وڻڪاري

وڻڪاري، ٻيلا لڳائڻ، ڪاٺ جي پلانٽيشن يا ٽمبر فارم (Tree plantation) مان مراد اهڙا ٻيلا آهن جيڪي ڪاٺ جي وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ لڳايا ويندا آهن. ان ۾ عام طور تي هڪ ئي قسم جا وڻ پوکيا ويندا آهن، جنھن کي مونوڪلچر ٻيلو (monoculture forest) چيو ويندو آهي. لفظ "ٽري فارم" نرسرين ۽ ڪرسمس جي وڻن جي فارمن لاءِ بہ استعمال ٿيندو آهي. پلانٽيشن ذريعي ٿوري وقت ۾ ڪاٺ جي وڏي مقدار پيدا ڪري سگهجي ٿي. اهي ٻيلا اڪثر سرڪاري ادارن (جھڙوڪ برطانيہ ۾ فاريسٽري ڪميشن) يا خانگي صنعتن (جھڙوڪ آمريڪا ۾ وائير هائوسر يا انڊونيشيا ۾ ايشيا پلپ اينڊ پيپر) پاران لڳايا ويندا آهن. ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾، ساڳ (teak) جي پلانٽيشن ڪيترن ئي هنڌن تي قدرتي ٻيلن جي جاءِ ورتي آهي.
صنعتي پلانٽيشن جو انتظام تجارتي پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي. اهي ٻيلا اڪثر هڪ ئي عمر جي وڻن تي مشتمل هوندا آهن. پوکيا ويندڙ ٻوٽا اڪثر جينياتي طور تي بھتر ڪيل هوندا آهن تہ جيئن اهي تيزيءَ سان وڌن ۽ بيمارين جو مقابلو ڪري سگهن.

پلانٽيشن مان ڪاٺ جي پيداوار قدرتي ٻيلن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي هوندي آهي. جتي قدرتي ٻيلا ساليانو 1 کان 3 ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر پيداوار ڏيندا آهن، اتي تيزي سان وڌندڙ وڻن جي پلانٽيشن 20 کان 30 ڪيوبڪ ميٽر تائين پيداوار ڏئي سگهي ٿي. سال 2000ع جي انگ اکرن موجب، پلانٽيشن عالمي ٻيلن جو صرف 5 سيڪڙو هئي، پر ان مان دنيا جي ڪاٺ جي ضرورتن جو 35 سيڪڙو پورو ڪيو ويو هو.

 واڌ جو چڪر (Growth cycle) 

 زمين جي تياري: پھرين سال ۾ زمين کي صاف ڪري نرسري مان حاصل ڪيل ٻوٽا (saplings) لڳايا ويندا آهن. اهي ٻوٽا اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ نسل جا هوندا آهن.
 نگھداشت: شروعاتي سالن ۾ ٻوٽن تي ڀاڻ ۽ جيت مار دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
 گهٽتائي (Thinning): جڏهن وڻ وڌي گيجهو ٿي ويندا آهن، تہ مقابلو گهٽائڻ لاءِ وچ مان ڪجهہ وڻ ڪٽيا ويندا آهن. اهي ڪٽيل وڻ ڪاغذ جي لوگو (pulp) يا پارٽيڪل بورڊ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.
 تياري ۽ واڍي: 10 کان 60 سالن جي عرصي ۾ جڏهن ٻيلو مڪمل تيار ٿي ويندو آهي، تہ سمورا وڻ ڪٽي ڪاٺ حاصل ڪيو ويندو آهي.
 ان کان پوءِ زمين کي ٻيھر صاف ڪري نوان وڻ لڳايا ويندا آهن.

 آبھوا جي تبديلي ۾ ڪردار 
ٻيلا فضا مان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ کي جذب ڪري گلوبل وارمنگ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا. تيزي سان وڌندڙ نوجوان وڻ وڌيڪ ڪاربان جذب ڪن ٿا. جيڪڏهن هن ڪاٺ مان پائيدار سامان تيار ڪيو وڃي تہ اهو ڪاربان ڪيترن ئي سالن تائين ذخيرو ٿيل رهي ٿو.

 مسئلا 

 مونوڪلچر (Monocultures) 
[Image comparing biodiversity in a natural forest vs a plantation monoculture]
قدرتي ٻيلن جي مقابلي ۾، پلانٽيشن ۾ جيو تنوع (biodiversity) تمام گهٽ هوندي آهي. هتي صرف هڪ ئي قسم جا وڻ هجڻ ڪري اهڙو ماحول (ecosystem) ناهي جڙندو جيڪو جانورن يا پکين لاءِ موزون هجي.

 سماجي مسئلا 
ڪجهہ ملڪن ۾ قدرتي ٻيلن کي ڪٽي پلانٽيشن لڳائڻ سان مقامي ماڻهن جا حق متاثر ٿيندا آهن. انڊونيشيا ۾ وڏين ڪمپنين پاران قدرتي ٻيلن کي ڪٽڻ ڪري مقامي آباديءَ جي گذر سفر جا ذريعا متاثر ٿيا آهن.

 غير مقامي وڻ 
پلانٽيشن ۾ اڪثر اهڙا وڻ لڳايا ويندا آهن جيڪي ان علائقي جا نہ هوندا آهن. مثال طور ڏکڻ آمريڪا ۾ لڳايل 88 سيڪڙو ٻيلا غير مقامي نسلن جا آهن.Payn, T. et al. 2015. Changes in planted forests and future global implications, Forest Ecology and Management 352: 57–67

 پڻ ڏسو 
 ٻيلو کاتو
 وڻڪاري جي تاريخ
 ڪاٺ جي صنعت

 حوالا