تيئوتيئواڪان

تيئوتيواڪان (انگريزي: Teotihuacan؛ 
(؛ اسپيني: teotiwaˈkan؛ ناواتل: Teōtīhuacān) هڪ قديم ميسو آمريڪي شهر آهي، جيڪو هڪ ذيلي وادي ۾ واقع آهي. جيڪا ميڪسيڪو جي وادي جو حصو آهي، ۽ جيڪا ميڪسيڪو رياست ۾ اچي ٿي؛ جديد دور جي ميڪسيڪو سٽي کان اتر اوڀر طرف  پري واقع آهي۔

تيئوتيواڪان اڄڪلهه ان ڪري مشهور آهي جو اتان پري-ڪولمبيائي اميريڪا ۾ ٺهيل ميسواميريڪي پيرامڊن مان ڪيترائي سڀ کان وڌيڪ اهم ۽ انجنيئرنگ-طور تي نمايان پيرامڊ موجود آهن، خاص طور تي سورج جو پيرامڊ ۽ چنڊ جو پيرامڊ۔ ميڪسيڪو سٽي جي ويجهو هجڻ باوجود، تيوتيئواڪان ميڪسيڪا (يعني ازٽيڪ) شهر نه هو، ۽ اهو ازٽيڪ سلطنت کان ڪيترين صدين اڳ جو آهي۔ پنهنجي عروج تي—شايد پهرين هزارين جي پهرين اڌ ۾ (1 عيسوي کان 500 عيسوي تائين)—تيوتيئواڪان اميريڪا ۾ سڀ کان وڏو شهر هو، جنهن جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 25,000 هئي، جڏهن ته ڪي اندازا 125,000 يا ان کان وڌيڪ به ٻڌائين ٿا،Millon, p. 18. جنهن ڪري اهو پنهنجي دور ۾ دنيا جي گهٽ ۾ گهٽ ڇهين وڏي شهرن مان هڪ بڻجي وڃي ٿو۔Millon, p. 17, who says it was the sixth-largest city in the world in 600 AD.

شهر جو علائقو  هو، ۽ وادي جي ڪُل آبادي جو لڳ ڀڳ 80 کان 90 سيڪڙو حصو تيوتيهواڪان ۾ رهندو هو۔ پيرامڊن کان سواءِ، تيوتيهواڪان انسانيات جي لحاظ کان به اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتان جا پيچيده، گهڻ-خانداني رهائشي ڪمپائونڊ، “مردن جو رستو”، ۽ چٽساليون (ڀتين واريون چٽساليون) وڏي حد تائين محفوظ حالت ۾ ملي ٿيون۔ ان کان علاوه، تيوتيهواڪان جا تيار ڪيل نفيس ابسڊيئن اوزار سڄي ميسواميريڪا ۾ مليا آهن۔ شهر جي قيام بابت خيال آهي تہ اهو لڳ ڀڳ 100 ق م ۾ آباد ٿيو، جڏهن ته وڏا يادگار لڳاتار تعمير ٿيندا رهيا، لڳ ڀڳ 250 عيسوي تائين۔ شهر ممڪن آهي تہ 7هين ۽ 8هين صدي عيسوي جي وچ واري ڪنهن وقت تائين قائم رهيو، پر لڳ ڀڳ 550 عيسوي ۾ وڏن يادگارن کي ڦرلٽ ڪري، منظم نموني ساڙي ڇڏيو ويو۔ ان زوال جو تعلق شايد 535–536 جا انتهائي موسمي واقعا سان به ٿي سگهي ٿو۔

تيوتيهواڪان پهرين صدي عيسوي جي لڳ ڀڳ ميڪسيڪن پليٽو ۾ هڪ مذهبي مرڪز طور اڀريو۔ پوءِ اهو پري-ڪولمبيائي اميريڪا جو سڀ کان وڏو ۽ گهڻو آبادي وارو مرڪز بڻجي ويو۔ وڏي آبادي کي جاءِ ڏيڻ لاءِ گهڻ-ماڙ اپارٽمينٽ جهڙا رهائشي ڪمپائونڊ تعمير ڪيا ويا۔ “تيوتيهواڪان” (يا “تيوتيهواڪانو”) وارو اصطلاح ان ماڳ سان لاڳاپيل سڄي تهذيب ۽ ثقافتي مجموعي لاءِ به استعمال ٿئي ٿو۔ تيوتيهواڪان ڪنهن رياستي سلطنت جو مرڪز هو يا نه—ان بابت بحث موجود آهي—پر ميسواميريڪا ۾ ان جو اثر چڱيءَ طرح دستاويزي شواهد سان ثابت آهي۔ ويراڪروز ۽ مايا علائقو جي ڪيترن ماڳن تي تيوتيهواڪانو موجودگي جا ثبوت مليا آهن۔ پوءِ وارن ازٽيڪن انهن شاندار کنڊرن کي ڏسي گڏيل نسل/نسب جو دعويٰ ڪيو، ۽ انهن جي ثقافت جا ڪي پهلو اختيار ڪري، ترميم ڪري استعمال ڪيا۔

تيوتيئواڪان جي رهواسين جي نسل/قوميت بابت بحث جاري آهي۔ ممڪن اميدوارن ۾ ناهوئا، اوٽومي يا ٽوٽونڪ قومون ذڪر ٿين ٿيون۔ ٻين محققن جو خيال آهي تہ تيوتيهواڪان ڪثير-قوميتي هو، ڇاڪاڻ⁠تہ مايا سان لاڳاپيل ثقافتي نشانين سان گڏوگڏ اوٽو-پاميان ماڻهن سان لاڳاپيل پهلو به مليا آهن۔ اهو واضع آهي تہ طاقت جي عروج واري زماني ۾ تيوتيهواڪان اندر گهڻا مختلف ثقافتي گروهه رهندا هئا، ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو هر پاسي کان ايندا هئا—خاص طور تي اوآخاڪا ۽ خليج واري ساحل کان۔ تيوتيهواڪان جي زوال کان پوءِ، مرڪزي ميڪسيڪو ۾ وڌيڪ علائقائي طاقتون غالب ٿيون، جن ۾ خاص طور تي شوچيڪالڪو ۽ ٽولا شامل آهن۔

شهر ۽ آثارِقديمه وارو ماڳ اڄ جي سان خوان تيوتيهواڪان ميونسپلٽي ۾ واقع آهي، ميڪسيڪو رياست اندر، ۽ ميڪسيڪو سٽي کان لڳ ڀڳ  اتر اوڀر طرف آهي۔ ماڳ جو ڪُل ايراضو  آهي، ۽ 1987 ۾ ان کي يونيسڪو جو عالمي ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو۔ 2024 ۾ اهو ميڪسيڪو جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويندڙ آثارِقديمه وارو ماڳ هو، جتي 1,313,321 سياح آيا۔

حوالا

زمرو:پهريون هزار سال مسيح کان اڳ ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ
زمرو:ميڪسيڪو
زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب
زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ