آستڪ ۽ ناستڪ

آستڪ () ۽ ناستڪ () اهڙا باهمي طور تي جدا اصطلاح آهن، جن کي جديد عالمن ھندو فلسفي جي مختلف مڪتبن ۽ ڪجهه هندو، ٻڌ ۽ جين متنن جي درجابندي لاءِ استعمال ڪيو آهي.Perrett, Roy. 2000. Indian Philosophy. Routledge. . p. 88.Mittal, Sushil, and Gene Thursby. 2004. The Hindu World. Routledge. . pp. 729–30. آستڪ ۽ ناستڪ فلسفن جون مختلف تعريفون قديم زماني کان وٺي بحث هيٺ رهيون آهن، ۽ انهن بابت ڪو هڪجهڙو اتفاق موجود ناهي.Nicholson, Andrew J. 2013. Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History. Columbia University Press. . ch. 9.Doniger, Wendy. 2014. On Hinduism. Oxford University Press. . p. 46. هڪ مشهور فرق، جيڪو قديم ۽ وچئين دور جي سنسڪرت فلسفيانه ادب ۾ ملي ٿو، اهو آهي ته آستڪ مڪتب ويدن کي بنيادي طور تي معتبر ۽ مستند مڃين ٿا، جڏهن ته ناستڪ مڪتب انهن کي قبول نٿا ڪن.Grayling, A. C. (2019). The History of Philosophy. Penguin Books. p. 519.Chatterjee, Satischandra, and Dhirendramohan Datta. 1984. An Introduction to Indian Philosophy. Calcutta: University of Calcutta. p. 5n1. جيتوڻيڪ، موجوده ڀارتي ٻولين جهڙوڪ تلگو، هندي ۽ بنگالي ۾ انهن اصطلاحن جو هڪ ٻيو مطلب به رائج ٿيو آهي، جتي آستڪ مان مراد عام طور تي خدا پرست ۽ ناستڪ مان مراد خدا جو انڪار ڪندڙ ورتو ويندو آهي.For instance, the Atheist Society of India produces a monthly publication Nastika Yuga, translated as 'The Age of Atheism'.
ان هوندي به، فلسفيانه روايت پراڻي فرق کي برقرار رکي ٿي. مثال طور، سنکيا جو مڪتب، جيڪو پنهنجي اصل صورت ۾ غير خدا پرست آهي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهو خدا جي وجود جي صريح توثيق نٿو ڪري)، تنهن هوندي به آستڪ يعني ويد کي مڃيندڙ فلسفو سڏيو وڃي ٿو. سندس نظريي ۾ ڪڏهن ڪڏهن “خدا” جو لفظ شعور (پرش) لاءِ بطور لقب استعمال ٿئي ٿو. ساڳي طرح، جيتوڻيڪ ٻڌ مت کي ناستڪ شمار ڪيو وڃي ٿو، پر ڪجهه هندو فرقن ۾ گوتم ٻڌ کي وشنو جو هڪ اوتار مڃيو ويندو آهي. ويدن جي قبوليت سبب، پنهنجي اصلي مفهوم ۾ آستڪ فلسفو اڪثر ڪري ھندو فلسفي سان هم معنيٰ سمجهيو ويندو آهي—يعني اهو فلسفو جيڪو هندو ڌرم سان گڏ ترقي پذير ٿيو.

آستڪ (؛ سنسڪرت لفظ استي مان، جنهن جو مطلب آهي “آهي” يا “وجود رکي ٿو”) اهڙي شخص يا فڪر کي چيو وڃي ٿو جيڪو آتمن يا برهمن وغيره جي وجود تي ايمان رکي. هن اصطلاح کي ٽن مختلف معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي:GS Ghurye, Indian Sociology Through Ghurye, a Dictionary, Ed: S. Devadas Pillai (2011), , page 354
 اهي جيڪي پرماڻ جي صورت ۾ ويد جي علمي اختيار کي قبول ڪن؛  
 اهي جيڪي آتمائن جي وجود کي مڃين؛  
 اهي جيڪي ايشور جي وجود کي تسليم ڪن.  

ناستڪ (؛ سنسڪرت نا + آستڪ) ان جي ابتڙ انهن کي چيو وڃي ٿو جيڪي مٿين تعريفن مان ڪنهن به هڪ کي رد ڪن ٿا؛ يعني اهي نفس يا آتمن جي وجود تي ايمان نٿا رکن.
ڀارتي فلسفي جي ڇهن گهڻي مطالعي ڪيل آستڪ مڪتبن، جن کي ڪڏهن ڪڏهن روايتي يا آرتھوڊڪس سڏيو وڃي ٿو، ۾ شامل آهن: نيايه، وائيشيشڪ، سانکهيا، يوگ، ميمانسا ۽ ويدانت. جڏهن ته پنج گهڻي مطالعي ڪيل ناستڪ مڪتب، جن کي غير روايتي سڏيو وڃي ٿو، آهن: ٻڌ مت، جين مت، چارواڪ، آجي وڪ ۽ اجنان.
بهرحال، روايتي ۽ غير روايتي جهڙي اصطلاحي درجابندي گهڻو ڪري مغربي ٻولين جي پيداوار آهي ۽ سنسڪرت ۾ ان جا مضبوط علمي بنياد موجود ناهن. جديد تحقيق مطابق ويهين صديءَ جي ادب ۾ آستڪ ۽ ناستڪ جي ترجمن ۾ ڪيترين ئي غلط فهمين ۽ سطحي تعبيرن کي ورجايو ويو آهي، جيڪي علمي لحاظ کان ناڪافي ۽ ناقص سمجهيون وڃن ٿيون.

 اشتقاق 
آستڪ (سنسڪرت) هڪ صفت ۽ اسم آهي، جيڪو استي (“آهي/وجود رکي ٿو”) مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب “جيڪو موجود شئي بابت ڄاڻي ٿو” يا “ديندار” آهي. لفظ ناستڪ (نا، “نه” + ) ان جو منفي روپ آهي.

اصطلاح آستڪ جي روايتي اشتقاقن مان هڪ—جيڪو پاڻيڻي جي اشتاڌيائي 4.4.60 (“آستناستيدستم ماتيھ”) تي ٻڌل آهي—هن تصور جي تعريف هن ريت ڪري ٿو: “اهو جنهن جي راءِ هجي ته اِيشنور موجود آهي” (آست اسوارا اتي ماتر ياسيا). سنسڪرت نحوي هيمچندر موجب آستڪ “ايمان رکندڙ” جو مترادف آهي. ٻيون تعريفون هي آهن:
 “ناستڪ جي ابتڙ”' (ناستڪ ڀينا);
 “اهو جنهن جو خيال هجي ته اِيشنور موجود آهي” (اسوارا آستي اتي وادي); ۽
 “اهو جيڪو ويدن کي سند/حجت مڃي” (ويدارمانياودي).

هندو فلسفي ۾ آستڪ ۽ ناستڪ جو فرق لازمي طور تي خدا پرستي يا الحاد ڏانهن اشارو نٿو ڪري. گهڻو ڪري—پر هميشه نه—اهي اصطلاح ويدڪ ادب کي اختيار/اتھارٽي طور قبول ڪرڻ سان لاڳاپيل آهن، خاص طور تي “خود/نفس” بابت انهن جي تعليمات ۾. ويد ۽ هندو ڌرم “هڪ اهڙي قادرِ مطلق هستي” جي تصور کي لازمي طور قبول نٿا ڪن جيڪا انسان جي “پنهنجي پاڻ” کان الڳ هجي؛ يعني مسيحيت يا اسلامي معنى ۾ “خدا” جو تصور هتي ساڳي نموني موجود نه آهي. ن. ن. ڀٽاچاريا لکي ٿو:

آستڪ هڪ نالو به آهي، جيئن ويدڪ عالم آستڪ—جيڪو ديوي مانس (“ذهن”) ۽ رشي جرتڪارو جو پٽ ڄاڻايو وڃي ٿو.George Williams (2003), Handbook of Hindu Mythology, Oxford University Press, , page 65

 مڪتبن جي درجابندي 

اصطلاح آستڪ ۽ ناستڪ مختلف ڀارتي فڪري روايتن جي درجابندي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

 آستڪ 
آستڪ مڪتب ڇهه نظام يا سدارسانه آهن، جيڪي ويدن کي علم جي هڪ معتبر ۽ مستند ذريعي طور مڃين ٿا. تاريخي ۽ تصوري سببن جي ڪري انهن کي اڪثر ٽي جوڙن (گروپن) ۾ گڏ بيان ڪيو ويندو آهي.

نيايه-وائيشيشڪ
 نيايه، منطق جو مڪتب
 وائيشيشڪ، ذرّيائي (ايٽمسٽ) مڪتب
سانکيا-يوگ
 سنکيا، “ڳڻپ/انيمريشن” جو مڪتب
 يوگ، پتنجلي جو مڪتب (جيڪو سانکهيا جي مابعدالطبيعات کي فرض ڪري ٿو)
ميمانس-ويدانت
 ميمانس، ويدڪ تفسير/متني تاويل جي روايت
 ويدانت يا اُتّر ميمانس، اپنشدي روايت

 ناستڪ 
ڀارتي فلسفي جا اهي اهم مڪتب جيڪي ويدن کي رد ڪن ٿا، روايت ۾ “غير روايتي/هيٽروڊڪس” سمجهيا ويندا هئا:

 ٻڌ مت
 جين مت
 چارواڪ
 آجي وڪ
 اجنان

 پڻ ڏسو 

 آتما (ٻڌ مت)
 هندو ڌرم ۾ الحاد
 آتما (هندو ڌرم)
 جيو (جين مت)
 هندو ڌرم ۾ شاستر پرمانم
 ٽرانسٿيئزم

 نوٽس 
 حوالا 

 ذريعا 












زمرو:هندو فلسفيانه تصورات