دارا اعظم

دارا پھريون (قديم فارسي ۾ :𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 جنھن جو سنڌي اچار:داراياوَهُوش؛ لڳ ڀڳ 550 ق.م – 486 ق.م)، جيڪو عام طور دارا اعظم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هخامنشي سلطنت جو ٽيون شاهنشاه هو. هن 522 ق.م کان 486 ق.م تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت تي پهتي، جنهن ۾ گهڻو ڪري اولھ ايشيا، بلقان جا حصا، قفقاز، ڪاري سمنڊ جا ساحلي علائقا، وچ ايشيا، سنڌو ماٿري، ۽ اتر آفريڪا جا حصا، جن ۾ مصر پڻ شامل هو.

دارا، برديا (يا سمرڊس) کي معزول ڪري تخت تي ويٺو؛ هن دعويٰ ڪئي ته برديا اصل ۾ هڪ جعلساز هو جنهن جو نالو گوماتا هو. دارا جي حڪومت جي شروعات ۾ سڄي سلطنت ۾ بغاوتون ٿيون، پر هن سڀني کي شڪست ڏني. يوناني تاريخنويسيءَ ۾ سندس هڪ اهم ڪارروائي آٿينس ۽ ايريٽريا خلاف مهم هئي، جيڪا آئوني بغاوت ۾ انهن جي شرڪت سبب ڪئي وئي. دارا سلطنت کي انتظامي صوبن ۾ ورهايو، جن مان هر هڪ تي هڪ ستراپ مقرر ڪيو ويو. هن هخامنشي سڪا جاري ڪيا، آرامي ٻولي کي قديم فارسي سان گڏ سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو، ۽ رستن، ماپن ۽ وزنن کي معياري بڻايو. انهن قدمن سان سلطنت وڌيڪ مرڪزي ۽ منظم ٿي وئي.

 نالي جي اصل 

دارا نالو قديم يوناني Δαρεῖος (داريوس) مان آيل آهي، جيڪو قديم فارسي دارايوهُوش (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁) مان نڪتل آهي. هن نالي جو مطلب آهي “نيڪي کي مضبوط رکڻ وارو”. اهو نالو ايلامي ٻولي، بابلي ٻولي ۽ آرامي ٻولي ٻ ۾ پڻ مختلف صورتن ۾ ملي ٿو.

 بنيادي ماخذ 

دارا اعظم بابت سڀ کان اهم ماخذ بيھستون ڪتبو آهي، جيڪو ايلامي ٻولي، قديم فارسي ۽ اڪدي ٻولي ۾ لکيل آهي. هن لکت ۾ دارا پنهنجي نسب، اقتدار حاصل ڪرڻ ۽ بغاوتن جي شڪست جو تفصيل ڏنو آهي، ۽ پاڻ کي اهورا مزدا جي فضل سان جائز بادشاهه قرار ڏنو آهي.

 شروعاتي زندگي 

دارا، هستاسپس جو وڏو پٽ هو. سندس ماءُ بابت اختلاف آهي؛ ڪجهه تاريخدانن موجب سندس ماءُ روڊوگون هئي، جڏهن ته جديد تحقيق موجب ارداباما سندس ماءُ هئي. دارا شروعات ۾ ڪمبوجيه ٻيون جي دور ۾ سپاهي ۽ نيزه بردار طور خدمت ڪئي.

 تخت نشيني 
قديم ماخذن موجب، ڪمبوجيه ٻيون جي موت کان پوءِ هڪ شخص گوماتا پاڻ کي برديا ظاهر ڪري تخت تي ويٺو. دارا ۽ ڇهن ٻين اميرن گڏجي کيس قتل ڪيو ۽ سيپٽمبر 522 ق.م ۾ دارا بادشاهه بڻيو. يوناني تاريخدان هيروڊوٽس موجب، بعد ۾ دارا هڪ مقابلي ذريعي بادشاهه چونڊيو ويو، جنهن ۾ سندس گهوڙي پهرين هڻڪار ڪئي. ڪيترا جديد تاريخدان سمجهن ٿا ته دارا جي ڪهاڻي سياسي جواز لاءِ ٺاهيل هئي ۽ حقيقت ۾ هن سائرس اعظم جي جائز جانشين برديا کي هٽائي اقتدار سنڀاليو.
دارا جي بيان موجب، جيڪو بيھستون ڪتبو ۾ درج آهي، ڪمبوجيه ٻيون پنهنجي ئي ڀاءُ برديا کي قتل ڪيو هو، پر هي قتل ايراني ماڻهن ۾ معلوم نه هو. ان دوران هڪ امڪاني غاصب، جنهن جو نالو گوماتا هو، ماڻهن سان ڪوڙ ڳالهائي پاڻ کي برديا ظاهر ڪيو. ڪمبوجيه جي حڪمراني خلاف ايراني ماڻهو اڳ ئي بيزار ٿي چڪا هئا، ۽ 11 مارچ 522 ق.م تي، سندس غيرموجودگيءَ ۾، ڪمبوجيه خلاف بغاوت شروع ٿي. 1 جولاءِ تي، ايراني ماڻهن پاڻ کي گوماتا جي اڳواڻي هيٺ رکڻ جو فيصلو ڪيو، کيس ”برديا“ سمجهي. هخامنشي خاندان مان ڪو به شخص، پنهنجي جان جي خطري سبب، گوماتا خلاف اٿڻ جي همت نه ڪئي. دارا، جيڪو ڪمبوجيه جي معزول ٿيڻ تائين سندس نيزه بردار طور خدمت ڪندو رهيو هو، خدا کان مدد گهري ۽ سيپٽمبر 522 ق.م ۾ اوٽانيس، انٽافرينس، گوبرياس، هيدارنيس، ميگابيزس اول ۽ اسپاثينس سان گڏ، سڪاياووتي جي قلعي ۾ گوماتا کي قتل ڪيو.

هيروڊوٽس دارا جي تخت نشيني بابت هڪ مشڪوڪ بيان ڏئي ٿو: گوماتا جي قتل کان ڪجهه ڏينهن پوءِ، دارا ۽ ٻيا ڇهه امير سلطنت جي مستقبل بابت بحث ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيا. شروعات ۾، ستنهي حڪومت جي شڪل تي بحث ڪيو: جمهوري رياست (ايسونوميا) جي سخت حمايت اوٽانيس ڪئي، اشرافيه جي حڪومت (اليگارڪي) جي حمايت ميگابيزس ڪئي، جڏهن ته دارا بادشاهيءَ جو حامي هو. دارا دليل ڏنو ته جمهوري نظام فساد ۽ اندروني ويڙهه کي جنم ڏيندو، جڏهن ته بادشاهيءَ ۾ اهڙي هڪجهڙائي ۽ فيصلائپ هوندي جيڪا ٻين نظامن ۾ ممڪن نه آهي، ۽ هن ٻين اميرن کي قائل ڪري ورتو.

بادشاهه چونڊڻ لاءِ، ڇهن اميرن هڪ امتحان جو فيصلو ڪيو؛ اوٽانيس پاڻ کي الڳ رکيو، ڇاڪاڻ⁠ تہ هو بادشاهه ٿيڻ جو خواهشمند نه هو. سڀني کي سج اڀرڻ وقت محل کان ٻاهر گهوڙن تي سوار ٿي گڏ ٿيڻ هو، ۽ جنهن جو گهوڙو سج جي سڃاڻپ ۾ سڀ کان پهرين هڻڪار ڪندو، اهو بادشاهه بڻبو. هيروڊوٽس موجب، دارا وٽ هڪ غلام هو، اويباريس، جنهن دارا جي پسنديده گهوڙي لاءِ هڪ مادي گهوڙي جا جنسي عضوا هٿ سان ڇهيا. جڏهن ڇهه امير گڏ ٿيا، اويباريس پنهنجا هٿ دارا جي گهوڙي جي نٿڻن ڀرسان رکيا، جنهن خوشبوءَ سان جوش ۾ اچي هڻڪار ڪئي. ان کان پوءِ وڄ ۽ گجگوڙ ٿي، جنهن سبب ٻيا امير گهوڙن تان لهي دارا اڳيان جهڪي پيا، هن واقعي کي خدائي اشارت سمجهي. هن روايت ۾، دارا پاڻ دعويٰ ڪئي ته هن تخت فراڊ سان نه، پر هوشياري سان حاصل ڪيو، ۽ پاڻ جي مورتي به ٺهرائي، جنهن ۾ هو هڻڪار ڪندڙ گهوڙي تي سوار ڏيکاريل هو، جنهن تي لکت هئي: ”دارا، هستاسپس جو پٽ، فارس جي بادشاهي پنهنجي گهوڙي جي دانائي ۽ پنهنجي اصطبل جي نگران اويباريس جي ذهين تدبير سان حاصل ڪئي.“

يوناني تاريخدانن موجب، ڪمبوجيه ٻيون مصر وڃڻ وقت پتيزيٿس کي سلطنت جو نگهبان مقرر ڪيو هو. پوءِ هن پريخاسپس کي برديا کي قتل ڪرڻ لاءِ موڪليو. قتل کان پوءِ، پتيزيٿس پنهنجي ڀاءُ گوماتا کي، جيڪو هڪ مجوسي هو ۽ برديا جهڙو نظر ايندو هو، تخت تي ويهاريو ۽ کيس عظيم بادشاهه قرار ڏنو. اوٽانيس کي خبر پئي ته گوماتا جعلساز آهي، تنهن ڪري هن دارا سميت ڇهن ٻين ايراني اميرن سان گڏجي جعلي برديا کي هٽائڻ جو منصوبو ٺاهيو. جعلساز ۽ سندس ڀاءُ پتيزيٿس سميت ٻين مجوسين کي قتل ڪرڻ کان پوءِ، دارا کي ايندڙ صبح بادشاهه بڻايو ويو.

دارا جي اقتدار تائين پهچڻ بابت تفصيل عام طور تي جعلسازي سمجهيا وڃن ٿا، ۽ اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حقيقت ۾ سائرس اعظم جي جائز جانشين، برديا، جي تخت اونڌو ڪرڻ ۽ قتل کي لڪائڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا. پنهنجي حڪمراني کي جائز بڻائڻ لاءِ، دارا پاڻ ۽ سائرس جي وچ ۾ هڪ گڏيل نسب ٺاهيو، ۽ اخيميني کي سندن خاندان جو نالي وارو باني قرار ڏنو. حقيقت ۾، دارا سائرس ۽ سندس ابن ڏاڏن، يعني انشان جي حڪمرانن، جي ساڳئي گهراڻي سان واسطو نه رکندو هو.

 شروعاتي حڪمراني 

 شروعاتي بغاوتون 

پاسارگاد ۾ پنهنجي تاجپوشي کان پوءِ، دارا ايڪباتانا ڏانهن روانو ٿيو. اتي کيس جلد خبر پئي ته برديا لاءِ حمايت اڃا به مضبوط هئي، ۽ ايلام ۽ بابل ۾ بغاوتون شروع ٿي چڪيون هيون. دارا ايلامي بغاوت ان وقت ختم ڪئي جڏهن انقلابي اڳواڻ اسخينا کي سوسا ۾ گرفتار ڪري قتل ڪيو ويو. ٽن مهينن اندر بابل جي بغاوت به ختم ٿي وئي. بابل ۾ رهندي، دارا کي خبر پئي ته باڪتريا ۾ به بغاوت شروع ٿي چڪي هئي، جيڪا هڪ ستراپي هئي ۽ اڳي هميشه دارا جي حامي رهي هئي، ۽ جنهن ڏانهن هن شروعاتي طور فوج موڪلي هئي ته بغاوت کي دٻائي. ان کان پوءِ پيرسس (فارسين جو وطن ۽ دارا جو علائقو) ۾، ۽ پوءِ ٻيهر ايلام ۽ بابل ۾ بغاوتون ٿيون، جن کان پوءِ ميديا، پارٿيا، اشوريا ۽ مصر ۾ به بغاوتون ڦهلجي ويون.

522 ق.م تائين، هخامنشي سلطنت جي گهڻن علائقن ۾ دارا خلاف بغاوتون ٿي چڪيون هيون، ۽ سڄي سلطنت انتشار جو شڪار هئي. جيتوڻيڪ دارا کي عام ماڻهن جي وڏي حمايت حاصل نه هئي، پر هن وٽ هڪ وفادار فوج موجود هئي، جيڪا سندس ويجهن ساٿين ۽ اميرن جي اڳواڻي هيٺ هئي (انهن ڇهن اميرن سميت، جن گوماتا کي هٽائڻ ۾ سندس مدد ڪئي هئي). انهن جي مدد سان، دارا هڪ سال اندر سڀ بغاوتون دٻائي ڇڏيون. دارا جي پنهنجي بيان موجب، هن بغاوتن کي ختم ڪندي مجموعي طور نون ”ڪوڙن بادشاهن“ کي قتل ڪيو. دارا انهن بغاوتن جو تفصيلي احوال بيھستون ڪتبو ۾ محفوظ ڪيو.

 انٽافرنيس جو خاتمو 
دارا جي شروعاتي حڪمراني جي اهم واقعن مان هڪ انٽافرنيس جو قتل هو، جيڪو انهن ستن اميرن مان هڪ هو، جن اڳوڻي حڪمران کي هٽائي دارا کي نئون بادشاهه مقرر ڪيو هو. انهن ستن اميرن ۾ هڪ معاهدو ٿيو هو ته اهي جڏهن به چاهين، نئين بادشاهه سان ملاقات ڪري سگهن ٿا، سواءِ ان وقت جي جڏهن هو ڪنهن عورت سان گڏ هجي. هڪ شام، انٽافرنيس دارا سان ملڻ لاءِ محل ويو، پر ٻن عملدارن کيس روڪيو ۽ ٻڌايو ته دارا ان وقت هڪ عورت سان گڏ آهي. سخت ڪاوڙ ۽ توهين محسوس ڪندي، انٽافرنيس پنهنجي تلوار ڪڍي انهن ٻنهي عملدارن جا ڪن ۽ نڪ ڪاٽي ڇڏيا. محل مان نڪرندي، هن پنهنجي گهوڙي جي لغام کڻي ٻنهي عملدارن کي پاڻ ۾ ٻڌي ڇڏيو.
عملدار بادشاهه وٽ وڃي انٽافرنيس جي ڪيل حرڪت ڏيکاري. دارا کي پنهنجي حفاظت بابت خوف محسوس ٿيو؛ هن سمجهيو ته شايد سڀ ست امير گڏجي بغاوت جي تياري ڪري رهيا آهن، ۽ عملدارن تي حملو ان بغاوت جي پهرين نشاني آهي. هن هر هڪ امير ڏانهن قاصد موڪليو ته پڇي ته ڇا هو انٽافرنيس جي عمل جي حمايت ڪن ٿا. سڀني انڪار ڪيو ۽ انٽافرنيس جي عمل کان لاتعلقي ظاهر ڪئي، ۽ ٻيهر دارا کي ”شھنشاھ“ تسليم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. دارا جو اميرن کان اهڙو سوال ڪرڻ ظاهر ڪري ٿو ته هو اڃا تائين پنهنجي اقتدار بابت مڪمل طور مطمئن نه هو.
وڌيڪ مزاحمت کان بچڻ لاءِ، دارا فوج موڪلي انٽافرنيس، سندس پٽ، ڪٽنب، مٽن مائٽن ۽ انهن سڀني دوستن کي گرفتار ڪرايو، جيڪي هٿيار کڻي سگهن پيا. دارا سمجهيو ته انٽافرنيس بغاوت جي رٿابندي ڪري رهيو هو، پر جڏهن کيس درٻار ۾ آندو ويو ته اهڙي ڪنهن به سازش جو ثبوت نه مليو. تنهن هوندي به، دارا انٽافرنيس جي سڄي ڪٽنب کي قتل ڪرايو، سواءِ سندس زال جي ڀاءُ ۽ پٽ جي. زال کي چيو ويو ته هوءَ ڀاءُ ۽ پٽ مان ڪنهن هڪ کي بچائڻ لاءِ چونڊي. هن پنهنجي ڀاءُ کي بچائڻ جو انتخاب ڪيو، اهو دليل ڏيندي ته هوءَ ٻيو مڙس ۽ ٻيو پٽ حاصل ڪري سگهي ٿي، پر ڀاءُ رڳو هڪ ئي هوندو آهي. دارا سندس جواب کان متاثر ٿيو ۽ سندس ڀاءُ ۽ پٽ ٻنهي جي جان بخشي ڪئي.

 فوجي مهمون 

 مصري مهم 

سلطنت اندر پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، دارا مصر ڏانهن مهم شروع ڪئي، جتي هن باغي فوجن کي شڪست ڏئي اهي زمينون محفوظ ڪيون، جيڪي ڪمبوجيه ٻئين فتح ڪيون هيون، ۽ مصر جو وڏو حصو هخامنشي سلطنت ۾ وڌيڪ مضبوط نموني شامل ڪيو. بيھستون ڪتبي موجب، مصري بغاوت ان وقت شروع ٿي جڏهن دارا بابل ۾ هو ۽ اتي واري بغاوت کي منهن ڏئي رهيو هو. البت، اهو به تجويز ڪيو ويو آهي ته هن لکت ۾ بغاوت ڪندڙ صوبن جي فهرست ۾ مصر جو شامل ٿيڻ ممڪن آهي ته ليکڪانه (scribal) غلطي هجي، ۽ حقيقي بغاوت لاءِ مختلف تاريخون ممڪن آهن. ساڳئي طرح باغي اڳواڻ جي سڃاڻپ به معلوم نه آهي، پر ڪجهه عالمن ان کي پيتوباسٽس ٽيون سان ڳنڍيو آهي.

ٻين مهمن جي هڪ سلسلي وسيلي، دارا اوّل آخرڪار سلطنت جي علائقائي عروج تي حڪمران ٿيو، جڏهن اها اولهه ۾ بالڪن جي ڪن حصن (ٿريس–مقدونيه، بلغاريا–پيئونيا) کان وٺي اوڀر ۾ سنڌو وادي تائين ڦهليل هئي.

 سنڌو ماٿري تي چڙهائي 

516 ق.م ۾ دارا مرڪزي ايشيا، آريا ۽ باڪتريا ڏانهن مهم تي نڪتو ۽ پوءِ افغانستان مان ٿيندو ٽيڪسلا (اڄوڪي پاڪستان) تائين پهتو. دارا 516–515 ق.م جي سياري ۾ گنڌارا ۾ رهيو، جتي هن سنڌ فتح ڪرڻ لاءِ تياريون ڪيون. دارا 515 ق.م ۾ سنڌو درياهه جي چوڌاري علائقا فتح ڪيا. دارا اوّل گنڌارا کان وٺي اڄوڪي ڪراچي تائين سنڌو ماٿري تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ۽ يوناني سڪائلاڪس کي مقرر ڪيو ته هو سنڌو جي ڇوڙ کان سوئز تائين هندي سمنڊ جو جائزو وٺي.

 بابلي بغاوت 
برديا جي قتل کان پوءِ، سلطنت ۾ وڏي پيماني تي بغاوتون ڦهلجي ويون، خاص ڪري اوڀرئين پاسي. دارا پنهنجي بادشاهي کي زور سان قائم رکيو: هن سلطنت اندر پنهنجي لشڪرن کي گهمايو ۽ هر بغاوت الڳ الڳ دٻائي. انهن سڀني ۾ سڀ کان نمايان بغاوت بابلي بغاوت هئي، جنهن جي اڳواڻي نبوڪد نصر ٽيون ڪئي. اها بغاوت تڏهن ٿي جڏهن اوتانيس ٻين بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ بابل مان فوج جو وڏو حصو ڪڍي دارا جي مدد لاءِ روانو ٿيو. دارا سمجهيو ته بابلي ماڻهن هن جي ڪمزوري مان فائدو ورتو ۽ کيس ڌوڪو ڏنو؛ نتيجي ۾ هن وڏو لشڪر گڏ ڪري بابل ڏانهن وڌيو. بابل ۾ هن کي بند دروازن ۽ اهڙين دفاعي تيارين سان منهن ڏيڻو پيو، جيڪي هن ۽ سندس فوجن کي شهر اندر اچڻ کان روڪڻ لاءِ هيون.

دارا کي باغين طرفان ٺٺوليون ۽ طعنا به ٻڌڻا پيا، جن مان هڪ مشهور جملي جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو: "ها، تڏهن تون اسان جو شهر وٺندين، جڏهن خچر ٻچا ڄڻين." هڪ اڌ سال تائين، دارا ۽ سندس فوجون شهر ٻيهر وٺڻ ۾ ناڪام رهيون، جيتوڻيڪ هن ڪيترائي طريقا ۽ حڪمت عمليون آزمائيون، ايستائين جو انهن ئي تدبيرن جي نقل به ڪئي، جيڪي سائرس اعظم بابل فتح ڪرڻ وقت استعمال ڪيون هيون. پر پوءِ حالتون دارا جي حق ۾ تڏهن بدلجي ويون جڏهن ڪهاڻي موجب، هڪ خچر (جيڪو اعليٰ درجي جي سپاهي زوپائرس جو هو) ٻچو ڄڻي ڏنو. پوءِ اهو منصوبو ٺاهيو ويو ته زوپائرس ڀاڳوڙو بڻجي بابلي ڪئمپ ۾ وڃي ۽ بابلي ماڻهن جو ڀروسو حاصل ڪري. منصوبو ڪامياب ٿيو ۽ دارا جي فوج آخرڪار شهر کي گهيرو ڪري باغين کي شڪست ڏني.

هن بغاوت دوران، سيٿي خانه بدوشن به افراتفري مان فائدو وٺي فارس تي چڙهائي ڪئي. دارا پهرين ايلام، اشوريا ۽ بابل ۾ باغين کي شڪست ڏئي فارغ ٿيو، پوءِ سيٿي چڙهائي ڪندڙن تي حملو ڪيو. هن انهن جو پيڇو ڪيو؛ اهي کيس هڪ ڌٻڻ (marsh) ڏانهن وٺي ويا، جتي کيس ڪو سڌو دشمن نظر نه آيو، پر هڪ راز ڀريو سيٿي قبيلو مليو. هن اسڪونخا نالي سيٿي بادشاهه کي گرفتار ڪيو ۽ کيس ٻين باغي بادشاهن سان گڏ بيھستون ڪتبي ۾ ڏيکاريل تصويرن ۾ شامل ڪيو ويو.

 يورپي سيٿي مهم 

سيٿي قوم اتر ايراني خانه بدوش قبيلن جو هڪ گروهه هو، جيڪي اوڀر ايراني ٻولي (سيٿي ٻوليون) ڳالهائيندا هئا. انهن ميديا تي حملو ڪيو هو، جنگ ۾ سائرس اعظم کي قتل ڪيو هو، دارا خلاف بغاوت ڪئي ۽ مرڪزي ايشيا ۽ ڪاري سمنڊ جي ڪنارن جي وچ ۾ واپار کي متاثر ڪرڻ جو خطرو بڻيا، ڇو ته اهي ڊينيوب درياھ، ڊان درياھ ۽ ڪاري سمنڊ جي وچ واري علائقي ۾ رهندا هئا.

دارا ٻيڙين جي پل ذريعي باسفورس واري ڳچيءَ وٽان ڪارو سمنڊ پار ڪيو. دارا اوڀر يورپ جا وڏا حصا فتح ڪيا ۽ ڊينيوب درياھ به پار ڪري سيٿين سان جنگ ڪئي. دارا 513 ق.م ۾ يورپي سيٿيا تي چڙهائي ڪئي،Miroslav Ivanov Vasilev. "The Policy of Darius and Xerxes towards Thrace and Macedonia"  p.  70 پر سيٿين دارا جي فوج کان بچندا رهيا: هو چالاڪ حرڪتون ڪري ۽ اوڀر طرف هٽندي، ساڳئي وقت ڳوٺاڻن علائقن کي اجاڙي، کوهن کي بند ڪري، قافلا روڪي، چراگاهه ساڙي، ۽ دارا جي لشڪر تي لڳاتار ڇاپا هڻندا رهيا. دارا جنگ ڪرڻ چاهيو، تنهنڪري هن انهن جو پيڇو ڪيو، پر هو سيٿي علائقن جي گهراين ۾ اندر تائين هليا ويا، جتي نه فتح ڪرڻ لاءِ شهر هئا ۽ نه ئي خوراڪ لاءِ ڪافي وسيلا. مايوسي ۾، دارا سيٿي حڪمران ايدانٿائرسس ڏانهن خط لکي جنگ يا تابعداري جو مطالبو ڪيو. حڪمران جواب ڏنو ته هو تڏهن تائين دارا سان سامهون واري جنگ نه ڪندو جيستائين اهي پنهنجن پيءُ ڏاڏن جون قبرون نه ڳولين ۽ کين تباهه ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪن؛ ان کان اڳ هو ساڳي حڪمت عملي جاري رکندا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن وٽ وڃائڻ لاءِ نه شهر آهن نه پوکيل زمينون.

سيٿين جي بچاءُ واري حڪمت عملي باوجود، هن مرحلي تائين دارا جي مهم نسبتاً ڪامياب رهي. هيروڊوٽس جي بيان موجب، سيٿين جي طريقن سبب انهن جي بهترين زمينن کي نقصان پهتو ۽ انهن جي وفادار ساٿين کي به وڏو ڌڪ لڳو. انهيءَ سان دارا کي اڳڀرائي جو موقعو مليو. جڏهن هو اوڀر يورپ جي سيٿي علائقن جي پوکيل زمينن ۾ اوڀر طرف وڌندو رهيو، ته سندس بحري جهازن (fleet) جي مدد سان کيس رسد ملندي رهي ۽ ڪنهن حد تائين هو زمين مان به گذر بسر ڪندو رهيو. هن رستي ۾ بودينين جي قلعي بند شهر تي قبضو ڪيو، جيڪي سيٿين جا ساٿي هئا، ۽ ان کي ساڙي ڇڏيو. آخرڪار دارا اوئارس درياھ جي ڪناري تي رڪجڻ جو حڪم ڏنو، جتي هن سرحدي دفاع لاء "اٺ وڏا قلعا" تعمير ڪرايا، جيڪي "هڪ ٻئي کان لڳ ڀڳ  پري" هئا، پنهنجي تواريخ ۾ هيروڊوٽس لکي ٿو ته اهي قلعن جا کنڊر سندس زماني ۾ به موجود هئا. سيٿين جو هڪ مهينو پيڇو ڪرڻ کان پوءِ دارا جي لشڪر کي ٿڪاوٽ، تنگي ۽ بيمارين سبب نقصان ٿيڻ لڳو. وڌيڪ فوج وڃائڻ جي انديشي تحت، دارا وولگا درياھ جي ڪنارن وٽان واپسي جو رخ اختيار ڪيو ۽ ٿريس ڏانهن هليو ويو. هن ڪافي سيٿي علائقو فتح ڪري ڇڏيو هو، جنهن سبب سيٿين کي فارسي فوجن جو لحاظ ڪرڻو پيو.

 يونان تي فارسي چڙهائي 


دارا جي يورپي مهم سندس حڪمراني جو وڏو واقعو هئي، جيڪا ٿريس تي چڙهائي سان شروع ٿي. دارا اتر ايجيئن سمنڊ جي ڪيترن شهرن تي به قبضو ڪيو، ۽ پيئونيا کي پڻ تابع ڪيو، جڏهن ته مقدونيه "زمين ۽ پاڻي" جي گهرج کان پوءِ رضاڪاراڻي طرح جهڪي پئي ۽ هڪ تابعدار بادشاهت vassal بڻجي وئي.Joseph Roisman, Ian Worthington. "A companion to Ancient Macedonia" John Wiley & Sons, 2011.  pp. 135–138, 343 پوءِ دارا ميگابيزس کي ٿريس فتح ڪرڻ لاءِ ڇڏي، سياري لاءِ سارڊس موٽي آيو. ايشيا مائنر ۾ رهندڙ يوناني ۽ يوناني ٻيٽن جو ڪجهه حصو اڳ ئي 510 ق.م تائين فارسي حڪمراني هيٺ اچي چڪو هو. تنهن هوندي به، ڪي يوناني اهڙا به هئا جيڪي فارس جا حامي هئا، جيتوڻيڪ اهي گهڻو ڪري ايٿنس ۾ مرڪوز هئا. يوناني–فارسي لاڳاپا بهتر ڪرڻ لاءِ، دارا پنهنجي درٻار ۽ خزانا انهن يونانين لاءِ کولي ڇڏيا، جيڪي سندس خدمت ڪرڻ چاهيندا هئا. اهي يوناني دارا وٽ سپاهي، ڪاريگر، رياستدان ۽ جهازران طور ڪم ڪندا رهيا. پر يونانين ۾ دارا جي سلطنت جي طاقت بابت وڌندڙ خدشا، ۽ آئيونيا ۽ لڊيا ۾ يونانين جي لڳاتار مداخلت، انهن تڪرارن لاءِ زمين هموار ڪري رهي هئي، جيڪي اڳتي هلي فارس ۽ ڪجهه وڏين يوناني شهر رياستن جي وچ ۾ ٿيا.

جڏهن ارستاگوراس آئيوني بغاوت منظم ڪئي، ته ايريتريا ۽ ايٿنس سندس مدد لاءِ جهاز ۽ فوجون آئيونيا ڏانهن موڪليون ۽ سارڊس کي ساڙيو. بغاوت دٻائڻ لاءِ فارسي فوجي ۽ بحري ڪاروائين جي نتيجي ۾ آئيوني علائقا ۽ يوناني ٻيٽ ٻيهر فارسي قبضي ۾ آيا، ۽ ٿريس ٻيهر تابع ٿي، جڏهن ته 492 ق.م ۾ ماردونيوس هيٺ مقدونيه به فتح ٿي وئي. مقدونيه دير سان 6هين صدي ق.م کان فارسين جي خراج ڏيندڙ بادشاهت هئي، پر ڪجهه حد تائين خودمختياري برقرار رکي هئي. ماردونيوس جي 492 ق.م واري مهم ان کي مڪمل طور فارسي بادشاهت جو تابع حصو بڻايو. اهي فوجي قدم، آئيونيا جي بغاوت جي سڌي ردِعمل طور، يونان جي مکيه زمين تي پهرين فارسي چڙهائي جو آغاز بڻيا. ساڳئي وقت، ايٿنس ۾ فارس مخالف ڌريون وڌيڪ طاقتور ٿي ويون، ۽ فارس نواز امير کي ايٿنس ۽ اسپارٽا مان جلاوطن ڪيو ويو.

دارا پنهنجي ناٺي جي اڳواڻي ۾ فوجون هيلسپونٽ پار موڪليون، پر هڪ شديد طوفان ۽ ٿريس جي قبيلن جي ستاءُ سبب فوجون واپس موٽي آيون. ايٿنس ۽ ايريتريا کان بدلو وٺڻ لاءِ، دارا 20,000 سپاهين جو ٻيو لشڪر تيار ڪيو، جنهن جي اڳواڻي سندس ائڊمرل داتس ۽ سندس ڀاڻيجو ارتافيرنيس ارتافيرنيس ڪري رهيا هئا. انهن ايريتريا تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ ميراٿون ڏانهن وڌيا. 490 ق.م ۾ ميراٿون جي جنگ ۾، فارسي فوج هڪ ڳري هٿياربند ايٿني لشڪر هٿان شڪست کاڌي: ايٿنس جا 9,000 سپاهي، جن کي 600 پليٽيا وارن ۽ 10,000 هلڪا هٿياربند سپاهي (سردار ميلٽياڊس) ساٿ ڏئي رهيا هئا. ميراٿون واري شڪست يونان تي پهرين فارسي چڙهائي جي پڄاڻي هئي. دارا ٻي ٻيڙي/فوج تيار ڪرڻ لڳو، جنهن جي قيادت هو پاڻ ڪرڻ چاهيو پيو، پر تياريون مڪمل ٿيڻ کان اڳ دارا وفات ڪري ويو، ۽ اها ذميواري سندس پٽ زيرڪسيس ڏانهن منتقل ٿي وئي.

 حڪومت 

 تنظيم 


پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾، دارا سلطنت جي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۽ ٽيڪسن جي ان نظام کي سڌارڻ چاهيو، جيڪو هن کي سائرس اعظم ۽ ڪمبوجيه ٻيون کان ورثي ۾ مليو هو. ان مقصد لاءِ، دارا ويهه صوبا قائم ڪيا، جن کي ستراپي چيو ويندو هو (يا آرڪي)، ۽ هر صوبي تي هڪ ستراپ (آرڪون) مقرر ڪيو ويو، جنهن تي هڪ مقرر خراج ادا ڪرڻ لازم هو. هيروڊوٽس وٽ خراجن جي هڪ مڪمل فهرست محفوظ آهي، جيڪا آئيونيا کان شروع ٿي ۽ اولهه کان اوڀر طرف ٻين ستراپين کي بيان ڪري ٿي، سواءِ پرشيا جي، جيڪو پارسين جو وطن هو ۽ اهو واحد صوبو هو جيڪو فتح ڪيل علائقو نه هو.

خراج چاندي ۽ سون ٻنهي صورتن ۾ ادا ڪيو ويندو هو. چانديءَ وارو خراج بابلي ايڪي سان ماپيو ويندو هو، جڏهن ته سون وارو خراج يوبويائي ايڪي سان. ستراپن کان گڏ ٿيندڙ ڪُل خراج پندرهن هزار چانديءَ جي ايڪن کان گهٽ هو.
گهڻا ستراپ پارسي قوم سان تعلق رکندا هئا ۽ شاهي گهراڻي يا ڇهن وڏن امير خاندانن مان هئا. دارا ذاتي طور انهن کي مقرر ڪندو هو. هر صوبو ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهايل هوندو هو، جن مان هر هڪ جو پنهنجو گورنر هوندو هو، جيڪو يا ته شاهي درٻار يا ستراپ مقرر ڪندو هو.
خراج جي جاچ لاءِ هڪ ڪميشن هر ستراپي جي خرچن ۽ آمدني جو جائزو وٺندي هئي. ڪنهن هڪ شخص کي حد کان وڌيڪ طاقتور ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ، هر ستراپ وٽ:
 هڪ سيڪريٽري هوندو هو، جيڪو رياستي معاملن تي نظر رکندو ۽ دارا سان رابطو رکندو هو؛  
 هڪ خزاني وارو، جيڪو صوبي جي آمدني جي حفاظت ڪندو هو؛  
 ۽ هڪ فوجي ڪمانڊر، جيڪو لشڪر جو ذميوار هوندو هو.

ان کان علاوه، شاهي معائنو ڪندڙ، جيڪي دارا جون “اکيون ۽ ڪن” سڏبا هئا، ستراپن جي وڌيڪ نگراني ڪندا هئا.
شاهي انتظاميه جو مرڪز پرسپولس، سوسا ۽ بابِل ۾ هو، جڏهن ته باڪٽريا، اڪباتانا، ساردِس، داسڪليئم ۽ ميمفس ۾ شاخون هيون. دارا آرامي ٻولي کي گڏيل سرڪاري ٻولي طور برقرار رکيو، جيڪا جلد ئي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي. ساڳئي وقت، هن عالمن جو هڪ گروهه گڏ ڪيو، جنهن هڪ الڳ ٻوليءَ جو نظام تيار ڪيو، جيڪو رڳو پارس ۽ پارسين لاءِ مخصوص هو؛ ان کي “آريائي خط” چيو ويو ۽ اهو صرف سرڪاري ڪتبن ۾ استعمال ٿيندو هو. ان کان اڳ بادشاهن جا ڪارناما فارسي ۾ رڳو زباني روايتن، حمدن ۽ “يادگيريءَ جي ماهرن” ذريعي محفوظ ڪيا ويندا هئا. حقيقت ۾، زباني تاريخ ايران جي تاريخ ۾ ڊگهي عرصي تائين اهم ڪردار ادا ڪندي رهي.

 معيشت 


دارا 500 ق م کان ٿورو اڳ هڪ نئون گڏيل سڪو متعارف ڪرايو، جنهن کي دارڪ چيو ويندو هو. ان کان اڳ ادائيگيون يا ته مٽاسٽا ذريعي ٿينديون هيون يا ليديا ۽ ٻين آئيوني شهرن جا سڪا استعمال ٿيندا هئا. دارا هن سڪي کي سڄي سلطنت ۾ واپار ۽ تجارت کي منظم ڪرڻ لاءِ هڪ بين الاقوامي ڪرنسي طور استعمال ڪيو. دارڪ سلطنت کان ٻاهر به سڃاتو ويندو هو، جهڙوڪ ڪيلٽ (Celt) مرڪزي يورپ ۽ اوڀر يورپ ۾. دارڪ جا ٻه قسم هئا: سون جو دارڪ ۽ چانديءَ جو دارڪ. رڳو بادشاهه کي سون جا دارڪ ٺاهڻ جو حق هو، جڏهن ته اهم جنرل ۽ ستراپ چانديءَ جا دارڪ ٺهرائيندا هئا، اڪثر ڪري اناطوليا ۾ يوناني ڀاڙي جي فوج ڀرتي ڪرڻ لاءِ.

دارڪ حڪومت جي آمدني کي به وڌايو، ڇو ته ان سان زمين، مال مويشي ۽ بازارن تي نوان ٽيڪس گڏ ڪرڻ آسان ٿي ويو. زمين جي ماپ ڪئي وئي ۽ پوءِ ان تي ٽيڪس لڳايو ويو. ان سان آبپاشي منصوبن ۽ بنيادي ڍانچي جي سار سنڀال ممڪن ٿي. هن نئين نظام سان رياستي بينڪنگ ۽ نجي بئنڪنگ ادارا به وجود ۾ آيا، جن مان هڪ مشهور ادارو موراشو جو گھر هو، جيڪو نيپور ۾ قائم هو.
واپار کي وڌيڪ وڌائڻ لاءِ، دارا واهه، زيرِزمين پاڻيءَ جا نظام ۽ هڪ طاقتور ٻيڙو تيار ڪيو. هيروڊوٽس موجب، قنات آبپاشي جي ٽيڪنالاجي مصر ۾ متعارف ڪرائي وئي، جنهن جي تصديق تاريخدان البرٽ ٽي. اولم اسٽيڊ ڪري ٿو. دارا سلطنت ۾ رستن ۽ انگيريم (سرڪاري اسٽيشنن) جو به وسيع ڄار ٺاهيو، جنهن سان بادشاهه، ستراپن ۽ ٻين اعليٰ عملدارن کي سفر دوران سهولتون ملنديون هيون.

 مذهب 

تحقيق ۾ عام اتفاق ناهي ته دارا ۽ سندس اڳواڻن تي زرتشتيت جو اثر هو يا نه، پر اهو واضح آهي ته دارا اهورامزدا کي اعليٰ ترين ديوتا طور مڃيندو هو. دارا جو خيال هو ته اهورامزدا کيس اخيميني سلطنت تي حڪمراني لاءِ مقرر ڪيو آهي. هو هر بغاوت کي دروج (ڪوڙ ۽ برائي) جي ڪم سان جوڙيندو هو ۽ سمجهندو هو ته اهورامزدا سچائيءَ جي راهه (اشا) تي هلڻ سبب سندس مدد ڪري ٿو.
فتح ڪيل علائقن ۾ دارا مذهبي رواداريءَ جي ساڳي پاليسي اختيار ڪئي، جيڪا سائرس شروع ڪئي هئي. هو پرڏيهي مذهبن جي پوئلڳن جي به حمايت ڪندو هو، بشرطيڪ اهي پرامن ۽ فرمانبردار هجن. هن ٻيو هيڪل ٻيهر تعمير ڪرائي، يوناني مذهبي رسمن جي حمايت ڪئي، ايلامي پادرين کي سهارو ڏنو ۽ مصر ۾ ديوتا آمون لاءِ مندر تعمير ڪرايو.

 تعميراتي منصوبا 

دارا ۽ سندس صلاحڪارن جو خيال هو ته سوسا ۽ پرسپولس ۾ نوان شاهي محل تعمير ڪيا وڃن ته جيئن نئين طاقت جو اظهار ٿئي ۽ هڪ دائمي ورثو ڇڏي سگهجي. دارا جي دور کان اڳ سوسا جو شهري ڍانچو ايلامي دور جهڙو ئي هو؛ صرف دارا جي حڪمراني دوران ئي اتي ھخامنشي طرز جا واضح آثار ملن ٿا. دارا جي يوناني مهم دوران، هن سوسا، مصر ۽ پرسپولس ۾ تعميراتي منصوبا شروع ڪيا. هن ئي دارا واھ تعمير ڪرايو، جيڪو نيل درياهه کي ڳاڙھي سمنڊ سان ڳنڍيندو هو. هي واهه اڄوڪي زاگازيق (اوڀر نيل ڊيلٽا) کان شروع ٿي وادي توميلاٽ، تمساح ڍنڍ ۽ وڏي کاري ڍنڍ مان ٿيندو گذرندو هو، جيڪي سڀ اڄوڪي سوئيز جي ويجهو آهن. هن واهه جي افتتاح لاءِ دارا 497 ق.م ۾ مصر جو سفر ڪيو، جتي وڏي شان ۽ شوڪت سان افتتاحي تقريب منعقد ڪئي وئي. دارا ڳاڙهو سمنڊ ۽ بحيره روم کي ڳنڍڻ لاءِ پڻ هڪ واهه تعمير ڪرايو. مصر جي هن دوري دوران هن يادگار لکتون نصب ڪرايون ۽ آريانديس کي بغاوت جي الزام هيٺ سزاياب ڪيو. جڏهن دارا پرسِس واپس موٽيو ته هن ڏٺو ته مصري قانون جي تدوين مڪمل ٿي چڪي هئي. دارا شاهي شاهراهه کي به بهتر بڻايو، جنهن کي هن هڪ هموار رابطي ڄار ۾ تبديل ڪيو، جتي مقرر وقفي سان رهائش ۽ سهولتون موجود هيون.
دارا جي وفات وقت به ڪيترائي تعميراتي منصوبا جاري هئا. سندس پٽ زيرڪسيس انهن کي مڪمل ڪيو ۽ ڪٿي ڪٿي نيون عمارتون به تعمير ڪرايون.

 خاندان 
دارا هسٽاسپيس جو پٽ ۽ ارساميس يعني ارشائما پھريون (Arschama I) جو پوٽو هو. دارا اتوسا سان شادي ڪئي، جيڪا سائرس جي ڌيءَ هئي؛ اتوسا مان کيس چار پٽ ٿيا: زيرڪسيس، اخيميني، ماسسٽيس ۽ هستاسپيس. هن آرٽسٽون سان پڻ شادي ڪئي، جيڪا سائرس جي ٻي ڌيءَ هئي؛ آرٽسٽون مان کيس ٻه مشهور پٽ ٿيا: ارساميس ۽ گوبرِياس. دارا پارميس سان پڻ شادي ڪئي، جيڪا برديه جي ڌيءَ هئي؛ پارميس مان کيس هڪ پٽ اريو مارڊس ٿيو. ان کان سواءِ، دارا پنهنجي ڀائٽي فراتاگوني سان شادي ڪئي؛ فراتاگوني مان کيس ٻه پٽ ٿيا: ابروڪومس ۽ هيپرنٿيس. هن هڪ ٻي اشرافي عورت فيڊيمي (Phaidyme) سان به شادي ڪئي، جيڪا اوتانيس جي ڌيءَ هئي؛ پر اها خبر معلوم ناهي ته هن مان کيس ڪو اولاد ٿيو يا نه. انهن شاهي شادين کان اڳ، دارا پنهنجي ابتدائي شاديءَ مان پنهنجي ويجهي دوست ۽ نيزه بردار گوبرياس جي هڪ اڻڄاتل ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي؛ هن مان دارا کي ٽي پٽ ٿيا: آرتوبازانيس، اريوبيگنيس ۽ ارسامينيس. هن مان جيڪڏهن ڪا ڌيئرون ٿيون ته انهن بابت ڄاڻ موجود ناهي. جيتوڻيڪ آرتوبازانيس دارا جو پهريون ڄاول پٽ هو، پر اتوسا جي اثر سبب زيرڪسيس وارث بڻيو ۽ پوءِ ايندڙ بادشاهه ٿيو؛ اتوسا کي سلطنت ۾ وڏي اختيار حاصل هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ دارا کيس پنهنجي سڀني زالن مان سڀ کان وڌيڪ پيار ڪندو هو.

 وفات ۽ جانشيني 
ميراٿن جي جنگ ۾ فارس جي شڪست بابت ڄاڻ حاصل ٿيڻ کان پوءِ، دارا يوناني شهري رياستن خلاف هڪ ٻي مهم جي تياري شروع ڪئي؛ هن ڀيري لشڪر جي قيادت ڊاٽس (Datis) جي بدران هو پاڻ ڪرڻ وارو هو. دارا جنگ لاءِ ٽي سال سپاهي ۽ ٻيڙا تيار ڪندو رهيو، پر ان دوران مصر ۾ بغاوت شروع ٿي وئي. مصر جي هن بغاوت سندس اڳ ۾ ئي ڪمزور ٿيندڙ صحت کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو ۽ کيس ٻي فوجي مهم جي قيادت ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو. ٿوري ئي عرصي بعد، دارا لڳ ڀڳ سٺ چؤسٺ ورهين جي عمر ۾، هڪ اڻڄاتل بيماري سبب ٽيهه ڏينهن تڪليف ۾ رهڻ کان پوءِ وفات ڪري ويو؛ هن جي حالت جزوي طور مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ سندس ڪردار سبب به خراب ٿي هئي. آڪٽوبر 486 ق م ۾ سندس لاش تحنيط ڪيو ويو ۽ نقشِ رستم ۾ پٿر ۾ کوٽيل مقبري ۾ دفن ڪيو ويو، جنهن جي تياري هو اڳ ئي ڪرائي رهيو هو. سندس مقبري تي لکيل هڪ ڪتبي ۾ کيس هن طرح متعارف ڪرايو ويو آهي: “عظيم بادشاهہ، شھنشاھ، انهن ملڪن جو بادشاهه جن ۾ هر قسم جا ماڻهو رهن ٿا، هن وسيع ۽ وڏي ڌرتيءَ جو بادشاهه، هستاسپيس جو پٽ، هڪ اخيميني، هڪ پارسي، پارسي جو پٽ، هڪ آريائي، آريائي نسل وارو.” سندس مقبري هيٺان سوار جنگ جو ڏيکاريندڙ هڪ نقشو بعد ۾ ساساني سلطنت جي بادشاهن جي بادشاهه بھرام ٻيون () جي دور ۾ تراشيو ويو.

زيرڪسيس، جيڪو دارا ۽ اتوسا جو وڏو پٽ هو، تخت تي ويٺو ۽ زيرڪسيس پھريون جي نالي سان بادشاهه بڻيو؛ تخت نشيني کان اڳ، هن جانشيني لاءِ پنهنجي سڳي ڀاءُ آرتوبارزانيس سان مقابلو ڪيو، جيڪو دارا جي پهرين زال مان ڄاول وڏو پٽ هو ۽ دارا جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ پيدا ٿيو هو. زيرڪسيس جي تخت نشيني سان، سلطنت ٻيهر سائرس جي گهراڻي جي هڪ فرد جي هٿ ۾ آئي.

 ڪتابيات 

 وڌيڪ مطالعو 

حوالا