ڪاتب چلبي

ڪاتب چلبي (’ڪاتب چلبي‘ جو لغوي مطلب لڳ ڀڳ “معزز منشي” ٿئي ٿو). () يا حاجي خليفه () (هن جي قلمی نالن جون ڪيتريون صورتون ملن ٿيون، جهڙوڪ: Kātib Çelebi، Katib Tchélébi، عبد الله كاتب جلبي، چلبي؛ Hacı Halife، Haji Khalifa، وغيره.) (1017هه/1609ع – 1068هه/1657ع) سترهين صديءَ جي عثماني سلطنت جو هڪ ترڪ همه گير عالم (polymath) ۽ مصنف هو.
هن ڪتابن ۽ علومن تي مشتمل هڪ وڏي عالمي ببليوگرافيائي انسائيڪلوپيڊيا ڪشف الظنون ترتيب ڏني ۽ ڪيترائي رسالا ۽ مقالا پڻ لکيا. جرمن مستشرق فرانز بابنجر هن کي “عثمانين مان سڀ کان وڏو انسائيڪلوپيڊيا نگار” قرار ڏنو، جڏهن ته کيس “دانشور، غيرجانبدار ۽ وسيع العلم مورخ” پڻ سڏيو ويو.
ڪاتب چلبي عثماني انتظاميا جي ٽن اهم ٻولين ــ عربي، ترڪي ۽ فارسي ــ ۾ مهارت سان لکندو هو (السنہ ثلاثہ)؛ هو گهڻو ڪري عربي ۽ پوءِ پنهنجي مادري ٻولي ترڪي ۾ لکندو هو، ۽ هن فرانسيسي ۽ لاطيني ٻولين مان ترجمن ۾ به تعاون ڪيو.
جرمن مستشرق گوستاو فلوگل كشف الظنون کي اصل عربي متن سان گڏ متوازي لاطيني ترجمي ۾ ليڪسڪن ببليوگرافڪم اِت انسائيڪلوپيڊڪم جي عنوان سان ست جلدن ۾ شايع ڪيو.
مستشرق بارتليمي ڊي هربلو پڻ كشف الظنون تي ٻڌل هڪ فرانسيسي ايڊيشن تيار ڪيو، جنهن ۾ اضافي مواد شامل هو، ۽ ان کي پنهنجي وڏي مجموعي بِبْليُوْتِيڪُ اُورِيَنْٽَالُ ۾ شايع ڪيو.{{sfn|Mitchell|1831|p=viii}

 زندگي 
هو فيبروري 1609ع (ذي القعده 1017هه) ۾ استنبول ۾ مُصطفيٰ بن عبد الله جي نالي سان پيدا ٿيو. سندس والد هڪ سپاهي (گهوڙيسوار فوجي) ۽ سلاح دار (تلوار بردار) هو، جيڪو بابِ عالي (Sublime Porte) سان وابسته هو، ۽ استنبول ۾ اناضولي محاسبه (Anadolu muhasebesi) يعني اناضول جي مالي کاتي ۾ سيڪريٽري طور ڪم ڪندو هو. سندس ماءُ استنبول جي هڪ امير خاندان سان تعلق رکندي هئي.
پنج يا ڇهه ورهين جي عمر کان هن قرآن، عربي نحو ۽ خطاطي سکڻ شروع ڪئي. 14 ورهين جي عمر ۾ سندس والد کيس سلطنتي مالي اداري ۾ ڪلارڪي جي نوڪري ڏياري. هو خوشخطی، حساب ڪتاب ۽ سياقت (خزاني جي خفيه لکت) ۾ مهارت رکندڙ هو.
عثماني فوج جي اناضول واري رسد کاتي جو حسابدار طور، هن پنهنجي والد سان گڏ 1624ع ۾ اباظه بغاوت جي مهم ۾ حصو ورتو، ۽ 1625ع ۾ بغداد کي فارسي قبضي کان واپس وٺڻ واري ناڪام مهم ۾ شامل رهيو. واپسي تي سندس والد موصل ۾ وفات ڪري ويو، ۽ هڪ مهيني بعد سندس چاچو پڻ گذاري ويو. 1626–1627ع ۾ هو ارزروم جي گهيري ۾ شامل رهيو.
چلبي کي علم سان محبت پنهنجي والد کان ورثي ۾ ملي. 1628ع ۾ استنبول موٽڻ بعد، هن بااثر مبلغ قاضي زاده محمد جا درس ٻڌا، جن کيس مطالعي ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورثي ۾ مليل دولت کيس مستقل طور استنبول ۾ رهڻ جو موقعو ڏنو.هن ايندڙ 34 سال مطالعي ۽ تدريسي مشغولين ۾ گذاريا، جن ۾ رڳو فوجي مهمن (1629ع ۾ بغداد ۽ 1630ع ۾ همدان) سبب وقفو آيو. 1633ع ۾ هو حلب مان حج لاءِ روانو ٿيو ۽ لقب حاجي حاصل ڪيائين. پوءِ دياربڪر ۾ فوج سان شامل ٿيو ۽ عالمن سان تعلق وڌائيندو رهيو. هن سلطان مراد چوٿون سان گڏ يروان جي ٻيهر فتح، ۽ تبريز ۽ بغداد جي مهمن ۾ حصو ورتو.
1635ع ۾ استنبول موٽڻ تي، سندس والد جي پراڻي ساٿي محمد خليفه کيس گھوڙيسوارن جي آڊٽ آفيس ۾ خليفه (ٻيو ڪلارڪ) طور مقرر ڪرايو. پوءِ کيس رسد کاتي جي مرڪزي آفيس ۾ عهدو مليو. 1645ع ۾ هڪ امير مائٽ جي ڇڏيل ورثي کيس مڪمل طور علمي تحقيق لاءِ وقف ٿيڻ ۽ ڪتاب گڏ ڪرڻ جو موقعو ڏنو.
هن پنهنجي استاد عارج مصطفى افندي سان گڏ البيضاوي جي تفسير، اصولِ فقه، هندسي ۽ نجومي ڪتابن، چغميني جو ملخص، عروض، ۽ الغ بيگ جي زيج جو مطالعو ڪيو. هو ايا صوفيه ۽ سليمانيه ۾ درسِ عام پڻ ٻڌندو رهيو. 1642ع ۾ هن حديثي ڪتابن نخبه الفكر، الفية العراقي ۽ ٻين اصولي متنن جا درس حاصل ڪيا.
هن طب، جاگرافيه، هندسه، اصطرلاب، منطق، فقہ، رياضي ۽ فلڪيات پڙهايا. هن جو تدريسي طريقو هو:
“وحدت ذريعي ڪثرت ۾ داخل ٿيڻ ۽ ڪليات کي سمجهي اصولن تي عبور حاصل ڪرڻ.”
سندس علمي تحقيق لغت، فقہ، منطق، بلاغت، تفسير، حديث، رياضي، طب، فلڪيات، نسب نامو، تاريخ ۽ تذڪره نويسي تائين پکڙيل هئي.
سندس علمي حلقن ۾ کيس لقب “ڪاتب چلبي” مليو، جنهن جو مطلب “دانشمند ڪاتب” آهي. "ڪاتب" سرڪاري ڪلارڪ لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ "چلبي" لقب شهزادن يا اعليٰ درجي جي عالمن لاءِ هوندو هو.
سندس عقيدو اسلامي سني روايت تي مبني هو، جنهن ۾ اشراقي فلسفي جو اثر به شامل هو. سياستدان ڪوپرولو محمد پاشا سندس دوستن مان هو.
لڳي ٿو ته سخت مطالعي واري زندگي سندس صحت تي اثرانداز ٿي، ۽ 1657ع ۾ دل جي دوري سبب 49 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. سندس پٽ ننڍي عمر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ 1659ع ۾ سندس بيوهه جي وفات کان پوءِ سندس ڪتابن جو وڏو حصو ليڊن يونيورسٽي جي عالم ليوينس وارنر خريد ڪيو.
چلبي کي ڪتاب گڏ ڪرڻ جو شوق حلب ۾ ئي ٿيو، ۽ پوءِ هن پنهنجي ورثي جو وڏو حصو پنهنجي مشهور لائبريري ٺاهڻ تي خرچ ڪيو، جيڪا پنهنجي دور ۾ استنبول جي سڀ کان وڏي نجي لائبريري بڻجي وئي.

تصنيفون

ڪاتب چلبي پنهنجي وفات (1657ع) کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ سڀ کان وڌيڪ پيداواري رهيو. هن گهٽ ۾ گهٽ 23 ڪتاب لکيا، ان کان علاوه ننڍا مضمون ۽ رسالا پڻ:

 فَضلَڪَت التواريخ ('تاريخ جو خلاصو') (1639ع)؛ 150 سلطنتن/حڪمران گهراڻن جو مختصر بيان. فَضلَڪَت؛ (i) عربي ايڊيشن آدم جي پيدائش کان لڳ ڀڳ 1639ع تائين. فيزلڪي؛ (ii) تُرڪي ايڊيشن 1000هه کان لڳ ڀڳ 1655ع تائين. اصل مسودي مان 1,300 ماخذن جو اشاريه گُم ٿي چڪو آهي.
 تقويم التواريخ () ('تاريخن جو ڪئلينڊر' يا 'زماني جدول') (1648ع)؛ آدم جي پيدائش کان 1648ع تائين عالمي تاريخ. فَضلَڪَت لاءِ اشاريه طور لکيل—ڪجهه تُرڪي ۽ ڪجهه فارسي ۾. 1697ع ۾ جيو. رينالڊو ڪارليءَ جو اطالوي ترجمو Cronologia Historica جي عنوان سان ڇپيو.
 جهان نما (var., Djihān-numā, Jihannuma)  ('دنيا جو ڏيک')؛ ٻه ڀاڱن تي ٻڌل جاگرافيائي لغت، جيڪا 1648ع ۾ شروع ڪئي وئي: حصو اوّل—سمنڊ، سندن بناوت ۽ ٻيٽ؛ حصو ٻيون—ملڪ، درياهه، جبل، رستا ۽ اهي زمينون جيڪي 15هين صديءَ کان پوءِ نيون دريافت ٿيون (يعني آمريڪا). چلبي هن ڪم جو بنياد لوامع النور ('روشنيءَ جا چمڪا') تي رکيو، جيڪا مهـمد اِخلاصيءَ طرفان لاطيني ڪتاب Atlas Minor (جيراردس مرڪاتور؛ يودوڪس هونڊيوس جي آرنهم 1621ع واري ايڊيشن) تان ترجمو هئي؛ عثماني ادب ۾ يورپي ائٽلسن ۽ ماخذن جو پهريون استعمال.
 ڪشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون ('ڪتابن ۽ فنن جي نالن بابت شڪ جو ازالو')؛ 1042هه/1632ع ۾ حلب ۾ شروع ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1062هه/1652ع ۾ مڪمل ٿيو. عربي ۾ هڪ وڏو ببليوگرافي-سوانحي لغت، ۽ عالمن لاءِ تحقيق جو اوزار. ان ۾ لڳ ڀڳ 15,000 عربي، فارسي ۽ تُرڪي عنوان، 9,500 مصنف ۽ 300 فنون/سائنسون شامل آهن؛ اسلامي ادب جي سڀ کان وسيع ببليوگرافيائي لغتن مان هڪ. لاطيني ۾ 7 جلدن ۾ Lexicon Bibliographicum et Encyclopaedicum جي نالي سان ڇپيو.
 دستورُ العمل في اصلاح الخلل / Dustūr al-amal li islāh al-khalal  ('نقصن جي درستگي لاءِ عملنامو' يا 'بدعنوانين جي سڌاري لاءِ هدايتون') (1653ع)؛ رياست جي انتظام بابت هي مضمونDustūr al-amal li islāh al-khalal ٿامس هابز جي Leviathan کان ڪجهہ سال اندر ڇپيو، ۽ ان ۾ ڪي دلچسپ مماثلتون پڻ ملن ٿيون.
 قانوننامۂ تشريفات ('رسمن/تقريبن جو ضابطو') (1653ع)
 رجمُ الرجيم بالسّين والجيم ('ملعون کي سِين ۽ جيم سان سنگسار ڪرڻ')؛ فتوين (قانوني فيصلا) جو مجموعو.
 ميزان الحق في اختيار الأحق  (1656ع)؛ ('حق جي ترجيح ۾ سچائيءَ جو ترازو' يا 'سچ جي پرک لاءِ صحيح ترازو')؛ “سچ جو ترازو”؛ انگريزي ترجمو ۽ حاشيا جيفري ايل. لوئس (1957ع).
 تاريخِ فرنگي — Chronique de Jean Carrion (پئرس، 1548ع) جو ترجمو.
 رونقُ السلطنة — ('سلطنت جي شان')؛ Historia rerum in Oriente gestarum (فرئنڪفرٽ، 1587ع) جو ترجمو؛ قسطنطنيه جي تاريخ.
 تحفة الكبار في أسفار البحار  ('بحري مهمن بابت وڏن لاءِ تحفو') (1656ع) — The History of the Maritime Wars of the Turks (1831ع) جيمس مچل جو انگريزي ترجمو.“عثماني بحري تاريخ جو جواهر: ڪاتب چلبي جو بحري مهمن تي ڪتاب” مسلم هيريٽيج.ڪام تي"16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ عثماني بحري اسينل ۽ جهازسازيءَ جي ٽيڪنالاجي"  مسلم هيريٽيج.ڪام تي
 سُلَّمُ الوصول إلى طبقات الفحول ('نامور ماڻهن جي طبقات تائين پهچڻ جي ڏاڪڻ') (1651/2ع)؛ 8561 قديم ۽ جديد عالمن جي سوانحي لغت، حرف ثا تائين؛ ڪشف الظنون جي هم پَلہ/مڪمل ڪندڙ ڪم. 2009ع ۾ تنقيدي ايڊيشن ڇپيو.
 تحفة الأخيار في الحكم والأمثال والأشعار ('حڪمتن، چوڻين ۽ شاعريءَ بابت چونڊ ماڻهن لاءِ قيمتي تحفو') (1653ع)؛ حرف جيم تائين مڪمل.
 روملي ۽ بوسنه، جاگرافيائي رسالو (جرمن ترجمو).

 ورثو 
ازمير ڪاتب چلبي يونيورسٽي ازمير ۾ سندس نالي سان منسوب آهي.

نيوٽن–ڪاتب چلبي فنڊ تُرڪي ۽ برطانيه جي وچ ۾ سائنس ۽ جدت بابت مٽاسٽا پروگرام هلائي ٿو.

 ڪتابيات 




 Encyclopædia of Islam (ليڊن، 1954ع) جلد 4، s.v. Ḥād̲j̲d̲j̲ī K̲h̲alīfai.




 , (جلد 2؛ لائپزگ، 1837ع), (جلد 3؛ لنڊن، 1842ع), (جلد 4؛ لنڊن، 1845ع), (جلد 5؛ لنڊن، 1850ع), (جلد 6؛ لنڊن، 1852ع).










 نسبت


ٻاھريان ڳنڍڻا

زمرو:1609ع ۾ جنم وٺندڙ

زمرو:1657ع ۾ وفات ڪندڙ
زمرو:17هين صدي جا سوانح نگار
زمرو:عثماني سلطنت جا 17هين صدي جا مؤرخ
زمرو:عثماني سلطنت جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ
زمرو:ڪتابيات نگار
زمرو:مسلم تاريخ نويس
زمرو:عثماني سلطنت جا جاگرافي دان
زمرو:حنفي
زمرو:ماتريدي
زمرو:عثماني سلطنت جا انسائيڪلوپيڊيا نگار
زمرو:17هين صدي جا مسلم عالم
زمرو:عثماني-فارسي جنگين جا عثماني ماڻهو
زمرو:استنبول جا ليکڪ
زمرو:ترڪي سوانح نگار
زمرو:ترڪي معاشيات دان
زمرو:ترڪي مضمون نگار
زمرو:عثماني سلطنت جا ترڪ ماڻهو

حوالا