عبدالقادر بيدل

ابوالمعانيٰ مرزا عبدالـقادر بيدل (، يا بيدل، جنهن کي بيدل دهلوي (؛ 1642–1720) ۽ بيدل عظيم آبادي به چيو وڃي ٿو، هڪ ڀارتي صوفي هو، ۽ کيس هند-فارسي شاعريءَ جي وڏن شاعرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي, امير خسرو کان پوءِ, جنهن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو اورنگزيب، ڇهين مغليه بادشاھ، جي دورِ حڪومت ۾ گذاريو.Kovacs, Hajnalka. "‘The Tavern of the Manifestation of Realities’: The ‘Masnavi Muhit-i azam’by Mirza Abd al-Qadir Bedil (1644–1720)." PhD diss., University of Chicago (2013).}. p.2 هو هندي اسلوب واري فارسي شاعريءَ جي پوئين مرحلي جو سڀ کان اهم نمائندو هو، ۽ هن اسڪول جو سڀ کان ڏکيو ۽ چيلينجنگ شاعر سمجهيو ويندو آهي.M. Sidiqqi: Abdul-Qādir Bīdel. اينسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا. 1989. Vol. IV, Fasc. 3, pp. 244-246

 زندگي 
بيدل عظيم آباد (اڄ وارو پٽنه) ۾ ڀارت اندر ميرزا عبد الخالق (وفات 1648) جي گهر پيدا ٿيو، جيڪو اڳوڻو ترڪي سپاهي هو ۽ برلاس قبيلي (چاڳتايي) سان لاڳاپيل هو. خاندان جا نسل اصل ۾ بخارا شهر ۾ ماوراءالنھر اندر رهندا هئا، پوءِ ڀارت منتقل ٿيا. بيدل جي مادري ٻولي بنگالي هئي، پر هو اردو (ان وقت ريختا سڏبي هئي)، سنسڪرت ۽ ترڪي به ڳالهائيندو هو؛ گڏوگڏ فارسي ۽ عربي به، جيڪي هن پرائمري اسڪول ۾ سکيا.
بيدل گهڻو ڪري فارسي ۾ غزل ۽ رباعي (چوپائي) لکي، ڇو ته اها شاهي درٻار جي ٻولي هئي، جيڪا هن ننڍپڻ ۾ سکيا هئي. هو شاعريءَ جي 16 ڪتابن جو ليکڪ هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 147,000 شعر شامل آهن ۽ انهن ۾ انهيءَ ٻوليءَ ۾ ڪيتريون ئي مثنويون به شامل آهن. کيس فارسي ادب اندر هندي شاعريءَ جي اسڪول جو اهم شاعر سمجهيو ويندو آهي، ۽ سندس پنهنجو جدا ۽ منفرد اسلوب قرار ڏنو ويندو آهي. مرزا غالب ۽ اقبالِ لاهوري ٻنهي تي سندس اثر رهيو. سندس ڪتابن ۾ طلسمِ حيرت (طلسم حيرت)، طورِ معرفت (طور معرفت)، چهار عنصر (چهار عنصر) ۽ رقعات (رقعات) شامل آهن.
ممڪن آهي ته اهڙي مخلوط مذهبي ماحول ۾ پرورش سبب، بيدل جا خيال پنهنجن همعصر شاعرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ روادار هئا. هو پنهنجي زماني جي قائم عقيدن کي بنا سوچ قبول ڪرڻ بدران آزاد سوچ کي ترجيح ڏيندو هو، عام ماڻهن جو پاسو وٺندو هو ۽ اُن پادرين/عالمن کي رد ڪندو هو جن کي هو اڪثر بدعنوان سمجهندو هو.
بيدل جي شاعري افغانستان، تاجڪستان ۽ پاڪستان ۾ وڏي قدر سان ڏٺي وڃي ٿي. بيدل 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٻيهر نمايان ٿيو. ادبي نقادن محمد رضا شفيعي ڪدڪني ۽ شمس لنگرودي ايران ۾ بيدل جي ٻيهر عروج ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ايران بيدل تي ٻه بين الاقوامي ڪانفرنسون به اسپانسر ڪيون.International Seminar on Mirza Bedil, March 2003, Tehran, LINK 
فارسي شاعريءَ جي هندي اسڪول، خاص طور بيدل جي شاعريءَ تي، اُن جي پيچيده ۽ اشارتي معنائن سبب تنقيد به ڪئي ويندي آهي. ان ڪري اها شاعري ايران جي ڀيٽ ۾ افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان ۽ ڀارت ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي.Mehrnews.com, Reasons for Bedil's unfamiliarity in Iran, Tehran 1385, LINK افغانستان ۾ بيدل جي شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ الڳ ۽ خاص روايت موجود آهي، جنهن کي بيدل شناسي  چيو ويندو آهي، ۽ جيڪي ماڻهو سندس شاعري پڙهن ۽ سمجهن، تن کي بيدل شناس  چيو ويندو آهي. سندس غزلون مرڪزي ايشيا ۾ هند-فارسي ڪلاسيڪي موسيقي ۾ به اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪيترن افغان ڪلاسيڪي موسيقارن (جهڙوڪ محمد حسين سرهانگ ۽ ناشناس) بيدل جون غزلون ڳايون آهن.

 قبر 
سندس قبر، جنهن کي باغِ بيدل چيو ويندو آهي، پراڻو قلعو جي سامهون، مٿورا روڊ تي ميجر ڌيان چند نيشنل اسٽيڊيم جي دروازن ۽ مٿورا روڊ تي پيادل پل جي ڀرسان دهلي ۾ واقع آهي.

 ڪم 
 بيدل، عبدالقادر. آوازهائي بيدل: نثرِ ادبي (رقعات – نڪات – اشارات – چار عنصر). ايڊيٽر: اڪبر بهدروند. تهران: نگاه، 1386هـ ش [2007].
 بيدل، عبدالقادر. ڪليات. لکنو: نوال ڪشور، 1287هـ [1870 يا 1871].
 بيدل، عبدالقادر. غزلياتِ بيدل دهلوي. ايڊيٽر: اڪبر بهدوند. شيراز: نويدِ شيراز، 1387هـ ش [2008 يا 2009].

 ڪتابيات 
 احمد، محمد بوهاري حاجي. “وحدت الوجود جا خيال عبدالقادر بيدل (فارسي)، ابراهيم حقي ارزوروملو (عثماني ترڪي)، ۽ حمزه فانسوري (ملئي) جي شاعريءَ ۾.” پي ايڇ ڊي مقالو، 1990.
 فاروقي، شمس الرحمان. “شهر ۾ هڪ اجنبي: سبڪِ هندي جي شاعرياتي جماليات.” ساليانو اردو مطالعات 19، شمارو 1 (2004): 93.
 فڪرت، نسيم. ميرزا عبدالقادر بيدل جون باطني ڪنجيون. ايم اي مقالو، يونيورسٽي آف جارجيا، 2018.
 غني، عبدالغني. زندگي ۽ ڪارناما: عبدالقادر بيدل. لاهور: پبلشرز يونائيٽيڊ، 1960.
 اقبال، علامه محمد. بيدل بر روشنيِ برگسن. ايڊيٽر: تحسين فراقِي. لاهور: يونيورسل بڪس/اقبال اڪيڊمي پاڪستان، 1988.
 ڪيشومورتي، پرشانت. ديرين مغلي دهليءَ ۾ فارسي تصنيف ۽ ڪينوني حيثيت: هڪ ٻيڙيءَ جي تعمير. روٽليج، 2016.
 ڪوواچس، هجنالڪا. ”حقيقتن جي ظهور جي سراءِ“: مثنوي محيطِ اعظم از ميرزا عبدالقادر بيدل (1644–1720). پي ايڇ ڊي مقالو، يونيورسٽي آف شڪاگو، 2013.
 صديقي، محمد معظّم. هند-فارسي صوفي شاعر ميرزا عبدالقادر بيدل جو جائزو، خاص طور سندس اهم ڪتاب ”عرفان“ جي حوالي سان. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، 1975.
 زِپولي، رڪارڊو. “بيدل جي ’طورِ معرفت‘ جو ڪمپيوٽر مدد سان تجزيو.” انيالي دي ڪا فوسڪاري: غير ملڪي ٻولين ۽ ادب جي فيڪلٽي جو جائزو، 2005، جلد 44 (3)، ص. 123–138.
 زِپولي، رڪارڊو. عڪسِ فارس – Reflections of Persia. وينيزيا: لائبريريا ايڊيٽريس ڪافوسڪارينا، 2013.



 حوالا 

 نوٽس 

 ايرڪينوف، ا. “ڪلاسيڪي فارسي ليکڪن (حافظ، جامي، بيدل) جي ڪمن جا مسودا: 17هين–19هين صديءَ جي وچ ايشيا جي نقلن جو مقداري جائزو.” ايران: سوالات ۽ ڄاڻ. يورپي ايرانيات مطالعي جي چوٿين ڪانگريس (سوسائٽي ايرانولوجيڪا يوروپيا)، پيرس، 6–10 سيپٽمبر 1999. جلد ٻيون: وچئين ۽ جديد دور. [ڪاهييه دو اسٽوڊيا ايرانڪا 26]، ايم. سزوپّه (ايڊيٽر). ايسوسيئيشن پور لاوانسمان ديز ايتيو ايرانين–پيٽرز پريس. پيرس–ليڊن، 2002، ص. 213–228.
 گولڊ، آر. “بيدل.” انسائيڪلوپيڊيا آف انڊين ريليجنز. ايڊيٽر: اروند شرما. نيو يارڪ: اسپرنگر، 2013.
 آر. ايم. چوپرا، عظيم شاعرِ فارسي ڪلاسيڪي. اسپررو پبليڪيشن، ڪولڪتا، 2014، ()
 ٻاهريان ڳنڍڻا 

 بيدل دهلوي تي بين الاقوامي ڪانگريس (تهران 2006) (بي بي سي فارسي)
 [ابوالمعالي بيدل – اردو ۾ مختصر مضمون http://sites.google.com/site/mirzabedil/home2]
 بيدل جو ديوان (اسڪين ڪيل مستند نسخو، جاويد حسين پاران اپلوڊ ڪيل) 
 بيدل جا شعر (فارسي)
 بيدل جا چونڊ مصرعا ۽ رباعيون

زمرو:1642ع جا ڄم
زمرو:1720ع ۾ وفاتون
زمرو:17هين صديءَ جا فارسي-ٻولي شاعر
زمرو:ڀارتي صوفي
زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي مسلمان
زمرو:دهلي جا شاعر
زمرو:مغليہ سلطنت جا شاعر
زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي شاعر
زمرو:پٽنه جا ليکڪ
زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي شاعر
زمرو:18هين صديءَ جا فارسي-ٻولي شاعر
زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ
زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ