ازبڪي ٻولي

ازبڪي ٻولي (سيريلڪ: Ўзбекча/Ўзбек тили, اۉزبیڪچه/ اۉزبیڪ تیلی؛ لاطيني: Uzbekcha/Uzbek Tili؛ عربي: اۉزبیکچه/ اۉزبیک تیلی) ازبڪ ڳالهائيندڙ هڪ ڪارلوڪ ترڪي ٻولي آهي, جيڪا ازبڪ ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها ازبڪستان جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي ۽ 1920 جي ڏهاڪي ۾ چغتائي, هڪ اڳوڻي ڪارلوڪ ٻولي جنهن کي ترڪي يا ترڪچي سڏيو ويندو هو, کي ازبڪستان جي ادبي ٻولي طور تبديل ڪيو.

جوشوا پروجيڪٽ جي مطابق, ڏکڻ ازبڪ ۽ معياري ازبڪ ٻولي,   دنيا ۾ 34 ملين کان وڌيڪ ماڻهن پاران هڪ مادري ٻولي طور ڳالهائي ويندي آهي, جيڪا ازبڪ ٻولي کي ترڪي ٻولي کان پوءِ ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ترڪ ٻولي بڻائي ٿي. دنيا ۾ لڳ ڀڳ 36 ملين ازبڪ آهن ۽ ڇو ازبڪ ٻولي ڳالهائيندڙن جو تعداد نسلي ازبڪ ماڻهن کان وڌيڪ آهي, جو سبب اهو آهي ته ڪيترائي ٻيا نسلي گروهه جهڙوڪ تاجڪ، قازق، روسي, جيڪا  ازبڪستان ۾ رهن ٿا, ازبڪ کي پنهنجي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.

ازبڪ ٻولي جا ٻه اهم قسم آهن. اتر ازبڪ ٻولي يا صرف "ازبڪ ٻولي" ازبڪستان، ڪرغزستان، قازقستان، تاجڪستان، ترڪمانستان ۽ چين ۾ ڳالهايو وڃي ٿي ۽ ڏکڻ ازبڪ ٻولي، افغانستان ۽ پاڪستان ۾ ڳالهايو وڃي ٿي. اتر ۽ ڏکڻ ازبڪ ٻئي ڪيترن ئي لهجن ۾ ورهايل آهن. ازبڪ ۽ اويغور ڀينر ٻوليون آهن ۽ اهي ترڪ ٻولي جي ڪارلوڪ يا "ڏکڻ اوڀر" شاخ ٺاهين ٿيون. 

ازبڪ تي ٻاهرين اثرن ۾ عربي، فارسي ۽ روسي شامل آهن. ٻين ترڪ ٻولين کان ازبڪ جي سڀ کان وڌيڪ نمايان فرق فارسي جي اثر هيٺ واول /ɑ/ کان /ɒ/ تائين گول ڪرڻ آهي. ٻين ترڪ ٻولين جي برعڪس، جديد معياري ازبڪ ۾ واول هم آهنگي تقريبن مڪمل طور تي گم ٿي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا تائين ان جي لهجن ۾، انهي سان گڏ اويغور ۾, ڪجهه حد تائين ڏٺو وڃي ٿو.

ازبڪ جون مختلف لهجو ٻين ٻولين جهڙوڪ ڪپچڪ ۽ اوغوز ترڪ (مثال طور، گرامر ۾) ۽ فارسي (صوتيات ۾) کان مختلف درجا اثر ڏيکارين ٿيون، جيڪو ادبي ازبڪ کي هڪ مخلوط ٻولي هجڻ جو تاثر ڏئي ٿو. 

فيبروري 2021 ۾، ازبڪ حڪومت اعلان ڪيو ته ازبڪستان 1 جنوري 2023 تائين ازبڪ ٻولي کي سيريلڪ رسم الخط کان لاطيني تي ٻڌل الفابيٽ ۾ مڪمل طور تي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو.Uzbekistan Aims For Full Transition To Latin-Based Alphabet By 2023, 12 February 2021 12:54 GMT, RadioFreeEurope  ساڳئي وقت ڪيترائي ڀيرا ساڳئي وقت کي وڌايو ويو هو.  2024 تائين، گهڻا ادارا اڃا تائين ٻئي الفابيٽ استعمال ڪندا آهن.

درجه بندي
ڳالهائيندڙن جو تعداد
اشتقاق

تاريخ
لکڻ جا نظام

ازبڪ ٻولي کي تاريخ ۾ مختلف رسم الخطن ۾ لکيو ويو آهي: 
 1000-1920ع: روايتي عربي رسم الخط، پهرين قاراخاني معيار ۾ ۽ پوءِ چغتائي معيار ۾. هن کي ازبڪ ٻولي ۽ ادبي تاريخ جي سونهري دور طور ڏٺو وڃي ٿو.
 1920–1928: عربي تي ٻڌل يانا املا الفابيٽ.
 1928–1940: لاطيني تي ٻڌل ياناليف سرڪاري طور تي لاڳو ڪيو ويو.  
 1940–1992: سيريلڪ رسم الخط سرڪاري طور تي استعمال ڪيو ويو.
 1992 کان وٺي:  سيريلڪ جي وڏي استعمال سان, لاطيني رسم الخط ڏانهن واپس وڃو.

ازبڪستان ۾ لاطيني رسم الخط جي سرڪاري حيثيت جي باوجود. سيريلڪ جو استعمال اڃا تائين وسيع آهي. عربي رسم الخط هاڻي ازبڪستان ۾ استعمال نه ڪيو ويندو آهي سواءِ علامتي طور تي محدود متنن ۾ يا چغتائي (پراڻي ازبڪ) جي تعليمي مطالعي لاءِ,  هاڻي ازبڪستان ۾ استعمال نه ڪيو ويندو آهي. 

2019 ۾ ازبڪ حڪومت پاران ازبڪ لاطيني الفابيٽ جو هڪ اپڊيٽ ٿيل نسخو ظاهر ڪيو ويو. پنج اکرن سان اپڊيٽ ڪيو پيو وڃي. اهو تجويز ڪيو ويو هو ته "ts"، "sh"، "ch"، "oʻ" ۽ "gʻ" آوازن کي ترتيب وار "c"، "ş"، "ç"، "ó" ۽ "ǵ" اکرن سان نمائندگي ڪيو وڃي.  اهو 1995 جي سڌاري کي رد ڪري ها ۽ آرٿوگرافي کي ترڪي ۽ ترڪمانستان جي قراقلپاڪ جي ويجهو آڻي ها. 

سنڪيانگ جي اولهه واري چيني علائقي، اتر افغانستان ۽ پاڪستان ۾ (جتي هڪ ازبڪ اقليت آهي) عربي تي ٻڌل رسم الخط اڃا تائين استعمال ٿئي ٿو. 21 صدي جي شروعات ۾ افغانستان ۾، معياري ڪرڻ، لغتن جي اشاعت ۽ استعمال, مثال طور نيوز ايجنسين جي ويب سائيٽ، جهڙوڪ بي بي سي ( the BBC) ۾ اضافو  ٿي رهيو آهي. 

جديد لاطيني الفابيٽА аB bD dЕ еF fG gH hI iJ jK kL lМ mN nО оP pQ qR rS sТ tU uV vX xY yZ zOʻ oʻGʻ gʻSh shCh chNg ng

سيريلڪ الفابيٽА аБ бВ вГ гД дЕ еЁ ёЖ жЗ зИ иЙ йК кЛ лМ мН нО оП пР рС сТ тУ уФ фХ хЦ цЧ чШ шЪ ъЬ ьЭ эЮ юЯ яЎ ўҒ ғҚ қҲ ҳ

جديد عربي الفابيٽ ا ب پ ت ث ج چ ح خ  د ذ ر  ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی

صوتيات
 گرامر
 اثر
لهجه

ازبڪ کي تقريبن ٽن لهجي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ڪارلوڪ لهجيون (تاشقند، سمرقند، بخارا ۽ فرغانه وادي تي مرڪوز) معياري ازبڪ ٻولي جو بنياد آهن. هي لهجي گروپ فارسي لفظ جي سڀ کان وڌيڪ اثر ڏيکاري ٿو (خاص طور تي تاجڪ جي غلبي وارن اهم شهرن بخارا ۽ سمرقند ۾). ڪِپچڪ لهجي (جيڪا سُرڪونڊريو علائقي کان اتر-مرڪزي ازبڪستان تائين ڪاراڪلپڪستان ۾ ڳالهائي ويندي آهي) ڪِپچڪ ترڪ ٻولين کان اهم اثر ڏيکاري ٿي (خاص طور تي [j] جي [ʑ] ۾ تبديلي ۾ جيئن قازق ۽ ڪرغزستان ۾). اوغوز لهجي (جيڪا خاص طور تي ترڪمانستان جي سرحد سان گڏ خوارزم ۾ ڳالهائي ويندي آهي) لفظ جي شروعاتي [k] جي [g] ۾ تبديلي لاءِ قابل ذڪر آهي.

can be roughly divided into three dialect groups. The Karluk dialects, centered on Tashkent, Samarkand, Bukhara, and the Ferghana Valley, are the basis for the standard Uzbek language. This dialect group shows the most influence of Persian vocabulary, particularly in the important Tajik-dominated cities of Bukhara and Samarkand. The Kipchak dialect, spoken from the Surxondaryo region through north-central Uzbekistan into Karakalpakstan, shows significant influence from the Kipchak Turkic languages, particularly in the mutation of [j] to [ʑ] as in Kazakh and Kyrgyz. The Oghuz dialect, spoken mainly in Khorezm along the Turkmenistan border, is notable for the mutation of word-initial [k] to [g].

 ملڪ جي لحاظ کان
ملڪ جي لحاظ کان
ترڪمانستان
ترڪمانستان ۾ 2000 جي ڏهاڪي کان وٺي حڪومت ملڪ ۾ رهندڙ نسلي ازبڪ ماڻهن جي زبردستي "ترڪمانائيزيشن" ڪئي. سوويت سالن ۽ 1990 جي ڏهاڪي ۾، ازبڪ ٻولي ترڪمانستان ۾ آزاديءَ سان استعمال ڪئي ويندي هئي. 
روس
ازبڪ روس ۾ قومي اقليتن جي ڪيترن ئي تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي. 400 هزار کان وڌيڪ ازبڪ روسي فيڊريشن جا شهري آهن ۽ ملڪ ۾ رهن ٿا. روس ۾ پڻ وچ ايشيائي جمهوريه (خاص طور تي ازبڪستان، ڪرغزستان ۽ تاجڪستان) مان 2 کان 6 ملين ازبڪ آهن جيڪي مهاجر ۽ مهاجر آهن.
ازبڪ ٻولي جا محقق 
ازبڪ ٻولي جي تاريخ ۾ سائنسي دلچسپي 19 صدي ۾ يورپي ۽ روسي مشرقي ماهرن ۾ پيدا ٿي. اي. ويمبري، وي. بارٽولڊ، ايس. ايڇ. لاپين ۽ ٻين ازبڪ ٻولي جي تاريخ بابت لکيو. سوويت دور ۾ ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي تي تمام گهڻو ڌيان ڏنو ويو. مشهور لسانيات جي ماهرن ۾ اي. پوليوانوف، اين. باسڪاڪوف، اي. ڪونونوف، يو. ترسونوف، اي. مختاروف، ش. رخمت الله ۽ ٻين ازبڪ ٻوليءَ جي تاريخ بابت لکيو. 
نموني متن
هيٺ ڏنل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جي آرٽيڪل 1 جي   ازبڪ عربيرسم الخط ۾ هڪ نمونو متن آهي، جيڪو لاطيني رسم الخط ۾ لکيل ازبڪ ۾ متن جي هڪ نسخي سان مقابلو ڪري ٿو. اصل انگريزي متن جي سنڌي ۾ ترجمي سان هيٺ ڏنل آهي.
 ازبڪ عربيازبڪ لاطينيBarcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur. ازبڪ  سيريلڪБарча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.IPA[bæ̞ɾˈt͡ʃʰæ̞ ɒd̪æ̞mˈlæ̞ɾ eɾˈkʰɪ̞n qäˈd̪ɨ̞ɾ qɨ̞mˈmät̪ ʋæ̞ hŭquqläɾˈd̪æ̞ t̪ʰeŋ bɵˈlɪ̞p t̪ʰuʁɨ̞läd̪ɪ̞ˈlæ̞ɾ ‖ uˈlæ̞ɾ äˈqɨ̞l ʋæ̞ ʋɪ̞d͡ʒˈd̪ɒn sɒhɪ̞bɪ̞dɪ̞ɾˈlæ̞ɾ ʋæ̞ bɪ̞ɾ bɪ̞ɾlæ̞ˈɾɪ̞ iˈlæ̞ bɪ̞ɾɒdæ̞ɾlæ̞ɾˈt͡ʃʰæ̞ muɒmæ̞ˈlæ̞ qɨ̞lɨ̞ʃlæ̞ˈɾɪ̞ zæ̞ˈɾuɾ ‖]اصل انگريزي متن سنڌي ۾ ترجمي سانAll human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
سنڌي ترجمو: 
سڀئي انسان آزاد پيدا ٿيا آهن ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر آهن. انهن کي عقل ۽ ضمير عطا ڪيو ويو آهي ۽ انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائيچاري جي جذبي سان عمل ڪرڻ گهرجي.

پڻ ڏسو

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

 Converters
 Uzbek Cyrillic–Latin converter
 Uzbek Cyrillic–Latin text and website converter
 Uzbek Latin–Cyrillic text and website converter

 Dictionaries
 Dictionary of the Uzbek Language Volume I (А—Р)  (Tashkent, 1981)
 Dictionary of the Uzbek Language, Volume II (С—Ҳ)  (Tashkent, 1981)
 English-Uzbek and Uzbek-English online dictionary
 English-Uzbek and Uzbek-English online dictionary
 Russian-Uzbek and Uzbek-Russian online dictionary 
 Uzbek to Persian/Dari Dictionary (Volume 1) Both Latin and Arabic orthography. [PDF] (2007) By Muhammadhalim Yarqin, Tehran, Iran
 Uzbek to Persian/Dari Dictionary (Volume 2) Both Latin and Arabic orthography. [PDF] (2007) By Muhammadhalim Yarqin, Tehran, Iran
 Uzbek to Persian/Dari Dictionary (Archive) [PDF] by Faizullah Aimaq, Toronto, Canada
 Word translator from Southern Uzbek to Farsi 
 Uzbek<>Turkish dictionary (Pamukkale University)
 Ole Olufsen: "A Vocabulary of the Dialect of Bokhara"  (København 1905)

Grammar and orthography
 Introduction to the Uzbek Language, Mark Dickens
 Principal Orthographic Rules For The Uzbek Language, translation of Uzbekistan Cabinet of Minister's Resolution No. 339, of 24 August 1995
 Uzbek alphabet, Omniglot

 Learning/teaching materials
 , Learn Uzbek (in Russian)
 , Learn Uzbek (in English)
 Ona tili uz, a website about Uzbek
 , Uz-Translations


Category:Agglutinative languages
Category:Karluk languages
Category:Turkic languages of Afghanistan
Category:Turkic languages
Category:Languages of Pakistan
Category:Languages of Kazakhstan
Category:Languages of Kyrgyzstan
Category:Languages of Russia
Category:Languages of Tajikistan
Category:Languages of Turkmenistan
Category:Languages of Uzbekistan
Category:Languages of China
Category:Articles citing Nationalencyklopedin

زمرو:ٻوليون
زمرو:ترڪ ٻوليون
زمرو:ازبڪ ٻولي 
زمرو:گڏ ڪيل ٻوليون
زمرو:ڪارلوڪ ٻوليون 
زمرو:افغانستان جون ترڪ ٻوليون 
زمرو:ازبڪستان جون ٻوليون
زمرو:افغانستان جون ٻوليون
زمرو:پاڪستان جون ٻوليون
زمرو:تاجڪستان جون ٻوليون
زمرو:ترڪمانستان جون ٻوليون
زمرو:چين جون ٻوليون
زمرو:روس جون ٻوليون
زمرو:قازقستان جون ٻوليون
زمرو:ڪرغزستان جون ٻوليون
زمرو:منگوليا جون ٻوليون
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون
زمرو:ازبڪستان جون سرڪاري ٻوليون