ڪنشڪ

ڪنيشڪا پهريون (سنسڪرت: कनिष्क، ڪنشڪ؛ يوناني-باختري: Κανηϸκε، ڪنيشڪئ؛ خروستي: 𐨐𐨞𐨁𐨮𐨿𐨐؛ براهمني لکت: 𑀓𑀸𑀡𑀺𑀱𑁆𑀓، ڪانسڪا)B.N. Mukhjerjee, Shāh-jī-kī-ḍherī Casket Inscription, The British Museum Quarterly, Vol. 28, No. 1/2 (Summer, 1964), pp. 39–46<ref> ڪنشڪ اعظم به چيو وڃي ٿو،
<ref>"The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas". Harry Falk. Silk Road Art and Archaeology VII. ڪوشان خاندان جو هڪ شهنشاهه هو؛ جنهن جي دورِ حڪومت (–150 عيسوي) ۾ ڪوشان سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي. هو پنهنجي فوجي، سياسي ۽ روحاني ڪارنامن سبب مشهور آهي. ڪجولا ڪفيسس (Kujula Kadphises)، جيڪو ڪوشان سلطنت جو باني هو، جو اولاد ڪنيشڪا اهڙي سلطنت جو حڪمران بڻيو جيڪا وچ ايشيا ۽ گنڌارا کان وٺي پاٽلي پتر (Pataliputra) تائين گنگا ندي جي ميداني علائقي ۾ پکڙيل هئي. هن جي سلطنت جي مکيه گادي پُروشا پورَ (Puruṣapura) (پشاور) ۾ گنڌارا اندر هئي، ۽ ٻي وڏي گادي مٿرا ۾ هئي. ڪنيشڪا جا سڪا تِرپوري (اڄوڪو جبلپور، ڀارت) مان به مليا آهن. 

جيتوڻيڪ هو ذاتي طور مذهب نه بدلائيندو هو، پر سندس فتحن ۽ ٻڌمت جي سرپرستي شاهراهه ريشم (Silk Road) جي ترقي ۽ گنڌارا کان قراقرم جبلن وسيلي چين ڏانهن مهايانا ٻڌمت جي پهچ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. لڳ ڀڳ 127 عيسويءَ ۾ هن سلطنت جي انتظامي ٻولي طور ڪوائن يوناني جي جاءِ تي باختري کي اختيار ڪيو.شروعات ۾ ڪوشانن انتظامي مقصدن لاءِ يوناني ٻولي استعمال ڪئي، پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ باختري ٻولي اختيار ڪئي. باختري ٻوليءَ ۾ لکيل رباطڪ لکت، جيڪا 1993ع ۾ دريافت ٿي ۽ 2000ع ۾ پڙهي وئي، ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته ڪوشان بادشاهه ڪنيسڪا اعظم () انتظامي ٻولي طور يوناني (آئوني) کي ڇڏي باختري، جنهن کي “آريه ٻولي” چيو ويو، اختيار ڪئي.
— هيري فالڪ (2001)، «Sphujiddhvaja جو يگ ۽ ڪوشانن جو دور»، *Silk Road Art and Archaeology*، جلد VII، ص. 133۔

اڳوڻن محققن جو خيال هو ته ڪنيشڪا 78 عيسويءَ ۾ ڪوشان تخت تي ويٺو، ۽ اهو سال ساڪا دور (Saka era) جي شروعات طور ورتو ويو. پر هاڻي مورخ عام طور تي هن تاريخ کي ڪنيشڪا جي تخت نشينيءَ سان نٿا جوڙين. هيري فالڪ (Harry Falk) موجب ڪنيشڪا لڳ ڀڳ 127 عيسويءَ ۾ تخت تي آيو.Falk (2001), pp. 121–136. Falk (2004), pp. 167–176

 نسب نامو 

ڪنيشڪه جي اصل بابت ٻه نظريا پيش ڪيا وڃن ٿا، ۽ ٻئي هن مفروضي تي ٻڌل آهن ته “ڪنيشڪه” نالي هڪ الڳ (مختلف) ڪنيشڪه-خاندان/سلسلو موجود هو.

پهرئين نظرئي (اسٽن ڪونو جي) موجب ڪنيشڪه خوٽن (Khotan) مان هو، ۽ وِما جي دور کان پوءِ پيدا ٿيل بحرانن جي وقت ۾ قومي/نسلي اتحادي طور سڏي آندو ويو. ڪونو هن ڳالهه جي حمايت تبت جي روايت سان ڪري ٿو ته لڳ ڀڳ 120ع ڌاري خوٽن مان هندستان ڏانهن ويندڙ هڪ مهم جي قيادت بادشاهه Vijayakirti سان گڏ بادشاهه Kanika ۽ Guzan جي بادشاهه ڪئي.

رومن گهِرشمان جو ملندڙ جلندڙ نظريو اهو آهي ته ڪنيشڪه پهرين ڪشمير جو بادشاهه هو، پوءِ سڄي خاندان/سلسلي جو بالادست (suzerain) بڻيو. هو مٿي ذڪر ڪيل خلاتسي لکت کي دليل بڻائي ٿو، جيڪا ممڪن آهي ته ڪوشان طاقت جي ڪشمير جي اتر-اوڀر ڪنڊ تائين پهچ جو اشارو ڏئي. هو راجترنگڻي کي به پيش ڪري ٿو، جتي ڪشمير جي ڪوشان بادشاهن جي فهرست ۾ ڪنيشڪه جو نالو هڪ سلسلي ۾ ٽئين نمبر تي آيو آهي، ۽ گڏوگڏ Hushka ۽ Jushka جا نالا به ڏنل آهن. آخر ۾، ڪشمير ۾ بدھ ڌرم جي فائدي ۾ ڪنيشڪه جي سرگرمين بابت شاهدي اها صلاح ڏئي ٿي ته هو ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ هن خطي کي وڌيڪ اهميت ڏيندو هو، ۽ هن پشاور کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ ان لاءِ بڻايو ته ڪشمير جي ويجهو رهي.

هو يوئه چي نسل سان تعلق رکندو هو ۽ سندس مادري/اصلي ٻولي غالباً ٽوچيرين (Tocharian) هئي. ڪنيشڪه وِما ڪدفيسس جو جانشين هو؛ جنهن جي تصديق ڪوشان بادشاهن جي هڪ شاندار نسب نامي مان ٿئي ٿي، جيڪو رباطڪ لکت جي نالي سان مشهور آهي.Sims-Williams and Cribb (1995/6), pp. 75–142.Sims-Williams (1998), pp. 79–83. رباطڪ لکت ۾ ٻين ڪوشان حڪمرانن سان ڪنيشڪه جو لاڳاپو هن ريت بيان ٿيل آهي: ڪنيشڪه انهن بادشاهن جي فهرست ڏئي ٿو، جيڪي هن کان اڳ حڪمران رهيا—ڪجولا ڪدفيسس سندس پرپوٽو، وِما ٽڪٽو سندس پوٽو، وِما ڪدفيسس سندس پيءُ، ۽ پاڻ ڪنيشڪه: "بادشاهه ڪجولا ڪدفيسس (سندس) پرپوٽو لاءِ، ۽ بادشاهه وِما ٽڪٽو (سندس) پوٽو لاءِ، ۽ بادشاهه وِما ڪدفيسس (سندس) پيءُ لاءِ، ۽ *پڻ سندس لاءِ، بادشاهه ڪنيشڪه لاءِ".Sims-Williams and Cribb (1995/6), p. 80.

 ڪنيشڪه جا سڪا 
ڪنيشڪه جا سڪا هندستاني، يوناني، ايراني ۽ حتٰی سوميري-ايلامي ديوتاين جون تصويرون پيش ڪن ٿا؛ جيڪو سندس عقيدن ۾ مذهبي امتزاج (syncretism) کي ظاهر ڪري ٿو. دورِ حڪومت جي شروعاتي سڪن تي يوناني ٻولي ۽ رسم الخط ۾ لکتون ملن ٿيون ۽ انهن تي يوناني ديوتا ڏسجن ٿا. پوءِ وارن سڪن تي لکتون بڪٽريان (اها ايراني ٻولين مان هڪ ٻولي) ۾ ٿيون؛ جنهن کي ڪوشان غالباً ڳالهائيندا هئا، ۽ يوناني ديوتاين جي جاءِ تي لاڳاپيل ايراني ديوتا آيا. ڪنيشڪه جا سڀ سڪا—حتٰی اهي به جن تي بڪٽريان ٻوليءَ ۾ لکت آهي—ترميم ٿيل يوناني رسم الخط ۾ لکيا ويا، جنهن ۾ /š/ (sh) لاءِ هڪ اضافي اکر (Ϸ) شامل ڪيو ويو، جيئن لفظن 'Kushan' ۽ 'Kanishka' ۾.

سڪن تي بادشاهه اڪثر داڙهيءَ واري مرد جي صورت ۾ ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪوٽ ۽ پيرن وٽ گڏ ٿيل پاجامو/سلوار پاتل هوندو آهي، ۽ سندس ڪلهن مان شعلن جهڙا شعاع نڪرندا ڏيکاريل آهن. هو وڏا گول بوٽ پائيندو آهي، ۽ ڊگهي تلوار سان گڏ برڇ/نيزي سان هٿياربند هوندو آهي. کيس اڪثر ننڍڙي قربانگاهه تي قرباني ڏيندي به ڏيکاريو ويو آهي. ڪنيشڪه جو اهڙو ئي لباس پهريل، چوني پٿر (limestone) جي حياتي-قد رليف (relief) جو هيٺيون حصو ڪابل ميوزيم ۾ موجود رهيو، پر طالبان جي هٿان تباهه ٿي ويو.Wood (2002), illus. p. 39.

 هلينِسٽڪ مرحلو 
سندس دور جي شروعاتي چند سڪن تي يوناني ٻولي ۽ رسم الخط ۾ لکت ملندي آهي: ,  "[سڪو] ڪنيشڪه جو، بادشاهن جو بادشاهه."  
انهن شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتا پڻ ڏيکاريا ويا آهن:
  (, هِيليوس),  (, هِيفائسٽس),  (, سيليني),  (, اينيموس)

يوناني لکتن ۾ املا ۽ نحوي جوڙجڪ جون ڪافي غلطيون به ملن ٿيون.

 ايراني / هندي مرحلو 
جڏهن سڪن تي ٻولي بڪٽريان ڏانهن منتقل ٿي، ته يوناني ديوتاين جي جاءِ تي ايراني ۽ هندي ديوتا اچي ويا:

 ΑΡΔΟΧϷΟ (اردوڪسشو, اشي وانگھوئي)
 ΛΡΟΟΑΣΠΟ (ارووئاسپو, درواسپا)
 ΑΘϷΟ (ادشو, اتار)
 ΦΑΡΡΟ (ڦارو, personified خواريناہ)
 مائو (mao, ماھ)
 مئوپو, ΜΙΙΡΟ, ΜΙΟΡΟ, مئيپو (مٿرو, مئيرو, ميئورو, ميئرو, مِٿرا جا مختلف روپ)
 ΜΟΖΔΟΟΑΝΟ (موزدائوئانو, "مَزدا غالب/فاتح؟")
 نانا, نانيا, ناناϷΑΟ (pan-Asiatic Nana جا روپ؛ سُغدي ني؛ زرتشتي پسمنظر ۾ اريدوي  سورا اناھتا)
 ΜΑΝΑΟΒΑΓΟ (منئوباگو, ووھو مناہ)
 ΟΑΔΟ (اوئڊو, واتا)
 ΟΡΑΛΑΓΝΟ (اورلاگنو, ويريٿراگنا)

صرف ڪجهه بڌ مت سان لاڳاپيل ديوتا به استعمال ٿيا:
 ΒΟΔΔΟ (ٻودو, ٻُڌ),
 ϷΑΚΑΜΑΝΟ ΒΟΔΔΟ (شاڪامانو ٻوڌو, شاڪيامُني ٻُڌ)
 ΜΕΤΡΑΓΟ ΒΟΔΔΟ (ميتراگو بودو, ٻوڌستوا ميتريا)

صرف ڪجهه هندو ديوتا به استعمال ٿيا:
 ΟΗϷΟ (اوشو, شِو). هڪ تازي تحقيق موجب اوشو شايد اوستا جي وَيو جو نالو هجي، جيڪو شِو سان گڏجي ويو هجي.Sims-Williams (online) Encyclopedia Iranica.H. Humbach, 1975, pp. 402–408. K. Tanabe, 1997, p. 277, M. Carter, 1995, p. 152. J. Cribb, 1997, p. 40. References cited in De l'Indus à l'Oxus.

 هندستان ۽ وچ ايشيا ۾ فتحون 

ڪنيشڪه جي سلطنت يقيناً وسيع هئي. اها اتر-اولهه ۾ آمو درياھ (Amu Darya) / اوڪسَس کان اتر طرف، ڏکڻ ازبڪستان ۽ تاجڪستان تائين، ۽ اتر هندستان ۾ اوڀر-ڏکڻ طرف مٿرا تائين پکڙيل هئي (۽ رباطڪ لکت ته هُن جي پاٽلي پتر ۽ سري چمپا تائين اختيار جو به دعويٰ ڪري ٿي). سندس علائقي ۾ ڪشمير به شامل هو، جتي ڪنيشڪه جي نالي تي “ڪنيشڪپور” (اڄوڪو ڪانيسپور) نالي شهر موجود هو، جيڪو بارامولا لنگهه کان پري نه آهي ۽ اتي اڃا تائين هڪ وڏي اسٽوپا جو بنياد موجود آهي. بدھ مت جو متن Śrīdharmapiṭakanidānasūtra—جيڪو 472ع ۾ ٿيندڙ چيني ترجمي وسيلي معلوم آهي—پاٽلي پتر تي ڪنيشڪه جي فتح جو ذڪر ڪري ٿو.

وچ ايشيا تي سندس قبضي بابت ڄاڻ گهٽ پڪي آهي. هو هانسھو موجب جنرل بان چاؤ 90ع ۾ خوٽن (Khotan) ڀرسان 70,000 فوج سان هڪ ڪوشاني لشڪر سان جنگ ڪئي، جنهن جي قيادت هڪ اڻڄاتل ڪوشاني نائب حڪمران “شيه” () ڪئي. بان چاؤ پنهنجي فتح جو دعويٰ ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته هن “ساڙيل زمين” (scorched-earth) واري حڪمت عملي سان ڪوشانن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. ڪاشغر، خوٽن ۽ يارقند (Yarkent) جديد سنجيانگ (Xinjiang) جي تارِم وادي (Tarim Basin) ۾ چيني اثر هيٺ هئا. تارِم وادي مان ڪنيشڪه جا ڪيترائي سڪا مليا آهن.Hill (2009), p. 11.

ممڪن آهي ته ڪنيشڪه پنهنجي دور ۾ پارٿي سلطنت جي حملي کي به روڪيو هجي. هن جنگ جو ذڪر صرف هڪ ماخذ ۾ ملي ٿو: هڪ گم ٿيل سنسڪرت اصل جو چيني ترجمو A History of the Buddha's Successors.

 ڪنيشڪه ۽ بدھ مت 

بدھ مت جي روايتن ۾ ڪنيشڪه کي انتهائي اهميت حاصل آهي. جيتوڻيڪ هو پاڻ بدھ مت ۾ باقاعدي داخل/مبدل نه ٿيو، پر هن ان جي تعليمات جي همت افزائي ڪئي ۽ شاهانه سرپرستي مهيا ڪئي. خاص طور تي، هن ڪشمير ۾ چَوٿين بدھ ڪائونسل جو انتظام ڪيو ۽ هو ڪائونسل جو سربراهه پڻ هو. اها ڪائونسل وَسوميتر (Vasumitra) ۽ اَشوگهوشَ (Ashwaghosha) جي صدارت هيٺ ٿي. سندس زماني ۾ ٻُڌ جون تصويرون “32 جسمي نشانين” جي بنياد تي ٺاهيون ويون.

هن گنڌارا واري گريڪو-بدھ فن جي اسڪول ۽ مٿرا واري فنّي اسڪول—ٻنهي جي همت افزائي ڪئي (ڪوشاني حڪمرانيءَ ۾ مذهبي ميل ميلاپ/امتزاج نمايان هو). ڪنيشڪه ذاتي طور تي بدھ مت ۽ فارسي (ايراني) وصفن ٻنهي ڏانهن لاڙو رکندو نظر اچي ٿو، پر هن بدھ مت کي ترجيح ڏني—جنهن جو ثبوت ڪوشان سلطنت بابت مختلف ڪتابن ۾ سندس بدھ تعليمات سان وابستگي ۽ عبادتي اندازن جي بيانن مان ورتو وڃي ٿو.

بدھ فنِ تعمير (architecture) ۾ سندس سڀ کان وڏي خدمت ڪنيشڪه اسٽوپا هئي، جيڪا پُروشا پورَ (Purushapura)، اڄوڪي پشاور ۾ هئي. 1908–1909ع ۾ جڏهن آثارِقديمه وارن ان جو بنياد ٻيهر دريافت ڪيو ته انهن اندازو لڳايو ته هن اسٽوپا جو قطر 286 فُٽ (87 ميٽر) هو. چيني ياتري جهڙوڪ شوانزانگ (Xuanzang) جون روايتون ٻڌائن ٿيون ته ان جي اوچائي 600 کان 700 (چيني) “فُٽ” (= لڳ ڀڳ 180–210 ميٽر يا 591–689 فُٽ) هئي ۽ اها جواهرن سان ڍڪيل هئي.Dobbins (1971).

چيو وڃي ٿو ته ڪنيشڪه بدھ عالم اَشوگهوشَ (Ashvaghosha) سان خاص ويجهڙائي رکندو هو، جيڪو سندس پوئين دور ۾ مذهبي صلاحڪار بڻيو.

 بدھ سڪا-سازي 

ڪنيشڪه جا بدھ مت سان لاڳاپيل سڪا ڀيٽ ۾ تمام گهٽ ملن ٿا (ڪنيشڪه جي سڃاتل سڪن جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ). ڪيترن سڪن تي اُڀ پاسي ڪنيشڪه ۽ پٺ پاسي بيٺل ٻُڌ ڏيکاريل آهي. ڪجهه سڪن تي شاڪيامُني ٻُڌ ۽ ميتريا (Maitreya) پڻ نظر اچن ٿا. ڪنيشڪه جي ٻين سڪن وانگر، هتي به ڊيزائن ڪجهه کَرو/سڌو سادو آهي ۽ تناسب گهڻو درست نه هوندو؛ ٻُڌ جي تصوير ڪڏهن ڪڏهن وڌايل لڳندي آهي—ڪن وڏا ۽ پير ڦهليل، ڪوشاني بادشاهه جي تصويرن جهڙي انداز سان.

ڪنيشڪه جي بدھ سڪن جون ٽي قسمن جون شڪلون سڃاتل آهن:

 بيٺل ٻُڌ 

سون ۾ ٻُڌ وارا فقط ڇهه ڪوشاني سڪا معلوم آهن (ڇهون سڪو هڪ قديم زيور جو مرڪزي حصو آهي، جنهن ۾ ڪنيشڪه-ٻُڌ واري سڪي جي چوڌاري دل جي شڪل وارا ياقوت لڳل آهن). اهي سڀ سڪا ڪنيشڪه پهرئين جي دور ۾ سون ۾ ٽڪيا ويا ۽ ٻه مختلف وزن/قدرن ۾ آهن: هڪ دينار لڳ ڀڳ 8 گرام (رومن اوريوس (aureus) جي لڳ ڀڳ)، ۽ هڪ چوٿون دينار لڳ ڀڳ 2 گرام (سائيز ۾ اوٻول جهڙو).

ٻُڌ کي راهبي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي: اَنتراواسڪ (antaravasaka)، اُتراسنگ، ۽ مٿيون چادر سَنگهاٽي.

ڪن تمام وڏا ۽ ڊگها آهن—شايد سڪي جي ننڍڙي سائيز سبب علامتي طور وڌائي ڏيکاريا ويا—پر اهڙي شڪل 3هين–4هين صدي عيسويءَ جي (گنڌارا) بعد وارن بدھ بتن ۾ به ڏسجي ٿي. مٿي تي گهڻو وار/ٽاپ-ناٽ (topknot) اُشنِيش (usnisha) کي ڍڪي ٿو؛ جيڪو اڪثر گهڻو اسٽيلايزڊ، وڪوڙيل يا گولائي واري صورت ۾ آهي ۽ گنڌارا جي بعد وارن بتن ۾ به ملي ٿو.

عام طور تي هنن سڪن تي ٻُڌ جي تصوير اڳئين گنڌارا مجسمن جي قدرتي/هلينِسٽڪ انداز کان وڌيڪ علامتي آهي. ڪيترن ڊزائنن ۾ مونڇون به نظر اچن ٿيون. ساڄي هٿ جي هٿڙيءَ تي چَڪرا جو نشان، ۽ ماتهي تي اُرنا (urna) جو نشان ڏيکاريل آهي. ٻُڌ جي چوڌاري هڪ، ٻه يا ٽي ليڪون رکندڙ هالو/نوراني دائرو (aureola) پڻ ڏسجي ٿو.

سڪن تي ٻُڌ جو لباس جيڪو ٻنهي ڪلهن کي ڍڪي ٿو، اهو مٿرا کان وڌيڪ گنڌارا واري نموني ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

 “شاڪيامُني ٻُڌ” 

شاڪيامُني ٻُڌ (لکت “شاڪامانو بودو ”، يعني شاڪيامُني ٻُڌ—تاريخي ٻُڌ سڌارٿ گوتم جو ٻيو نالو) سامهون بيٺل آهي؛ کاٻو هٿ ڪمر تي، ۽ ساڄي هٿ سان “اabhaya mudra” (نه ڊڄڻ وارو اشارو) ٺاهي ٿو. اهي سڀ سڪا رڳو ٽامي/ڪانسوءَ ۾ ملن ٿا ۽ اڪثر گهڻو گھِسجي ويل هوندا آهن.

شاڪيامُني واري تصوير ۾ لباس، “ٻُڌ” واري سڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪو آهي ۽ جسم جو آئوٽ لائين لڳ ڀڳ شفاف انداز ۾ نظر اچي ٿو. هي غالباً راهبي لباس جا پهريان ٻه تهه آهن: اَنتراواسڪ ۽ اُتراسنگ. سندس لباس کاٻي هٿ تي فولڊ ٿيل به ڏيکاريل آهي (مٿي وارن سڪن وانگر کاٻي هٿ ۾ جهليل نه)، ۽ هيءَ خاصيت بيماران صندوق ۾ به ملي ٿي ۽ شايد اسڪارف جهڙي اُتتريه ڏانهن اشارو ڪري ٿي. مٿي وار/ٽاپ-ناٽ اُشنِيش کي ڍڪي ٿو، ۽ سر جي چوڌاري سادو يا ٻيڻو هالو (ڪڏهن شعاعن سان) موجود آهي.

 “ميتريا ٻُڌ” 


ٻوڌ ستوا ميتريا (لکت “Metrago Boudo”) تخت تي آلٿ پالٿ ويٺل آهي، پاڻيءَ جو لوٽو جهليل اٿس، ۽ “abhaya mudra” به ٺاهي ٿو. اهي سڪا فقط ٽامي/ڪانسوءَ ۾ معلوم آهن ۽ اڪثر گهڻو گھِسجي ويل آهن.
جيڪي سڀ کان صاف سڪا آهن، انهن ۾ ميتريا جي ٻانهن تي هندي شهزادن واريون بازوبنديون نظر اچن ٿيون—هيءَ خاصيت ميتريا جي مجسمن ۾ عام آهي. تخت تي ننڍڙا ٿنڀا جهڙا نقش پڻ آهن، جنهن مان لڳي ٿو ته سڪن تي ميتريا جي تصوير سڌيءَ طرح اڳ ۾ موجود مجسمن تان ورتي وئي هوندي.

ميتريا لاءِ “Buddha” (ٻُڌ) جو لقب درست نه آهي، ڇو⁠ته هو بڌ ستوا آهي (يعني مستقبل جو ٻُڌ).

هنن ٽنهي قسمن جي تصويري انداز (iconography) جو انداز ڪنيشڪه جي ٻين ديوتاين وارن سڪن کان گهڻو مختلف آهي. جتي ٻين ديوتاين کي گهڻو ڪري پاسيرو ڏيکاريو ويو آهي، اتي بدھ تصويرون سامهون رخ سان آهن—ممڪن آهي ته اهي هم⁠زمان (contemporary) سامهون رخ وارن مجسمن تان نقل ڪيل هجن.The Crossroads of Asia, p. 201. (Full  here.) ٻُڌ ۽ شاڪيامُني—ٻنهي جي لباس ۾ ٻئي ڪلها ڍڪيل آهن، جنهن مان لڳي ٿو ته ماڊل طور استعمال ٿيل مجسما گنڌارا اسڪول جا هئا، نه ڪي مٿرا اسڪول جا.

 ڪنيشڪه جي دور ۾ بدھ مجسما 

ڪيترا بدھ مجسما سڌيءَ طرح ڪنيشڪه جي دور سان لاڳاپيل آهن؛ مثال طور مٿرا فن جا ڪيترائي بودھ ستوا مجسما. جڏهن⁠ته گنڌارا جا ڪجهه مجسما اهڙي دور جي تاريخ سان گڏ لکت رکن ٿا، جنهن کي هاڻي يَوانا دور (Yavana era) سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو 186 کان 175 ق.م. کان شروع ٿيندو هو.
 ڪنيشڪه جي دور جي تاريخ-واري مجسما

حوالا

زمرو:ٻڌمت جي تاريخ
زمرو:شخصيتون بلحاظ دور
زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه