پليٽ ٽيڪٽانڪس

پليٽ ٽيڪٽانڪس (؛ لاطيني tectonicus ۽ قديم يوناني τεκτονικός (tektonikós) مان، معنيٰ "تعمير سان لاڳاپيل") زمين جي ساخت بابت هڪ سائنسي نظريو آهي، جنهن موجب زمين جي ليٿوسفير ڪيترين ئي وڏين ٽيڪٽانڪ پليٽن تي مشتمل آهي جيڪي تقريباً 3 کان 4 ارب سالن کان آهستي آهستي حرڪت ڪري رهيون آهن. هي ماڊل براعظمي سرڪڻ (continental drift) جي تصور تي ٻڌل آهي، جيڪو ويهين صدي جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ پيش ڪيو ويو هو. سامونڊي تري جي ڦهلاءَ (seafloor spreading) جي تصديق کان پوءِ 1960ع جي ڏهاڪي ۾ پليٽ ٽيڪٽانڪس کي جيو سائنس جي ماهرن وڏي پيماني تي قبول ڪيو. اهي عمل جيڪي پليٽن جي حرڪت ۽ زمين جي ڪرسٽ جي شڪل ٺاهين ٿا، انهن کي گڏيل طور "ٽيڪٽانڪس" چيو وڃي ٿو.

زمين جي ليٿوسفير، جيڪا ڌرتيءَ جو سخت ٻاهريون تهه آهي ۽ جنهن ۾ زميني ڪرسٽ ۽ مٿيون مينٽل شامل آهن، ست يا اٺ وڏين پليٽن ۽ ڪيترين ننڍين پليٽن ۾ ورهايل آهي. جتي پليٽون هڪ ٻئي سان ملن ٿيون، اتي انهن جي لاڳاپيل حرڪت مطابق پليٽ حدون (plate boundaries) ٺهن ٿيون: گڏ ٿيندڙ (convergent)، پري ٿيندڙ (divergent)، يا ٽرانسفارم (transform). پليٽن جي حرڪت عام طور تي صفر کان 10 سينٽي ميٽر في سال تائين هوندي آهي. اهڙن علائقن ۾ اڪثر زلزلا، آتش فشاني سرگرمي، جبل سازي، ۽ سامونڊي کوهن (oceanic trenches) جي ٺهڻ جهڙا عمل ٿيندا آهن.

ٽيڪٽانڪ پليٽون سامونڊي ليٿوسفير ۽ وڌيڪ ٿلهي براعظمي ليٿوسفير تي مشتمل هونديون آهن، ۽ هر هڪ پنهنجي مخصوص ڪرسٽ سان ڍڪيل هوندي آهي. گڏ ٿيندڙ پليٽ حدن تي subduction جو عمل هڪ پليٽ کي ٻي پليٽ هيٺ مينٽل ۾ ڌڪي ڇڏيندو آهي، جنهن سان زمين جي ڪرسٽ جو ڪجهه حصو ختم ٿيندو آهي. هي نقصان نئين سامونڊي ڪرسٽ جي ٺهڻ سان توازن ۾ رهي ٿو، جيڪا divergent حدن تي seafloor spreading ذريعي ٺهي ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح زمين جي سطح جو مجموعي رقبو تقريباً ساڳيو رهندو آهي.

زمين واحد معلوم سيارو آهي جتي هن وقت فعال پليٽ ٽيڪٽانڪس موجود آهي، پر ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته ٻين سيارن ۽ چنڊن تي بہ ٽيڪٽانڪ سرگرمي جا نشان مليا آهن. مثال طور يوروبا (Jupiter جو چنڊ) تي برفاني پليٽن جي حرڪت جا نشان ڏٺا ويا آهن، جڏهن ته مريخ ۽ زهره تي ماضي ۾ ٽيڪٽانڪ سرگرمي ٿيڻ جا امڪان ظاهر ڪيا ويا آهن.

ٽيڪٽانڪ پليٽون نسبتاً سخت هونديون آهن ۽ هيٺ موجود ductile اسٿينوسفير تي ترنديون آهن. مينٽل اندر کثافت جي فرق سبب convection جا وهڪرا پيدا ٿين ٿا، جيڪي پليٽن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. seafloor spreading واري ريج تي پليٽون هڪ ٻئي کان پري ٿينديون آهن، جڏهن ته subduction زون تي ٿڌي ۽ ڳري سامونڊي ڪرسٽ مينٽل ۾ هيٺ لهندي آهي، جيڪا پليٽن جي حرڪت جو اهم محرڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻين عنصرن جهڙوڪ فعال convection، مينٽل اندر اوڀرندڙ وهڪرا (upwelling)، ۽ چنڊ جي ڪشش (tidal drag) بابت سائنسدانن ۾ اڃا به بحث جاري آهي.

 حوالا 

زمرو:ارضيات زمرو:زمين جي سائنس زمرو:پليٽ ٽيڪٽانڪس