رائيپور

رائيپور () ڇتيس ڳڙھ رياست جو گاديءَ جو شهر آهي۔ رائيپور رائيپور ضلعو ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ ڇتيس ڳڙھ رياست 1 نومبر 2000 تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور مڌيه پرديش جو حصو هو۔ اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي۔ هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو مرڪزي ڀارت ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن 2021 موجب رائيپور کي ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر قرار ڏنو ويو۔ (سواڇ سرويڪشن ايوارڊز-2023 ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ ڇتيسڳڙھ کي ٽيون درجو مليو). گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي 2022 جي ايز آف لِونگ انڊيڪس ۾ ۽ 2020 جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو۔
اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 اسٽيل رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ 6 اسٽيل پلانٽ، 60 پلاءِ ووڊ ڪارخانا، 35 فيرو-الاءِ پلانٽ، ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔

 تاريخ  
رائيپور ضلعو، جيئن ڇتيس ڳڙھ جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي موريه سلطنت جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔ رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔ 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر شيوانزانگ پڻ ڪيو۔ هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔ هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔ پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن ڇتيس ڳڙھ جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔
9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ رتنپورا جا ڪلاچوري 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان ڇتيس ڳڙھ جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري ڇتيس ڳڙھ جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔

 آبادي 

 2011 مردم شماري مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔
0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔
شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔

 جاگرافي ۽ آبهوا 

 جاگرافي 
رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا چانور پوکيا وڃن ٿا۔

مھاندي ندي رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف ميڪل جبل واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي ڇوٽا ناگپور پليٽو سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف جھارکنڊ رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ ڊيڪن پليٽو واقع آھي۔

 آبهوا 
رائيپور ۾ گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن  کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔

شھر کي لڳ ڀڳ  برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري مون سون جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد  تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔

رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔

 حڪومت ۽ سياست 

 شهري انتظام 

رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔ سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔ ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67 ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔
رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔ 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔
ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔ بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔
انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔ رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔
موجوده ميئر مينل چوبے آهي، جيڪا ڀارتيه جنتا پارٽي سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔ رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔ زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔
تازيون ميونسپل چونڊون 2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ  2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔
رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔ ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔

 ماسٽر پلان 
رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي نيشنل هاءِ وي 6 سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔

 قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا 
رائيپور مرڪزي ڇتيسڳڙھ ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ برجموهن اگروال، جيڪو ڀارتيه جنتا پارٽي سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان لوڪ سڀا جو ميمبر آهي۔

رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔

 معيشت 
رائيپور، جيڪو ڇتيسڳڙھ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔
شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔
ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔
ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔
جي ايس ڊبليو اسٽيل جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔
گراسم انڊسٽريز رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔
امبوجا سيمينٽس جو ڪارخانو ڀٽاپارا ۾ موجود آهي۔
ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔
ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔
گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔
جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔
معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔
ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔

 شهري سهولتون 

 آمدرفت جون خدمتون 
انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔ انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔
رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔

 باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي 
شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔ حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔

 پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج 
غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو کهرون ندي آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔
کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔
رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن، جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔ شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔

 ٺوس فضلي جو انتظام 
شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔ ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔
رائيپور جو اهم فضلي جي نيڪال جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔

 آمدرفت 

 روڊ رستا 

رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: نيشنل هاءِ وي 53 (اين ايڇ-53)، نيشنل هاءِ وي 30 (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ اٽل پٿ ايڪسپريس وي۔
رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو،  ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي نيا رائيپور سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ رائيپور ريلوي اسٽيشن کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔
تجويز ڪيل درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي، رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي ۽ تعمير هيٺ رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔

 بس ٽرانسپورٽ 
شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم آهي، جيڪو رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس آهي۔

 ميٽرو 
هڪ هلڪو ريل نظام، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، ڇتيسڳڙھ حڪومت طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ ڀلائي ذريعي درگ تائين هلندو۔

 ريلوي 


رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين تي واقع آهي، جيڪا ڀوساول، ناگپور، گونڊيا، درگ (ڀلائي)، بلاسپور، رورڪيلا ۽ کڙگپور جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔

 هوائي اڏو 

سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان  ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان  مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون ممبئي، دهلي، ڪولڪتا، بنگلور، پوني، چينئي، گوا، لکنؤ، اندور، جيپور، پٽنا، احمدآباد، ڀوپال، ڀونيشور، حيدرآباد، پرياگراج ۽ جگدلپور ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي الائنس ايئر، انڊيگو ۽ وسٽارا طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔

 ميئرز  جي فھرست
مدو نالو  پارٽي  حوالو شروعاتي 1890s–1980N/AN/AN/A27.02.1980 to 27.02.1981سواروپ چند جين انڊين نيشنل ڪانگريسشھر جو پھريون ميئر 27.02.1981 کان 27.02.1982ايس آر مورتي انڊين نيشنل ڪانگريس 27.02.1982 کان 26.02.1983ايس آر مورتي انڊين نيشنل ڪانگريسٻئي مدي لاء27.02.1983 کان 10.09.1984تارون پرساد چيترجي انڊين نيشنل ڪانگريس 11.09.1984 کان 26.02.1985سنتوش اگروال انڊين نيشنل ڪانگريس 27.02.1985 کان 04.01.1995پبلڪ ايڊمنسٽريٽر ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾05.01.1995 کان 04.01.2000بلبير جونيجا انڊين نيشنل ڪانگريس 04.01.2000 کان 25.12.2003
984تارون پرساد چيترجي انڊين نيشنل ڪانگريسڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت 05.01.2004 کان 05.01.2010سنيل ڪمار سوني ڀارتيه جنتا پارٽيپھريون غير ڪانگريس ميمبر 05.01.2010 کان 07.01.2015ڪرن مايي نايڪ انڊين نيشنل ڪانگريس پھرين عورت ميئر 07.01.2015 کان 07.01.2020پرمود ڊوبي انڊين نيشنل ڪانگريس 07.01.2020 کان 06.01.2025اعجاز ڌيبرانڊين نيشنل ڪانگريس  07.01.2025 کان 26.02.2025ايڊمنسٽريٽر ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ 27.02.2025 کان ھاڻي تائينمينال چوبيڀارتيه جنتا پارٽي ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر 

 دلچسپ جايون 

 ماتا ڪوشليا مندر دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔
 پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو ڇتيسڳڙھ جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔
 نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔
 شري رام مندر، وي آءِ پي اسڪوائر۔
 مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم، گهڙي چوڪ۔
 سوامي ووِيكانند سرور (ٻُڌا تلاءُ)۔
 ٽيلي بندها ڍنڍ (مرين ڊرائيو)۔

 تعليم 
رائيپور، ڇتيسڳڙھ اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي انجنيئرنگ، انتظام، طبي ۽ قانون جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي، سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ (تجويز ڪيل) ۽ انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور شامل آهن۔

 اهم ادارا 

 آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور
 سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي
 هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي
 انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور
 انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور
 نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور
 نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ (تجويز ڪيل)، نوا رائيپور

 سرڪاري يونيورسٽيون 

 چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه
 ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه
 ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي
 پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي
 پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ

 نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون 

 اميٽي يونيورسٽي، رائيپور
 آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور
 ڪالنگا يونيورسٽي
 ميٽس يونيورسٽي

 واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج 

 گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور
 پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور
 رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي
 شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي

 ثانوي تعليم 

 ڀارتيه وِديا ڀون
 ڊي اي وي پبلڪ اسڪول
 ڪيندريه ودياليه
 راجڪمار ڪاليج، رائيپور، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔
 ريان انٽرنيشنل اسڪول
 دهلي پبلڪ اسڪول

 ميڊيا 

 خبرون چينلز 
رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا:
 خبرون چينلز  ٻولي CG 24 نيوز چينل CG  هندي IBC24  هندي خبر ڀارتي  هندي گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ)  هندي نيوز18 ايم پي سي جي  هندي سادھنا نيوز  هندي سهارا سميه چينل  هندي زي ايم پي سي جي  هندي انڊيا نيوز ايم پي سي جي  هندي بنسال نيوز  هندي اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ)  هندي اِن ايڇ نيوز  هندي

 اخبارون 
رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون:
 اخبار  ٻولي دينڪ ڀاسڪر  هندي دينڪ وشو پريوار  هندي پترڪا  هندي نو ڀارت  هندي ديش بندھو  هندي نائي دنيا  هندي هريڀومي  هندي دي ٽائيمز آف انڊيا  انگريزي دي سينٽرل ڪرانيڪل  انگريزي هندوستان ٽائيمز  انگريزي هندوستان  هندي دي هتاوادا  انگريزي دي پائينئر  انگريزي بزنس اسٽينڊرڊ  انگريزي، هندي بزنس ڀاسڪر  انگريزي، هندي

 ريڊيو 
رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن:
 فريڪئنسي موڊوليشن  چينل  نعرو 94.3 ايف ايم  مائي ايف ايم  جيو دل سي 95.0 ايف ايم  ايف ايم تڙڪا  ساؤنڊس گوڊ 98.3 ايف ايم  ريڊيو مرچي  مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش 101.6 ايف ايم  آل انڊيا ريڊيو رائيپور  &  وِوِڌ ڀارتي  ديش ڪي سرلي ڌڙڪن 104.8 ايف ايم  ريڊيو رنگيلا  ڄم ڪري سڻو

 نمايان شخصيتون 

 لڪي علي، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو راجڪمار ڪاليج، رائيپور مان حاصل ڪيو
 تيجن بائي، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا.
 انوراگ باسو، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر ڀلائي ڏانهن منتقل ٿيو.
 هريناتھ ڊي، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي.
 محمد هدايت الله، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي.
 اختر حسين، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس.
 هرشاد مهتا، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين ممبئي مان لڏي آيا هئا.
 رجنيش، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو
 شيکر سين، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي.
 روي شنڪر شکلا، مدهيه پرديش رياست جو پهريون وزيراعليٰ، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي.
 وديا چرن شکلا، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو.
 وير نارائن سنگھ، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو
 ڪي ايس سدرشن، راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو.
 حبيب تنوير، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو.
 سوامي وويڪانند، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو

 پڻ ڏسو 
 نوا رائيپور
 شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم
 سمتا ڪالوني
 رامن سنگھ
 ڀوپيش بگيل
 ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب

 حوالا 

 ٻاهريون ڳنڍڻيون 

 رائيپور ضلعي جي انتظاميه
 ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ
 ڊي پي آر رائيپور ضلعو

زمرو:ڀارت جا اسمارٽ شهر
زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر
زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون راڄڌانيون
زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ
زمرو:رائيپور ضلعي جا شهر ۽ قصبا
زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھ