فاسل ٻارڻ

فاسل فيول (Fossil fuel) يا فاسل ٻارڻ ٻرندڙ ڪاربان مرڪبن يا هائيڊروڪاربانن تي ٻڌل اهڙو مادو آهي، جيڪو زمين جي تهن ۾ لکن سالن کان پوريل قديم جاندارن (جانورن، ٻوٽن ۽ مائيڪرو پلانڪٽنز) جي باقيات مان قدرتي طور ٺهي ٿو. اهڙن مرڪبن جا وڏا ذخيرا جهڙوڪ ڪوئلو، پيٽروليم ۽ قدرتي گئس کوٽي ٻاهر ڪڍيا وڃن ٿا ۽ توانائي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻاريا وڃن ٿا. ان توانائي کي سڌي طرح پچائڻ، گرمائش يا روشنيءَ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو، يا وري ان سان گاڏيون هلائڻ ۽ بجلي پيدا ڪرڻ وارو ڪم ورتو وڃي ٿو. ڪجهه فاسل فيولن کي وڌيڪ صاف ڪري مٽيءَ جو تيل، گئسولين ۽ ڊيزل تيار ڪيو وڃي ٿو، يا انهن مان پلاسٽڪ ۽ ٻيون ڪيميائي شيون ٺاهيون وڃن ٿيون.

 بناوت ۽ تيار ٿيڻ جو عمل 
فاسل فيول جو بنياد مري ويل جاندارن جي آڪسيجن کانسواءِ ٿيندڙ ٽوڙ ڦوڙ (anaerobic decomposition) تي آهي. انهن نامياتي موادن کي ڪاربان سان ڀرپور فاسل فيول ۾ تبديل ٿيڻ لاءِ لکين سالن جو جيولاجيڪل وقت لڳي ٿو. ان ڪري انهن کي غير تجديدي وسيلا (non-renewable resources) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي هڪ ڀيرو ختم ٿيڻ کان پوءِ جلدي ٻيهر نٿا ٺهي سگهن.

 ماحولياتي اثرات 
فاسل فيول جو وڏي پيماني تي استعمال ماحول کي سخت نقصان پهچائي رهيو آهي:
 گرين هائوس گئسون: 2022ع ۾ انساني سرگرمين سبب خارج ٿيندڙ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (CO2) فاسل فيول ٻارڻ مان نڪتي هئي.
 گلوبل وارمنگ: فاسل فيول مان نڪرندڙ گئسون زمين جي گرمي پد ۾ واڌ (Global Warming) ۽ سمنڊن جي تيزابيت جو بنيادي ڪارڻ آهن.
 هوا جي آلودگي: هوا جي آلودگي سبب ٿيندڙ اڪثر موت فاسل فيول مان نڪرندڙ ذڙن ۽ زهريلين گئسن جي ڪري ٿين ٿا. اندازي موجب، ان سان عالمي معيشت کي مجموعي پيداوار جو 3 سيڪڙو نقصان پهچي ٿو.

 عالمي توانائي ۽ تبديلي 
2023ع تائين دنيا جي 77 سيڪڙو توانائي ۽ 60 سيڪڙو بجلي فاسل فيول مان حاصل ڪئي وئي. آلودگي ۽ آبهوا جي تبديلي (Climate Crisis) کي نظر ۾ رکندي، هاڻي دنيا فاسل فيول کي ختم ڪري تجديدي توانائي (Renewable energy) جهڙوڪ شمسي ۽ هوائي توانائي ڏانهن منتقل ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. عالمي معاهدا جهڙوڪ پيرس ڪلائيميٽ ايگريمينٽ هن تبديليءَ کي تيز ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويا آهن.

انٽرنيشنل انرجي ايجنسي موجب، جيڪڏهن دنيا کي آبهوا جي تبديليءَ جي بدترين اثرن کان بچڻو آهي، ته فاسل فيول ڪڍڻ جا وڌيڪ نوان منصوبا بند ڪرڻا پوندا.

 وڌيڪ ڏسو 
 توانائي
 گلوبل وارمنگ
 پيٽروليم

 حوالا 

Category:توانائي
Category:فاسل فيول
Category:ماحوليات