شيخ دين محمد

شيخ دين محمد (مئي 1759 – 24 فيبروري 1851) هڪ برطانوي هندستاني مسافر، سپاهي، جراح، ڪاروباري ۽ اولهه واري دنيا ڏانهن هجرت ڪندڙ ابتدائي غير يورپي شخصيتن مان هڪ هو۔ غير معياري نقلِ حرفي سبب سندس نالي جا مختلف املا ملن ٿا۔ پنهنجي اعليٰ سماجي حيثيت سبب هن بعد ۾ لقب ”ساکي“ (شيخ) اختيار ڪيو، جنهن جو مطلب آهي ”معزز شخص“.   
دين محمد يورپ ۾ هندستاني کاڌو ۽ شيمپو غسل متعارف ڪرايا، جتي هن علاج لاءِ مساج پڻ فراهم ڪيو۔  
هو پڻ پهريون هندستاني هو جنهن انگريزي ۾ ڪتاب شايع ڪيو۔<

ابتدائي زندگي

محمد تقريباً مئي 1759ع ۾ پٽنا شهر ۾ ڄائو، جيڪو اُن وقت بنگال صوبو ۾ مغل سلطنت جو حصو هو ۽ اڄ بهار رياست جو گاديءَ جو هنڌ آهي. دين محمد پاڻ کي ”پٽنا جو رهواسي“ قرار ڏنو. هو هڪ شيعا مسلمان گهراڻي سان لاڳاپيل هو، جيڪو پنهنجي نسل کي عرب ۽ افشار ترڪ اصل سان منسوب ڪندو هو. البت ڪجهه ٻين ذريعن موجب هو نائي ذات سان تعلق رکندڙ هو، جيڪا حجامن جي ذات سمجهي ويندي هئي.

پنهنجي ڪتاب شيمپوئنگ ۾ هن پاڻ بابت لکيو ته هو هندستان جو رهواسي آهي، جيڪو هندستان (هندستان) جي شهر پٽنا ۾ ڄائو:

دين محمد جو والد بنگال فوج ۾ ملازم هو، جيڪا گهڻو ڪري بهار واري علائقي مان ڀرتي ٿيندي هئي، ۽ مؤرخ مائيڪل ايڇ فشر جو خيال آهي ته سندس والد کي رابرٽ ڪلائيو پاران بڪسر شهر ۾ ڀرتي مهم دوران ڀرتي ڪيو ويو. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته سندس ابا ڏاڏا مغل بادشاهن ۽ مرشدآباد جي نوابن جي انتظامي خدمت ۾ رهيا هئا. شيخ دين محمد پٽنا ۾ وڏو ٿيو ۽ جڏهن هو لڳ ڀڳ 11 سالن جو هو تڏهن سندس والد جنگ ۾ فوت ٿيو.
والد جي وفات کان پوءِ کيس ڪيپٽن گاڊفري ايوان بيڪر، جيڪو هڪ اينگلو-آئرش پروٽيسٽنٽ آفيسر هو، پنهنجي سرپرستي هيٺ ورتو. محمد ايسٽ انڊيا ڪمپني جي فوج ۾ تربيت يافته سرجن طور خدمتون انجام ڏنيون ۽ مرهٽا اتحاد خلاف جنگين ۾ حصو ورتو. هو 1782ع تائين ڪيپٽن بيڪر سان گڏ رهيو، جڏهن بيڪر استعيفا ڏني. ساڳئي سال محمد به فوج ڇڏي، ۽ پنهنجي ”بهترين دوست“ بيڪر سان گڏ آئرلينڊ وڃڻ جو فيصلو ڪيو.

بالغ زندگي ۽ خاندان

1784ع ۾، محمد بيڪر خاندان سان گڏ ڪارڪ، آئرلينڊ ڏانهن لڏي ويو. اتي هن هڪ مقامي اسڪول ۾ داخلا وٺي پنهنجي انگريزي ٻوليءَ جي مهارت بهتر ڪئي، ۽ جين ڊيلي نالي هڪ ”سهڻي آئرش ڇوڪري، عزتدار گهراڻي واري“ سان محبت ۾ مبتلا ٿيو. ڊيلي خاندان هن رشتي جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠ته ان وقت پروٽيسٽنٽ ماڻهن لاءِ غير پروٽيسٽنٽ سان شادي ڪرڻ غيرقانوني هو، تنهنڪري جوڙو ٻئي شهر ڀڄي وڃي شادي ڪري آيو. محمد ۽ ڊيلي جي شادي ڪارڪ جي ڊائوسس ۾ ٿي.  ان کان پوءِ اهي 19هين صديءَ جي شروعات ۾ لنڊن، انگلينڊ جي 7 لِٽل رائيڊر اسٽريٽ تي منتقل ٿيا. 1786ع ۾ محمد اسلام مان عيسائيت قبول ڪئي.
معتبر محققن موجب، ۽ جيئن لنڊن جي پيرش رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو، محمد 1806ع ۾ ميريليبون ۾ جين جيفريز (1780–1850ع) سان ٻي شادي پڻ ڪئي؛ 24 آگسٽ تي ”جين“ ۽ ”وليم محمد“ جا بينز پڙهيا ويا. هن مان کيس اميليا نالي ڌيءَ (پيدائش 1808ع) ٿي، ۽ پيرش رجسٽر ۾ سندس والد جو نالو ”وليم دين محمد“ درج آهي. اميليا جو بپتسما 11 جون 1809ع تي ويسٽ منسٽر جي سينٽ ميريليبون چرچ ۾ ٿيو. پنهنجي قانوني گهرواري شيخ دين محمد مان کيس ست ٻار ٿيا: روزانا، هينري، هوريشيو، فريڊرڪ، آرٿر، ۽ دين محمد (جنهن جو بپتسما 1791ع ۾ ڪارڪ جي سينٽ فنبَر چرچ ۾ ٿيو).
سندس پٽ فريڊرڪ برائٽن ۾ دوائن وارا ۽ گرم-سرد غسل هلائيندو هو، ۽ برائٽن ڀرسان باڪسنگ ۽ تلواربازيءَ جي اڪيڊمي پڻ هلائيندو هو. سندس مشهور ترين پوٽو، فريڊرڪ اڪبر محمد (تقريباً 1849–1884ع)، عالمي شهرت يافته طبيب بڻيو ۽ گائز اسپتال، لنڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.'[Advertisement]'. The Times. (30 January 1860). p.3 1869ع ۾ هن سومرسيٽ اسٽريٽ، لنڊن ۾ ”ترڪي غسل خانو“ کوليو، جيڪو 1870ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين کليل رهيو. هن اعليٰ رت دٻاءَ جي مطالعي ۾ اهم خدمتون انجام ڏنيون.
شيخ دين محمد جو ٻيو پوٽو، ريورنڊ جيمس ڪريمان محمد، 19هين صديءَ جي آخر ۾ هوو، سسڪس جو ويڪر مقرر ٿيو. جيمس، ايما بليڪ سان شادي ڪئي، جيڪا گلن جي مصور هئي ۽ جنهن جو ڪم رائل اڪيڊمي ۾ نمائش لاءِ پيش ٿيو. ٻنهي جو هڪ پٽ، آر اي ايف ڪپتان فيلڪس وائيٽ ٿيو. فيلڪس پهرين عالمي جنگ دوران فرانس مٿان جهاز اڏامندي گولي لڳڻ سبب شهيد ٿيو. جنگ جي زماني ۾، فريڊرڪ ۽ جيمس جي اولاد نسلي تعصب ۽ مخلوط شادين بابت منفي روين کان بچڻ لاءِ پنهنجا خانداني نالا ”محمد“ مان بدلائي ترتيبوار ”ڊين“ ۽ ”وائيٽ“ رکيا.

دين محمد جا سفر
alt=1794 عنواني صفحو|thumb|344x344px|1794ع ۾ ڇپيل دين محمد جا سفر جو عنواني صفحو

15 جنوري 1794ع تي، محمد دين محمد جا سفر نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب خطي ناول جي صورت ۾ لکيل آهي، جيڪا ان دور جي سفرنامن ۽ ناولن ۾ عام هئي، ۽ ان ۾ 38 خط شامل آهن. ڪتاب جي شروعات هڪ مختصر تعارف سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ هو آئرلينڊ ۽ هندستان جو تقابلي جائزو وٺي ٿو ۽ لکي ٿو ته ”منهنجي چوڌاري هر شيءِ هندستان جي انهن نمايان منظرن کان بلڪل مختلف هئي“. ان کان پوءِ هو پنهنجي ابتدائي زندگيءَ جو خاڪو پيش ڪري ٿو. پوءِ 1770ع کان 1775ع تائين بنگال فوج سان گڏ سندس سفرن جو بيان ڪري ٿو، جڏهن اها اتر اوڀر ڀارت ۾ گهمندي رهي. فوجي تڪرارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ وڏن شهرن جهڙوڪ ڪولڪتا ۽ وارانسي جو احوال ڏنو ويو آهي. ان سان گڏ هندستاني ثقافت، واپار، فوجي حالتن، کاڌ خوراڪ ۽ جهنگلي جيوت بابت سڌي مشاهدي تي ٻڌل بيان پڻ شامل آهي. ڪتاب جي پڄاڻي سندس برطانيا ڏانهن سفر جي بيان سان ٿئي ٿي، جتي هو سيپٽمبر 1784ع ۾ ڊارٽمٿ پهتو. مؤرخ مائيڪل فشر موجب، ڪتاب جا ڪي حصا اٺارهين صديءَ جي ٻين سفرنامن مان ويجهي نموني اقتباس ڪيل لڳن ٿا.Fisher 1998.

ريسٽورنٽ جو ڪاروبار


1810ع ۾ لنڊن منتقل ٿيڻ کان پوءِ، شيخ دين محمد انگلينڊ ۾ پهريون ڀارتي ريسٽورنٽ کوليو، جنهن جو نالو هندوستاني ڪافي هائوس هو، جيڪو جارج اسٽريٽ تي پورٽمين اسڪوائر ڀرسان، مرڪزي لنڊن ۾ واقع هو. هتي هوڪا حقيقي چلم تمباکو سان گڏ پيش ڪيو ويندو هو، ۽ ڀارتي کاڌا مهيا ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي شوقين ماڻهن طرفان بي مثال قرار ڏنو ويو. ريسٽورنٽ گهر تائين کاڌو پهچائڻ جي سهولت پڻ مهيا ڪندو هو. مالي مشڪلاتن سبب 1812ع ۾ هي ڪاروبار بند ٿي ويو.

يورپ ۾ شمپيونگ جو تعارف
ريسٽورنٽ کولڻ کان اڳ، محمد نابوب باسل ڪوڪرِين لاءِ پورٽمين اسڪوائر ۾ ڪم ڪيو، جتي عوامي استعمال لاءِ ٻاڦ وارو غسل خانو قائم ڪيو ويو هو. محمد امير طبقي سان گڏ رهيو ۽ ممڪن آهي ته هن ”چمپي“ يا ”شمپيونگ“ (ڀارتي مالش) جو رواج اتي متعارف ڪرايو هجي. 1814ع ۾ محمد پنهنجي خاندان سان گڏ برائٽن منتقل ٿيو ۽ انگلينڊ جو پهريون تجارتي شمپيونگ ٻاڦي غسل خانو ”محمد جا غسل“ قائم ڪيو، جيڪو هاڻي ڪوئينز هوٽل جي جاءِ تي آهي. هتي علاج وارا غسل ۽ ڀارتي تيل سان مالش پيش ڪئي ويندي هئي. مقامي اخبار ۾ هن هن علاج کي ”ڀارتي دوائن وارو ٻاڦي غسل، ڪيترين بيمارين جو علاج“ طور بيان ڪيو.

ڪاروبار وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد کي ”ڊاڪٽر برائٽن“ طور سڃاتو ويو. کيس بادشاهه جارج چوٿون ۽ وليم چوٿون جو شمپيونگ سرجن مقرر ڪيو ويو. سرمائي جي کوٽ سبب 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سندس غسل خانو نيلامي لاءِ پيش ٿيو ۽ خاندان کي برائٽن ۾ سادي رهائش اختيار ڪرڻي پئي.

محمد پنهنجي ڪاروبار بابت ٻه ڪتاب لکيا: شيخ دين محمد پاران علاج ڪيل ڪيس (1820ع) ۽ شمپيونگ يا ڀارتي دوائن واري ٻاڦي غسل جا فائدا (1822ع، 1826ع، 1838ع)، جيڪو بادشاهه جارج چوٿون کي ارپيل هو.

وفات

دين محمد 24 فيبروري 1851ع تي (91–92 سالن جي عمر ۾) برائٽن ۾ وفات ڪئي. کيس سينٽ نڪولس چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس پٽ فريڊرڪ پڻ دفن ٿيو.

سڃاڻپ

1851ع ۾ وفات کان پوءِ، شيخ دين محمد، جيڪو ڪڏهن آئرلينڊ ۽ برائٽن جي سماجي حلقن ۾ گهڻو مشهور هو، آهستي آهستي عوامي يادگيري مان لڪي ويو، ۽ گذريل پنجاهه سالن جي علمي تحقيق کان اڳ تاريخ ۾ تقريباً وساريو ويو هو. سندس لکڻين ۾ جديد دلچسپي تڏهن ٻيهر پيدا ٿي جڏهن شاعر ۽ محقق عالمگير هاشمي 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سندس باري ۾ ڌيان ڇڪايو. مائيڪل ايڇ. فشر محمد تي انگريزي ۾ پهريون ڀارتي ليکڪ: دين محمد ڀارت، آئرلينڊ ۽ انگلينڊ ۾ (دهلي، 1996ع) نالي ڪتاب لکيو. ان کان علاوه، روزينا وسرام جو ڪتاب آياهه، لاسڪر ۽ شهزاده: برطانيا ۾ ڀارتين جي ڪهاڻي 1700–1947ع (1998ع) به محمد جي زندگي ۽ ڪم ڏانهن عوامي توجهه ڇڪائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
21هين صديءَ ۾ شيخ دين محمد جي ياد ۾ ڪيترائي اعزاز ۽ خراج پيش ڪيا ويا. 29 سيپٽمبر 2005ع تي ويستمِنِسٽر شهر پاران هندوستاني ڪافي هائوس جي افتتاح جي ياد ۾ هڪ سائي يادگار تختي لڳائي وئي. هي تختي 102 جارج اسٽريٽ تي لڳل آهي، جيڪا اصل ڪافي هائوس جي جاءِ 34 جارج اسٽريٽ جي ويجهو آهي. جنوري 2019ع تي گوگل پنهنجي مکيه صفحي تي هڪ تصويري خراج پيش ڪندي شيخ دين محمد کي اعزاز ڏنو. دين محمد جي لکڻين جا ڪجهه اقتباس سفارتڪار ابهَي ڪمار جي ترتيب ڏنل ڪتاب بِهار جي ادب جو ڪتاب ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن جو مقصد بهار رياست ۾ ڄاول اديبن جي ادب کي اجاگر ڪرڻ هو.

شايع ٿيل ڪم

ٻاهريان ڳنڍڻا

 شيخ دين محمد جي ياد ۾ گوگل تي
 دين محمد جا سفر جو ويب نسخو
 شيخ دين محمد بابت يا سندس ڪم تي
 شيخ دين محمد بابت يا سندس ڪم تي

 "شيخ دين محمد – ريجنسي دور جو شمپيونگ سرجن"
 برائٽن ۾ ڪاري تاريخ

 شيخ دين محمد ۽ شمپو بابت رويا (اردو)

زمرو:1759 پيدائشون
زمرو:1851 وفاتون
زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي ليکڪ
زمرو:19هين صديءَ جا ڀارتي ليکڪ
زمرو:انگلينڊ جا اينگليڪن عيسائي
زمرو:اڳوڻا شيعه مسلمان (انگلينڊ)
زمرو:شيعه اسلام مان اينگليڪن عيسائيت اختيار ڪندڙ
زمرو:ڀارتي اينگليڪن عيسائي
زمرو:انگلينڊ ڏانهن ڀارتي لڏي ويندڙ
زمرو:بهار جا ليکڪ
زمرو:اڳوڻا شيعه مسلمان (ڀارت)
زمرو:ڀارتي سرجن
زمرو:ڀارتي سفرناما نگار
زمرو:پٽنه جا ليکڪ
زمرو:برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني فوج جا آفيسر
زمرو:18هين صديءَ جا برطانوي سرجن
زمرو:19هين صديءَ جا برطانوي سرجن
زمرو:18هين صديءَ جا سفرناما نگار
زمرو:19هين صديءَ جا سفرناما نگار
زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ
زمرو:19هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ
زمرو:برطانوي هندستان جا ليکڪ
زمرو:برطانوي هندستان جا طبيب

حوالا