ايسٽيئيگس

اَسٽيئاجِس  يا ايسٽيئيگس ميدن بادشاهت جو آخري بادشاھ هو، جنهن 585 ق.م کان 550 ق.م تائين حڪومت ڪئي. هو سائيڪساريس جو پٽ هو، ۽ کيس فارسي بادشاھ سائرس اعظم هٿان تخت تان لاٿو ويو.

 حڪومت 

ايسٽيئيگس 585 ق.م ۾ پنهنجي پيءُ سائيڪساريس کان پوءِ تخت نشين ٿيو، هيليس جي جنگ کان پوءِ، جنهن ليديائين ۽ ميدن جي وچ ۾ هلندڙ پنجن ورهين جي جنگ جو خاتمو ڪيو. هن هڪ وڏي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي، جيڪا پنهنجي ٻن سالن ڪروئسس (Croesus)، ليديا جو بادشاھ، ۽ بخت نصر (Nebuchadnezzar) بابِل جو بادشاھ سان اتحاد ۾ ھلندي رھي. بخت نصر (Nebuchadnezzar) جي زال ايميٽِس، جيڪا ايسٽيئيگس جي ڀيڻ هئي، اُن راڻي طور مشهور هئي جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته بخت نصر بابل جا لٽڪندڙ باغ تعمير ڪرايا هئا.

ايسٽيئيگس، ايرينِس (Aryenis) سان شادي ڪئي، جيڪا ليديائي بادشاھ ڪروئسس جي ڀيڻ هئي، جنھن ٻنهي سلطنتن وچ ۾ ٿيل معاهدي کي مضبوط ڪيو. انهيءَ ئي سال، پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ، هو ميدن تخت تي ويٺو. قديم ذريعا ايسٽيئيگس جي حڪومت بابت تمام گهٽ ڄاڻ مهيا ڪن ٿا، ۽ سندس ڪردار بابت ڪا آخري راءِ قائم ڪرڻ ممڪن ناهي. ان جو سبب اهو آهي ته هيروڊوٽس جو منفي بيان (جنهن ۾ ايسٽيئيگس کي ظالم ۽ جابر حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي) ۽ ڪٽيسياز (Ctesias) جو مثبت بيان، ٻئي تعصب تي ٻڌل آهن.  زينوفون (Xenophon) جي تصنيف سائروپيڊيا ۾ ايسٽيئيگس کي هڪ مهربان پوڙهي شخص طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو پنهنجي پوٽي سائرس سان گهري محبت رکندو هو، پر هي ڪتاب وڏي پيماني تي افسانوي سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي تاريخي غلطيون موجود آهن، جن سبب اهو هڪ ناقابلِ اعتماد تاريخي ماخذ بڻجي وڃي ٿو.

 هيروڊوٽس جي بيان موجب 

قديم يوناني تاريخدان هيروڊوٽس جي بيان موجب، ايسٽيئيگس هڪ خواب ڏٺو، جنهن ۾ هن جي ڌيءَ مانداني (Mandane) هڪ اهڙو پٽ ڄڻيو، جيڪو سندس سلطنت کي تباهه ڪري ڇڏيندو. هن خواب جي پيشنگوئي کان ڊڄي، ايسٽيئيگس مانداني جي شادي ڪمبيسس، انشان جي حڪمران سان ڪرائي، جيڪو “خاموش ۽ سوچيندڙ شهزادو” سمجهيو ويندو هو ۽ جنهن کي ايسٽيئيگس پنهنجي لاءِ ڪو به خطرو نه سمجهندو هو. جڏهن ٻئي خواب ۾ به ايسٽيئيگس کي مانداني جي اولاد بابت خطري جو چتاء مليو، تڏهن هن پنهنجي سپهه سالار هارپاگس کي حڪم ڏنو ته هو ٻار سائرس کي قتل ڪري ڇڏي. هيروڊوٽس صحيح نموني سائرس جي والدين جا نالا ڏئي ٿو، پر هو اهو ذڪر نٿو ڪري ته ڪمبيسس پاڻ به بادشاهه هو.cf. How, W. W., & Wells, J. A commentary on Herodotus with introduction and appendixes (1991). Oxford University Press, i.107 جديد تحقيق عام طور تي هيروڊوٽس جي هن دعويٰ کي رد ڪري ٿي ته سائرس، ايسٽيئيگس جو ڏوھٽو هو.cf. How and Wells i.107 هارپاگس، شاهي رت وهائڻ کان لنوائيندي، ٻار کي هڪ ڌنار مِتريڊاتِس حوالي ڪيو، جنهن جي زال تازو ئي هڪ مئل ٻار ڄڻيو هو. سائرس کي مِتريڊاتِس پنهنجي پٽ وانگر پاليو، ۽ هارپاگس مئل ٻار کي ايسٽيئيگس آڏو سائرس طور پيش ڪيو. جڏهن سائرس ڏهن ورهين جي عمر ۾ جيئرو مليو، تڏهن ايسٽيئيگس پنهنجي مئگي (زرتشتي ٻانڀڻ) جي صلاح تي ٻار کي قتل ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ کيس انشان ۾ سندس والدين ڏانهن موڪلي ڇڏيو. پر هارپاگس سزا کان بچي نه سگهيو، چيو وڃي ٿو ته ايسٽيئيگس هڪ دعوت دوران هن کي سندس پنهنجو پٽ کارايو، جيڪو عمل تاريخ ۾ ٻارن جي آدمخوري جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آھي.

سائرس 559 ق.م ۾ پنهنجي پيءُ کان پوءِ حڪمران بڻيو، ۽ 553 ق.م ۾، هارپاگس جي صلاح تي، جيڪو “ظالماڻي دعوت” جو بدلو وٺڻ جو خواهشمند هو، سائرس ايسٽيئيگس خلاف بغاوت ڪئي. ٽن ورهين جي جنگ کان پوءِ، پاسارگادي جي جنگ دوران ايسٽيئيگس جي فوج بغاوت ڪئي، ۽ سائرس ميدن سلطنت فتح ڪري ورتي. هيروڊوٽس موجب، سائرس ايسٽيئيگس کي قتل نه ڪيو؛ جيتوڻيڪ هارپاگس کيس طعنا ڏنا، پر ايسٽيئيگس کي عزت سان رکيو ويو ۽ هو پنهنجي وفات تائين سائرس جي درٻار ۾ رهيو. مشهور ڏند ڪٿا مطابق، سائرس کي  مادي ڪتي  کير پياريو هو (ڪتا فارسين وٽ مقدس هئا؛ اھا روايت سَرگون يا رومولُس ۽ ريمُس جي ڪهاڻي سان مشابهت رکي ٿي، جن کي ٻڪريءَ جهڙي مادہ بگھڙ لوپا (Lupa) کير پياريو)، پر هيروڊوٽس ان کي عقلي انداز ۾ بيان ڪري ٿو. هن موجب، ڌنار مِتريڊاتِس، ايسٽيئيگس جي هڪ ٻي غلام عورت “اسپيڪو” سان رهندو هو، جنهن جي نالي جي معنيٰ ميديائي ٻولي ۾ “ڪتو” آھي.هيروڊوٽس i.110جسٽن (i.4) اهڙيءَ طرح هي بيان هڪ ئي وقت ڏند ڪٿا ۽ هيروڊوٽس جي عقلي وضاحت ٻنهي کي گڏ ڪري ٿو.cf. How and Wells, i.110

 بائبل ۾ 
ٿيوڊوشن (Theodotion) جي ترجمي موجب دانيال 14، جيڪو بائيبل جي ٻئين قانون واري نسخي واري دانيال جي ڪتاب جو باب 14 آهي ۽ ڏاند ۽ اژدها جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، ايسٽيئيگس جي وفات کان پوءِ سائرس جي تخت نشيني سان شروع ٿئي ٿو.: نيو اميريڪن بائبل، نظرثاني ٿيل ايڊيشن، جيڪو ٿيوڊوشن جي نسخي تي ٻڌل آهي  ڊوئي-ريمز بائبل جي اصل ڪاپي موجب، داريوس ميڊي دراصل ايسٽيئيگس جو ئي ٻيو نالو آهي.

 تختا اونڌاھ ٿيڻ 

همعصر ڪتاب قديم بابل جي نابونائڊس جو واقعانامو ميدانِ جنگ ۾ بغاوت کي ايسٽيئيگس جي تخت اونڌي ٿيڻ جو سبب ٻڌائي ٿو، پر ان ۾ هارپاگس جو نالو سڌيءَ طرح ذڪر ٿيل ناهي. تنهن هوندي به،  هارپاگس پاسارگادي جي جنگ ۾ ايسٽيئيگس جو جنرل هو، ۽ جنگ کان پوءِ سندس خاندان کي سائرس جي سلطنت ۾ اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو ويو، ۽ هارپاگس بعد ۾ سائرس جو سڀ کان ڪامياب جنرل بڻيو، تنهنڪري اهو ممڪن آهي ته هن ايسٽيئيگس خلاف ٿيل بغاوت ۾ ڪردار ادا ڪيو هجي. ان کان پوءِ سائرس ايسٽيئيگس جي راڄڌاني ايڪباتانا تي قبضو ڪيو. قديم ذريعا انهيءَ ڳالهه تي متفق آهن ته جڏهن ايسٽيئيگس سائرس جي هٿ آيو ته ساڻس نرميءَ سان ورتاءُ ڪيو ويو، پر بيانن ۾ فرق موجود آهي. هيروڊوٽس موجب، سائرس ايسٽيئيگس کي پنهنجي درٻار ۾ سندس حياتيءَ جي آخري وقت تائين رکيو، جڏهن⁠ تہ ڪتيسياس (Ctesias) موجب، کيس پارٿيا جي هڪ علائقي جو گورنر بڻايو ويو ۽ پوءِ سياسي مخالف اوئيبارس (Oebares) هٿان قتل ڪيو ويو. ايسٽيئيگس جي موت جون حالتون پوريءَ طرح معلوم ناهن. ايسٽيئيگس جي تخت اونڌي ٿيڻ کان پوءِ، ڪروئسس ايسٽيئيگس جو بدلو وٺڻ لاءِ سائرس خلاف ڪاهه ڪئي. سائرس، هارپاگس کي ساڻ ڪري، ڪروئسس کي شڪست ڏني ۽ 547 ق.م يا ان کان پوءِ ليديا تي قبضو ڪيو.

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:ايسٽيئيگس
زمرو:بادشاهه
زمرو:قديم فارس
زمرو:قديم فارس جي تاريخ
زمرو:قديم فارس جا بادشاهه
زمرو:قديم فارس جون شخصيتون