ادويت ويدانت

ادويت ويدانت (; , ) هندو ڌرم جي هڪ روايت آهي جيڪا برهمڻي متني تشريح ۽ فلسفي سان لاڳاپيل آهي، ۽ هڪ راهبانه ادارتي روايت پڻ آهي جيڪا دشنامي سمپردايه ۽ سمارته روايت سان نسبت رکي ٿي۔ ان جو بنيادي اصول اهو آهي ته جيو آتما، يعني فردي تجربي وارو پاڻ، اصل ۾ خالص سجاڳي آهي جيڪا غلط فهمي سبب جسم، حواس ۽ ذهني ٺهڻن سان پاڻ کي هڪجهڙو سمجهي ٿي، جڏهن ته اهو آتما/برهمن يا سَت، يعني اعليٰ حقيقي پاڻ سان غير مختلف آهي۔
لفظ ادويت (अद्वैत) جو لفظي مطلب آهي "ٻيو نه"، يا "ٻي ڪنهن کان سواءِ هڪ"، جنهن جو مطلب آهي ته رڳو برهمن ئي آخري طور حقيقي آهي، جڏهن ته پراپنچا، يعني گهڻائي يا ذهني تنوع، مڪمل حقيقي نه آهي۔ ان کي عام طور "غير-دوئي" طور ترجمو ڪيو ويندو آهي، ۽ مشهور تشريح موجب اتمان ۽ برهمن غير مختلف آهن۔
ادويت ويدانت هڪ روحاني مشق جو رستو پڻ آهي۔ اهو چوي ٿو ته موڪشا (آزادي) تڏهن حاصل ٿئي ٿي جڏهن برهمن جي سچي ڄاڻ حاصل ٿئي، يعني ظاهري دنيا جي فريب (مايا) کي سڃاڻڻ ۽ جسم-ذهن سان سڃاڻپ کان الڳ ٿيڻ سان۔ ويديا (سچي ڄاڻ) ذريعي ماڻهو پنهنجي سچي سڃاڻپ، يعني اتمان/برهمن، کي سڃاڻي ٿو، جيڪا پاڻ روشن سجاڳي يا شاهد-شعور آهي۔ اها ڄاڻ اپنشدن جي جملن جهڙوڪ تت تم اسي ("تون اهو آهين") ذريعي حاصل ٿئي ٿي، جيڪي اوديا (جهالت) کي ختم ڪن ٿا ۽ ظاهر ڪن ٿا ته جيوا اتمان ۽ امر برهمن هڪجهڙا آهن۔
ادويت ويدانت، سنکيا جي دوئي نظريي (پُرش ۽ پراڪرتي) کي تبديل ڪري ٿو۔ ان موجب اتمان/برهمن ئي اصل حقيقت آهي، جڏهن ته ظاهري دنيا هڪ عارضي ظهور آهي۔ فردي پاڻ دراصل هڪ اتمان جو عڪس آهي جيڪو گهڻن جسمن ۾ ظاهر ٿئي ٿو۔ مادي دنيا کي مايا، يعني فريب، يا برهمن جو غير حقيقي ظهور (ويورت واد) سمجهيو وڃي ٿو۔
ادويت ويدانت کي اڪثر هڪ علمي ۽ سنسڪرتي روايت طور پيش ڪيو وڃي ٿو جيڪا ويدانت جي آستڪ ڌارا سان لاڳاپيل آهي۔ ابتدائي ادويت متنن ۾ سنياس اپنيشد، ڀرتريهري جو واڪياپديه، ۽ گودپاد جو مانڊوڪيا ڪاريڪا شامل آهن۔ گودپاد بدھ مت جا ڪجهه فلسفيانه خيال ويدانت جي تناظر ۾ بيان ڪيا۔ بعد ۾ آدي شنڪر (اٺين صدي عيسوي) ادويت روايت جو سڀ کان نمايان مفڪر بڻيو۔
شنڪر زور ڏنو ته برهمن هميشه موجود آهي، تنهن ڪري ان جي ڄاڻ سڌي ۽ فوري آهي ۽ ڪنهن خاص عمل يا جهد جي ضرورت نه آهي۔ بهرحال ادويت روايت ۾ ڪجهه اسڪول تدريجي مشق ۽ مراقبي تي پڻ زور ڏين ٿا، جنهن سان اوچتي ۽ تدريجي روشني جي وچ ۾ بحث پيدا ٿيو۔
چوڏهين صدي ۾ شرنگيري مٺ ۽ وديارڻيه جي اثر سان شنڪر جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي۔ بعد ۾ ادويت روايت ۾ يوگ جا عنصر به شامل ٿيا، جهڙوڪ يوگ واسشٺ ۽ ڀڳوت پراڻ جا اثر۔ جديد دور ۾ سوامي وويويڪانند ادويت کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو۔
اوڻيهين صدي ۾ مغربي محققن ادويت ويدانت کي هندو روحانيت جو نمائندو نمونو قرار ڏنو، حالانڪه ڀڳتي روايتن جو عددي غلبو رهيو آهي۔ جديد دور ۾ ادويت جا خيال مختلف نيو ويدانت تحريڪن ۾ پڻ نظر اچن ٿا۔

ادويت انگريزي ۾ Advaita هندو فلسفي جو هڪ بنيادي نظريو آهي، جنهن کي غيردويت يا وحدت پرستي (non-dualism / monism) چيو وڃي ٿو. هن نظريي موجب آخري حقيقت برهمن هڪ ئي، اڻ ورهايل ۽ واحد آهي، ۽ انفرادي ذات آتما دراصل برهمن سان عين هڪجهڙي آهي. يعني حقيقت ۾ نه ڪا ٻيئيت آهي ۽ نه ئي آتما ۽ برهمن ۾ ڪا حقيقي جدائيA DICTIONARY  OF  SINDHI : Jt.  LITERATURE  MOTILAL JOTWANIFirst Edition : 13 January, 1996 New Delhi, page:6.

اسلامي متوازي تصور

اسلامي صوفي روايت ۾ ادويت جو هم معنيٰ تصور وحدت الوجود آهي، جنهن جو مطلب آهي “وجود جي وحدت”. هي تصور خاص طور تي ابن عربي جي تعليمات سان وابسته آهي. وحدت الوجود موجب سمورو وجود هڪ ئي الهي حقيقت جو ظهور آهي، ۽ ظاهري ڪثرت هوندي به اصل ۾ ڪا حقيقي جدايي موجود ناهي. ادويت ۽ وحدت الوجود ٻئي ٻيئيت کان مٿانهون ٿي وحدت جي ادراڪ تي زور ڏين ٿا. ادويت ۾ مايا کي ڪثرت ۽ فرق جو وهم سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته وحدت الوجود ۾ ظاهري گهڻائي کي حقيقت جي پرديداري صورت قرار ڏنو وڃي ٿو. ادويت جو مرڪز جنان (معرفت/علم) ذريعي وحدت جو ادراڪ آهي، جڏهن ته صوفي روايت ۾ وحدت تائين پهچڻ لاءِ فنا (ذات جي مٽجڻ) ۽ وجداني تجربو اهميت رکن ٿا.

اهميت

ادويت ۽ وحدت الوجود ٻئي پنهنجي پنهنجي فڪري ۽ مذهبي دائري اندر روحاني فڪر جا اعليٰ تصور آهن، جيڪي انسان کي ظاهري فرقن کان مٿي کڻي هڪ ئي آخري حقيقت جي سڃاڻپ ڏانهن وٺي وڃن ٿا، ۽ هندو ۽ اسلامي صوفي فڪر جي وچ ۾ فڪري هم آهنگيءَ جو اهم مثال پيش ڪن ٿا.

حوالا