خلا-وقت تسلسل

خلا-وقت تسلسل (Spacetime) يا خلا-وقت، جن کي اسپيس-ٽائيم ڪنٽينم پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ رياضياتي ماڊل آهي، جيڪو جڳھ (space) جي ٽن طول و عرض (dimensions) ۽ وقت جي هڪ طول و عرض کي، هڪ واحد چار طول و عرض (4-dimensional) واري تسلسل ۾ ملائي ٿو. اسپيس-ٽائيم ڊائيگرام نسبتي اثرات کي ڏسڻ ۽ سمجهڻ ۾ ڪارآمد آهن. جهڙوڪ هڪ ئي وقت ۾ واقعات کي مختلف مبصر ڪيئن سمجهن ٿا ته واقعا ڪٿي ۽ ڪڏهن ٿيا. 

20 صدي جي موڙ تائين، مفروضو اهو هو ته ڪائنات جي ٽي طول عرض واري (3-dimensional) جاميٽري (جڳهيون، شڪلون فاصلا ۽ رخ جي لحاظ کان ان جي وضاحت) وقت (ڪائنات اندر واقعا ڪڏهن ٿين ٿا ان جي ماپ)، کان مختلف آهي. بهرحال، خلا-وقت لورينٽز ٽرانسفارميشن ۽ اضافيت جي خاص نظريي سان نوان مطلب اختيار ڪيا ويا.

سال 1908ع ۾، هرمان منڪووسڪي خاص اضافيت جي جاميٽريڪل تشريح پيش ڪيو، جنهن وقت جي هڪ ۽ جڳهن جص ٽن طول و عرض کي هڪ واحد چار طول عرض واري (4-dimensional) تسلسل ۾ ملائي ڇڏيو، جن کي هاڻي منڪووسڪي اسپيس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي تشريح عام اضافيت جي نظريي لاءِ اهم ثابت ٿي، جن ۾ خلائي وقت (Spacetime) مايي (mass) ۽ توانائي (energy) سان وکر تعلق رکندا آهن.

بنيادي اصول
تاريخ
خاص اضافيت ۾ خلائي وقت
خلائي وقت جي بنيادي رياضيات
وکر خلائي وقت جو تعارف
ٽيڪنيڪل موضوع

طول و عرض جا ٻه قسم آهن: جڳھ وارا (spatial) (ٻه طرفي) ۽ وقت وارا (Temporal) (هڪ طرفي). فرض ڪيو ته جڳهه واري طول و عرض جو تعداد N هجي ۽ وقت واري طول و عرض جو تعداد T هجي، اهو N=3 ۽ T=1، اسٽرنگ ٿيوري پاران استعمال ڪيل ۽ اڄ تائين اڻ ڏٺل ٺهيل طول و عرض کي هڪ طرف رکندي، N کي 3 کان مختلف ۽ T کي 1 کان مختلف رکڻ جي طبعي نتيجن کي اپيل ڪندي وضاحت ڪري سگهجي ٿو. دليل اڪثر ڪري هڪ اينٿروپڪ ڪردار ۽ ممڪن طور تي پنهنجي قسم جو پهريون، جيتوڻيڪ مڪمل تصور جي مقبوليت ۾ اچڻ کان اڳ جو آهي.

اهو مضمر تصور ته ڪائنات جي طول و عرض خاص آهي، پهريون ڀيرو گوٽفرائيڊ ولهيلم ليبنز ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن مابعد الطبعيات تي ڊسڪورس ۾ تجويز ڪيو ته دنيا "اها آهي جيڪا ساڳئي وقت مفروضي ۾ سڀ کان سادي ۽ رجحان ۾ امير ترين آهي". ايمانوئل ڪانٽ دليل ڏنو ته ٽي طول عرض وارو (3-dimensional) خلا عالمگير ڪشش ثقل جي بالعڪس چورس قانون جو نتيجو هو. جڏهن ته ڪانٽ جي دليل تاريخي طور تي اهم آهي، جان ڊي. بارو چيو ته اهو "پنچ لائن کي اڳيان واپس آڻيندو آهي: اهو جڳهه جي ٽي-ابعادي (3-dimensionality) آهي جيڪا وضاحت ڪري ٿي ته اسان فطرت ۾ برعڪس-چورس قوت قانون ڇو ڏسون ٿا، نه ته ان جي برعڪس" (بارو 2002:204). 
پڻ ڏسو 
 وقت
 جاگرافي
 زمانو
 وٿي
 ڊگھائي
 طبعي وقت
 نسبت جو نظريو
 وقت جو سفر
 خلائي وقتن جي فهرست
 خلائي وقت جو فلسفو
 وقت واري جاگرافي

حوالا
ٻاهريان ڳنڍڻا


 Albert Einstein on space–time 13th edition Encyclopædia Britannica Historical: Albert Einstein's 1926 article
 Encyclopedia of Space–time and gravitation Scholarpedia Expert articles
 Stanford Encyclopedia of Philosophy: "Space and Time: Inertial Frames" by Robert DiSalle.


زمرو:وقت 
زمرو:ڪائنات
زمرو:وقت جو فلسفو
زمرو:طبيعيات جو فلسفو
زمرو:طبيعيات جي اصطلاحون
زمرو:نظرياتي فزڪس
زمرو:نسبتي نظريو
زمرو:سائنسي نظريا
زمرو:فزڪس ۾ وقت 
زمرو:تصوراتي ماڊل


Category:Concepts in physics
Category:Theoretical physics
Category:Theory of relativity
Category:Time
Category:Time in physics
Category:Conceptual models