عقل ادراڪ

عقلِ ادراڪ (Intellect) انساني ذهن جي هڪ اهڙي صلاحيت آهي جيڪا منطق (Reasoning)، تجريد (Abstraction)، تصور سازي (Conceptualization) ۽ فيصلي (Judgment) جي سگهه پيدا ڪري ٿي. هيءَ صلاحيت سچ ۽ ڪوڙ جي تميز ڪرڻ سان گڏوگڏ، فوري مشاهدي کان مٿانهين درجي جي سوچ ويچار (higher-order thinking) کي ممڪن بڻائي ٿي. عقل ادراڪ کي عام ذهانت (Intelligence) کان الڳ سمجهيو ويندو آهي؛ جتي ذهانت جو تعلق سکڻ، حالتن مطابق پاڻ کي ڍالڻ ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي عام قابليت سان آهي، اتي عقل ادراڪ جو واسطو منطق جي استعمال ذريعي مجرد (abstract) يا فلسفاڻي سوچ سان آهي.

 فلسفي ۾ عقل ادراڪ جو تصور 
فلسفي ۾، عقل ادراڪ (قديم يوناني ٻولي: dianoia) جو مقابلو اڪثر نوس (Nous) سان ڪيو ويندو آهي، جيڪو سڌي سنئين الهامي يا وجداني علم جي صلاحيت کي چيو ويندو آهي. جتي عقل ادراڪ بحث مباحثي ۽ منطقي ترتيبن ذريعي تصورن کي ٽوڙي سمجهي ٿو، اتي 'نوس' کي هڪ اعليٰ علمي صلاحيت سمجهيو وڃي ٿو جيڪا سچائيءَ جو سڌو سنئون ادراڪ ڪري ٿي، خاص طور تي افلاطونيت (Platonism) ۽ نو-افلاطونيت ۾ اهڙو بحث ملي ٿو. ارسطو فعال عقل ادراڪ (intellectus agens) ۽ غير فعال عقل ادراڪ جي وچ ۾ فرق واضح ڪيو؛ فعال عقل ادراڪ آفاقي تصورن کي اخذ ڪري ٿو، جڏهن ته غير فعال عقل ادراڪ حسي معلومات (sensory input) حاصل ڪري ٿو.

 تاريخي ۽ مذهبي تناظر 
قديم دور جي آخر ۽ وچين دور (Middle Ages) دوران، عقل ادراڪ کي انساني روح ۽ خدائي علم جي وچ ۾ هڪ پل سمجهيو ويندو هو، خاص ڪري مذهبي ۽ مافوق الفطرت (metaphysical) بحثن ۾. ٿامس اڪيناس ۽ ابن رشد جهڙن مفڪرن عقل ادراڪ کي هڪ اهڙو ذريعو قرار ڏنو جنهن ذريعي انسان اعليٰ درجي جي دليل بازي ۽ مذهبي غور و فڪر ڪري سگهي ٿو. هن علمي روايت عيسائي اسڪاليسٽزم (Scholasticism) ۽ اسلامي فلسفي ٻنهي تي گهرا اثر ڇڏيا، جتي عقل يا عقل ادراڪ کي خدائي سچائيءَ کي سمجهڻ سان ڳنڍيو ويو.

 جديد نفسيات ۽ نيورو سائنس 
جديد نفسيات ۽ نيورو سائنس ۾، "عقل ادراڪ" جو اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن اعليٰ شعوري ڪمن (higher cognitive functions) لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن جو تعلق مجرد سوچ ۽ منطقي دليلن سان هوندو آهي. تنهن هوندي به، معاصر تحقيق جو گهڻو ڌيان هڪ الڳ صلاحيت طور عقل ادراڪ جي بدران، عام ذهانت (g-factor) ۽ شعوري قابليتن تي آهي. جيتوڻيڪ هاورڊ گارڊنر جي "گھڻ-ذهانتي نظريي" (Theory of multiple intelligences) معلومات کي پروسيس ڪرڻ جي مختلف طريقن تي بحث ڪيو آهي، پر اهي سڌي ريت عقل ادراڪ جي قديم يا فلسفاڻي تصورن سان هڪجهڙائي نه ٿا رکن.

Category:فلسفو
Category:نفسيات
Category:انساني ذهن
Category:عقل
زمرو:ڄاڻ جا ذريعا
زمرو:خيال
زمرو:عقلي فلسفي جو تصور
زمرو:دماغي عنوان