ميڪ موھن لائين

ميڪموهن لائين اها حد آهي جيڪا تبت ۽ برطانوي ڀارت جي وچ ۾ 24–25 مارچ 1914ع تي دهلي ۾ لاڳاپيل مڪمل اختيار رکندڙ نمائندن وچ ۾ نقشن ۽ نوٽن جي مٽاسٽا سان طئي ٿي، جيڪا 1914ع جي شملہ ڪنوينشن جو حصو هئي۔  
هن لائين اوڀر هيماليائي علائقي ۾ ٻنهي ملڪن جي اثر جي دائري کي مقرر ڪيو، جيڪو اتر اوڀر ڀارت ۽ اتر برما (ميانمار) تائين پکڙيل هو ۽ اڳ ۾ غير واضح هو۔
چين جي جمهوريه (1912–1949) ميڪموهن لائين واري معاهدي جي ڌر نه هئي، پر اها لائين شملہ ڪنوينشن ۾ بيان ڪيل تبت جي مجموعي حد جو حصو هئي، جنهن تي ٽنهي ڌرين شروعاتي صحيون ڪيون هيون، پوءِ چين جي حڪومت ان کي رد ڪيو۔
هن لائين جو ڀارتي حصو هن وقت چين ۽ ڀارت جي وچ ۾ عملي حد طور ڪم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ان جي قانوني حيثيت تي عوامي جمهوريه چين پاران اختلاف ڪيو وڃي ٿو۔ برما وارو حصو بعد ۾ عوامي جمهوريه چين ۽ ميانمار وچ ۾ ٻيهر طئي ٿيو۔
هي لائين هينري ميڪموهن جي نالي سان منسوب آهي، جيڪو برطانوي راج ۾ پرڏيهي سيڪريٽري ۽ شملہ ڪانفرنس جو مکيه برطانوي ڳالهيندڙ هو۔ تبت ۽ برطانيا وچ ۾ ٻطرفي معاهدي تي برطانوي حڪومت جي طرفان ميڪموهن ۽ تبتي حڪومت جي طرفان لونچن شاترا صحيون ڪيون۔  
هي لائين تقريباً  ڊگهي آهي، جيڪا ڀوٽان جي ڪنڊ کان برما سرحد تي ايسو رازي پاس تائين وڃي ٿي ۽ گهڻو ڪري هيماليه جي چوٽيءَ سان گڏ هلي ٿي۔
شملہ ڪانفرنس جا نتيجا ڪيترن ڏهاڪن تائين غير واضح رهيا، ڇو ته چين مجموعي ڪنوينشن تي صحيون نه ڪيون، جڏهن ته برطانيا کي اميد هئي ته چين کي راضي ڪيو ويندو۔ 1928ع جي ايڊيشن ۾ ايچسن جي ٽريٽيز مان ڪنوينشن ۽ ميڪموهن معاهدو خارج ڪيا ويا۔ 1935ع ۾ اولاف ڪارو ان کي ٻيهر زنده ڪيو ۽ لاڳو ڪرڻ لاءِ لنڊن کان اجازت ورتي۔
چين شملہ ڪنوينشن ۽ ميڪموهن لائين کي رد ڪري ٿو، اهو دليل ڏيندي ته تبت هڪ خودمختيار رياست نه هئي ۽ ان ڪري معاهدو ڪرڻ جو اختيار نه رکندو هو۔ تنهن هوندي به 1959ع جي سفارتي نوٽ موجب وزيراعظم ژو اين لائي هن لائين کي ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ حقيقي ڪنٽرول لائين جو حصو طور تسليم ڪيو۔  
چيني نقشا لائين جي ڏکڻ ۾ لڳ ڀڳ  علائقي کي تبت خودمختيار علائقو جو حصو ڏيکارين ٿا، جنهن کي چين ۾ ڏکڻ تبت سڏيو وڃي ٿو۔ 1962ع جي چين-ڀارت جنگ دوران چيني فوجون عارضي طور هن علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض ٿيون، پوءِ واپس هٽي ويون۔
چوڏهون دلائي لاما شروعات ۾ اروناچل پرديش تي ڀارت جي خودمختياري کي تسليم نه ڪيو۔ 2003ع تائين هن چيو ته "اروناچل پرديش اصل ۾ تبت جو حصو هو"۔ پر جنوري 2007ع ۾ هن چيو ته 1914ع ۾ تبتي حڪومت ۽ برطانيا ميڪموهن لائين کي تسليم ڪيو هو۔ جون 2008ع ۾ هن پهريون ڀيرو واضح طور تسليم ڪيو ته "اروناچل پرديش تبتي ۽ برطانوي نمائندن جي صحي ڪيل معاهدي موجب ڀارت جو حصو آهي"۔

 پس منظر 
برطانوي ڀارت 19هين صدي جي شروعات ۾ پهريون اينگلو-برما جنگ کان پوءِ ڀوٽان جي اوڀر طرف وڌيو۔ جنگ جي پڄاڻي تي براهمپترا وادي وارو آسام سندس ڪنٽرول هيٺ آيو ۽ ايندڙ ڏهاڪن ۾ سڌي انتظام هيٺ رهيو۔ واديءَ جي چوڌاري گهاٽن ٻيلن وارا ٽڪريائي علائقا، جيڪي اڄوڪي اروناچل پرديش تي مشتمل آهن، قبائلي ماڻهن سان آباد هئا، جيڪي برطانوي انتظامي ڪنٽرول هيٺ آسانيءَ سان نه ايندا هئا۔ برطانيا انهن کي سندن حال تي ڇڏي ڏيڻ کي مناسب سمجهيو۔  
1873ع ۾ برطانيا هڪ ”انر لائين“ انتظامي حد طور مقرر ڪئي، جيڪا سڌي سنڀال هيٺ علائقي ۽ قبائلي علائقي وچ ۾ هئي، ۽ برطانوي رعايا کي اجازت کان سواءِ قبائلي علائقي ۾ وڃڻ کان روڪيو ويو۔  
برطانوي حد، جيڪا ”اوٽر لائين“ سڏبي هئي، برطانوي دائره اختيار جي حدن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هئي، پر هن علائقي ۾ اها ”انر لائين“ کان گهڻو مختلف نه هئي۔
برطانيا چاهيو ته هيماليائي قبيلن سان، جيڪي انر لائين کان ٻاهر رهندا هئا، پرامن لاڳاپا برقرار رهن۔ تنهن هوندي به واپار، معاهدن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ”زيادتين“ جي جواب ۾ ڪيل تاديبي مهمن ذريعي برطانوي اثر ڪيترن علائقن تائين وڌايو ويو۔  
اهو به ثبوت ملي ٿو ته برطانيا آسام هيماليائي علائقي کي سياسي دائره اختيار کان قطع نظر جغرافيائي طور ڀارت جو حصو سمجهندو هو۔

 1900ع جي شروعاتي اڳتي وڌڻ واريون پاليسيون 
1900ع تائين تبت تي چيني اثر ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ برطانيا کي خدشو هو ته تبت روس جي اثر هيٺ اچي سگهي ٿو۔ روسي اثر کي روڪڻ ۽ پنهنجا معاهدي وارا حق نافذ ڪرڻ لاءِ برطانيا 1904ع ۾ يانگهسبينڊ مهم تبت ڏانهن رواني ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ لاسا ڪنوينشن ٿيو۔

ان کان پوءِ چنگ سلطنت تبت ۾ برطانوي سرگرمين بابت پريشان ٿي ۽ پنهنجي اڳتي وڌڻ واري پاليسي اختيار ڪئي۔ هنن تبت جي ڏکڻ اوڀر خام علائقي تي مڪمل ڪنٽرول قائم ڪيو، جتان چين جا مواصلاتي رستا تبت ڏانهن ويندا هئا۔ اسسٽنٽ امبان کي چامدو ۾ مقرر ڪيو ويو ته جيئن نئين حڪمت عملي لاڳو ڪري سگهي۔ 1908–1911ع دوران امبان ژائو ايرفنگ خام علائقي ۾ سخت جبر ۽ چيني بڻائڻ واري پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن ڪري کيس ”ژائو قصائي“ جو لقب مليو۔  
ژائو ايرفنگ جون مهمون آسام هيماليائي علائقي سان لڳندڙ تبتي ضلعن جهڙوڪ زايول، پوميد (بومي ڪائونٽي) ۽ پيماڪو (ميڊوگ ڪائونٽي) تائين پهتيون۔ هنن پاڙيسري قبائلي علائقن ۾ به اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي۔ ان سان برطانوي عملدارن ۾ خدشو پيدا ٿيو ۽ انهن قبائلي علائقن ۾ برطانوي دائره اختيار وڌائڻ جي حمايت ڪئي۔  
شروعاتي طور برطانوي اعليٰ انتظاميه هن مطالبو قبول ڪرڻ ۾ هٻڪ محسوس ڪئي، پر 1912ع تائين فوجي عملدارن هيماليه جي چوٽيءَ سان گڏ حد مقرر ڪرڻ جي تجويز ڏني۔

 لائين جو تعين 
1913ع ۾ برطانوي عملدار شملہ ۾ گڏ ٿيا ته تبت جي حيثيت بابت ڳالهين ڪن۔ ڪانفرنس ۾ برطانيا، چين ۽ تبت جا نمائندا شامل هئا۔۔  
”اوٽر تبت“، جيڪو لڳ ڀڳ اڄوڪي تبت خودمختيار علائقو جي برابر هو، دلائي لاما جي حڪومت هيٺ رهڻو هو۔
3 جولاءِ 1914ع واري آخري معاهدي ۾ ڪا به واضح متني حد بندي شامل نه هئي۔Prescott, J. R. V., Map of Mainland Asia by Treaty, Melbourne, Melbourne University Press, 1975, , pp. 276–77 
24–25 مارچ 1914ع واري تفصيلي نقشي تي ٻڌل ميڪموهن لائين جو نقشو صرف برطانوي ۽ تبتي نمائندن صحي ڪيو.
 چين ڳالهين ۾ شامل نه هو۔ بيجنگ پاران شملہ کي رد ڪرڻ کان پوءِ برطانوي ۽ تبتي نمائندن هڪ نوٽ شامل ڪري معاهدي کي ٻطرفي معاهدي طور منظور ڪيو۔Goldstein 1989, pp. 48–75

 برطانوي غلطي (1915–1947) 

شملہ معاهدو شروعات ۾ 1907ع جي اينگلو-روسي ڪنوينشن سان ٽڪراءَ سبب رد ڪيو ويو۔  1921ع ۾ روس ۽ برطانيا اهو ڪنوينشن گڏيل طور ختم ڪيو، پر ميڪموهن لائين وسري وئي، جيستائين 1935ع ۾ اولاف ڪارو ان کي ٻيهر اهميت نه ڏني۔  
1937ع ۾ سروي آف انڊيا هڪ نقشو جاري ڪيو جنهن ۾ ميڪموهن لائين کي سرڪاري حد طور ڏيکاريو ويو۔ 1938ع ۾ برطانيا ايچسن جي ٽريٽيز ۾ شملہ معاهدو شامل ڪيو۔ اڳوڻو جلد واپس گهرائي نئون جلد جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ نوٽ شامل هو ته تبت ۽ برطانيا، پر چين نه، هن معاهدي کي لازمي سمجهندا هئا۔  
اپريل 1938ع ۾ ڪيپٽن جي. ايس. لائٽ فوٽ جي اڳواڻي هيٺ ننڍي برطانوي فوج توانگ پهتي ۽ خانقاهه کي ٻڌايو ته ضلعو هاڻي ڀارتي علائقو آهي۔ تبتي حڪومت احتجاج ڪيو ۽ لائٽ فوٽ جي واپسي کان پوءِ پنهنجي اختيار بحال ڪيو۔ ضلعو 1951ع تائين تبتي ڪنٽرول هيٺ رهيو، پر ميڪموهن لائين جي ٻين حصن ۾ برطانوي سرگرمين تي لاسا طرفان ڪو خاص اعتراض نه ٿيو۔  
1944ع ۾ اتر اوڀر سرحدي ايجنسي سڄي مقرر علائقي تي سڌو انتظام قائم ڪيو، جيتوڻيڪ توانگ تي جلد ئي تبتي اختيار ٻيهر بحال ٿيو۔

 ڀارت–چين سرحدي تڪرار 

1947ع ۾ جڏهن ڀارت آزاد ٿيو ته برطانوي ڀارت جون رائج حدون وراثت طور ملي ويون۔<ref> اُن دور جا نقشا اتر اوڀر ۾ ميڪموهن لائين کي ڀارت جي سرحد طور ڏيکاريندا هئا۔
آڪٽوبر 1947ع ۾ تبتي حڪومت ڀارت جي حڪومت ڏانهن هڪ نوٽ لکي برطانيا پاران مبينه طور تبت کان ”قبضه ڪيل“ علائقن جي ”واپسي“ جو مطالبو ڪيو۔ اُن فهرست ۾ ”سايول [زايول] ۽ والونگ ۽ پيماڪو طرف“ سميت ”لونگ، لوپا، مون، ڀوٽان، سکم، دارجلنگ ۽ گنگا نديءَ جي هن پاسي ٻيا علائقا“ شامل هئا۔ ساڳيا دعوائون مبينه طور چين خلاف به ڪيون ويون۔ ڀارت جي حڪومت انهن دعوائن کي سنجيدگيءَ سان نه ورتو ۽ ان جي بدران اهو مطالبو ڪيو ته ڀارت سان اڳوڻي برطانوي ڀارت واري حيثيت ۾ برابريءَ سان ورتاءُ ڪيو وڃي۔ ڪجهه مهينن کان پوءِ تبتين ان تجويز سان اتفاق ڪيو۔
بيجنگ ۾ 1949ع ۾ ڪميونسٽ پارٽي اقتدار ۾ آئي ۽ تبت کي ”آزاد ڪرائڻ“ جو ارادو ظاهر ڪيو۔ ڀارت شروعات ۾ اعتراض ڪيو، پر پوءِ آهستي آهستي چين جي تبت بابت دعوائن کي قبول ڪيو ۽ چين کي بالادست (سزرين) طاقت طور تسليم ڪيو۔
1950ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن ڀارت-چين لاڳاپا خوشگوار هئا ۽ سرحدي تڪرار خاموش هو، تڏهن وزيراعظم جواهر لعل نهرو جي حڪومت ”هندي-چيني ڀائي-ڀائي“ جو نعرو وڌايو (ڀارتي ۽ چيني ڀائر آهن)۔ نهرو پنهنجي 1950ع واري بيان تي قائم رهيو ته جيڪڏهن چين سرحدي تڪرار اٿاري ته هو ڳالهيون قبول نه ڪندو، اُن اميد سان ته ”چين ”فيض اڪامپلي“ کي قبول ڪري وٺندو“۔ 1954ع ۾ ڀارت متنازع علائقي جو نالو اتر اوڀر سرحدي ايجنسي (NEFA) رکيو۔
ڀارت 1954ع اپريل ۾ ٿيل ڀارت-چين معاهدي تحت اهو مڃيو ته تبت چين جو حصو آهي ۽ برطانيا کان ورثي ۾ مليل تبت اندر پنهنجا برادريءَ کان ٻاهر وارا حق ڇڏي ڏنا۔ نهرو بعد ۾ دعويٰ ڪئي ته ڇاڪاڻ⁠تہ 1954ع واري ڪانفرنس ۾ چين سرحدي مسئلو نه کڻي آيو، تنهنڪري مسئلو حل ٿي ويو۔ پر ڪانفرنس کان اڳ ڀارت جنهن واحد حد کي واضح طور مقرر ڪيو هو، اها ميڪموهن لائين هئي۔ ڪانفرنس کان ڪجهه مهينا پوءِ نهرو ڀارت جا نقشا شايع ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، جن ۾ ڀارتي علائقائي دعوائن کي يقيني حدون طور ڏيکاريو ويو، خاص ڪري اڪساي چن ۾۔ NEFA واري شعبي ۾ نون نقشن ٽڪرين جي چوٽيءَ کي سرحد قرار ڏنو، جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي اها لڪير ميڪموهن لائين کان ٿوري اتر طرف هئي۔
1959 تبتي بغاوت جي ناڪامي ۽ چوڏهون دلائي لاما جي مارچ 1959ع ۾ ڀارت اچڻ کان پوءِ ڀارت جي پارلياماني ميمبرن نهرو تي تنقيد ڪئي ته هن چين کان ميڪموهن لائين جي احترام بابت ڪا پڪ ڇو نه ورتي۔ گڏوگڏ ڀارتي پريس کلي طرح تبت جي آزادي جي وڪالت شروع ڪئي، ۽ تبتين لاءِ همدردي وڌڻ سبب ڀارتي سماج ۾ چين مخالف جذبو آهستي آهستي وڌندو ويو۔ مثال طور 1959ع ۾ ڀارت جي اهم گاندهي وادي اڳواڻن مان هڪ جيه پرڪاش نارائن چيو ته ”تبت شايد سيڪيولر رياست بدران مذهبي رياست هجي ۽ معاشي توڙي سماجي طور پوئتي هجي، پر ڪنهن قوم کي حق ناهي ته هو ٻي قوم تي ترقي (جيڪا به ان جي معنيٰ هجي) مڙهي“۔
نهرو ردعمل طور تي جلد خودمختياري ظاهر ڪرڻ لاءِ، پنهنجي عملي جي صلاح جي ابتڙ ۽ بغير اعلان جي، ”سرحد تي جيترا ممڪن ٿي سگهي فوجي چوڪيون“ قائم ڪرڻ شروع ڪيون۔ اهي چوڪيون ڏسي، ۽ اڳ ئي ڀارتي پريس جي بحثن سبب شڪي ذهن سان، چيني اڳواڻن کي خدشو ٿيو ته نهرو علائقي بابت ارادا رکي ٿو۔ آگسٽ 1959ع ۾ چيني فوجين لونگجو وٽ هڪ نئين ڀارتي فوجي چوڪي تي قبضو ڪيو، جيڪو ٽساري چو (اتر کان ايندڙ مکيه شاخ) تي آهي، ۽ اهو سوبان سِري ندي جو مکيه وهڪرو آهي (اروناچل پرديش ۾)۔ ميڪسويل جي ڪتاب جي اندرئين پٺ واري نقشو ۽ مشهور ڀارتي جبل پيما هريش ڪپاڊيا (جنهن 2005ع ۾ علائقو گهميو) موجب لونگجو ميڪموهن لائين کان اتر طرف آهي۔ (جيونيمز ڊيٽابيس ۾ موجود گهٽ ڀروسي لائق ڪوآرڊينيٽس (نيشنل جيوئسپيٽل-انٽيليجنس ايجنسي) ”لونگجو“ کي غلط طور برف ۽ برفاني علائقي ۾، نديءَ کان 10 ڪلوميٽر پري ۽ 12,000 فوٽ کان وڌيڪ اوچائي تي رکندا آهن۔)
24 آڪٽوبر 1959ع تي ژو اينلائي نهرو ڏانهن خط لکي تجويز ڏني ته ڀارت ۽ چين ٻئي پنهنجون فوجون حقيقي ڪنٽرول لائين (ايل اي سي) کان 20 ڪلوميٽر پري هٽائن۔"Chou's Latest Proposals" ٿوري ئي دير کان پوءِ ژو هن لائين کي ”اوڀر ۾所谓 ميڪموهن لائين ۽ اولهه ۾ اها لائين جتي تائين هر ڌر عملي ڪنٽرول استعمال ڪري ٿي“ طور بيان ڪيو۔
نومبر 1961ع ۾ نهرو باقاعده ”فارورڊ پاليسي“ اختيار ڪئي، جنهن تحت متنازع علائقن ۾ فوجي چوڪيون قائم ڪيون ويون، جن ۾ ژو جي LAC کان اتر طرف 43 چوڪيون شامل هيون۔ 8 سيپٽمبر 1962ع تي هڪ چيني دستي ڍهولا وٽ ڀارتي چوڪي تي حملي ڪيو، جيڪو نامڪا چو واديءَ ۾ ٿاگ لا ريج جي بلڪل ڏکڻ طرف آهي، ۽ ميڪسويل جي صفحو 360 تي ڏنل نقشو موجب اهو هنڌ ميڪموهن لائين کان ست ڪلوميٽر اتر طرف آهي۔ 20 آڪٽوبر تي چين ميڪموهن لائين پار وڏي حملو شروع ڪيو ۽ وڌيڪ اتر ۾ به هڪ ٻيو حملو ٿيو۔ ان کان پوءِ ٿيندڙ ڀارت-چين جنگ ڀارت لاءِ قومي ذلت ثابت ٿي: چين تيزيءَ سان ميڪموهن لائين کان  اندر رُپا تائين ۽ پوءِ چاڪو تائين ( توانگ کان 65 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر) NEFA جي انتهائي اولهه واري حصي ۾ وڌي ويو، ۽ NEFA جي انتهائي اوڀر ڇيڙي تي  اندر والونگ تائين اڳتي وڌي ويو۔Maxwell, Neville, India's China War , pp. 408–9, New York, Pantheon, 1970. سوويت يونين، آمريڪا ۽ برطانيا ڀارت کي فوجي مدد جو واعدو ڪيو۔ چين پوءِ ميڪموهن لائين ڏانهن پوئتي هٽي ويو ۽ ڀارتي قيدين کي (1963ع ۾) واپس موڪليو۔ حڪومت ڀارت ۾ خاص طور پنهنجي شڪست بابت اهو بيان ڏئي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته هو اوچتو حيرت ۾ پئجي وئي هئي۔Anand, Dibyesh (2012). "Remembering 1962 Sino-Indian Border War: Politics of Memory" . Journal of Defence Studies. 6, 4.
NEFA جو نالو 1972ع ۾ اروناچل پرديش رکيو ويو—چيني نقشا هن علائقي کي ڏکڻ تبت سڏين ٿا۔ 1981ع ۾ چيني اڳواڻ دينگ سياوپنگ ڀارت کي سرحدي مسئلي جو ”پيڪيج حل“ پيش ڪيو۔ ڳالهين جا اٺ دور ٿيا، پر ڪو به معاهدو نه ٿيو۔
1984ع ۾ ڀارت جي انٽيليجنس بيورو جي عملي توانگ علائقي ۾ سمدورونگ چو واديءَ ۾ هڪ مشاهدي واري چوڪي قائم ڪئي، جيڪا سڀ کان اوچي ٽڪريءَ جي چوٽيءَ کان ڏکڻ طرف هئي، پر ميڪموهن لائين کان ٽن ڪلوميٽر اتر طرف (ڀوٽان کان اوڀر طرف 30 ميل تائين سڌي لڪير)۔ IB سياري کان اڳ علائقو ڇڏي ويو۔ 1986ع ۾ ڀارت جي ٽيم اچڻ کان اڳ چين واديءَ ۾ فوجون موڪليون۔Sultan Shahin, "Vajpayee claps with one hand on border dispute", Asia Times Online, 1 August 2003  
هي خبر جڏهن ڀارتي عوام آڏو آئي ته قومي سطح تي وڏو شور ٿيو۔ آڪٽوبر 1986ع ۾ دينگ ڌمڪي ڏني ته ”ڀارت کي سبق سيکارينداسين“۔ ڀارتي فوج هوائي رستي هڪ ٽاسڪ فورس واديءَ ڏانهن موڪلي، پر ڀارت ونگڊونگ ڀرسان ٽي ڊويزنون کڻي سمدورونگ چو وٽ چيني فوجن کي منهن ڏيڻ لاءِ بيهاريون ۽ مضبوط موقف اختيار ڪيو۔ مئي 1987ع ۾ تڪرار گهٽجي ويو (گوگل ارٿ تي صاف ڏسڻ ۾ اچي ٿو)، پر تازين روڊن ۽ سهولتن جي تعمير به نظر اچي ٿي۔ چين 8 سالن جي ڊگهي ڳالهين کان پوءِ 1995ع ۾ پوئتي هٽي ويو۔Natarajan, V. (November–December 2000). "The Sumdorong Chu Incident" . "Reuters report on August 21, 1995" . Bharat Rakshak Monitor 3 (3)
ڀارت جي وزيراعظم راجيو گانڌي 1988ع ۾ چين ويو ۽ سرحدي معاملن لاءِ گڏيل ورڪنگ گروپ تي اتفاق ڪيو، جنهن مان ڪو نمايان مثبت نتيجو ظاهر نه ٿيو۔ 1993ع جي ڀارت-چين معاهدي تحت LAC کي واضح ڪرڻ لاءِ هڪ گروپ ٺاهيو ويو؛ اهو گروپ به ڪا اڳڀرائي نه ڪري سگهيو۔ 1996ع جي معاهدي تحت سرحدي جهيڙن کان بچڻ لاءِ ”اعتماد وڌائڻ وارا قدم“ مقرر ڪيا ويا۔ جيتوڻيڪ بار بار اهڙا واقعا ٿيندا رهيا جن ۾ هڪ ڌر ٻي ڌر تي گهڙڻ جو الزام لڳائيندي رهي، ۽ 1998ع ۾ ڀارت جي ائٽمي آزمائش کان پوءِ ميڪموهن لائين وٽ تناؤ وڌيڪ رهيو ۽ اڄ تائين جاري آهي، پر ٻئي ڌريون عام طور اهڙن واقعن کي LAC جي صحيح هنڌ بابت هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ اختلاف سان لاڳاپيل قرار ڏينديون آهن۔

 سرحدي پار گذر 

 نقشا 

 وڌيڪ پڙهڻ 

 Why China is playing hardball in Arunachal by Venkatesan Vembu, Daily News & Analysis, 13 May 2007
 China, India, and the fruits of Nehru's folly by Venkatesan Vembu, Daily News & Analysis, 6 June 2007
 The British forgery at the heart of India and China’s Tibetan border dispute by Peter Lee
 The Myth of the McMahon Line by Peter Lee

حوالا

زمرو:اروناچل پرديش جون سرحدون
زمرو:ايشيا ۾ 1914ع
زمرو:برطانوي سلطنت
زمرو:برطانيا جا پرڏيهي لاڳاپا
زمرو:بين الاقوامي سرحدون
زمرو:بين الاقوامي لاڳاپن ۾ 1914ع
زمرو:ڀارت جا پرڏيهي لاڳاپا
زمرو:ڀارت جا خارجي لاڳاپا
زمرو:ڀارت-چين سرحدي تڪرار
زمرو:تبت جي جاگرافي
زمرو:چين–ڀارت سرحد
زمرو:نالي سان منسوب سرحدي لائينون
زمرو:1910ع واري ڏهاڪي ۾ تبت