اينٿراسائيٽ

اينٿراسائيٽ، جنهن کي سخت ڪوئلو ۽ ڪارو ڪوئلو پڻ چيو ويندو آهي، ڪوئلو جو هڪ سخت ۽ ڳاڙهو قسم آهي، جنهن ۾ نيم ڌاتي جهڙي چمڪ (سب ميٽيلڪ لسٽر) موجود هوندي آهي. هي ڪوئلي جي سڀني قسمن مان سڀ کان وڌيڪ ڪاربان تي مشتمل، گهٽ ۾ گهٽ نجاست رکندڙ، ۽ سڀ کان وڌيڪ توانائي جي ڪثافت وارو ڪوئلو آهي، ۽ درجي بندي جي لحاظ کان ڪوئلي جو سڀ کان اعليٰ درجو رکي ٿو.
آمريڪا جي نارٿ ايسٽرن پينسلوانيا واري ڪوئلي جو علائقو دنيا ۾ اينٿراسائٽ ڪوئلي جا سڀ کان وڏا ڄاتل ذخيرا رکي ٿو، جن جو اندازي موجب مقدار ست ارب شارٽ ٽن (6.35 ارب ميٽرڪ ٽن) آهي. عالمي پيداوار جو وڏو حصو چين مان حاصل ٿئي ٿو؛ جڏهن ته ٻيا پيدا ڪندڙ ملڪ روس، يوڪرين، اتر ڪوريا، ڏکڻ آفريڪا، ويٽنام، آسٽريليا، ڪينيڊا ۽ آمريڪا آهن. 2023ع ۾ سڄي دنيا ۾ اينٿراسائيٽ ڪوئلي جي ڪل پيداوار 632 ملين شارٽ ٽن (573 ملين ميٽرڪ ٽن) هئي.
اينٿراسائيٽ ڪوئلي جو سڀ کان وڌيڪ ميٽامارفزم مان گذريل قسم آهي، پر ان هوندي به اهو گهٽ درجي جي ميٽامارفزم جي نمائندگي ڪري ٿو، جيئن روڊ آئلينڊ جي نيريگينسٽ بيسن ۾ موجود اينٿراساٽٽ، جيڪو گرين شسٽ ميٽامارفڪ فيسيس (مسڪووايٽ–ڪلورائيٽ ذيلي فيسيس) سان تعلق رکي ٿو. اينٿراسائٽ ۾ ڪاربان جو مقدار 86٪ کان 97٪ تائين هوندو آهي.
هي اصطلاح انهن قسمن جي ڪوئلي لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي پنهنجي دکڻ (ignition) جي نقطي کان هيٺ گرم ڪرڻ وقت تاري (tarry) يا ٻيون هائيڊروڪاربان ٻاڦون خارج نٿا ڪن. اينٿراسائٽ کي باهه ڏيڻ ڏکيو هوندو آهي، پر اهو ننڍڙي، نيري ۽ بنا دونهين واري شعلي سان سڙندو آهي.
اينٿراسائيٽ کي مختلف درجن ۾ ورهايو ويندو آهي. معياري درجي جو اينٿراسائيٽ گهڻو ڪري بجلي جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته اعليٰ درجو (HG) ۽ انتهائي اعليٰ درجو (UHG) خاص طور تي ڌاتوڪاري جي شعبي ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. اينٿراسائيٽ دنيا جي ڪوئلي جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 1٪ حصو بڻائي ٿو، ۽ اهو دنيا جي رڳو ڪجهه ملڪن ۾ کني ڪيو وڃي ٿو.

نالا

ينٿراسائيٽ جو نالو قديم يوناني ٻولي جي لفظ anthrakítēs () مان نڪتل آهي، جنهن جو سڌو مطلب آهي ”ڪوئلي جهڙو“.   
اينٿراسائيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيا نالا هن ريت آهن: ڪارو ڪوئلو (black coal)، سخت ڪوئلو (hard coal)، پٿريلو ڪوئلو (stone coal)،  گهرو ڪارو ڪوئلو (dark coal)، ڪافي ڪوئلو (coffee coal)، انڌو ڪوئلو (blind coal ـ اسڪاٽلينڊ ۾)، ڪِلڪيني ڪوئلو (Kilkenny coal ـ آئرلينڊ ۾)، ڪرو ڪوئلو يا ڪرا ڪوئلو (crow / craw coal)، ۽ ڪارو هيرو (black diamond)۔  

نيرو ڪوئلو (Blue Coal) اينٿراسائيٽ جو اهو نالو هو، جيڪو اڳي تمام گهڻو مشهور ۽ واپاري نشان (trademark) طور استعمال ٿيندو هو. هي ڪوئلو پينسلوينيا ۾ گلين آلڊن ڪوئل ڪمپني پاران ڪڍيو ويندو هو، ۽ موڪلڻ کان اڳ کاڻ ۾ نيري رنگ سان رنگيو ويندو هو، ته جيئن ان کي اتر اوڀر آمريڪا جي مارڪيٽن ۾ مقابلي وارن کان الڳ سڃاڻي سگهجي. 

ڪَلم (Culm) جو مطلب برطانوي انگريزي ۽ آمريڪي انگريزي ۾ مختلف آهي.  
برطانوي انگريزي ۾ ”ڪَلم“ ان اڻپوري اينٿراسائيٽ کي چيو ويندو آهي، جيڪو گهڻو ڪري ڊيَوَن ۽ ڪارنوول جي اترين علائقن ۾ ملي ٿو، ۽ جيڪو رنگ (pigment) طور استعمال ٿيندو هو. اهو اصطلاح ڪجهه ڪاربونيفيرس پٿريلي تهن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيڪي برطانيا ۽ رائينش پهاڙي علائقن ۾ ملن ٿيون، ۽ جن کي ڪَلم ميجرز (Culm Measures) پڻ چيو وڃي ٿو. برطانيا ۾ اهو اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن اوڻيهين صديءَ دوران برطانيا مان برآمد ٿيندڙ ڪوئلي لاءِ پڻ استعمال ٿيو. آمريڪي انگريزي ۾ڪَلم مان مراد اينٿراسائيٽ ڪوئلي جي کاڻ مان نڪرندڙ ڪوئلي جو فضلو آهي، جيڪو اڪثر مٽي ۽ ننڍن ٽڪرن تي مشتمل هوندو آهي، ۽ گهريلو ڀٽن ۾ استعمال لائق نه هوندو آهي.

خاصيتون

اينٿراسائيٽ ظاهر ۾ معدني نما مادو جيٽ سان ملي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن جيٽ جي نقلي صورت طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي۔
اينٿراسائيٽ عام بٽومينس ڪوئلو کان پنهنجي وڌيڪ سختي جي ڪري مختلف هوندو آهي (موهس سختي جي پيماني تي 2.75 کان 3 تائين)، ان جي نسبي ڪثافت 1.3 کان 1.4 تائين هوندي آهي، ۽ ان ۾ چمڪ هوندي آهي جيڪا اڪثر نيم ڌاتي هوندي آهي ۽ هلڪي سائي جهڙي عڪس سان نظر ايندي آهي۔ ان ۾ مقرر ڪيل ڪاربان (fixed carbon) جو مقدار گهڻو ۽ اڏامندڙ مادو (volatile matter) جو مقدار تمام گهٽ هوندو آهي۔ اهو نرم يا ريشي جهڙن درزن کان پاڪ هوندو آهي ۽ هٿ سان رگڙڻ تي آڱرين کي ڪارو نٿو ڪري۔  
بٽومينس ڪوئلي جو اينٿراسائيٽ ۾ تبديل ٿيڻ وارو عمل اينٿراسائيٽيزيشن سڏبو آهي۔
تازو کاڻ مان ڪڍيل اينٿراسائيٽ ۾ نمي جو مقدار عام طور 15 سيڪڙو کان گهٽ هوندو آهي۔ اينٿراسائيٽ جي حرارتي توانائي 26 کان 33 ميگا جول في ڪلوگرام (22 کان 28 ملين برطانوي حرارتي يونٽ في شارٽ ٽن) تائين هوندي آهي، جڏهن نمي ۽ معدني مادو ڪڍي حساب ڪيو وڃي۔ آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اينٿراسائيٽ ڪوئلي جي سراسري حرارتي توانائي لڳ ڀڳ 29 ميگا جول في ڪلوگرام (25 ملين Btu في ٽن) هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي نمي ۽ معدني مادو شامل هوندو آهي۔

1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ اينٿراسائيٽ جي فضلي يا کاڻ جي ڪچري کي فوسل ايندھن پاور پلانٽن ۾ ري سائيڪلنگ جي صورت ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ هي عمل کاڻن جي بحالي (reclamation) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن تحت اهي ڪلم جا ڍير ٻيهر استعمال ڪيا وڃن ٿا، جيڪي انهن قانونن کان اڳ جا آهن، جن ۾ کاڻن جي مالڪن تي زمين کي لڳ ڀڳ اصل حالت ۾ بحال ڪرڻ لازم ڪيو ويو هو۔
ڪيميائي لحاظ کان، اينٿراسائيٽ کي عام بٽومينس ڪوئلي ۽ گريفائٽ جي وچ واري مرحلي طور سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو اڳئين مان اڏامندڙ جزن جي تقريباً مڪمل خاتمي سان ٺهي ٿو۔ اهو گهڻو ڪري انهن علائقن ۾ ملي ٿو، جتي تمام گهڻو دٻاءُ ۽ زور پيو هجي، جهڙوڪ وڏن جبلن جي قطارن جا ڪنارا۔  
اينٿراسائيٽ اڪثر سختي سان بگڙيل تلڇٽي پٿرن سان لاڳاپيل هوندو آهي، جيڪي وڌيڪ دٻاءُ ۽ گرمي هيٺ رهيا هجن (پر مڪمل ميٽامارفڪ حالتن تائين نه پهتا هجن)، جڏهن⁠تہ بٽومينس ڪوئلو عام طور گهٽ بگڙيل يا هموار تلڇٽي پٿرن سان لاڳاپيل هوندو آهي۔  
اپالاچين جبلن جي ريج اينڊ ويلي علائقي ۾، اوڀر-مرڪزي پينسلوينيا جي ڪوئلي واري علائقي مان کوٽائي ڪيل اينٿراسائيٽ جون دٻايل تهون، ساڳين بٽومينس ڪوئلي جي تهن جو وڌايل حصو آهن، جيڪي وڌيڪ اولهه ۾ اليگيني پليٽو جي هموار تلڇٽي پٿرن مان کوٽيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ ڪينٽڪي، ويسٽ ورجينيا، اوڀر اوهايو ۽ اولهه پينسلوينيا۔
ساڳي نموني، ڏکڻ ويلز ۾ اينٿراسائيٽ وارو علائقو سوانسي ۽ لينيللي جي اولهه ۾ سخت مڙيل حصي تائين محدود آهي، جڏهن⁠تہ وچ ۽ اوڀر وارا حصا اسٽيم ڪوئلو، ڪوڪنگ ڪوئلو ۽ گهريلو ڪوئلو پيدا ڪن ٿا۔
اينٿراسائيٽ ۾ ثانوي ورهاڱي وارا تهه ۽ درز ٺهڻ سبب ڪجهه تبديليون نظر اچن ٿيون، جنهن ڪري اصل تلڇٽ جون لڪيرون هميشه صاف نظر نٿيون اچن۔ ان جي حرارتي چالڪائي پڻ وڌيڪ هوندي آهي؛ تنهن ڪري گرم هٿ ۾ رکڻ وقت اينٿراسائيٽ جو ٽڪرو، ساڳئي گرمي پد تي بٽومينس ڪوئلي جي ٽڪري جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو محسوس ٿيندو آهي۔
اينٿراسائيٽ کي تاريخي طور بلاسٽ فرنسن ۾ لوهه ڳارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو، پر ان ۾ ڌاتي ڪوڪ جيان سوراخدار بناوت نه هئڻ سبب، آخرڪار ڪوڪ اينٿراسائيٽ جي جاءِ وٺي ويو۔

کاڻڪاري ۽ استعمال جي تاريخ
ويلز جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ اينٿراسائيٽ گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور (قرونِ وسطيٰ) کان گهريلو ايندھن طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن اهو ساونڊرزفوٽ جي ڀرسان کاڻ مان ڪڍيو ويندو هو۔ جديد دور ۾، اينٿراسائيٽ جي وڏي پيماني تي کاڻڪاري ڏکڻ ويلز ڪوئل فيلڊ جي اولهه حصي ۾ ويهين صدي جي آخري ڏهاڪن تائين جاري رهي۔
آمريڪا ۾ اينٿراسائيٽ ڪوئلي جي تاريخ 1790ع ۾ پاٽسويل، پينسلوينيا مان شروع ٿئي ٿي، جڏهن شڪاري نيچو ايلن اهڙي ڪوئلي جي دريافت ڪئي، جنهن علائقي کي اڄ ڪوئلي وارو علائقو سڏيو وڃي ٿو۔ روايت مطابق، ايلن براڊ ماونٽن جي هيٺان سمهي پيو ۽ جاڳڻ تي ڏٺائين ته وڏي باهه لڳي آهي، ڇو⁠تہ سندس ڪيمپ فائر اينٿراسائيٽ ڪوئلي جي ٻاهر نڪرندڙ تهه کي ٻاري ڇڏيو هو۔

اٺارهين صدي جي آخر تائين آمريڪا ۾ اهو معلوم ٿي چڪو هو ته اينٿراسائيٽ ساڙي سگهجي ٿو، پر ان کي ساڙڻ جا طريقا اڃا واضح نه هئا۔ اينٿراسائيٽ ڪاٺ ۽ بٽومينس ڪوئلي کان ان لحاظ کان مختلف آهي جو ان جو ٻرڻ وارو گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي ۽ ان کي ساڙڻ لاءِ هيٺان تازو هوا جو وهڪرو گهربل هوندو آهي۔ ان وقت ڪيترائي دعوائون ڪيون وڃن ٿيون ته آمريڪا ۾ سڀ کان پهريون اينٿراسائيٽ ڪير ساڙيو، ۽ اهڙيون سڀ دعوائون پينسلوينيا سان لاڳاپيل آهن۔  
پاٽسويل، پينسلوينيا دعويٰ ڪري ٿو ته شهر جي بنياد هڪ اينٿراسائيٽ سان هلندڙ لوهي ڀٺي جي چوڌاري پئي، جيڪا جان پاٽس 1806ع ۾ خريد ڪئي هئي ۽ جيڪا 1795ع ۾ اسڪُويل ڪِل درياهه تي تعمير ڪئي وئي هئي۔  
چارلس وي هيگنر پنهنجي 1869ع واري ڪتاب ۾ لکي ٿو ته جوسايا وائيٽ ۽ اِرسڪين هيزرڊ جي ڪارخاني ۾ هڪ ملازم غلطين کان پوءِ اتفاقي طور اينٿراسائيٽ ساڙي ويٺو، جيڪو اسڪُويل ڪِل درياهه جي آبشارن وٽ واقع هو، ۽ اهو واقعو 1812ع کان 1815ع جي وچ واري عرصي ۾ ٿيو۔  
ساڳي طرح، جج جيسي فيل کي اهو اعزاز ڏنو وڃي ٿو ته هن 11 فيبروري 1808ع تي وِلڪس-بير، پينسلوينيا ۾ پهريون ڀيرو اينٿراسائيٽ کي گهريلو گرمي لاءِ ساڙيو۔ هن پنهنجي چمني ۾ کليل جالي استعمال ڪري اينٿراسائيٽ ساڙي اهو ثابت ڪيو ته اهو رهائشي ايندھن طور ڪارائتو آهي۔

بهار 1808ع ۾، جان ۽ ابيجاه اسمتھ پليموٿ، پينسلوينيا مان سسڪويهانا درياهه وسيلي پهريون تجارتي طور کوٽيل اينٿراسائيٽ روانو ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۾ تجارتي اينٿراسائيٽ کاڻڪاري جي شروعات ٿي۔ ان پهرين کاڻ کان پيداوار وڌندي 1917ع ۾ 100 ملين ٽنن کان وڌيڪ جي بلند ترين سطح تي پهتي۔
اينٿراسائيٽ کي ٻارڻ ۾ ڏکيائي هجڻ سبب شروعاتي دور ۾ ان جو استعمال محدود رهيو، خاص طور لوهي ڀٺين ۾۔ 1828ع ۾ هاٽ بلاسٽ ٽيڪنالاجي جي ترقي کان پوءِ، جيڪا فضول گرمي استعمال ڪري هوا کي اڳواٽ گرم ڪندي هئي، اينٿراسائيٽ ترجيحي ايندھن بڻجي ويو ۽ 15 سالن اندر آمريڪا جي سور لوهه (pig iron) جي پيداوار جو 45٪ فراهم ڪرڻ لڳو۔ بعد ۾، ڪوڪ اينٿراسائيٽ جي جاءِ وٺي ويو۔
اوڻيهين صدي جي آخر کان وٺي 1950ع تائين، اينٿراسائيٽ اتر آمريڪا ۾ گهرن ۽ عمارتن کي گرم ڪرڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ايندھن هو، جيستائين تيل ۽ پوءِ قدرتي گئس جا نظام رائج ٿيا۔ ڪيترين وڏين سرڪاري عمارتن، جهڙوڪ اسڪولن، ۾ 1980ع واري ڏهاڪي تائين اينٿراسائيٽ ڀٺيون استعمال ٿينديون رهيون۔
آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، ڪانفيڊريٽ بلاڪيڊ رنرز پنهنجي بوائلرن ۾ اينٿراسائيٽ استعمال ڪندا هئا، ڇو⁠تہ اهو دونهون پيدا نه ڪندو هو ۽ دشمن کي سندن جاءِ ظاهر نه ٿيندي هئي۔
وُٽن فائر باڪس جي ايجاد کان پوءِ، ٻاڦي ريل گاڏيون اينٿراسائيٽ (خاص طور ڪلم فضلي) کي سڌي طرح ۽ ڪارائتي نموني ساڙي سگهيون۔ ويهين صدي جي شروعات ۾، ڊيلاويئر، لاڪاوانا ۽ ويسٽرن ريلوي پنهنجي مسافر ريلن ۾ صرف مهانگو اينٿراسائيٽ استعمال ڪرڻ لڳي ۽ پاڻ کي “اينٿراسائيٽ جو رستو” سڏڻ لڳي۔ انهن اشتهارن ۾ فيبي سنو نالي ڪردار ڏيکاريو ويندو هو، جنهن جا ڪپڙا دونهين کان پاڪ رهندا هئا۔
ساڳي طرح، برطانيا ۾ گريٽ ويسٽرن ريلوي اينٿراسائيٽ تائين پنهنجي رسائي سبب صفائي ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ بي مثال شهرت حاصل ڪئي۔
هڪ دور ۾، اينٿراسائيٽ جي گيسيفڪيشن مان پيدا ٿيندڙ “ڊائوسن گئس” سان هلندڙ اندروني ٻرندڙ انجڻون بجلي پيدا ڪرڻ جو سستو طريقو هيون، جن کي رڳو  يا ان کان گهٽ اينٿراسائيٽ گهربل هوندو هو۔ ان مقصد لاءِ ڏکڻ ويلز مان وڏي مقدار ۾ اينٿراسائيٽ فرانس، سوئٽزرلينڊ ۽ جرمني ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي۔
ويلز ۾ تجارتي اينٿراسائيٽ کاڻڪاري 2013ع ۾ بند ٿي وئي، جيتوڻيڪ ڪجهه وڏيون اوپن ڪاسٽ جڳهيون ۽ ننڍيون ڊرفٽ مائننگ سرگرميون اڃا موجود آهن۔  
پينسلوينيا ۾ اينٿراسائيٽ جي تجارتي کاڻڪاري اڃا جاري آهي؛ رياست 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 4,614,391 ٽن اينٿراسائيٽ ڪوئلو پيدا ڪيو، جيڪو گهڻو ڪري سطحي کاڻن مان حاصل ٿيو۔

اڄڪلهه اينٿراسائيٽ

اينٿراسائيٽ عام ڪوئلي جي ڀيٽ ۾ عام طور ٻه کان ڇهه ڀيرا وڌيڪ مهانگو هوندو آهي۔ جون 2008ع ۾ اينٿراسائيٽ جي هول سيل قيمت تقريباً 150 آمريڪي ڊالر في شارٽ ٽن هئي، جيڪا 2021ع ۾ گهٽجي 107 ڊالر في ٽن تائين پهتي۔ آمريڪا ۾ اينٿراسائيٽ، مجموعي ڪوئلي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 1٪ حصو بڻائي ٿو۔
اڄڪلهه اينٿراسائيٽ جو بنيادي استعمال گهريلو ايندھن طور ٿئي ٿو، جيڪو يا ته هٿ سان ٻاريل چولهن ۾ يا خودڪار اسٽوڪر ڀٺين ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ وزن جي لحاظ کان اهو تمام گهڻي توانائي مهيا ڪري ٿو ۽ تمام صاف ٻري ٿو، جنهن سبب ان مان ٿورو ئي ڪارو دونهون يا ڪجل نڪري ٿو، تنهنڪري اهو هن مقصد لاءِ انتهائي مناسب آهي۔ ان جي وڌيڪ قيمت سبب، بجلي گهرن ۾ استعمال ڪرڻ معاشي طور ممڪن نٿو رهي۔  
ٻيا استعمال انهن نفيس ذرن جي صورت ۾ آهن، جيڪي فلٽر ميڊيا طور ڪم اچن ٿا، ۽ چارڪول جي بريڪيٽ ٺاهڻ ۾ جزو طور شامل ٿين ٿا۔ اينٿراسائيٽ برطانيا جي صاف هوا واري قانون 1993ع تحت منظور ٿيل ايندھن هو، جنهن جو مطلب اهو هو ته ان کي مقرر ڪيل دونهين کان پاڪ علائقن، جهڙوڪ مرڪزي لنڊن جي ضلعن ۾، استعمال ڪري سگهجي ٿو۔

کاڻڪاري
، دنيا ۾ اينٿراسائيٽ جي پيداوار جو سڀ کان وڏو حصو چين مان نڪري ٿو، جيڪو عالمي پيداوار جو ٽي چوٿون کان وڌيڪ حصو مهيا ڪري ٿو۔ چين ۾ پيدا ٿيندڙ اينٿراسائيٽ جو وڏو حصو معياري درجي جو هوندو آهي، جيڪو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو۔  
چين ۾ وڌندڙ طلب سبب اهو ملڪ اينٿراسائيٽ جو خالص درآمد ڪندڙ بڻجي ويو آهي، ۽ گهڻو ڪري اهو ايندھن ويٽنام مان آندو وڃي ٿو، جيڪو به اينٿراسائيٽ جو اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهي۔ جڏهن⁠تہ ويٽنام ۾ گهريلو استعمال وڌڻ سبب، مستقبل ۾ ان جون برآمدون گهٽجي سگهن ٿيون۔
آمريڪا ۾ موجوده اينٿراسائيٽ جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ پنج ملين ٽن آهي، جنهن مان لڳ ڀڳ 1.8 ملين ٽن پينسلوينيا رياست مان نڪري ٿو۔ اوڀر پينسلوينيا ۾ اينٿراسائيٽ ڪوئلي جي کاڻڪاري اڄ به جاري آهي ۽ رياست جي مجموعي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 1٪ حصو وجهي ٿي۔ 1995ع ۾ اينٿراسائيٽ جي کاڻڪاري سان ٻه هزار کان وڌيڪ ماڻهو لاڳاپيل هئا۔ ان وقت گهڻي کاڻڪاري پراڻين بند ٿيل کاڻن جي ڀرسان موجود فضلي جي ڍيرن مان ڪوئلو ٻيهر حاصل ڪرڻ تي ٻڌل هئي۔ ڪجهه حد تائين زمين هيٺ اينٿراسائيٽ به اڃا ڪڍيو وڃي ٿو۔
اعليٰ درجي (HG) ۽ انتهائي اعليٰ درجي (UHG) اينٿراسائيٽ پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ روس ۽ ڏکڻ آفريڪا شامل آهن۔ اهڙي اينٿراسائيٽ کي مختلف ڌاتوڪاري عملن ۾ ڪوڪ يا ڪوئلي جي متبادل طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ سنٽرنگ، پلورائزڊ ڪوئل انجيڪشن (PCI)، سڌي بلاسٽ فرنس چارج ۽ پيلٽائيزنگ۔ اهو فولاد ٺاهڻ جي عمل ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، ۽ فيرو الاءِ، سليڪومينگنيز، ڪيلشيم ڪاربائيڊ ۽ سليڪون ڪاربائيڊ جي پيداوار ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو۔  
ڏکڻ آفريڪا گهٽ معيار، وڌيڪ راک وارو اينٿراسائيٽ برازيل ڏانهن برآمد ڪري ٿو، جتي اهو فولاد سازي ۾ استعمال ٿيندو آهي۔

 سائيز ۽ درجابندي 


اينٿراسائيٽ کي مختلف سائيزن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن لاءِ عام طور تي جنهن عمل کي استعمال ڪيو وڃي ٿو، ان کي ٽوڙيندڙ چيو وڃي ٿو۔ وڏو ڪوئلو کاڻ مان ڪڍي ٽوڙيندڙن مان گذاريو ويندو آهي، جتي ڏندن وارن رولرن ذريعي ان کي ننڍن ٽڪرن ۾ ٽوڙيو ويندو آهي۔ ان کان پوءِ اهي ننڍا ٽڪرا مختلف ماپن جي ڇاڻين ذريعي الڳ ڪيا ويندا آهن، جيڪي مٿي کان هيٺ ننڍي کان وڏي ترتيب ۾ لڳل هونديون آهن۔ مختلف قسمن جي چلھن ۽ ڀٺين لاءِ مختلف سائيزن جي ضرورت هوندي آهي، تنهنڪري ڇاڻين جي مدد سان ڪوئلو جي ٽڪرن جي ماپ ضروري هوندي آهي۔
اينٿراسائيٽ کي ان جي ڪاربان جي مقدار جي بنياد تي ٽن درجن ۾ ورهايو ويندو آهي۔ معياري درجو گهريلو ٻارڻ ۽ صنعتي بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ وڌيڪ اعليٰ درجن جو اينٿراسائيٽ نسبتاً ناياب ۽ وڌيڪ خالص هوندو آهي، يعني ان ۾ ڪاربان جي مقدار وڌيڪ هوندي آهي، ۽ اهو فولاد سازي ۽ ٻين ڌاتوڪاري صنعتن ۾ استعمال ٿيندو آهي۔ اينٿراسائيٽ جي مختلف درجن جون فني خصوصيتون هيٺ ڏنل آهن:

  معياري درجو اينٿراسائيٽ  اعليٰ درجو اينٿراسائيٽ  انتهائي اعليٰ درجو اينٿراسائيٽ  ڪوڪ نمي (وڌ ۾ وڌ)  15٪  15٪  13٪  5٪ خاڪ (وڌ ۾ وڌ)  20٪  15٪  12٪  14٪ اُڏامندڙ جزا (وڌ ۾ وڌ)  10٪  10٪  5٪  2٪ مقرر ڪاربان (گهٽ ۾ گهٽ)  73٪  80٪  85٪  84٪ گندرف (وڌ ۾ وڌ)  1٪  1٪  0.6٪  0.8٪

اينٿراسائيٽ کي ماپ جي لحاظ کان به ورهايو ويندو آهي۔ وڏا ٽڪرا (عام طور 10 ملي ميٽر کان وڏا) انهن استعمالن لاءِ هوندا آهن، جتي اهو ڌاتوڪاري ڪوڪ جي جاءِ تي استعمال ڪيو وڃي ٿو يا گهريلو ايندھن طور، جڏهن⁠تہ ننڍا ذرڙا (10 ملي ميٽر کان گهٽ) سنٽرنگ (ڌات کي ذرن ۾ ورھائڻ) ۽ پيلٽائيزنگ (ڌاتو ذرن کي ملائي گولڙيون ٺاھڻ) جهڙن عملن ۾ استعمال ٿيندا آهن۔
آمريڪا ۾ سائيز موجب عام درجابندي هن ريت آهي:
وڏن ٽڪرن وارو، ٻاڦ واري ٻيڙن لاء، بيضي نما ۽ چلھي وارا ڪوئلا؛ جن مان آخري ٻه يا ٽي سائيز ۾ هوندا آهن، ۽ اهي سڀئي گول سوراخن واري ڇاڻين تي  انچ (38 ملي ميٽر) کان وڏا هوندا آهن۔

 اعليٰ درجو 
اعليٰ درجو (HG) ۽ انتهائي اعليٰ درجو (UHG) اينٿراسائيٽ، اينٿراسائيٽ ڪوئلي جا سڀ کان مٿاهون درجا آهن۔ اهي سڀ کان وڌيڪ خالص هوندا آهن، جن ۾ ڪوئلي جي پختگي تمام گهڻي، ڪاربان ۽ توانائي جي مقدار وڌ ۾ وڌ، ۽ نجاستون (نمي، خاڪ ۽ اُڏامندڙ جزا) تمام گهٽ هونديون آهن۔
HG ۽ UHG اينٿراسائيٽ، معياري درجي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سخت ۽ وڌيڪ ڳرا هوندا آهن۔ اعليٰ درجي اينٿراسائيٽ لاءِ هڪ مثال طور ڪيميائي فارمولو C240H90O4NS ڏنو ويندو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 94٪ ڪاربان ظاهر ڪري ٿو۔ UHG اينٿراسائيٽ ۾ عام طور ڪاربان جي مقدار گهٽ ۾ گهٽ 95٪ هوندي آهي۔
استعمال جي لحاظ کان به اهي معياري اينٿراسائيٽ کان مختلف آهن۔ جتي معياري درجو گهڻو ڪري بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، اتي HG ۽ UHG اينٿراسائيٽ ڌاتوڪاري صنعت ۾ ڪوڪ جي سستي متبادل طور استعمال ٿين ٿا، جهڙوڪ سنٽرنگ (sintering)، پيلٽائيزنگ(pelletizing)، پلورائزڊ ڪول انجيڪشن (PCI) [Pulverized coal injection]، ۽ سڌي طرح بلاسٽ فرنيس ۾ داخل ڪرڻ۔ اهي پاڻي صاف ڪرڻ ۾ ۽ گهريلو طور دونهين کان پاڪ ٻارڻ طور پڻ استعمال ٿين ٿا۔
HG ۽ UHG اينٿراسائيٽ، مجموعي مارڪيٽ جو ننڍڙو حصو آهن۔ انهن جا اهم پيدا ڪندڙ ملڪ روس، يوڪرين، ويٽنام، ڏکڻ آفريڪا ۽ آمريڪا آهن۔

+ سائيز موجب معياري درجابندينالو  امپيريل (انچ)  ميٽرڪ (ملي ميٽر)Chestnut  Pea  Buckwheat  Rice  Barley  

آمريڪا ۾ گهريلو گرمي لاءِ بنيادي طور  چيسٽ نٽ (Chestnut)، ڪاري ڪڻڪ (Buckwheat) مٽر ۽ چانور جي سائيز ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو، جن مان چيسٽ نٽ ۽ چانور واري سائيز سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن۔ چيسٽ نٽ ۽ مٽر واري سائيٽ هٿ سان ٻاريل ڀٺين ۾، جڏهن ⁠تہ چانور ۽ ڪاري ڪڻڪ خودڪار اسٽوڪر ڀٺين ۾ استعمال ٿين ٿا۔ موجوده وقت ۾ چانور واري سائيز سڀ کان وڌيڪ گهربل سائيز آهي، ڇو ته اهو استعمال ۾ آسان آهي ۽ اهڙيون ڀٺيون تمام مقبول آهن۔
ڏکڻ ويلز ۾ درجابندي نسبتاً سادي آهي، پر اعليٰ معيار وارن ڪوئلن (جن کي بهترين مالٽنگ وارا (اناج کي سڪائڻ) ڪوئلا چيو وڃي ٿو) مان پائيراٽس جي ذرڙن کي هٿ سان چونڊي صاف ڪرڻ ۾ وڏي احتياط ڪئي ويندي آهي، ڇو⁠تہ اهي مالٽ سڪائڻ لاءِ بٺين ۾ استعمال ٿيندا آهن۔

اينٿراسائيٽ جي مٽي مان ڪوئلي جون بريڪيٽون (coal briquette) به تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي برطانيا ۾  فرنيسائٽ (Phurnacite)، اينسٽAncit ۽  ٽيبرائيٽ Taybrite جهڙن واپاري نالن سان وڪرو ٿين ٿيون۔

 نيم اينٿراسائيٽ 
اعليٰ درجي اينٿراسائيٽ جي ابتڙ پاسي، نيم اينٿراسائيٽ اهڙي ڪوئلي کي چيو ويندو آهي، جيڪو اينٿراسائيٽ ۽ بٽومينس ڪوئلي جي وچ وارو درجو رکي ٿو، ۽ خاص طور تي اهڙو ڪوئلو جيڪو گهٽ اُڏامندڙ خاصيتن ۾ اينٿراسائيٽ جي ويجهو هجي۔

 زيرِزمين باهيون 


تاريخي طور، وقت بوقت ڪوئلي جا زيرِزمين تھ باهه ۾ ايندا رهيا آهن، اڪثر ڪري بي ڌياني يا بدقسمتيءَ سان ٿيندڙ کاڻڪاري سرگرمين سبب۔ ٻرندڙ ڪوئلي جو اهو ذخيرو انهن هوا جي رستن وسيلي آڪسيجن حاصل ڪندو آهي، جيڪي اڃا دريافت نه ٿيا هوندا آهن۔ اهڙي باهه ڪيترن سالن تائين آهستي آهستي ٻرندي رهي سگهي ٿي۔ عام طور، آبادي وارن علائقن ۾ موجود نڪرندڙ هوا جا رستا جلد ئي محسوس ڪيا ويندا آهن ۽ بند ڪيا ويندا آهن، جڏهن ⁠تہ غير آباد علائقن ۾ اهي رستا اڻڄاتل رهجي ويندا آهن۔ ڪڏهن ڪڏهن، اهي رستا گذرندڙ ماڻهن کي محسوس ٿيندڙ دونھين يا ٻاڦ سبب ظاهر ٿيندا آهن، خاص طور تي ٻيلن وارن علائقن ۾۔ باقي رهيل باهن کي وسائڻ جون ڪوششون ڪڏهن ڪڏهن ناڪام ثابت ٿينديون آهن، ۽ اهڙيون ڪيترائي ٻرندڙ علائقا اڄ به موجود آهن۔ زيرِزمين ٻرندڙ هنڌ جي موجودگي سياري ۾ ڪڏهن ڪڏهن ان طرح سڃاتي وڃي ٿي، جو زمين تي پيل برف هيٺان ايندڙ گرميءَ سبب ڳريل نظر اچي ٿي۔ هن گرميءَ کي ارضياتي توانائي (جيوٿرمل توانائي) طور استعمال ڪرڻ بابت تجويزون ڏنيون ويون، پر اهي ڪامياب نه ٿي سگهيون۔
سينٽرليا، پينسلوينيا ۾ اينٿراسائيٽ جي هڪ رڳ 1962ع ۾ باھ ۾ اچي وئي، جيڪا اڄ تائين ٻرندي پئي اچي، ۽ هن واقعي هڪ وقت جي خوشحال بورو  کي ڦٽل شھر ۾ تبديل ڪري ڇڏيو۔Bellows, Alan (2006) "The Smoldering Ruins of Centralia" DamnInteresting.com

 وڏا ذخيرا 
ارضياتي لحاظ کان، دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ مرڪوز اينٿراسائيٽ ذخيرو ليڪوانا ڪوئلي جي کاڻ ۾، اتر اوڀر پينسلوينيا، آمريڪا ۾، ۽ اسڪريٽن، پينسلوينيا جي چوڌاري واقع آهي۔ هن علائقي کي مقامي طور ڪوئلي جو علائقو چيو وڃي ٿو۔ هي ذخيرو لڳ ڀڳ  ايراضيءَ تي پکڙيل ڪوئلو کڻندڙ پٿرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ اصل ۾ 22.8 ارب شارٽ ٽن (20.68 ارب ميٽرڪ ٽن) اينٿراسائيٽ موجود هئي۔ هي جغرافيائي علائقو لڳ ڀڳ 100 ميل (161 ڪلوميٽر) ڊيگهه ۽ 30 ميل (48 ڪلوميٽر) ويڪر ۾ پکڙيل آهي۔ تاريخي کاڻڪاري ۽ ڪوئلي مٿان ٿيندڙ تعميراتي ترقيءَ سبب، اندازو لڳايو وڃي ٿو ته هاڻي تقريباً 7 ارب شارٽ ٽن (6.3 ارب ميٽرڪ ٽن) کوٽائي لائق ذخيرا باقي بچيا آهن۔ آمريڪا جي ٻين علائقن ۾ پڻ اينٿراسائيٽ جا ڪجهه ننڍا ذخيرا موجود آهن، جيئن تاريخي طور ڪريسٽڊ بيوٽ، ڪولوراڊو ۾ کوٽيا ويندا رهيا آهن۔
موجوده پيدا ڪندڙ ملڪن ۾، روس، چين، پولينڊ ۽ يوڪرين وٽ اينٿراسائيٽ جا سڀ کان وڏا بحال ڪري سگهجندڙ ذخيرا آهن۔ ٻين ملڪن ۾، جتي قابلِ ذڪر ذخيرا موجود آهن، ويٽنام ۽ اتر ڪوريا شامل آهن۔
ڪيناڊا جي برٽش ڪولمبيا ۾ واقع گرائونڊهاگ اينٿراسائيٽ ذخيرو دنيا جو سڀ کان وڏو اڃا تائين غير ترقي يافته اينٿراسائيٽ ذخيرو آهي۔ هي ذخيرو آسٽريليا جي عوامي طور درج ٿيل ڪمپني ايٽرَم ڪوئل (Atrum Coal) جي ملڪيت آهي، ۽ ان ۾ 1.57 ارب ميٽرڪ ٽن اعليٰ درجي جي اينٿراسائيٽ موجود آهي۔
نئين دورن سان لاڳاپيل، يعني ٽرشري يا ڪريٽيشيس زماني جي اينٿراسائيٽون ڪروزنسٽ پاس واري حصي ۾، جيڪو راڪي جبلن ۾ واقع آهي، ڪيناڊا ۾ ملي ٿيون، ۽ اهڙي طرح پيرو ۾ انڊيز جبلن جي مختلف هنڌن تي پڻ موجود آهن۔

حوالا