نيايه

نيايه (سنسڪرت: न्यायः، IAST: nyāyaḥ)، جنهن جو لفظي مطلب ”انصاف“، ”قاعدا“، ”طريقو“ يا ”فيصلو“ آهي، هندو فلسفي جي ڇهن آرٿوڊوڪس (آستڪ) مڪتبن مان هڪ آهي. نيايه جو ڀارتي فلسفي ۾ سڀ کان اهم ڪردار منطق جي نظريي، طريقه ڪار ۽ علميات تي ٻڌل رسالن جي منظم ترقي آهي.B Gupta (2012), An Introduction to Indian Philosophy: Perspectives on Reality, Knowledge and Freedom, Routledge, , pages 171–189PT Raju (1985), Structural Depths of Indian Thought: Toward a Constructive Postmodern Ethics, State University of New York Press, , page 223

نيايه جي علميات ڇهن مان چار پرماڻ کي معتبر علم حاصل ڪرڻ جا ذريعا مڃي ٿي: پرتيڪشا (سڌو ادراڪ)، انومان (استدلال)، اُپمان (تشبيہ ۽ مقابلو) ۽ شبد (لفظ يا قابل اعتماد ماهرن جي شاهدي).John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, , page 238DPS Bhawuk (2011), Spirituality and Indian Psychology (Editor: Anthony J. Marsella), Springer, , page 172Gavin Flood, An Introduction to Hinduism, Cambridge University Press, , page 225 پنهنجي مابعدالطبيعات ۾ نيايه مڪتب ٻين جي ڀيٽ ۾ ويشيشڪه مڪتب جي وڌيڪ ويجهو آهي. ان جي مطابق انساني ڏک غلط علم (غلط تصورن ۽ اڻڄاڻائي) جي بنياد تي ٿيل عملن سبب پيدا ٿئي ٿو.Vassilis Vitsaxis (2009), Thought and Faith, Somerset Hall Press, , page 131 موڪش (آزادي) صحيح علم ذريعي حاصل ٿئي ٿي. انهيءَ اصول سبب نيايه علميات تي زور ڏئي ٿو، يعني صحيح علم حاصل ڪرڻ ۽ غلط تصورن کي ختم ڪرڻ جا معتبر ذريعا. ڪوڙو علم رڳو اڻڄاڻائي ناهي؛ ان ۾ وهم به شامل آهي. صحيح علم اهو آهي ته انسان پنهنجي وهمن کي سڃاڻي ۽ ختم ڪري، ۽ روح، نفس ۽ حقيقت جي سچي فطرت کي سمجهي.BK Matilal (1997), Logic, Language and Reality: Indian Philosophy and Contemporary Issues, Motilal Banarsidass, , pages 353–357
نياييڪ عالمن فلسفي کي سڌي فلسفياتي حقيقت پسندي جي صورت ۾ ڏٺو، يعني جيڪو واقعي موجود آهي، اهو اصولي طور انسان لاءِ ڄاڻڻ لائق آهي. انهن لاءِ صحيح علم ۽ سمجهه سادي ادراڪ کان مختلف آهي؛ ان لاءِ انوويوسايا (अनुव्यवसाय، ادراڪ جي ٻيهر جاچ يا انعڪاسي شعور) ضروري آهي. منطق ۽ دليل بابت اهم متن نيايه سُوتر آهي، جيڪو اڪشپاد گوتم سان منسوب آهي ۽ جنهن جي تاريخ 6هين صدي قبل مسيح کان 2هين صدي عيسوي جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.Jeaneane Fowler (2002), Perspectives of Reality: An Introduction to the Philosophy of Hinduism, Sussex Academic Press, , page 129B. K. Matilal "Perception. An Essay on Classical Indian Theories of Knowledge" (Oxford University Press, 1986), p. xiv.
نيايه مڪتب ڪجهه معاملن ۾ بڌ مت سان مشابهت رکي ٿو، خاص طور تي طريقي ۽ ڏک جي تشريح ۾؛ پر اهم فرق اهو آهي ته بدھ مت روح يا نفس جي وجود کي قبول نٿو ڪري.KN Jayatilleke (2010), Early Buddhist Theory of Knowledge, , pages 246–249; Steven Collins (1994), Religion and Practical Reason, , page 64; Edward Roer (Translator), ; Katie Javanaud (2013), Philosophy Now; John C. Plott et al (2000), Global History of Philosophy, , page 63 نيايه، جيئن هندو فلسفي جا ڪجهه ٻيا مڪتب جهڙوڪ دويتا ۽ وششتادويتا، روح ۽ نفس جي وجود تي ايمان رکن ٿا. انهن مطابق موڪش اڻڄاڻائي ۽ غلط علم جي خاتمي، صحيح علم جي حاصلات ۽ نفس جي اڻروڪ تسلسل جي حالت آهي.BK Matilal (1997), Logic, Language and Reality, Motilal Banarsidass, , pages 354–355David Ambeul (1998), Ontology in Indian Philosophy, Routledge Encyclopedia of Philosophy, , pages 118–127

 اشتقاق 
نيايه (न्याय) هڪ سنسڪرت لفظ آهي جنهن جو مطلب انصاف، برابري يا عام قاعدن جو مجموعو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ماڊل، اصول، عدالتي ڪارروائي يا فيصلي جي معنيٰ ۾ به استعمال ٿئي ٿو. منطق جي نظريي ۾، ۽ ڀارتي متنن ۾، اهو دليل يا قياس جي هڪ صورت لاءِ به استعمال ٿئي ٿو.
پانيڻي، جيڪو سنسڪرت جو وڏو گرامر دان هو، ”نيايه“ کي ”اي“ ڌاتوءَ مان نڪتل ڄاڻائي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”گم“ (وڃڻ) جهڙي آهي. انهيءَ لحاظ سان ”نيايه“ جو مطلب آهي ”رستو ڏيکاريندڙ“، ۽ اهو لفظ قياس جي نتيجي ”نگم“ سان اشتقاقي طور لاڳاپيل آهي.The Nyaya Sutras of Gautama (Original Text, English Translation & Commentary) Translated & English Commentary by M.M. Satisa Candra Vidyabhusana Edited with a Sanskrit Preface by Dr. Sukhram 
نيايه ڀارتي فلسفن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻين اصطلاحن سان به لاڳاپيل آهي، جهڙوڪ هتو-وِديا (سببن جو علم)، انوڪشيڪي (تحقيق جو علم يا منظم فلسفو)، پرمان-شاستر (صحيح علم جو علم)، تتّو-شاستر (حقيقتن جو علم)، ترڪ-وِديا (استدلال جو علم)، وادارٿ (بحث جو علم) ۽ فڪيڪا-شاستر (وهم ۽ فريب کي بي نقاب ڪرڻ جو علم).N Sinha (1990), The Nyaya Sutras of Gotama, Motilal Banarsidass, , see Introduction, pages i–ii انهن مان ڪجهه اصطلاح نيايه جي اوزارن کي شامل ڪن ٿا يا انهن تي دارومدار رکن ٿا.

 ترقي 

نيايه مڪتب جي تاريخي ترقي مڪمل طور واضح ناهي، جيتوڻيڪ ناسديه سُوڪت ۾ اهڙا روحاني سوال منطقي صورت ۾ پيش ڪيا ويا آهن. فرانسس ايڪس. ڪلوني مطابق، قبل مسيح جي شروعاتي صدين ۾ ابتدائي نيايه عالمن عقلي ۽ منظم تحقيق جي علم کي ترتيب ڏيڻ شروع ڪيو.Francis X. Clooney (2010), Hindu God, Christian God, Oxford University Press, , pages 18–19, 35–39

 بنيادي متن 
اڪشپاد گوتم 2هين صدي عيسوي کان اڳ نيايه سُوتر تصنيف ڪيو، جيڪو نيايه جو بنيادي متن آهي ۽ خاص طور منطق، طريقه ڪار ۽ علميات تي بحث ڪري ٿو. گوتم کي اڪشپاد ۽ درگھتپس به سڏيو ويندو هو.Padmapurana Uttarakhanda, Chapter 263 گوتم ۽ گوتما سندس خانداني نالا هئا، جڏهن ته اڪشپاد ۽ درگھتپس سندس مراقبي عادت ۽ ڊگهي تپسيا ڏانهن اشارو ڪن ٿا.

 تشريحي روايت 
نيايه سُوتر جي بنيادي متن ۾ پيش ڪيل خيالن کي وضاحت لاءِ تبصرن جي روايت ذريعي وڌايو ويو. اهي تبصرا ٻين روايتن جي عالمن پاران ٿيندڙ اعتراضن جو جواب ڏيڻ لاءِ به لکيا ويا.
ابتدائي نيايه عالمن خدا جي وجود بابت گهڻي بحث نه ڪئي، پر بعد وارن عالمن جهڙوڪ اُديانا خدا جي وجود جي حمايت ۾ دليل ڏنا. جڏهن ته ڪجهه ٻين نيايه عالمن خدا جي وجود جي مخالفت ۾ به دليل پيش ڪيا.G. Jha (1919), Original atheism of the Nyaya
نيايه جو سڀ کان اهم فڪري ڪردار علميات ۽ منطق جي نظام جي ترقي آهي، جنهن کي بعد ۾ ٻين ڀارتي فلسفيانه مڪتبن اختيار ڪيو.Oliver Leaman (2006), Nyaya, in Encyclopaedia of Asian Philosophy, Routledge, , pages 405–407

 متني ذريعا 
ياجناوالڪيا سمرتي ۾ نيايه کي سکيا جي چوڏهن اهم شاخن مان هڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. متسيا پراڻ مطابق نيايه جو علم برهما جي وات مان نڪتو. مھاڀارت ۾ پڻ نيايه جا اصول ذڪر ڪيا ويا آهن.
نيايه جو قديم ترين متن نيايه سُوتر آهي، جيڪو اڪشپاد گوتم سان منسوب آهي. متن پنج ڪتابن ۾ ورهايل آهي، هر هڪ ۾ ٻه ڀاڱا آهن. واتسيانا جو نيايه ڀاشيا هن تي مشهور تبصرو آهي. اُديوتاڪرا جو نيايه وارتڪ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ لکيو ويو. واچسپتي مشر جو نيايه وارتڪ تاتپريه ٽيڪا نائين صديءَ ۾ لکيو ويو. اُديانا جو نيايه تاتپريه پرشُدهي ۽ نيايه ڪسومانجلي پڻ اهم آهن. بعد ۾ نوان نيايه جي روايت ۾ گنگيش اپادھيا جو تتّوچنتامڻي اهم متن بڻيو.

 مابعدالطبيعات 

 سورهن درجا (پدارٿ) 
نيايه مابعدالطبيعات سورهن پدارٿ کي تسليم ڪري ٿي، ۽ انهن مان ٻئي درجي پريميه ۾ ويشيشڪه جا ڇهه يا ست درجا شامل آهن.Sharma, C. (1997). A Critical Survey of Indian Philosophy

اهي سورهن درجا هي آهن:

 تحقيق جا طريقا ۽ موضوع
 پرماڻ (صحيح علم جا ذريعا)
 پريميه (علم جا موضوع)
 تحقيق جون حالتون
 سمشيا (شڪ)
 پريوجن (مقصد)
 دِرشٽانت (مثال)
 سڌانته (قبول ڪيل نتيجو)
 اوَيَوَ (قياس جا جزا)
 ترڪ (فرضياتي دليل)
 نِرنَيه (فيصلو)
 بحث جون صورتون
 واد (سچ تي مبني بحث)
 جلپ (فتح لاءِ بحث)
 ويتندا (تباهي ڪندڙ بحث)
 هيتواڀاس (غلط دليل)
 چھل (چال)
 جاتي (پيچيده رد)
 نگرهستان (شڪست جو نقطو)

 نفس 
نيايه مطابق نفس ذهن کان الڳ آهي، ۽ ذهن جسم کان الڳ آهي. نفس غير مادي آهي ۽ پاڻ ۾ شعور وارو ناهي. ذهن (منس) الڳ وجود رکي ٿو، ڇو ته هڪ ئي وقت هڪ ئي شيءِ کي ٻن مختلف حواسن سان نٿو ڏسي سگهجي.

 سبب جو نظريو 

سبب کي اهڙو اڳوڻو عنصر چيو وڃي ٿو جيڪو اثر کان اڳ لازمي ۽ بي بدل موجود هجي، ۽ اثر کي اهڙو نتيجو جيڪو سبب کان پوءِ لازمي طور ظاهر ٿئي. ساڳيو سبب ساڳيو اثر پيدا ڪري ٿو، ۽ ساڳيو اثر ساڳئي سبب سان پيدا ٿئي ٿو.

نيايه سببن جا ٽي قسم مڃي ٿي:
 سماوائي – مادي سبب (مثال: ڪپڙي لاءِ ڌاڳو)
 اسماوائي – اهڙو سبب جيڪو صفت ڏئي (مثال: ڌاڳي جو رنگ)
 نِمِتّ – ڪارگر سبب (مثال: جُلاهو)

ڪنهن شيءِ کي سبب سڏڻ لاءِ شرط:
 اڳوڻو هجي
 لازمي هجي
 غير مشروط هجي

نيايه پنج اتفاقي اڳوڻن کي سبب نٿو مڃي، جهڙوڪ:
 رڳو اتفاقي اڳوڻو
 پري سبب
 ساڳي وقت پيدا ٿيندڙ اثر
 دائمي شيون
 غير ضروري عنصر

 علميات 


نيايه جا علميات بابت رسالا هندو ڌرم جي ٻين مڪتبن تي وڏي اثرانداز ٿيا. نيايه فلسفي ۾ علم کي ”اهڙو شعوري واقعو“ چيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي موضوع سان موافقت رکي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو صحيح ڪم ڪندڙ علمي اوزار مان پيدا ٿيو هجي. پرماڻ سنسڪرت لفظ آهي، جنهن جو سڌو مطلب ”علم جا وسيلا“ آهي. ان ۾ هڪ يا وڌيڪ اهڙا معتبر ۽ صحيح طريقا شامل ٿين ٿا جن ذريعي انسان درست ۽ سچو علم حاصل ڪري ٿو.James Lochtefeld, "Pramana" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing. , pages 520–521 پرمان جو مرڪز اهو آهي ته صحيح علم ڪيئن حاصل ٿئي، انسان ڪيئن ڄاڻي، ڪيئن نه ڄاڻي، ۽ ڪنهن شيءِ يا شخص بابت ڪيتري حد تائين معتبر علم حاصل ٿي سگهي ٿو.Karl Potter (2002), Presuppositions of India's Philosophies, Motilal Banarsidass, , pages 25–26 تعريف موجب پرماڻ فاعلي يا حقيقتن تي مشتمل آهن، يعني اهي غلط عقيدو پيدا نٿا ڪن. تنهنڪري، بيان غلط ٿي سگهن ٿا، پر ”شاهدي“ (پرماڻ جي حيثيت سان) غلط نٿي ٿي سگهي.
نيايه عالمن صحيح علم (پريميه) حاصل ڪرڻ لاءِ چار معتبر وسيلا (پرماڻ) مڃيا آهن –

 ادراڪ (پرتيڪش)،
 استدلال (انومان)،
 ڀيٽ/مثال (اپمان)،
 ۽ معتبر ذريعن جي ڳالهه/شاهدي (شبد).

نيايه عالمن، ٻين مڪتبن جي عالمن سان گڏجي، ”غلطين“ بابت به هڪ منظم نظريو تيار ڪيو ته جيئن علم جي تلاش ۾ ٿيندڙ خطائن جي سڃاڻپ، انهن جو سبب، ۽ سندن اصلاح جو طريقو واضح ٿي سگهي. انهن ۾ سمشيا (مسئلا، عدم هم آهنگي، شڪ) ۽ وپريايا (ابتڙت، خطائون) شامل آهن،Karl Potter and Sibajiban Bhattacharya (1994), The Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 6, Princeton University Press, , page 422 جن کي ترڪ (دليل بازي/فني استدلال) جي منظم عمل سان درست يا حل ڪري سگهجي ٿو.Karl Potter and Sibajiban Bhattacharya (1994), Logical Theory & Gangesa & Other chapters, in The Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 6, Princeton University Press, , page 69-81, 178–201, 462–466Gerald Larson and Ram Bhattacharya, The Encyclopedia of Indian Philosophies (Editor:Karl Potter), Volume 4, Princeton University Press, , pages 361–362

پرتيڪش (ادراڪ)
پرتيڪش نيايه علميات ۾ پهريون ۽ اهم ترين درجو رکي ٿو. ادراڪ ٻه قسم جو ٿي سگهي ٿو: لوڪڪ (عام) ۽ الوكڪ (غير معمولي).Troy Organ, Philosophy and the Self: East and West, Associated University Presse, , pages 91–94 اڪشپاد گوتم نيايه سُوتر (I, i.4) ۾ عام ادراڪ جي تعريف ڪري ٿو ته اهو ”اهڙو غير خطائي شعور“ آهي جيڪو حواسن جي عضون جي موضوع سان سڌي رابطي مان پيدا ٿئي.

ڀارتي متن صحيح ادراڪ لاءِ چار شرط بيان ڪن ٿا: اندريھارٿسنيڪرش (حواسن جو موضوع سان سڌو تجربو)، اويواپديشيه (غير لفظي؛ يعني صحيح ادراڪ ٻڌ سڻ تي نٿو هجي، جتي حس ڪو ٻئي جي ڳالهه کي قبول/رد ڪري)، اوياڀيچار (نه ڀٽڪندڙ؛ ادراڪ تبديل نه ٿئي ۽ نه ئي ڌوڪي جو نتيجو هجي ڇاڪاڻ⁠تہ حس/مشاهدو خراب، مشڪوڪ يا عيب وارو هجي)، ۽ ويووسايتمڪ (قطعي؛ يعني شڪ واري فيصلي کي خارج ڪري).Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, , pages 160–168
نيايه عالمن موجب عام ادراڪ اکين، ڪنن، نڪ، ڇهاءُ ۽ چکڻ ذريعي حقيقت جي سڌي تجربي تي ٻڌل آهي. غير معمولي ادراڪ ۾ يوگج يا پرتڀا (الھام/سُجهاءُ)، سامنيلڪشن پرتیڪش (خاص ادراڪن مان عمومي نتيجي ڏانهن وڃڻ جو هڪ طريقو)، ۽ ڄاڻ لڪشن پرتیڪش (ڪنهن موضوع جي هاڻوڪي حالت مان ان جي اڳين عملن/حالتن جي ادراڪ) شامل آهن.Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, , pages 168–169

 قطعي ۽ غير قطعي ادراڪ 
نيايه ۾ ادراڪ جا ٻه مرحلا بيان ڪيا وڃن ٿا. پهريون نِروِڪلپ (غير قطعي) آهي، جتي انسان رڳو شيءِ کي ڏسي ٿو پر ان جون خصوصيتون واضح طرح نٿو ڄاڻي؛ ٻيو سَويِڪلپ (قطعي) آهي، جتي شيءِ جون خصوصيتون چٽي طرح معلوم ٿين ٿيون.Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, , pages 170–172 واتسيانا چوي ٿو ته جيڪڏهن شيءِ نالي سان گڏ ادراڪ ۾ اچي ته اهو قطعي ادراڪ آهي، ۽ جيڪڏهن نالي کان سواءِ اچي ته غير قطعي. جيانت ڀٽ مطابق غير قطعي ادراڪ ۾ جوهر، صفتون، عمل ۽ ڪُلّيون جدا جدا ۽ غير مربوط نموني پڪڙ ۾ اچن ٿيون، جڏهن ته قطعي ادراڪ ۾ اهي سڀ هڪ نالي سان گڏ هڪ گڏيل صورت ۾ معلوم ٿين ٿا. ان کان پوءِ هڪ وڌيڪ مرحلو پرتياڀڄن به آهي، جنهن ۾ يادگيري جي بنياد تي ٻيهر سڃاڻپ ٿئي ٿي.C Sharma, A Critical Survey of Indian Philosophy, Delhi: Motilal Banarsidass, , pages192-196

انومان (استدلال)
انومان نيايه جي وڏي اهميت واري شاخ آهي. اهو ٻن قسمن جو ٿي سگهي ٿو: پاڻ لاءِ استدلال (سوارٿانومان—جتي باقاعده طريقيڪار ضروري نه هجي، ۽ گهڻو ڪري پنجن مرحلن مان آخري ٽي ڪافي سمجهيا وڃن) ۽ ٻين لاءِ استدلال (پَراَرٿانومان—جتي پنج مرحلن وارو منظم طريقو گهربل هجي). انومان کي ٽن قسمن ۾ به ورهايو وڃي ٿو: پوروَوت (ڏٺل سبب مان اڻ ڏٺل اثر جو اندازو)، شيشَوَت (ڏٺل اثر مان اڻ ڏٺل سبب جو اندازو)، ۽ سامنيا‌تودرِشٽ (جتي استدلال سببتي نه پر گڏ موجودگيءَ جي يڪسانيت تي ٻڌل هجي). انومان ۾ غلطي جا امڪان به بيان ڪيا وڃن ٿا.

 استدلال جو طريقو 
استدلال جو طريقو جزوي کان جزوي ڏانهن عام قاعدي وسيلي هلڻ تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ استقرا ۽ استنباط گڏ ٿين ٿا. مثال طور پنج مرحلا هن ريت آهن:
 ٽڪريءَ تي باهه آهي (پرتجنا—دعوا)
 ڇو⁠تہ اُتي دونھون آهي (هيتو—سبب)
 جتي جتي دونھون آهي اُتي باهه هوندي آهي، جهڙوڪ رڌڻي ۾ (اُداهَرڻ—مثال)
 ٽڪريءَ تي اهو دونھون آهي جيڪو باهه سان لاڳو آهي (اوپنايه—تطبيقي ڳنڍ)
 تنهنڪري ٽڪريءَ تي باهه آهي (نگمن—نتيجو)

هن مثال ۾ ٽڪري پڪش (ننڍي حد)، باهه سڌيه (وڏي حد)، ڌوؤں هيتو، ۽ دونھون ۽ باهه جو لاڳو لاڳاپو وياپتي سڏجي ٿو.

هيتو جون پنج خاصيتون به بيان ڪيون ويون آهن.

 استدلال جون خطائون (هيتواڀسا) 
انومان ۾ خطائون (هيتواڀسا) گهڻن سببن ڪري ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ اڻ ثابت سبب (اسڌه)، غير يڪسان سبب (ساوياڀيچار)، برابر طاقت واري ضد دليل (ستپرتيپڪش)، ادراڪ وغيره سان رد ٿيندڙ دليل (باڌت)، يا ابتڙ نتيجو ڪڍندڙ دليل (ويرڌه).

اپمان (ڀيٽ/مثال)
اپمان جو مطلب ڀيٽ ۽ مثال ذريعي سڃاڻپ آهي. لوچٽفيلڊ مطابق، ان کي اهڙي مثال سان سمجهي سگهجي ٿو: هڪ مسافر کي ڪنهن جهنگلي علائقي جو جانور اڳ ڪڏهن نه ڏٺل هجي، پوءِ کيس ٻڌايو وڃي ته اهو جانور ڳئون جهڙو ڏسجي ٿو ۽ چري به ڳئون وانگر ٿو، پر ڪجهه فرقن سان؛ اهڙي ڀيٽ مسافر کي بعد ۾ ان جانور جي سڃاڻپ ۾ مدد ڏئي ٿي.James Lochtefeld, "Upamana" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing. , page 721 ڀيٽ جو موضوع اپميه، جنهن سان ڀيٽ ڪئي وڃي اهو اپمانم، ۽ صفت/مشترڪ خصوصيت سامانيا سڏجي ٿي.Monier Williams (1893), Indian Wisdom – Religious, Philosophical and Ethical Doctrines of the Hindus, Luzac & Co, London, pages 457–458 مثال طور، جيڪڏهن ڪو چوي ”هن جو چهرو چنڊ جهڙو وڻندڙ آهي“ ته ”چهرو“ اپميه، ”چنڊ“ اپمانم، ۽ ”وڻندڙ هجڻ“ سامانيا آهي.

شبد (لفظ/شاهدي)
شبد مان مراد معتبر ۽ ڀروسي جوڳن ماڻهن/متنن جي شاهدي آهي.Eliott Deutsche (2000), in Philosophy of Religion : Indian Philosophy Vol 4 (Editor: Roy Perrett), Routledge, , pages 245–248;
John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, , page 238 هرييانا موجب شبد-پرمان قابل اعتماد شخص جي شاهدي (آپت واڪيه) آهي. انسان وٽ وقت ۽ وسيلن جي محدوديت سبب سڀ حقيقتون سڌي طرح معلوم نٿيون ٿي سگهن، تنهنڪري هو والدين، خاندان، دوستن، استادن ۽ سماج جي ٻين ڀروسي وارن ماڻهن تي ڀاڙيندو آهي ته جيئن علم جلدي حاصل ڪري ۽ ٻين سان ونڊي.M. Hiriyanna (2000), The Essentials of Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, , page 43 شاهدي ٻه قسم جي ٿي سگهي ٿي: ويدڪ (چار مقدس ويدن جا لفظ) ۽ لوڪڪ (ڀروسي وارن ماڻهن جا لفظ ۽ تحريرون). نيايه ۾ ويدڪ شاهدي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جڏهن ته لوڪڪ علم کي وڌيڪ معتبر علم ملڻ تي پرکيو ۽ درست ڪيو وڃي ٿو.

 سڌي حقيقت پسندي 
نيايه فلسفي ۾ سڌي حقيقت پسندي جو مطلب اهو آهي ته اسان جا ادراڪ ٻاهرين شين بابت ڄاڻ ڏيندڙ حالتون آهن. نيايه موجب دنيا مستحڪم ۽ ٽن-بعدي شين تي مشتمل آهي، ۽ درجابنديءَ جو نظام حقيقت جي بناوت سان هم آهنگ آهي. نيايه ”ڪُلّين“، صفتن ۽ لاڳاپن کي دنيا جي ترتيب سمجهڻ ۾ بنيادي حيثيت ڏئي ٿو.

 ٻين مڪتبن سان ڀيٽ 
هندو ڌرم جي هر مڪتب وٽ علميات بابت پنهنجا رسالا آهن، ۽ پرماڻن جو تعداد به مختلف آهي. مثال طور نيايه وٽ چار پرماڻ آهن، جڏهن ته چارواڪ وٽ رڳو هڪ (ادراڪ)، ۽ ادوَيت ويدانت وٽ ڇهه وسيلا مڃيا وڃن ٿا.

 اَنيٿاکيياتي واد يا وِپريتاکيياتي واد (غلطين جو نظريو) 
نيايه موجب عام ادراڪ ۾ حواسن ۽ موضوع جو سڌو رابطو ٿيندو آهي. وهمي ادراڪ ۾، جيڪو شيءَ وانگر ڏسجي ٿي، اها ادراڪ جي هنڌ تي موجود نه هوندي. ان کي سمجهائڻ لاءِ هو ”ياد جي بحالي ذريعي پيش ٿيڻ“ (ڄاڻ لڪشن پرياسَتّي) جو نظريو پيش ڪن ٿا، جنهن موجب ماضي جي تجربي مان معلوم ٿيل صفتون هاڻوڪي ڏسڻ تي چڙهائيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح صدف-چانديءَ واري وهم ۾، صدف کي ”چانديءَ“ جي صفت سان ڏٺو وڃي ٿو، پر چاندي حقيقت ۾ ٻئي هنڌ موجود هوندي آهي؛ ان جو ادراڪ سڌي رابطي کان سواءِ ياد جي وسيلي ٿئي ٿو.

هن نظريي جي ٽي مشهور مثال هن ريت آهن:
 پري کان چندن ڏسي ”سڳندار چندن“ جو ادراڪ—بغير سنگهڻ جي.
 خود آگاهي (انووياوسايا)—ادراڪ کان پوءِ فوراً ذهن جو موضوع سان لاڳاپو.
 وهم—جهڙوڪ صدف کي چاندي سمجهڻ.

انهن مثالن ۾ سڌو رابطو نه هوندي به ادراڪ ”جيئري ٿيل ياد“ جي وسيلي پيدا ٿئي ٿو، يعني ماضيءَ جو علم هاڻوڪي ادراڪ کي اهڙي طرح شڪل ڏئي ٿو جو اهو سڌو ادراڪ جهڙو محسوس ٿئي.

 خدا ۽ نجات بابت 
ابتدائي نياييڪرن ايشور (لفظي معنا: اعليٰ روح) بابت تمام ٿورو لکيو. موجود شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيايه جا شروعاتي عالم غير-خداپرست يا ملحد هئا.John Clayton (2010), Religions, Reasons and Gods: Essays in Cross-cultural Philosophy of Religion, Cambridge University Press, , page 150G Oberhammer (1965), Zum problem des Gottesbeweises in der Indischen Philosophie, Numen, 12: 1–34 پوءِ، وقت سان گڏ، نيايه عالمن پنهنجي علمياتي بصيرتن ۽ طريقيڪار کي هن سوال تي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته: ڇا خدا موجود آهي؟ ڪن خدا جي وجود خلاف دليل ڏنا ۽ ڪن حق ۾.

 دليل ته خدا موجود ناهي 
نيايه سُوتر جي چوٿين ڪتاب، پهرين باب، آيتن 19–21 ۾ (خدا جي موجودگيءَ کي) هڪ مفروضو طور آندو ويو آهي، پوءِ ان جو نتيجو بيان ڪيو ويو آهي، پوءِ ان جي ابتڙ شاهدي پيش ڪري تضاد مان اهو نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته مفروضو صحيح نه آهي.

انهن ٽن آيتن جي سڌي (لفظي) پڙهڻيءَ موجب نيايه مڪتب انساني عمل جي اثرائتي لاءِ خدا جي ضرورت کي رد ڪري ٿو. ڇو⁠تہ انساني عمل ۽ ان جا نتيجا خدا جي وجود جي فرض کان سواءِ به سمجھ ۾ اچن ٿا، تنهنڪري سُوتر IV.1.21 کي ”خدا جي وجود ۽ خداپرستيءَ جي مفروضي“ تي تنقيد طور ڏٺو وڃي ٿو. مٿين آيتن جو پسمنظر مختلف ”مؤثر سببن“ (efficient causes) سان لاڳاپيل بحثن تي مشتمل آهي. مثال طور نيايه سُوتر IV.1.22 کان IV.1.24 تائين اهو مفروضو به پرکي ٿو ته ”اتفاقي قسمت/اچانڪ اتفاق“ دنيا جي وضاحت ڪري سگهي ٿو، جڏهن انهن ڀارتي عالمن خدا کي مؤثر سبب طور رد ڪيو.

 دليل ته خدا موجود آهي 
نيايه ڪُسُمانجلي ۾ اُديانا خدا (خالق) جي وجود لاءِ هيٺيان نَو دليل پيش ڪري ٿو، ۽ گڏوگڏ چارواڪ، ميمامس، ٻڌ، جين ۽ سنکيا جهڙن ملحدانه يا غير-خداپرست نظامن جا اعتراض ۽ سوال به رد ڪري ٿو:Sharma, C. (1997). A Critical Survey of Indian Philosophy, Delhi: Motilal Banarsidass, , pp.209–10

ڪاريات (يعني ”اثر مان“): دنيا هڪ اثر آهي. هر اثر لاءِ هڪ مؤثر سبب هوندو آهي. تنهنڪري دنيا جو به مؤثر سبب هوندو. اهو مؤثر سبب خدا آهي.
آيوجَنات (يعني ”ترتيب/جوڙجڪ مان“): ائٽم غير فعال آهن. ڪنهن مادّي کي بڻجڻ لاءِ انهن جو گڏ ٿيڻ ضروري آهي. گڏ ٿيڻ لاءِ حرڪت گهربل آهي. بغير عقل ۽ حرڪت جي سرچشمي جي ڪا شيءِ نٿي هلي. جڏهن⁠تہ اسان مادو موجود ڏسون ٿا، تنهنڪري ضرور ڪنهن ذهين سرچشمي انهن غير فعال ائٽمن کي حرڪت ڏني. اهو ذهين سرچشمو خدا آهي.
ڌرتياديھ (يعني ”ٿام/سهاري مان“): ڪا شيءِ هن دنيا کي قائم رکي ٿي، ۽ ڪا شيءِ ان کي ختم به ڪري ٿي. غير ذهين ادرشت (اڻ ڏٺل فطري اصول) ائين نٿو ڪري سگهي. لازماً ڪا ذهين قوت پٺيان آهي. اها خدا آهي.
پدات (يعني ”لفظ مان“): هر لفظ جو مطلب هوندو آهي ۽ اهو ڪنهن شئي جي نمائندگي ڪندو آهي. لفظن جي هن نمائندگيءَ جي قوت جو ڪو سبب ضرور آهي. اهو سبب خدا آهي.
پرتيئاٿ (يعني ”ايمان يا اعتبار مان“): ويد بي خطا آهن. انسان خطاپذير آهن. بي خطا ويد خطاپذير انسانن جا لکيل نٿا ٿي سگهن. ڪنهن بي خطا هستي انهن کي ترتيب ڏنو. اهو خدا آهي.
شروتيھ (يعني ”شاسترن مان“): بي خطا ويد خدا جي وجود جي شاهدي ڏين ٿا. تنهنڪري خدا موجود آهي.
واڪيات (يعني ”حُڪمن/هدايتن مان“): ويد اخلاقي قاعدن بابت آهن. اهي الهي آهن. اهڙا الهي حڪم ۽ پابنديون رڳو اهڙي خالق کان ٿي سگهن ٿا جيڪو قانون ڏيندڙ هجي. اهو خالق خدا آهي.
سنکياوشيشات (يعني ”اعداد جي خصوصيت مان“): ادراڪ جي قاعدن موجب رڳو ”هڪ“ جو عدد سڌي طرح ادراڪ ۾ اچي سگهي ٿو؛ باقي سڀ عدد ”استدلال“ ۽ شعور جا تصور آهن. جڏهن انسان پيدا ٿئي ٿو ته سندس ذهن استدلال ۽ تصور لاءِ تيار نه هوندو؛ پوءِ شعور ترقي ڪري ٿو. عددن جا مڪمل تصور قائم ڪرڻ جي صلاحيت ڪنهن بنياد تي دارومدار رکي ٿي. اهو بنياد الهي شعور آهي. تنهنڪري خدا جو وجود لازم آهي.
ادرشتات (يعني ”اڻ ڏٺل (قانون) مان“): هر ڪو پنهنجي عملن جا ڦل ڀوڳي ٿو. چڱايون ۽ بڇڙايون عملن سان گڏ ٿين ٿيون. ڪا ”اڻ ڏٺل قوت“ انهن جو حساب رکي ٿي. پر جيڪڏهن اها قوت غير ذهين هجي ته ان کي ڪم ڪرڻ لاءِ ذهين رهنمائي گهرجي. اها ذهين رهنمائي خدا آهي.
نياييڪرن مطابق ايشور ۾ اَڌرم، غلط علم ۽ خطا موجود نه هوندي؛ ۽ ان ۾ ڌرم، صحيح علم ۽ سڪون/برابري (equanimity) موجود هوندا آهن. وڌيڪ اهو ته ايشور قادر مطلق آهي ۽ پنهنجي مخلوق لاءِ ڀلائيءَ واري طريقي سان عمل ڪري ٿو.

 نجات 
نياييڪر مڃين ٿا ته دنيا جي بندش جو سبب غلط علم آهي، ۽ ان کي ان جي ابتڙ تي لڳاتار ڌيان ڏيڻ (پرتيپڪش ڀاونا) يعني صحيح علم ذريعي ختم ڪري سگهجي ٿو.Dasgupta, Surendranath (1975). A History of Indian Philosophy, Vol. I, Delhi: Motilal Banarsidass, , p.365  جو شروعاتي سُوتر چوي ٿو ته رڳو صحيح علم ئي نِهشريئس (نجات) ڏانهن وٺي وڃي ٿو. تنهن هوندي به نيايه مڪتب اهو به چوي ٿو ته صحيح علم حاصل ڪرڻ لاءِ خدا جي ڪرم/فضل (grace) ضروري آهي.Sharma, C. (1997). A Critical Survey of Indian Philosophy, Delhi: Motilal Banarsidass, , p.208 جيانت پنهنجي نيايه منجري ۾ نجات کي ”نفس/ذات“ جي اهڙي غير فعال حالت طور بيان ڪري ٿو، جتي اهو پنهنجي فطري پاڪيزگيءَ ۾ هجي ۽ خوشي، ڏک، علم ۽ ارادي سان لاڳاپو نه رکي.Dasgupta, Surendranath (1975). A History of Indian Philosophy, Vol. I, Delhi: Motilal Banarsidass, , p.366

 نيايه جو بدھ مت تي اثر 

جيتوڻيڪ شروعات ۾ نيايه ٻڌ مت کان جدا هو، پر دليل آڻڻ، استدلال ۽ علميات بابت نيايه جي سخت ۽ منظم طريقي ڪار ٻڌ فلسفي جي ارتقا تي گهرو اثر وڌو، خاص طور منطقي ڇنڊڇاڻ، علميات، ۽ عقيدن بابت مناظرن جي جوڙجڪ وارن ميدانن ۾.

 نيايه ۽ ٻڌ علميات 
ٻڌ علميات تي نيايه جو اثر تمام گهرو آهي، خاص طور ”پرماڻ“ (صحيح علم جا معتبر ذريعا) بابت بحثن جي ترقي ۾. هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏيکاريل آهي ته ٻڌ مفڪرن ڪيئن نيايه جي تصورَن کي پنهنجي فلسفيانه نظامن اندر شامل ڪري، انهن کي پنهنجن نظرين سان هم آهنگ ڪندي نئون رخ ڏنو:

+ ٻڌ علميات تي نيايه جو اثر نيايه جو تصور  ٻڌ مت ۾ موافقت/ترميم  ٻڌ مفڪر ۽ متن پرتيڪشا (پرٽيڪشَ)  ٻڌ مت ادراڪ (پرتيڪشا) کي رڳو حسي ڄاڻ تائين محدود نه رکيو، پر شين جي بي ثباتي (اڻ-دائميت) ۽ باهمي لاڳاپيداري/انحصار کي سمجھڻ واري بصيرت تائين وڌايو.  ڌرماڪيرتي جو پرماڻ وارتيڪ سڌي ادراڪ تي زور ڏئي بي ثباتي ۽ ”انا-نه هجڻ“ جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو. انومان (اَنومانَ)  ٻڌ فلسفين، خاص ڪري ڌرماڪيرتي، استدلال (انومان) کي سبب-ڪارڻ ثابت ڪرڻ ۽ ”ذات/انا“ ۽ شين جي غير-جوهر واري حيثيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيو.  ناگارڄُڻ جي ”فطري جوهر“ جي نفي وارا دليل سببن ۽ شرطَن تي دارومدار (پرتيتيا سمُتپاد) ڏيکارڻ لاءِ انومان استعمال ڪن ٿا. اپمان (اوپمانَ)  قياس/تمثيل ٻڌ متنن ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ”شونيتا“ جهڙيون پيچيده ۽ تجريدي ڳالهيون سمجهي سگهجن.  شروعاتي مڌيمڪ مفڪرن وٽ ”انا-نه هجڻ“ ۽ بي ثباتي جا مطلب واضح ڪرڻ لاءِ؛ ۽ واسنبڌو وٽ شعور جي نوعيت بيان ڪرڻ لاءِ. شبد (شبدَ)  ٻڌ جي تعليمات کي معتبر شاهدي/قول طور ورتو وڃي ٿو؛ نيايه ۾ جيئن مقدس متنن کي حجت سمجھيو وڃي ٿو، ٻڌ مت ۾ به هن ذريعو کي نروان ڏانهن راهه جي تصديق لاءِ ڪم آندو وڃي ٿو.  يوگاچار متنن ۾ گهڻو ڪري معتبر شاهدي (شبد) تي زور ڏنو وڃي ٿو ته جيئن شعور جي حقيقت ۽ جاڳرتا/روشن ٿيڻ جو رستو سمجهي سگهجي.

 نيايه ۽ ٻڌ منطق 
اثر جو هڪ اهم ميدان منطق به هو. نيايه جو منظم نظامِ استدلال (انومان) ٻڌ منطق تي سڌو اثرانداز ٿيو، خاص طور ڌرماڪيرتي جهڙن عالمن جي ڪم ۾. نيايه جي ”هيتو“ (سبب/دليل) ۽ صحيح حجت جي بناوت تي زور کي ٻڌ مفڪرن پنهنجن ”پرماڻ“ بنياد دليلن ۾ اختيار ڪيو، ته جيئن ”بي ثباتي“ ۽ ”اناتمن“ (انا-نه هجڻ) جهڙين تعليمات کي منطقي ثبوتن سان سهارو ملي.
پرماڻ وارتيڪ ۾ ڌرماڪيرتي نيايه جي منطقي اوزارن کي ٻڌ مابعدالطبيعات مطابق نئين نموني ترتيب ڏئي ٿو. مثال طور نيايه جي استدلالي ڍانچي کي استعمال ڪري اهو ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي ته سڀئي پديدا سببن ۽ شرطَن تي ڀاڙين ٿا (پرتيتيا سمُتپاد)، ۽ انهن جو ڪو مستقل ”فطري جوهر“ (سوڀاوا) ناهي. مڌيمڪ فلسفي ۾ ناگارڄُڻ ۽ شانتي ديوا پڻ جدلي منطق ۽ دليل آڻڻ جي طريقن کي، جيڪي گهڻو ڪري نيايه جي روايت سان هم سنگت آهن، استعمال ڪري نيايه جي ”غير تبديل ٿيندڙ ذات“ واري تصور تي تنقيد ڪئي.

 نيايه ۽ ٻڌ مناظري جا طريقا 
ٻڌ اسڪولاستي روايت ۾ مناظري/بحث (يوڪتي) جي باقاعده مشق ۾ به نيايه جو اثر نظر اچي ٿو، خاص طور خانقاهي ادارن اندر. نيايه جا سخت قاعدا—معتبر دليل، ترتيب وار احتجاج، ۽ شاهدي/ثبوت جي اهميت—ٻڌ مفڪرن اختيار ڪري پنهنجي اندروني بحثن ۽ ٻين فلسفيانه مڪتبن سان مناظرن ۾ لاڳو ڪيا.
ڀارت ۾ ٻڌ خانقاهي ادارن ۾ مناظري جي جوڙجڪ اڪثر نيايه جي علمياتي اصولن سان ٺهڪي اچي ٿي، جتي صحيح دليل ۽ ثبوت جي بنياد تي عقيدن جو دفاع ڪيو وڃي ٿو. بحثن جو مرڪز گهڻو ڪري ”پرماڻن جي حجيت“ ۽ حقيقتِ وجود بابت سوال رهيا: ٻڌ مت ۾ ”بي ثباتي“ ۽ ”اناتمن“ بمقابل ”پايداري“ ۽ ”ذات“ وارا دعويٰ. پوءِ اهي مناظري جا طريقا تبت ۽ اوڀر ايشيا ۾ به اسڪولاستي روايت جو اهم حصو بڻيا.

 ٻڌ اصولن تي نيايه جي تنقيد 
نيايه جي اثر سان گڏ، نيايه عالمن ٻڌ فلسفي جي ڪيترن اصولن تي کليل تنقيد به ڪئي. نيايه فلسفي اُديانا ذات/نفس جي ماهيت بيان ڪندي ٻڌ مت جي ”انا-نه هجڻ“ واري تعليم تي اعتراض ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين نٿو ٿي سگهي جو هڪ واحد هستيءَ جو تصور لڳاتار شعوري واقعن تي غلط طرح سان مڙهيل هجي. ذات بابت اُديانا جو رسالو ”آتما تتو ويويڪ“ کي ”ٻڌ ڌِڪّار“ پڻ چيو وڃي ٿو.
ٻڌ مت جو ”ڪشنڪتا“ (هر شيءِ جو لمحي لمحي ۾ بدلجڻ) وارو نظرئو به نيايه عالمن سخت تنقيد هيٺ آندو، ۽ مثال طور اهو سوال اٿاريو ته جيڪڏهن سڀ ڪجهه لمحي وارو آهي ته پوءِ ٻڌ مت ۾ ڏان/دان جي تعليم ڇو ڏني وڃي ٿي؟Sadhukhan, S. K. (1990). The Conflict between the Buddhist and the Naiyayika Philosophers: A Brief Survey. Namgyal Institute of Tibetology, Gangtok, Sikkim. اهڙي تنقيد رڳو مابعدالطبيعات تائين محدود نه رهي؛ نيايه عالمن، جهڙوڪ اُديوتڪرا، ٻڌ علميات جي ”اپوها“ واري نظرئي تي به اعتراض ڪيو.

 پوءِ وارن ٻڌ روايتن ۾ نيايه جو اثر 
نيايه جو اثر رڳو شروعاتي ڀارتي ٻڌ مفڪرن تائين محدود نه رهيو، پر پوءِ وارن ٻڌ روايتن کي به متاثر ڪندو رهيو. مثال طور تبتي ٻڌ مت ۾ مناظري ۽ منطق جا انتهائي نفيس طريقا پيدا ٿيا، جن تي ڀارتي نيايه ۽ ان سان لاڳاپيل منطقي روايتن جو اثر نمايان آهي. گيليوگ مڪتب ۾ ڌرماڪيرتي جا ”پرماڻ“ متن درسگاهي نصاب جو مرڪزي حصو بڻيا، ۽ ساڳئي وقت نيايه جي متنن سان به پڙهائيءَ ۾ لاڳاپا رکيا ويا.
ان کان سواءِ زين ۽ چان جهڙين روايتن ۾ پڻ—ڀارت جي شروعاتي اسڪولاستي منطق جي اثر هيٺ—عقلي گفتگو ۽ سوال-جواب کي ڪڏهن ڪڏهن اهڙي نموني استعمال ڪيو ويو جو عمل ڪندڙ جي سمجھ ”شونيتا“ ۽ بي ثباتي ڏانهن تيز ٿئي.

 نيايه ۽ ٻڌ مت بابت بِي.ڪي. متيلال جون خدمتون 
بي.ڪي. متيلال، ڀارتي فلسفي جو مشهور محقق، نيايه ۽ ٻڌ علميات جي فڪري لاڳاپن کي اجاگر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پنهنجي تحقيق ۾ متيلال وضاحت ڪري ٿو ته ڌرماڪيرتي جهڙا ٻڌ مفڪر ڪيئن نيايه جي منطقي ڍانچن کي اختيار ڪري بي ثباتي ۽ ”اناتمن“ لاءِ دليل ترتيب ڏين ٿا. متيلال اهو به ڏيکاري ٿو ته ٻڌ مفڪرن نيايه جي ”جوهر پرستي“ تي تنقيد ڪندي منظم دليل ۽ احتجاج وسيلي نيايه جي ”ذات جي پايداري“ ۽ شين جي ”فطري ماهيت“ بابت دعوائن کي چئلينج ڪيو.
متيلال جي ڇنڊڇاڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته عقيدن جي اختلافن باوجود، نيايه ۽ ٻڌ مت ۾ هڪ گڏيل دلچسپي موجود هئي: علم حاصل ڪرڻ جا منظم طريقا ۽ دليل آڻڻ جي ضابطن کي وڌيڪ نفيس بڻائڻ. ٻنهي روايتن جي هن گڏيل فڪري مشق ۾، جتي هڪ طرف اشتراڪ ملي ٿو اتي ٻي طرف مابعدالطبيعات جا اختلاف به وڌيڪ چٽا ٿين ٿا.

 ٻڌ فڪر تي نيايه جي اثر جو جدول 
هيٺ ڏنل جدول ۾ ٻڌ فلسفي ۾ نيايه جي اختيار/ترميم ڪيل اهم خيالن جو خلاصو ڏنل آهي:

+ ٻڌ فڪر تي نيايه جو اثر نيايه جو تصور  ٻڌ مت ۾ موافقت/ترميم  ٻڌ فلسفي ۾ مثال پرماڻ (صحيح علم جا ذريعا)  ٻڌ علميات ۾ هڪ منظم ڍانچو ٺهيو، جنهن ۾ ادراڪ ۽ استدلال کي مرڪزي حيثيت ملي، ۽ ٻين ذريعن تي به بحث وڌيو.  ڌرماڪيرتي جي علميات پرماڻ وارتيڪ ۾. پرتيڪشا (ادراڪ)  شين جي بي ثباتي ۽ بدلجندڙ نوعيت تي زور، ۽ سببن-شرطن جي باهمي لاڳاپي کي سمجھڻ.  دليل ته سڀ شيون عارضي/بي ثبات آهن. انومان (استدلال)  سبب-ڪارڻ جي ڇنڊڇاڻ ۽ ”شونيتا“ ۽ ”ذات جي غير-جوهر“ لاءِ دليل.  ناگارڄُڻ جا ”سوڀاوا“ (فطري جوهر) خلاف منطقي ردّ. اپمان (قياس/تمثيل)  تجريدي فلسفيانه تصورن کي مثالن ۽ تمثيلن سان واضح ڪرڻ جو طريقو.  ٻڌ متنن ۾ پيچيده تعليمات جي وضاحت لاءِ. شبد (قول/شاهدي)  ٻڌ جي ڌرم-تعليمات کي معتبر قول طور سمجهڻ.  ڪيترن ٻڌ مڪتبن ۾، خاص طور يوگاچار روايت ۾. يوڪتي (مناظري جو منطق)  خانقاهي مناظرن ۾ ترتيب وار دليل، ثبوت، ۽ احتجاج جا ضابطا.  ڀارت، تبت ۽ اوڀر ايشيا جي اسڪولاستي ادارن ۾.

 وڌيڪ ارتقا ۽ فڪري لاڳاپا 
ڌرماڪيرتي ۽ ناگارڄُڻ کان علاوه، ٻڌ مفڪر جهڙوڪ واسنبڌو ۽ شانتي ديوا پڻ نيايه سان هم آهنگ منطق ۽ دليلن کي پنهنجي تحريرن ۾ ڪم آندو. واسنبڌو جي ابهڌرمه روايت واري ڪم ۾ ادراڪ ۽ استدلال بابت بحثن کي اهڙي نموني استعمال ڪيو ويو جو شين جي عارضي نوعيت ۽ پايداريءَ جي وهم تي تنقيد وڌيڪ پختي ٿئي.
ان کان پوءِ تبتي ٻڌ مت جا عالم، جهڙوڪ چندرڪيرتي ۽ جاميانگ ژيپا، انهن مباحثن کي وڌيڪ وڌايو. هيءَ لاڳاپيداري رڳو هڪ طرفي ”اثر“ نه رهي، پر صدين تائين هلندڙ فڪري ڏي وٺ (intellectual exchange) جي صورت اختيار ڪندي، مختلف علائقن ۽ دورن ۾ نون سوالن ۽ نون جوابن کي جنم ڏيندي رهي.

 نيايه سُوتر تي شرحون 
نيايه سُوتر جي ترتيب کان پوءِ ان تي گهڻيون شرحون/تبصرا لکيا ويا. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:

 نيايه سُوتر — گوتم / اڪسپاڊه
 نيايه ڀاشيه — واتسيايانا
 نيايه وارتيڪه — اُديوتڪرا
 نيايه وارتيڪه تاتپرَي ٽيڪا — واچسپتي مشرا
 نيايه وارتيڪه-تاتپرَيٽيڪا-پريشوڌي — اُديانا
 پريشوڌي پرڪاشه — وردھمانه
 ورڌمانيدو — پدمناڀا مشرا
 نيايه الانڪار — شريڪانٿ
 نيايه الانڪار ورتتي — جيانت
 نيايه منجري — جيانت
 نيايه ورتتي — اڀيتلڪاوپاڌيائيه
 نيايه ورتتي — وشواناٿ
 مِتاڀاسِني ورتتي — مهاديو ويدانتِي
 نيايه پرڪاشه — ڪيشيَو مشرا
 نيايه ٻوڌڻي — گورڌن
 نيايه سُوتر وِياکيا — مٿوراناٿ

 مغربي فلسفي کان اختلاف 

 اڳ-تجربي (A priori) علم 
نيايه فلسفو اڳ-تجربي (a priori) علم جي ڪا الڳ درجو بندي قائم نٿو ڪري. هن چونڊ جو هڪ سبب اهو ٿي سگهي ٿو ته نيايه رڳو ڊي ري (de re) علم کي اهميت ڏئي ٿو، دي ڊڪٽو (de dicto) علم کي نه.

 منطق 

مغربي منطق جون بنيادي خاصيتون هي آهن: اهو 'قضين/پروپوزيشنن' جي اڀياس سان واسطو رکي ٿو، خاص طور انهن جي 'منطقي صورت' سان، جيڪا انهن جي 'مواد' يا 'مادّي پهلو' کان جدا ڪري ڏٺي وڃي ٿي. اهو 'صحيح استدلال جي عام شرطن' بابت ڳالهائي ٿو، جتي مقدمن (premises) جي سچائي يا ڪوڙائي جو استدلال جي 'منطقي درستي/اعتبار' تي ڪو سڌو اثر نه هوندو. اهو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ اهو اهڙي رمزي/علامتي ٻوليءَ (symbolic language) جو سهارو وٺي ٿو، جنهن جو قدرتي ٻولين سان ٿورو لاڳاپو هوندو آهي. مغربي منطق جي تاريخي ارتقا جو وڏو ڌيان رياضيائي استدلال جي نمونن کي منظم ڪرڻ تي رهيو آهي، جتي رياضيائي شيون يا ته هڪ آزاد مثالي جهان ۾ موجود سمجهيون وڃن ٿيون يا خالص رسمي دائري ۾. ان جي ڀيٽ ۾ ڀارتي منطق عام طور اهڙن مثالي هستين سان بحث نٿو ڪري جهڙوڪ پروپوزيشنون، 'منطقي سچ' کي 'مادّي سچ' کان الڳ ڪرڻ، يا اهڙي خالص رمزي ٻولي جيڪا قدرتي ٻولين کان بلڪل ڪٽي ويل هجي.

ڀارتي منطق ۾، جيڪو نيايه ۾ بنياد رکي ٿو، مرڪزي ڌيان علميات (epistemology) يا علم جي نظريي تي آهي. ان ڪري ڀارتي منطق جو مقصد رڳو رياضي ۾ دليلن کي سخت ۽ درست بڻائڻ نه، پر قدرتي سائنسن (جنهن ۾ رياضي به اچي ٿي، ڇو ته ڀارتي روايت ۾ رياضي کي قدرتي سائنس جون خاصيتون ڏنيون ويون آهن، نه ڪي بنا-سياق رسمي بيانن جو مجموعو) ۽ فلسفيانه گفتگو ۾ ملندڙ دليلن کي به مضبوط، منضبط ۽ معتبر بڻائڻ آهي. ڀارتي منطق ۾ استدلال 'قياسي ۽ استقرائي' (deductive and inductive) ٻئي ٿي سگهي ٿو، ۽ 'رسمي توڙي مادّي' (formal as well as material) پهلو رکي سگهي ٿو. جوهر ۾، اهو سائنسي جاچ/تحقيق (scientific enquiry) جو طريقو آهي. تنهن ڪري ڀارتي 'رسمي منطق' مغربي معنائن ۾ مڪمل طور 'رسمي' ناهي، ڇاڪاڻ ته هتي 'صورت' کي 'مواد' کان مڪمل طور ڌار نٿو ڪري سگهجي. حقيقت ۾ منطقي گفتگو مان اهڙا اصطلاح ڪڍڻ لاءِ وڏي احتياط ڪئي وڃي ٿي، جن وٽ ڪو حوالائي/اشاري مواد (referential content) نه هجي. جيڪو بيان اڳ ئي ڪوڙو ثابت هجي، اهو صحيح دليل ۾ مقدمو طور قبول نه ڪيو وڃي ٿو. انهيءَ سبب 'بالواسطه ثبوت جو طريقو' (reductio ad absurdum) کي—نه ڀارتي فلسفي ۾، نه ڀارتي رياضي ۾—اهڙي هستيءَ جي وجود لاءِ صحيح طريقو نٿو سمجهيو وڃي، جنهن جو وجود ٻين (سڌن) ثبوتن سان اصولي طور به ڏيکارڻ ممڪن نه هجي.

ڀارتي منطق خالص رمزي ۽ مواد کان آزاد 'رسمي ٻولي' (formal language) کي منطقي ڇنڊڇاڻ جو ذريعو بڻائڻ جي ڪوشش نٿو ڪري. ان جي بدران، ڀارتي منطق، خاص طور نوِيه-نيايه (Navya-Nyāya) جي دؤر ۾—جنهن جي شروعات 14هين صديءَ ۾ گانيگي شا اُپادھيايا جي ڪم سان ٿي—هڪ اهڙي فني/تخنيقي ٻولي پيدا ڪئي جيڪا قدرتي ٻولي سنسڪرت تي ٻڌل آهي، پر مختلف فني تدبيرن سان 'غير درستگي' ۽ 'گمراهه ڪندڙ بي قاعدگين' کان بچي ٿي. سنسڪرت تي ٻڌل هجڻ سبب هن فني ٻوليءَ ۾ فطري بناوت، تشريح، ۽ جاچ/بحث جي سياق جي حساسيت پيدا ٿئي ٿي. ان جي ابتڙ، مغربي منطق جا رمزي رسمي نظام—جيتوڻيڪ انهن جي بناوت تي يورپي ٻولين جا ڪجهه بنيادي نمونا (مثلاً ڪوانٽيفڪيشن وغيره) اثرانداز رهيا—پر اهي پاڻ کي خالص رمزي سمجهن ٿا، ۽ چون ٿا ته انهن وٽ پاڻ ۾ ڪا تشريح نه هوندي؛ تشريح پوءِ مخصوص ميدان جي سياق ۾ ڌار کان شامل ڪئي ويندي آهي، جيڪو اهو رسمي نظام استعمال ڪري رهيو هجي.

 ”علم-اول“ علميات 
روايتي تعريفِ علم کان هٽي، ٽيمٿِي وليمسن (Timothy Williamson) 'علم-اول' (knowledge first) طريقي جي حمايت ڪري ٿو، جنهن ۾ علم کي جواز يافته سچو يقين (justified true belief) جي صورت نه، پر هڪ بنيادي حيثيت ڏني وڃي ٿي. هيءَ راءِ نيايه جي علمياتي دليلن سان به هڪ جهڙائي رکي ٿي، جتي اهو چيو وڃي ٿو ته علم هڪ 'غير-مرڪب' ذهني حالت (non-composite mental state) آهي.

 پڻ ڏسو 

نيايه سُوتر
نوِيه-نيايه، 13هين – 18هين صديون
قديم مِٿلا يونيورسٽي
ٻڌ منطق-علميات
گوتم ٻڌ
گوتم مھارشي
هندو فلسفو
نيايه جي استادن جي فهرست
نيتي نيتي  "نه هيءُ، نه اهو" (نيتي سنڌي (sandhi) مان نا-اِتي "اِهو نه" مان آهي).
شاستر پرماڻم هندو مت ۾
ترڪ-سنگرهه
پدارٿا
ويشيشڪه#پدارٿا جون درجا بنديون
درجا بنديون (ارسطو)

 حوالا 

 وڌيڪ پڙهڻ 
 ڪِسور ڪُمار چڪربرتي (1995)، Definition and induction: a historical and comparative study, University of Hawaii Press, , 
 گنگيشا (2010)، Classical Indian philosophy of induction: the Nyāya viewpoint, (Translator: Kisor Kumar Chakrabarti), , 
 گنگيشا (2020)، Tattva-cintā-maṇi, (“Jewel”), translated by Stephen Phillips, Jewel of Reflection on the Truth about Epistemology. 3 volumes, London: Bloomsbury.
 گوپي ڪويراج (1961)، Gleanings from the history and bibliography of the Nyaya-Vaisesika literature, Indian Studies: Past & Present, 
 آرٿر ڪيٿ (1921)، Indian logic and atomism: an exposition of the Nyāya and Vaiçeṣika systems, Greenwood Press, 
 بمل متيلال (1977)، A History of Indian Literature – Nyāya-Vaiśeṣika, Otto Harrassowitz Verlag, , 
 اسٽيڦن فلپس (2012)، Epistemology in classical India: the knowledge sources of the Nyāya school, Routledge, , 
 ڪارل پوٽر (1977)، Indian metaphysics and epistemology: the tradition of Nyāya-Vaiśeṣika up to Gaṅgeśa, Princeton University Press, 

 نوِيه-نيايه مڪتب 
 بمل متيلال، The Navya-nyāya doctrine of negation: the semantics and ontology of negative statements, Harvard University Press, 
 ڊينيئل ايڇ. ايڇ. اِنگالز، Materials for the study of Navya-nyāya logic, Harvard University Press, 

 ٻاهريون ڪڙيون 

 نيايه بابت ليڪچر  The Oxford Centre for Hindu Studies, Oxford University of Hindu Studies، آڪسفورڊ يونيورسٽي
گنيري، جوناردن، ايڊورڊ اين. زالٽا (ed.)، "Analytic Philosophy in Early Modern India", اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلسفي.


زمرو:قديم هندستاني فلسفي ۾ مڪتب ۽ روايتون
زمرو:جوهر پرستي
زمرو:هندو فلسفو
زمرو:منطق جي تاريخ
زمرو:آستڪ