يوسف ميرڪ

يوسف ميرڪ، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ يوسف ميرڪ ڪابلي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سنڌ جي تاريخ، فڪر ۽ علمي روايت جي هڪ اهم شخصيت هو. هو مغل دور جو هڪ ڏاهو مورخ، عالم، شاعر ۽ صوفي مزاج انسان هو، جنهن پنهنجي زماني جي سياسي، سماجي ۽ فڪري حالتن کي گهري نظر سان ڏٺو ۽ قلمبند ڪيو. يوسف ميرڪ جو سڀ کان وڏو تعارف سندس مشهور تصنيف “مظهر شاهجهاني” آهي، جيڪا مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ۽ مستند ماخذ سمجهي وڃي ٿي.

زندگي جو احوال
يوسف ميرڪ جو تعلق هڪ معزز، علم دوست ۽ مذهبي پس منظر رکندڙ خاندان سان هو، جنهن جون جڙون خراسان ۽ ڪابل سان ملن ٿيون. سندس والد جو نالو مير ابو القاسم نمڪين بن ملا مير سبزواري جو ابانو وطن سبزوار جي پسگردائي ۾ واقع  ڳوٽ بجق ھيومؤلف جو احوال، پير حسام الدين راشدي؛ تاريخ مظھر شاھجھاني (فارسي تاليف)؛ يوسف ميرڪ؛ مترجم: نياز همايوني سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد، پھريون ايڊيشن: 1979.مير ابوالقاسم ڪابل جي حاڪم مرزا حڪيم بن ھمايون جي درٻار جو ملازم ھيو. مرزا حڪيم مغل بادشاه ھمايون جو پٽ ھيو جنھن 14 جولاءِ 1585ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس ڪابل ۾ سندس ڏاڏي بابر بادشاهه جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو. شھنشاھ اڪبر ابوالقاسم کي جڏھن نمڪسر (پنجاب) جو علائقي واري جاگير ڏني تہ ھن لوڻ مان ھڪ ٿالھي تيار ڪرائي جنھن تي نمڪ حلالي جي رمز لکيل ھئي ۽ اھا اڪبر بادشاھ جي خدمت ۾ سندس درٻار موڪلي تہ کيس نمڪين جو لقب ڏنومؤلف جو احوال، پير حسام الدين راشدي؛ تاريخ مظھر شاھجھاني (فارسي تاليف)؛ يوسف ميرڪ؛ مترجم: نياز همايوني سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد، پھريون ايڊيشن: 1979. ابوالقاسم نوڪري دوران گھڻو عرصو سنڌ ۾ رھيو ۽ پنھنجي خاندان سميت بکر ۾ رھائش اختيار ڪئي. سندس وفات بعد وڏو پٽ مير ابوالقاسم امير خان ٺٽي جو نواب مقرر ٿيو تہ اڌ خاندان ٺٽي ۾ رھائش اختيار ڪئيمؤلف جو احوال، پير حسام الدين راشدي؛ تاريخ مظھر شاھجھاني (فارسي تاليف)؛ يوسف ميرڪ؛ مترجم: نياز همايوني سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد، پھريون ايڊيشن: 1979. ابو القاسم جي علم ۽ درٻاري معاملن سان تعلق جي ڪري يوسف ميرڪ کي ننڍپڻ کان ئي علم، ادب ۽ فڪر سان وابستگي پيدا ٿي. تاريخ مظھر شاھجاني ۾ يوسف ميرڪ پنھنجي باري ۾ مختصر ڄاڻ ڏني آھي. جنھن مطابق ھن ابتدائي زندگي پنھنجي والد جي خدمت ۾ گذاري. سندس والد ملازمت دوران جتي به ويو يوسف ميرڪ ساڻس گڏ رھيو. ۱۰۱۶ ھجري ۾ سندس والد کي سردار خان جي تبادلي وقت سيوهڻ واري جاگير ٻيھر ملي تہ کيس سپاھين جي جٿي سان اڳواٽ سيوهڻ موڪليو ۽ والد جي آمد تائين ھن جاگير جو انتظام سنڀاليو. سندس والد جي وفات جھانگير بادشاھ جي دور ۾ ان ۱۰۱۸ جي ۾ ٿي. جنھن بعد سيوھڻ جو انتظام جھانگير بادشاھ سندس پٽ وٽ رھڻ ڏنو. يوسف ميرڪ ۱۰۱۶ کان ۱۰۳۶ جي تائين سيوھڻ ۾ رھيو. گوشہ نشيني باوجود سنڌ جي معاملن توڙي حالتن جي سلسلي ۾ سندس مطالعو ایڏو گهرو ۽ صحيح هو، جو ان وقت جا صوبه دار کانئس صلاح وٺڻ ضروري سمجهندا هئا. شمشير خان جي عملداري جو انحصار گھٹو ڪري يوسف ميرڪ جي مشورن تي هومؤلف جو احوال، پير حسام الدين راشدي؛ تاريخ مظھر شاھجھاني (فارسي تاليف)؛ يوسف ميرڪ؛ مترجم: نياز همايوني سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد، پھريون ايڊيشن: 1979.  
شخصيت
يوسف ميرڪ علمي حيثيت سان رڳو هڪ تاريخ نويس نه هو، پر هو تاريخي واقعن جو تنقيدي جائزو وٺندڙ فڪري مبصر به هو. سندس تحريرن ۾ سنڌ جي سياسي انتظام، مغل حڪمرانن جي پاليسين، جاگيرداري نظام، عدالتي ڍانچي ۽ سماجي بناوت جو تفصيلي احوال ملي ٿو. هو حڪمرانن جي ڪمن کي بنا خوشامد جي بيان ڪندو هو ۽ جتي ضروري سمجهندو هو، اتي تنقيد کان به نه ڪيٻائيندو هو. ان ڪري سندس لکڻيون درٻاري تاريخ کان وڌيڪ سماجي ۽ انتظامي حقيقتن کي اجاگر ڪن ٿيون.
“مظهر شاهجهاني” يوسف ميرڪ جو اهم ترين علمي ڪارنامو آهي، جنهن ۾ هن مغل شهنشاهه شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي حالتن جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو آهي. هي ڪتاب رڳو حڪمرانن جي احوال تائين محدود ناهي، پر ان ۾ سنڌ جي شهرن، آبادي، معيشت، زراعت، واپار، علمن، عالمن، صوفين ۽ مقامي سردارن بابت به قيمتي معلومات ملي ٿي. هن تصنيف مان معلوم ٿئي ٿو ته يوسف ميرڪ سنڌ کي هڪ زنده سماج طور ڏٺو ۽ ان جي تاريخ کي صرف اقتدار جي ڪهاڻي نه بڻايو، پر ماڻهن، ادارن ۽ فڪري لاڙن سان ڳنڍي پيش ڪيو.
يوسف ميرڪ مغل درٻار سان وابسته رهيو، پر سندس فڪر اندهي فرمانبرداريءَ بدران شعوري تنقيد تي ٻڌل هو. هو حڪمرانيءَ ۾ عدل، انصاف ۽ اعتدال جو قائل هو ۽ مقامي حالتن جي سمجهه کي مرڪزي حيثيت ڏيندو هو. سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو حڪمرانن جي زيادتين کان آگاهه هو ۽ سماجي انصاف کي هڪ بنيادي قدر سمجهندو هو. ان ڪري هو مغل دور جي انهن مؤرخن مان آهي، جن تاريخ کي طاقتور ڌرين جي خواهشن مطابق نه، پر حقيقتن جي بنياد تي لکيو.
تصوف سان يوسف ميرڪ جي گهري وابستگي به سندس فڪر جو اهم پهلو آهي. هو دنياوي اقتدار جي ناپائيداري، اخلاق جي اهميت ۽ علم کي روحاني پاڪيزگيءَ سان ڳنڍڻ جو قائل هو. سندس نظر ۾ صوفي، عالم ۽ اهلِ علم سماج جا اخلاقي ستون هئا، جيڪي ماڻهن کي صرف عبادت نه، پر انصاف، صبر ۽ سچائيءَ جو درس ڏيندا هئا. اهو صوفيانه شعور سندس تاريخي بيان ۾ به نظر اچي ٿو، جتي هو طاقت بدران قدرن کي اهميت ڏئي ٿو.
لساني ۽ ادبي لحاظ کان يوسف ميرڪ جي نثر سادي، واضح ۽ دليل تي ٻڌل آهي. جيتوڻيڪ هو فارسي زبان ۾ لکندو هو، پر سندس انداز بيان منطقي، ترتيبوار ۽ غير جذباتي آهي، جيڪو پڙهندڙ کي واقعن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. اهو ئي سبب آهي جو سندس تحريرون اڄ به تاريخي تحقيق ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون ۽ جديد مؤرخ انهن کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪن ٿا.
يوسف ميرڪ جي وفات مغل دور جي پڇاڙيءَ ۾ ٿي، پر سندس علمي ورثو اڄ به زنده آهي. هو سنڌ جي تاريخ لاءِ ان ڪري به اهم آهي جو هو پنهنجي دور جو عين شاهد هو ۽ اندروني انتظامي حالتن کي ايمانداريءَ سان قلمبند ڪيو. سندس ڪم سنڌ جي تاريخ کي صرف حڪمرانن جي داستان بدران سماج، فڪر ۽ انساني قدرن جو آئينو بڻائي ٿو، جنهن سبب يوسف ميرڪ کي سنڌ جي عظيم مؤرخن ۽ فڪرن ۾ ڳڻيو وڃي ٿو.

تصنيفون

 مظھر شاھجھاني

يوسف ميرڪ جي سڀ کان اهم ۽ مستند تصنيف ”مظهر شاهجهاني“ آهي، جيڪا مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخ تي هڪ بنيادي ماخذ سمجهي وڃي ٿي. هي ڪتاب: مغل حڪمرانن، خاص طور شاهجهان جي دور، ۾ سنڌ جي حالتن کي بيان ڪري ٿو؛ صوبائي انتظام، جاگيرداري نظام ۽ عدالتي ڍانچي تي روشني وجهي ٿو
سنڌ جي شهرن، آبادي، معيشت ۽ سماجي حالتن جو تفصيلي احوال ڏئي ٿو؛ مقامي سردارن، عالمن ۽ صوفين جو ذڪر ڪري ٿو. هي ڪتاب فقط تاريخي دستاويز نه، پر سياسي فڪر، حڪمرانيءَ جي اصولن ۽ اخلاقي قدرن جو به عڪس آهي.

حوالا