نھالمل بنام لڪشمي ٻائي 1950 (ڪيس)

نِهالمل هَريال مل بنام لڇمي بائي (P L D 1950 Sind 167) سنڌ چيف ڪورٽ جو اهم فيصلو آهي، جنهن ۾ ايگزيڪيوشن ڪارروائيءَ ۾ (i) وارث/ليگل ريپريزينٽيٽو جي سڃاڻپ، (ii) O. XXI r.16 CPC تحت “ قانون جي نفاذ” سان ڊڪري هولڊر جي حق جي منتقلي، ۽ (iii)  لميٽيشن ايڪٽ جي آرٽيڪل 182(5) ۾ “ مناسب ڪورٽ” ۽ “step-in-aid of execution” جي صحيح معنيٰ واضح ڪئي وئي.P L D 1950 Sind 167.

 حقيقتون 
 سيوومل (Seoomal) ــ رسپانڊنٽ لڇمي ٻائي جو مڙس ــ اپيلنٽ خلاف رقم جي ڊڪري حاصل ڪئي.
 27 آگسٽ 1938 تي سيوومل جي ايگزيڪيوشن درخواست نبيري وئي.
 پوءِ سيوومل فوت ٿي ويو (تقريباً 9 مارچ 1941).
 7 اپريل 1941 تي سندس وِڌوا لڇمي بائي، ڊڪري جيڪا اڳ ئي ٽنڊو محمد خان واري ڪورٽ ڏانهن ٽرانسفر هئي، اُن  ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ ۾ ايگزيڪيوشن درخواست داخل ڪئي.
  ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ (سب جج, ٽنڊو محمد خان) چيو ته وارث کي پهرين ڊڪري پاس ڪندڙ ڪورٽ (شھدادپور) ۾ O. XXI r.16 تحت نالو داخل ڪرائڻ گهرجي؛ تنهن ڪري 7 اپريل 1941 واري ايگزيڪيوشن درخواست رد ڪئي.
 ساڳي ڏينهن (27 آگسٽ 1941) لڇمي ٻائي شھدادپور ڪورٽ ۾ درخواست ڪئي ته کيس سيوومل جي ليگل ريپريزينٽيٽو طور شامل ڪيو وڃي ۽ ٽنڊو محمد خان ڪورٽ کي اطلاع موڪليو وڃي. شھدادپور ڪورٽ هن کي وارث طور شامل ڪري ڇڏيو.
 پوءِ 20 ڊسمبر 1941 تي لڇمي ٻائي ٽاڊو محمد خان ڪورٽ ۾ ٻيهر ايگزيڪيوشن داخل ڪئي؛ سب جج هن کي time-barred چيو (نه 7 اپريل 1941 واري درخواست کي step-in-aid مڃيو، نه 27 آگسٽ 1941 واري درخواست کي).
  ، ڊسٽرڪٽ جج حيدرآباد اپيل ۾ چيو ته 7 اپريل 1941 واري ايگزيڪيوشن مناسب ڪورٽ “proper Court” ڏانهن هئي ۽ step-in-aid ٿي سگهي ٿي؛ تنهن ڪري 20 ڊسمبر 1941 وقت اندر آهي.
 پوءِ هي ريگيولر سيڪنڊ اپيل سنڌ چيف ڪورٽ ۾ آئي.P L D 1950 Sind 167.

 سنڌ ۽ حيدرآباد-شاهدادپور جو تاريخي/سماجي پسمنظر 

هي ڪيس اُن دور جي اندروني سنڌ (حيدرآباد، شھدادپور، ٽنڊو محمد خان) جي عدالتي ۽ انتظامي ڍانچي کي نمايان ڪري ٿو، جتي ڊڪريون گهڻو ڪري هڪ ڪورٽ کان ٻي ڪورٽ ڏانهن ايگزيڪيوشن لاءِ ٽرانسفر ٿينديون هيون. سنڌي سماج ۾ وراثت (خاص طور وِڌوا/زال جي حقن) ۽ عملي طور “وارث کي رڪارڊ تي آڻڻ” جهڙا قدم روزمره شهري-ديهي زندگيءَ جي معاشي استحڪام سان جڙيل هئا—ڇاڪاڻ⁠تہ ڊڪريءَ جي وصولي گهڻن خاندانن لاءِ بقا ۽ قرضن کان ڇوٽڪاري جو ذريعو هوندي هئي. اهڙي پسمنظر ۾ عدالتن لاءِ ضروري ٿيو ته “ مناسب ڪورٽ”، “نالي بدلي”، ۽ “step-in-aid” جهڙن فني اصولن کي اهڙي ريت سمجهن جو انصاف تائين رسائي رڳو ٽيڪنيڪل رڪاوٽن سبب ناڪام نه ٿئي، پر قانون جي ڍانچي اندر رهندي منصفاڻو توازن برقرار رهي.P L D 1950 Sind 167.

 فيصلائتا قانوني سوال 
 ڇا وارث/ليگل ريپريزينٽيٽو کي ايگزيڪيوشن شروع ڪرڻ کان اڳ وراثت جو سرٽيفڪيٽ (succession certificate) يا پروبيٽ (probate) لازمي آهي؟
 O. XXI r.16 CPC هيٺ “قانوني نفاذ” سان ڊڪري هولڊر جي حق جي منتقلي ۾ “مناسب ڪورٽ” ڪهڙي آهي: ڊڪري پاس ڪندڙ ڪورٽ يا ٽرانسفري ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ ؟
   لميٽيشن ايڪٽ جي آرٽيڪل 182(5) ھيٺ ايگزيڪيوشن جي اسٽپ ان ايڊ “step-in-aid of execution” ڇا آهي؟ ڇا صرف نالي جي تبديلي/مڃتا واري درخواست به step-in-aid ٿي سگهي ٿي؟
 ڇا سنڌ جڊيشل ڪمشنر ڪورٽ جو فيصلو چيف ڪورٽ تي پابند آهي؟P L D 1950 Sind 167.

 عدالت جو قانوني تجزيو ۽ نتيجا 

 (الف) سيڪشن 47 سول پروسيجر ڪوڊ: وارث بابت سوال ايگزيڪيوشن ۾ ئي طئي ٿيندو؛ وراثت جو سرٽيفڪيٽ ضروري ناهي 
عدالت واضح ڪيو ته سول پروسيجر ڪوڊ پاڻ وارث کي ايگزيڪيوشن لاءِ وراثت جو سرٽيفڪيٽ (succession certificate) يا پروبيٽ (probate) وٺڻ جو پابند نٿو ڪري. وارث بابت تڪرار (ڪير ليگل ريپريزينٽيٽو آهي يا ناهي) سيڪشن 47 سي پي سي تحت  ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ/عدالت طرفان طئي ڪيو ويندو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڊڪري جي “ايگزيڪيوشن، مڪمل عمل درآمد يا ڊسچارج” سان لاڳاپيل سوال آهي.P L D 1950 Sind 167.

 (ب) آرڊر 21 رول 16 سي پي سي تحت قانون جي نفاذ ۾ درخواست ڊڪري پاس ڪندڙ ڪورٽ ۾ 
جسٽس ميھر چيو:
 جڏهن ڊڪري هولڊر جي حق جي منتقلي “operation of law” سان ٿئي (مثلاً فوت ٿيڻ سان وارث جو حق)، ته ٽرانسفري/وارث کي ڊڪري پاس ڪندڙ ڪورٽ ۾ آرڊر 21 رول 16 سي پي سي تحت قدم کڻڻو پوندو.
 صرف اُن بنياد تي ته ڊڪري اڳ ۾ ئي ٻئي ڪورٽ ڏانهن ايگزيڪيوشن لاءِ منتقل آهي، وارث لاءِ “مناسب ڪورٽ” تبديل نٿي ٿئي.
 تنهن ڪري ٽرانسفري ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ (جنهن وٽ ڊڪري رڳو عملدرآمد ٿيڻ لاءِ آئي) آرٽيڪل 182(5) جي لحاظ کان "مناسب ڪورٽ” (proper Court) نٿي بڻجي.P L D 1950 Sind 167.

 (ج) 7 اپريل 1941 واري ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ ۾ درخواست: “ مناسب ڪورٽ” ۽ “قانون سان مطابقت ۾” نه هئي 
عدالت  ڊسٽرڪٽ جج جي ان فيصلي کي رد ڪيو ته 7 اپريل 1941 واري درخواست مدد ۾ قدم (step-in-aid) هئي. سبب:
 درخواست ڪندڙ (لڇمي ٻائي) اُن وقت تائين رڪارڊ تي ليگل ريپريزينٽيٽو طور آئي ئي نه هئي؛
 درخواست “ مناسب ڪورٽ” (شھدادپور—ڊڪري پاس ڪندڙ ڪورٽ) ۾ نه هئي، پر صرف   ٽرانسفري ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ (ٽنڊو محمد خان) ۾ هئي؛
 اهڙي درخواست آرٽيڪل 182)(5) لاءِ مدد ۾ قدم step-in-aid نه ٿي بڻجي.P L D 1950 Sind 167.

 (د) 27 آگسٽ 1941 واري شھدادپور ڪورٽ ۾ نالي جي تبديلي/اطلاع واري درخواست: ايگزيڪيوشن جو مدد قدم
رسپانڊنٽ طرفان دليل ٿيو ته ڊسٽرڪٽ جج جي ان حصي کي درست قرار نه ڏنو وڃي جنهن ۾ 27 آگسٽ 1941 واري درخواست کي مدد  ۾ قدم step-in-aid نه چيو ويو. جسٽس ميھر هن دليل کي قبول ڪيو ۽ چيو:
 وارث جو نالو -ڊڪري ھولڊر جي جاءِ تي داخل/مڃيل ٿيڻ، ايگزيڪيوشن جو لازمي “ابتدائي قدم” آهي؛
 جيڪڏهن وارث شھدادپور ڪورٽ ۾ درخواست ڪري ته (i) کيس ليگل ريپريزينٽيٽو طور شامل ڪيو وڃي ۽ (ii)   ٽرانسفي ايگزيڪيوشن ڪورٽ کي اطلاع موڪليو وڃي—ته اها درخواست ايگزيڪيوشن جي راهه مان رڪاوٽ (clog) هٽائڻ لاءِ آهي، تنهنڪري مدد  ۾ قدم (step-in-aid) شمار ٿيندي؛
 آرڊر 21 رول 16 جي ايگزيڪيوشن درخواست ۾ نالي تبديلي جي مبھم گذارش آهي؛ تنهن ڪري صرف تبديلي/مڃتا جي درخواست کي اهو چئي خارج نٿو ڪري سگهجي ته ان ۾ ايگزيڪيوشن جو الڳ تفصيلي “ذريعو” لکيل نه هو، خاص ڪري جڏهن ڊڪري اڳ ۾ ئي ٻئي ڪورٽ ڏانهن ٽرانسفر هئي ۽ مقصد صرف اطلاع موڪلڻ هو.P L D 1950 Sind 167.

 (هـ) آرٽيڪل.182(5): وقت “آخري حڪم” کان هلندو 
عدالت چيو ته آرٽيڪل.182(5) تحت وقت اُن “ آخري آرڊر” کان هلندو جيڪو مناسب ڪورٽ ۾ قانون مطابق ڪيل ايگزيڪيوشن يا مدد ۾ قدم step-in-aid واري درخواست تي پاس ٿئي. هتي 27 آگسٽ 1941 واري درخواست تي شھدادپور ڪورٽ جو نالي شامل ڪرڻ/نالي جي ڦيري وارو حڪم مدد ۾ قدم “step-in-aid” جي حيثيت رکي ٿو؛ تنهن ڪري 20 ڊسمبر 1941 واري ايگزيڪيوشن وقت اندر ٿي وئي.P L D 1950 Sind 167.

 (و) جڊيشل ڪمشنر جي ڪورٽ جو فيصلو پابند ناهي 
ديوراج ملتاتري شاھي بنام فتحچند رامچند (A I R 1933 سنڌ 341) کي  ڊسٽرڪٽ جج بنياد بنايو هو. جسٽس مھير چيو ته جڊيشل ڪمشنر ڪورٽ جا فيصلا وزني ضرور آهن، پر قانونن سنڌ چيف ڪورٽ تي قانوني پابندي نہ ٿا رکن. هن بمبئي جي فل بينچ FB، مدراس  ، اله ۽ ناگپور آباد جي فيصلائي رُخ کي وڌيڪ مناسب سمجهيو، جن مطابق نالي جي ڦيري يا مڃتا واري درخواست مدد ۾ قدم step-in-aid ٿي سگهي ٿي.P L D 1950 Sind 167.

 Ratio Decidendi (اصولي قاعدا) 
 سول پروسيجر ڪوڊ تحت وارث کي ڊڪري تي عملدرآمد لاءِ وراثت سرٽيفڪيٽ يا پروبيٽ  لازمي ناهي؛ وارث بابت سوال قلم 47 سول پروسيجر ڪوڊ هيٺ ايگزيڪيوشن ۾ طئي ٿيندو.
 آرڊر 21 رول 16 ۾ “operation of law” سان ٽرانسفري/وارث کي درخواست ان ڪورٽ  ۾ ڏيڻي آھي جنھن ڊڪري جاري ڪئي آهي؛ آرٽيڪل 182(5) لاء "مناسب ڪورٽ” ٽرانسفري ايگزيڪيوٽنگ ڪورٽ ناھي.
 وارث جي نالي جي تبديلي/مڃتا ۽  ٽرانسفري ڪورٽ کي اطلاع موڪلڻ واري درخواست، جيڪڏهن مناسب ڪورٽ ۾ قانون مطابق هجي، ته اها ايگزيڪيوشن جو مدد ۾ قدم step-in-aid آهي؛ آرٽيڪل 182(5) لميٽيشن ايڪٽ ۾ وقت  آخري حڪم کان هلندو.
 جڊيشل ڪمشنر ڪورٽ جا نظير چيف ڪورٽ تي پابند ناهن، صرف ترغيبي وزن persuasive weight رکن ٿا.P L D 1950 Sind 167.

 نتيجو 
عدالت  ڊسٽرڪٽ جج جي نتيجي کي (لميٽيشن بچڻ بابت) برقرار رکيو، پر سببن کي درست ڪيو: 7 اپريل 1941 واري درخواست مدد  ۾ قدم step-in-aid نه هئي؛ 27 آگسٽ 1941 واري شهدادپور ڪورٽ ۾ درخواست مدد  ۾ قدم step-in-aid هئي؛ ان ڪري 20 ڊسمبر 1941 واري ايگزيڪيوشن وقت اندر هئي. اپيل خرچن سميت رد ڪئي وئي.P L D 1950 Sind 167.

 حوالا 

زمرو:سنڌ چيف ڪورٽ جا فيصلا
زمرو:حيدرآباد سان لاڳاپيل ڪيس
زمرو:سول پروسيجر (CPC)
زمرو:ايگزيڪيوشن بابت فيصلا
زمرو:Limitation Act بابت فيصلا
زمرو:P L D Sind