گنجو ٽڪر

گنجو ٽڪر، سنڌ، پاڪستان جي ضلعي حيدرآباد ۾ واقع هڪ ٽڪرين وارو علائقو آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري سان لڳ ڀڳ چؤده ميلن تائين پکڙيل آهي. هي علائقو وڏن جبلن بدران چوني (limestone) جي گهٽ اوچائيءَ وارين ٽڪرين تي مشتمل آهي، جن جي سراسري اوچائي تقريباً 66 ميٽر ڄاتي وڃي ٿي. جغرافيائي لحاظ کان، هي ٽڪرين جو سلسلو سنڌ جي ميداني علائقن ۽ درياهي وادي جي وچ ۾ قدرتي حدبندي جو ڪم ڏئي ٿو.
جغرافيائي ۽ انتظامي حيثيت
گنجو ٽڪر حيدرآباد ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن سان ويجهڙائيءَ سبب تاريخي توڙي جديد دور ۾ اهم رهيو آهي. هن علائقي ۾ “ڳوٺ گنجو ٽڪر” نالي انساني آبادي به موجود آهي، جيڪا سرڪاري جغرافيائي ڊيٽابيسن ۾ درج ٿيل آهي. ان کان سواءِ، گنجا ٽڪر ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهي، جيڪا ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته هي علائقو برطانوي دور کان وٺي آمدورفت ۽ مواصلات جي لحاظ کان سڃاتل رهيو آهي. تازن سالن ۾، سنڌ حڪومت پاران لطيف آباد (حيدرآباد) جي گنجو ٽڪر واري علائقي ۾ تعليمي ادارن لاءِ زمين الاٽ ٿيڻ جون خبرون به سامهون آيون آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي علائقو صرف تاريخي نه پر جديد شهري منصوبابنديءَ جو به حصو بڻجي رهيو آهي.
ادبي ۽ ثقافتي اهميت
گنجو ٽڪر کي سنڌ ۾ خاص شهرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي (1689–1752ع) جي حوالي سان حاصل آهي. سنڌي روايتن ۽ لوڪ ڪهاڻين موجب، شاهه صاحب پنهنجي سفرن دوران هن علائقي ۾ جوڳين (يوگين/تپسويَن) سان گڏ گهڻو وقت گذاريو. انهن ملاقاتن ۽ تجربن جا اثر شاهه جي شاعري، خاص ڪري شاهه جو رسالو، ۾ صوفيانه فڪر، ويراڳ، دنيا کان لاتعلقي ۽ روحاني تلاش جي صورت ۾ نظر اچن ٿا. جيتوڻيڪ جديد تحقيقي ذريعا شاهه جو رسالي ۾ گنجو ٽڪر جو نالو صراحت سان بيان نٿا ڪن، پر سنڌي لوڪ روايت هن ماڳ کي شاهه صاحب جي روحاني سفر سان ڳنڍي ٿي، جيڪا سنڌ جي ثقافتي ياداشت جو اهم حصو آهي.
مذهبي ۽ روحاني پسمنظر
اڄڪلهه گنجو ٽڪر ڀرسان ديوي (Devi) سان منسوب هڪ مندر موجود آهي، جيڪو هن علائقي جي قديم هندو مذهبي روايتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. بهرحال، شاهه عبداللطيف جي دور بابت اهو يقين سان نٿو چئي سگهجي ته هتي ان وقت به ڪو مندر موجود هو يا نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سلسلي ۾ ڪو مضبوط آثار قديمه جو ثبوت موجود ناهي. گنجو ٽڪر جي روحاني اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي، جو هي علائقو ٽن انتهائي اهم مذهبي مرڪزن جي وچ ۾ واقع آهي: ٽنڊو اللهيار – جتي سنڌ جو سڀ کان وڏو رامديو پير جو مندر واقع آهي؛ اوڏيرو لعل – سنڌو درياهه جي ديوتا اوڏيرو لعل جو مرڪزي آستانو؛
ڀٽ شاهه – شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو مزار ۽ سنڌي صوفي روايت جو مرڪز. هي جغرافيائي ويجهڙائي گنجو ٽڪر کي سنڌ جي گڏيل هندو–صوفي روحاني منظرنامي جو اهم ڪڙي بڻائي ٿي</ref>SINDH through History and Representations and French Contributions to Sindhi Studies Edited by MICHEL BOIVIN;SHIVAITE CULTS AND SUFI CENTRES A REAPPRAISAL OF THE MEDIEVAL LEGACY IN SINDH Michel Boivin, Oxford University Press, pages 39.
..
علمي جائزو ۽ اهميت
علمي لحاظ کان ڏٺو وڃي ته گنجو ٽڪر بابت سڌي طرح مخصوص تاريخي يا آثار قديمه تي ٻڌل تحقيق محدود آهي. بهرحال، جغرافيائي ڊيٽابيس، جديد شهري رڪارڊ، ادبي حوالا ۽ زنده لوڪ روايتون گڏجي هن علائقي کي سنڌ جي تاريخي ۽ روحاني جغرافيي ۾ هڪ نمايان حيثيت ڏين ٿيون. گنجو ٽڪر کي اهڙي ماڳ طور ڏسي سگهجي ٿو، جتي: قدرتي جاگرافي، صوفي ادب،  هندو مذهبي روايت، ۽ سنڌي لوڪ ثقافت هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا.

حوالا