آسري

آسري: Tamarix aphylla، جنس تيمرڪس (Tamarix) جي سڃاتل سڀ کان وڏي نوع آهي، جيڪا  تائين اوچي ٿي سگهي ٿي. هن نوع جا ڪيترائي عام نالا آهن، جن ۾ ايٿل ٽيمارسڪ، ايٿل وڻ ۽ ايٿل پائن شامل آهن. اردو ۽ هندي ۾ هن وڻ کي فراش، پنجابي ۾ ان کي ڪوان،  بلوچي ۾ ان کي شڪرگاز يا سياھگاز، سرائڪي ۾ ان کي کگل چيو وڃي ٿو.جڏهن ته پشتو ۾ ان کي Ghaz (غز) چيو وڃي ٿو. هي هڪ هميشه سائو (evergreen) وڻ آهي، جيڪو قدرتي طور اتر، اوڀر ۽ وچ آفريڪا ۾، وچ اوڀر کان ٿيندو، اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن تائين ڦهليل آهي.

 ورڇ 
آسري سڪل علائقن ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن سان گڏ ملي ٿي. اها لوڻياٺي ۽ الڪيلائن مٽين جي تمام گهڻي مزاحمت رکي ٿي. هن جو دائرو اتر ويڪر 35° کان 0° تائين ڦهليل آهي، ۽ اولهه کان اوڀر تائين مراڪش ۽ الجزائر (اتر آفريقا) کان شروع ٿي اوڀر طرف مصر تائين، ۽ ڏکڻ ۾  آفريڪا جي سڱن کان ٿيندي ڪينيا تائين وڃي ٿو. هي وچ اوڀر ۽ عرب اپٻيٽ ۾ پڻ ملي ٿي، اوڀر طرف ايران کان ٿيندي پاڪستان، افغانستان ۽ ڀارت تائين پکڙيل آهي.

 وضاحت 

 آسري هڪ وڻ جي صورت ۾  تائين اوچو وڌي ٿو. هن جا ننڍڙا پن شاخن سان باري باري ترتيب ۾ لڳل هوندا آهن ۽ لوڻ خارج ڪن ٿا، جيڪو مٿاڇري تي ڪرسٽ جهڙي پرت ٺاهي سگهي ٿو ۽ هيٺ زمين تي ڪري پوي ٿو. هي نوع ٻج ذريعي، جڙن مان نئين ٽارين (suckers) ذريعي، يا قلم مان وڌي سگهي ٿي. هي وڻ جولاءِ کان نومبر تائين گل ڏئي ٿو.

 لوڻ جي برداشت ۽ نمي گڏ ڪرڻ 

هي وڻ لوڻ جي تمام گهڻي برداشت لاءِ مشهور آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هي پنن جي مٿاڇري تي موجود غدودن مان گهڻو لوڻ وارو پاڻي خارج ڪري ٿو؛ پاڻي بخار بڻجي اُڏامي وڃي ٿو ۽ لوڻ جا ڪرسٽل رهجي وڃن ٿا، جن ۾ ڏهن کان وڌيڪ لوڻ شامل هوندا آهن. گهڻا ڪرسٽل ڪري پون ٿا، پر گهٽ ۾ گهٽ هڪ، ليٿيم سلفيٽ، پنن سان چنبڙي رهندو آهي. اهي ڪرسٽل رات جي وقت هوا ۾ موجود ٿوري نمي سان ڦولجي وڃن ٿا، ۽ پن اها نمي جذب ڪن ٿا، هڪ چپڪندڙ مٿاڇري جي مدد سان جيڪا پاڻي کي روڪي رکي ٿي.

 استعمال 

آسري وڻ ڏهاڪن کان زراعت ۽ باغباني ۾ هوائن کان بچاءَ (windbreak) ۽ ڇانوَ لاءِ استعمال ٿي رهيو آهي، خاص طور سڪل علائقن جهڙوڪ آمريڪا جي اولھ حصن ۽ مرڪزي ۽ اولھ آسٽريليا ۾. باهه سان وڌيڪ هم آهنگي سبب، هي وڻ باھ جي رڪاوٽ طور به ڪم اچي سگهي ٿو. سڪي حالت ۾ به آسري جو ڪاٺ ساڙڻ ڏکيو هوندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ راک جو مقدار (30–40٪) ۽ پنن ۾ لوڻ وڌيڪ هوندو آهي. باهه کان پوءِ عام طور ٻيهر وڌي اچي ٿو، جيستائين پاڙ-تاج (root-crown) تباهه نه ٿئي.

آسري جي گلن مان حاصل ٿيندڙ رس (nectar) اعليٰ معيار جي ماکي پيدا ڪري ٿو، جنهن جو ذائقو منفرد هوندو آهي. سڪي ۽ لوڻياٺي حالتن جي برداشت سبب، هي وڻ زرعي ٻيلن (agroforestry) ۾ ۽ ڪمزور زمينن جي بحالي لاءِ پوکي سگهجي ٿو. تازو ئي ايروپونڪس طريقي سان هن وڻ جي سبزيءَ ذريعي واڌ (vegetative propagation) جو طريقو به تيار ڪيو ويو آهي.

 آسٽريليا 
انهن علائقن ۾ هي نوع خاص طور مرڪزي آسٽريليا ۾ 1974ع جي ٻوڏن کان پوءِ، فنڪي درياهه جي ڪنارن سان اتر ٽيرٽري ۾ تيزي سان پکڙجي وئي. ان کان پوءِ اها اتر ٽيرٽري ۽ اولهه آسٽريليا ۾ هڪ سنجيده جهنگلي ٻوٽو ۽ حملہ آور نوع بڻجي وئي. ان کان اڳ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين موجود هجڻ باوجود گهڻي ڦهلاءُ نه ٿيو هو.

هي وڻ آسٽريليا جي گهڻن مقامي ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پاڻي استعمال ڪري ٿو، جنهن سبب انهن کي مقابلي ۾ پوئتي ڇڏي ٿو. ان اندروني علائقن ۾ پاڻيءَ جي وهڪرن سان گڏ مقامي يوڪليپٽس (بيد مشڪ) کي به پوئتي ڇڏيو آهي. آسٽريليا ۾ ان کي قومي اهميت جو جهنگلي ٻوٽو قرار ڏنو ويو آهي.

 يونائيٽيڊ اسٽيٽس

هي وڻ عام طور هوائن کان بچاءَ لاءِ زراعتي کيتن جي ڪنارن تي ۽ ريگستاني علائقن ۾ ڇانو واري وڻ طور استعمال ٿئي ٿو، خاص طور ڏکڻ اولهه آمريڪا ۾. آسري جي نوع تيمرڪس جنس جي ٻين نوعن جي برعڪس، امريڪا جي اندر ان علائقن ۾ جتي ان کي لڳايو ويو آھي، طبيعي طور تي پکيڙ نہ ٿي آھي.

هن وڻ جو ڪاٺ ڪيترن ئي استعمالن لاءِ موزون آهي ۽ ان جون ميڪانيڪي خاصيتون وچولي درجي جون آهن.

 تاريخ 
گهڻا نباتيات جا ماهر ۽ بائيبل جا عالم سمجهن ٿا ته پيدائش جي ڪتاب ۾ ابراهيم جيڪو اِشيل وڻ پوکيو هو، اهو آسري هو، جڏهن ته ڪارل لينوئس لکي ٿو ته هن جو نالو قديم يوناني a (”بغير“) ۽ phyllon (”پن“) مان نڪتل آهي.

ڪيميا

ڊيگلوائل گلوڪوز-2, 6 ۽ ڊيگلوائل گلوڪوز-3، 6 گلوٽنن آهن، جيڪي ٽيئ-افائلا (T. aphylla) جي گالن (gall) ۾ ملن ٿا.

حوالا