جنس

جنس يا حياتياتي جنس (Sex) اُن حياتياتي خصوصيت کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ توليد ڪندڙ جاندار ٻن مختلف قسمن جي گيميٽن (gametes) مان ڪنهن هڪ قسم کي پيدا ڪري ٿو — يعني نر يا مادي گيميٽ. اهڙن جاندارن جي درجابندي عام طور تي نر (Male) يا مادي (Female) طور ڪئي ويندي آهي. جنسي توليد دوران نر ۽ مادي گيميٽ پاڻ ۾ ملي ڪري زائيگوٽ (zygote) ٺاهين ٿا، جيڪو وڌي نئين اولاد ۾ تبديل ٿئي ٿو ۽ ٻنهي والدين جون خاصيتون وراثت ۾ حاصل ڪري ٿو.

روايت موجب، جيڪي جاندار ننڍا گيميٽ (اسپرم يا spermatozoa) پيدا ڪن ٿا انهن کي نر چيو وڃي ٿو، جڏهن ته جيڪي وڏا گيميٽ (اووا يا انڊا) پيدا ڪن ٿا انهن کي مادي چيو وڃي ٿو. جيڪو جاندار ٻنهي قسمن جا گيميٽ پيدا ڪري سگهي ٿو، ان کي هرمافرودائٽ (Hermaphrodite) چيو وڃي ٿو.

 حياتياتي جنس جو تعين 
غير هرمافرودائٽ قسمن ۾ فرد جي جنس مختلف حياتياتي نظامن ذريعي طئي ٿيندي آهي:

 XY نظام 
گهڻن مماليا (mammals) ۾ XY جنس-تعين نظام هوندو آهي، جتي نر عام طور X ۽ Y ڪروموسوم (XY) رکي ٿو، جڏهن ته مادي ٻن X ڪروموسومن (XX) سان سڃاتي وڃي ٿي.

 ٻيا ڪروموسومي نظام 
 ZW نظام: پکين ۾ عام، جتي جنس جو تعين مختلف نموني ٿئي ٿو.
 XO نظام: ڪجهه حشرات (insects) ۾ موجود.

 ماحولياتي نظام 
ڪجهه جاندارن ۾ جنس ماحولياتي عنصرن سان طئي ٿيندي آهي، مثال طور:
 ريپٽائلز ۽ ڪرسٽيشينز ۾ گرمي پد تي ٻڌل جنس-تعين (temperature-dependent sex determination).

 جنسي هڪجهڙائي ۽ فرق 
ڪن قسمن ۾ نر ۽ مادي جسماني طور گهڻو هڪجهڙا هوندا آهن، جنهن کي جنسي مونو مورفزم (sexual monomorphism) چيو وڃي ٿو. جڏهن ته ٻين قسمن ۾ واضح جسماني فرق موجود هوندا آهن، جنهن کي جنسي ڊائيمورفزم (sexual dimorphism) سڏيو وڃي ٿو. اهڙن قسمن ۾ فرد جي جنس اڪثر سندس جنسي خاصيتن کي ڏسي سڃاتي ويندي آهي.

 جنسي چونڊ 
جنسي چونڊ (sexual selection) يا ساٿي جي چونڊ (mate choice) نر ۽ مادي جي وچ ۾ فرق جي ارتقا کي تيز ڪري سگهي ٿي، جنهن سان جسماني يا رويي جا فرق پيدا ٿين ٿا.

 ميٽنگ ٽائپس 
ڪجهه جاندارن، جهڙوڪ فنگس (fungi)، ۾ فردن جي وچ ۾ ڪارائتي فرقن کي ڪڏهن ڪڏهن "ميٽنگ ٽائپس" (mating types) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪي روايتي نر ۽ مادي جي درجابندي کان مختلف هوندا آهن.

 پڻ ڏسو 
 صنف
 جنسي توليد
 جينياتيات
 ارتقا
 حياتيات

 حوالا 

زمرو:حياتيات
زمرو:جينياتيات
زمرو:توليد