اينريڪو فرمي

اينريڪو فرمي (Enrico Fermi) هڪ اطالوي-آمريڪي فزڪس دان هو، جنهن کي دنيا جو پهريون مصنوعي نيوڪليئر ريئڪٽر (Chicago Pile-1) تيار ڪرڻ ۽ مينهٽن پروجيڪٽ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. کيس "ائٽمي دور جو معمار" ۽ "ائٽم بم جو معمار" چيو ويندو آهي. هو انهن چند فزڪس دانن مان هڪ هو جيڪي نظرياتي (Theoretical) ۽ تجرباتي (Experimental) فزڪس، ٻنهي ۾ مهارت رکندا هئا.

 سائنسي خدمتون 
فرميءَ جون فزڪس ۾ خدمتون تمام وسيع آهن:
 فرمي-ڊائريڪ شماريات: هن انگ اکرن جو هڪ اهڙو نظام (Statistical mechanics) تيار ڪيو جيڪو ائٽمي ذرڙن تي لاڳو ٿئي ٿو. اهي ذرڙا جيڪي هن اصول تي هلن ٿا، انهن کي سندس اعزاز ۾ فرميونز (Fermions) چيو ويندو آهي.
 نيوٽرينو: هن بيٽا ڊيڪي (Beta decay) دوران هڪ اڻ ڏٺل ذرڙي جي موجودگي جو ماڊل پيش ڪيو، جنهن کي هن نيوٽرينو جو نالو ڏنو.
 نيوڪليئر فشن: هن نيوٽران بمباري ذريعي مصنوعي ريڊيو ايڪٽيٽيٽي پيدا ڪرڻ تي ڪم ڪيو، جنهن تي کيس 1938ع ۾ فزڪس جو نوبل انعام ڏنو ويو.

 مينهٽن پروجيڪٽ ۽ آمريڪا ڏانهن هجرت 
1938ع ۾ فرمي اٽليءَ مان هجرت ڪري آمريڪا هليو ويو ته جيئن پنهنجي يهودي گهر واريءَ کي اٽليءَ جي نسلي قانونن کان بچائي سگهي. ٻي عالمي جنگ دوران هن مينهٽن پروجيڪٽ تي ڪم ڪيو.
 هن شڪاگو يونيورسٽي ۾ پهرين نيوڪليئر چين ريئڪشن (Nuclear chain reaction) جو ڪامياب تجربو ڪيو.
 هو 1945ع ۾ "ٽرينٽي ٽيسٽ" (دنيا جو پهريون ائٽم بم ڌماڪو) دوران پڻ موجود هو.

 سياسي موقف ۽ بعد واري زندگي 
جيتوڻيڪ هن ائٽم بم تيار ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، پر بعد ۾ هن اخلاقي بنيادن تي "هائڊروجن بم" (Hydrogen bomb) تيار ڪرڻ جي سخت مخالفت ڪئي. هن اوپن هائيمر (J. Robert Oppenheimer) جي سيڪيورٽي ڪليئرنس واري معاملي ۾ سندس حق ۾ شاهدي به ڏني.

 اعزازات 
فرميءَ جي نالي سان ڪيترائي انعام ۽ ادارا منسوب آهن، جن ۾ فرميلئب (Fermilab) ۽ نيوڪليئر پاور اسٽيشنز شامل آهن. ائٽمي جدول جو هڪ عنصر فرميئم (Fermium) پڻ هن جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.

 وڌيڪ ڏسو 
 ائٽم بم
 نيوڪليئر فزڪس
 مينهٽن پروجيڪٽ

 حوالا 

زمرو:فزڪس دان
زمرو:نوبل انعام يافته
زمرو:آمريڪي سائنسدان