چيچن اِٽزا

چيچن اِتزا (انگريزي: Chichen Itza؛  , Chichén Itzá , ۽ انگريزي ۾ ڪڏهن زور بدلائي  ؛ ماخوذ   () جنهن جي معنيٰ آهي "اِٽزا ماڻهن جي کوهه جي وات وٽ"</ref> (انگريزي ۽ روايتي يوڪاتيڪ مايا ۾ اڪثر Chichen Itza لکيو ويندو آهي) () هڪ وڏو قبل از ڪولمبس مايا شهر هو، جيڪو ٽرمينل ڪلاسڪ دور ۾ مايا ماڻهن تعمير ڪيو. هي آثارِ قديمه ماڳ ٽينوم ميونسپلٽي، يوڪاتان رياست، ميڪسيڪو ۾ واقع آهي.Gobierno del Estado de Yucatán 2007.

چيچن اِتزا اتر مايا هيٺاهين علائقي ۾ ديرين ڪلاسڪ ( 600–900ع) کان ٽرمينل ڪلاسڪ ( 800–900ع) ۽ شروعاتي پوسٽ ڪلاسڪ دور ( 900–1200ع) تائين هڪ اهم مرڪز رهيو۔ هن ماڳ تي تعميراتي اندازن جي گهڻائي ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جيڪي مرڪزي ميڪسيڪو، ۽ اتر مايا هيٺاهين علائقي جي پُوڪ ۽ چينيس اندازن سان مشابهت رکن ٿا. مرڪزي ميڪسيڪو جي اندازن جي موجودگي کي اڳي سڌي لڏپلاڻ يا فتح جو نتيجو سمجهيو ويندو هو، پر جديد تحقيق انهن کي گهڻو ڪري ثقافتي ڦهلاءُ جو نتيجو سمجهي ٿي۔
چيچن اِتزا مايا دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو، ۽ امڪان آهي ته اهو انهن افسانوي وڏن شهرن، يا تولان، مان هڪ هو، جن جو ذڪر پوءِ واري ميسوامريڪائي ادب ۾ ملي ٿو. هن شهر جي آبادي شايد مايا دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ متنوع هئي، جنهن سبب هتي تعميراتي اندازن جي گهڻ رخي صورت پيدا ٿي.

چيچن اِتزا جا کنڊر وفاقي ملڪيت آهن، ۽ هن ماڳ جي نگراني ميڪسيڪو جي قومي آثارِ قديمه ۽ تاريخي اداري جي ذميواري آهي. يادگار هيٺان زمين 29 مارچ 2010ع تائين نجي ملڪيت هئي، جنهن ڏينهن يوڪاتان رياست اها خريد ڪئي. ملڪيت جي قانوني بنيادن بابت ڏسو Breglia (2006)، خاص طور باب 3، ”چيچن اِتزا: نجي ملڪيت جو هڪ صدي“۔ ملڪيت بابت جاري تڪرارن لاءِ ڏسو Castañeda (2005)۔ خريداري بابت ڏسو ”يوڪاتان: حڪومت چيچن اِتزا جي زمين لاءِ 220 ملين پيسو ادا ڪيا“، لا جورندا، 30 مارچ 2010۔

چيچن اِتزا ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن آثارِ قديمه ماڳن مان هڪ آهي؛ 2017ع ۾ هتي 26 لک کان وڌيڪ سياح آيا.

نالو ۽ آرٿوگرافي

مايا نالو ”چيچن اِتزا“ جو مطلب آهي ”اِتزا ماڻهن جي کوهه جي وات وٽ“. هي نالو لفظ چي مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي ”وات“ يا ”ڪنارو“، ۽ لفظ چʼين يا چʼeʼين مان، جنهن جو مطلب آهي ”کوھ“. اِتزا هڪ نسلي ۽ خانداني گروهه جو نالو آهي، جنهن يوڪاتان جي اتر جزيري تي سياسي ۽ معاشي بالادستي حاصل ڪئي. اِتزا لاءِ هڪ ممڪن ترجمو ”پاڻي جو جادوگر (يا جادو)“ پڻ ڏنو ويندو آهي، جيڪو لفظ اِتس (itz)، ”جادوگر“، ۽ ها، ”پاڻي“، مان ٺهيو آهي.

اسپيني ٻولي ۾ هن نالي کي Chichén Itzá لکيو ويندو آهي، ۽ ڪيترين ٻولين ۾ اڪثر لهجا (accent) برقرار رکيا ويندا آهن ته جيئن ظاهر ٿئي ته نالي جا ٻئي حصا پنهنجي آخري آواز تي زور رکن ٿا. ڪجهه ٻيا حوالا جديد مايا املا کي ترجيح ڏين ٿا، يعني Chichʼen Itzaʼ (اچار ). هي صورت چʼ ۽ چ جي وچ ۾ صوتياتي فرق کي محفوظ رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ بنيادي لفظ چʼeʼين (جيڪو مايا ٻولي ۾ زور وارو نه هوندو آهي) هڪ پوسٽ ايلويولر خارج ٿيندڙ ايفريڪيٽ هم آواز سان شروع ٿئي ٿو. روايتي يوڪاتيڪ مايا املا، جيڪا لاطيني اکرن ۾ سورهين صدي کان ويهين صدي جي وچ تائين استعمال ٿيندي رهي، هن نالي کي ”Chichen Itza“ لکي ٿي (ڇاڪاڻ⁠تہ آخري آواز تي لهجو رکڻ مايا ٻولي ۾ عام آهي، تنهنڪري اهو اسپيني وانگر الڳ نموني ظاهر نه ڪيو ويندو هو). لفظ ”Itzaʼ“ ۾ ”ا“ تي تيز لهجو هوندو آهي، جنهن کان پوءِ گلوٽل اسٽاپ ايندو آهي (جنهن کي اپاسٽروفي سان ظاهر ڪيو ويندو آهي).

چِلام بالام جي ڪتابن مان ثبوت ملي ٿو ته اِتزا ماڻهن جي اتر يوڪاتان ۾ بالادستي کان اڳ هن شهر جو هڪ ٻيو، وڌيڪ پراڻو نالو به موجود هو. جيتوڻيڪ اڪثر ذريعا انهيءَ ڳالهه تي متفق آهن ته پهريون لفظ ”ست“ جي معنيٰ رکي ٿو، پر باقي حصي جي درست ترجمي بابت گهڻو اختلاف موجود آهي. هي پراڻو نالو هڪ معياري املا جي غيرموجودگي سبب سمجهڻ ڏکيو آهي، ۽ ان کي مختلف صورتن ۾ لکيو ويو آهي، جهڙوڪ Uuc Yabnal (”ست وڏا گهر“)، Uuc Hab Nal (”ست جهنگلي جايون“)، Uucyabnal (”ست وڏا حڪمران“)  يا Uc Abnal (”ابنال جون ست قطارون“).رالف ايل. روئس موجب Uuc Yabnal بدلجي Uc Abnal بڻجي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ”ست ابنال“ يا ”ابنال جون ست قطارون“، جتي ابنال هڪ خانداني نالو آهي (). هي نالو، جيڪو ديرين ڪلاسڪ دور سان تعلق رکي ٿو، چلام بالام ڊي چُماييل جي ڪتاب ۾ به درج آهي ۽ کنڊرن ۾ موجود هائيروگليفي تحريرن ۾ پڻ ملي ٿو.

مقام

چيچن اِتزا ميڪسيڪو جي يوڪاتان رياست جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي. يوڪاتان جزيري جو اتر وارو علائقو ڪارِسٽ نوعيت جو آهي، ۽ اندروني علائقن جون سڀئي نديون زمين هيٺ وهي ٿيون. هتي چار قدرتي ۽ کليل کوهه موجود آهن، جن کي سينوٽي سڏيو وڃي ٿو، جيڪي سڄي سال لاءِ ڪافي مقدار ۾ پاڻي فراهم ڪري سگهندا هئا، جنهن سبب هي علائقو آبادڪاري لاءِ پرڪشش بڻيو. انهن سينوٽين مان ”سينوٽي ساگراڊو“ يا ”مقدس سينوٽي“ (جنهن کي مقدس کوهه يا قربانيءَ جو کوهه پڻ سڏيو ويندو آهي) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. 2015ع ۾ سائنسدانن اهو معلوم ڪيو ته ڪوڪولكان جي مندر هيٺ هڪ لڪل سينوٽي موجود آهي، جيڪا هن وقت تائين آثارِ قديمه جي ماهرن نه ڏٺي آهي.

فتح کان پوءِ وارن ذريعن (مايا ۽ اسپيني) موجب، فتح کان اڳ وارا مايا ماڻهو مايا مينهن جي ديوتا چااڪ جي پوڄا طور سينوٽي ۾ شيون ۽ انسان قربان ڪندا هئا. ايڊورڊ هربرٽ ٿامپسن 1904ع کان 1910ع تائين سينوٽي ساگراڊو مان مٽي ڪڍرائي، جنهن دوران سون، جيڊ، ٺڪر جا ٿانوَ، لوبان ۽ انساني هڏا هٿ آيا. سينوٽي ساگراڊو مان مليل انساني باقيات جي مطالعي مان معلوم ٿيو ته انهن تي اهڙا زخم هئا، جيڪي انساني قربانيءَ سان مطابقت رکن ٿا.

سياسي تنظيم
1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ڪيترن آثارِ قديمه جي ماهرن اهو تجويز ڪيو ته ابتدائي ڪلاسڪ دور جي اڳين مايا رياستن جي ابتڙ، چيچن اِتزا شايد ڪنهن هڪ حڪمران يا هڪڙي خانداني سلسلي جي ماتحت نه هو. ان جي بدران، شهر جي سياسي تنظيم شايد ”ملٽيپال“ نظام تحت هئي، جنهن ۾ حڪمراني هڪ اهڙي صلاحڪار ڪائونسل وسيلي ٿيندي هئي، جيڪا حڪمران اشرافيه خاندانن جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي هئي.; 
هي نظريو 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گهڻو مقبول هو، پر تازين سالن ۾ ”ملٽيپال“ نظام جي حمايت ڪندڙ تحقيق تي سوال اٿاريا ويا آهن، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کي رد به ڪيو ويو آهي. هاڻوڪي مايا علمي تحقيق جو رجحان وڌيڪ روايتي ماڊل ڏانهن آهي، جنهن موجب ڪلاسڪ دور ۾ مايا بادشاهتون ميڪسيڪو جي ڏاکڻي لو لينڊز جهڙي نموني سان منظم هيون.

تاريخ
چيچن اِتزا جي ماڳ جي مرڪزي ترتيب ان جي ابتدائي آبادڪاري واري دور دوران، 750ع کان 900ع جي وچ ۾، ترقي ڪئي. ان جي آخري ترتيب 900ع کان پوءِ تيار ٿي، ۽ ڏهين صديءَ ۾ شهر هڪ علائقائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي اُڀريو، جيڪو وچ يوڪاتان کان وٺي اتر واري سامونڊي ڪناري تائين علائقي تي ڪنٽرول رکندو هو، جڏهن⁠تہ ان جي طاقت جزيري جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن تائين پکڙيل هئي. چيچن اِتزا مان مليل سڀ کان پراڻي هيروگليفي تاريخ 832ع سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ آخري ڄاتل تاريخ 998ع ۾ اوساريو مندر مان درج ٿيل ملي ٿي.

قيام
ديرين ڪلاسڪ دور جو شهر ايڪسٽولوڪ سينوٽي جي ڏکڻ اولهه واري علائقي جي چوڌاري مرڪوز هو، جتي مکيه اڏاوتون اهي هيٺيون ڍانچا هئا، جيڪي اڄ لاس مونخاس ۽ آبزرويٽوريو هيٺ موجود آهن، گڏوگڏ اهو بنيادي پليٽفارم، جنهن تي اهي تعمير ڪيا ويا هئا.

عروج
چيچن اِتزا ابتدائي ڪلاسڪ دور جي پڇاڙيءَ ڏانهن (تقريباً 600ع) علائقائي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو. پر ديرين ڪلاسڪ جي آخر ۽ ٽرمينل ڪلاسڪ جي شروعاتي دور ۾ هي ماڳ هڪ وڏي علائقائي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتي اتر مايا لو لينڊز ۾ سياسي، سماجي، ثقافتي، معاشي ۽ نظرياتي زندگي مرڪوز ۽ غالب ٿي وئي. چيچن اِتزا جو هي عروج ڏکڻ مايا لو لينڊز جي وڏن مرڪزن جي زوال ۽ ٽٽڻ سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت سان لاڳاپيل آهي.

جڏهن چيچن اِتزا اهميت ماڻي رهيو هو، تڏهن ياڪسونـا (ڏکڻ ۾) ۽ ڪوبا (اوڀر ۾) جهڙا شهر زوال جو شڪار ٿي رهيا هئا. اهي ٻئي شهر هڪ ٻئي جا اتحادي هئا، ۽ ياڪسونـا جو دارومدار ڪوبا تي هو. ڏهين صديءَ جي ڪنهن مرحلي تي ڪوبا پنهنجي علائقي جو وڏو حصو وڃائي ويٺو، جنهن سان ياڪسونـا الڳ ٿي ويو، ۽ ممڪن آهي ته چيچن اِتزا سڌي طرح ٻنهي شهرن جي زوال ۾ ڪردار ادا ڪيو هجي.

زوال

ڪجهه نوآبادياتي دور جي مايا ذريعن (مثال طور چُماييل جي ڪتابِ چِلام بالام) موجب، هوناق سيل، جيڪو ماياپان جو حڪمران هو، تيرهين صديءَ ۾ چيچن اِتزا فتح ڪيو. چيو وڃي ٿو ته هوناق سيل پنهنجي طاقت حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي پاڻ ڪئي هئي. ان وقت جي رسم موجب، جيڪي ماڻهو سينوٽي ساگراڊو ۾ اڇلايا ويندا هئا، جيڪڏهن اهي بچي وڃن ته کين پيشنگوئي جي طاقت حاصل ٿي ويندي هئي. اهڙي ئي هڪ رسم دوران، تاريخي حوالن موجب، ڪو به زنده نه بچيو، تنهنڪري هوناق سيل پاڻ سينوٽي ساگراڊو ۾ ٽپو ڏنو، ۽ جڏهن ٻاهر ڪڍيو ويو ته هن پنهنجي اقتدار حاصل ڪرڻ جي اڳڪٿي ڪئي.

جيتوڻيڪ ڪجهه آثارِ قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته چيچن اِتزا ڪنهن وقت لٽيو ۽ تباهه ڪيو ويو هو، پر وڌيڪ مضبوط ثبوت ٻڌائين ٿا ته اهو ڪم ماياپان طرفان نه ٿيو هو، گهٽ ۾ گهٽ تڏهن نه جڏهن چيچن اِتزا هڪ سرگرم شهري مرڪز هو. آثارِ قديمه جا انگ اکر هاڻي ظاهر ڪن ٿا ته چيچن اِتزا 1100ع تائين هڪ علائقائي مرڪز طور زوال پذير ٿي چڪو هو، جيڪو ماياپان جي عروج کان اڳ جو وقت آهي. ماياپان واري ماڳ تي جاري تحقيق شايد هن تاريخي الجهه کي سلجهائڻ ۾ مدد ڏئي.

چيچن اِتزا ۾ اشرافيه سرگرميون ختم ٿيڻ کان پوءِ به شايد شهر مڪمل طور ڇڏي نه ڏنو ويو هو. جڏهن اسپيني ماڻهو هتي پهتا، ته هنن هڪ خوشحال مقامي آبادي ڏٺي، پر اسپيني ذريعن مان اهو واضح ناهي ته اهي مايا ماڻهو سڌي طرح چيچن اِتزا ۾ رهندا هئا يا ويجهي ڪنهن ٻئي وسنديءَ ۾. علائقي ۾ آباديءَ جي وڌيڪ ڳاڙهائپ فتح ڪندڙن لاءِ هتي گادي قائم ڪرڻ جو هڪ اهم سبب بڻجي. فتح کان پوءِ وارن ذريعن موجب، اسپيني ۽ مايا ٻنهي لاءِ سينوٽي ساگراڊو زيارت جو هنڌ رهيو.؛ 

اسپيني فتح

1526ع ۾ اسپيني فتح ڪندڙ فرانسسڪو ڊي مونتيخو (گريخالوا ۽ ڪورتيز مهمن جو تجربيڪار) اسپين جي بادشاهه کان يوڪاتان فتح ڪرڻ لاءِ باقاعده اجازت نامو حاصل ڪيو. 1527ع ۾ هن جي پهرين مهم، جيڪا يوڪاتان جزيري جي وڏي حصي تي پکڙيل هئي، سندس فوج کي تمام گهڻو نقصان پهچايو، پر آخرڪار اڄ جي ڪينڪون جي ڏکڻ ۾ زامان هاʼ تي هڪ ننڍڙو قلعو قائم ڪيو ويو. مونتيخو 1531ع ۾ وڌيڪ فوج سان يوڪاتان موٽي آيو ۽ اولهه سامونڊي ڪناري تي ڪامپيچي ۾ پنهنجو مکيه اڏو قائم ڪيو. هن پنهنجي پٽ، فرانسسڪو مونتيخو ننڍي، کي 1532ع جي آخر ۾ اتر کان يوڪاتان جي اندروني علائقي فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. شروعات کان ئي مقصد چيچن اِتزا پهچي اتي گادي قائم ڪرڻ هو.

مونتيخو ننڍو آخرڪار چيچن اِتزا پهتو، جنهن جو نالو هن ”سيوداد ريال“ رکيو. شروعات ۾ کيس ڪا مزاحمت نه ملي، ۽ هن شهر جي چوڌاري زمينون ورهائي پنهنجن سپاهين ۾ تقسيم ڪرڻ شروع ڪيون. وقت سان گڏ مايا وڌيڪ دشمن بڻجي ويا، ۽ آخرڪار هنن اسپينين جو گهيرو ڪيو، سامونڊي ڪناري ڏانهن سندن رسد جو رستو ڪٽي ڇڏيو، ۽ کين قديم شهر جي کنڊرن ۾ بند ٿيڻ تي مجبور ڪيو. ڪيترائي مهينا گذري ويا، پر ڪا به مدد نه پهتي. مونتيخو ننڍي مايا ماڻهن تي مڪمل حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن پنهنجن باقي رهيل سپاهين مان 150 وڃايا. آخرڪار هو 1534ع ۾ رات جي اوٽ ۾ چيچن اِتزا ڇڏي وڃڻ تي مجبور ٿيو. 1535ع تائين يوڪاتان جزيري مان سڀئي اسپيني ڪڍيا ويا.

بعد ۾ مونتيخو ٻيهر يوڪاتان موٽي آيو، ۽ ڪامپيچي ۽ چامپوتون مان مايا ماڻهن کي ڀرتي ڪري هڪ وڏي انڊيو-اسپيني فوج تيار ڪئي، جنهن ذريعي هن جزيرو فتح ڪيو. بعد ۾ اسپيني تاج طرفان هڪ زميني عطيو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ چيچن اِتزا شامل هو، ۽ 1588ع تائين هي علائقو هڪ ڪم ڪندڙ مال پالڻ واري زمين بڻجي چڪو هو.

جديد تاريخ
چيچن اِتزا 1843ع ۾ عام ماڻهن جي تخيل ۾ تڏهن داخل ٿيو، جڏهن جان لائيڊ اسٽيڦنز جو ڪتاب Incidents of Travel in Yucatan شايع ٿيو (جنهن جون تصويرون فريڊرڪ ڪيدر ووڊ ٺاهيون). هي ڪتاب اسٽيڦنز جي يوڪاتان جي سفر ۽ مايا شهرن جي دوري جو احوال بيان ڪري ٿو، جنهن ۾ چيچن اِتزا به شامل هو. هن ڪتاب شهر بابت وڌيڪ کوجنا لاءِ ٻين مهمن کي به همٿايو. 1860ع ۾ دزيري شارني چيچن اِتزا جو جائزو ورتو ۽ ڪيترين ئي تصويرن کي ڪڍي Cités et ruines américaines (1863ع) ۾ شايع ڪيو.

1870ع ۽ 1880ع جي ڏهاڪن دوران چيچن اِتزا ڏانهن ايندڙ سياح فوٽوگرافي جو سامان ساڻ کڻي آيا، ۽ ڪيترين عمارتن جي حالت کي وڌيڪ صحيح نموني سان رڪارڊ ڪيو. 1875ع ۾ اگسٽس لي پلونجون ۽ سندس زال ايلس ڊڪسن لي پلونجون چيچن آيا، ۽ هڪ مجسمي جي کوٽائي ڪئي، جنهن ۾ هڪ شخص پٺيءَ تي ليٽيل، گوڏا موڙيل، ڪنڌي تي ٽيڪ ڏئي، پيٽ تي ٿال رکيل ڏيکاريل هو. اگسٽس لي پلونجون ان کي ”چااڪمول“ سڏيو (بعد ۾ ان کي ”چاڪ مول“ نالو ڏنو ويو)، جيڪو پوءِ ميسوامريڪا ۾ اهڙي قسم جي سڀني مجسمن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح بڻجي ويو. ٽيوبيرٽ مالر ۽ الفريڊ ماڊسلي 1880ع جي ڏهاڪي ۾ چيچن اِتزا جي ڳولا ڪئي، ڪيترائي هفتا ماڳ تي گذاريا ۽ وڏي پيماني تي تصويرون ڪڍيون. ماڊسلي پنهنجي ڪتاب Biologia Centrali-Americana ۾ چيچن اِتزا جو پهريون تفصيلي بيان شايع ڪيو.


1894ع ۾، يوڪاتان ۾ آمريڪا جي قونصل ايڊورڊ هربرٽ ٿامپسن هيسيندا چيچن خريد ڪئي، جنهن ۾ چيچن اِتزا جا کنڊر شامل هئا. ٽيهه ورهين تائين ٿامپسن هن قديم شهر جي ڳولا ڪندو رهيو. سندس دريافتن ۾ مندر آف دي انيشيئل سيريز جي لِنٽل تي سڀ کان پراڻي تاريخي نقاشي ۽ اوساريو (اعليٰ پادريءَ جو مندر) مان ڪيترن قبرن جي کوٽائي شامل آهي. ٿامپسن سڀ کان وڌيڪ سينوٽي ساگراڊو مان 1904ع کان 1910ع تائين کوٽائي ڪرڻ لاءِ مشهور آهي، جتان هن سون، ٽامي، ڪَنديل جيڊ، گڏوگڏ مايا دور جا ڪپڙا ۽ ڪاٺ جا هٿيار هٿ ڪيا. ٿامپسن انهن مان گهڻا نوادرات هارورڊ يونيورسٽي جي پيباڊي ميوزيم ڏانهن موڪليا.

1913ع ۾، ڪارنيگي انسٽيٽيوشن آثارِ قديمه جي ماهر سلوينس مورلي جي تجويز قبول ڪئي ۽ چيچن اِتزا ۾ ڊگهي مدي واري آثارِ قديمه تحقيق ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ميڪسيڪي انقلاب، ان کان پوءِ سرڪاري بيچيني، ۽ پهرين عالمي جنگ هن منصوبي کي لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي تائين دير جو شڪار بڻايو.

1923ع ۾، ميڪسيڪي حڪومت ڪارنيگي انسٽيٽيوشن کي ڏهه ورهين جو اجازت نامو ڏنو (بعد ۾ ٻيا ڏهه ورهيه وڌايو ويو)، جنهن تحت آمريڪي آثارِ قديمه جا ماهر چيچن اِتزا ۾ وسيع کوٽائي ۽ بحالي جو ڪم ڪري سگهيا. ڪارنيگي جي محققن واريرز جي مندر ۽ ڪارڪول سميت ڪيترين اهم عمارتن جي کوٽائي ۽ بحالي ڪئي. ساڳئي وقت، ميڪسيڪي حڪومت ايل ڪاستييو (ڪوڪولكان جو مندر) ۽ وڏي بال ڪورٽ جي کوٽائي ۽ بحالي ڪرائي.

1926ع ۾، ميڪسيڪي حڪومت ايڊورڊ ٿامپسن تي چوريءَ جو الزام لڳايو، دعويٰ ڪئي ته هن سينوٽي ساگراڊو مان نوادرات چوري ڪري ملڪ کان ٻاهر اسمگل ڪيا. حڪومت هيسيندا چيچن ضبط ڪري ورتي. ٿامپسن، جيڪو ان وقت آمريڪا ۾ هو، ڪڏهن به يوڪاتان واپس نه آيو. هن 1932ع ۾ People of the Serpent نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ مايا ثقافت بابت پنهنجي تحقيق بيان ڪئي. هو 1935ع ۾ نيو جرسي ۾ وفات ڪري ويو. 1944ع ۾ ميڪسيڪو جي سپريم ڪورٽ فيصلو ڏنو ته ٿامپسن ڪنهن به قانون جي ڀڃڪڙي نه ڪئي هئي، ۽ چيچن اِتزا سندس وارثن کي واپس ڪيو ويو. ٿامپسن خاندان هيسيندا سياحت جي علمبردار فرناندو بارباچانو پيئون کي وڪرو ڪري ڇڏي.

سينوٽي ساگراڊو مان نوادرات واپس آڻڻ لاءِ ٻه پوءِ وارا مهمون 1961ع ۽ 1967ع ۾ ٿيون. پهرين نيشنل جيوگرافڪ جي سرپرستيءَ هيٺ، ۽ ٻي نجي مفادن طرفان ڪئي وئي. ٻئي منصوبا ميڪسيڪو جي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اينٿروپالاجي اينڊ هسٽري (INAH) جي نگرانيءَ هيٺ هئا. INAH آثارِ قديمه واري علائقي ۾ ٻين يادگارن، جهڙوڪ اوساريو، آڪاب دزيب، ۽ چيچن وييخو (پراڻو چيچن) جي ڪيترين عمارتن جي کوٽائي ۽ بحالي لاءِ مسلسل ڪم ڪري رهيو آهي.

2009ع ۾، ايل ڪاستييو کان اڳ واري تعمير جي جاچ لاءِ، يوڪاتان جي آثارِ قديمه جي ماهرن رافائيل (راچ) ڪوبوس جي هدايت هيٺ ايل ڪاستييو ڀرسان کوٽائي شروع ڪئي.

ماڳ جي وضاحت
چيچن اِتزا سڀ کان وڏن مايا شهرن مان هڪ هو، ۽ ماڳ جي مرڪزي حصي ۾ نسبتاً گهڻي ويجهڙائي سان گڏ ٿيل اڏاوت گهٽ ۾ گهٽ  ايراضيءَ تي پکڙيل هئي. ننڍي پيماني تي رهائشي اڏاوت ان کان به اڳتي نامعلوم مفاصلي تائين پکڙيل هئي. شهر اڻ برابري زمين تي تعمير ڪيو ويو، جنهن کي وڏن معمارِي گروهن جي اڏاوت لاءِ مصنوعي نموني هموار ڪيو ويو؛ سڀ کان وڌيڪ محنت ڪاستيلو پيرامڊ لاءِ ۽ لاس مونخاس، اوساريو ۽ مکيه ڏکڻ اولهه وارن گروهن لاءِ علائقن کي هموار ڪرڻ ۾ لڳائي وئي.
ماڳ ۾ گهڻيون نفيس پٿريليون عمارتون مختلف حفاظت واري حالت ۾ موجود آهن، ۽ ڪيترين کي بحال ڪيو ويو آهي. عمارتون پڪين ٺاهيل رستن جي هڪ ڳنڍيل، گهڻي گهڻي ڄار سان ڳنڍيل هيون، جن کي ساڪبياوب چيو ويندو هو.هي لفظ  مان آيو آهي، جنهن جو مطلب آهي ”اڇو رستو/واٽ“. جمع جي صورت sacbeob آهي (يا جديد مايا املا ۾ sakbʼeobʼ). آثارِ قديمه جي ماهرن ماڳ ۾ 80 کان وڌيڪ ساڪبيوب سڃاتا آهن، جيڪي هڪ ٻئي کي ڪراس ڪندي سڄي ماڳ ۾ پکڙيل آهن، ۽ شهر مان هر طرف نڪرندا آهن. انهن مان ڪيترين پٿريلي عمارتن کي اصل ۾ ڳاڙهي، سائي، نيري ۽ واڱڻائي رنگن سان رنگيو ويو هو. رنگن جا رڱ (pigments) علائقي ۾ جيڪو سڀ کان آساني سان دستياب هوندو هو، ان مطابق چونڊيا ويندا هئا. ماڳ کي هڪ رنگين ماڳ طور تصور ڪرڻ گهرجي، اڄ جهڙو نه. يورپ ۾ گوٿڪ گرجائن وانگر، رنگن عمارتن ۾ وڌيڪ مڪمل هجڻ جو احساس پيدا ڪيو ۽ علامتي اثر ۾ وڏي اهميت رکي.
هتي جي اڏاوت ۾ ڪيترائي اسلوب شامل آهن، جن ۾ اتر يوڪاتان جزيري جا پوُڪ ۽ چينيس اسلوب به شامل آهن. چيچن اِتزا جون عمارتون ڪيترن معمارِي سيٽن ۾ گروهه ٿيل آهن، ۽ هر سيٽ ڪنهن زماني ۾ ٻين کان ننڍين ڀتين جي هڪ سلسلي ذريعي جدا هوندو هو. انهن مان ٽي سڀ کان وڌيڪ مشهور مجموعا هي آهن: وڏي اتر پليٽفارم، جنهن ۾ ڪوڪولكان (ايل ڪاستيلو) جو مندر، واريرز جو مندر ۽ وڏي بال ڪورٽ شامل آهن؛ اوساريو گروپ، جنهن ۾ ساڳئي نالي وارو پيرامڊ ۽ ايڪسٽولوڪ جو مندر شامل آهي؛ ۽ مرڪزي گروپ، جنهن ۾ ڪارڪول، لاس مونخاس ۽ آڪاب دزيب شامل آهن.
لاس مونخاس جي ڏکڻ ۾، ”چيچن وييخو“ (پراڻو چيچن) نالي علائقي ۾—جيڪو رڳو آثارِ قديمه جي ماهرن لاءِ کليل آهي—ڪيترائي ٻيا مجموعا موجود آهن، جهڙوڪ شروعاتي سيريز جو گروپ، لِنٽلن جو گروپ، ۽ پراڻي ڪاستيلي جو گروپ.

معمارِي اسلوب
پوُڪ-اسلوب واري اڏاوت پراڻي چيچن واري علائقي ۾ گهڻي مرڪوز آهي، ۽ نَنري گروپ جي ابتدائي اڏاوتن ۾ به (جن ۾ لاس مونخاس، اينڪس ۽ لا اِگليسيـا عمارتون شامل آهن)؛ اهو آڪاب دزيب واري اڏاوت ۾ پڻ نظر اچي ٿو. پوُڪ-اسلوب واري عمارتن ۾ عام طور تي مٿين مهاڙن تي موزائيڪ جهڙي سينگار هوندي آهي، جيڪا هن اسلوب جي خاص سڃاڻپ آهي؛ پر هتي اهي پوُڪ جي مرڪزي علائقي جي اڏاوت کان انهيءَ لحاظ کان مختلف آهن ته هتي ڀتين ۾ بلاڪ-ميسنري (ٿلهي چُوني پٿر جي ٺهراءَ واري) ڀتيون آهن، جڏهن⁠تہ پوُڪ علائقي ۾ نهايت نفيس پوشش (veneers) استعمال ٿيندي آهي.
لاس مونخاس گروپ ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ اڏاوت اهڙي آهي، جنهن ۾ نهايت سجايل مهاڙ ۽ چهري وارن ماسڪن سان ڍڪيل دروازو آهي، جيڪي چينيس-اسلوب جا نمايان مثال آهن—هي اسلوب ڪامپيچي رياست جي اتر ۾، پوُڪ ۽ ريئو بيڪ علائقن جي وچ واري خطي ۾ مرڪوز هو.
جن اڏاوتن تي ڪَنديل هيروگليفي لکت موجود آهي، اهي ماڳ جي ڪجهه مخصوص علائقن ۾ مرڪوز آهن، ۽ سڀ کان اهم مرڪز لاس مونخاس گروپ آهي.

معمارِي گروهه
وڏي اتر پليٽفارم

 ڪوڪولكان جو مندر (ايل ڪاستيلو) 

چيچن اِتزا جي اتر پليٽفارم تي سڀ کان غالب اڏاوت ڪوڪولكان جو مندر آهي (هڪ مايا پرن وارو ناگ ديوتا جيڪو ازٽيڪ ڪويتزالڪوئٽل جهڙو آهي). مندر کي پهرين اسپينين، جن ان کي ڏٺو، ايل ڪاستيلو (”قلعو“) سڏيو، ۽ اڄ به ان جو ذڪر اڪثر اهڙي ئي نالي سان ٿيندو آهي. هي ڏاڪڻ پيرامڊ لڳ ڀڳ  اوچو آهي ۽ نون چورس ڇتَن (terraces) جي هڪ سلسلي تي ٻڌل آهي؛ هر ڇت لڳ ڀڳ  اوچي آهي، ۽ چوٽيءَ تي هڪ مندر آهي جيڪو  اوچو آهي.

پيرامڊ جا پاسا بنياد تي لڳ ڀڳ  آهن ۽ 53° جي زاويي سان مٿي اڀرن ٿا، جيتوڻيڪ هر پاسي لاءِ اهو ٿورو ٿورو بدلجي ٿو. پيرامڊ جي چارئي رخن تي اڳتي نڪري آيل ڏاڪڻيون آهن، جيڪي 45° جي زاويي سان مٿي چڙهن ٿيون. هر ڇت جون تالود ڀتيون 72° کان 74° جي وچ واري زاويي سان جهڪيل آهن. اتر اوڀر واري ڏاڪڻ جي بيلسٽريڊن جي بنياد تي نانگن جا ڪَنديل مٿا ٺهيل آهن.
ميسوامريڪا جون ثقافتون وقت بوقت پراڻين اڏاوتن مٿان وڏيون نيون اڏاوتون چڙهائينديون هيون، ۽ ڪوڪولكان جو مندر به اهڙي قسم جو هڪ مثال آهي. 1930ع جي وچ ڌاري، ميڪسيڪي حڪومت مندر جي کوٽائي لاءِ سرپرستي ڪئي. ڪيترين ناڪام شروعاتن کان پوءِ، هنن پيرامڊ جي اتر پاسي هيٺ هڪ ڏاڪڻ دريافت ڪئي. مٿان کان کوٽائي ڪندي، هنن هڪ ٻيو مندر ڳولي لڌو، جيڪو موجوده مندر جي هيٺان دفن هو.
مندر جي اندروني ڪمري ۾ هڪ چاڪ مول جو مجسمو ۽ جگوار جي شڪل وارو تخت موجود هو، جيڪو ڳاڙهي رنگ سان رنگيل هو ۽ ان تي جيڊ جا جڙاءُ ڪيل داغ هئا. ميڪسيڪي حڪومت اتر واري ڏاڪڻ جي بنياد کان هڪ سرنگهه کوٽي، اڳئين پيرامڊ جي ڏاڪڻ رستي لِڪل مندر تائين پهچ ٺاهِي، ۽ ان کي سياحن لاءِ کوليو. 2006ع ۾ INAH تخت واري ڪمري کي عام ماڻهن لاءِ بند ڪري ڇڏيو.Diario de Yucatan, 3 March 2006.
بھاري ۽ خزان مساواتن جي ڀرپاسي ۾، منجهند کان پوءِ دير سان، پيرامڊ جو اتر اولهه وارو ڪنڊ اتر پاسي واري اولهه بيلسٽريڊ تي ٽڪنڊين ڇانورن جو هڪ سلسلو وجهي ٿو، جيڪو ڏاڪڻ هيٺ لهندڙ نانگ جي جهڙي صورت پيدا ڪري ٿو؛ ڪجهه عالمن موجب هي پرن واري ناگ ديوتا، ڪوڪولكان، جي نمائندگي آهي. عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي روشني ۽ ڇانوَ وارو اثر ڄاڻي واڻي مساواتن کي رڪارڊ ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر هي خيال تمام گهٽ ممڪن آهي: اهو ڏيکاريو ويو آهي ته هي ئي رجحان مساواتن جي چوڌاري ڪيترن هفتن تائين، وڏي تبديلي کان سواءِ، ڏسي سگهجي ٿو—تنهنڪري رڳو هن اثر کي ڏسي ڪا مخصوص تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه ٿو رهي.

وڏي بال ڪورٽ
آثارِ قديمه جي ماهرن چيچن اِتزا ۾ بال ڪورٽ جا تيرهن ميدان سڃاتا آهن، جتي ميسوامريڪي بال راند کيڏيو ويندو هو، پر ڪاستيلو کان اتر اولهه طرف لڳ ڀڳ  پري واقع وڏي بال ڪورٽ سڀ کان وڌيڪ شاندار آهي. هي قديم ميسوامريڪا جي سڀ کان وڏي ۽ سڀ کان بهتر محفوظ بال ڪورٽ آهي. ان جا ماپَ  آهن.
مکيه راند واري علائقي جي ٻنهي پاسن تي موجود متوازي پليٽفارم هر هڪ  ڊگهو آهي. انهن پليٽفارمن جون ڀتيون  اوچيون آهن؛ ۽ هر ڀت جي وچ ۾ مٿي طرف حلقا لڳل آهن، جن تي پاڻ ۾ اُلجهيل پرن وارن نانگن جا ڪَنديل نقش آهن.هڪ مشهور وضاحت اها آهي ته راند جو مقصد بال کي انهن مان ڪنهن هڪ حلقِي مان لنگهائڻ هو؛ جڏهن⁠تہ ٻين ننڍن بال ڪورٽن ۾ حلقو نه هوندو آهي، رڳو هڪ ٿنڀ هوندو آهي.
اونچين اندروني ڀتين جي هيٺان جهڪيل بئنچون آهن، جن تي بال کيڏندڙ ٽولين جا ڪَنديل پينل آهن. هڪ پينل ۾، هڪ رانديگر جو سِر ڌار ڪيو ويو آهي؛ زخم مان رت جا وهڪرا اهڙي صورت ۾ نڪري رهيا آهن ڄڻ ٻڏل نانگ وِڪڙجي رهيا هجن.
وڏي بال ڪورٽ جي هڪ پڇاڙي تي اتر مندر آهي، جنهن کي ڏاڙهي واري ماڻهو جو مندر (Templo del Hombre Barbado) به چيو ويندو آهي. هي ننڍڙي پٿريلي عمارت اندروني ڀتين تي تفصيلي بيس-ريليف ڪَندڪاري رکي ٿي، جنهن ۾ هڪ مرڪزي شخصيت آهي؛ ان جي ٺوڙهي هيٺان اهڙي ڪَندڪاري آهي جيڪا منهن جي وارن جهڙي لڳي ٿي. ڏکڻ پڇاڙيءَ تي هڪ ٻيو، تمام وڏو مندر آهي، پر کنڊرن ۾ آهي.
اوڀر واري ڀت ۾ جگوار جا مندر ٺهيل آهن. مٿيون جگوار مندر بال ڪورٽ ڏانهن نهاريندو آهي ۽ ان جو دروازو ٻن وڏن ٿنڀن سان محفوظ آهي، جن تي ساڳئي پرن واري نانگ جو مشهور نمونو ڪَنديل آهي. اندر هڪ وڏو ديوارنامو (mural) آهي، جيڪو گهڻو خراب ٿي چڪو آهي، ۽ جنهن ۾ هڪ جنگي منظر ڏيکاريل آهي.
هيٺيون جگوار مندر جي دروازي تي—جيڪو بال ڪورٽ جي پٺيان کُلندو آهي—هڪ ٻيو جگوار تخت موجود آهي، جيڪو ايل ڪاستيلو جي اندروني مندر واري تخت جهڙو آهي، پر اهو تمام گهڻو گهِسجي چڪو آهي ۽ ان تي رنگ يا ٻيو ڪو سينگار موجود ناهي. ٻاهرين ٿنڀا ۽ مندر جي اندر واريون ڀتيون نفيس بيس-ريليف ڪَندڪاري سان ڍڪيل آهن.

واڌو اڏاوتون
ٽزومپانٽلي، يا کوپڙين جو پليٽفارم (Plataforma de los Cráneos) مرڪزي ميڪسيڪي پليٽو جي واضح ثقافتي اثر کي ظاهر ڪري ٿو. البت، اوچين علائقن جي ٽزومپانٽلي جي ابتڙ، هتي کوپڙيون افقي جي بدران عمودي طرح ڦاسايون وينديون هيون، جيئن ٽينوچٽٽلان ۾ هو.

عقابن ۽ جگوارن جو پليٽفارم (Plataforma de Águilas y Jaguares) وڏي بال ڪورٽ جي بلڪل اوڀر ۾ آهي. هي مايا ۽ ٽولٽيڪ اسلوبن جي گڏيل صورت ۾ ٺهيل آهي، ۽ ان جي چارئي پاسن تي ڏاڪڻ مٿي چڙهي ٿي. پاسن تي پينل ڪَنديل آهن، جن ۾ عقاب ۽ جگوار انساني دلون کائيندي ڏيکاريل آهن.

وينس جو پليٽفارم سياري زهره لاءِ وقف آهي. ان جي اندر آثارِ قديمه جي ماهرن پٿر مان ڪَنديل وڏن ڪونن جو هڪ مجموعو ڳولي لڌو، جن جو مقصد نامعلوم آهي. هي پليٽفارم ايل ڪاستيلو جي اتر ۾، ان ۽ سينوٽي ساگراڊو جي وچ ۾ واقع آهي.
ميزن جو مندر (Temple of the Tables) ايل ڪاستيلو جي اوڀر ۾ عمارتن جي هڪ سلسلي جو سڀ کان اتر وارو حصو آهي. هن نالي جو سبب اڏاوت جي چوٽيءَ تي موجود قربانگاهن جو اهو سلسلو آهي، جيڪي ننڍن ڪَنديل مردن جي مجسمن تي بيٺل آهن—اهي مرد مٿي کنيل هٿن سان ڏيکاريل آهن ۽ کين ”اٽلانتي“ چيو ويندو آهي.
اسٽيم باٿ (Steam Bath) هڪ منفرد عمارت آهي، جنهن جا ٽي حصا آهن: انتظار واري گيلري، پاڻيءَ جو غسل، ۽ ٻاڦ وارو ڪمرو، جيڪو گرم پٿرن جي وسيلي ڪم ڪندو هو.
ساڪبي نمبر هڪ اهو پڪو رستو آهي جيڪو سينوٽي ساگراڊو ڏانهن وڃي ٿو، ۽ چيچن اِتزا ۾ سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي. هي ”اڇو رستو“  ڊگهو آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر  آهي. اهو وينس جي پليٽفارم کان ڪجهه ميٽر پري هڪ ننڍڙي ڀت وٽان شروع ٿئي ٿو. آثارِ قديمه جي ماهرن موجب، ڪڏهن هن رستي جي شروع ۾ ٿنڀن واري هڪ وڏي عمارت موجود هئي.

مقدس سينوٽي

يوڪاتان جزيرو چونا پٿر جي هڪ هموار ميداني زمين آهي، جتي درياهه يا نالا نه آهن. هن خطي ۾ قدرتي کڏون گهڻيون آهن، جن کي سينوٽي چيو ويندو آهي، جيڪي واٽر ٽيبل کي مٿاڇري تي ظاهر ڪن ٿيون. انهن مان سڀ کان وڌيڪ شاندار سينوٽي ساگراڊو آهي، جنهن جو نيم  آهي، ۽ چوڌاري سِڌيون کاهيون ڀتيون آهن، جيڪي پاڻيءَ جي سطح تائين لڳ ڀڳ  هيٺ لهن ٿيون.
سينوٽي ساگراڊو قديم مايا ماڻهن لاءِ زيارت جو هنڌ هو، ۽ اثنو-تاريخي ذريعن موجب، اُهي سُڪڙي دوران قربانيون ڏيندا هئا. آثارِ قديمه جي جاچ مان معلوم ٿئي ٿو ته هزارين شيون سينوٽي جي تري مان ڪڍيون ويون آهن—جن ۾ سون، ڪَنديل جيڊ، ڪوپال، ٺڪر، چقمق، اوبسڊين، سيپ، ڪاٺ، رٻڙ، ڪپڙو، گڏوگڏ ٻارن ۽ مردن جا ڍانچا شامل آهن.

ٻارن جو چولتون
1967ع ۾، جڏهن سينوٽي ساگراڊو کان 200 ميٽر اتر طرف هوائي پٽي (airstrip) ٺاهي رهيا هئا، تڏهن مزدورن کي هڪ ننڍڙو غار نظام مليو، جنهن ۾ 100 کان وڌيڪ ٻارن جا باقيات موجود هئا—گهڻا ٽي کان ڇهه ورهين جي عمر جي وچ ۾. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ ڊي اين اي جاچ مان معلوم ٿيو ته اهي باقيات رڳو مردن مان آهن. آثارِ قديمه جي ماهرن نتيجو ڪڍيو آهي ته، ڇاڪاڻ⁠تہ باقيات عمر ۽ جنس جي محدود دائري سان لاڳاپيل آهن، ۽ ڊي اين اي جاچ مان معلوم ٿيو ته ڪجهه پاڻ ۾ مائٽ به هئا (جن ۾ هڪجهڙن جُڙواڻن جون ٻه جوڙيون به شامل آهن)، تنهنڪري اهي باقيات هڪ ”رسمي واقعي“ جو حصو رهيا هوندا. جيتوڻيڪ باقيات ۾ قربانيءَ جا ڪي واضح ثبوت نه آهن، پر ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو رسم جو حصو ٿي سگهي ٿو.

واريرز جو مندر

واريرز جي مندر جو مجموعو هڪ وڏي ڏاڪڻ پيرامڊ تي مشتمل آهي، جنهن جي سامهون ۽ ٻنهي پاسن تي ڪَنديل ٿنڀن جون قطارون آهن، جن ۾ جنگي ماڻهن جون تصويرون ڏنل آهن. هي مجموعو ٽولا واري ٽولٽيڪ گاديءَ جي مندر بي (Temple B) سان مشابهت رکي ٿو، ۽ ٻن علائقن جي وچ ۾ ڪنهن نه ڪنهن قسم جي ثقافتي رابطي کي ظاهر ڪري ٿو. پر چيچن اِتزا وارو مجموعو وڌيڪ وڏي پيماني تي تعمير ڪيو ويو. پيرامڊ جي چوٽيءَ ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻ جي مٿان (۽ مندر جي دروازي ڏانهن ويندڙ رستي تي) هڪ چاڪ مول موجود آهي.
هي مندر هڪ اڳ واري اڏاوت کي ڍڪي يا اندر بند ڪري ٿو، جنهن کي ”چاڪ مول جو مندر“ چيو وڃي ٿو. هن عمارت جي آثارِ قديمه مهم ۽ بحالي 1925ع کان 1928ع تائين ڪارنيگي انسٽيٽيوشن آف واشنگٽن پاران ڪئي وئي. هن بحاليءَ جو هڪ اهم رڪن ارل ايڇ. مورِس هو، جنهن هن مهم جو ڪم ٻن جلدن ۾ Temple of the Warriors جي نالي سان شايع ڪيو. واريرز جي مندر ۾ موجود ديوارنامن (murals) جا واٽر ڪلر به تيار ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ديوارناما دريافت ٿيڻ کان پوءِ—محفوظ اندروني هنڌن مان ٻاهر اچي—موسمي اثرن سبب تيزيءَ سان خراب ٿي رهيا هئا، جڏهن⁠تہ صديون تائين محفوظ انڪلوژرن اندر قائم رهيا هئا. ڪيترن ديوارنامن ۾ جنگي منظر ڏيکاريل آهن، ۽ ڪجهه ۾ اهڙا اشارتي منظر به آهن، جن بابت نامور مايا محققن، جهڙوڪ مائيڪل ڊي. ڪو ۽ ميري ملر، طرفان وائڪنگ سامونڊي ماڻهن سان ممڪن رابطن بابت قياس ۽ بحث ڪيا ويا آهن.Hansen, Valerie, Vikings in America, Newsletter, Aeon, 22 September 2020

هزار ٿنڀن جو گروپ
واريرز جي مندر جي ڏکڻ واري ڀت سان گڏ انهن ٿنڀن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪي اڄ کليل نظر اچن ٿا، پر جڏهن شهر آباد هو تڏهن اهي هڪ وسيع ڇت واري نظام کي سهارو ڏيندا هئا. ٿنڀا ٽي الڳ حصن ۾ ورهايل آهن: اولهه وارو گروپ، جيڪو واريرز جي مندر جي سامهون واري حصي جي لائينن کي اڳتي وڌائي ٿو. اتر وارو گروپ واريرز جي مندر جي ڏکڻ ڀت سان گڏ هلندو آهي ۽ ان ۾ اهڙا ٿنڀا آهن جن تي سپاهين جون بيس-ريليف ڪَندڪاريون ٿيل آهن؛
اتر اوڀر وارو گروپ، جيڪو لڳ ڀڳ واريرز جي مندر جي ڏکڻ اوڀر ڪنڊ تي هڪ ننڍڙو مندر بڻائيندو هو، هڪ مستطيل اڏاوت تي مشتمل آهي جنهن ۾ ماڻهن يا ديوتائن، گڏوگڏ جانورن ۽ نانگن جون ڪَندڪاريون ٿيل آهن. اتر اوڀر واري ٿنڀن جو مندر انجنيئرنگ جي هڪ ننڍڙي ڪمال کي به ڍڪي ٿو: هڪ نالي (channel) جيڪو هن مجموعي جو سڄو مينهن جو پاڻي لڳ ڀڳ  پري هڪ ريخولادا ڏانهن موڪلي ٿو، جيڪا هڪ اڳوڻي سينوٽي هئي.
هزار ٿنڀن جي گروپ جي ڏکڻ ۾ ٽي ننڍيون، پاڻ ۾ ڳنڍيل عمارتون آهن. ڪَنديل ٿنڀن جو مندر هڪ ننڍڙي، نفيس عمارت آهي، جنهن ۾ سامهون گيلري ۽ اندروني رستو آهي، جيڪو هڪ قربانگاهه ڏانهن وڃي ٿو جتي چاڪ مول موجود آهي. هتي ڪيترائي ٿنڀا به آهن، جن تي لڳ ڀڳ 40 شخصيتن جون شاهوڪار بيس-ريليف ڪَندڪاريون ٿيل آهن.
اڏاوت جي سامهون مٿئين مهاڙ جو هڪ حصو ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ x ۽ o جهڙو نمونو آهي. ننڍين ميزن جو مندر هڪ اڻ بحال ٿيل ٽِڪرو (mound) آهي. ۽ ٿامپسن جو مندر (ڪجهه ذريعن ۾ آهاو بلام ڪاويل جو محل پڻ چيو ويو آهي)، ٻه ماڙ ننڍڙي عمارت آهي، جنهن جي فريزن ۾ جگوار (مايا ۾ بالام) ۽ مايا ديوتا ڪاويل جا گلفس ڏيکاريل آهن.

ايل ميرڪادو
هي چورس اڏاوت واريرز جي مندر واري مجموعي جي ڏکڻ پڇاڙيءَ کي سنڀالي بيٺي آهي. هن کي اهو نالو وڏي گيلري ۽ صحن جي چوڌاري موجود پٿريلي ٿانڀي/شيڊ (shelf) سبب ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعاتي کوجڻ وارن جو خيال هو ته اهو بازار وانگر سامان رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. اڄ، آثارِ قديمه جا ماهر سمجهن ٿا ته ان جو مقصد واپار کان وڌيڪ رسمي (ceremonial) هو.

اوساريو گروپ

اتر گروپ جي ڏکڻ ۾ هڪ ننڍڙو پليٽفارم آهي، جنهن تي ڪيترائي اهم ڍانچا موجود آهن؛ انهن مان ڪيترائي اهڙا لڳن ٿا ڄڻ چيچن اِتزا جي ٻي وڏي سينوٽي، ايڪسٽولوڪ، ڏانهن رخ ڪيل هجن.

اوساريو پاڻ، ڪوڪولكان جي مندر وانگر، هڪ ڏاڪڻ-پيرامڊ مندر آهي جيڪو پنهنجي پليٽفارم تي غالب آهي، پر ننڍڙي پيماني تي. پنهنجي وڏي پاڙيسري وانگر، هن جا چار پاسا آهن ۽ هر پاسي ڏاڪڻيون آهن. مٿان هڪ مندر آهي، پر ڪوڪولكان جي ابتڙ، وچ ۾ پيرامڊ اندر هڪ کُليل سوراخ آهي، جيڪو هيٺ  قدرتي غار ڏانهن وڃي ٿو. ايڊورڊ ايڇ. ٿامپسن 19هين صديءَ جي آخر ۾ هن غار جي کوٽائي ڪئي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ڪيترا ڍانچا ۽ شيون—جهڙوڪ جيڊ جا مڻڪا—مليون، تنهنڪري هن هن ڍانچي کي هاءِ پريسٽن جو مندر نالو ڏنو. آثارِ قديمه جا ماهر اڄ اهو نه ٿا مڃين ته هي ڍانچو ڪنهن قبرستان لاءِ هو، ۽ نه ئي اهو ته هتي دفن ٿيل شخصيتون پادري هيون.

ايڪسٽولوڪ جو مندر هڪ تازو بحال ڪيل مندر آهي، جيڪو اوساريو پليٽفارم کان ٻاهر واقع آهي. اهو چيچن اِتزا جي ٻي وڏي سينوٽي ڏانهن نهاريندو آهي، جنهن جو نالو مايا ٻوليءَ ۾ اِگوانا لاءِ لفظ ”ايڪسٽولوڪ“ تان ورتل آهي. مندر ۾ پلاسٽرن (pilasters) جو هڪ سلسلو آهي، جن تي ماڻهن جون تصويرون ڪَنديل آهن، ساڳيءَ طرح ٻوٽن، پکين ۽ ڏند ڪٿائي منظرن جون به تصويري نمائندگيون موجود آهن.
ايڪسٽولوڪ مندر ۽ اوساريو جي وچ ۾ ڪيترا هم قطار ڍانچا آهن: وينس جو پليٽفارم، جيڪو ڪوڪولكان (ايل ڪاستيلو) ڀرسان ساڳئي نالي واري ڍانچي جي ڊزائن جهڙو آهي؛ قبرن جو پليٽفارم؛ ۽ هڪ ننڍڙو، گول ڍانچو، جنهن جو نالو نه ڏنل آهي. اهي ٽيئي ڍانچا اوساريو کان نڪرندڙ قطار ۾ ٺهيل آهن. انهن کان اڳتي اوساريو پليٽفارم هڪ ڀت تي ختم ٿئي ٿو، جنهن ۾ هڪ کُليل رستو آهي جيڪو هڪ ساڪبي ڏانهن وڃي ٿو؛ اهو ساڪبي ڪيترائي سئو فوٽ هلي ايڪسٽولوڪ مندر تائين پهچي ٿو.
اوساريو جي ڏکڻ ۾، پليٽفارم جي حد تي، ٻه ننڍيون عمارتون آهن، جن بابت آثارِ قديمه جا ماهر سمجهن ٿا ته اهي اهم شخصيتن جون رهائشگاهون هيون. انهن کي ميٽاٽن جو گهر ۽ ميسٽيزائن جو گهر نالا ڏنا ويا آهن.

ڪاسا ڪولورادا گروپ
اوساريو گروپ جي ڏکڻ ۾ هڪ ٻيو ننڍڙو پليٽفارم آهي، جنهن تي ڪيترائي اهڙا ڍانچا آهن جيڪي چيچن اِتزا جي آثارِ قديمه واري علائقي ۾ سڀ کان پراڻن مان شمار ٿين ٿا.
ڪاسا ڪولورادا (اسپيني ۾ ”ڳاڙهو گهر“) چيچن اِتزا جي سڀ کان بهتر محفوظ عمارتن مان هڪ آهي. 19هين صديءَ جي ڳولا ڪندڙن جي دور ۾ به ان تي ڳاڙهي رنگ جو نمايان حصو موجود هو. هن جو مايا نالو چيچنچوب آهي، جيڪو INAH موجب شايد ”ننڍڙا سوراخ“ جي معنيٰ ڏئي. هڪ ڪمري ۾ وڏي پيماني تي ڪَنديل هيروگليف موجود آهن، جيڪي چيچن اِتزا جي حڪمرانن جو ذڪر ڪن ٿا ۽ شايد ويجهي شهر ايڪ بالام جو به؛ انهن ۾ مايا تاريخ به ڪَنديل آهي، جيڪا 869ع سان ٺهڪي اچي ٿي—۽ اها چيچن اِتزا ۾ ملندڙ سڀ کان پراڻين اهڙين تاريخن مان هڪ آهي.
2009ع ۾ INAH ڪاسا ڪولورادا جي پٺئين ڀت سان لڳندڙ هڪ ننڍڙي بال ڪورٽ کي بحال ڪيو.
ڪاسا ڪولورادا جيتوڻيڪ سٺي حالت ۾ محفوظ آهي، پر گروپ جون ٻيون عمارتون—هڪ استثنا کانسواءِ—ڳِريل ٽِڪرن (mounds) جي صورت ۾ آهن. هڪ عمارت اڌ بيٺل آهي، جنهن جو نالو لا ڪاسا ڊيل ويناڊو (”هرڻ جو گهر“) آهي. هن عمارت جو نالو مقامي مايا گهڻي وقت کان استعمال ڪندا آيا آهن، ۽ ڪجهه ليکڪ چون ٿا ته اهو نالو ٺڪو (stucco) تي هرڻ جي اهڙي تصوير تان رکيو ويو هو جيڪا هاڻي موجود ناهي.El Chichán Chob y la Casa del Venado, Chichén Itzá, Yucatán. William J. Folan 

مرڪزي گروپ
لاس مونخاس چيچن اِتزا جي وڌيڪ نمايان ڍانچن مان هڪ آهي. هي ٽرمينل ڪلاسڪ دور جي عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو پوُڪ معمارِي اسلوب ۾ تعمير ڪيو ويو. اسپينين هن مجموعي کي لاس مونخاس (”راهبات“ يا ”ننري“) سڏيو، پر حقيقت ۾ اهو هڪ سرڪاري محل هو. ان جي بلڪل اوڀر ۾ هڪ ننڍڙو مندر آهي (لا اِگليسيـا، ”چرچ“)، جنهن تي نفيس ماسڪن سان سينگار ٿيل آهي.
لاس مونخاس گروپ پنهنجي هيروگليفي متنن جي گهڻي مرڪوز موجودگي سبب سڃاتو وڃي ٿو، جيڪي ديرين ڪلاسڪ کان ٽرمينل ڪلاسڪ دور سان لاڳاپيل آهن. انهن متنن ۾ بار بار Kʼakʼupakal نالي هڪ حڪمران جو ذڪر اچي ٿو.
ايل ڪارڪول (”سِپ“) لاس مونخاس جي اتر طرف واقع آهي. اهو هڪ وڏي چورس پليٽفارم تي گول عمارت آهي. اندر پٿريلي گول-گول ڏاڪڻ (spiral staircase) سبب هن کي اهو نالو مليو. هن ڍانچي جي پليٽفارم تي غيرمعمولي جڳهه ۽ گول شڪل (جڏهن⁠تہ ٻين عمارتن ۾ مايا روايت موجب مستطيل شڪل هوندي آهي) جي بنياد تي اهو نظريو پيش ڪيو ويو آهي ته هي هڪ ابتدائي رصدگاهه (proto-observatory) هو، جنهن جا دروازا ۽ دريون فلڪياتي واقعن سان هم قطار ڪيل هيون—خاص طور تي وينس جي اُن رستي سان، جيڪو هو آسمان ۾ طئي ڪري ٿو.
آڪاب دزيب ڪارڪول جي اوڀر ۾ واقع آهي. يوڪاتيڪ مايا ٻوليءَ ۾ هن نالي جو مطلب آهي ”اوندهه واري لکت“؛ ”اوندهه“ هتي ”رازدار/پراسرار“ جي معنيٰ ۾ آهي. عمارت جو هڪ اڳيون نالو—ڪاسا ڪولورادا ۾ موجود گلفن جي ترجمي موجب—Wa(k)wak Puh Ak Na آهي، جنهن جو مطلب آهي ”گهڻن ڪمراڻن وارو هموار گهر“؛ ۽ اهو چيچن اِتزا جي منتظم، ڪوڪوم يهاوال چوʼ ڪʼاڪʼ، جو گهر هو.
INAH 2007ع ۾ هن عمارت جي بحالي مڪمل ڪئي. اها نسبتاً ننڍي آهي—صرف  اوچي—۽ ڊيگهه ۾  ۽ ويڪر ۾  آهي. ڊگهي، اولهه-رخ مهاڙ ۾ ست دروازا آهن. اوڀر واري مهاڙ ۾ رڳو چار دروازا آهن، ۽ وچ ۾ هڪ وڏي ڏاڪڻ سبب ٽُٽل آهي جيڪا ڇت ڏانهن وڃي ٿي. لڳي ٿو ته اهو ئي ڍانچي جو مکيه سامهون وارو حصو هو، ۽ اهو اڄ جيڪا تيز ڍلوان، سُڪي، سينوٽي آهي، ان ڏانهن نهاري ٿو.
عمارت جي ڏکڻ پڇاڙيءَ ۾ هڪ ئي داخلا آهي. در کولڻ سان هڪ ننڍڙي ڪمري ۾ داخل ٿيندو آهي، ۽ سامهون واري ڀت ۾ ٻيو در آهي؛ ان در جي مٿان لِنٽل تي نهايت نفاست سان گلف ڪَنديل آهن—اهي ئي ”پراسرار“ يا ”اُجهرا“ اکر آهن، جن سبب اڄ هن عمارت کي اهو نالو ڏنو وڃي ٿو. در جي چوکاٺ (doorjamb) ۾ لِنٽل جي هيٺان هڪ ٻيو ڪَنديل پينل آهي، جنهن ۾ ويٺل شخصيت ۽ چوڌاري وڌيڪ گلف آهن. هڪ ڪمري ۾، ڇت جي ويجهو، هٿ جو رنگيل نشان موجود آهي.

پراڻو چيچن
پراڻو چيچن (يا اسپيني ۾ چيچن وييخو) اُن ڍانچن جي گروپ کي چيو وڃي ٿو جيڪي مرڪزي ماڳ جي ڏکڻ ۾ آهن، جتي شهر جي پوُڪ-اسلوب واري اڏاوت جو وڏو حصو مرڪوز آهي. هن ۾ شروعاتي سيريز جو گروپ، فالڪ مندر، وڏي ڪچهي جو پليٽفارم، ٻُگهن جو مندر، ۽ بندرن جو مندر شامل آهن.
ماڳ جو هي حصو ڪيترن سالن کان سياحت لاءِ بند رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي آثارِ قديمه جون کوٽايون ۽ بحاليون جاري هيون؛ ۽ ان کي 2024ع ۾ ٻيهر سياحن لاءِ کولڻ جو منصوبو ٻڌايو ويو آهي.

ٻيا ڍانچا
چيچن اِتزا ۾ ٻيا به ڪيترائي ڍانچا آهن، جيڪي تقريباً  جي رسمي/رسمياتي مرڪز ۾ گهڻي ويجهڙائي سان موجود آهن، ۽ ان کان ٻاهر ڪي ٻيا لاڳاپيل ضمني ماڳ به آهن.

بالانڪانچي جون غارون
چيچن اِتزا جي آثارِ قديمه واري علائقي کان لڳ ڀڳ  ڏکڻ اوڀر طرف مقدس غارن جو هڪ ڄار آهي، جنهن کي بالانڪانچي ()، ۽ يوڪاتيڪ مايا ۾ بالمڪاآنچيʼ چيو ويندو آهي. غارن اندر قديم ٺڪر ۽ بتن/مورتين جو وڏو ذخيرو اڄ به اُنهن ئي جڳهن تي ڏسي سگهجي ٿو، جتي اهي اڳ-ڪولمبي زماني ۾ ڇڏي ويا هئا.
غار جي جڳهه جديد دور ۾ چڱيءَ ريت معلوم رهي آهي. ايڊورڊ ٿامپسن ۽ Alfred Tozzer 1905ع ۾ هتي آيا. اي. ايس. پيرس ۽ حياتيات دانن جي هڪ ٽولي 1932ع ۽ 1936ع ۾ غار جي جاچ ڪئي. اي. وِيلس اينڊروز چوٿون پڻ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ غار جو مطالعو ڪيو. Edwin Shook ۽ آر. اي. سمٿ 1954ع ۾ ڪارنيگي انسٽيٽيوشن جي نمائندگيءَ ۾ غار جو جائزو ورتو ۽ ڪيترائي کڏا کوٽي ٿانون جا ٽُڪرا ۽ ٻيون شيون گڏ ڪيون. شوڪ نتيجو ڪڍيو ته غار ڊگهي عرصي تائين آباد رهيو—گهٽ ۾ گهٽ پري ڪلاسڪ دور کان وٺي فتح (post-conquest) واري دور تائين.
15 سيپٽمبر 1959ع تي، جوزے همبرٽو گوميز نالي هڪ مقامي گائيڊ غار ۾ هڪ ڪوڙي ڀت دريافت ڪئي. ان جي پٺيان هن کي غارن جو هڪ وڌيڪ پکڙيل ڄار مليو، جتي وڏي مقدار ۾ اڻ ڇُهيل آثارِ قديمه جا باقيات موجود هئا—جن ۾ ٺڪر ۽ پٿر مان ڪَنديل سينسر، پٿريلا اوزار ۽ زيور شامل هئا. INAH هن غار کي هڪ زيرِزمين ميوزيم ۾ تبديل ڪيو، ۽ شيون فهرست بندي (cataloguing) کان پوءِ پنهنجي اصل جڳهن تي واپس رکيون ويون، جيئن سياح انهن کي in situ ڏسي سگهن.

 چيچن اِتزا جو وڏو ميوزيم 

چيچن اِتزا جو وڏو ميوزيم هڪ آثارِقديمه وارو هنڌ آهي، جيڪو 28 فيبروري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو؛ اهو پستي جي ڳوٺ ۾، ٽينوم جي ميونسپلٽي، يوڪاتان ۾ واقع آهي. اهو وزيٽر اٽينشن سينٽر (ڪاتوي) جو حصو آهي ۽ هتي 1,000 کان وڌيڪ شيون رکيل آهن، جن ۾ 400 اصل ٽڪرا مختلف ادارن مان ۽ مايا ٽرين منصوبي مان ٿيندڙ تازي دريافتون به شامل آهن.
ميوزيم 14 موضوعاتي محورَ (ٿيماتي ائڪسن) وسيلي چيچن اِتزا جي تاريخ جو سفر پيش ڪري ٿو، جن ۾ ”مقدس سينوٽي“ وارو ڪمرو نمايان آهي، جتي هن رسمياتي هنڌ جي ملٽي ميڊيا ٻيهر جوڙجڪ ڏيکاري وڃي ٿي. هتي چاڪ مُول جون مُورتون، قيدين جي اُڀريل نقشڪاري (رِليف) واري پٿر جي ميز، ۽ ساڪبيئوʼوب (مايا رستا) مان هٿ آيل نذرانون به ڏيکاريل آهن.
 جاءِ سان، هن مرڪز ۾ نمائش هالَ، ورڪشاپون، ڪانفرنسون، ۽ هڪ کاڌي پيتي جو مرڪز شامل آهي، جيڪو مايا ٻوليءَ کي هٿي ڏئي ٿو. هن جي جڳهه اهڙي آهي جو مايا ٽرين جي چيچن اِتزا ريلوي اسٽيشن تي لهندڙ سياحن لاءِ سڌي رسائي ممڪن ٿئي ٿي.

 سياحت 
چيچن اِتزا ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ ڏٺل آثارِقديمه وارن ماڳن مان هڪ آهي؛ 2017ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته هتي 2.1 ملين سياح آيا.
چيچن اِتزا ۾ سياحت سؤ سالن کان وڌيڪ عرصي کان هڪ اثرانداز عنصر رهي آهي. جان لائيڊ اسٽيڦنز پنهنجي ڪتاب Incidents of Travel in Yucatan وسيلي عوامي تخيل ۾ مايا يوڪاتان کي مقبول ڪيو، جنهن ڪيترن ماڻهن کي چيچن اِتزا ڏانهن زيارت جهڙو سفر ڪرڻ لاءِ اُتساهيو. ڪتاب ڇپجڻ کان اڳ به بينجمن نارمن ۽ بئيرن Emanuel von Friedrichsthal اسٽيڦنز سان ملاقات کان پوءِ چيچن آيا؛ ٻنهي جيڪي ڏٺو تنهن جا نتيجا شايع ڪيا. فريڊرِڪسٿال چيچن اِتزا جي پهرين فوٽوگرافي ڪئي، جيڪا تازو ايجاد ٿيل daguerreotype وسيلي هئي.
1894ع ۾ ايڊورڊ ٿامپسن جڏهن هاسيئنڊا چيچن خريد ڪئي—جنهن ۾ چيچن اِتزا به شامل هو—ته هن وٽ سياحن جو لڳاتار اچڻ شروع ٿي ويو. 1910ع ۾ هن پنهنجي ملڪيت تي هوٽل ٺاهڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، پر غالباً ميڪسيڪي انقلاب سبب اهي منصوبا ڇڏي ڏنا.
1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ يوڪاتيڪن جو هڪ گروهه، جنهن جي اڳواڻي ليکڪ/فوٽوگرافر فرانسسڪو گوميز رول ڪندو هو، يوڪاتان ۾ سياحت وڌائڻ لاءِ ڪم ڪرڻ لڳو. هنن گورنر فيليپي ڪارِييو پورٽو کي زور ڏنو ته هو وڌيڪ مشهور يادگارَن تائين روڊ ٺهرائي—جن ۾ چيچن اِتزا به شامل هو. 1923ع ۾ گورنر ڪارِييو پورٽو چيچن اِتزا تائين شاهراهه سرڪاري طور کوليو. گوميز رول يوڪاتان ۽ کنڊرن بابت شروعاتي رهنمائي ڪتابن مان هڪ شايع ڪيو.
گوميز رول جو داماد، فرنانڊو بارباچانو پيون (اڳوڻي يوڪاتان جي گورنر Miguel Barbachano جو پوٽو ڀائيٽيو)، 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ يوڪاتان جو پهريون سرڪاري سياحتي ڪاروبار شروع ڪيو. هو پروگريسو—ميريدا جي اتر طرف بندرگاهه—تي ٻاڦي جهازن وسيلي ايندڙ مسافرن سان ملندو هو ۽ کين يوڪاتان ۾ هڪ هفتو رهڻ لاءِ راضي ڪندو هو، جنهن کان پوءِ اهي ايندڙ ٻاڦي جهاز وٺي پنهنجي ايندڙ منزل ڏانهن ويندا. پنهنجي پهرين سال ۾، ٻڌايو وڃي ٿو ته بارباچانو پيون رڳو ست مسافرن کي جهاز ڇڏائڻ ۽ ٽوئر ۾ شامل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ بارباچانو پيون ايڊورڊ ٿامپسن کي راضي ڪيو ته هو چيچن ڀرسان  زمين هوٽل لاءِ وڪڻي. 1930ع ۾ مايالينڊ هوٽل کليو، جيڪو هاسيئنڊا چيچن جي اتر طرف هو؛ ان وقت هاسيئنڊا کي ڪارنيگي اداري سنڀالي ورتو هو.
1944ع ۾ بارباچانو پيون ايڊورڊ ٿامپسن جي وارثن کان سڄي هاسيئنڊا چيچن—جنهن ۾ چيچن اِتزا به شامل هو—خريد ڪئي. ان ئي عرصي ۾ ڪارنيگي اداري چيچن اِتزا ۾ پنهنجو ڪم مڪمل ڪيو ۽ هاسيئنڊا ڇڏِي ڏني، جنهن کي بارباچانو هڪ ٻئي موسمي هوٽل ۾ تبديل ڪيو.
1972ع ۾ ميڪسيڪو ”ليئ فيڊرل سوبرِ مونومينتوس ئي زوناس آرڪيئولوخيڪاس، آرٽسٽيڪاس ئي هستوريڪاس“ (وفاقي قانون: يادگارَ ۽ آثارِقديمه/فنڪارانه/تاريخي علائقا) نافذ ڪيو، جنهن تحت ملڪ جا سڀ اڳ-ڪولمبي يادگار—جن ۾ چيچن اِتزا جا يادگار به شامل آهن—وفاقي ملڪيت بڻيا. هاڻي هر سال سوين—جيڪڏهن نه هزارين—سياح چيچن اِتزا ايندا هئا، ۽ ڪئنڪون واري رزارٽ علائقي جي اوڀر طرف ترقي سان وڌيڪ سياحن جي اچڻ جي اميد ڪئي وئي.
1980ع واري ڏهاڪي ۾ چيچن اِتزا ۾ بهار جي اعتدالِربيعي واري ڏينهن سياحن جو وڏو وهڪرو اچڻ لڳو. اڄ ڪيترائي هزار ماڻهو ڪوڪولكان جي مندر تي روشني ۽ ڇانوَ جو اهو اثر ڏسڻ لاءِ گڏ ٿين ٿا، جنهن ۾ پَرَدار سانپ پيرامڊ جي پاسي کان هيٺ لهندو نظر اچي ٿو.See Quetzil Castaneda (1996) In The Museum of Maya Culture (University of Minnesota Press) for a book length study of tourism at Chichen, including a chapter on the equinox ritual. For a 90-minute ethnographic documentary of new age spiritualism at the Equinox see Jeff Himpele and Castaneda (1997)[Incidents of Travel in Chichen Itza] (Documentary Educational Resources). ٽوئر گائيڊ چيچن اِتزا ۾ هڪ منفرد صوتياتي اثر به ڏيکاريندا آهن: ايل ڪاستيلو پيرامڊ جي ڏاڪڻين اڳيان تاڙيون وڄائڻ سان اهڙو گونج پيدا ٿيندو آهي، جيڪو پکيءَ جي چهنڪار جهڙو لڳندو آهي—۽ quetzal جهڙو آواز، جيئن Declercq جي جاچ ۾ آيو.
چيچن اِتزا، جيڪو يونيسڪو جو World Heritage Site آهي، ميڪسيڪو جي آثارِقديمه وارن ماڳن مان ٻيون سڀ کان وڌيڪ ڏٺل جاءِ آهي. هي آثارِقديمه وارو ماڳ Cancún جي مشهور سياحتي رزارٽن مان ايندڙ ڪيترن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو، جيڪي ٽوئر بسَن وسيلي هڪ ڏينهن جو سفر ڪري اچن ٿا.
2007ع ۾ دنيا ڀر ۾ ٿيندڙ ووٽنگ کان پوءِ چيچن اِتزا جي ڪوڪولكان جو مندر (ايل ڪاستيلو) کي New Seven Wonders of the World مان هڪ قرار ڏنو ويو. جيتوڻيڪ ووٽنگ هڪ واپاري اداري جي سرپرستي هيٺ ٿي ۽ ان جي طريقيڪار تي تنقيد به ٿي، پر ميڪسيڪو ۾ سرڪاري ۽ سياحتي عملدارن ان کي قبول ڪيو، ۽ اهو اندازو لڳايو ته اشتهارسازي سبب 2012ع تائين چيچن ڏانهن سياحن جو انگ ٻيڻو ٿي ويندو.Figure is attributed to Francisco López Mena, director of the Consejo de Promoción Turística de México (CPTM – Council for the Promotion of Mexican Tourism). ان کان پوءِ ٿيندڙ چرچو ميڪسيڪو ۾ ماڳ جي ملڪيت بابت بحث کي ٻيهر تيز ڪيو، جنهن جو انجام 29 مارچ 2010ع تي ٿيو، جڏهن يوڪاتان جي رياست اُن زمين کي خريد ڪيو، جنهن تي سڀ کان سڃاتل يادگار بيٺل آهن، مالڪ هانس يورگن ٺيس بارباچانو کان.
INAH، جيڪو هن ماڳ کي سنڀالي ٿو، ڪيترن يادگارن کي عوامي رسائي لاءِ بند ڪيو آهي. سياح انهن جي چوڌاري هلِي ته سگهن ٿا، پر هاڻي نه انهن تي چڙهي سگهن ٿا ۽ نه ئي انهن جي ڪمراڻن اندر وڃي سگهن ٿا. ايل ڪاستيلو تي چڙهڻ جي اجازت 2006ع ۾ ان کان پوءِ بند ڪئي وئي، جڏهن سين ڊيئگو، ڪيليفورنيا جي هڪ عورت ڪري پئي ۽ فوت ٿي وئي.

 فوٽو گيلري 

 ڪتابيات 























  ڪوبوس، رافائيل. «چيچن اِتزا»، داوِد ڪارراسڪو (اد.) ۾. ميزوامريڪي ثقافتن جي آڪسفورڊ انسائيڪلوپيڊيا. آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2001ع. 

































حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

 Encyclopædia Britannica: Article on Chichen Itza
 Chichen Itza Digital Media Archive (creative commons-licensed photos, laser scans, panoramas), with particularly detailed information on El Caracol and el Castillo, using data from a National Science Foundation/CyArk research partnership
 UNESCO page about Chichen Itza World Heritage site
 Ancient Observatories  page on Chichen Itza
 Chichen Itza reconstructed in 3D
 Archaeological documentation for Chichen Itza created by non-profit group INSIGHT and funded by the National Science Foundation and Chabot Space and Science Center

زمرو:چيچن اتزا
زمرو:مايا تهذيب
زمرو:قديم آثار جا ماڳ
زمرو:ميڪسيڪو
زمرو:ميڪسيڪو جي تهذيب
زمرو:ميڪسيڪو ۾ عجائب گھر
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون 
زمرو: ميڪسيڪو ۾ آثار قديمه جا ماڳ
زمرو:ميڪسيڪو ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ
زمرو:ميڪسيڪو ۾ آثار قديمه جا عجائب گھر
زمرو:اِٽزا 
زمرو:ميڪسيڪو ۾ قومي يادگارون 
زمرو:ميڪسيڪو ۾ اڳوڻي آبادي وارا هنڌ [زمرو:8هين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي وارا هنڌ]] زمرو:مايا تهذيب ۾ 8 صدي جا ادارا 
[[زمرو:750ع جي ڏهاڪي جا ادارا] 
زمرو:مايا تهذيب ۾ 13هين صدي جي تباهي زمرو:اتر آمريڪا ۾ 13هين صدي جي تباهي زمرو:ميڪسيڪو ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ زمرو:مايا تهذيب جا ماڳ جيڪا ڪلاسيڪل دور جي آخر ۾ بچي ويا