وڻ پوکڻ

وڻ لڳائڻ يا شجرڪاري وڻن جي ٻوٽن (seedlings) کي منتقل ڪرڻ جو عمل آهي، جيڪو عام طور تي ٻيلن جي واڌ، زمين جي بحالي، يا لينڊ اسڪيپنگ جي مقصدن لاءِ ڪيو ويندو آهي. هي عمل آربوريڪلچر ۾ وڏن وڻن کي منتقل ڪرڻ ۽ وڻن جي ٻج کي پکيڙڻ جي سست ۽ گهٽ قابل اعتماد طريقن کان مختلف آهي. وڻ هوا جي معيار کي بھتر بڻائڻ، آبهوا جي اصلاح، پاڻيءَ جي بچاءُ، مٽيءَ جي تحفظ ۽ جهنگلي جيوت جي مدد ذريعي ڊگهي عرصي تائين ماحول ۾ پنھنجو حصو وجهن ٿا. ضيائي تاليف (Photosynthesis) جي عمل دوران، وڻ ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ جذب ڪن ٿا ۽ آڪسيجن پيدا ڪن ٿا.

ٻيلي جي واڌ ويجهہ (silviculture) ۾، هن سرگرميءَ کي "ٻيھر ٻيلي پوکڻ" (reforestation) يا "نئين ٻيلي جي پوکائي" (afforestation) چيو ويندو آهي، جنھن جو دارومدار ان تي آهي تہ ڇا اهو علائقو تازو ٻيلو رهيو آهي يا نہ. ان ۾ اهڙن علائقن تي ٻوٽا لڳائڻ شامل آهن جتي ٻيلو ڪاٺ جي واڍي، باھ، بيماري، يا انساني سرگرمين جي ڪري متاثر ٿيو هجي. شجرڪاري ٻيلن جي سائنس تي ٻڌل آهي ۽ جيڪڏهن صحيح نموني ڪئي وڃي تہ ان جي نتيجي ۾ هڪ متاثر ٿيل علائقو ڪاميابيءَ سان ٻيھر آباد ٿي سگهي ٿو. پر هڪ پوکيل ٻيلو شايد ئي ڪڏهن قدرتي ٻيلي جي جيو تنوع (biodiversity) ۽ پيچيدگيءَ جي برابري ڪري سگهي.
ڇاڪاڻ تہ وڻ وڌڻ سان فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ خارج ڪن ٿا، تنھنڪري شجرڪاريءَ کي آبھوا جي تبديلي کي گهٽائڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ريگستان کي سائو بڻائڻ جا منصوبا پڻ جيو تنوع کي بھتر بڻائڻ، پاڻيءَ جي قدرتي نظام جي بحالي، ۽ زراعت ۽ ٻيلن ۾ روزگار جي واڌ سبب معاشي ۽ سماجي فلاح لاءِ ڪيا ويندا آهن.

 لڳايا ويندڙ وڻن جا قسم 
لڳايل وڻ جو قسم ماحولياتي نتيجن تي وڏو اثر وجهي سگهي ٿو. اڪثر ڪري تيزيءَ سان وڌندڙ نسلن جھڙوڪ بيد مشڪ، ڪيسورائينا يا پائن (جھڙوڪ Pinus radiata) لڳائڻ ٻاهرين مفادن لاءِ فائديمند هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهڙن مونوڪلچر فارمن جا ماحولياتي فائدا مقامي ٻيلن جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هوندا آهن.

مقامي ماحوليات کي هٿي ڏيڻ لاءِ ڪيترائي ماحولياتي ماهر صرف مقامي وڻن جي پوک جي حمايت ڪن ٿا. هڪ عملي حل اهو آهي تہ سخت ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ مقامي وڻ لڳايا وڃن جيڪي زمين کي ٻيھر آباد ڪرڻ شروع ڪن.

 پوکڻ جي مند 

 اگهاڙي پاڙ (Bareroot) وارو اسٽاڪ 
ٻيلن جي سائنس جو قديم ادب متفق آهي تہ بھار جي مند اگهاڙي پاڙ وارن ٻوٽن کي پوکڻ لاءِ بھترين وقت آهي، جڏهن اهي اڃا خوابيده (Dormancy) حالت ۾ هوندا آهن.Sutton, R.F. 1984. Plantation establishment in the boreal forest: glyphosate, hexazinone, and manual weed control. For. Chron. 60:282–287. تومي ۽ ڪورسٽين (1942) موجب: "تقريبن بغير ڪنھن استثنا جي، پوکڻ جو سڀ کان موزون وقت ڪوپيون ڦٽڻ کان 2 هفتا يا ان کان اڳ جو آهي".Toumey, J. W. and Korstian, C.F. 1942. Seeding and planting in the forestry practice. Ed. 3. John Wiley & Sons Inc., New York.
بھار جي مند ۾ پوکڻ جا ٻہ اهم فائدا آهن: (1) ٻوٽا واڌ ويجهہ جي ماحول کي جواب ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا، ۽ (2) زمين جا عوامل وڻ جي بچاءُ ۽ واڌ جي حمايت ڪن ٿا.Stiell, W.M. 1976. White spruce: artificial regeneration in Canada. Dep. Environ., Can. For. Serv., Ottawa ON, Inf. Rep. FMR-X-85. 275 p. جيڪڏهن ڪو پروگرام بھار ۾ مڪمل نہ ٿي سگهي تہ ٻيا اختيار جھڙوڪ سرءُ جي مند ۾ پوکائي يا سرد خانن ۾ محفوظ ڪيل اسٽاڪ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.

 آبھوا جي تبديلي کي گهٽائڻ ۾ ڪردار 

 ملڪن جي لحاظ کان 

 آسٽريليا 
آسٽريليا جا ٻيلا يورپي آبادڪاريءَ کان پوءِ سخت متاثر ٿيا آهن. حڪومت ۽ فردن پاران مقامي ماحول کي بحال ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن. گريننگ آسٽريليا هڪ قومي غير منافع بخش تنظيم آهي جيڪا وفاقي حڪومت پاران 1982 ۾ شروع ڪيل "نيشنل ٽري پروگرام" هلائي رهي آهي. آسٽريليا ۾ هر سال جولاءِ جي آخري هفتي ۾ "نيشنل ٽري ڊي" ملھايو ويندو آهي جنڻن ۾ هر سال 10 لک مقامي وڻ لڳائڻ جو هدف رکيو ويندو آهي.

 بنگلاديش 
بنگلاديش ۾ ٻھراڙيءَ جي رستن تي 45,000 وڻن جا ٻوٽا لڳايا ويندا. قانوني معاهدن موجب پيدا ٿيندڙ ڪاٺ جي دولت جو 60 سيڪڙو غريب ترين خاندانن جو هوندو. 45 غريب ٻھراڙيءَ جون عورتون ۽ 3 سماجي ورڪر 3 سالن تائين انهن ٻوٽن جي پرگهور لاءِ ملازمت تي رکيا ويندا.

 حوالا