توحيديت

يگانگيت يا توحيد (Monotheism) اُن عقيدي کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ رڳو هڪ ئي ديوتا يا خدا جي وجود تي ايمان رکيو وڃي ٿو. توحيد ۾ مختلف قسمن جو فرق به ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ خصوصي توحيد (exclusive monotheism)، جنهن ۾ خدا کي واحد ۽ منفرد وجود طور ڏٺو وڃي ٿو، ۽ جامع يا گهڻ رخي توحيد (inclusive يا pluriform monotheism)، جنهن ۾ مختلف خدائي صورتن کي هڪ ئي خدا جي توسيع يا مظاهر طور سمجهيو وڃي ٿو.

 ٻين مذهبي نظامن کان فرق 
توحيد کي هيٺين مذهبي تصورن کان الڳ سمجهيو ويندو آهي:

 هينوٿيزم (Henotheism): جنهن ۾ ماڻهو هڪ خدا جي عبادت ڪري ٿو پر ٻين خدائن جي وجود کي رد نٿو ڪري.
 مونو ليٽريزم (Monolatrism): جنهن ۾ ڪيترن خدائن جي وجود کي مڃيو وڃي ٿو، پر عبادت رڳو هڪ خدا جي ڪئي وڃي ٿي.

 ابراهيمي مذهبن ۾ توحيد 
توحيد ابراهيمي مذهبن جي بنيادي خصوصيت آهي، جهڙوڪ:

 يهوديت
 عيسائيت
 اسلام

انهن سان گڏ ڪجهه ابتدائي لاڳاپيل روايتون پڻ توحيدي سمجهيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ سامريتي مذهب (Samaritanism) ۽ دروزيت (Druzism).

 ابتدائي توحيدي روايتون 
قديم زماني ۾ به ڪجهه توحيدي روايتون موجود هيون، جن ۾ شامل آهن:

 قديم مصر جو آتينزم (Atenism)
 افلاطوني ۽ نيو افلاطوني فلسفي ۾ موناد (Monad) جو تصور
 مانڊائزم (Mandaeism)
 مانيچائزم (Manichaeism)
 واقيفنا (Waaqeffanna)
 زردشتي مذهب (Zoroastrianism)

 جديد دور جون توحيدي روايتون 
قديم دور کان پوءِ ۽ ابتدائي جديد دور ۾ پيدا ٿيندڙ توحيدي روايتن ۾ شامل آهن:

 ڊيئزم (Deism)
 يزيديت (Yazidism)
 سک مت (Sikhism)

گهڻيون نيون مذهبي تحريڪون به توحيدي آهن، جهڙوڪ:

 بابيت (Bábism)
 بهائي عقيدو (Baháʼí Faith)
 سيچو-نو-اي (Seicho-No-Ie)
 ٽينريڪيو (Tenrikyo)

 تنگ ۽ وسيع توحيد 
توحيد کي هڪ تسلسل (spectrum) طور به ڏٺو وڃي ٿو:

 تنگ توحيد (Narrow monotheism): جنهن مطابق رڳو هڪ ئي خدا موجود آهي ۽ ٻين خدائن جي امڪان کي رد ڪيو وڃي ٿو.
 وسيعه توحيد (Wide monotheism): جنهن ۾ هڪ اعليٰ خدا کي مڃيو وڃي ٿو پر ننڍن يا ثانوي خدائن جي تصور کي به ڪجهه حد تائين قبول ڪيو وڃي ٿو.

قديم چيني مذهب، تينگريزم (Tengrism) ۽ يهووزم (Yahwism) جهڙن مذهبن ۾ وسيعه توحيدي سوچ جا عنصر ملن ٿا.

 پڻ ڏسو 
 مذهب
 توحيد
 ابراهيمي مذهب
 الهيات

 حوالا 

زمرو:مذهبي فلسفو
زمرو:الهيات
زمرو:مذهبي عقيدا