پيسٽونجي ڀيڪاجي (فرم) بنام آسيٻائي ۽ ٻيا 1950 (ڪيس)

پيسٽونجي ڀيڪاجي (فرم) بنام آسيٻائي ۽ ٻيا (P. L. D. 1950 Sind 16) سنڌ چيف ڪورٽ جو فيصلو آهي، جنهن ۾ ورڪمينز ڪامپنسيشن ايڪٽ، 1923 جي قلم 5(b) تحت “ماهوار اجوري” جي حساب بابت اصول واضع ڪيا ويا. عدالت چيو ته جڏهن ورڪر جي خدمت “ڪيزوئل/اتفاقي” نوعيت جي هجي ۽ قلم 5(b) جو ٻيو طريقو لاڳو ٿئي، تڏهن سراسري ماهوار ڪمائي “ڪنهن به ذريعي” مان حاصل ٿيل اجورن سميت ڏسبي—صرف اُن هڪ آجر تائين محدود نه هوندي جنهن وٽ حادثي وقت ورڪر ڪم ڪري رهيو هجي.

 پسمنظر (حقيقتون) 

اپيلنٽس ڪراچي ۾ اسٽيوڊورز (باربرداري وارن)  جو فرم هيو. فوت ٿيل ورڪر جُمو (جمّو) پُٽ امبو اپيلنٽس وٽ ٽنڊال (فورمين) طور رکيل هو. 12 فيبروري 1945ع تي جهاز لوڊ ڪرڻ دوران کيس سخت زخم لڳا (اسپائنل ڪالم جو فريڪچر وغيره)؛ هو سول اسپتال ويو، پوءِ 20 فيبروري 1945ع تي اسپتال ڇڏي ويو ۽ 4 مارچ 1945ع تي گهر ۾ فوت ٿي ويو. فوتي جي ماءُ آسيٻائي ۽ ڌيءَ فاطمه معاوضي لاءِ درخواست ڪئي. ڪمشنر نتيجو ڪڍيو ته موت حادثي جو سڌو نتيجو هو ۽ فوتي جو ماهوار اجورو Rs. 95-5-0 مڃي Rs. 3,000 معاوضو مقرر ڪيو. اپيل ۾ رڳو اجوري جي حساب جو سوال رهيو.

 سنڌ جو تاريخي ۽ سماجي پسمنظر  
هي ڪيس ڪراچيءَ جي بندرگاهه ۽ سامونڊي واپار سان جڙيل اُن مزدور طبقي جي زندگيءَ جو آئينو آهي، جيڪو نوآبادي دور کان سنڌ جي معيشت جي رڳن ۾ رت وانگر ڊوڙندو رهيو، خاص ڪري بندرگاهن، گودين، گدامن ۽ پاڻيءَ جي رستن تي “ڏينهن-به-ڏينهن” ڪم ڪندڙ ڪيژوئل پورهيت. سنڌ جي سماج ۾ زميندارانه ڍانچي ۽ شهري واپار ٻنهي گڏجي اهڙو محنتڪش طبقو پيدا ڪيو، جيڪو ڪڏهن ڳوٺاڻين جڙن سان ڳنڍيل رهيو ته ڪڏهن ڪراچي جهڙي ڪاسموپوليٽن شهر ۾ روزگار لاءِ لڏي آيو. سياسي طور سنڌ ۾ اداراجات جي ارتقا (ڪورٽون، بندرگاهه اٿارٽيون، ليبر اداري) ۽ معاشي طور بندرگاهه-مرڪوز واپار، پورهيت جي مزدوري کي “غير مستقل” بڻايو؛ اهڙي پسمنظر ۾ قانون جو ڪم اهو ٿيو ته اهڙي محنت جي حقيقي معاشي قدر کي سڃاڻي، حادثي جهڙي آفت ۾ خاندان جي بقا لاءِ انصاف مهيا ڪري.

 قانوني سوال 

 ڇا فوتي جو “ماهوار اجورو” صرف اُن اجوري تائين محدود آهي جيڪو هن اپيلنٽ فرم کان حاصل ڪيو (مثلاً ماھوار رٽينر، الائونس، ۽ سراسري 8 ڏينهن جي مزدوري)؟

 يا قلم 5(b) جي ٻئي طريقي ءِ حساب تحت “ساڳئي علائقي ۾ ساڳئي ڪم” ڪندڙ ورڪر جي سراسري ماهوار ڪمائيءَ ۾ ٻين آجرن/ذريعن کان حاصل ٿيل اجورا به شامل ٿيندا؟

 لاڳو قانون 

 Workmen's Compensation Act, 1923:
 قلم 5(b) — جڏهن حادثي کان اڳ “انهيءَ ملازم وٽ مسلسل خدمت” هڪ مهيني کان گهٽ هجي (خاص ڪري ڪيژوئل ملازمت)، تڏهن ماهوار اجورو ٻه متبادل طريقن سان طئي ٿي سگهي ٿو:
 (1) ساڳئي ملازمت جي ساڳئي ڪم ڪندڙ ورڪر جي گذريل 12 مهينن جي سراسري؛ يا
 (2) جيڪڏهن اهڙو ورڪر نه هجي، ته ساڳئي علائقي ۾ ساڳئي نوعيت جو ڪم ڪندڙ ورڪر جي گذريل 12 مهينن جي سراسري.
 قلم 33 — اپيل جو حق.

 عدالت جو تجزيو 
 (الف) فوتي جي ملازمت “ڪيژوئل” ڇو هئي؟ 
عدالت ڪمشنر جي فئڪٽ فائينڊنگ قبول ڪئي ته ٽنڊال يا فورمين هجڻ باوجود فوتي مهيني ۾ سراسري رڳو ڪجهه ڏينهن اپيلنٽس وٽ ڪم ڪندو هو، ۽ جڏهن اپيلنٽس وٽ ڪم نه هجي ته ٻين اسٽيوڊورز (باربرداري وارن آجرن) وٽ عام مزدور طور ڪم ڪرڻ جي اجازت/رواج موجود هو. رٽينر جو مطلب مستقل روزاني خدمت نہ ھو، اها رڳو “گڊ ول” ۽ ليبر سپلاءِ لاءِ ترتيب هئي.

 (ب) قلم 5(b) جو صحيح فھم 
عدالت واضح ڪيو ته قلم 5(a) ۽ 5(c) اُن صورت لاءِ آهن جتي هڪ ئي ملازم وٽ مسلسل (واقعي) خدمت موجود هجي. ڪيژوئل ڊاڪ ليبر جهڙن ڪيسن ۾ 5(b) مرڪزي شق آهي. 5(b) جو ٻيو طريقو—“ساڳئي علائقي ۾ ساڳئي ڪم” ڪندڙ ورڪر—لفظي طور “ڪنهن به هڪ ملازم” تائين محدود ناهي.

 (ج) “ڪنهن به ذريعو” اجورو ڇو شامل ٿيندو؟ 
عدالت دليل ڏنو ته “سراسري ماهوار رقم” کي رياضيءَ ۽ انصاف ٻنهي لحاظ کان صرف هڪ ملازم تائين محدود ڪرڻ سان سخت بي انصافي ۽ غير معقول نتيجا پيدا ٿيندا—مثلاً ڪو مزدور مهيني جا 22 ڏينهن هڪ مالڪ وٽ ڪم ڪري ۽ 23هين ڏينهن ٻئي مالڪ وٽ حادثي ۾ فوت ٿئي، ته جيڪڏهن حساب صرف حادثي وقت واري ملازم جي هڪ ڏينهن جي مزدوري تي ٿئي ته “سراسري ماهوار اجوري” جو تصور ئي بي معنيٰ ٿي ويندو. تنهنڪري، 5(b) جي ٻئي حصي ۾ سراسري ماهوار ڪمائي “سڀني آجرن/ذريعن” مان ڏسبي.

 (د) انگريزي ڪيسن بابت موقف 
اپيلنٽ طرفان انگريزي فيصلن (خاص طور Cue v. Port of London Authority) تي ڀروسو ڪيو ويو، پر عدالت چيو ته انگريزي قانوني متن ۽ ان جي اسڪيم ۾ مادي فرق آهن؛ تنهنڪري انهن فيصلن مان هندستاني/سنڌي ايڪٽ 1923 جي دفعو 5(b) کي محدود ڪرڻ جو نتيجو لازم نٿو نڪري. عدالت Twindale جهڙن حوالن کي به ذڪر ڪندي ڏيکاريو ته انگريزي نظرياتي بحث پاڻ به مڪمل هڪجهڙو نه هو.

 فيصلو (Holding) 
 ڪمشنر جو طريقو درست: دفعو 5(b) جي ٻئي طريقهءِ حساب تحت “ساڳئي علائقي ۾ ساڳئي ڪم” ڪندڙ ورڪر جي اوسط ماهوار ڪمائيءَ ۾ ڪنهن به ذريعو ۽ ڪنهن به ملازم کان حاصل ٿيل اجورا شامل ٿيندا.
 اپيل خارج؛ خرچن سميت.

 اهم قانوني اصول (Ratio decidendi) 
 قلم 5(b) جي ٻئي حصي ۾ “same locality” ۽ “similar work” جو معيار “ورڪر جي مارڪيٽ-سطح تي سراسري ڪمائي” آهي، نه “حادثي وقت واري واحد آجر کان حاصل اجورو”.
 ڪيژوئل يا عارضي ڊاڪ ليبر/ٽنڊال جهڙن معاملن ۾ “سراسري ماهوار اجوري” کي انصاف ۽ حقيقت جي بنياد تي سڀني ذريعن مان حاصل ٿيل اجورن سان طئي ڪيو ويندو.

 اهميت 
هي فيصلو ڪراچي بندرگاهه جهڙن سيڪنڊري-مارڪيٽ مزدوُرن (ڪيزوئل پورهيت) لاءِ تحفظ جو معيار وڌائي ٿو، ڇو ته معاوضي جي بنياد کي رڳو ھڪ آجر سان اتفاقي وابستگي سان نہ پر “حقيقي روزگار يا حقيقي ڪمائي” سان ڳنڍي ٿو.

 حوالا 

 Workmen's Compensation Act, 1923 (VIII of 1923)، دفعو 5(b)، دفعو 33
```0