آمريڪي ساموا

آمريڪي ساموا (American Samoa) ڏکڻ پئسفڪ سمنڊ جي پولينيشيا واري علائقي ۾ واقع آمريڪا جو هڪ غير شامل ۽ غير منظم علائقو آهي. ساموائي ٻوليءَ ۾ ان کي Amerika Sāmoa ،Amelika Sāmoa يا Sāmoa Amelika چيو وڃي ٿو. هي علائقو تقريباً °14.3 ڏکڻ ويڪر ۽ °170.7 اولهه ڊگھائي تي واقع آهي، ۽ آزاد رياست ساموا کان لڳ ڀڳ 40 ميل ڏکڻ اوڀر طرف موجود آهي.

آمريڪي ساموا بين الاقوامي تاريخي لڪير جي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته اهو والس ۽ فوتونا ٻيٽن جي اوڀر، ڪوڪ ٻيٽن جي اولهه، ٽونگا جي اتر ۽ ٽوڪيلاو کان لڳ ڀڳ 500 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف آهي. هي آمريڪا جو سڀ کان ڏکڻ وارو علائقو آهي، جيڪو هوائي رياست کان تقريباً 2200 ميل ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي، ۽ برابري ڦاڪ جي ڏکڻ ۾ موجود آمريڪا جي ٻن علائقن مان هڪ آهي (ٻيو غير آباد جاروس ٻيٽ آهي).  خطِ استوا

جغرافيائي طور آمريڪي ساموا، ساموائي ٻيٽن جي مشرقي حصي تي مشتمل آهي. هن ۾ رهائشي آتش فشاني ٻيٽ توتويلا، آئنوʻو، اوفو، اولوسيگا ۽ تاʻو شامل آهن، جڏهن ته روز ايٽول غير آباد آهي. ان سان گڏ سوينز ٻيٽ پڻ هن علائقي جو حصو آهي، جيڪو ٽوڪيلاو ٻيٽن جي گروهه سان لاڳاپيل هڪ پري واقع مرجاني ايٽول آهي. ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ 199 چورس ڪلوميٽر آهي، جڏهن ته سامونڊي حدن سميت ڪُل علائقو تقريباً 117,500 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. آمريڪي ساموا جو موسم گرم ۽ مرطوب آهي، ۽ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو زمين برساتي ٻيلا ڍڪين ٿا. 2024ع تائين هن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 47,400 آهي، جيڪا گهڻو ڪري توتويلا ٻيٽ تي مرڪوز آهي، جتي راڄڌاني ۽ سڀ کان وڏو شهر پاگو پاگو واقع آهي. آباديءَ جي وڏي اڪثريت نسلي ساموان ماڻهن تي مشتمل آهي، ۽ سرڪاري ٻوليون ساموان ۽ انگريزي آهن.

آمريڪي ساموا قديم زماني کان پولينيشي ماڻهن جي رهائش هيٺ رهيو آهي. يورپين سان ان جو پهريون رابطو 18هين صديءَ ۾ ٿيو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ آمريڪا هن علائقي تي قبضو ڪيو ۽ ان کي بحري فوجي مرڪز طور ترقي ڏني. ٻي عالمي جنگ ۽ سرد جنگ دوران هن علائقي جي فوجي اهميت وڌيڪ وڌي.

1967ع ۾ آمريڪي ساموا هڪ آئين اختيار ڪيو، جنهن تحت هن علائقي کي اندروني خود حڪمراني حاصل ٿي. هتي جي حڪومتي جوڙجڪ جمهوري نوعيت جي آهي، جنهن ۾ انتظامي، قانونساز ۽ عدالتي شاخون الڳ الڳ آهن. ان جي باوجود، آمريڪي ساموا سرڪاري طور اڃا تائين آمريڪا جو غير منظم علائقو آهي ۽ سڌي طرح وفاقي حڪومت جي نگراني هيٺ آهي.

بين الاقوامي سطح تي، آمريڪي ساموا گڏيل قومن جي “غير خودمختيار علائقن” جي فهرست ۾ شامل آهي، جڏهن ته اهو ڪيترن بين الحڪومتي ادارن، جهڙوڪ پئسفڪ ڪميونٽي، پئسفڪ آئيلينڊس فورم، ننڍن ٻيٽ ملڪن جي اتحاد (AOSIS) ۽ بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي جو ميمبر پڻ آهي.

آمريڪي ساموا ۾ آمريڪي فوج جي موجودگي نمايان آهي، جيڪا علائقي جي معيشت ۽ سماج ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هتي فوج ۾ ڀرتي ٿيڻ جي شرح آمريڪا جي ٻين رياستن ۽ علائقن جي ڀيٽ ۾ تمام وڌيڪ آهي. معيشت جو بنيادي دارومدار مڇيءَ جي صنعت، خاص طور ٽونا جي برآمد تي آهي، جڏهن ته سياحت محدود سطح تي موجود آهي.

1900ع ۽ 1904ع ۾ ٿيل الحاقي معاهدن کان پوءِ، ساموان ماڻهن آمريڪي سياسي نظام ۾ مڪمل ضم ٿيڻ کان پاسو ڪيو. 1949ع ۾ آمريڪي حڪومت پاران علائقي کي باضابطه طور شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر مقامي ساموان اڳواڻن ان کي روايتي سماجي ڍانچي، گڏيل زمينداري نظام ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ خطرو سمجهي مخالفت ڪئي، جنهن سبب اها ڪوشش روڪي وئي. ان جي نتيجي ۾ ساموان ماڻهن پنهنجو قانونساز ادارو ساموان فونو قائم ڪيو، جيڪو روايتي حڪمراني تي ٻڌل آهي.

آمريڪي ساموا آمريڪا جو واحد مستقل آباد علائقو آهي، جتي ڄمڻ سان آمريڪي شهريت حاصل نٿي ٿئي. هتي ڄاول ماڻهو قانوني طور “غير شهري قومي” سڏجن ٿا. مقامي آباديءَ جي وڏي حصي جو خيال آهي ته پيدائشي شهريت روايتي حڪمراني، گڏيل زمينن ۽ ساموان ٻوليءَ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي، جنهن ڪري اهي ان جي مخالفت ڪن ٿا.

نالي جو اشتقاقِ 

نالي “ساموا” جي اصلي معنيٰ عام طور تي “مقدس مرڪز” سمجهي وڃي ٿي، جيڪا ساموائي ٻولي جي ٻن لفظن جي ميلاپ مان نڪتل آهي: sa (مقدس) ۽ moa (مرڪز). نالي بابت هڪ ٻي روايت موجب، اهو نالو ڪنهن مقامي سردار ساموا سان منسوب آهي، يا وري هڪ مقامي لفظ مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ “موا پکيءَ جي جاءِ” آهي. موا هڪ اهڙو وڏو پکي هو جيڪو هاڻي ناپيد ٿي چڪو آهي؛ بهرحال، هي پکي تاريخي طور صرف نيوزيلينڊ ۾ سڃاتو وڃي ٿو.
جيتوڻيڪ خودمختيار رياست ساموا 1997ع ۾ پنهنجو نالو ويسٽرن ساموا مان تبديل ڪري صرف ساموا رکيو، پر هن علائقي کي ڪڏهن ڪڏهن “اوڀر ساموا” به سڏيو ويندو آهي ته جيئن ان کي پنهنجي پاڙيسري علائقي ساموا کان الڳ سڃاتو وڃي.

تاريخ
ساموا ۽ منوئا جي روايتي زباني ادب ۾ هڪ وسيع پولينيزين نيٽ ورڪ يا اتحاد (ڪڏهن ڪڏهن “سلطنت” به سڏيو ويندو آهي) جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ واري دور ۾ لڳاتار توئي منوئا (Tui Manuʻa) خاندانن جي حڪمراني هيٺ هو. منوئا جون نسب نامائون ۽ مذهبي زباني روايتون پڻ ٻڌائن ٿيون ته توئي منوئا ساموا جي سڀ کان وڌيڪ باوقار ۽ طاقتور اعليٰ سردارن مان هڪ رهيو. زباني تاريخ موجب، توئي منوئا بادشاهن ڏورانهن ٻيٽن تي مشتمل هڪ اتحاد تي حڪومت ڪئي، جنهن ۾ توٽوئيلا سميت ساموا جا ٻي ٻيٽ، اولهه پئسفڪ جا ننڍا سرداري علائقا ۽ پولينيزين آئوٽ لائيرز جهڙوڪ اوويا (والس ۽ فٽونا)، فٽونا، ٽوڪيلائو، ٽووالو ۽ وڏا ٻيٽ شامل هئا. اولهه پولينيزين سماجن وچ ۾ واپار ۽ مٽاسٽا جا رستا تاريخي طور سٺيءَ طرح درج ٿيل آهن، ۽ اهو اندازو لڳايو وڃي ٿو ته توئي منوئا خاندان پنهنجي طاقت ان ڪري وڌائي جو هو خاص طور تي اعليٰ درجي جون شيون تيار ڪرڻ ۽ انهن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، جهڙوڪ نفيس بنيل رسمياتِي چٽايون (“ʻIe Tonga”)، فجي لاءِ وهيل جي ڏند مان ٺهيل قيمتي شيون (“تابوا”)، اوبسيڊين ۽ بيسالٽ جا اوزار، سردارن لاءِ ڳاڙها پَر، ۽ شاهي استعمال لاءِ مخصوص سامونڊي سيپ.


اٺارهين صدي: مغربي دنيا سان پهريون رابطو
يورپين سان رابطو اٺارهين صدي جي شروعات ۾ ٿيو. 1722ع ۾ ڊچ سياح جيڪب روگويين ساموا ٻيٽن کي ڏسندڙ پهريون يورپي هو، جنهن انهن کي پنهنجي هڪ ڪپتان جي نالي تي “باومان ٻيٽ” سڏيو. 1768ع ۾ ايندڙ فرانسيسي سياح لوئي-انتوان ڊي بوگين ويل انهن کي “نيويگيٽرن جا ٻيٽ” (Îles des Navigateurs) جو نالو ڏنو. برطانوي سياح جيمس ڪُڪ 1773ع ۾ ٻيٽن جا نالا درج ڪيا، پر پاڻ اتي لنگهيو نه.
1789ع ۾ فرانسيسي مهم جو اڳواڻ لا پيروُز جو دورو تشدد سان ختم ٿيو، جڏهن توٽوئيلا ٻيٽ تي پاڻي حاصل ڪرڻ دوران سندس عملي تي حملو ڪيو ويو. سندس نائب ڪپتان، هڪ سائنسدان ۽ ڪيترائي عملي جا ماڻهو هزارين ساموائين جي هجوم ۾ مارجي ويا. لا پيروُز ان ٻيٽ کي “قتلگاهه ٻيٽ” نالو ڏنو، ۽ آاسو ڀرسان خليج اڄ تائين “قتلگاهه خليج” سڏجي ٿو.
1791ع ۾ برطانوي ٻيڙو HMS پانڊورا، ايڊمرل ايڊورڊ ايڊورڊز جي اڳواڻي ۾، بائونٽي بغاوت ڪندڙن جي ڳولا دوران ساموا پهتو. 1824ع ۾ اوٽو فان ڪوٽزيبو به ساموا جو دورو ڪيو.

اوڻيهين صدي

1830ع جي آخر ۾ لنڊن مشنري سوسائٽي جي جان وليمز، ڪڪ ٻيٽن ۽ تاهِتي کان اچي ساموا ۾ عيسائي تبليغ شروع ڪئي. اوڻيهين صدي جي آخر تائين فرانسيسي، برطانوي، جرمن ۽ آمريڪي جهاز باقاعدگي سان ساموا ايندا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ پاگو پاگو بندرگاهه ڪوئلي سان هلندڙ جهازن ۽ وهيل شڪار ڪندڙ ٻيڙين لاءِ اهم مرڪز هو.


1839ع ۾ آمريڪي ايڪسپلورنگ ايڪسپيڊيشن ساموا پهتي. 1872ع ۾ آمريڪي نيوي جي ڪمانڊر رچرڊ ڊبليو ميڊ پاگو پاگو پهتو ته جيئن آمريڪي بحري اڏي جي قيام جو جائزو وٺي. هن ساموا جي اعليٰ سردار ماوگا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت آمريڪا کي بحري اڏي لاءِ زمين ليز تي ڏني وئي، بدلي ۾ آمريڪي حڪومت جي دوستي ۽ تحفظ جو واعدو ڪيو ويو.
1889ع ۾ ساموا ۾ جرمن ۽ آمريڪي بحري قوتن وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي، پر جنگ شروع ٿيڻ کان اڳ ئي هڪ زبردست طوفان ٻنهي ڌرين جا جهاز تباهه ڪري ڇڏيا، جنهن سبب جنگبندي ٿي.


ويهون صدي

ويهين صدي جي شروعات
1899ع جي ٽرائپارٽائيٽ ڪنوينشن تحت ساموا ٻيٽ جرمني ۽ آمريڪا ۾ ورهايا ويا. اوڀر وارا ٻيٽ، جن ۾ توٽوئيلا (1900ع) ۽ منوئا (1904ع) شامل هئا، آمريڪا جي علائقي بڻيا، جيڪي اڄ آمريڪي ساموا سڏجن ٿا. اولهه وارا ٻيٽ جرمن ساموا بڻيا.


آمريڪي نوآبادي دور

1900ع کان پوءِ آمريڪا اوڀر ساموا کي باضابطه طور پنهنجي قبضي ۾ آندو ۽ پاگو پاگو کي مڪمل بحري اڏي ۾ تبديل ڪيو. 1911ع ۾ هن علائقي جو نالو سرڪاري طور آمريڪي ساموا رکيو ويو.
پهرين عالمي جنگ ۽ 1918ع واري انفلوئنزا وبا
1918ع ۾ وڏي انفلوئنزا وبا دوران آمريڪي ساموا انهن ٿورن علائقن مان هو جتي سخت قرنطينه قدمن سبب ڪو به جاني نقصان نه ٿيو. ان وقت جي گورنر جان مارٽن پوئر جي بروقت قدمن تي کيس آمريڪي نيوي طرفان اعزاز ڏنو ويو. ان جي ابتڙ، پاڙيسري ويسٽرن ساموا ۾ آبادي جو وڏو حصو وبا سبب فوت ٿيو.


وچين دور ۽ ٻي عالمي جنگ

پهريئن عالمي جنگ کان پوءِ آمريڪي ساموا ۾ به ماو تحريڪ جو اثر ڏسڻ ۾ آيو، پر آمريڪي نيوي ان کي دٻائي ڇڏيو. ٻي عالمي جنگ دوران آمريڪي ميرينز جي وڏي موجودگي ساموا جي سماج ۽ ثقافت تي گهرو اثر وڌو، ۽ ڪيترائي ساموائي نوجوان فوجي خدمتن ۾ شامل ٿيا.


جنگ کان پوءِ

1949ع ۾ آمريڪي ڪانگريس آمريڪي ساموا کي مڪمل طور شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ساموائي سردارن ان جي مخالفت ڪئي. نتيجي ۾ مقامي قانونساز اسيمبلي فونو قائم ٿي، ۽ 1950ع کان آمريڪي گهرو کاتو انتظام سنڀالڻ لڳو.
1967ع ۾ آمريڪي ساموا جو آئين لاڳو ٿيو، جنهن تحت علائقو خودمختيار حڪومت هيٺ اچي ويو، جيتوڻيڪ اهو اڃا به آمريڪا جو غير منظم علائقو شمار ٿئي ٿو. آمريڪي ساموا اپالو خلائي پروگرام ۾ به تاريخي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترن ئي اپالو مشنن جا خلانورد پاگو پاگو ڀرسان سمنڊ ۾ لٿا ۽ اتي کان آمريڪا منتقل ڪيا ويا.
هي تاريخي پس منظر آمريڪي ساموا جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.

1951–1999
1956ع تائين آمريڪي نيوي پاران مقرر ڪيل گورنر جي جاءِ تي پيٽر ٽالي ڪولمين کي آندو ويو، جيڪو مقامي طور چونڊجي آيو هو. جيتوڻيڪ فني طور آمريڪي ساموا کي “غير منظم علائقو” تصور ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ آمريڪي ڪانگريس هن علائقي لاءِ ڪو به آرگينڪ ايڪٽ منظور ناهي ڪيو، تنهن هوندي به آمريڪي ساموا 1 جولاءِ 1967ع کان لاڳو ٿيل پنهنجي آئين تحت خودمختيار نموني سان حڪومت هلائي ٿو. آمريڪي ساموا گڏيل قومن جي انهن علائقن جي فهرست ۾ شامل آهي، جيڪي “غير خودمختيار علائقا” قرار ڏنا ويا آهن، پر هن درجي بندي تي علائقي جي سرڪاري اختيارين اختلاف ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پاڻ کي خود حڪومت ڪندڙ سمجهن ٿا.


آمريڪي ساموا ۽ پاگو پاگو انٽرنيشنل ايئرپورٽ کي اپولو پروگرام سان تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. اپولو 10، اپولو 12، اپولو 13، اپولو 14 ۽ اپولو 17 جي خلاباز ٽيمون پاگو پاگو کان ڪجهه سئو ميل پري پئسفڪ سمنڊ ۾ لهڻ کان پوءِ واپس آنديون ويون، جن کي هيليڪاپٽر ذريعي هوائي اڏي تي منتقل ڪيو ويو، جتان کين سي–141 اسٽارلفٽر فوجي جهازن ذريعي هونولولو روانو ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ ٻنهي ساموا ملڪن ۾ ٻولي ۽ نسلي وابستگي هڪ جهڙي آهي، پر جديد دور ۾ انهن جون ثقافتي راهون مختلف ٿي ويون آهن. آمريڪي ساموا جا رهواسي وڏي تعداد ۾ هوائي ۽ آمريڪا جي مک علائقن ڏانهن هجرت ڪندا رهيا آهن ۽ اتي جي ڪيترين ئي ريتن ۽ رواجَن کي اختيار ڪيو آهي، جهڙوڪ آمريڪي فٽبال ۽ بيس بال کيڏڻ. جڏهن⁠تہ ساموا جا ماڻهو وڌيڪ نيوزيلينڊ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا آهن، جنهن جي اثر هيٺ اولهه ساموا جي ٻيٽن ۾ رگبي ۽ ڪرڪيٽ وڌيڪ مقبول ٿي ويا آهن. سياحتي ليکڪ پال ٿيروڪس پڻ ساموا ۽ آمريڪي ساموا جي سماجن وچ ۾ نمايان فرقن جو ذڪر ڪيو آهي.
13 آگسٽ 1999ع تي گڏيل قومن آمريڪي ساموا کي “مشاهدي واري سيٽ” جو درجو ڏنو. ڇهه ڏينهن پوءِ، آمريڪي ساموا سرڪاري طور سامواني ٻولي ۽ انگريزي ٻولي کي پنهنجون سرڪاري ٻوليون تسليم ڪيو.

21هين صدي

2001 ۽ 2003 ۾، آمريڪا ڪوشش ڪئي ته آمريڪي ساموا کي گڏيل قومن جي نوآبادياتي خاتمي واري فهرست مان ڪڍرايو وڃي، پر اها ڪوشش ڪامياب نه ٿي سگهي. آمريڪا دليل ڏنو ته هن علائقي کي ڪالوني نه سمجهڻ گهرجي.
آمريڪي ساموا جي ماڻهن ۾ آمريڪي هٿياربند فوجن ۾ خدمتون انجام ڏيڻ جي شرح تمام بلند آهي. معاشي ڏکيائين سبب، آمريڪي ساموا ۽ ٻين آمريڪا جي پرڏيهه وارن علائقن ۾ فوجي سروس کي روزگار ۽ سماجي ترقي جو هڪ اهم موقعو سمجهيو ويندو رهيو آهي.
2007 جو وفاقي فيئر منيمم ويج ايڪٽ آمريڪي ساموا ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت کي آهستي آهستي وڌائڻ جو عمل شروع ڪيو، جنهن جو مقصد علائقي جي اجرت کي آمريڪا جي رياستن ۾ لاڳو گهٽ ۾ گهٽ اجرت جي سطح تائين آڻڻ هو.

نمايان واقعا
20هين صدي کان اڳ


13 ڊسمبر 1784 تي، فرانسيسي جهازران ژان-فرانسوا دو گالوپ (ڪومت دو لا پيروز) ٽوٽُئيلا (Tutuila) جي اتر ڪناري تي ٻه ڳولا ٽوليون لاٿيون: هڪ ٽولي جهاز Boussole مان فاگاسا (Fagasā) وٽ، ۽ ٻي ٽولي جهاز L’Astrolabe مان آئاسو (Aʻasu) وٽ لٿي. ٽوليءَ جي هڪ رڌڻي واري عملي جو فرد “ڊيوڊ” اسڪر بيوٽڪ ڊراپسي (scorbutic dropsy) سبب فوت ٿي ويو.
11 ڊسمبر تي، لا پيروز جي عملي جا ٻارهن ماڻهو (جن ۾ فرسٽ آفيسر پال انتوان فليوريو دو لانگل به شامل هو) ٽوٽُئيلا جي آئاسو بي ۾ ساموين ماڻهن جي هڪ سخت حملي ۾ مارجي ويا. ان کان پوءِ اها کاري “ميسيڪر بي” (Massacre Bay) يعني “قتل عام واري کاري” جي نالي سان سڃاتي وئي. لا پيروز هن واقعي کي پنهنجي بيان ۾ اهڙيءَ طرح بيان ڪيو ته اها جاءِ پنهنجي “دوکي واري حالت ۽ رهواسين جي بيدردي” سبب شير يا چيتا جي کڏ کان به وڌيڪ خوفناڪ هئي. هن واقعي سبب ساموا بابت يورپين ۾ وحشت جو تاثر وڌيو، جنهن ڪري لڳ ڀڳ چار ڏهاڪا پوءِ پهرين عيسائي مشنرين جي اچڻ تائين ڪيترائي يورپي ساموا کان پري رهيا.
12 ڊسمبر تي، آئاسو بي ۾، لا پيروز پنهنجي توپخانيدارن کي حڪم ڏنو ته حملي ڪندڙن جي وچ ۾ هڪ توپ جو گولو فائر ڪيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ماڻهو جيڪي هڪ ڏينهن اڳ سندس ساٿين کي قتل ڪري چڪا هئا، ٻيهر حملي لاءِ موٽي آيا هئا. هن پنهنجي ڊائري ۾ لکيو ته: “مان سَو کن ٻيڙيون (canoes) ۽ انهن ۾ موجود پنج سَو کان وڌيڪ ماڻهن کي تباهه ڪري سگهيس، پر مون کي ڊپ هو ته ڪٿي غلط ماڻهو نشانو نه بڻجن؛ ضمير جي آواز انهن جي جان بچائي ورتي.”

20هين صدي


19 ڊسمبر 1912 تي انگريزي ليکڪ وليم سومرسيٽ ماگهام پگو پگو پهتو؛ چيو وڃي ٿو ته ساڻس هڪ مشنري ۽ مس سيڊي ٿامپسن به هئي. هن سفر مان کيس پنهنجي مشهور مختصر ڪهاڻي "برسات” لاءِ الھام مليو، جيڪا پوءِ ڊرامن ۽ ٽن وڏين فلمن جي صورت ۾ به پيش ڪئي وئي. اها عمارت، جتي ماگهام رهيو هو، اڄ به موجود آهي ۽ ان جو نالو بدلائي “سيڊي ٿامسن بِلڊِنگ” رکيو ويو آهي؛ اڄڪلهه اها هڪ نمايان ريسٽورنٽ ۽ سراءِ طور سڃاتي وڃي ٿي.
2 نومبر 1921 تي، آمريڪي ساموا جو 13هون بحري  گورنر، ڪمانڊر وارن جي ٽرهُون، حڪومتي حويلي جي باٿ روم ۾ پستول ذريعي خودڪشي ڪري فوت ٿيو. اها حويلي پگو پگو هاربر جي داخليءَ تي نظر رکي ٿي. سندس لاش گورنمينٽ هائوس جي رڌڻي واري ملازم طرفان مليو. مقامي روايتن موجب، رات جو اتي سندس “ڀوت” گهمڻ جون ڳالهيون به مشهور ٿي ويون.


17 آگسٽ 1924 تي، مارگريٽ ميڊ جهاز ايس ايس سونوما ذريعي آمريڪي ساموا آئي، جتي هن ڪولمبيا يونيورسٽيءَ ۾ ڊاڪٽريٽ لاءِ انسانيات بابت ميداني تحقيق شروع ڪئي. هوءَ پروفيسر فرانز بوآس جي شاگردياڻي هئي. سندس ڪتاب “ ڪمنگ ايج ان ساموا”  1928 ۾ ڇپيو ۽ ان وقت انسانيات جي شعبي جو انتهائي گهڻو پڙهيو ويندڙ ڪتاب بڻيو. هن ڪتاب تي پوءِ ڊگهي عرصي تائين بحث ۽ تڪرار جاري رهيا. ميڊ 1971 ۾ جين پي هيڊن ميوزيم جي افتتاح لاءِ ٻيهر آمريڪي ساموا آئي.
1938 ۾، مشهور هواباز ايڊ ميوزڪ ۽ سندس عملو پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز جي S-42 جهاز “ساموائي ڪلپر” ۾ پگو پگو جي مٿان فوت ٿي ويا. جهاز آڪلينڊ (نيوزيلينڊ) ڏانهن سروي فلائيٽ تي هو. اڏام کان ٿوري دير پوءِ فني خرابي ظاهر ٿي، ميوزڪ جهاز کي واپس پگو پگو طرف موڙيو. هنگامي لهرڻ لاءِ جڏهن عملو ايندھن (fuel) ڪڍي رهيو هو ته اوچتو ڌماڪو ٿيو ۽ جهاز ٽڪر ٽڪر ٿي ويو.


24 نومبر 1939 تي، آمريڪي ساموا ۾ اڄ تائين جي آخري ڦاسي عمل ۾ آئي. فگاتوگو (Fagatogo) جو هڪ شخص ايموا (Imoa) هڪ شخص سيلا (Sella) کي ڇري هڻي قتل ڪرڻ جي ڏوهه ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو ۽ ڪسٽمز هائوس ۾ کيس ڦاسي ڏني وئي. مشهور ساموائي گيت "دا ايفوفوگا ساموا" (Fa‘afofoga Samoa) بابت چيو وڃي ٿو ته اهو ايموا جي آخري لفظن تي ٻڌل آهي.
13 جنوري 1942 تي رات 2:26 وڳي، هڪ جاپاني سبمرين ٽوٽُئيلا جي سامونڊي ڪناري وٽ ظاهر ٿي ۽ تقريباً ڏهه منٽن تائين يو.ايس. نيوول اسٽيشن ٽوٽُئيلا تي 5.5 انچ ڊيڪ گن مان لڳ ڀڳ 15 گولا فائر ڪيا. پهريون گولو فرئنڪ شيمساڪي جي دڪان جي پٺئين حصي کي لڳو (جيڪو ٽوٽُئيلا جي ٿورن جاپاني رهواسين مان هڪ جو دڪان هو، پر هو ان وقت دشمن ملڪ جو شهري سمجهي نظر بند هو). ٻيا گولا مختلف هنڌن تي ٿورو گهڻو نقصان ڪري هاربر ۾ ڪري پيا. هڪ بيان موجب ساموائي ميرينز جي “جوش” هوندي به فائر جو جواب نه ڏنو ويو. ڪمانڊر ايڊون بي. رابنسن سائيڪل تي وڃي رهيو هو، گولي جي ٽڪرن (shrapnel) سبب سندس گوڏي ۾ زخم ٿيو، ۽ فِتا فِتا گارڊ جو هڪ مقامي فرد معمولي زخمي ٿيو، اهي ئي هن واقعي جا اهم جاني نقصان هئا. ٻي عالمي جنگ دوران ٽوٽُئيلا تي جاپان جو اهو واحد سڌو حملو ٻڌايو وڃي ٿو، البت جاپاني سبمرينون جنگ کان اڳ ۽ جنگ دوران ساموا جي آس پاس پاڻيءَ ۾ سرگرم رهيون.
24 آگسٽ 1943 تي، آمريڪا جي فرسٽ ليڊي ايلينر روزويلٽ آمريڪي ساموا آئي ۽ نيوول اسٽيشن تي فٽا فٽا گارڊ اينڊ بينڊ ۽ يو.ايس. ميرين ڪور ريزرو جي پهريين ساموائي بٽالين جو جائزو ورتو. هن دوري سان اهو تاثر وڌيڪ مضبوط ٿيو ته ٽوٽُئيلا ٻي عالمي جنگ جي محاذن کان پري نسبتاً محفوظ سمجھيو پئي ويو.
18 آڪٽوبر 1966 تي، آمريڪا جو صدر لنڊن بي. جانسن ۽ فرسٽ ليڊي ليڊي برڊ جانسن آمريڪي ساموا آيا. مسز جانسن نوئولي (Nu‘uuli) ۾ مينئوليٽ ٽائوسالاث “ (Lady Bird)” پرائمري اسڪول جو افتتاح ڪيو، جيڪو سندس نالي سان منسوب ٿيو. جانسن واحد آمريڪي صدر هو جنهن آمريڪي ساموا جو دورو ڪيو؛ جڏهن ته مسز جانسن ٻي فرسٽ ليڊي هئي، ايلينر روزويلٽ کان پوءِ. علائقي جي واحد اسپتال جو نالو به صدر جانسن جي اعزاز ۾ "ايل بي جي ميڊيڪل سينٽر"  رکيو ويو.
1960ع جي آخر ۽ 1970ع جي شروعات ۾، آمريڪي ساموا اپالو پروگرام جي پنج مشنن ۾ اهم جغرافيائي ڪردار ادا ڪيو. خلا بازن جا لينڊنگ پوائنٽ پگو پگو کان ڪجهه سئو ميل پري سمنڊ ۾ هئا، ۽ انهن کي ٻيهر آمريڪا وٺي وڃڻ کان اڳ ٽاپن ذريعي منتقل ڪيو ويو. صدر رچرڊ نڪسن آمريڪي ساموا جي حڪومت کي ٽي چنڊ پٿر (Moon rocks) به ڏنا، جيڪي اڄ جين پي. ھيڊن ميوزم ۾ نمائش تي موجود آهن.
نومبر 1970 ۾، پوپ پال ڇھون آمريڪي ساموا آيو ۽ مختصر پر شاندار آڌرڀاءُ ٿيو.
30 جنوري 1974 تي، پين آمريڪن فلائيٽ 806 آڪلينڊ (نيوزيلينڊ) کان اچي پگو پگو انٽرنيشنل ايئرپورٽ تي رات 10:41 وڳي ڪريش ٿي. جهاز ۾ 91 مسافر هئا. 86 ماڻهو فوت ٿيا، جن ۾ ڪپتان ليروئي اي. پيٽرسن ۽ پورو فلائيٽ عملو شامل هئا. پنج مان چار بچيل مسافر سخت زخمي ٿيا ۽ هڪ معمولي زخمي رهيو. جهاز ٽڪر ۽ پوءِ لڳندڙ باهه سبب مڪمل تباھ ٿي ويو. سبب طور نظر حد جي گهٽ ھجڻ ، پائلٽ جي غلطي يا ھوا جي اچانڪ تبديلي جو ذڪر ٿيو، ڇو⁠تہ ان وقت شديد طوفان هلي رهيو هو. جنوري 2014 ۾ فلم ساز پال ڪرومپٽن 1974 جي حادثي بابت ڊاڪيومينٽري لاءِ مقامي ماڻهن جا انٽرويو ڪرڻ آيو.
17 اپريل 1980 تي "فليگ ڊي"  تقريبن دوران، يو.ايس. نيوي جو P-3 Orion جهاز ڇهن اسڪاءِ ڊائيوَرز کي کڻي اڏاميو؛ جهاز پگو پگو هاربر مٿان هوائي ٽرام وي جي ڪيبل سان ٽڪرائجي ويو، جنهن سبب جهاز جو عمودي پڇ (vertical stabilizer) ڪٽجي پيو. جهاز ڪري پيو، رينميڪر ھوٽل جي هڪ وِنگ کي به نقصان ٿيو، ڇهه ڪريو ميمبر ۽ هڪ عام شهري فوت ٿيا. ڇهه اسڪاءِ ڊائيوَرز مظاهري واري جمپ لاءِ اڳ ئي جهاز مان ٻاهر نڪري چڪا هئا. يادگار طور مئوگا او اليئي جبل تي هڪ يادگاري نشان قائم ڪيو ويو آهي.
1 نومبر 1988 تي صدر رونالڊ ريگن هڪ بل تي صحي ڪئي، جنهن تحت آمريڪن ساموا نيشنل پارڪ قائم ٿيو.

21هين صدي

22 جولاءِ 2010 تي، ڊيٽيڪٽو ليفٽيننٽ لوسيلا برائون فگاتوگو ۾ عارضي هاءِ ڪورٽ عمارت ٻاهران گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو. اهو 15 سالن کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ پهريون واقعو هو، جنهن ۾ ڊيوٽي دوران پوليس اهلڪار مارجي ويو. ان کان اڳ آخري اهڙو واقعو سا فوئيمونو جو ٻڌايو وڃي ٿو، جيڪو هڪ نوجوان کي تيز لهرن مان بچائيندي ٻڏي فوت ٿيو.
8 نومبر 2010 تي، آمريڪي وزير خارجه ۽ اڳوڻي فرسٽ ليڊي هيلري ڪلنٽن پگو پگو انٽرنيشنل ايئرپورٽ تي ريفيولنگ اسٽاپ لاءِ آئي. هن جو استقبال سرڪاري معززن ڪيو، تحفا پيش ڪيا ويا، ۽ روايتي ڪاوا (kava) تقريب پڻ ٿي.
اپريل 2017 ۾، مائيڪ پينس پگو پگو ۾ اسٽاپ اوور ڪيو. هو ٽئين عهدو سنڀاليندڙ آمريڪي نائب صدر هو، جيڪو آمريڪي ساموا آيو (ڊين ڪوئيل ۽ جو بائيڊن کان پوءِ). ريفيولنگ دوران هن تقريباً 200 فوجين کي خطاب به ڪيو. 3 جون 2017 تي آمريڪي وزير خارجه ريڪس ٽلرسن پڻ شهر آيو.
سيپٽمبر 2009 جو زلزلو ۽ سونامي
28 سيپٽمبر 2009 تي 17:48:11 UTC تي، آمريڪي ساموا جي سامونڊي ڪناري کان تقريباً 120 ميل (تقريباً 190 ڪلوميٽر) پري سمنڊ ۾ 8.1 شدت جو زلزلو آيو، جنهن کان پوءِ ننڍا آفٽر شاڪس به ٿيا. اهو 2009 جو وڏن زلزلن مان هڪ هو. زلزلو ڪرميڊيڪ–ٽونگا سبڊڪشن زون جي “اوٽر رائز” حصي ۾ آيو، جيڪو پيسفڪ باھ جي دائري جو حصو آهي، جتي زميني ٽيڪٽانڪ پليٽون ملن ٿيون ۽ زلزلا ۽ آتش فشاني سرگرمي عام آهي. زلزلي جو مرڪز سمنڊ جي تري کان لڳ ڀڳ 11.2 ميل (تقريباً 18 ڪلوميٽر) هيٺ هو. ان زلزلي مان پيدا ٿيل سونامي ساموا ٽاپن ۽ ٽونگا ۾ 170 کان وڌيڪ ماڻهن جي جاني نقصان جو سبب بڻيو. ٽوٽُئيلا ٻيٽ تي ٻڌايو ويو ته 15 فٽ کان 20 فٽ (تقريباً 4.5 کان 6 ميٽر) اوچيون لهرون آيون ۽ ڪجهه هنڌن تي اندرون ملڪ لڳ ڀڳ هڪ ميل (1.6 ڪلوميٽر) تائين پهچي ويون.

حڪومت ۽ سياست

حڪومت

آمريڪي ساموا کي آمريڪي قانون هيٺ هڪ غير ضم ٿيل علائقو (Unincorporated Territory) طور سڃاتو وڃي ٿو. 1929ع جي توثيقي قانون (Ratification Act) تحت هن علائقي جا سڀ شهري، عدالتي ۽ فوجي اختيار آمريڪا جي صدر وٽ رکيا ويا. 1951ع ۾ صدر هيري ايس ٽرومين هڪ انتظامي حڪم ذريعي اهي اختيار آمريڪا جي وزيرِ داخلا ڏانهن منتقل ڪيا.
1963ع ۾ فگاʻيتوا جي اعليٰ سردار تُلي ليʻياتو کي ساموائي معاملن جو پهريون سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو. 1967ع ۾ آمريڪي ساموا جو نظرثاني ٿيل آئين نافذ ٿيو، جنهن تحت علائقي کي خود انتظامي حيثيت ملي.

پولا نڪولائو پولا آمريڪي ساموا جو 59ھون گورنر (2025 کان)]]

آمريڪي ساموا جو گورنر حڪومت جو سربراهه هوندو آهي ۽ ليفٽننٽ گورنر سان گڏ عوامي ووٽ ذريعي چار سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. گورنر جو دفتر اوٽوليئي ۾ واقع آهي. ڇو ته آمريڪي ساموا آمريڪا جو علائقو آهي، تنهن ڪري آمريڪا جو صدر رياست جو سربراهه سمجهيو وڃي ٿو، پر هو سڌي طرح مقامي حڪومت ۾ مداخلت نٿو ڪري. وزيرِ داخلا حڪومت جي نگراني ڪندو آهي ۽ آئين ۾ ترميمن جي منظوري، گورنر جي ويٽو کي رد ڪرڻ، ۽ اعليٰ عدالتي مقررين بابت اختيار رکندو آهي.

قانون ساز ادارو

قانون ساز اختيار آمريڪي ساموا فونو وٽ آهي، جيڪو ٻن ايوانن تي مشتمل آهي.
ايوانِ نمائندگان ۾ 21 ميمبر آهن، جن مان 20 نمائندا مختلف حلقن مان عوامي ووٽ سان چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته هڪ نمائندو سويئنز ٻيٽ مان غير ووٽ ڏيندڙ هوندو آهي.
سينيٽ ۾ 18 ميمبر آهن، جيڪي ساموا جي روايتي سردارن (ماتائي) مان چونڊيا وڃن ٿا. فونو جو مرڪز فگاتوگو ۾ واقع آهي.

عدليه

آمريڪي ساموا جي عدليه ۾ هاءِ ڪورٽ، ضلعي عدالت، ۽ ڳوٺاڻي عدالتون شامل آهن. هاءِ ڪورٽ ۽ ضلعي عدالت فگاتوگو ۾ واقع آهن. هاءِ ڪورٽ جي اڳواڻي چيف جسٽس ۽ ايسوسيئيٽ جسٽس ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيا جج گورنر طرفان مقرر ڪيا وڃن ٿا ۽ سينيٽ سندن توثيق ڪري ٿي. عدليه انتظاميه ۽ مقننه کان آزاد آهي.

سياست

آمريڪي ساموا آمريڪا جو هڪ غير منظم علائقو پڻ آهي، جنهن جو انتظام آمريڪا جي وزارتِ داخلا جي ماتحت هلندو آهي. جيتوڻيڪ قانوني لحاظ کان ڪو به باضابطه آرگينڪ ايڪٽ منظور ٿيل ناهي، پر عملي طور آمريڪي ساموا هڪ منظم، صداراتي ۽ نمائنده جمهوري نظام هيٺ ڪم ڪري ٿو.
انتظامي اختيار گورنر وٽ آهي، قانون ساز اختيار فونو وٽ، ۽ عدليه مڪمل طور آزاد آهي. آمريڪي سياسي پارٽيون، جهڙوڪ ريپبلڪن ۽ ڊيموڪريٽ، هتي موجود آهن، پر گهڻا سياستدان پارٽي سياست بدران مقامي ۽ روايتي بنيادن تي ڪم ڪن ٿا.

روايتي سياسي نظام

آمريڪي ساموا ۾ جديد سياسي نظام سان گڏوگڏ روايتي ساموائي نظام پڻ سرگرم آهي، جنهن کي فاʻاماتائي ۽ فاʻا ساموا چيو وڃي ٿو. فاʻا ساموا ساموائي ٻولي ۽ روايتن جو مجموعو آهي، جڏهن ته فاʻاماتائي سرداري نظام ۽ فونو (ڪائونسل) جي طريقن تي ٻڌل آهي.
سماج جو بنيادي يونٽ ʻآئيگا (وڏي خانداني جماعت) آهي، جيڪا مغربي تصور واري خاندان کان مختلف آهي. ʻآئيگا جو سربراهه ماتائي هوندو آهي، جيڪو خانداني ۽ ڳوٺاڻين گڏجاڻين ۾ اتفاقِ راءِ سان چونڊيو ويندو آهي. ماتائي ۽ فونو گڏجي زمينن جي ورڇ، رهائش، ۽ سماجي معاملن بابت فيصلا ڪن ٿا.

آئين ۽ خودمختياري بابت بحث

2010ع ۾ عوام هڪ آئيني ترميمي پيڪيج کي رد ڪيو، جنهن جو مقصد ڪجهه سياسي شرطن کي تبديل ڪرڻ هو. 2012ع ۾ گورنر ۽ آمريڪي ساموا جي ڪانگريس نمائندي علائقي لاءِ وڌيڪ خودمختياري يا آزاديءَ تي بحث جي حمايت ڪئي، جنهن تي عوام ۾ ملايل ردِعمل ڏسڻ ۾ آيو.

شهريت ۽ قوميت

آمريڪي ساموا ۾ ڄاول ماڻهو آمريڪا جا قوميت وارا شهري (U.S. Nationals) سمجهيا وڃن ٿا، پر کين پيدائش وقت مڪمل آمريڪي شهريت حاصل نٿي ٿئي. اهي ماڻهو آمريڪا ۾ رهائش ۽ ڪم ڪرڻ جا حق رکن ٿا ۽ بعد ۾ قدرتي شهريت حاصل ڪري سگهن ٿا.
آمريڪي ساموا ۾ پيدائشي شهريت جو سوال انتهائي تڪراري رهيو آهي. علائقي جي حڪومت ۽ گهڻا روايتي اڳواڻ ان جي مخالفت ڪن ٿا، ڇو ته کين خدشو آهي ته اهڙي شهريت ساموائي ثقافت، زمين جي اجتماعي ملڪيت، ۽ ماتائي نظام کي ڪمزور ڪري سگهي ٿي. ٻئي طرف، حمايت ڪندڙن جو خيال آهي ته شهريت نه هجڻ سان سندن سياسي ۽ سماجي حق محدود ٿي وڃن ٿا.


ووٽ جو حق

آمريڪي ساموا جا ماڻهو مقامي چونڊن ۾ ووٽ ڏئي سگهن ٿا، پر جيڪڏهن اهي آمريڪا جي ٻين رياستن ۾ رهن ٿا ته کين وفاقي يا رياستي چونڊن ۾ ووٽ ڏيڻ جي اجازت ناهي، جيستائين اهي مڪمل آمريڪي شهري نه بڻجن. آمريڪي ساموا آمريڪي ڪانگريس لاءِ رڳو هڪ غير ووٽ ڏيندڙ نمائندو چونڊيندو آهي.

مهاجر قانون

آمريڪي ساموا ٻين آمريڪي علائقن کان مختلف آهي، ڇو ته هتي الڳ مهاجر قانون لاڳو آهي. آمريڪي قوميت وارا ماڻهو بغير پابندي هتي رهي سگهن ٿا، جڏهن ته غير ملڪي ماڻهن جي داخلا ۽ رهائش مقامي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آهي. آمريڪي ساموا کي آمريڪي مهاجر قانون هيٺ رياست تصور نٿو ڪيو وڃي، تنهن ڪري هتي رهائش وقت آمريڪي شهريت حاصل ڪرڻ جو سڌو رستو موجود ناهي.

زمين جي ملڪيت

آمريڪي ساموا ۾ زمين جي ملڪيت سخت ضابطن هيٺ آهي. هتي ٽي قسمن جي زمين موجود آهي:
مقامي (اجتماعي) زمين
انفرادي زمين
فري هولڊ زمين
90 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين اجتماعي ملڪيت هيٺ آهي ۽ ʻآئيگا ۽ ماتائي نظام جي ذريعي هلائي وڃي ٿي. قانون موجب، ساموائي نسل کان سواءِ ماڻهن کي زمين منتقل ڪرڻ سختي سان محدود آهي. عدالتن هن نظام کي ساموائي ثقافت ۽ سماجي ڍانچي جي تحفظ لاءِ ضروري قرار ڏنو آهي.

ساموا جي نالي بابت احتجاج

1997ع ۾ جڏهن پاڙيسري ملڪ ويسٽرن ساموا پنهنجو نالو صرف “ساموا” رکيو، ته آمريڪي ساموا ۾ ان تي احتجاج ٿيو. هتي جي ماڻهن جو خيال هو ته نالي جي تبديلي سندن ساموائي سڃاڻپ کي متاثر ڪري ٿي، تنهن ڪري آمريڪي ساموا ۾ اڃا تائين “ويسٽرن ساموا” جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي.

انتظامي ورهاست

آمريڪي ساموا انتظامي طور تي ٽن ضلعلن ۾ ورهايل آهي: مغربي ضلعو (Western District)، اوڀر ضلعو (Eastern District) ۽ مانُوئا ضلعو (Manuʻa District). ان سان گڏ ٻه “غير منظم” ايٽول پڻ شامل آهن، يعني سوئنز ٻيٽ (Swains Island) ۽ روز ايٽول (Rose Atoll)، جيڪو غير آباد آهي۔ اهي ضلعا اڳتي هلي ڪائونٽين ۽ ڳوٺن ۾ ورهايل آهن۔
پاگو پاگو (Pago Pago) کي اڪثر آمريڪي ساموا جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويندو آهي، پر آئين مطابق حڪومت جو سرڪاري مرڪز فگاٽوگو (Fagatogo) ۾ واقع آهي، جتي آمريڪي ساموا فونو (قانون ساز اسيمبلي)، هاءِ ڪورٽ آف آمريڪي ساموا، ۽ ضلعي عدالت قائم آهن۔ انتظامي (ايگزيڪيوٽو) آفيس عمارت ويجهي ڳوٺ اوٽوليئي (Utulei) ۾ واقع آهي۔ فگاٽوگو ۽ اوٽوليئي ٻئي پاگو پاگو بندرگاهه جي ڪناري تي واقع آهن، جنهن جي چوڌاري ٺهيل گڏيل شهري علائقي کي ڪيترائي ذريعا گڏيل طور “پاگو پاگو” سڏين ٿا۔ پاگو پاگو آمريڪي ساموا جي وڏن ڳوٺن مان هڪ آهي ۽ ٽوٽيلا ٻيٽ (Tutuila) جي وچئين حصي ۾، ماʻاوپوتاسي ڪائونٽي (Maʻoputasi County) ۾ واقع آهي۔

جاگرافي

آمريڪي ساموا، جيڪو جاگرافيائي علائقي اوشينيا (Oceania) ۾ واقع آهي، آمريڪا متحده جي انهن رڳو ٻن علائقن مان هڪ آهي جيڪي ڏکڻ اڌ گولي (Southern Hemisphere) ۾ واقع آهن؛ ٻيو علائقو جاروس ٻيٽ (Jarvis Island) آهي۔
آمريڪي ساموا جو ڪل زميني رقبو تقريباً 76.1 چورس ميل آهي، جيڪو ٿورو ئي واشنگٽن ڊي سي کان وڏو آهي، ۽ هي علائقو پنج سخت بناوت وارن آتش فشاني ٻيٽن ۽ ٻن مرجاني ايٽولن تي مشتمل آهي۔
اهي پنج آتش فشاني ٻيٽ هي آهن:
ٽوٽيلا (Tutuila)، آؤنوʻو (Aunuʻu)، اوفو (Ofu)، اولوسيگا (Olosega) ۽ تاʻو (Taʻū)۔
مرجاني ايٽولن ۾ سوئنز ٻيٽ (Swains Island) ۽ روز ايٽول (Rose Atoll) شامل آهن۔
انهن ستن مان روز ايٽول واحد ٻيٽ آهي جيڪو مڪمل طور غير آباد آهي؛ اهو هڪ بحري قومي يادگار (Marine National Monument) پڻ آهي۔
آمريڪي ساموا، خطِ استوا کان لڳ ڀڳ چوڏهن درجا ڏکڻ ۾ واقع هجڻ سبب، آمريڪا جو ڏاکڻي ترين حصو سمجهيو وڃي ٿو۔
ڏکڻ پئسفڪ سمنڊ ۾ پنهنجي جاگرافيائي حيثيت سبب، آمريڪي ساموا نومبر کان اپريل تائين اڪثر استوائي طوفانن (tropical cyclones) جي زد ۾ رهندو آهي۔
روز ايٽول هن علائقي جو اوڀرئين ترين نقطو آهي ۽ گڏوگڏ اهو آمريڪا متحده جو ڏاکڻي ترين نقطو پڻ آهي۔
آمريڪي ساموا ۾ آمريڪي ساموا جو قومي پارڪ (National Park of American Samoa) پڻ موجود آهي۔
آمريڪي ساموا جا اهم ترين جبل هي آهن:
لاتا جبل (تاʻو ٻيٽ) – 3170 فٽ
ماتافائو چوٽي (Matafao Peak) – 2141 فٽ
پيومافوا (اولوسيگا) – 2095 فٽ
توموتومو (اوفو) – 1621 فٽ
پيوئا جبل (Mount Pioa)، جنهن کي “رين ميڪر (Rainmaker)” پڻ چيو وڃي ٿو، 1718 فٽ اوچو آهي۔
آمريڪي ساموا ۾ دنيا جي سڀ کان اوچين سامونڊي چٽانن (sea cliffs) مان ڪجهه پڻ موجود آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 3000 فٽ اوچا آهن۔
وائليلولوʻو (Vailuluʻu) نالي سامونڊي هيٺان آتش فشان، جيڪو اڃا به سرگرم آهي، تاʻو ٻيٽ کان تقريباً 28 ميل اوڀر ۾ واقع آهي۔
هي آتش فشان 1975ع ۾ دريافت ٿيو ۽ ان کان پوءِ عالمي سطح جي سائنسدانن طرفان تحقيق هيٺ آهي، جنهن زمين جي بنيادي قدرتي عملن کي سمجهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي۔
وائليلولوʻو جي چوٽيءَ واري گڙهه (summit crater) جي اندر هڪ فعال سامونڊي هيٺان آتش فشاني مخروط وڌي رهيو آهي، جنهن جو نالو ساموا جي جنگي ديوي نافانوا (Nafanua) تي رکيو ويو آهي۔
آمريڪي ساموا ۾ ٻيلن جي ڍڪ ڪل زميني رقبي جو لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو آهي۔
سن 2020ع ۾ هتي تقريباً 17,130 هيڪٽر ٻيلو موجود هو، جڏهن ته 1990ع ۾ اهو انگ 18,070 هيڪٽر هو۔
2020ع ۾ سڄو ٻيلو قدرتي طور ٻيهر پيدا ٿيندڙ ٻيلو هو، جڏهن ته پوکيل ٻيلو صفر هو۔
قدرتي ٻيهر پيدا ٿيندڙ ٻيلن مان لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو بنيادي ٻيلو (primary forest) هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو ٻيلو محفوظ علائقن اندر واقع هو۔
سن 2015ع ۾ ٻيلن جي زمين جو 100 سيڪڙو نجي ملڪيت هيٺ هو، جڏهن ته سرڪاري ملڪيت صفر هئي۔
آمريڪي ساموا ٻه زميني حياتياتي علائقا (terrestrial ecoregions) تي مشتمل آهي:
ساموا جا نمي وارا استوائي ٻيلہ (Samoan tropical moist forests)
اولهه پولينيشيا جا نمي وارا استوائي ٻيلہ (Western Polynesian tropical moist forests)

آبهوا

آمريڪي ساموا ۾ سڄو سال اُستوائي آبهوا رهندي آهي، جيڪا بنيادي طور ٻن واضح موسمن تي مشتمل هوندي آهي:
وسڪاري (مينهن وارو) موسم ۽ سڪل موسم۔ وسڪاري موسم عام طور ڊسمبر کان مارچ تائين رهندي آهي، جڏهن ته سڪل موسم اپريل کان سيپٽمبر تائين جاري رهندي آهي. سڄي سال دوران روزاني اوسط گرمي پد تقريباً 81 کان 83 فارنهائيٽ جي وچ ۾ رهندو آهي.
آبهوا مجموعي طور گرم، اُستوائي ۽ نمي واري آهي، جنهن ۾ سالياني گرمي پد جو اوسط لڳ ڀڳ 80 فارنهائيٽ هوندو آهي، ۽ سال دوران گرمي پد ۾ تقريباً 15 فارنهائيٽ جو فرق ڏسڻ ۾ ايندو آهي. ڏکڻ اڌ گوليءَ جو سيارو، جيڪو جون کان سيپٽمبر تائين رهندو آهي، سال جو سڀ کان ٿڌو دور سمجهيو ويندو آهي. جڏهن ته ڊسمبر کان مارچ تائين جا مهينا وڌيڪ گرم هوندا آهن. اپريل کان نومبر تائين جو عرصو عام طور ”سڪل موسم“ سڏيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، سڄي سال دوران مينهن پوڻ جو سلسلو لڳ ڀڳ جاري رهندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اوڀر طرف کان هلندڙ تجارتي هوائون روزانو نمي سان ڀريل بادل کڻي اينديون آهن. پاگو پاگو واري علائقي جا جبل، جيڪي بندرگاهه مٿان اوچا بيٺل آهن، انهن بادلن کي روڪين ٿا، جنهن سبب هتي سالياني برسات جو مقدار تمام گهڻو هوندو آهي، جيڪو سراسري طور تقريباً 200 انچ تائين پهچي سگهي ٿو.

معيشت


آمريڪي ساموا جي معيشت جو ڍانچو ٻين آباد آمريڪي علائقن وانگر وڏي حد تائين وفاقي امدادن تي ٻڌل آهي. ڪانگريس طرفان منظور ڪيل بجيٽ، سرڪاري گرانٽون، سماجي تحفظ جون ادائيگيون ۽ آمريڪي فوج مان رٽائر ٿيل ساموائن جون پينشنون علائقي جي اقتصادي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.
ٽونا مڇي جي ڪيننگ صنعت آمريڪي ساموا جي معيشت جي بنيادي ستونن مان هڪ آهي. ڪينريون، انهن سان لاڳاپيل معاون ڪاروبار ۽ ٽرانسپورٽ جون سهولتون علائقي جي حڪومت لاءِ به آمدني جو اهم ذريعو آهن. 1960ع واري ڏهاڪي کان سياحت کي ترقي ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، پر هوائي آمدرفت جي غير يقيني سهولتن، معياري رهائش جي کوٽ ۽ تربيت يافته عملي جي گهٽتائي سبب اهي ڪوششون محدود رهيون.

زراعت ۽ خوراڪ


زراعت ۽ مڇيگيري ڪيترن ئي مقامي خاندانن لاءِ خوراڪ ۽ روزگار جو بنيادي ذريعو آهن. اهم زرعي پيداوار ۾ بريڊ فروٽ، تارو، ڪساوا ۽ ناريل شامل آهن. زرعي پيداوار جو وڏو حصو گهريلو استعمال لاءِ هوندو آهي، جڏهن ته ٿوري مقدار ۾ ميوا ۽ ڀاڄيون برآمد ڪيون وڃن ٿيون.

روزگار
جزيري تي روزگار بنيادي طور ٽن وڏن شعبن ۾ ورهايل آهي: سرڪاري شعبو، ٽونا ڪيننگ صنعت، ۽ نجي شعبو. سرڪاري شعبي ۾ ڪم ڪندڙ ملازمن جي وڏي اڪثريت آمريڪي ساموا جي علائقائي حڪومت سان لاڳاپيل آهي.
نجي شعبي جي محدود هجڻ سبب ڪيترائي رهواسي آمريڪا جي مکيه زمين تي رهندڙ مائٽن کان موڪليل رقم يا سرڪاري ادائيگين تي ڀاڙين ٿا. 

2005ع ۾ بيروزگاري جي شرح 29.8 سيڪڙو هئي، جيڪا 2010ع تائين گهٽجي 23.8 سيڪڙو ٿي وئي۔ 2020ع ۾ آمريڪي ساموا جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) 709 ملين آمريڪي ڊالر هئي۔ 2016ع تائين، خريداري قوت جي بنياد تي في فرد GDP (PPP) 11,200 آمريڪي ڊالر هئي۔
1938ع جو فيئر ليبر اسٽينڊرڊز ايڪٽ پنهنجي شروعات کان ئي آمريڪي ساموا لاءِ خاص شقون رکندو آيو آهي، ڇاڪاڻ⁠ تہ هن علائقي جي معيشت محدود سمجهي وڃي ٿي۔ آمريڪي ساموا ۾ اجرتون هڪ خاص انڊسٽري ڪميٽي جي سفارشن جي بنياد تي مقرر ڪيون وينديون آهن، جيڪا هر ٻه سال بعد گڏجاڻي ڪندي آهي۔ شروعاتي طور، هي قانون ٻين آمريڪي علائقن لاءِ به اهڙيون خاص شقون رکندو هو، پر جيئن جيئن انهن علائقن جون معيشتون وڌيڪ متنوع ٿينديون ويون، اهي شقون ختم ڪيون ويون۔
2007ع ۾ فيئر منيمم ويج ايڪٽ، 2007ع منظور ڪيو ويو، جنهن تحت آمريڪي ساموا ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت 2007ع ۾ في ڪلاڪ 50 سينٽ وڌائي وئي، ۽ ان کان پوءِ هر سال في ڪلاڪ 50 سينٽ واڌ ڪئي ويندي رهي، جيستائين آمريڪي ساموا جي گهٽ ۾ گهٽ اجرت آمريڪا جي وفاقي گهٽ ۾ گهٽ اجرت، يعني في ڪلاڪ 7.25 ڊالر، جي برابر ٿي وڃي۔
گهٽ ۾ گهٽ اجرت ۾ واڌ جي ردِعمل طور، 2009ع ۾ “چڪن آف دي سي” ٽونا ڪيننگ ڪارخانو بند ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ 2,041 ملازم بي روزگار ٿي ويا۔ آمريڪي ساموا ۾ ٻيو وڏو ٽونا ڪيننگ ڪارخانو اسٽارڪِسٽ آهي، جنهن آگسٽ 2010ع ۾ مزدورن کي نوڪريءَ تان ڪڍڻ شروع ڪيو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ اجرت ۾ واڌ ۽ ٻين وڌندڙ آپريشنل خرچن سبب مجموعي طور 800 ملازمن کي فارغ ڪرڻ جا منصوبا ٺاهيا ويا۔
ان وقت جي آمريڪي ساموا جي گورنر، توگيولا تُلافونو، اها صلاح ڏني ته گهٽ ۾ گهٽ اجرت تي ڪم ڪندڙ مزدورن کي فارغ ڪرڻ بدران، ڪمپنيون مٿئين درجي جي ملازمن جي پگهارن ۽ بونسز ۾ گهٽتائي آڻين۔

ٽونا ڪيننگ صنعت


ٽونا ڪيننگ صنعت ڊگهي عرصي تائين آمريڪي ساموا جي سڀ کان وڏي نجي ملازمت فراهم ڪندڙ رهي آهي. اسٽارڪِسٽ جهڙيون ڪمپنيون هر سال وڏي پيماني تي ٽونا آمريڪا ڏانهن برآمد ڪنديون رهيون آهن. گهٽ ۾ گهٽ اجرت ۾ واڌ ۽ عالمي مقابلي سبب هن صنعت کي وقت بوقت معاشي دٻاءُ جو سامنا پڻ رهيو آهي.

مجموعي گهريلو پيداوار (GDP)

2000ع واري ڏهاڪي دوران آمريڪي ساموا جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ اتار چڙهاءُ ڏٺو ويو. ٽونا ڪيننگ جي برآمدات ۾ تبديلي GDP تي سڌي اثرانداز ٿيندي رهي. آبادي ۾ واڌ جي ڀيٽ ۾ في فرد آمدني ۾ گهٽتائي علائقي لاءِ هڪ معاشي چئلينج رهي آهي.
گهٽ ۾ گهٽ اجرت


2002ع کان 2007ع تائين، آمريڪي ساموا جي حقيقي مجموعي گهريلو پيداوار (ريئل GDP) ۾ سالياني اوسط طور 0.4 سيڪڙو واڌ ٿي۔ هن عرصي دوران ريئل GDP جي سالياني واڌ جون شرحون −2.9 سيڪڙو کان وٺي +2.1 سيڪڙو تائين رهيون۔ ريئل GDP جي واڌ جي شرح ۾ ڏٺل اتار چڙهاءُ جو بنيادي سبب ڊبيل ٽونا مڇي جي برآمدات ۾ ٿيندڙ تبديليون هيون۔ هن دور ۾ ٽونا ڪيننگ صنعت آمريڪي ساموا ۾ سڀ کان وڏي خانگي روزگار فراهم ڪندڙ صنعت هئي۔
2017ع ۾ آمريڪي ساموا جي GDP ۾ 5.8 سيڪڙو گهٽتائي آئي، جڏهن ته 2018ع ۾ ان ۾ 2.2 سيڪڙو واڌ درج ڪئي وئي۔
2002ع کان 2007ع تائين، آمريڪي ساموا جي آبادي ۾ سالياني سراسري طور 2.3 سيڪڙو اضافو ٿيو، جڏهن ته في فرد حقيقي GDP ۾ سالياني سراسري طور 1.9 سيڪڙو گهٽتائي ٿي۔

ٽيڪس

ٻين آمريڪي علائقن وانگر، آمريڪا جي وفاقي حڪومت آمريڪي ساموا ۾ ڪم مان حاصل ٿيندڙ آمدني تي پگهار ٽيڪس (payroll taxes) ۽ ان جي برابر خود روزگار ٽيڪس (self-employment tax) لاڳو ڪري ٿي، پر آمريڪي ساموا جي رهواسين پاران هتي پيدا ڪيل آمدني تي وفاقي انڪم ٽيڪس لاڳو نٿي ٿئي، سواءِ انهن حالتن جي جتي آمدني آمريڪي وفاقي حڪومت جي ملازمت مان حاصل ٿئي۔ ان جي ابتڙ، آمريڪي ساموا جي پنهنجي حڪومت رهواسين جي عالمي آمدني (worldwide income) تي، ۽ غير رهواسين جي هتي پيدا ڪيل آمدني تي ٽيڪس لاڳو ڪري ٿي۔ هي نظام گهڻو ڪري 2000ع ۾ لاڳو آمريڪي ٽيڪس ڪوڊ جي قاعدن ۽ شرحَن سان مشابهت رکي ٿو، پر ان ۾ ڪجهه ترميمون پڻ شامل آهن، جهڙوڪ گهٽ ۾ گهٽ 4 سيڪڙو ٽيڪس جي شرح۔ اهڙي ئي صورتحال ڪاروباري ادارن (ڪمپنين) تي به لاڳو ٿئي ٿي۔ 1983ع ۾، آمريڪي ساموا طرفان ٽيڪس لاڳو ڪرڻ ۾ شهريت کي بنياد بڻائڻ (آمريڪي ٽيڪس ڪوڊ کي اختيار ڪرڻ سبب) غير آئيني قرار ڏنو ويو۔
آمريڪا جي وفاقي حڪومت انهن آمريڪي علائقن جي رهواسين (جن ۾ آمريڪي ساموا به شامل آهي) جي ملڪيت تي اسٽيٽ ٽيڪس يا گفٽ ٽيڪس لاڳو نٿي ڪري، جيڪڏهن اها ملڪيت آمريڪا (رياستن يا ضلعي ڪولمبيا) کان ٻاهر واقع هجي ۽ اهي رهواسي يا ته آمريڪي شهري نه هجن يا ساڳئي علائقي ۾ ڄمڻ يا قدرتي شهريت حاصل ڪرڻ ذريعي آمريڪي شهريت ورتي هجي۔ تنهن هوندي به، اهي ٽيڪس انهن رهواسين تي لاڳو ٿين ٿا جن آمريڪي شهريت آمريڪا جي ڪنهن ٻئي حصي ۾ ڄمڻ، قدرتي شهريت حاصل ڪرڻ، يا نسب ذريعي حاصل ڪئي هجي۔ ڄمڻ جي جاءِ جي بنياد تي ڪيل هن فرق کي، رهائش يا شهريت بدران، غير آئيني ٽيڪس امتياز جو هڪ نادر مثال قرار ڏنو ويو آهي، پر ان بابت ڪڏهن به عدالت ۾ چئلينج پيش نه ڪيو ويو آهي۔ آمريڪي ساموا جي حڪومت پاڻ اسٽيٽ يا گفٽ ٽيڪس لاڳو نٿي ڪري۔
آمريڪي شهرين جي ابتڙ، اهي آمريڪي نيشنلز جيڪي آمريڪي شهريت نٿا رکن (۽ جيڪي گهڻا آمريڪي ساموائي آهن) ۽ جيڪي نه آمريڪا ۾ رهن ٿا ۽ نه ڪنهن آمريڪي علائقي ۾، انهن کي هڪ منفرد حيثيت حاصل آهي: اهي آمريڪي پاسپورٽ رکڻ ۽ آمريڪا ۾ واپسي جو حق رکن ٿا، جڏهن ته انهن جي غير آمريڪي آمدني تي وفاقي انڪم ٽيڪس لاڳو نٿو ٿئي، ۽ نه ئي انهن جي آمريڪا کان ٻاهر واقع ملڪيت تي وفاقي اسٽيٽ يا گفٽ ٽيڪس لاڳو ٿئي ٿو۔ اهڙي حيثيت ڄمڻ کان پوءِ حاصل نٿي ڪري سگهجي۔
آمريڪي ساموا ۾ سيلز ٽيڪس لاڳو نٿو ڪيو وڃي، پر عام درآمدي ٽيڪس 8 سيڪڙو آهي۔ آمريڪي ساموا هڪ الڳ ۽ خودمختيار ڪسٽمز علائقو آهي، جنهن جا درآمدي ضابطا ۽ ٽيڪسون آمريڪا جي ٻين حصن ۾ لاڳو قاعدن کان مختلف آهن۔

ٽيليڪميونيڪيشن 
آمريڪي ساموا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن جا ڪجهه پهلو، ٻين آمريڪي علائقن وانگر، آمريڪا جي مکيه سرزمين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ترقي يافته سمجهيا وڃن ٿا۔ تازي جائزي موجب، آمريڪي ساموا ۾ انٽرنيٽ جي رفتار اوڀر يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن کان به سُست آهي، جيڪا هن علائقي جي ڊجيٽل سهولتن جي محدود حالت کي ظاهر ڪري ٿي۔
2012ع ۾ مائيڪل ڪيلابريزي، ڊينيل ڪيلارڪو ۽ ڪولن رچرڊسن نشاندهي ڪئي ته آمريڪي ساموا ۾ انٽرنيٽ جون خدمتون سڀني آمريڪي علائقن مان سڀ کان وڌيڪ مهانگيون هيون۔ انهن موجب، انٽرنيٽ جي رفتار رڳو ٿوري حد تائين 1990ع واري ڏهاڪي دوران آمريڪا جي مکيه سرزمين ۾ استعمال ٿيندڙ ڊائل-اپ انٽرنيٽ کان بهتر هئي۔ انهن اهو به واضح ڪيو ته آمريڪي ساموا جا ڪيترائي رهواسي معاشي حالتن سبب “تيز رفتار انٽرنيٽ” جون سهولتون حاصل ڪرڻ جي سگهه نٿا رکن۔

ٽرانسپورٽ 


آمريڪي ساموا ۾ لڳ ڀڳ 150 ميل (240 ڪلوميٽر) ڊگها شاهراها موجود آهن، جن جو اندازو 2008ع ۾ لڳايو ويو هو. علائقي ۾ وڌ ۾ وڌ رفتار جي حد 30 ميل في ڪلاڪ مقرر آهي. بندرگاهن ۽ لنگرگاهن ۾ آؤنوʻو (Aunuʻu)، آؤآسي (Auasi)، فالياساؤ (Faleasao)، اوفو (Ofu) ۽ پاگو پاگو (Pago Pago) شامل آهن. آمريڪي ساموا ۾ ڪا به ريلوي نظام موجود ناهي.
علائقي ۾ ٽي هوائي اڏا آهن، ۽ سڀني جا رن وي پڪا (پڪو ٿيل) آهن. مکيه هوائي اڏو پاگو پاگو انٽرنيشنل ايئرپورٽ آهي، جيڪو ٽوٽويلا (Tutuila) ٻيٽ تي واقع آهي. مانوʻا (Manuʻa) ٻيٽن جي گروهه ۾ ٻه هوائي اڏا آهن: اوفو ٻيٽ تي اوفو ايئرپورٽ ۽ تاʻū (Taʻū) ٻيٽ تي فيٽيوٽا ايئرپورٽ. 1999ع جي اندازي موجب، هن علائقي وٽ ڪو به واپاري بحري جهازن جو بيڙو (merchant marine) موجود ناهي.
8 جون 1922ع تي ٽوٽويلا ٻيٽ تي پهرين بس سروس جي شروعات ٿي. هتي “ʻآئيگا” (ʻaiga) بس سسٽم هلندڙ آهي، جيڪو ٽوٽويلا ٻيٽ جي مختلف علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو ۽ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو.

آباديءَ جا انگ اکر 

2022ع تائين آمريڪي ساموا جي آبادي جو اندازو لڳ ڀڳ 45,443 ماڻهو لڳايو ويو آهي. جڏهن ته 2020ع جي مردم شماري موجب هتي 49,710 ماڻهو رهندڙ هئا، جن مان 97.5٪ سڀ کان وڏي ٻيٽ ٽوٽويلا (Tutuila) تي آباد هئا.
آباديءَ جي پيدائش بابت انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته لڳ ڀڳ 57.6٪ ماڻهو آمريڪي ساموا ۾ ڄاول هئا، 28.6٪ آزاد ساموا (Independent Samoa) ۾ پيدا ٿيا، 6.1٪ آمريڪا جي ٻين حصن ۾ ڄاول هئا، 4.5٪ ايشيا مان آيل هئا، 2.9٪ اوشيانا جي ٻين علائقن مان هئا، جڏهن ته 0.2٪ آبادي ٻين علائقن سان تعلق رکي ٿي. گهٽ ۾ گهٽ 69٪ آبادي اهڙي آهي جنهن جو گهٽ ۾ گهٽ هڪ والدين آمريڪي ساموا کان ٻاهر ڄاول هو.
آمريڪي ساموا جي آبادي ايتري گهٽ آهي جو هتي صرف هڪ ئي ZIP ڪوڊ (96799) استعمال ٿئي ٿو. خط و ڪتابت ۽ ٽپال جي ترسيل لاءِ هتي آمريڪي پوسٽل سروس (U.S. Postal Service) استعمال ڪئي وڃي ٿي، جنهن جو سرڪاري رياستي ڪوڊ “AS” آهي.

نسل ۽ ٻولي
2020ع جي مردم شماري موجب، آمريڪي ساموا جي آبادي مان 89.4٪ ماڻهن پنهنجي نسل کي مڪمل يا جزوي طور ساموائي قرار ڏنو. انهن مان 83.2٪ صرف ساموائي نسل سان تعلق رکندا هئا، جڏهن ته 5.8٪ ايشيائي نسل جا هئا، 5.5٪ ٻين پيسفڪ ٻيٽاڻين قوميتن سان واسطو رکندڙ هئا، 4.4٪ مخلوط نسل (Mixed) سان تعلق رکندا هئا، ۽ 1.1٪ ٻين نسلن سان لاڳاپيل هئا.
ٻوليءَ جي لحاظ کان، آبادي جو وڏو حصو گهرن اندر ساموائي ٻولي ڳالهائيندو آهي، جيڪا 87.9٪ ماڻهن جي گهريلو ٻولي آهي. ان کان علاوه، 6.1٪ ماڻهن ٻين پيسفڪ ٻيٽاڻين ٻولين ۾ ڳالهائڻ جي خبر ڏني، 3.3٪ انگريزي، 2.1٪ ڪا ايشيائي ٻولي، جڏهن ته 0.5٪ ٻين ٻولين جو استعمال ڪندا هئا. مجموعي طور تي، لڳ ڀڳ 47.2٪ آبادي انگريزي ٻولي گهرن ۾ يا ته ڳالهائيندي آهي يا ان تي “تمام سٺي مهارت” رکي ٿي.
2022ع ۾ ساموائي ۽ انگريزي ٻولين کي سرڪاري طور آمريڪي ساموا جون رسمي ٻوليون قرار ڏنو ويو. ان کان علاوه، ٻڌڻ جي معذوري رکندڙ آباديءَ جو گهٽ ۾ گهٽ هڪ حصو ساموائي اشارتي ٻولي (Samoan Sign Language) استعمال ڪري ٿو.

مذهب 


آمريڪي ساموا ۾ مذهب جو وڏو حصو عيسائيت تي ٻڌل آهي، ۽ ٻيٽ تي موجود اهم عيسائي مذهبي فرقن ۾ ڪنگريگيشنل ڪرسچن چرچ اِن آمريڪن ساموا، ڪيٿولڪ چرچ، چرچ آف جيزس ڪرسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس (LDS) ۽ ميٿڊسٽ چرچ آف ساموا شامل آهن. گڏيل طور تي، اهي گرجاگھر آبادي جي وڏي اڪثريت جي مذهبي وابستگي جي نمائندگي ڪن ٿا.
مذهبي تاريخدان جي. گورڊن ميلٽن پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته ٻيٽن تي پهرين عيسائي مشنري سرگرمين جي اڳواڻي ميٿڊسٽن، ڪنگريگيشنلسٽن (لنڊن مشنري سوسائٽي سان لاڳاپيل) ۽ ڪيٿولڪ چرچ ڪئي. ٻين عيسائي فرقن بعد ۾ اچڻ شروع ڪيو، جن ۾ 1895ع کان پوءِ سيونٿ-ڊي ايڊوينٽسٽس، مختلف پينٽيڪوسٽل جماعتون (جن ۾ اسمبلين آف گاڊ)، چرچ آف دي نزارين، جهووا جا شاهد ۽ چرچ آف جيزس ڪرسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس شامل آهن.

2010ع جي اندازي موجب، آمريڪي ساموا جي آبادي مان لڳ ڀڳ 98.3٪ عيسائي آهي، جڏهن ته ٿورو حصو ٻين مذهبن يا غير وابسته ماڻهن تي مشتمل آهي. ٻين اندازن مطابق، آباديءَ ۾ ٿورڙي تعداد اگناسٽڪ، چيني عوامي مذهب، ٻڌ مت ۽ بهائي عقيدي جي پوئلڳن تي پڻ مشتمل آهي.
تحقيقي ادارن موجب، عيسائين مان تقريبن 59.5٪ پروٽيسٽنٽ، 19.7٪ ڪيٿولڪ ۽ 19.2٪ ٻيا عيسائي فرقن سان لاڳاپيل آهن. پروٽيسٽنٽ آباديءَ جو وڏو حصو ڪننگريگيشنل ڪرسچن چرچ اِن آمريڪن ساموا سان واسطو رکي ٿو، جيڪو سڌريل (Reformed) روايت سان لاڳاپيل آهي.
2023ع تائين، چرچ آف جيزس ڪرسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس پنهنجي رڪنيت لڳ ڀڳ 16,500 کان وڌيڪ ٻڌائي ٿو، جيڪا آمريڪي ساموا جي ڪُل آباديءَ جو اهم حصو آهي، ۽ ان جا ڪيترائي جماعت گهر ۽ خانداني تاريخ جا مرڪز موجود آهن. جهووا جا شاهد پڻ هتي سرگرم آهن، جن جون ڪيترائي جماعتون آهن.
ڪيٿولڪ چرچ آمريڪي ساموا ۾ مضبوط تنظيمي ڍانچو رکي ٿو، جنهن ۾ ڪيترائي گرجاگھر ۽ پيرشون شامل آهن. هي علائقو ساموا–پاگو پاگو ڊائوسيس جي دائري ۾ اچي ٿو، جيڪو 1982ع ۾ قائم ڪيو ويو. ڊائوسيس جو مرڪزي گرجاگھر تافونا ۾ هولي فيملي ڪيٿيڊرل ۽ فگاتوگو ۾ سينٽ جوزف دي ورڪر ڪو-ڪيٿيڊرل آهن.
مجموعي طور، مذهب آمريڪي ساموا جي سماجي، ثقافتي ۽ روزمره زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو، ۽ گرجاگھر نه رڳو عبادت، پر سماجي گڏجاڻين ۽ ڪميونٽي زندگيءَ جو پڻ اهم مرڪز آهن.

تعليم
آمريڪي ساموا ۾ تعليمي نظام ۾ 23 پرائمري اسڪول شامل آهن. سيڪنڊري تعليم لاءِ ڪُل ڏهه هاءِ اسڪول موجود آهن، جن مان پنج آمريڪن ساموا ڊپارٽمينٽ آف ايجوڪيشن هلائي ٿو، جڏهن ته باقي پنج يا ته مذهبي ادارن جي نگراني هيٺ آهن يا نجي ملڪيت طور هلن ٿا.
1970ع ۾ قائم ڪيل آمريڪن ساموا ڪميونٽي ڪاليج ٻيٽن تي اعليٰ تعليم (پوسٽ سيڪنڊري) فراهم ڪندڙ اهم ادارو آهي، جتي مختلف فني، علمي ۽ پيشاور پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.
1961ع تائين آمريڪي ساموا ۾ صرف هڪ هاءِ اسڪول موجود هو، جيڪو مقامي سردارن (ماتائي) جي دٻاءَ هيٺ نيوي گورنر پراڻين ميريـن بئراڪن کي اُتوليئي ۾ اسڪول ۾ تبديل ڪرڻ سان قائم ڪيو ويو. هي اسڪول بعد ۾ ساموانا هاءِ اسڪول جي نالي سان سڃاتو ويو. شروعاتي دور ۾ هتي اڪثر خوشحال ۽ سياسي طور بااثر خاندانن جا نوجوان پڙهندا هئا.
آباديءَ جي وچين عمر لڳ ڀڳ 15 سال هئڻ سبب وڌيڪ هاءِ اسڪولن جي ضرورت وڌندي وئي. نتيجي طور، 1968ع تائين ٽي نوان هاءِ اسڪول قائم ڪيا ويا، ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ ٻه وڌيڪ اسڪول کوليا ويا. 1979ع تائين، آمريڪي ساموا ۾ ڇهن سرڪاري ۽ نجي هاءِ اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 2,800 شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا هئا.
تعليمي سڌارن لاءِ گهٽ خرچ وارو طريقو اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ۾، گورنر ايڇ. ريڪس لي 1964ع ۾ پبلڪ ٽيليويزن سسٽم متعارف ڪرايو. شروعاتي طور هر سال لڳ ڀڳ 6,000 تعليمي پروگرام تيار ڪيا ويندا هئا، پر 1981ع تائين اهي گهٽجي صرف هڪ سيريز تائين محدود ٿي ويا، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ جي مهارتن بابت 40 منٽن جا سبق نشر ٿيندا هئا.
ٽيليويزن جي عام ٿيڻ سان گڏ، آمريڪا مان ايندڙ اشتهارن سبب ڪجهه غير متوقع سماجي اثر به ظاهر ٿيا، جن ۾ عام دوائن جي وڪري ۾ واڌ ۽ روايتي ڳوٺاڻين سماجي سرگرمين ۾ گهٽتائي شامل هئي. ان دور ۾ ٽيليويزن کي ڳوٺاڻين روايتن جي زوال جو هڪ سبب پڻ سمجهيو ويو.
مجموعي طور، تعليم آمريڪي ساموا جي سماجي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي رهي آهي، جتي جديد تعليمي طريقن ۽ روايتي سماجي ڍانچي جي وچ ۾ توازن پيدا ڪرڻ هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي.

ثقافت


ساموائي ثقافت لڳ ڀڳ 3,500 سالن جي تاريخ رکي ٿي ۽ وڏي حد تائين يورپي ثقافتن سان رابطن باوجود پنهنجي اصل سڃاڻپ برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي آهي. وقت سان گڏ اها ثقافت عيسائيت جي تعليمات سان هم آهنگ ٿي وئي.
ساموائي ٻولي اڄ به روزاني ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال ٿئي ٿي، جڏهن ته انگريزي وڏي پيماني تي رائج آهي ۽ قانوني طور سرڪاري ٻولي پڻ آهي. ساموائي ٻوليءَ ۽ ثقافتي مضمونن کان سواءِ، سرڪاري اسڪولن ۾ اڪثر تعليم انگريزي ۾ ڏني وڃي ٿي.
آمريڪي ساموا جي ثقافت جو بنيادي سماجي ڍانچو ’’ʻآئيگا‘‘ (ʻāiga)، يعني خاندان آهي، جنهن ۾ ويجها ۽ پري جا مائٽ ٻئي شامل هوندا آهن.
ماتائي (سردار يا رئيس) خاندان جو سربراهه هوندو آهي ۽ خاندان جي سموري ملڪيت جو امين سمجهيو ويندو آهي. ڪيترائي ʻآئيگا گڏجي هڪ ڳوٺ (نوʻو) ٺاهيندا آهن، ۽ هر ʻآئيگا جو ماتائي ڳوٺ جي ڪائونسل ۾ پنهنجي خاندان جي نمائندگي ڪندو آهي.

رانديون 


آمريڪي ساموا ۾ کيڏيون ويندڙ اهم رانديون آهن:
آمريڪي فٽبال، ساموائي ڪرڪيٽ، ٻيڙين جون ڊوڙون، ياچنگ، باسڪيٽ بال، گالف، نيٽ بال، ٽينس، رگبي، ٽيبل ٽينس، باڪسنگ، بولنگ، والي بال ۽ مڇي مارڻ جا مقابلا.
مقامي راندين جون تنظيمون، جهڙوڪ آمريڪي ساموا ٽينس ايسوسيئيشن ۽ رگبي يونينز، وقت سان گڏ وڌيڪ منظم ٿيون، خاص طور تي ويٽرنز ميموريل اسٽيڊيم جي تعمير کان پوءِ.
1997 ڏکڻ پيسفڪ مِني گيمز آمريڪي ساموا ۾ ٿيندڙ سڀ کان وڏو بين الاقوامي راندين جو ايونٽ هو. ان ۾ 19 ملڪن جا لڳ ڀڳ 2,000 رانديگر، ڪوچ ۽ آفيسر شريڪ ٿيا. آمريڪي ساموا جي ٽيم 48 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 22 سون جا هئا، ۽ مجموعي طور چوٿين نمبر تي رهي.
آمريڪي ساموا کي اڪثر “Football Islands” چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتان جا ساموائي نوجوان غير معمولي طور وڏي تعداد ۾ NFL ۽ NCAA Division I ۾ کيڏن ٿا. اندازن مطابق، هڪ ساموائي مرد جي NFL تائين پهچڻ جا امڪان ٻين آمريڪن جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهن.
ڪيترائي مشهور ساموائي نسل جا رانديگر، جهڙوڪ جونيئر سيائو ۽ ٽروي پولامالو، آمريڪي فٽبال جي تاريخ ۾ نمايان حيثيت رکن ٿا. هي ثقافت 2010ع ۾ ٽي وي پروگرام “60 Minutes” ۾ به ڏيکاري وئي.
فٽبال (Association football)
آمريڪي ساموا جي قومي فٽبال ٽيم عالمي سطح تي پنهنجي جدوجهد لاءِ مشهور آهي. 2001ع ۾ آسٽريليا خلاف 31–0 جي تاريخي هار کان پوءِ، ٽيم 2011ع ۾ ٽونگا کي شڪست ڏئي پنهنجي پهرين عالمي ڪاميابي حاصل ڪئي. هي ڪهاڻي 2014ع جي برطانوي فلم ‘‘Next Goal Wins’’ ۽ ان جي 2023ع واري فيچر فلم ۾ به ڏيکاري وئي، جيڪا عالمي سطح تي وڏي پذيرائي ماڻي. آمريڪي ساموا قومي رگبي ليگ ٽيم ڪيترن ئي پيسفڪ ڪپ مقابلن ۾ حصو ورتو آهي. ٽيم جي سڀ کان وڏي فتح 2004ع ۾ نيو ڪيليڊونيا خلاف 62–6 هئي. آسٽريليا جي نيشنل رگبي ليگ (NRL) جا ميچ آمريڪي ساموا ۾ مفت ٽيليويزن تي ڏٺا وڃن ٿا.
رگبي يونين
رگبي يونين آمريڪي ساموا ۾ آهستي آهستي ترقي ڪندڙ راند آهي. هتان جا ڪجهه رانديگر نيوزيلينڊ جي آل بليڪس ٽيم لاءِ به کيڏي چڪا آهن، جن ۾ فرينڪ سليمان ۽ جيروم ڪائنو نمايان آهن. ڪائنو ٻه ڀيرا رگبي ورلڊ ڪپ کٽڻ واري ٽيم جو حصو رهيو.

باڪسنگ: ماسيلينو ماسوي، جنهن ٽي اولمپڪس ۾ آمريڪي ساموا جي نمائندگي ڪئي، بعد ۾ عالمي چيمپيئن بڻيو. ڪيترائي ساموائي نسل جا رانديگر، خاص طور انوʻائي خاندان، عالمي ريسلنگ ۾ مشهور رهيا آهن.ڪجهه ساموائي پہلوان اعليٰ ترين درجنن تائين پهتا آهن. هيماٿرو اڇلائڻ واري رانديگر ليسا مسيپيڪا عالمي سطح تي تمغو ماڻي شهرت حاصل ڪئي. مجموعي طور، آمريڪي ساموا جي ثقافت ۽ راندين ۾ روايت، خاندان، جسماني طاقت ۽ اجتماعي سڃاڻپ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي هن ٻيٽ کي پيسفڪ علائقي ۾ هڪ منفرد حيثيت ڏين ٿا.

تفريح


1960ع واري ڏهاڪي ۾ بيورو آف آئوٽ ڊور ريڪريئيشن (Bureau of Outdoor Recreation) جي ٽيم آمريڪي ساموا ۾ پارڪن بابت هڪ سروي ڪئي. ان ٽيم ڪيترن هنڌن کي پارڪن ۽ عوامي تفريح لاءِ مناسب قرار ڏئي سفارشون ڏنيون، جن ۾ ڪيپ تاپوتاپو، ليʻالا ساحلي پٽي (وائلوʻاتائي)، آʻؤولوʻاؤ (پليٽو)، ماتاʻتولوʻا پوائنٽ، نوʻؤولي، ماتافاؤ چوٽي، پاغو پاغو، وائيʻاوا آبنائي (Strait)، اناسوسوپو، ʻآؤا، ۽ آؤنوʻؤ ٻيٽ شامل هئا. شروعاتي اعتراض کان پوءِ سيڪريٽري ليʻاياتو انهن رٿائن جي حمايت ڪئي ۽ کيس ٽيريٽوريل پارڪس اينڊ ريڪريئيشن ڪميٽي جو چيئرمين مقرر ڪيو ويو.
پولا ٻيٽ واري علائقي کي عوامي پارڪ بڻائڻ لاءِ حڪومت جي نمائندي جج مورو ۽ واتيا ڳوٺ جي ڪائونسل وچ ۾ پهرين ميداني اجلاس منعقد ٿيو. جنوري 1966ع ۾ يوٽوʻلي سمنڊ ڪناري (Utulei Beach) لاءِ واري ڪڍڻ جي مقصد سان اپولو مان ڊريج “Palolo” ڀاڙي تي آندو ويو. ساحلي ترقي بابت فوجي ماهر الا وارن (Ala Varone) هن منصوبي جي نگراني ڪئي. تجويز ڪيل پارڪ جو مرڪزي حصو پاغو پاغو بندرگاهه جي مٿئين حصي ۾ رکڻ جو ارادو هو، جتي ڊريج ذريعي تقريباً 13 ايڪڙ نئون ڀرائو علائقو ٺاهڻ جي تجويز هئي. هن پارڪ ۾ رانديڪن ۽ تفريح جون سهولتون، ٻيڙين لاءِ بندوبست، ۽ ان وقت وڌندڙ ايشيائي لڏپلاڻين (ڪوريا، جاپان ۽ چين) جي آمد جي پسمنظر ۾ ڪجهه عوامي سهولتون فراهم ڪرڻ جو تصور شامل هو.
1980ع ۾ قانون تحت پارڪس اينڊ ريڪريئيشن کاتو قائم ڪيو ويو ۽ ساڳي وقت پارڪس ڪميشن به ٺاهي وئي. 1981ع ۾ گورنر پيٽر ٽالي ڪولمين، فوگا ٽولاني ٽيليسو کي پارڪس ۽ ريڪريئيشن جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو. پوءِ 25 مئي 1984ع تي اونيسوسوپو واري رِڪليميشن (ڀرائي) تي هڪ گرائونڊ بريڪنگ تقريب رکي وئي، جنهن جو مقصد ايسٽرن ڊسٽرڪٽ ۾ پهريون پارڪ قائم ڪرڻ لاءِ ڪم جي شروعات ڪرڻ هو.
1984ع ۾ پال ڪوڪس، فاليʻالوپو جي هاءِ چيف نَفانوʻا ۽ بيٽ پرزروَرز ايسوسيئيشن جي حمايت سان ڪانگريس مين فوفوʻ آئيسيفا فيتي سونيا هڪ بل متعارف ڪرايو، جنهن تحت آمريڪي ساموا کي فيڊرل فش اينڊ وائلڊ لائيف رِسٽوريشن ايڪٽ ۾ شامل ڪرڻ جو مقصد رکيو ويو. هن قانوني اڳڀرائي جو اهم هدف قديم پيلئو ٽراپيڪل مينهن وارن ٻيلن ۽ فلائنگ فاڪس (ميگاباٽ) جهڙن جاندارن جي تحفظ کي مضبوط ڪرڻ هو. ان قدم سان آمريڪي ساموا جي يو ايس نيشنل پارڪ سسٽم ۾ داخلا جو عملي آغاز ٿيو.
جولاءِ 1987ع ۾ نيشنل پارڪ سروس هڪ وفاقي پارڪ قائم ڪرڻ جي شروعات ڪئي، جيڪو بعد ۾ نيشنل پارڪ آف آمريڪن ساموا جي صورت ۾ سڃاتو ويو. 1989ع ۾ شروعاتي طور $400,000 جي رقم مختص ڪئي وئي. هي پارڪ ٽن ٻيٽن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ مينهن وارا ٻيل، سامونڊي ڪنارا ۽ ڪوسٽل ريف جهڙا انتهائي اهم قدرتي نظام شامل آهن. توتوئيلا ۾ سڀ کان مشهور ماڳن مان هڪ پولا راڪ آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 400 فوٽ (120 م) کان وڌيڪ اوچو سڌو سنئون پٿريلو اُڀار آهي ۽ واتيا جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر واقع آهي. 19 سيپٽمبر 1991ع تي گورنر پيٽر ٽالي ڪولمين ۽ آمريڪي ڊپارٽمينٽ آف دي انٽيرير جي سيڪريٽري مانيول لوجان ليز تي صحيون ڪري 50هين يو ايس نيشنل پارڪ جي قيام کي باضابطه شڪل ڏني.
آمريڪي ساموا جي حڪومت (ASG) جو پارڪس اينڊ ريڪريئيشن کاتو ڪيترن ئي عوامي پارڪن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جن ۾ اماناوي مِني پارڪ، لائنس پارڪ (تافونا)، اونيسوسوپو پارڪ (آؤا)، ملالوا مِني پارڪ، فگاʻالو پارڪ، تيا سِئو لوپي تاريخي ماڳ (فاتوʻآئيگا، تافونا)، پاغو پاغو پارڪ، پاغو پاغو ٽينس ڪورٽس، لِٽل ليگ سافٽ بال ميدان، ٽوني سولاʻائتا بيس بال فيلڊ، سولو رِج (يوٽوʻلي ٽرام وي)، يوٽوʻلي بيچ پارڪ ۽ سوʻئيگاولېاتوواسہ (يوٽوʻلي) شامل آهن.
توتوئيلا ٻيٽ تي ست علائقا اهڙا آهن جن کي نيشنل نيچرل لينڊمارڪس (National Natural Landmarks) قرار ڏنو ويو آهي. هي پروگرام يو ايس نيشنل پارڪ سروس جي نگراني هيٺ هلندو آهي، ۽ انهن علائقن ۾ منفرد ماحولي يا ارضياتي خصوصيتون موجود آهن. وائيʻاوا آبنائي کان سواءِ، باقي گهڻا علائقا نيشنل پارڪ آف آمريڪن ساموا جي اندر شامل ناهن. آمريڪي ساموا جا هي ست نيشنل نيچرل لينڊمارڪس 1972ع ۾ مقرر ڪيا ويا:
ڪيپ تاپوتاپو
فوگاماʻآ کڏ 
ماتافاؤ چوٽي
ليʻالا ساحلي پٽي
رين ميڪر جبل
وائيʻاوا آبنائي
آؤنوʻؤ ٻيٽ

جهنگلي جيوت

آمريڪي ساموا جي زميني جهنگلي حيات ۾ نمايان جاندارن ۾ پئسفڪ وڻ بوآ (Pacific tree boa) ۽ ساموا فلائنگ فاڪس (Samoa flying fox) شامل آهن، جنهن جي پرن جي ويڪر لڳ ڀڳ ٽي فوٽ تائين پهچي ٿي. آمريڪي ساموا ۾ سانپن جون ٻه قسمن موجود آهن: برهمني بلائنڊ سنئڪ، جيڪو توتوئيلا تي ملي ٿو، ۽ پئسفڪ وڻ بوآ، جيڪو تاʻؤ ٻيٽ تي ڏٺو وڃي ٿو. ٻيٽن تي گيڪوز جون پنج قسمن به رهن ٿيون، جن ۾ پئسفڪ سليڊر-ٽوڊ گيڪو، اوشيانڪ گيڪو، مورننگ گيڪو، اسٽمپ-ٽوڊ گيڪو ۽ هائوس گيڪو شامل آهن.
ڪڇن (Turtles) ۾ خطري هيٺ آيل گرين سي ٽرٽل ۽ انتهائي خطري ۾ هاڪس بل سي ٽرٽل شامل آهن. هاڪس بل سي ٽرٽل عام طور توتوئيلا جي ڪنارن تي آنا ڏين ٿا، جڏهن ته گرين سي ٽرٽل گهڻو ڪري روز ايٽول ۾ ملي ٿو. توتوئيلا ۾ ڪڇن جي آنا ڏيڻ جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ پنجاهه مادائون آنا ڏين ٿيون.
آمريڪي ساموا ۾ امفيبيئن (Amphibian) جي رڳو هڪ قسم موجود آهي، جيڪا ڪين ٽوڊ (Cane toad) آهي. حياتيات جي ماهرن جو اندازو آهي ته توتوئيلا ٻيٽ تي ٻه ملين کان وڌيڪ ٽوڊ موجود آهن.
سامونڊي حيات جي حوالي سان، آمريڪي ساموا ۾ ساحل ويجهو رهندڙ مڇين جون 915 قسمن رڪارڊ ڪيون ويون آهن، جڏهن ته هوائي ۾ اهڙيون رڳو 460 قسمن آهن. مجموعي طور 950 کان وڌيڪ ڏيهي مڇين جون قسمن ۽ 250 مرجان (Coral) جون قسمن سان، آمريڪي ساموا وٽ آمريڪا ۾ سڀ کان وڏي سامونڊي حياتياتي تنوع موجود آهي. نيشنل ميرين سينڪچوري آف آمريڪن ساموا آمريڪا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي، جتي 150 کان وڌيڪ مرجان قسمن سميت دنيا ۾ پنهنجي جنس جي سڀ کان وڏن ۽ قديم مرجانن مان ڪجهه موجود آهن.

آمريڪي ساموا ۾ ميگابئٽ (وڏو چمڙو) ئي واحد ڏيهي مماليا آهن. انهن ٻيٽن تي ميون کائيندڙ چمڙن جا ٻه قسم رهن ٿا: پئسفڪ فلائنگ فاڪس (Pacific flying fox) ۽ ساموا فلائنگ فاڪس (Samoa flying fox). ان کان علاوه هتي شيٿ-ٽيلڊ بيٽ (sheath-tailed bat) به ملي ٿو، جيڪو جسامت ۾ ننڍي ۽ حشرات خور چمڙو آهي.
سن 1992ع ۾ آمريڪي ساموا جي حڪومت ميون کائيندڙ چمگڙن جي شڪار تي پابندي لاڳو ڪئي، ته جيئن انهن جي آبادي بحال ٿي سگهي. ساموا فلائنگ فاڪس صرف فِجي ۽ ساموا ٻيٽن تائين محدود آهي.
سن 1995ع کان 2000ع تائين ساموا فلائنگ فاڪس جي آبادي نسبتاً مستحڪم رهي، توتوئيلا تي لڳ ڀڳ 900 ۽ مانوʻا ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 100 جاندار ھيا. سن 2000ع تائين، آمريڪي ساموا ڊپارٽمينٽ آف ميرين اينڊ وائلڊ لائيف ريسورسز جي ماهرن موجب، آمريڪي ساموا ۾ پئسفڪ فلائنگ فاڪس جو تعداد 5,500 کان گهٽ ۽ ساموا فلائنگ فاڪس جي تعداد 900 يا ان کان به گهٽ هيو.
شيٿ-ٽيلڊ بيٽ لاءِ توتوئيلا ٻيٽ تي سڀ کان وڏي ۽ مشهور رهائشگاهه (روِسٽ) اناپيʻاپي ڪوو ۾، آفونو جي ويجهو واقع آهي.
توتوئيلا جي اترين ڪناري تي واقع امالائو وادي ڪيترين ئي پکيئن جي قسمن ۽ ميون کائيندڙ چمڙن جي ٻنهي قسمن کي ڏسڻ لاءِ روڊ ڪناري کان بهترين نظارا مهيا ڪري ٿي. هن وادي کي پکي ۽ چمڙا ڏسڻ لاءِ اهم علائقو پڻ قرار ڏنو ويو آهي.

پکي


ساموا ٻيٽن ۾ موجود 34 پکيئن جي قسمن مان 16 قسمن اهڙيون آهن، جيڪي دنيا جي ڪنهن به ٻئي حصي ۾ نٿيون مليون. انهن ۾ انتھائي خطري هيٺ آيل ڏند نما چنھنب واروئڪبوتر (tooth-billed pigeon) پڻ شامل آهي.
پکيئن جون چار قسمن رڳو مانوʻا ٻيٽن تائين محدود آهن ۽ توتوئيلا ٻيٽ تي نٿيون مليون. انهن ۾ آمريڪي ساموا جو واحد طوطو نيرو تاج وارو لوريڪيٽ (blue-crowned lory) شامل آهي. مانوʻا ٻيٽن سان لاڳاپيل ٻيا خاص پکي ليسر شرائيڪ بِل (lesser shrikebill) ۽ فرينڊلي زميني ڳيرو (friendly ground-dove) آهن.
بي داغ ڪريڪ (spotless crake) رڳو تاʻū ٻيٽ تي ڏٺو ويو آهي.
آمريڪي ساموا ۾ پکيئن جون قسمن، سڀني ريپٽائلز، مماليا ۽ امفيبينز جي گڏيل قسمن کان به وڌيڪ آهن. ڏيهي زميني پکيئن ۾ ٻه ماکي خور شامل آهن: ڪارڊينل ماکي خور ۽ واٽلڊ ماکي خور. ڪارڊينل ماکي خور صرف توتوئيلا ٻيٽ تي ملي ٿو.
آمريڪي ساموا جو واحد مڪمل طور مقامي (Endemic) زميني پکي ساموا اسٽارلنگ آهي.
هتي چار قسم جا ڪبوتر به ڏيهي آهن:
پئسفڪ امپيريل ڪبوتر
گهڻ رڱو ميوو ڪبوتر 
اڇي ٽوپي وارو ميوو ڪبوتر
شرميلو زميني ڪبوتر
سن 1992ع ۾ مقامي حڪومت ڪبوترن جي شڪار تي مڪمل پابندي لاڳو ڪئي. گهڻ رڱو ميوو ڪبوتر توتوئيلا تي آشيانو ٺاهيندڙ سڀ کان ناياب پکيئن مان هڪ آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل مطالعي موجب، توتوئيلا تي هن پکيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ صرف 80 پکي هئي.
امالائو وادي کي آمريڪي ساموا ۾ هن ناياب ڪبوتر کي ڏسڻ لاءِ بهترين علائقو قرار ڏنو ويو آهي.
واتيا جي ويجهو واقع سامونڊي ٻيٽ پولا ٻيٽ ڪيترن ئي سامونڊي پکيئن جي آشياني لاءِ اهم ماڳ آهي ۽ سامونڊي پکي ڏسڻ لاءِ بهترين علائقو پڻ آهي.
واتيا جو پولا علائقو ۽ روز ايٽول آمريڪي ساموا جا اهي واحد هنڌ آهن، جتي ڳاڙهي پيرن وارا بوبي پکي (red-footed boobies) نسل وڌائين ٿا.
تازو پاڻيءَ تي ڀاڙيندڙ پکيئن ۾ پئسفڪ ريف هيرن ۽ پئسفڪ ڪاري بدڪ شامل آهن، جيڪا ساموا ٻيٽن جي واحد بدڪ جو قسم آهي.
آمريڪي ساموا جا سڀ کان وڏا ويٽ لينڊ (نمي وارا علائقا) نوʻولي ۽ ليوني جا پالا لاگون، ۽ اونوʻو ٻيٽ تي واقع پالا ڍنڍ آهن، جيڪي پکيئن لاءِ انتهائي اهم قدرتي رهائشگاهون آهن.

پڻ ڏسو

 ساموا
 پولينيشيا

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

 AmericanSamoa.gov – official government website
 Samoan Bios 
 American Samoa: Resource Guide, from the Library of Congress 

 NOAA's National Weather Service – American Samoa
علائقي جو ڊيٽا
 American Samoa . The World Factbook. Central Intelligence Agency.
 American Samoa , national profile from the Association of Religion Data Archives.

زمرو:آمريڪي ساموآ
زمرو:اوشينيا
زمرو:پولينيشيا
زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ 
زمرو:آمريڪا جا ٻيٽ
زمرو:اوشينيا ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:اوشينيا ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:اوشينيا ۾ 1899 ادارا 
زمرو:پولينيشيا ۾ منحصر علائقا 
زمرو:اوشينيا ۾ منحصر علائقا 
زمرو:پولينيشيا ۾ منحصر علائقا
زمرو:آمريڪا جا اندروني علائقا 
زمرو:اوشينيا جي طبعي جاگرافي
زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ
زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون
زمرو:ننڍا ٻيٽ ترقي پذير علائقا
زمرو:پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ
زمرو:آمريڪا جا غير شامل ڪيل علائقا
زمرو:1899 ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا 
زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي