي ان نظرئي تي تنقيد ڪئي ته ڪائنات جو سبب ”غير شعوري پرڪرتي“ (پرڌان) آهي؛ شنڪر موجب سبب رڳو ”عقلمند برهمن“ ٿي سگهي ٿو۔ جيتوڻيڪ قديم سنکيا مفڪرن پنهنجي موقف لاءِ ويدي اختيار جو دعويٰ ڪيو،Gerald Larson (2011), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, Motilal Banarsidass, , page 213 پر شنڪر سنکيا ڪاريڪ واري دوئي کي ويدن سان غير هم آهنگ سمجهيو۔Gerald Larson (2011), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, Motilal Banarsidass, , pages 67-70

 پڻ ڏسو 
 اَدويَت ويدانته (آدي شنڪر)، هندومت اندر غير-دوئي واري هڪ وهڪري طور
 درشن
 کيا تي وادا
 رٿ ڪلپنا
 سُڪشم شريڙ

 حوالا 

 ماخذ 






























  [first edition, 1968; second revised edition, 1979]

























 وڌيڪ پڙهڻ 



  [first edition, 1968; second revised edition, 1979]



 ٻاهريان ڳنڍڻا 
 فرينس روزسا، 
 ڊين لسٽهاوس، سنکيا
 سنکيا ۽ يوگا: هڪ تعارف، رسيل ڪرڪلينڊ، يونيورسٽي آف جارجيا
 ايشورڪرشن جي ”سنکيا ڪاريڪا“ جو پي ڊي ايف، انگريزي ۾
 علمي ڪمن جي ڪتابيات: سنکيا لاءِ [S] ڏسو ، ڪارل پوٽر پاران، يونيورسٽي آف واشنگٽن
 سنکيا بابت ليڪچر، آڪسفورڊ سينٽر فار هندو اسٽڊيز، آڪسفورڊ

 پُرش ۽ پرڪرتي بابت سنکيا فلسفو


زمرو:آستڪ
زمرو:هندو فلسفيانه تصور
زمرو:قديم هندستاني فلسفي ۾ مڪتب ۽ روايتون