شنڪرديو

شريمَنت شنڪرديونالو مختلف صورتن ۾ لکيو وڃي ٿو: سنڪرديو، شنڪرديوا ۽ شنڪاراديو. وڌيڪ بحث لاءِ ڏسو ڳالهه ٻولهه صفحو. (, ; 1449–1568) پندرهين ۽ سورهين صديءَ جو هڪ آسامي گهڻ-صلاحيت وارو عالم هو؛ هڪ سنت-عالم، شاعر، ناٽڪ نويس، ناچو، اداڪار، سنگيتڪار، فنڪار، سماجي-ڌرمي سڌارڪ ۽ ڀڪتي آندولن جي ثقافتي ۽ ڌرمي تاريخ ۾ اهم شخصيت. هن اڳوڻن ثقافتي ورثن کي نئين صورت ڏني ۽ سنگيت (بورگيت), ناٽڪي پيشڪش (انڪيا ناٽ، ڀائونا), ناچ (ستريا), ۽ ادبي ٻولي (برجاولي) جون نيون شڪلون متعارف ڪرايون. ان کان علاوه، هن سنسڪرت، آسامي ۽ برجاولي ۾ ترجمو ٿيل گرنٿ (ڀڳوت آف شنڪرديو)، شاعري ۽ ڌرمي لکڻيون ڇڏيون. هن شروع ڪيل ڀڳوت ڌارا ۽ ايڪسرڻ ڌرم (جنهن کي نئون وشنوي آندولن به چيو وڃي ٿو) ٻن وچئين دور جي راڄن – ڪوچ راڄ ۽ اهوم راڄ – تي اثر وڌو. سندس قائم ڪيل ڀڳتن جي سنگت وقت سان گڏ خانقاهي مرڪزن ۾ بدلجي وئي، جن کي سترا چيو وڃي ٿو، جيڪي اڄ به آسام ۽ اتر بنگال ۾ اهم سماجي-ڌرمي ادارا آهن۔
سندس ادبي ۽ فني ورثو اڄ به آسام ۾ زنده روايت آهي. هن جيڪا ڌرمي راهه ٻڌائي، اها وڏي آبادي اختيار ڪري ٿي، ۽ هن ۽ سندس پوئلڳن پاران قائم ڪيل سترا اڄ به سرگرم آهن۔
شنڪرديو جي لاڏاڻي کان پوءِ ماڌو ديو سندس زندگيءَ جا احوال عبادتي خدمتن ۾ شامل ڪيا؛ پوءِ سندس شاگردن به اهو رواج جاري رکيو، ۽ وقت سان گڏ حياتياتي ادب جو وڏو ذخيرو تيار ٿيو. انهن کي عام طور ٻن ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو: شروعاتي (ديتياري ٺاڪر، ڀوشن دويجا، رامانند دويجا ۽ وئڪنٺ دويجا) ۽ ديرين دور وارا (گرو ورننا انيرُدھ داس پاران، ڪيترائي ڪٿا گرو چرِت، بردوا چرِت، شنڪرديو چرِتر برپيتا مان، سرو-سورگ-ڪنده ۽ بر-سورگ-ڪنده سرواڀوما پاران). رامچرن ٺاڪر ڏانهن منسوب حياتي ڪتاب جي مصنفيت مشڪوڪ آهي، ۽ اهو عام طور سترهين صديءَ جو سمجهيو وڃي ٿو.
اڪثر سوانحون شنڪرديو کي وشنو جو اوتار ڄاڻائن ٿيون، جنهن ۾ ديتاري ٺاڪر جي شروعاتي حياتي به شامل آهي. ديرين سوانح ۾ معجزاتي واقعا وڌيڪ بيان ڪيا ويا آهن ۽ ڀڳوت جي ڪٿائن کي سندس زندگيءَ سان جوڙيو ويو آهي. حياتين ۾ ڪيترائي تضاد موجود آهن؛ جيتوڻيڪ شروعاتي حياتيون وڌيڪ ڀروسي جوڳيون سمجهيون وڃن ٿيون، پر انهن جون سڀ دعوائون درست نه آهن. ديتاري ٺاڪر جي حياتي ۾ سنڪرديو ۽ چيتنيه جي ملاقات جو ذڪر آهي، جيڪو هاڻي صحيح نٿو سمجهيو وڃي.

سوانح عمري

شروعاتي حياتي: بردوا

شنڪرڏيوَ، جنهن جو ان وقت نالو شنڪرَوَرا هو، موجوده دور جي ناگائون ضلعو ۾ بردوا (عليپُکُري، تيمبُواني) ۾، آسن ۾ «شيرومني» (سردار) بارو-ڀويان گهراڻي ۾ لڳ ڀڳ 1449ع ۾ پيدا ٿيو.شنڪرڏيوَ جي پيدائش جي روايتي تاريخ، جيڪا عام طور صحيح سمجهي وڃي ٿي، اشوين-ڪارتيڪ (آڪٽوبر) 1449ع جي مهيني ۾ آهي  جيتوڻيڪ ڪن ليکڪن اهو شڪ ظاهر ڪيو آهي ته شنڪرڏيوَ ايترو ڊگهو جيئرو رهي سگهيو هوندو يا نه، تڏهن به 1449ع کي عام طور قبول ڪيو وڃي ٿو. بارو-ڀويان آسن ۾ خودمختيار زميندار هئا، ۽ شنڪرديوَ ڪائسٿ (ڪليتا) خاندان سان واسطو رکندو هو. سندس گهروارا، جن ۾ والدين ڪُسُمور ڀويان ۽ ستيسنڌيا ديوي شامل هئا، شڪت مت جا پوئلڳ هئا. شنڪرديوَ جو والد جڏهن هو لڳ ڀڳ 7 ورهين جو هو ته چيچڪ سبب وفات ڪري ويو، ۽ سندس ماءُ يا ته سندس ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ، يا والد جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويئي؛ پوءِ کيس سندس ڏاڏي کيرسُتي پاليو.
هو 12 ورهين جي عمر ۾ مهيندر ڪندليءَ جي «ٽول» يا «چترسال» (اسڪول) ۾ پڙهڻ لڳو ۽ جلد ئي پنهنجا پهريان بيت «ڪرتالا-ڪملا» لکيا. 
هي مڪمل نظم اُن کان اڳ لکيو ويو هو جو کيس سُرن جي تعليم ڏني وئي، سواءِ، يقيناً، پهرين سُر جي؛ ۽ اهو گهڻو ڪري سندس شاعراڻي ذهانت جي ابتدائي چمڪ جي مثال طور پيش ڪيو وڃي ٿو. هو پنهنجي نوجوانيءَ ۾ «ٽول» ۾ رهيو ۽ وياڪرڻ ۽ ڀارتي ڌرمي گرنٿ پڙهيا. هن يوگ جي مشق ڪئي (جنهن کي هن پوءِ ڇڏي ڏنو) ۽ جسماني طور تمام سگهارو هو، ۽ روايت موجب جڏهن برهم پُترا درياهه چاڙهه ۾ هوندو هو ته هو ان کي ترندي پار ڪري سگهندو هو. عام طور اهو پڻ مڃيو وڃي ٿو ته هن پنهنجي پهرين تصنيف «هريشچندر اُپاکيان» «ٽول» ۾ لکيو. مهيندر ڪندليءَ اسڪول ۾ پڙهندي سندس نالو بدلائي «شنڪرديوَ» رکيو.

ڀويان «شيرومني» عهدو
شنڪرديوَ جلد ئي وڏن گرنٿن تي عبور حاصل ڪري ورتو ۽ پوءِ پنهنجي نوجوانيءَ جي آخري ورهين ۾ (تقريباً 1465ع) «ٽول» ڇڏيو ته جيئن «شيرومني ڀويان» طور پنهنجون ذميواريون نڀائي. هو پنهنجن رعيتن ۽ عقيدتمندن ۾ «ڊيڪاگِري» جي نالي سان مشهور ٿيو. جڏهن عليپُکُري ڀرجي ويو ته هن پنهنجو گهر وارو عليپُکُريءَ مان کڻي بردوا منتقل ڪيو. هن پنهنجي پهرين زال سُرْيَواتيءَ سان پنهنجي ويهين ورهين جي شروعات ۾ شادي ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ٽن ورهين بعد ڌيءَ مانو ڄائي، پر اُن کان لڳ ڀڳ نون مهينن پوءِ سندس زال وفات ڪري ويئي.

پهريون تيرٿ
ممڪن آهي ته زال جي وفات سندس اڳ ۾ موجود روحاني لاڙو وڌائي ڇڏيو هجي، ۽ هن لڳ ڀڳ اُن کان پوءِ ٻارهن ورهين جو تيرٿ اختيار ڪيو، جڏهن سندس ڌيءَ جي شادي هري نالي هڪ ڀويان نسل جي جوان سان ٿي چڪي هئي. هن پنهنجي گهر جي سار سنڀال پنهنجي ناٺي هريءَ حوالي ڪئي؛ «ڀويان شيرومني» عهدو پنهنجي وڏن چاچن جيئنت ۽ ماڌوَ کي ڏنو؛ ۽ 1481ع ۾ سفر شروع ڪيو. هن سان گڏ سترهن ڄڻا هئا، جن ۾ سندس دوست ۽ ساٿي رامارام ۽ سندس استاد مهيندر ڪندلي به شامل هئا. اُن وقت سندس عمر 32 ورهيه هئي. هي تيرٿ کيس پُري، مٿرا، دوارڪا، ورِنداون، گيا، راميشرم، ايوڌيا، سيتاڪُنڊ ۽ ڀڳتي ڌرم جي لڳ ڀڳ سڀني وڏن مرڪزن ڏانهن وٺي ويو. لڳي ٿو ته هن پُري ۾ جگن ناٿ-ڪشيتر ۾ ڪيترائي سال گذاريا، جتي هن برهم پُراڻ ٻانڀڻ  ۽ عام ماڻهن کي پڙهي ٻڌايو ۽ سمجهايو. 1488ع ۾ بدريڪاشرَم تي هن پنهنجو پهريون بورگيت—«من ميري رام چرناھي لاگو»— بَرجاولي ٻوليءَ ۾ لکيو. «ڪٿا گُروچريت» موجب پهريون بورگيت “راما ميري ھردايا پنڪاجي بئسي” هو ۽ هن اهو 1481ع ۾ تيرٿ جي بلڪل شروعات ۾ روَماري نالي هنڌ تي لکيو. هو 12 ورهين کان پوءِ (تقريباً 1493ع) گهر موٽيو (سندس غيرحاضريءَ ۾ سندس ڪٽنب بردوا مان وري عليپُکُري منتقل ٿي چڪو هو). پنهنجي تيرٿ دوران هو سڄي ڀارت جي ڀڪتي تحريڪ جو حصو بڻيو ۽ ان جي واڌ ويجهه ۾ مددگار ٿيو.

«شيرومني» قبول ڪرڻ کان انڪار
تيرٿ کان موٽڻ (تقريباً 1493ع) کان پوءِ شنڪرديوَ «شيرومني» عهدو ٻيهر سنڀالڻ کان انڪار ڪيو؛ پر وڏن جي اصرار تي هن سئو گهراڻن (گومسٿا) جي ذميواري قبول ڪئي، پر جلد ئي اها به پنهنجي ناٺي هريءَ حوالي ڪري ڇڏي. پنهنجي ڏاڏي جي اصرار تي هن 54 ورهين جي عمر ۾ ڪلنديءَ سان شادي ڪئي. آخرڪار هو بردوا موٽي آيو ۽ تقريباً 1498ع ۾ هڪ مندر («ديوگريه») ٺهرايائين،“پنجن ورهين کان پوءِ شنڪرا پنهنجي لاءِ گهر واري رهائش کان ٿورو پري هڪ مندر ٺهرايو”  ممڪن آهي ته اهو ڇپر وارو گهر هجي، جيڪو سندس والد جي گهر جي اصل هنڌ تي ٺهيو، جتي هو ماڻهن سان ملي سگهيو، ڌرمي ڳالهين تي بحث ڪري سگهيو ۽ پرارٿناون ڪرائي سگهيو، ۽ پرچار ڪري سگهيو. هن «ڀڪتي پرديپ» ۽ «رُڪمِني هرڻ» لکيا. ٿوري ئي عرصي بعد هن کي مٿلا مان جگديس مشر طرفان ڀڳوت پُراڻ جو هڪ نسخو مليو، جنهن سان شريڌر سواميءَ جي اَدْوَيت واري ٽيڪا “ڀوارٿ-ديپڪا” شامل هئي. مشر شنڪرديوَ جي موجودگيءَ ۾ پورو ڀاگوت پڙهي ٻڌايو ۽ سمجهايو، ۽ اهو واقعو ايڪاسرڻ جي واڌ ويجهه ۾ فيصلائتو سمجهيو وڃي ٿو. دَتياري، شنڪرديوَ جي هڪ ابتدائي سوانح نگار، لکي ٿو: شنڪرديوَ جگديش مشر جي وِياکيا وڏي توجهه سان ٻڌي ۽ هن اهو ادراڪ ڪيو ته «ڀاگوت» بي مثال گرنٿ آهي، جيڪو ڪرشن کي واحد ديوتا قرار ڏئي ٿو، «نام» کي سچي ڌرم جو مرڪز بڻائي ٿو، ۽ «ايڪانتيڪ-شرڻ» ۽ «ست-سنگ» کي عقيدي جا لازمي جزو قرار ڏئي ٿو.” هن «ڪيرتنه گھوشا» جو به رچاءُ شروع ڪيو.

«چِهْنا-ياترا»
ڀاگوت پُراڻ ۽ شريڌر سواميءَ جي ٽيڪا «ڀوارٿ-ديپڪا» سان تفصيلي واقفيت کان پوءِ شنڪرديوَ هڪ ناچ-ناٽڪ «چِهْنا ياترا» تيار ڪيو، جنهن لاءِ هن «سپت وئڪُنٺ» (ست آسماني لوڪ) رنگيا، سازن جي تياريءَ جي رهنمائي ڪئي ۽ پاڻ به ساز وڄايا.ابتدائي سوانح نگار «چِهْنا-ياترا» بابت خاموش آهن. «ڪٿا-گُرو-چريت» ۽ «بردوا-چريت»، جيڪي ديرين سوانحن مان آهن، چون ٿا ته «چِهْنا-ياترا» پهرين تيرٿ کان پوءِ پيش ٿي؛ فقط رامچرن لکي ٿو ته شنڪرديوَ ان کي 19 ورهين جي عمر ۾ ترتيب ڏنو، جيڪو مهيسور نيئوگ موجب ممڪن نه ٿو لڳي. پر ڀوبن چندر ڀويان، ڊاڪٽر سنجِب ڪمار بورڪاكوتي وغيره جو خيال آهي ته «چِهْنا-ياترا» تيرٿ کان اڳ، خاص طور 1468ع ۾ پيش ٿي هئي. ٻين سوانح نگارن موجب شنڪرديوَ جگديش مشر جي موجودگيءَ ۾ عليپُکُري ۾ ٺهيل مندر ۾ «مها-ناٽ» پيش ڪيو.
نيئوگ موجب هي اهو موڙ هو جڏهن شنڪرديوَ نئين ڌرم جي پرچار جو فيصلو ڪيو. هن ڌرم ۾ سڀ کان پهرين دِکشا وٺندڙن مان جيئنت-دالا ئيءَ جي زال، هڪ ڪوڙهي هري رام (جنهن جو پوءِ نالو تُلاسي رام پيو)، رامارام، سندس ساٿي، ۽ مهيندر ڪندلي (سندس «ٽول» جو استاد) شامل هئا. عليپُکُريءَ ۾ گذاريل 13 ورهيه اهو دور هو جنهن ۾ هن وئشنو مت تي غور ڪيو ۽ ان صورت تي به سوچيو جيڪا ماڻهن جي روحاني ۽ اخلاقي ضرورتن کي ٺهڪي اچي. اَننت ڪندلي، سنسڪرت جو وڏو عالم، هن وقت سندس شاگرد بڻيو؛ هن ڀاگوت پُراڻ جي ڏهين سِڪند جي پوئين حصي جو ترجمو شنڪرڏيوَ سان صلاح ڪري ڪيو.
عليپُکُريءَ مان شنڪرديوَ 1509ع ۾ وري بردوا موٽي آيو ۽ هڪ «ٿاڻ» ٺاهيو. ڪي ليکڪ چون ٿا ته هن «ٿاڻ» ۾ سترا جون وڏيون خاصيتون موجود هيون (مرڪزي «ڪيرتن گهر»، «ساري-هاٽي» وغيره)، جڏهن ته ٻيا ڪيترائي چون ٿا ته اهي خاصيتون شنڪرڏيوَ جي دور ۾ موجود نه هيون.“سوانحي يا همعصر ادب مان اهو معلوم نه ٿو ٿئي ته شنڪرديوَ جي سترا ۾ پرارٿنا-هال ۽ شرائن کان سواءِ «ساري-هاٽي» جو نظام به هو يا نه” “ياد رکڻ گهرجي (دَتياري، ڪٿا-گُرو-چريت) ته شنڪرديوَ جي ڏينهن ۾ روزانه ويهڪون... کليل جڳهه يا وڻن جي ڇانوَ هيٺ ٿينديون هيون”  هي «ٿاڻ» پوءِ ڇڏجي ويو ۽ سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، سؤ کان وڌيڪ ورهين بعد، شنڪرديوَ جي پوٽي جي زال ڪنڪلتا ان کي ٻيهر قائم ڪيو.

بارو-ڀويان علائقن ۾ ادبي ڪم
 غير «ڀاگوت» گروهه
 هريشچندر-اُپاخيانا
 ڀڪتي-پرديپ
 ڪيرتن-گھوشا (اُريسا-ورننا)
 غير «ڀاگوت» — «ڀاگوت» عنصرن سان گڏ، شريڌر سواميءَ کان غيرمتاثر
 رُڪمِني-هرڻ-ڪاويه
 گيت
 بورگيت
 «ڀاگوت» ڪهاڻيون، ڏهين ڪتاب کان سواءِ
 اجاملُوپاخيان (ڪتاب ڇهون)
 امرت-منٿن (ڪتاب اٺون)
 ڪيرتن-گھوشا (اجاملُوپاخيان، پرهلاد-چرتر، هرموهنا,
 حصا ii–vi

اهوم راڄ

گنگماؤ
بيسوَا سِنگها 1509ع ۾ برهم پُترا واديءَ جي اولهه حصي ۾ ڀويانن کي طاقت کان هٽائڻ لاءِ سرگرميون شروع ڪيون. وڌيڪ اهو به ٿيو ته بردوا علائقي جا ڀويان پنهنجن ديماسا راڄ جي ڪاچاري پاڙيسرين سان جهيڙو ڪري ويٺا، ۽ جڏهن حملو ٿيو ته شنڪرڏيوَ ڀويانن کي لڏڻ جي صلاح ڏني، جنهن سان هن ڀويان گروهه جي خودمختياري ختم ٿي ويئي. شنڪرديوَ ۽ سندس ساٿي 1516–17ع ۾ پهريون ڀيرو برهم پُترا درياھ پار ڪري سنگاري ۾ ٿيا ۽ پوءِ آخرڪار رُؤٽا ۾ وڃي رهيا؛ ۽ جڏهن بيسوا سنگها رُؤٽا ڏانهن وڌيو ته شنڪرديوَ 1527ع ۾ اهوم راڄ اندر گنگماؤ ڏانهن لڏي ويو.[Neog, Maheswar, Śaṅkaradeva and his times, p. 68] گنگماؤ ۾ هو پنج ورهيه رهيو، جتي سندس وڏو پٽ رامانند ڄائو. گنگماؤ ۾ هن ناٽڪ «پتني پرساد» لکيو. هن ڪجهه مٽن جي رويي کان ناخوش ٿي «گجلا سُتي» نالي هنڌ تي اڪيلو رهڻ لڳو. اتي هن راند/ناٽڪ لکيو.

ڌُوواهاٽ
گنگماؤ ۾ رهندي ڪوچ گهراڻو جو راجا بيسوَا سِنگها اهوم راڄ تي حملو ڪيو. ڀويانن اهومين جي پاسي کان لڙيا ۽ ڪوچ راجا هارائي ويو. گنگماؤ جي غيريقيني صورتحال سبب شنڪرديوَ پوءِ ڌُوواهاٽ ڏانهن لڏي ويو، جيڪو موجوده دور جي ماجُلي ۾ اَهاتگُري ڀرسان هو، ۽ 1913ع ۾ برهم پُترا جي وهڪري ۾ لٽجي ويو. اهومين ڀويانن کي هتي زمين ۽ جاگير سان آباد ڪيو،“اُن کان پوءِ جلد ئي ڀوتاني ۽ ڪوچي چڙهاين انهن کي رهائش ڌُوواهاٽ-بيلاگُري ڏانهن منتقل ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جتي اهوم بادشاهه کين زمين ۽ جاگير سان آباد ڪيو.”  سندس ناٺي هري پائيڪ نظام ۾ سائيڪيا بڻيو، ۽ سندس سڳيٽو جڳتانند، ج (جيئنت) جو پوٽو، «رامرائي» جو لقب حاصل ڪيو. ڌُوواهاٽ ۾ هن پنهنجي روحاني جانشين ماڌوَڏيوَ سان ملاقات ڪئي. ماڌوَديوَ، جيڪو شڪت مت جو پوئلڳ هو، پنهنجي ناٺي رامداس سان ڌرمي مناظري ۾ اُلجهيو، جيڪو تازو وئشنو مت ۾ داخل ٿيو هو. رامداس کيس شنڪرديوَ وٽ وٺي آيو، جتي ڊگهي بحث کان پوءِ شنڪرڏيوَ کيس «ايڪاسرڻ» جي قوت ۽ اثر بابت قائل ڪري ورتو. ماڌوَديوَ جي شامل ٿيڻ—سندس شاعري، ڳائڻ ۽ گُروءَ لاءِ نئين عقيدي جي وابستگيءَ سبب—ايڪاسرڻ جي تاريخ ۾ انتهائي اهم واقعو هو. ڌُوواهاٽ ۾ شنڪرديوَ وڌيڪ وسيع توجهه ۽ مقبوليت حاصل ڪئي ۽ ڪيترن کي پنهنجي ڌرم ۾ دِکشا ڏني.
ايڪاسرڻ جي مقبوليت ۽ ماڻهن جي تبديل ٿيندڙ وابستگين پُجاري براهمڻن کي ڳڻتيءَ ۾ وڌو، جن ڪاوڙ ۽ دشمنيءَ سان ردعمل ڏنو. شنڪرديوَ هن دشمني کي ٿڌو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي—پنهنجي مائٽ بُڌا-خان جي گهر براهمڻن سان ملاقات ڪري ۽ کين چوندي ته پنهنجي ڌرمي مرڪز تي جگن ناٿ جو ڪاٺيءَ جو بت، «مدن-موهن»، نصب ڪن. (شنڪرديوَ جڏهن ڌُوواهاٽ مان ڀڳو ته اهو بت وڻ تي ٽنگيل ڇڏي ويو؛ پوءِ ورهين بعد وَمشِيگوپالديوَ ان کي بچائي دِيبراپار-سترا ۾ نصب ڪيو).ڪاٺيءَ جو بت ڪورولا ڀَدا ئيءَ ٺاهيو، ۽ پادرين کي سڏڻ جو پيغام سندس براهمڻ ساٿي رامارام پهچايو  آخرڪار براهمڻن سوهُنگمُنگ (1497–1539ع) کي دانهن ڏني، جنهن شنڪرديوَ کي درٻار ۾ سڏائي مناظري لاءِ گهرايو. شنڪرڏيوَ بادشاهه کي قائل ڪيو ته هو ڪو ڌرمي باغي نه آهي ۽ سماجي نظام لاءِ خطرو ناهي، تنهن ڪري الزام ختم ڪيا ويا. تڏهن به دشمني جاري رهي.

ڌُوواهاٽ مان ڀڄڻ
اهوم راڄ ۾ ڀويانن جون پوزيشنون شروع ۾ سازگار رهيون—سندس ناٺي هري پائيڪ نظام ۾ آفيسر بڻيو ۽ رامرائي، سندس سڳيٽو، شاهي عملدار بڻيو—پر وقت سان گڏ لاڳاپا خراب ٿيندا ويا. ويسواسنگها جي وفات کان پوءِ، جيڪو ڀويانن جو دشمن هو، ۽ 1540ع ۾ نارانارائن جي اُڀار سان، ڪوچ-ڀويان لاڳاپا ڪجهہ بهتر ٿيا.“پرتاپرائي گڀارو-خان، جيڪو ويسواسنگها جي حملي وقت گاودا ڀڄي ويو هو، واپس ڪمروپ آيو ۽ نارانارائن سان هڪ قسم جو اتحاد ڪيو”  1540ع واري ڏهاڪي ۾ سُڪلينمُنگ (1539–1552ع) جي دور ۾ هڪ شاهي عملدار هاٿي پڪڙ مهم لاءِ علائقي ۾ آيو. هري پاڻ کي حاضر نه ڪري سگهيو ۽ هڪ هاٿي ڀويانن جي سنڀاليل رڪاوٽ مان نڪري ڀڄي ويو. عملدار ان کي وڏي غفلت سمجهي هري ۽ ماڌوَديوَ کي گرفتار ڪيو. ڳڙھگائو ۾ هري کي موت ڏنو ويو ۽ ماڌوَديوَ کي لڳ ڀڳ هڪ سال لاءِ نظربند ڪيو ويو. دَتياري موجب، ڪوچ فوج جي اهومن خلاف اڳڀرائي (1546–1547ع) مان فائدو وٺندي، شنڪرديوَ ۽ سندس پوئلڳ اهوم راڄ مان نڪري ويا، ۽ هو ڪوچ فوج جي اڳواڻيءَ کان پوئتي پوئتي هلندا، جيڪا نارائڻپور (اوڀر طرف) تائين ڇانوڻي قائم ڪري چڪي هئي، اتان اڳتي نڪري ويا.شنڪرڏيوَ جي فرار جو سال عام طور 1546ع سمجهيو وڃي ٿو، پهريون ڀيرو بَزبرُؤوا تجويز ڪيو . ٻيا 1540ع ٻڌائن ٿا .

اهوم راڄ ۾ ادبي ڪم
 «ڀڪتي» جا مخالفت ڪندڙن خلاف دليل
 ڪيرتن-گھوشا (پاسندا-مرڊنا، ناماپراڌا)
 (وِپرا)-پتني-پرساد (انڪيا ناٽ)
 ڪرشن جي ٻالڪپڻ واريون ڪهاڻيون
 ڪيرتن-گھوشا (شِسو-لِلا، راسا-ڪريڊا، ڪمسَوڌا، گوپي-اُڌوَ-سمواد، ڪُجير-ونڇا-پُراڻ، اڪروُرار-ونڇا-پُراڻ)
 بورگيت

ڪوچ راڄ

سُنپورا
شنڪرديوَ ۽ سندس پوئلڳ 1540ع جي پوئين حصي ۾ ڪوچ راڄ جي ڪپالاباري پهتا ۽ اتي رهائش اختيار ڪئي. پر اتي جو پاڻي تمام الڪلي وارو هو. ڪيترائي ماڻهو، جن ۾ ماڌوَڏيوَ جي ماءُ منوراما به شامل هئي، اتي وفات ڪري ويا. تنهن ڪري ڪپالاباريءَ ۾ ڪجهہ وقت رهڻ کان پوءِ شنڪرديوَ ۽ سندس ٽولي 1541ع ۾ سُنپورا ڏانهن لڏي وئي. سُنپورا ۾ شنڪرديوَ ڀوانند کي دِکشا ڏني، جيڪو هڪ مالدار واپاري هو ۽ گارَو ٽڪرين ۽ ڀوٽان ٽڪرين کان علاوه ڪمروپ ۾ به وڏا ڪاروباري لاڳاپا رکندو هو. واپاري نارائن داس، جيڪو پوءِ جيڻيا ڀرسان وڃي آباد ٿيو ۽ زراعت اختيار ڪئي، دنياوي ماڻهو هجڻ باوجود جلد خوشحال ٿيو ۽ شنڪرڏيوَ ۽ سندس ڀڪتن لاءِ سهارو بڻيو. هو ماڻهن ۾ «ٺاڪُر آتا» جي نالي سان مشهور ٿيو.

پاتباؤسي
گهمڻ ڦرڻ کان پوءِ شنڪرديوَ برپيتا ڀرسان پاتباؤسي ۾ ڪوچ راڄ اندر اچي رهيو ۽ هڪ «ڪيرتن گهر» (پرارٿنا گهر) ٺهرايائين. هتي جن ماڻهن کي هن دِکشا ڏني، تن ۾ چڪرپاني دويجا ۽ سروڀوم ڀٽاچاريه (براهمڻ)، گووند (گارَو)، جيئرام (ڀُٽيا)، ماڌائي (جئنتيا)، جتيرام (سنياسي) ۽ مُراري (ڪوچ) شامل هئا. دَامودرديوَ، جيڪو براهمڻ هو، شنڪرديوَ کان دِکشا ورتي. دَمودرديوَ کي شنڪرڏيوَ براهمڻ شاگردن کي دِکشا ڏيڻ جي ذميواري ڏني. سندس لاءِ پاتبائوسيءَ ۾ ئي هڪ سترا پڻ ٺهرايو ويو. پوءِ ر. دَامودرديوَ شنڪرديوَ جي ڌرم جي «براهم سنگهتي» فرقي جو باني بڻيو.
شنڪرديوَ جي ادبي ڪم مان، هن ڀڳوت پُراڻ جي پنهنجي ترجمي/رندرينگ کي مڪمل ڪيو ۽ ٻيا آزاد/الڳ ڪم پڻ لکيا. هن «ڪيرتن گھوشا» جي رچنا جاري رکي، رامائڻ جي پهرين ڪانڊ (آدي ڪانڊ) جو وڌيڪ ترجمو ڪيو ۽ ماڌوَديوَ کي آخري ڪانڊ (اُتتر ڪانڊ) ترجمو ڪرڻ جي هدايت ڪئي، جيڪي حصا چوڏهين صديءَ جي شاعر ماڌوَ ڪندلي کان اڌورا رهجي ويا هئا. هن چار ناٽڪ لکيا: رُڪمِني هرڻ، پاريجات هرڻ، ڪيلِيگوپال ۽ ڪاليدامن. پاتبائوسيءَ ۾ لکيل هڪ ٻيو ناٽڪ ڪنسا وڌا گم ٿي چڪو آهي. پاتبائوسيءَ ۾ هن پنهنجا لڳ ڀڳ 240 «بورگيت» ڪمل گايان کي عارضي طور ڏنا. پر بدقسمتيءَ سان گايان جو گهر سڙي ويو ۽ گهڻا «بورگيت» ضايع ٿي ويا. ان واقعي کان پوءِ شنڪرديوَ «بورگيت» ٺاهڻ ڇڏي ڏنا. 240 مان اڄ 34 باقي آهن.

ٻيو تيرٿ
شنڪرديوَ 1550ع ۾ ٻيهر تيرٿ لاءِ نڪتو، 117 شاگردن جي وڏي ٽولي سان، جنهن ۾ ماڌوَڏيوَ، رامرائي، رامارام، ٺاڪُر آتا ۽ ٻيا شامل هئا. ٺاڪُر آتا کي رڳو هڪ ڏينهن جي سفر کان پوءِ واپس موٽڻو پيو. ماڌوَديوَ کي سڄي انتظامي ذميواري سنڀالڻي پئي. ماڌوَديوَ، شنڪرڏيوَ جي زال ڪلنديءَ جي درخواست تي، هن کي پُريءَ مان واپس اچڻ ۽ ورِنداون نه وڃڻ لاءِ چيو. شنڪرديوَ ۽ ٽولي ڇهن مهينن اندر 1551ع ۾ پاتبائوسي واپس موٽي آيا.

ڪوچ گاديءَ جو هنڌ ۽ ڀيلاڊانگا
شنڪرديوَ بابت بار بار شڪايتون پهچڻ تي ته هو نئون ڌرم ڦهلائي ماڻهن جي ذهنن کي بگاڙي رهيو آهي، نارا نارائن، ڪوچ راجا، شنڪرڏيوَ جي گرفتاريءَ جو حڪم ڏنو، ۽ شنڪرديوَ لڪي ويو. شڪايت ڪندڙ وِديَوَواگيش چڪرورتي هو، جيتوڻيڪ ڪانٺڀوشن، شاهي پُجاري، جيڪو رامارام جو ناٺي هو، احتجاج ڪيو. شنڪرديوَ نه ملڻ تي ٺاڪُر آتا ۽ گوڪُلچند کي گرفتار ڪري تڪليفون ڏنيون ويون. پوءِ چِلَرائي—ڪوچ فوج جو سَرڏار، راجا جو سؤٽن ڀاءُ، ۽ رامرائي (شنڪرديوَ جي سڳي ڀائيٽي) جي ڌيءَ ڪملپريا جو مڙس—راجا کي قائل ڪيو ته شنڪرديوَ کي ٻڌڻيءَ جو موقعو ڏنو وڃي.
نارا نارائن سان ٻڌڻيءَ لاءِ، جڏهن هو درٻار ڏانهن ڏاڪڻيون چڙهندو ويو، شنڪرديوَ ڪرشن ڀڳوان لاءِ سنسڪرت ۾ في البديهه پنهنجو «ٽوٽڪا» ڀجن ڳايو: مڌو دانَو دارڻ ديوا ورم
<!--
<مڌو دانَو دارڻ ديوا ورم |
وَرَ واريج لوچن چڪر ڌرم ||
ڌرڻي ڌر ڌارڻ ڌييه پرم |
پرمارٿ وِديا اشڀ ناش ڪرم ||
ڪر چُرڻِت چيڊِپ ڀوري ڀاگم |
ڀڳ ڀوشڻ ڪرڇت پاڏ يگم ||
يگ نائڪ ناگر ويش رُچِم |
رُچِرانگ شُپِڌان شرير سُچِم ||
سُچِچمَر ويوني شيبهيه تنُم |
تنُمڌيه ديهه سُويش هنُم ||
هنُومنت هرِش سهايرتم | 
رت رنگ پرائن شترُنتم ||
نت وِرتُل سٿُل سُديرگ ڀُجُم |
ڀُج گڌيپتلپ شيانمجُم ||
اجر امر وِگرهه وشوگُرُم |
گُرُ گودھن ڪامدا ڪلپترُم ||
ترُني من موهن سروا شُڀم |
شُڀ منگل گايڪ نيل نِڀم ||
اِڀ ڪُنبج موڪتڪ ماليا وهم |
وهلورا سمشٽپ سروا سھم ||
سهج يتي پدم لکش چِدَم |
چِدانندن وِنودن ويدوِدَم ||
وِدُوش من منڊن ڪمبُگلُم |
ڳل شوڀت ڪوستُڀ ڀيم بلُم ||
بلڀدر سهو در ستيا وپُم |
وپُ نِدرت وشو سُر ارِرِپُم ||
رِپُ جُٿپ جُٿپ درپ هرم |
هر مولِ نِترِست پدپج پرم ||
پرلوڪ سهايه سَهسر مُکُم |
مُکرالي ڪُل ڪُل ماليا سُکُم ||
سُک موڪشداتا رڪشداتا منم |
منس اُپرمئيه سَهسر فنم ||
پرڻتوشمي نتوشمي نتوشمي هرِم |
هرِويري هُتاشن ڀوگيه هرِم ||
هرِ ڪنڪر شنڪر ايش پدي |
پد ميچن گايتي چمِرت دي || 
...
۽ جڏهن هو ويٺو ته هن هڪ بورگيت ڳايو: نارائڻ ڪھي ڀڳتي ڪرو تيرا، جنهن ۾ راجا جي نالي سان لفظي راند ڪئي وئي. پوءِ درٻاري پنڊتن سان مناظري ۾، شنڪرديوَ پنهنجي خلاف سڀ الزام رد ڪري ڇڏيا. راجا هن کي آزاد قرار ڏنو ۽ کيس تخت جي ويجهو ويهڻ جي عزت بخشي. شنڪرديوَ نارانارائن جي درٻار ۾ باقاعدي اچڻ وڃڻ لڳو ۽ پنهنجي سکيا ڦهلائڻ جي آزادي حاصل ڪيائين.
چِلَرائي شنڪرديوَ کي محفوظ رکڻ ۽ سندس ڪم جي حمايت ڪرڻ ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو. شنڪرديوَ جا ڪيترائي ادبي ۽ ناٽڪي ڪم چِلَرائي جي علائقي ۾ سندس سرپرستي ۽ حفاظت هيٺ مڪمل ٿيا. شنڪرديوَ پنهنجي ناٽڪ «رام وجايا» ۾ پنهنجي ٿورا مڃتا جو اظهار ڪيو.
شنڪرديوَ ڪوچ بِهار (گاديءَ جو هنڌ) ۽ پاتبائوسي (سندس ڌرمي مرڪز) جي وچ ۾ اچ وڃ ڪندو رهندو هو. هو گهڻو ڪري چِلَرائي وٽ مهمان رهندو هو، ۽ چِلَرائي جي درخواست تي هن رضامندي ظاهر ڪئي ته ڪرشن جي ٻالڪپڻ جي ڏينهن جون تصويرون ورِنداون ۾ ڪپڙي تي اُڻايون وڃن. هن برپيتا ڀرسان تانتِڪُوچي جا اُڻيندڙ مقرر ڪيا ته چاليهه گز ڊگهي ٽپيسٽريءَ جو پٽ اُڻين. شنڪرڏيوَ اُڻجندڙ نقشا پاڻ ڏنا، ڌاڳن جا مختلف رنگ چونڊيا ۽ اُڻت جي نگراني ڪئي. ان کي مڪمل ٿيڻ ۾ لڳ ڀڳ هڪ سال لڳو ۽ موضوع جي نسبت سان ان جو نالو ورِنداواني وستر پيو. اهو ڪپڙو چِلَرائي ۽ نارانارائن کي پيش ڪيو ويو. هن ڪپڙي جو هڪ حصو هاڻي وِڪٽوريا اينڊ البرٽ ميوزيم ۾ لنڊن ۾ محفوظ آهي.
چند سائي، هڪ مسلمان درزي جيڪو ڪوچ راجا جي خدمت ڪندو هو، ڪوچ بِهار ۾ شنڪرديوَ جو شاگرد بڻيو. جڏهن شنڪرديوَ ڪجهه وقت پوءِ پاتبائوسي موٽيو ته چند سائي به سنت سان گڏ هليو آيو. شنڪرديوَ گاديءَ جي هنڌ تي ويهن ورهين کان وڌيڪ وقت تائين اچ وڃ ڪندو رهيو ۽ پهريون ڀيرو بنا ڪنهن ڪميءَ جي شاهي سرپرستي حاصل ڪندو رهيو.

پڄاڻي
شنڪرديوَ ماڌوَديوَ ۽ ٺاڪُر آتا سان بندوبست ڪيو، پاتبائوسي ۾ کين مختلف هدايتون ڏنيون، ۽ پوءِ آخري ڀيرو اهو هنڌ ڇڏيو. هن ڪوچ بِھار ۾ ڀيلاڊونگا ۾ پنهنجو گهر قائم ڪيو. ڪوچ بِھار ۾ رهائش دوران، مهاراجا نارانارائن اها خواهش ظاهر ڪئي ته کيس دِکشا ڏني وڃي. شنڪرديوَ ڪنهن راجا کي پنهنجي ڌرم ۾ داخل ڪرڻ کان لنوائيندو هو ۽ انڪار ڪري ڇڏيو. (هڪ سوانح نگار رامچرن ٺاڪُر موجب) سندس جسم جي ڪنهن حصي ۾ هڪ ڏکوئيندڙ ڦُڙو؛ «ويشا ڦوهارا»—نڪتو، ۽ ان سبب سنت جي وفات ٿي. اهڙيءَ طرح 1568ع ۾، انسانيت کي روشني ڏيکارڻ لاءِ وقف نهايت مصروف زندگي گذارڻ کان پوءِ، «مهاپُرش» پنهنجي ڀيلاڊونگا ۾ آخري رهائش جي چئن مهينن بعد، 120 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.

ڪوچ راڄ ۾ ادبي ڪم
 «ڀڳوت» ڪهاڻيون، ڏهين ڪتاب کان سواءِ
 بالي-چلنا (ڪتاب اٺون)
 اَنادي-پاتنا (ڪتاب ٽيون، وامن-پُراڻ)
 «ڀڳوت» ڪهاڻيون ڏهين، يارهين، تيرهين ڪتابن مان
 ڪيرتن-گھوشا (جراسنڌ يڌ، ڪاليياوان ٻڌا، مُچُڪُند-ستُتي، سيامنت-هرڻ، ناردر-ڪرشن-درشن، وِپرا-پُتر-اَنايَنا، دَيوڪير-پُتر-اَنايَنا، ويد-ستُتي، ليلا-مالا، رُڪمِنيَر-پريم-ڪله، ڀرِگو-پريڪشا، سريڪرشنر-وئڪُنٺ-پريانا، چتروِمسَتي-اوتار-ورننا، تاتپرَي)
 گُڻمالا
 حصو i“«بردوا-چريت» ۽ ان تي دارومدار رکندڙ لکشمي ناٿ بَزبرُؤوا (پنهنجي «شنڪرديوَ» ۾) چون ٿا ته ڪم جا پنج حصا (يعني پهرين حصي کان سواءِ سڄو ڪتاب) گهڻو اڳ لکيا ويا هئا ۽ اهو گنگماؤ ۾ ڪنهن ستانند يا ديوداس کي پيش ڪيو ويو” 
 ڀڳوت پُراڻ جون رندرينگون
 ڀڳوت ڏهون (آدي)
 ڀڳوت يارهون (ڪتاب پهرئين ۽ ٽئين مان مواد سان گڏ)
 ڀڳوت ٻارهون
 ڀڳوت پهريون
 ڀڳوت ٻيون
 ڀڳوت نائون (گم ٿيل)
 ڪُرُڪشيتر (ڪتاب ڏهون، اُترارڌ)
 نِمي-نَوَ-سِڌّا-سمواد
 رامائڻ مان
 رامائڻ، اُتتر-ڪانڊ
 گيت
 بورگيت
 ٽوٽايا
 ڀتِما
 عقيدي جو رسالو
 ڀڪتي-رتناڪر
 ناٽڪ (انڪيا ناٽ)
 ڪالي-دامن
 ڪيلِي-گوپال
 رُڪمِني-هرڻ
 پاريجات-هرڻ
 رام-وِجائي
 بصري هنر
 ورِنداواني وستر – هن ڪم جا حصا لنڊن ۾ محفوظ آهن.