برھما

برهما (Brahma): هندو ڌرم جي ٽمورتي (ٽن وڏن ديوتائن) ۾ برهما کي ڪائنات جو تخليقڪار يا پيدا ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي. هندن جي عقيدي موجب سڀئي انسان، ديوتا ۽ اَسر وغيره، برهما جي تخليق آهن.

برهما (संस्कृत: ब्रह्मा) هڪ هندو ديوتا آهي، جيڪو ترمُورتي اندر "خالق" طور سڃاتو وڃي ٿو. ترمُورتي اعليٰ الوهيت جي ٽن روپن تي مشتمل آهي، جن ۾ وشنو ۽ شو به شامل آهن. برهما هر شيءِ جي پيدائش، علم ۽ ويدن سان لاڳاپيل آهي. ڪيترين پوراڻن ۾ هو پيدائش جي ڪهاڻين ۾ نمايان ذڪر ڪيو ويو آهي. ڪجهه روايتن موجب هن پاڻ کي هڪ سونهري انڊڙي مان پيدا ڪيو، جنهن کي هيرنيہ گربھ چيو وڃي ٿو.

برهما کي گهڻو ڪري رگ ويدي ديوتا پرجاپتي سان سڃاتو وڃي ٿو. ويد کان پوءِ واري دور ۾ هو اهم ديوتا هو، پر ستين صديءَ کان پوءِ سندس اهميت گهٽجي وئي. هو ٻين وڏن ديوتائن جهڙوڪ وشنو، شو ۽ مها ديوي جي ڀيٽ ۾ ثانوي خالق طور ڏٺو ويو.

برهما کي عام طور ڳاڙهي يا سونهري رنگت واري ڏاڙهي دار مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن جا چار مٿا ۽ چار هٿ آهن. سندس چار مٿا چار ويدن جي علامت آهن ۽ چار طرفن ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هو ڪنول تي ويٺل هوندو آهي ۽ سندس سواري همسا آهي. صحيفن موجب هن پنهنجا ٻار پنهنجي ذهن مان پيدا ڪيا، تنهن ڪري کين مانس پُترا سڏيو وڃي ٿو.

اڄ جي هندو ڌرم ۾ برهما کي عوامي پوڄا گهٽ حاصل آهي. سندس نالي سان ٿورا مندر موجود آهن. سڀ کان مشهور برهما مندر، پُشڪر راجسٿان ۾ آهي. ڀارت کان ٻاهر پڻ ڪجهه هنڌن تي سندس مندر آهن، جهڙوڪ ايروان مزار بينڪاڪ ۾، جيڪو ٿائي ٻڌ برادري ۾ مشهور آهي.

 اصل ۽ معنيٰ 
لفظ برهما جي اصليت غير يقيني آهي، ڇاڪاڻ ته ويدڪ ادب ۾ لاڳاپيل لفظ جهڙوڪ برهمن (اعليٰ حقيقت) ۽ برهمڻ (پادري) پڻ ملن ٿا. برهمن هڪ غير شخصي مابعدالطبيعي تصور آهي، جڏهن ته برهما هڪ ذاتي ديوتا آهي. ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته برهما شايد برهمن جي غير شخصي ڪائناتي اصول جو مجسما روپ بڻجي ظاهر ٿيو.

گرامر موجب Brahma- جا ٻه روپ آهن: نپنسڪ برهم (ब्रह्म) ۽ مذڪر برهما (ब्रह्मा). پهريون مجرد ۽ تجريدي معنيٰ رکي ٿو، جڏهن ته ٻيو ديوتا جي نالي طور استعمال ٿئي ٿو. مهڀارت جي دور ۾ ڪڏهن ڪڏهن برهمن کي برهما جي نالي طور به استعمال ڪيو ويو.

ادب ۽ ڏند ڪٿائون
ويدڪ ادب
برهما جو وشنو ۽ شو سان گڏ سڀ کان پراڻو ذڪر پنجين پراپٺڪ (سبق) ۾ ملي ٿو، جيڪو ميترائڻيہ اپنيشد ۾ آهي، ۽ امڪان آهي ته اهو پهرين هزار سال قبل مسيح جي پڇاڙيءَ ڌاري ترتيب ڏنل هجي. برهما بابت پهريون بحث آيت 5.1 ۾ اچي ٿو، جنهن کي ڪُتسايڻ حمد به چيو وڃي ٿو، ۽ پوءِ ان جي وضاحت آيت 5.2 ۾ ڪئي وئي آهي.

پنتيئسٽڪ ڪُتسايڻ حمد ۾، اپنيشد اهو بيان ڪري ٿو ته انسان جو روح برهمن آهي، ۽ هي آخري حقيقت/ڪائناتي عالمي حقيقت/ديوتا هر جيئري وجود جي اندر موجود آهي. هي اندروني آتمان (روح/ذات) کي برهما سان ۽ برهمن جي مختلف متبادلن سان برابر ڪري ٿو، هن ريت: "تون برهما آهين، تون وشنو آهين، تون شو آهين، تون اگني آهين، ورڻ، وايو، اندر، تون سڀ ڪجهه آهين."

آيت (5.2) ۾ برهما، وشنو، شو کي گُڻن جي نظريي سان ڳنڍيو ويو آهي؛ يعني اهي خوبيون، نفسيات ۽ اندروني رجحان جيڪي متن موجب سڀني جيئرن ۾ ملن ٿا.Max Muller, The Upanishads, Part 2, Maitrayana-Brahmana Upanishad, Oxford University Press, pages 303-304Jan Gonda (1968), The Hindu Trinity, Anthropos, Vol. 63, pages 215-219 هن باب ۾ چيو ويو آهي ته ڪائنات اونداهي (تمس) مان ظاهر ٿي، پوءِ پهريائين اها رغبت/تحرڪ (رجس) جي صورت ۾ هئي، ۽ پوءِ اها پاڪيزگي ۽ ڀلائي (ستتو) ۾ سڌري ۽ فرقن ۾ ورهائجي وئي. انهن ٽن خوبيّن مان رجس کي پوءِ برهما سان لاڳو ڪيو ويو آهي، هن ريت:Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, , pages 344-346

جيتوڻيڪ ميترائڻيہ اپنيشد برهما کي هندو ڌرم جي گُڻن واري نظريي جي هڪ جز سان ڳنڍي ٿو، پر هي متن کيس اُن ٽريفنڪشنل (ٽِن ڪم ڪندڙ) ترمُورتي واري خيال جو حصو نٿو ٺهرائي، جيڪو پوءِ واري پوراڻڪ ادب ۾ ملي ٿو.GM Bailey (1979), Trifunctional Elements in the theology of the Hindu Trimūrti , Numen, Vol. 26, Fasc. 2, pages 152-163

ويد کان پوءِ جو دور، مهاڪاويہ ۽ پوراڻ

ويد کان پوءِ واري دور ۾ برهما هڪ اهم ديوتا رهيو ۽ سندس فرقي جو وجود ٻئين صدي عيسويءَ کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين بيان ڪيو وڃي ٿو. شروعاتي متن، جهڙوڪ برهمانڊ پوراڻ، ٻڌائن ٿا ته ابتدا ۾ رڳو هڪ ابدي سمنڊ هو. ان مان هيرنيہ گربھ نالي سونهري انڊڙو ظاهر ٿيو. انڊڙو ڦاٽي پيو ۽ برهما—جنهن پاڻ کي ان جي اندر ئي پيدا ڪيو هو—وجود ۾ آيو (۽ کيس سويامڀو نالو مليو). پوءِ هن ڪائنات، ڌرتي ۽ ٻيون شيون بڻايون. هن ماڻهن کي به پيدا ڪيو ته جيئن هو سندس پيدائش ۾ آباد ٿين ۽ رهن.

پر ستين صدي عيسويءَ تائين برهما جي اهميت گهٽجي وئي. مؤرخن موجب هن زوال جا وڏا سبب شو ازم ۽ وشنو ازم جو اڀار، سمارتا روايت ۾ سندس جاءِ تي تري ديوي کي وڌيڪ مرڪزي بڻائڻ، ۽ پڻ ٻُڌ ڌرم، جين ڌرم ۽ انهن هندو ڌرمين جي ڪڏهن ڪڏهن تنقيدون/مقابلا هئا جيڪي اندر ۽ ٻين ڪيترن هندو ديوتائن جي پوڄا ڪندا هئا.
پوراڻن جون مختلف ڏند ڪٿائون سندس پوڄا ۾ گهٽتائيءَ لاءِ مختلف سبب بيان ڪن ٿيون. عام طور ٻه وڌيڪ مشهور روايتون ڏنل آهن:

پهريئين روايت شو پوراڻ سان لاڳاپيل آهي: برهما ۽ وشنو پاڻ ۾ بحث ڪرڻ لڳا ته ڪير وڏو آهي. بحث دوران کين آسمان کي چيريندڙ باهه جو وڏو ٿنڀ نظر آيو، جيڪو لينگوُدڀو جي صورت ۾ شو هو. هنن فيصلو ڪيو ته ان باهه جي ٿنڀ جو آغاز ۽ انت ڳوليو وڃي. وشنو وراهه جي صورت اختيار ڪري ڌرتيءَ ڏانهن هليو ۽ برهما همسا (سوان) بڻجي آسمان ڏانهن ويو. وشنو پنهنجي ناڪاميءَ جو اقرار ڪيو ته هو انت تائين نه پهچي سگهيو. پر برهما ڪيٽڪي (Pandanus tectorius) جي گل کي، جيڪو شو جي مٿي تان ڪري پيو هو، ڪوڙو شاهد بڻايو ته هن آغاز ڏسي ورتو آهي. شو پوءِ پنهنجي اصل صورت ۾ ظاهر ٿيو، برهما جي بي ايمانيءَ سبب سندس پنجن مٿن مان هڪ ڪٽي ڇڏيو، ۽ اعلان ڪيو ته برهما کي هاڻي فعال پوڄا ۽ وڏي پيروي نه ملندي ۽ سندس مقبوليت گهٽ رهندي. وشنو جي سچائيءَ تي خوش ٿي شو کيس وڌيڪ مقبوليت ۽ فعال پوڄا جي برتري عطا ڪئي، ۽ ڪيٽڪي گل کي پنهنجي مٿي جو زيور بڻايو.

ٻي روايت وشنو پوراڻ سان لاڳاپيل آهي: ان مطابق وشنو پنهنجي ناف مان برهما ۽ پنهنجي پيشانيءَ مان شو کي پيدا ڪيو. اهڙيءَ طرح برهما ۽ شو ٻئي وشنو جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا قرار ڏنا وڃن ٿا، ڇو ته وشنو کي مٿانهون ديوتا سمجهيو وڃي ٿو. جڏهن ڪائنات جي پيدائش مڪمل ٿي وئي ته برهما جو ڪردار (خالق) ختم ٿيڻ سان گڏ سندس اهميت به گهٽجي وئي، ۽ ماڻهن ۾ سندس پوڄا گهٽجي وئي؛ جڏهن ته شو کي فنا/انهدام جي ڪم سان لاڳاپيل سمجهڻ سبب ۽ وشنو کي بقا/حفاظت سان لاڳاپيل سمجهڻ سبب انهن جي پوڄا جاري رهي.
هندو ڌرم جي ويد کان پوءِ وارن متنن ۾ ڪائنات جي پيدائش بابت ڪيترائي نظريا ملن ٿا، جن مان گهڻن ۾ برهما جو ڪردار اچي ٿو. انهن ۾ سرگ (ڪائنات جي بنيادي پيدائش) ۽ وسرگ (ثانوي پيدائش) جا تصور شامل آهن. اهي تصور هن هندستاني فڪر سان لاڳاپيل آهن ته حقيقت جا ٻه درجا آهن: هڪ بنيادي, جيڪو تبديل نٿو ٿئي (مابعدالطبيعي), ۽ ٻيو ثانوي—جيڪو هميشه تبديل ٿيندو رهي ٿو (تجرباتي). ۽ ثانوي سطح جي ڏٺل حقيقت هڪ لا انتها تڪراري چڪر ۾ آهي: ڪائنات ۽ زندگي بار بار ٺهي ٿي، وڌي ٿي، ٽٽندي/وسرندي آهي ۽ وري ٻيهر ٺهي ٿي.Tracy Pintchman (1994), The Rise of the Goddess in the Hindu Tradition, State University of New York Press, , pages 122-138 بنيادي خالق بابت ويدڪ ڪائناتيات ۾ تفصيل سان بحث ملي ٿو، جتي برهمن يا پُرُش يا پراڪرتي جهڙا اصطلاح استعمال ٿين ٿا.Jan Gonda (1969), The Hindu Trinity , Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pages 213-214 ان جي ابتڙ، ويدڪ ۽ ويد کان پوءِ وارا متن مختلف ديوتائن ۽ ديوين کي ثانوي خالق طور سڏين ٿا (۽ ويد کان پوءِ وارن متنن ۾ گهڻو ڪري برهما کي)، ۽ ڪڏهن هر ڪائناتي چڪر (ڪلپ) جي شروعات ۾ ثانوي خالق بدلجي به سگهي ٿو.

مهڀارت ۽ پوراڻن ۾ برهما کي "ثانوي خالق" طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ هن بابت گهڻو پڙهيو ۽ لکيو ويو آهي.Asian Mythologies by Yves Bonnefoy & Wendy Doniger.  Page 46
وشنو-مرڪوز پوراڻن موجب، برهما وشنو جي ناف مان نڪرندڙ ڪنول مان پيدا ٿيو، ۽ شو وشنو جي پيشانيءَ مان نڪرندڙ باهه مان پيدا ٿيو.Brahma: Hindu god  Encyclopædia Britannica.
ان جي ابتڙ، شو-مرڪوز پوراڻن موجب برهما ۽ وشنو شو جي ڪمر جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مان پيدا ٿيا؛ ۽ ٻين پوراڻن ۾ شو ۽ وشنو برهما جي ڪمر جي ساڄي ۽ کاٻي پاسي مان، يا وري وشنو، شو، برهما مختلف ڪلپن ۾ هڪ ٻئي کي چڪرائتي نموني پيدا ڪندا رهندا آهن.
ڪجهه روايتون اهو به ٻڌائن ٿيون ته تري ديوي برهما، وشنو ۽ شو کي پيدا ڪيو،
۽ پوءِ اهي متن چون ٿا ته برهما انهن جي طرفان دنيا جي پيدائش ۾ ڪم ڪندڙ ثانوي خالق آهي.
برهما ڪائنات اندر سڀ روپ پيدا ڪري ٿو، پر ابتدائي ڪائنات (اصل هستي) پاڻ پيدا نٿو ڪري.
انهيءَ ڪري گهڻن پوراڻن ۾ برهما جي تخليقي سرگرمي ڪنهن مٿانهين ديوتا يا مٿانهين ديوي جي موجودگي ۽ طاقت تي دارومدار رکي ٿي.
وچئين دور جي هنن وڏين هئيئيشتي روايتن جا متن اهو به چون ٿا ته سَگُڻ (چهري ۽ صفتن سان نمائندگي) برهما، وشنو، شو يا تري ديوي ٿي سگهي ٿو، روايتن مطابق.

ويد کان پوءِ واري پوراڻڪ ادب ۾،
برهما پيدا ڪري ٿو، پر نه بچائي ٿو ۽ نه تباهه ڪري ٿو. ڪجهه هندو متنن ۾ هن کي ائين تصور ڪيو ويو آهي ته هو مابعدالطبيعي برهمن مان وشنو (حافظ) ۽ شو (تباهه ڪندڙ) سان گڏ، ٻين ديوتائن، مادّي ۽ ٻين وجودن سميت ظاهر ٿيو. هندو ڌرم جي اهيئيشتي مڪتبن ۾ جتي برهما کي ڪائناتيات جو حصو بڻايو ويو آهي، اتي برهما سڀني ديوتائن وانگر فاني ديوتا آهي ۽ جڏهن ڪائنات ختم ٿئي ٿي ته هو مجرد/غير فاني برهمن ۾ ضم ٿي وڃي ٿو؛ پوءِ نئون ڪائناتي چڪر (ڪلپ) شروع ٿئي ٿو ۽ سڀ ٻيهر پيدا ڪيا وڃن ٿا.

ڀاڳوت پوراڻ ۾ برهما کي ڪيترن ڀيرا ائين ڏيکاريو ويو آهي ڄڻ هو "سببن جو سمنڊ" مان اڀري ٿو.Richard Anderson (1967), Hindu Myths in Mallarmé: Un Coup de Dés , Comparative Literature, Vol. 19, No. 1, pages 28-35
هي پوراڻ ٻڌائي ٿو ته برهما اُن مهل ظاهر ٿئي ٿو جڏهن وقت ۽ ڪائنات جنم وٺن ٿا: وشنو جي ناف ۾ جڙيل ڪنول جي اندر، ۽ ان سان گڏ شو به، جيڪو وشنو جي پيشانيءَ ۾ جڙيل باهه جي اندر مان ظاهر ٿيو. هن پوراڻ موجب برهما ۽ شو ٻئي ابتدا ۾ اوٻاسي/سستي سبب عارضي طرح الجهيل ۽ نااهل ٿي پون ٿا جڏهن هو ڪائنات ٺاهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.
پوءِ هو پنهنجي مونجهاري ۽ اوٻاسي کي سمجهن ٿا، ٻن تپسويَن وانگر ڌيان ڪن ٿا، پوءِ پنهنجي جسمن ۾ وشنو کي سڃاڻن ٿا، ڪائنات جي شروعات ۽ انت کي ڏسن ٿا، ۽ پوءِ سندن تخليقي قوتون ٻيهر بحال ٿين ٿيون. ان کان پوءِ، ڀاڳوت پوراڻ موجب، برهما ۽ شو گڏجي پراڪرتي (فطرت/مادّو) ۽ پُرُش (روح/جان) کي ملائي جيئرن جي نهايت گهڻ رُخي قسمن جي پيدائش ڪن ٿا ۽ سببن جي ڳنڍين جو هڪ طوفان جهڙو جال بڻائن ٿا.
ڀاڳوت پوراڻ اهڙيءَ طرح مايا جي تخليق کي به برهما ۽ شو سان نسبت ڏئي ٿو،
۽ چوي ٿو ته هو رڳو تخليق جي خاطر تخليق ڪن ٿا، ۽ هر شيءِ ۾ ڀلائي ۽ بڇڙائي، مادّي ۽ روحاني، شروعات ۽ انجام, سڀ گڏ ڀرين ٿا.Richard Anderson (1967), Hindu Myths in Mallarmé: Un Coup de Dés , Comparative Literature, Vol. 19, No. 1, page 31-33
پراڻن ۾ برهما کي وقت پيدا ڪندڙ ديوتا به چيو ويو آهي.
اهي انساني وقت کي برهما جي وقت سان ملائن ٿا: مثال طور ڪلپ (مھاڪلپ) هڪ وڏو ڪائناتي عرصو آهي، جنهن کي برهما جي وجود جي هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات جي برابر سمجهيو وڃي ٿو.

پراڻن ۾ برهما بابت ڪهاڻيون گهڻ رخي ۽ هڪ ٻئي سان ڪڏهن ڪڏهن ميل نه کائيندڙ آهن. مثال طور سڪند پوراڻ ۾ تري ديوي کي ”ڪائنات جون مائرون“ چيو ويو آهي، ۽ انهن کي برهما سميت سڀني ٻين مڪمل ديوتائن—جن ۾ وشنو، شو، ٽن جهانن ۽ سڄي ڪائنات جي پيدائش—جو سبب قرار ڏنو ويو آهي. سڪند پوراڻ موجب اهي ئي آهن جن ٽن گُڻن—ستتو، رجس، تمس—کي مادّي صورت (پراڪرتي) ۾ گڏ ڪري، اهو تجرباتي طور ڏٺو ويندڙ جهان پيدا ڪيو.Nicholas Gier (1998), The Yogi and the Goddess, International Journal of Hindu Studies, Vol. 1, No. 2, pages 279-280

ويدڪ بحث ۾ برهما کي رجس (رجسي) خوبيءَ سان وابسته ديوتا طور بيان ڪيو ويو آهي؛ هي بحث پوءِ پوراڻڪ ۽ تانتر ادب ۾ وڌيڪ وسيع ٿئي ٿو. بهرحال، انهن متنن موجب سندس زال سراسوتي وٽ ستتو (توازن، هم آهنگي، ڀلائي، پاڪيزگي، مجموعيت، تعميريت، تخليق، مثبت مزاج، امن، نيڪي) جي خوبي آهي؛ اهڙيءَ طرح هوءَ برهما جي رجس (جوش، حرڪت، نه مڪمل سٺو نه مڪمل خراب—ڪڏهن هن پاسي ڪڏهن هن پاسي—عمل بطورِ عمل، فرديت پيدا ڪندڙ، تحريڪ ڏيندڙ، متحرڪ) کي پنهنجي ستتو خوبيّن سان پورو ڪري ٿي.H Woodward (1989), The Lakṣmaṇa Temple, Khajuraho and Its Meanings, Ars Orientalis, Vol. 19, pages 30-34Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237جوزف آلٽر (2004), Yoga in modern India, Princeton University Press, page 55

سنگم ادب

سنگم ادب ۾ هندو ديوتا ۽ ديويون، ۽ قديم ويدڪ ڌرم جون ويدڪ رسمون تملڪم جي پسمنظر ۾ ذڪر ٿيل آهن. تاملن ويدن کي هندو ڌرم جا ڪتاب سمجهيو ۽ انهن وسيلي يَجنا ڪندا هئا.
ڪيترن تامل هندو راجائن ۽ راڻين ويدڪ قربانيون ادا ڪيون ۽ مختلف ديوتائن ۽ ديوين جي پوڄا ڪئي. سنگم جا ڪيترائي متن ٻڌائن ٿا ته برهما هڪ خالق ديوتا آهي، جيڪو وشنو جي ناف مان پيدا ٿيو؛ ۽ ساڳئي وقت شو کي فنا ڪندڙ ديوتا طور وشنو جي پيشانيءَ مان پيدا ٿيل ڄاڻايو ويو، جڏهن ته وشنو کي پالڻهار/حافظ ديوتا طور بيان ڪيو ويو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ برهما کي سڀني راج گهرانن جو سڌو حياتياتي ڏاڏو قرار ڏنو ويو، تنهنڪري چولا پاڻ بابت چيو ته برهما ۽ شو سندن سڌا حياتياتي وڏا آهن، ۽ وشنو سندن به خالق ۽ سڄي ڪائنات جو خالق آهي.
سيلپتيڪارم ۾ پڻ برهما بابت خالق ديوتا طور ڪيترائي ذڪر ملن ٿا.

شڪل نگاري

برهما کي روايتي طور چار چهرا ۽ چار ٻانهون ڏيکاريون وڃن ٿيون.Kenneth Morgan (1996), The Religion of the Hindus, Motilal Banarsidass, , page 74
سندس هر چهرو هڪ مکيه رخ (چار طرفن مان هڪ طرف) ڏانهن هوندو آهي. سندس هٿن ۾ هٿيار نه هوندا، پر علم ۽ تخليق جون نشانيون هونديون آهن. هڪ هٿ ۾ هو ويدن جا مقدس متن کڻي ٿو؛ ٻئي هٿ ۾ مالا کڻي ٿو، جيڪا ڪائنات جي تخليق لاءِ وقت جي علامت آهي؛ ٽئين هٿ ۾ شرُڪا—يعني هڪ ڏچو—کڻي ٿو، جيڪو يَجنا جي باهه کي خوراڪ پهچائڻ جي وسيلن جي علامت آهي؛ ۽ چوٿين هٿ ۾ ڪمندلو—پاڻيءَ جو ٿانو—کڻي ٿو، جيڪو اُن وسيلي جي علامت آهي جتان سڀ تخليق ڦٽي نڪري ٿي.
سندس چار واتن کي چار ويدن جي تخليق سان نسبت ڏني وئي آهي.
هو اڪثر اڇي ڏاڙهيءَ سان ڏيکاريو ويندو آهي، جيڪا سندس رشي جهڙي تجربي جي علامت آهي. هو ڪنول تي ويٺل، اڇا (يا ڳاڙها ۽ گلابي) ڪپڙا پاتل، ۽ سندس سُواري (واهن) همسا—هڪ سوان—ويجهو ڏيکاريل هوندي آهي.Philip Wilkinson and Neil Philip (2009), Mythology, Penguin, , page 156

مانسارا جي باب 51 (سنسڪرت ۾ مُورتين ۽ مندرن جي جوڙجڪ لاءِ هڪ قديم ڊزائن دستور) ۾ چيو ويو آهي ته برهما جي مُورتي سونهري رنگ جي هئڻ گهرجي.PK Acharya, A summary of the Mānsāra, a treatise on architecture and cognate subjects, PhD Thesis awarded by Rijksuniversiteit te Leiden, published by BRILL, , page 50
هي متن سفارش ڪري ٿو ته مُورتي جا چار چهرا ۽ چار ٻانهون هجن، جٽا-مڪُٽ-منڊت (تپسويءَ جي جٽيل وارَ) هجن ۽ تاج پاتل هجي.
سندس ٻنهي هٿن کي پناهه ڏيڻ ۽ دان ڏيڻ واري مدرا ۾ ڏيکارڻ گهرجي، جڏهن⁠تہ کيس ڪنڊڪا (پاڻيءَ جو ٿانو)، اڪشمالا (تسبِيح/مالا)، ننڍو شرُڪا ۽ وڏو شرُڪا (يَجنا ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه ڏچا) سان گڏ ڏيکاريو وڃي.
متن مُورتي جي مختلف تناسبن جو تفصيل ڏئي ٿو، زيورن جي وضاحت ڪري ٿو، ۽ صلاح ڏئي ٿو ته مورتي هيٺين ڪپڙي طور چيرا (وڻ جي ڇال جي پٽي) پائي، ۽ يا ته اڪيلي هجي يا ديوي سراسوتي سان گڏ هجي. برهما کي وڏي حد تائين ويدڪ ثقافت، يَجنا ۽ علم سان جوڙيو وڃي ٿو. ڪجهه ويدڪ يَجنا ۾، برهما کي رسم جي اندر پرجاپتي جي صورت ۾ سڏيو ويندو آهي ته جيئن هو رسم ۾ رهائش اختيار ڪري ۽ ان جي نگراني ڪري.

برهما جي زال ديوي سراسوتي آهي.Elizabeth Dowling and W George Scarlett (2005), Encyclopedia of Religious and Spiritual Development, SAGE Publications,  page 204David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions, University of California Press, , pages 55-64
هوءَ سندس طاقت جي تجسيم آهي، تخليق جو اوزار آهي، ۽ اها توانائي آهي جيڪا سندس عملن کي اڳتي وڌائي ٿي۔

برهما جا دور
برهما کي خالق سمجهڻ جي باوجود، صحيفن موجب کيس فاني تصور ڪيو ويندو آهي. هندو ڪائناتيات موجب برهما جو دور نهايت وسيع وقتي مرحلن تي پکڙيل آهي. ڪلپ برهما جو هڪ ڏينهن آهي، ۽ برهما جو هڪ ڏينهن چار يُگن (دورن) جي هزار چڪرن تي مشتمل آهي: ستيا يُگ، تريتا يُگ، دواپرا يُگ، ۽ ڪلي يُگ. اهي چارئي يُگ جڏهن هزار ڀيرا ڦرن ٿا ته برهما جو هڪ ڏينهن ٺهي ٿو، ۽ ساڳئي مقدار سان هڪ رات ٺهي ٿي. برهما اهڙن ”سالن“ مان سئو سال جيترو جيئرو رهي ٿو، پوءِ مري وڃي ٿو. انهن ”سئو سالن“ جو مجموعو ڌرتيءَ جي حساب سان 311 ٽريلين 40 بلين (311,040,000,000,000) سال ٿئي ٿو. برهما جي عمر 311.04 ٽريلين شمسي سال آهي، ۽ انسانيت موجوده برهما جي حياتيءَ جي 51هين سال جي 28هين ڪلي يُگ ۾ آهي.

 مظهر ۽ شبيھ 
هن ديوتا جي شبيھ چئومکي (چار چهرا) هوندي آهي، جيڪا چئن طرفن جي نمائندگي ڪري ٿي.
 صورت: کيس عام طور تي هڪ سونهاري واري بزرگ جي روپ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي.
 رنگ: سندس رنگ اڇو آهي، جنهن مان تاريخي طور اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته هو قديم زماني ۾ اولهه کان آيل آريائي لوڪن جو ديوتا هو، جڏهن ته شِو ۽ ڪرشن جو سانورو رنگ مقامي سنڌي ۽ هندستاني تهذيب جي عڪاسي ڪري ٿو.انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، حيدرآباد.
 نشانين: هو اڪثر ڪنول جي گل تي ويٺل هوندو آهي يا ڪنول سندس هٿ ۾ هوندو آهي.

 تخليق جو چڪر 
برهما جي باري ۾ اهو عقيدو آهي ته هو ابدي ناهي، پر ڪائنات جي هڪ مخصوص دور (ڪلپا) جي پڄاڻيءَ تي هو پاڻ به ختم ٿي ويندو آهي ۽ ٻيهر نئين ڪائنات جي تخليق ڪندو آهي.

 ورڻ ونڊ (ذاتيون) 
هندو سماج جي چار مکيه جاتيون برهما جي جسم مان پيدا ٿيل مڃيون وڃن ٿيون:
 برهمڻ: برهما جي منڍيءَ (مٿي) مان.
 کتري: ٻانهن مان.
 وئش: ٽنگن مان.
 شودر: پيرن مان.رگ ويد، پورشا سوڪتا (Purusha Sukta).

 مندر ۽ پوڄا 
هندستان ۾ برهما جي پوڄا جا مندر تمام گهٽ آهن. سڀ کان مشهور مندر راجستان جي شهر پشڪر ۾ آهي. روايتن مطابق، ڀگوان شو پاران مليل هڪ سزا يا پاراتي سبب برهما جي عام پوڄا نٿي ڪئي ويندي آهي.

پوڄا
ڀارت
ڀارت ۾ تمام ٿورا مندر اهڙا آهن جيڪي بنيادي طور برهما ۽ سندس پوڄا لاءِ وقف آهن.
ڏند ڪٿائون ٻڌائن ٿيون ته ساوترِي، برهما جي زال، هڪ لعنت ڪئي جنهن سبب سندس پوڄا پُشڪَر تائين محدود ٿي وئي.
برهما لاءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور هندو مندر برهما مندر، پُشڪر آهي. ٻيا هن ريت آهن:
 شري کيتشور برهمڌام تيرٿ، اسوتره، بارمير، راجسٿان
 آدي برهما مندر، کوخان، ڪُلّو، هماچل پرديش
 برهما ڪرمالي مندر، ناگرگاؤ، والپوئي، گووا
 برهماجي مندر، ڇنڇ، بانسواڙا، راجسٿان
 برهما مندر، کيدبرهما، سبَرڪنٺا، گجرات
 برهما ڪُٽي مندر، بيٿور، ڪانپور، اتر پرديش
 ڪمبڪونم برهما مندر، ٿنجاوُر، تامل ناڊو


برهما کي ترمُورتي لاءِ وقف مندرن جي ڪمپليڪسز ۾ به پوڄيو ويندو آهي. انهن مان ڪي هي آهن: ٿنومالايَن مندر،History of Suchindram temples". The Hindu. 29 January 2002. Retrieved 24 May 2020. شري پُروشوٿامن مندر، ٿرپايه ترمُورتي مندر، مِٿرننٿاپورم ترمُورتي مندر، ڪوڊومُوڊي مگوديشورر مندر، برهمپوريشورر مندر

ڪيرالا ۾ به برهما لاءِ هڪ مزار ڪانڊي يور مهاديوا مندر ۾ آهي، جتي ڏند ڪٿا موجب ڀڳوان شو برهما جو سِر وڍيو.

شري ڪالهاستي (تيرُپتي جي ويجهو، آنڌرا پرديش) واري مندر-شهر ۾ چتورمکيشور مندر ۾ ڀڳوان شو جي چار چهري واري تصوير آهي ۽ بيس-ريليف نقشڪاري پڻ آهي. هن مندر ۾ ڀڳوان برهما ۽ ڀڳوان شو ٻنهي جي پوڄا ٿيندي آهي. ڏند ڪٿا موجب هيءَ اها جاءِ آهي جتي ڀڳوان برهما، شو کان پنهنجي سِسِهٺيا (گناهن) جي معافي گهري، پوءِ ٻيهر تخليق جي سگهه حاصل ڪئي.

چيبرو لو (آنڌرا پرديش) ۾ چتورمُک برهما جو مندر پڻ آهي، ۽ بينگلورو، ڪرناٽڪ ۾ ست فٽ اوچو چتورمُک (چار چهرو) برهما جو مندر به آهي. ساحلي رياست گووا ۾ پنجين صديءَ سان لاڳاپيل هڪ مزار به ملي ٿي، جيڪا ننڍڙي ۽ پري ڳوٺ ڪارمبولِم، سَتّاري تعلقو (اتر اوڀر علائقو) ۾ آهي.

برهما جو هڪ مشهور بت منگلويڍا ۾ به موجود آهي،
جيڪو سولاپور ضلعي ( مهاراشٽر ) کان 52 ڪلوميٽر پري آهي، ۽ سوپارا ( ممبئي جي ويجهو) ۾ پڻ. مندر کوخان، اننم پُٿور ۽ هوسور ۾ پڻ موجود آهن.

ڏکڻ اوڀر ۽ اوڀر ايشيا

ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ برهما جي هڪ مزار ملي ٿي. نائين صدي عيسويءَ واري پرمبانن مندرن جي ڪمپليڪس (يوگياڪارتا، وچ جاوا، انڊونيشيا) جي ٽن وڏن مندرن مان هڪ مندر برهما لاءِ وقف آهي؛ ٻيا ٻه بالترتيب شو (ٽين مان سڀ کان وڏو) ۽ وشنو لاءِ آهن.Trudy Ring et al (1996), International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania, Routledge, , page 692
برهما جو مندر شو جي مندر جي ڏکڻ پاسي، ۽ وشنو جي مندر سان گڏ واقع آهي.

بئنڪاڪ، ٿائيلينڊ ۾ اي راوان مزار تي برهما جو بت موجود آهي ۽ اڄ به جديد دور ۾ وڏي عقيدت سان مڃيو وڃي ٿو.
ٿائيلينڊ جي سرڪاري ايوان جي سونهري گنبذ ۾ پرا فروم (برهما جي ٿائي روپ) جو بت موجود آهي. ٿائيلينڊ جي ڦيٺچابُري شهر ۾ وات يائي سووننرام وٽ ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعاتي تصوير برهما کي ڏيکاري ٿي.Chami Jotisalikorn et al (2002), Classic Thai: Design, Interiors, Architecture., Tuttle, , pages 164-165

ملڪ برما جو نالو برهما مان نڪتل ٻڌايو وڃي ٿو. وچئين دور جي متنن ۾ ان کي Brahma-desa سڏيو ويو آهي.Arthur P. Phayre (2013), History of Burma, Routledge, , pages 2-5Gustaaf Houtman (1999), Mental Culture in Burmese Crisis Politics, Tokyo University of Foreign Studies, , page 352

ٻُڌ ڌرم ۾ برهما کي چيني ۾ Simianshen (, "Four-Faced God"), Simianfo (, "Four-Faced Buddha") يا Fantian ()، تبتين ۾ Tshangs pa (ཚངས་པ)، ويتنامي ۾ Phạm Thiên ()، ۽ جاپاني ۾ بونتين () سڏيو وڃي ٿو،
۽ ڪورين ۾ Beomcheon ().Korean Buddhist Sculpture: Art and Truth, Woo bang Kang
چيني ٻُڌ ڌرم ۾ کيس ٻاويهه ديوتا ( Èrshí Zhūtiān) يا چوويهه ديوتا ( Èrshísì zhūtiān) مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، جيڪي حفاظتي ڌرماپالائن جو گروهه آهن.

انڊونيشيا جا هندو اڄ به برهما کي وڏي عزت سان مڃين ٿا ( انڊونيشي ۽ جاوي ۾: Batara Brahma ۽ Sanghyang Brahma ). پرمبانن ۾ برهما لاءِ خاص مندر موجود آهي، جيڪو وشنو ۽ شو جي مندرن سان گڏ هڪ قطار ۾ آهي، ۽ بالي ۾ پڻ Andakasa مندر برهما لاءِ وقف آهي.

ماضيءَ ۾، جيتوڻيڪ وشنو ۽ شو جيترو مقبول نه هو، تڏهن به برهما جو نالو ڪيترن موقعن تي ظاهر ٿيو. اوڀر جاوا ۾ ڪين آروڪ بابت جيڪا ڪهاڻي وڌي، ان ۾ برهما کي ڪين آروڪ جو حياتياتي پيءُ سمجهيو وڃي ٿو. چيو وڃي ٿو ته برهما ڪين آروڪ جي ماءُ ڪين اينڊوڪ جي حسن کان متاثر ٿيو ۽ کيس محبوبه بڻايو؛ انهيءَ لاڳاپي مان ڪين آروڪ ڄائو.

برهما جو نالو ٽينگير جبلن جي سلسلي ۾ هڪ جبل لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو، يعني بُرومو جبل. بُرومو جبل کي لفظ برهما مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ڪڏهن هڪ اهڙو فرقو به هو جيڪو اهو مڃيندو هو ته برهم لوڪ—يعني اهو جهان جتي برهما رهندو آهي—بُرومو جبل سان ڳنڍيل آهي. اڄ تائين بُرومو جبل کي جاوي هندو مقدس جاءِ سمجهن ٿا، ۽ اتي ساليانو يادنيه ڪسادا يا ڪاسودو رسم ٿيندي آهي. بُرومو جبل جي آس پاس رهندڙ ماڻهو هر سال ڪاسودو جشن ملهائيندا آهن ۽ ڀاڄين، مرغيُن ۽ پيسن جهڙيون نذرانون پيش ڪري انهن کي ديوتائن لاءِ ظاهر ڪري بُرومو جبل جي کڏ ۾ اڇلائيندا آهن، ته جيئن قادرِ مطلق جو شڪر ادا ڪن.

جاوي روايت جي وايانگ (ڇانوڻي ڪٺ پتلي راند) ۾ برهما جو ڪردار سندس اصل ڪردار کان بلڪل مختلف آهي. جڏهن جاوا مان هندو سماج آهستي آهستي گهٽجڻ لڳو ۽ واليسونگو جي وايانگ ڪُلِت جو دور اڀريو، تڏهن ڇانوڻي راند جي معياري روايت ۾ خالق وارو ڪردار Sang Hyang Wenang نالي ڪردار کي ڏنو ويو؛ جڏهن⁠تہ برهما کي پاڻ Brama (باهه) جي نالي سان سڏيو ويو ۽ کيس حڪمران ديوتا بڻايو ويو. وائيانگ ۾ Brama کي بتارا گرو (شو) جو پٽ ڄاڻايو وڃي ٿو. جاوي وايانگ ۾ برهما جو ڪردار اگني سان گڏ ملائي ۽ گڏيل صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

ڏسو پڻ

 برهما (ٻُڌ ڌرم)
 برهما سمهيتا
 برهمسترا
 ميرپورخاص جو برهما
 برهمڪماري
 برهمڻي
 ڊيمي ارج
 سويتوويد

 حوالا 

ٻاهرين ڳنڍڻيون

 Brahma at Encyclopædia Britannica
 Hinduism - Brahma And The Trimurti
 Hindu Brahma in Thai Literature - Maneepin Phromsuthirak


Category:هندو ديوتا
Category:خالق ديوتا
Category:لوڪاپالا
Category:ترمُورتي
Category:حڪمت جا ديوتا

زمرو:هندو ديوتا
زمرو:هندو ڌرم
زمرو:مذهبي شخصيتون