معدنيات

ارضيات ۽ معدني سائنس ۾، هڪ معدنيات (Mineral) يا وسيع طور تي ڳالهائڻ، هڪ معدني جنس، هڪ نهرو مادو (solid) آهي جنهن ۾ ڪافي چڱي طرح بيان ڪيل ڪيميائي ساختون ۽ هڪ مخصوص ڪرسٽل جوڙجڪ ھوندي آھن، جيڪا قدرتي طور تي خالص شڪل ۾ ٿئي ٿي.John P. Rafferty, ed. (2011): Minerals; p. 1.  In the series Geology: Landforms, Minerals, and Rocks.  Rosen Publishing Group. 

معدنيات جي ارضياتي تعريف عام طور تي انهن مرڪبن کي خارج ڪري ٿي، جيڪا صرف جاندارن ۾ ٿين ٿا. بهرحال، ڪجهه معدنيات اڪثر ڪري بايوجينڪ (جهڙوڪ ڪيلسائيٽ) يا ڪيميائي طور تي نامياتي مرڪب (جهڙوڪ ميلائيٽ) هوندا آهن. ان کان سواء جاندار اڪثر ڪري غير نامياتي معدنيات (جهڙوڪ هائيڊروڪسي پيٽائٽ) کي گڏ ڪندا آهن جيڪي پٿرن ۾ پڻ ٿين ٿا. 

معدنيات جو تصور پٿر کان مختلف آهي جيڪو ڪو به وڏو مضبوط  ارضياتي مواد آهي جيڪو ڪافي وڏي پيماني تي نسبتا هڪجهڙائي آهي. هڪ پٿر هڪ قسم جي معدنيات تي مشتمل ٿي سگهي ٿو يا ٻن يا وڌيڪ مختلف قسمن جي، خلا ۾ الڳ الڳ مرحلن ۾ ورهايل،   معدنيات جو مجموعو ٿي سگهي ٿو.

ڪجهه قدرتي مضبوط مادا جن جي ڪا خاص ڪرسٽل بناوت نه هجي (جهڙوڪ اوپل يا اوبسيڊين) انهن کي وڌيڪ صحيح طور تي "منرا لائيڊ" (Mineraloids) سڏيو ويندو آهي. Austin Flint Rogers and Paul Francis Kerr (1942): Optical mineralogy, 2nd ed., p. 374. McGraw-Hill; . . جيڪڏهن ڪو ڪيميائي مرڪب مختلف ڪرسٽل بناوتن سان  قدرتي طور تي ٿئي ٿو هر بناوت کي هڪ مختلف معدني جنس سمجهيو ويندو آهي. مثال طور ڪوارٽز ۽ اسٽيشووائيٽ ٻه مختلف معدنيات آهن، جيڪا سليڪون ڊاءِ آڪسائيڊ هڪ ئي مرڪب تي مشتمل آهن.

انٽرنيشنل منرلاجيڪل ايسوسيئيشن (IMA) معدني جنسن جي تعريف ۽ نالو ڏيڻ لاءِ عام طور تي تسليم ٿيل معياري ادارو آهي. مئي 2025 تائين، ايسوسيئيشن 6,145 سرڪاري معدني جنسن کي تسليم ڪري ٿو. 

نامزد معدني جنسن جي ڪيميائي ساخت ڪجهه حد تائين مختلف ٿي سگهي ٿي ڇاڪاڻ ته ٿوري مقدار ۾ نجاست شامل آهي. ڪنهن جنس جي مخصوص قسمن جا ڪڏهن ڪڏهن پنهنجا روايتي يا سرڪاري نالا هوندا آهن. مثال طور، ايمٿسٽ (Amthest) معدني جنس ڪوارٽز جي هڪ جامني قسم آهي. ڪجهه معدني جنسن ۾ ٻن يا وڌيڪ ڪيميائي عنصرن جا متغير تناسب ٿي سگهن ٿا جيڪي معدنيات جي بناوت ۾ برابر پوزيشن تي قبضو ڪن ٿا؛ تنهن ڪري مثال طور، ميڪيناوائٽ جو فارمولا FeNi)9xS8) ڏنو ويو آهي، مطلب ته، جتي (x) 0 ۽ 9 جي وچ ۾ هڪ متغير نمبر آهي. ڪڏهن ڪڏهن متغير ساخت سان هڪ معدني الڳ الڳ نسلن ۾ ورهايل آهي، گهٽ يا وڌيڪ من ماني سان، هڪ معدني گروپ ٺاهيندي؛ اهو سليڪٽس (CaxMgyFe2x-ySiO4) جو معاملو آهي، جيڪو اولیوین گروپ آهي.  

ضروري ڪيميائي بناوت ۽ ڪرسٽل جي بناوت کانسواء، معدني جنس جي وضاحت ۾ عام طور ان جون عام طبعي خاصيتون جهڙوڪ جڳهه، سختي، چمڪ، ڊيفينٽي، رنگ، طيف، مضبوطي، ڦاٽڻ، ڀڃڻ، نظام، زوننگ، جدائي، خاص گهاٽائي، مقناطيسيت، فلوروسينس، تابڪاري، انهي سان گڏ ان جو ذائقو يا بو ۽ تيزاب تي ان جو رد عمل شامل هونديون آهن.

معدنيات کي اهم ڪيميائي جزن جي لحاظ کان درجه بندي ڪيو ويندو آهي؛ ٻہ غالب نظام آهن ڊانا (Dana) درجه بندي ۽ اسٽرونز (Stronz) درجه بندي. سليڪٽ معدنيات زمين جي ڪرسٽ جو تقريباً 90 سيڪڙو حصو آهن.  ٻين اهم معدني گروپن ۾ اصلي عنصر (هڪ خالص عنصر مان ٺهيل) ۽ مرڪب (ڪيترن ئي عنصرن جو مجموعو) شامل آهن، يعني سلفائيڊ (مثال طور گيلينا PbS)، آڪسائيڊ (مثال طور ڪوارٽز SiO2)، هيلائيڊس (مثال طور لوڻ NaCl)، ڪاربونيٽ (مثال طور ڪيلسائيٽ CaCO3)، سلفيٽس (مثال طور جپسم CaSO4·2H2O)، سليڪيٽس (مثال طور آرٿوڪليس KAlSi3O8)، موليبڊيٽس (مثال طور ولفينائيٽ PbMoO 4) ۽ فاسفيٽ (مثال طور پائرومورفائٽ Pb5(PO4)3Cl).

 تعريفون 

 پٿر، معدنيات ۽ جواهر 

 اشتقاق 

 ڪيميا 

 طبعي خاصيتون 

 درجه بندي 

 اسٽروبائيولاجي 

پڻ ڏسو

 ڪرسٽلوگرافي 
 معدنيات جي فهرست 
 ڪيميائي عنصر 
 مواد سائنس

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا
زمرو:معدنيات
زمرو:ارضيات
زمرو:قدرتي وسيلا