سنڌين جو اسپين ۽ مراڪش سان لاڳاپو

ڪجھ اسڪالر جون ٿا ته زرياب نسلي طور سنڌي هو. ويهين صدي جو سنڌي عزيز بلوج جنهن سنڌي موسيقي ۽  اسپيني موسيقي تي ڪم ڪيو. ان جي باري ۾ ڪافي لکي جڪو آهيان  15 صدي کان وٺي، مراڪش ٽن قومن سان تڪرار ۾ رهيو آهي: اسپين، پرتگال، ۽ فرانس . 1912 ۾ ، جڏهن مراڪش هڪ فرانسيسي محافظ رياست بڻجي ويو، اسپين اتر ۽ ڏکڻ علائقن تي قبضو ڪيو، ميڊيٽرينين ساحل تي ڪجھ انڪليو ڇڏي ويا. انهن انڪليو مان ٻه سڀ کان اهم، سيوٽا ۽ ميليلا ، مراڪش جي اترئين ڪناري تي اسپيني علائقا آهن. 1995 کان وٺي ، انهن کي آفريقي سرزمين تي ' اسپين جا خودمختيار شهر' طور مڃيو ويو آهي. خير، هي پوسٽ مراڪش، اسپيني نوآبادياتي، يا پاڻ ٻن علائقن بابت ناهي. ان جي بدران، اهو هن برصغير جي سنڌين  ​​۽ مراڪش جي وچ ۾ هڪ عجيب لاڳاپي کي ڳولي ٿو، خاص طور تي انهن آف شور زمينن ۾ سنڌي ڪوٺين جي موجودگي.

سنڌ ۽ سيوٽا ۽ ميليلا جي وچ ۾ لاڳاپو اڃا تائين اڻ سڌي طرح آهي، جنهن ۾ جبرالٽر هڪ ٻيو علائقو شامل هو. جڏهن 1843 ۾ سنڌ کي برطانوي هندستان سان ملايو ويو ، ته ان کي غير ملڪي واپاري سهولتون حاصل ٿيون. ڇاڪاڻ ته جبرالٽر ان وقت اڳ ۾ ئي هڪ برطانوي ڪالوني هئي، سنڌي واپارين کي اسپين جي تري ۾ هن ننڍڙي بندرگاهه ڏانهن موڪليو ويندو هو، جيڪو آئبيرين جزيره نما کان ميڊيٽرينين سمنڊ جي افتتاح تي هو. سيوٽا ۽ ميليلا آزاد واپاري بندرگاهن جي حيثيت رکندا هئا، تنهن ڪري اهي سنڌي واپاري نوآبادياتي بندرگاهن جي وچ ۾ تبديل ٿيندا هئا. سيوٽا ۾ هڪ خاص بازار ايل انڊيو جو رڪارڊ به موجود آهي جيڪو 1893 کان آهي . حقيقت ۾، اڄ به، سيوٽا ۾ ايچيگاري اسٽريٽ تي هڪ هندو مندر آهي ، جيڪو هڪ ننڍڙي هندو ورثي جي نشاندهي ڪري ٿو جيڪو انهن گهٽين ۾ رهي ٿو. هي آبادڪاري بنيادي طور تي ورهاڱي کان پوءِ ٿي، جڏهن سنڌي ماڻهن انهن علائقن ۾ آباد ٿيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1950 جي ڏهاڪي ۾ سنڌي لڏپلاڻ ۾ اضافو ٿيو.

1948ع ۾ قائم ٿيل هندو واپارين جي تنظيم ، سيوٽا ۾ واپاري مرڪز کوليا ۽ دنيا جي واپارين کي ڳنڍيو، جيڪي ان وقت جون ٻه اهم برطانوي ڪالونيون ، گولڊ ڪوسٽ (گھانا) ۽ هانگ ڪانگ تائين پهتا . هن واپاري قبيلي مان سنڌي تاريخ ۾ هڪ شخصيت اُڀري، جنهن کي برادري ۾ پيءُ جي حيثيت سان عزت ڏني ويندي هئي: ڀائي پرتاپ ديالداس نانواڻي . حيدرآباد، سنڌ مان پيدا ٿيندڙ، هن سيوٽا سميت مختلف عالمي هنڌن تي ڪپڙي، ڪپڙي ۽ دستڪاري جي واپار جو پنهنجو ڪاروبار قائم ڪيو. انهن منصوبن مان حاصل ٿيندڙ منافعي سان، هن سنڌي هندن کي گانڌي ڌام ، آدي پور ۽ ڪنڊلا (سڀ ڪڇ ضلعي ۾) ۾ پناھ ڳولڻ ۾ مدد ڪرڻ ۾ مکيه ڪردار ادا ڪيو.

هڪ ٻي قابل ذڪر شخصيت واڌومل اسرداس رامچنداڻي هئي ، جيڪو 1920 ۾ جبرالٽر پهتو. شروعات ۾ ڊيالڊاس جي فرم لاءِ مئنيجر طور ڪم ڪندي، هو آخرڪار 1948 ۾ هندو واپارين جي ايسوسيئيشن ( Asociación de Comerciantes Hindúes de Ceuta) جو پهريون صدر بڻيو. اهي نالا خاص طور تي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ اهم اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي علائقي جي اقتصادي ترقي ۽ ثقافتي تبادلي ۾ هندو واپارين جي تعاون جي نمائندگي ڪن ٿا.
اهو سڀ سڃاڻپ تي آڌاريل آهي - نقصان ۽ بحالي ٻنهي. ورهاڱي کان پوءِ، سنڌي هندن جو پنهنجو گهر نه هو، ۽ اڄ تائين، هندستان ۾ ڪا به نامزد سنڌي رياست ناهي. جڏهن ته پاڪستان ۾ هندو اقليتون آهن، هندستان ۾ هڪ مڪمل سنڌي رياست اڃا تائين غائب آهي. پنهنجي هڪ مڪمل برادري هجڻ هميشه ڪنهن به برادري لاءِ سڃاڻپ جي بحالي جو احساس هوندو آهي.

هندستان ۾ سنڌي گهڻو ڪري الهاس نگر (ٿاني، مهاراشٽر ۾)، ممبئي ، احمد آباد، دهلي ۽ پوني ۾ ورهايل آهن . تنهن هوندي به، انهن شهرن ۾ سنڌي 'ڪاليون' ملنديون - ممبئي ۾ سنڌي ڪالوني ، دهلي ۾ راجوري گارڊن ، ۽ پوني ڪيمپ - سڀ الهاس نگر کان سواءِ، جيڪو اڪثريتي سنڌي تارڪين وطن آهن. ان جي باوجود، هڪ الڳ رياست يا اڃا تائين هڪ تاريخي علائقو غائب آهي. تنهن ڪري، هڪ مڪمل سنڌي پاڙو تمام گهڻو احترام رکي ٿو، قطع نظر ته اهو سيوٽا نالي هڪ غير واضح ننڍڙي آبادي ۾ آهي - اڪثريت لاءِ اڻ ٻڌو ۽ نامعلوم.

 سنڌي ميوزڪ جو اسپيني سوناٽا 
سريڪانت آر پارانان کي الهام چئو يا قديمي نڪتل؛ موجوده اسپيني موسيقي روايتي سنڌي موسيقي جو وڏو اثر ڏيکاري ٿي. وابستگي جي تارن کي وڌيڪ ڳولهڻ. ڪنهن به فن جي شڪل، خاص طور تي موسيقي جي اصليت جو پتو لڳائڻ هڪ ڏکيو ڪم آهي، ڇاڪاڻ ته تاريخي دور کان اڳ جي دور ۾ رڪارڊن جي کوٽ هئي. تحقيق جا نتيجا گذريل دور جي هٿ آيل تاريخي نوادرات ۽ ادب مان حاصل ڪيل معلومات مان حاصل ڪيا ويا آهن. پر جيڪو ڪجهه گڏ ڪيو ويو آهي ۽ تحقيق ڪيو ويو آهي ان مان اهڙا ثبوت مليا آهن جيڪي اسپيني موسيقي جي سنڌي هم منصب سان ڳنڍڻ جي تصديق ڪن ٿا.

سنڌي عالم، موسيقي جو ماهر ۽ مشهور ڳائڻو عزيز بلوچ، جنهن اسپين ۾ چاليھ سال گذاريا ۽ پاڻ کي اسپيني موسيقي جي پهرين پرڏيهي ڳائڻي طور قائم ڪيو، هڪ دلچسپ ڳالهه بيان ڪرڻ لاءِ آهي. هو راءِ ڏئي ٿو ته اسپين جي مشهور لوڪ موسيقي 'ڪونٽ جونڊو' جي شروعات اوڀر ۾ ۽ گهڻو ڪري سنڌ ۾ آهي. سندس مشاهدو اهو آهي ته مشهور عرب موسيقار، زرياب اهو هو جيڪو ڪونٽ جونڊو کي اسپين وٺي ويو، ۽ ان وقت کان وٺي، موسيقي جي هن شڪل يورپي ملڪ ۾ مقبوليت حاصل ڪئي آهي. زرياب 800 عيسوي ۾ روايتي اندلس موسيقي جو بنياد رکيو، جيڪو نه رڳو اسپين ۾ پرڀرو ٿيو پر پاڙيسري يورپي ملڪن ۾ پڻ مقبوليت حاصل ڪئي. روايت مضبوط پاڙون پائي ۽ عرب حڪمراني جي خاتمي کان پوءِ به، صوبائي حڪمران موسيقي جي مطالعي ۽ ڪارڪردگي جي سرپرستي ڪندا رهيا. مختلف جدتن ۽ تبديلين جي باوجود، زرياب جي روايت سندس وفات کان پوءِ به صدين تائين جاري رهي آهي، ۽ سندس طرفان ورثي ۾ ڏنل موسيقي جي روايت مختلف صوبن جي موسيقي جو هڪ عام فرق هو. ان ڳالھ جي تصديق 14 صدي جي ابن خلدوم جي لکڻين مان ٿئي ٿي، جيڪو چوي ٿو: "اسپين ۾ ڇڏيل زرياب جي موسيقي ورثي کي ري ڊي طائفاس (صوبائي حڪمرانن) جي دور تائين منتقل ڪيو ويو هو."

موسيقي ۾ هڪجهڙائي ايتري قدر واضح آهي جو موسيقي جي شوقينن کي ياد نه ٿي سگهي. موسيقي جي ٻنهي شڪلن مان موسيقي جا نوٽ انهن جي رشتي کي وڌيڪ تصديق ڪن ٿا. وقت جي معزز سنڌي سرن ۽ ڪينٽ جونڊو سرن ۾ هڪجهڙائي جا تار واضح طور تي ٻڌڻ ۾ اچن ٿا. ماروئي عرف - سنڌي ڀائرون ۽ لاروو عام اتفاق سان، سنڌ جي لوئر سنڌو ماٿري جي قديم ترين سرن مان آهن. اهي موسيقي جا روپ، جيڪي وچ اوڀر ۽ اسپين ۾ پڻ سنڌي موسيقارن پاران متعارف ڪرايا ويا آهن، انهن انهن هنڌن جي موسيقي جي ڪجھ پهلوئن تي مستقل نشان ڇڏيا آهن. وڌيڪ عام، ڪينٽ جونڊو سرن ۾، اسپين جا چار، يعني سيگوڊيلا، سوليئرس، ڪمپينيليروس ۽ فنڊاگو سنڌي ڀائرون سان ويجهڙائي سان ملندڙ جلندڙ آهن. ڪمپينيليروس ۾ سنڌي لارو جا رنگ آهن ، جيڪو سنڌي موسيقي نظام ۾ عام طور تي مشق ڪيو ويندو آهي. موسيقي جي سڃاڻپ پڻ سنڌ جي اوسارا ۽ سيٽياس - ڪينٽ جونڊو جي مذهبي گيتن پاران دريافت ڪئي وئي آهي.

عزيز بلوچ جذباتي شدت ۽ صورتحال جي رويي جي وچ ۾ هڪ شاندار مشابهت پڻ ڳولي ٿو جيڪو اسپيني ۽ سنڌي موسيقي ٻنهي سان لاڳاپيل آهي. جيئن اسپيني سيگوئيڊيلا ۽ سوليئرس اداس خدشن جو اظهار ڪن ٿا، مثال طور: علحدگي، آرزو يا تقدير جي گهري احساس، تيئن سنڌي ديسي، ڪوهياري، رانو، لارو وغيره. سيگوئيڊيلا هڪ اداس گيت آهي، جيڪو اڪثر ڪري تشدد واري مايوسي ۽ مضبوط جذبن جو اظهار ڪري ٿو، جهڙوڪ حسد، نااميد خواهش. ائين ئي سنڌي ڀائروين آهي، جيڪو 'عمر ماروئي' جي مشهور ڏند ڪٿا جي موضوعي موسيقي جي نمائندگي ۾ گہرے درد ۽ غم ۽ همدردي جي جذبات کي جنم ڏئي ٿو.
اهو مڃيو وڃي ٿو ته احساسن جي شدت جيڪا اسپيني فليمينڪو ۽ مقامي سنڌي سرن جي ڳائڻ جي امتيازي خاصيت آهي، اتفاقي نه آهي؛ اهو هڪ نفسياتي عنصر آهي جيڪو ٻن مقامي آبادي جي عام احساس مان پيدا ٿئي ٿو جيڪي جاگرافيائي طور تي ميلن جي فاصلي تي آهن. اسپين جا جپسي، جن جي موسيقي سنڌي موسيقي سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي، اڃا تائين برقرار رکن ٿا ته انهن جي سرن ۾، جن ۾ سيگوڊيلا، سوليئرس ۽ فينڊينگوس شامل آهن ، سنڌي سرن جي لذت آهي ڇاڪاڻ ته اهي هند-پاڪستان جي برصغير ​​کان قرض ورتا ويا آهن. پر تاريخي رڪارڊن ۾ ڪجھ دلچسپ حوالا آهن جيڪي هن نظريي جي خلاف آهن ۽ اصل ۾ جپسي ۽ سنڌ جي ماڻهن جي وچ ۾ هڪ آبائي تعلق قائم ڪن ٿا. تاريخ جي رڪارڊن ۾ واپس وڃڻ سان اهو معلوم ٿئي ٿو ته 7 صدي ۾، سنڌ ۾ ماڻهو، چالاڪ برهمڻ مشنري، چاچا جي ظلم کان تنگ ٿي، نئين چراگاهن جي ڳولا ۾ ٻاهر نڪرڻ شروع ڪيو. سنڌين جي شروعاتي مهاجرن ۾، وڌيڪ جرئتمند لورا يا لوريس جو هڪ وڏو حصو هو، جيڪي روايتي طور تي لوھ ڪاريگر ۽ موسيقار هئا، جيڪي يورپي براعظم ڏانهن لڏي ويا. اهي سيگاني (فرانس ۾) ۽ زيگيونر (جرمني ۾) جي نالي سان مشهور ٿيا، جيڪو انهن جي قبيلي کي انهن جي واپار جي ڪري ڏنو ويو هو. (مٿيان ٻه نالا ترڪي لفظ زنڪائر يعني لوھ مان نڪتل آهن). پر اسپين ۾، جتي اهي عرب دور ۾ اڳ ۾ پهتا هئا، انهن جي سڃاڻپ وڌيڪ صحيح طور تي انهن جي وطن (سنڌ) کان پوءِ سنتانوس جي نالي سان ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ هنٽانوس جي نالي سان تلفظ ڪيو ويو جيئن اڄ ڪيو ويندو آهي. اهي انهن ماڻهن ۾ پڻ شامل هئا جيڪي سنڌين جي موسيقي کي اسپين ڏانهن وٺي وڃڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا، جيڪو ڳوٺ جي ماڻهن ۾ مشهور ٿيو جن ۾ اهي روزي روٽي لاءِ ڳائيندا ۽ ناچ ڪندا هئا. اڄ به، اهي جپسي پنهنجن ابن ڏاڏن پاران مقرر ڪيل سرن کي ڳائي رهيا آهن، موسيقي ۾ ٿوري تبديلي سان.

هڪ اسپيني عالم ريبيرا جا تبصرا اسپيني ۽ سنڌي موسيقي جي وچ ۾ غالب تعلق جي شاهدي ڏين ٿا. سندس مطابق، "اسپين جي مشهور موسيقي ( musica fieta )، تيرهين صدي ۾ ۽ ان کان پوءِ، اندلس ۽ اتان کان عربي کان فارسي ۽ ٻين ذريعن تائين ڳولي سگهجي ٿي. اهو وڌيڪ شامل ڪري سگهجي ٿو ته ان کي اوڀر طرف سنڌي ذريعن تائين به ڳولي سگهجي ٿو." ٻنهي علائقن جي موسيقي جي وچ ۾ هڪجهڙائي استعمال ٿيندڙ سازن مان پڻ سڃاڻي سگهجي ٿي. هڪ مثال خاص طور تي ڏکڻ اسپين ۾ عربن جو ال-قطارا آهي، جيڪو اسپيني ماڻهن پاران ترتيب ڏنو ويو ۽ آخرڪار اسپين جو قومي ساز بڻجي ويو.
اڄ تائين موجود ثبوتن واضح طور تي انهن تارن کي ظاهر ڪيو آهي جيڪي اسپيني موسيقي کي سنڌين سان ڳنڍيندا آهن، پر عالم ۽ موسيقار وڌيڪ ثبوتن جي ڳولا ۾ آهن جيڪي سنڌي موسيقي جي اسپيني لاڳاپن جي دعوائن تي يقين رکن ٿا. سيوٽا، تاريخ 1869 ، اصل ۾ ايڊولف اسٽائلر پاران ٺاهيل ، ۽ اتر مراڪش (مارڪو جي نالي سان لکيل) 1908
تحقيق ۽ ترتيب؛ محقق؛ ڊاڪٽر محمد علي محمدي