يوگ (فلسفو)

يوگ فلسفو هندو فلسفو جي ڇهن وڏن ۽ اهم مڪتبن مان هڪ آهي،Maurice Phillips (Published as Max Muller collection), The Evolution of Hinduism, , PhD. Thesis awarded by University of Berne, Switzerland, page 8 جيتوڻيڪ پهرئين هزارين عيسوي جي پڇاڙيءَ تائين يوگ کي ڀارتي متنن ۾ هڪ الڳ فلسفيانه مڪتب طور ذڪر ڪيو ويو، جيڪو سنکيا کان جدا سڃاتو ويو.David Lawrence (2014), in The Bloomsbury Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), Bloomsbury Academic, , pages 137-150Edwin Bryant (2011), "The Yoga Sutras of Patanjali",
Internet Encyclopedia of Philosophy,
http://www.iep.utm.edu/yoga/ قديم، وچئين دور ۽ جديد ادب ۾ يوگ فلسفي کي گهڻو ڪري رڳو يوگ سڏيو ويندو آهي.Knut Jacobsen (2008), Theory and Practice of Yoga, Motilal Banarsidass, , pages 100-101, 333-340Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga – An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, , pages 43-46 and Introduction chapter يوگ بابت منظم خيالن جو مجموعو پتنجلي جا يوگ سُوتر ۾ ملي ٿو،Larson, p. 21–22. جيڪو يوگ جو بنيادي متن آهي ۽ جنهن ڀارتي فلسفي جي ٻين سڀني مڪتبن تي اثر ڇڏيو.Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga – An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, , pages 20-29Roy Perrett, Indian Ethics: Classical traditions and contemporary challenges, Volume 1 (Editor: P Bilimoria et al), Ashgate, , pages 149-158

يوگ جي مابعدالطبيعات سنکيا جي دوئيّت تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ ڪائنات کي ٻن حقيقتن تي مشتمل سمجهيو وڃي ٿو: پرش (شاهد-شعور) ۽ پرڪرتي (فطرت). جيو (زنده هستي) کي اهڙي حالت سمجهيو وڃي ٿو جتي پرش مختلف صورتن، عنصرن، حواسن، احساسن، عملن ۽ ذهن جي ميل جول ذريعي پرڪرتي سان بنديل هجي.Samkhya – Hinduism Encyclopædia Britannica (2014) عدم توازن يا اڻڄاڻائي جي حالت ۾ انهن مان ڪو هڪ عنصر ٻين تي غالب اچي وڃي ٿو، جنهن سان بندش پيدا ٿئي ٿي. هن بندش جي خاتمي کي ٻنهي يوگ ۽ سنکيا مڪتبن ۾ موڪش چيو وڃي ٿو.جيرالڊ جيمز لارسنئ (2011), Classical Sāṃkhya: An Interpretation of Its History and Meaning, Motilal Banarsidass, , pages 36-47 اهو بصيرت ۽ نفس-ضبط ذريعي حاصل ٿي سگهي ٿو.Yoga Vasistha 6.1.12-13
يوگ فلسفي جو اخلاقي نظريو يام ۽ نيام تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ گُڻ نظريي جا عنصر به شامل آهن، جيڪي سنکيا مان ورتل آهن. يوگ جي علميات، سنکيا وانگر، ڇهن مان ٽن پرمان کي معتبر علم حاصل ڪرڻ جا ذريعا مڃي ٿي.John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, , page 238 اهي آهن: پرتيڪشا (سڌي ادراڪ)، انومان (استدلال) ۽ شبد (معتبر ذريعن جي شاهدي).* Eliott Deutsche (2000), in Philosophy of Religion : Indian Philosophy Vol 4 (Editor: Roy Perrett), Routledge, , pages 245-248;
 John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, , page 238 يوگ فلسفو سنکيا جي غير-خداپرست نظرئي کان ان ڳالهه ۾ مختلف آهي جو اهو ”هڪ شخصي، پر بنيادي طور غير فعال، ديوتا“ يا ايشور جي تصور کي شامل ڪري ٿو.Mikel Burley (2012), Classical Samkhya and Yoga – An Indian Metaphysics of Experience, Routledge, , page 39-41Lloyd Pflueger, Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, , pages 38-39Kovoor T. Behanan (2002), Yoga: Its Scientific Basis, Dover, , pages 56-58

 تاريخ 
يوگ کي هڪ الڳ فلسفيانه مڪتب طور پهرئين هزارين عيسوي جي آخر کان ڀارتي متنن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. هندو ڌرم جي يوگ روايتن جا عمل ۽ خيال پتنجلي جا يوگ سُوتر ۾ مليا وڃن ٿا. پهرئين هزارين عيسوي جي شروعات کان پوءِ ڪيترن ڀارتي عالمن ان تي تبصرا لکيا، جن کي ڀاشيا چيو ويو. وياس جو تبصرو شايد پاڻ پتنجلي لکيو هجي، جنهن سان گڏيل متن پاتنجلي يوگ شاستر بڻيو. وچئين دور جي ڀارتي متنن ۾ يوگ کي ڇهن آرتھوڊوڪس مڪتبن مان هڪ طور شامل ڪيو ويو؛ ٻيا مڪتب هئا سنکيا، نيايه، ويشيشڪه، ميمامسا ۽ ويدانته.Jessica Frazier (2014), in The Bloomsbury Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), Bloomsbury Academic, , pages 24-25

 مابعدالطبيعات 

 سنکيا سان ڀيٽ 
يوگ-فلسفو بنيادي طور سنکيا تي ٻڌل آهي. ٻنهي ۾ پرش (شعور) ۽ پرڪرتي (فطرت) بنيادي حقيقتون آهن. پرش خالص شعور آهي، جڏهن ته پرڪرتي مادو ۽ ذهن سميت تجربي جي دنيا آهي. يوگ-سنکيا نظام شعور ۽ مادو جي دوئيّت کي مڃي ٿو، جنهن ۾ ٻنهي کي پاڻ ۾ الڳ، بنيادي ۽ آزاد حقيقتون سمجهيو وڃي ٿو.

يوگ سنکيا مان گُڻ نظريو به اختيار ڪري ٿو. هن نظريي موجب هر هستي ۾ ٽن گڻن جا مختلف تناسب موجود آهن: ستّو (هم آهنگي)، رجس (جوش ۽ سرگرمي) ۽ تمس (اوندهه ۽ سستي). جڏهن ستّو غالب ٿئي ٿو ته دانائي ۽ سڪون ظاهر ٿين ٿا؛ جڏهن رجس غالب ٿئي ٿو ته بيچيني ۽ خواهشون وڌن ٿيون؛ ۽ جڏهن تمس غالب ٿئي ٿو ته جهالت ۽ غفلت وڌي ٿي.Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237James G. Lochtefeld, Guna, in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, Vol. 1, Rosen Publishing, , page 265
يوگ جي شروعاتي عالمن موجب پرش پنهنجي فطرت ۾ ستّو آهي، جڏهن ته پرڪرتي تمس سان لاڳاپيل آهي. زندگيءَ جي تجربي سان بُدڌي مان اسمِتا (انا) ۽ پوءِ منس پيدا ٿين ٿا، جيڪي گڏجي چِتّ (ذهن) جوڙين ٿا. يوگ جو مقصد چِتّ جي واچڙن (وِرتين) کي روڪڻ آهي. پتنجلي جي يوگ سوترن جي پهرين ڪتاب جي ٻئي سُوتر ۾ يوگ کي بيان ڪيو ويو آهي ته اهو ”چِتّ جي وِرتين کي روڪڻ“ آهي.Vivekanada, p. 115.

 نجات 
هندومت جو يوگ مڪتب مڃي ٿو ته اڻڄاڻائي (اَوِديا) ڏک ۽ سَمسار جو ڪارڻ آهي. ٻين ڪيترن مڪتبن وانگر، نجات اڻڄاڻائي جي هٽاءُ ۾ آهي، جيڪا تميز ڪندڙ سڃاڻپ، علم ۽ خود-آگاهي ذريعي حاصل ٿئي ٿي. يوگ سُوتر يوگ مڪتب جو اهو رسالو آهي، جيڪو ٻڌائي ٿو ته اهو ڪيئن حاصل ڪجي. يوگ جا عالِم چون ٿا ته سمادهي اها حالت آهي جتي صاف ۽ روشن آگاهي وڌڻ لڳي ٿي؛ ۽ هتان کان ماڻهو پرش ۽ سچي ”خودي“ بابت آگاهيءَ جي عمل جي شروعات ڪري ٿو. يوگ وڌيڪ چوي ٿو ته اها آگاهي ابدي آهي؛ ۽ جڏهن اها آگاهي حاصل ٿي وڃي ته ماڻهو ڪڏهن به آگاهيءَ کان محروم نٿو ٿئي—اهو ئي موڪش آهي، يعني هندومت جو نجاتياتي مقصد.
پتنجلي جي يوگ سُوتر جو ٽيون ڪتاب اَٺانگ يوگ جي آخري ٽن انگن لاءِ وقف آهي، جيڪي گڏجي ”سنيام“ سڏجن ٿا (III.4 کان III.5)، ۽ انهن کي ”تمييز ڪندڙ اصول“ ۽ چِتّ تي مهارت ۽ خود-سڃاڻپ لاءِ اوزار قرار ڏئي ٿو.The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa – Book 3 GN Jha (Translator); Harvard University Archives, pages 94-95Gregor Maehle (2007), Ashtanga Yoga: Practice & Philosophy, , pages 237-238 سُوتر III.12 ۾ چيو ويو آهي ته هي تمييز ڪندڙ اصول انسان جي ذهن ۽ روح ۾ سنت (سڪون) ۽ ادِتا (سبب/عقل) کي ڪامل بڻائي ٿو، ۽ اهڙي ”انتهايي توجهه“ وسيلي ماڻهو شبد (لفظ)، ارٿ (معنيٰ) ۽ پرتيايه (سمجهه) جي وچ ۾ فرق سڃاڻي سگهي ٿو؛ ۽ اها صلاحيت هن کي سڀني جيئري جاندارن جي رڙ يا ڳالهه کي همدرديءَ سان سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa – Book 3 GN Jha (Translator); Harvard University Archives, pages 108-126The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, pages 108-109 جڏهن يوگي ”سنيام“ جي هن حالت تائين پهچي وڃي ٿو ته ان مان غير معمولي قوتون، وجداني بصيرت، خود-علم، آزاديون ۽ ڪيوليه (يوگي جو نجاتياتي مقصد) پيدا ٿين ٿا.
يوگ فلسفي جا فائدا پوءِ يوگ سُوترن جي III.46 کان III.55 تائين سُوترن ۾ بيان ڪيا ويا آهن: پهريان پنج انگ جسماني ڪمال (جهڙوڪ حسن، دلڪشي، طاقت ۽ سختي) ڏانهن وٺي وڃن ٿا؛ جڏهن ته آخري ٽي انگ ”سنيام“ وسيلي ذهن ۽ نفسياتي ڪمال (نفاستِ ادراڪ، پنهنجي فطرت جي سڃاڻپ، اَنا تي مهارت، پاڪيزگيءَ جي تمييز، خود ۽ روح جو علم) ڏانهن وٺي وڃن ٿا.The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa – Book 3 GN Jha (Translator); Harvard University Archives, pages 127-134The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, pages 132-139 يوگ سُوترن جي چوٿين ڪتاب موجب، جڏهن هي علم حاصل ٿي وڃي ته اهو ناقابلِ واپسي آهي.

 هندومت جي يوگ مڪتب ۾ خدا 
يوگ فلسفو خدا جي تصور کي جاءِ ڏئي ٿو، جڏهن ته ان سان ويجهڙائي رکندڙ سنکيا مڪتب عام طرح غير-خداپرست سمجھيو وڃي ٿو. هندومت جا عالِم—جهڙوڪ اٺين صديءَ جو آدي شنڪر—۽ ڪيترائي جديد علمي محقق يوگ مڪتب کي ”خدا سان گڏ سنکيا“ به سڏين ٿا.
پتنجلي جا يوگ سُوتر 11 سُوترن ۾ ”ايشور“ جو لفظ آڻين ٿا: I.23 کان I.29، II.1، II.2، II.32 ۽ II.45. سُوترن جي اشاعت کان پوءِ هندو عالمن ۾ بحث رهيو آهي ته ”ايشور“ ڪير يا ڇا آهي. انهن تبصرن ۾ ”شخصي خدا“ کان وٺي ”خاص خودي“ تائين، ۽ ”اهڙي هر شيءِ“ تائين معنائون ملي ٿيون جيڪا فرد لاءِ روحاني اهميت رکي.* Hariharānanda Āraṇya (2007), Parabhaktisutra, Aporisms on Sublime Devotion, (Translator: A Chatterjee), in Divine Hymns with Supreme Devotional Aphorisms, Kapil Math Press, Kolkata, pages 55-93;
 Hariharānanda Āraṇya (2007), Eternally Liberated Isvara and Purusa Principle, in Divine Hymns with Supreme Devotional Aphorisms, Kapil Math Press, Kolkata, pages 126-129 وِچر وضاحت ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ پتنجلي جا مختصر سُوتر خداپرست ۽ غير-خداپرست ٻنهي ريتن سان سمجهي سگهجن ٿا، پر يوگ فلسفي ۾ ”ايشور“ جو ڪردار يوگي کي روحاني آزاديءَ ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ ”تبديل ڪندڙ محرڪ“ يا ”راهنما“ طور ڪم ڪري ٿو.Ian Whicher (1999), The Integrity of the Yoga Darsana: A Reconsideration of Classical Yoga, State University of New York Press, , page 86

پتنجلي ڪتاب 1 جي سُوتر 24 ۾ ”ايشور“ (سنسڪرت: ईश्वर) کي ”خاص خودي“ (पुरुषविशेष، puruṣa-viśeṣa) طور بيان ڪري ٿو،* Sanskrit Original with Translation 1: The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives;
 Translation 2: The Yoga-darsana: The sutras of Patanjali with the Bhasya of Vyasa GN Jha (Translator); Harvard University Archives;
 Translation 3: The Yogasutras of Patanjali Charles Johnston (Translator)

ڪليشن (تڪليفن)، ڪرمن (عملن)، وِپاڪن (ڦلن) ۽ آشين (نفسياتي رغبتن) کان اَپرَامِرشٽ (غير متاثر) ”پرش-وشيش“ (خاص خودي) ئي ايشور آهي۔
– يوگ سُوتر I.24

هي سُوتر ”ايشور“ کي اهڙي خاص خودي قرار ڏئي ٿو جيڪا متاثر نٿي ٿئي (अपरामृष्ट، aparamrsta) انساني تڪليفن/رڪاوٽن (क्लेश، klesha)، گذريل يا هاڻوڪن عملن مان پيدا ٿيل حالتن (कर्म، karma)، زندگيءَ جي ڦلن (विपाक، vipâka) ۽ نفسياتي رغبتن/ارادن (आशय، ashaya) سان.aparAmRSTa, kleza, karma, vipaka and ashaya; Sanskrit English Dictionary, Koeln University, GermanyLloyd Pflueger (2008), Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, , pages 31-45

 تياريءَ لاءِ اخلاقي قاعدا 

يوگ مڪتب جي متنن ۾ تياريءَ وارا اخلاقي قاعدا ٻه رخ رکن ٿا: (الف) مثبت قدرن جي پابنديءَ وسيلي قدرن جو نظريو، ۽ (ب) منفي قدرن کان بچاءَ؛ گڏوگڏ اندروني ۽ ٻاهرين پهلوئن مان ”سرور“ بابت جمالياتي تصور به.Robert S. Hartman (2002), The Knowledge of Good: Critique of Axiological Reason, Rodopi, , pages 224-225Howard Coward (2002), Yoga and Psychology: Language, Memory, and Mysticism, State University of New York Press, , pages 42-46, 88-89, 109-110 جيڪي قدر اختيار ڪرڻا آهن تن کي ”نيام“ چيو وڃي ٿو، ۽ جن کان پاسو ڪرڻو آهي سي ”يام“ سڏجن ٿا.
يوگ فلسفي جا ساٺ کان وڌيڪ قديم ۽ وچئين دور جا متن يام ۽ نيام تي بحث ڪن ٿا.SV Bharti (2001), Yoga Sutras of Patanjali: With the Exposition of Vyasa, Motilal Banarsidas, , Appendix I, pages 672-691Jean Varenne and Coltman Derek (1977), Yoga and the Hindu Tradition, University Of Chicago Press, , pages 197-202 قدرن جي فهرست متنن ۾ مختلف رهي ٿي، پر اهمسا، ستيه، استيه، سواديهايہ، ڪشما ۽ دايا انهن مان آهن جن تي گهڻائي متن خاص زور ڏين ٿا.
يوگ سُوتر 2.30 ۾ پتنجلي پنج يام هن ريت ڏئي ٿو:

 اهمسا (अहिंसा): اَهنسا—عدمِ تشدد، ڪنهن به جيئري کي نه ڏک ڏيڻJames Lochtefeld, "Yama (2)", The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N–Z, Rosen Publishing. , page 777
 ستيه (सत्य): سچائي، ڪوڙو نه چوڻ
 استيه (अस्तेय): چوري نه ڪرڻ
 برهمچاريه (ब्रह्मचर्य): عفت/پرهيزگاري، ساٿيءَ سان بي وفائي نه ڪرڻ
 اپريگراه (अपरिग्रहः): لالچ کان پاسو، مال ۽ ملڪيت سان بي جا چنبڙڻ کان پاسوArti Dhand (2002), The dharma of ethics, the ethics of dharma: Quizzing the ideals of Hinduism, Journal of Religious Ethics, 30(3), pages 347-372

پتنجلي ڪتاب 2 ۾ ٻڌائي ٿو ته مٿيان سڀئي نفس-ضبط ڪيئن ۽ ڇو فرد جي واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثال طور، سُوتر II.35 ۾ چوي ٿو ته عدمِ تشدد ۽ ٻين کي نه ڏک ڏيڻ (اهمسا) دشمنِيءَ جي خاتمي ڏانهن وٺي وڃي ٿو؛ ۽ اها حالت يوگي کي هر ڪنهن/هر شيءِ سان اندروني ۽ ٻاهرين دوستيءَ جي ڪمال تائين پهچائي ٿي.The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 80Jan E. M. Houben and Karel Rijk van Kooij (1999), Violence Denied: Violence, Non-Violence and the Rationalization of Violence in South Asian Cultural History, Brill Academic, , page 5 يوگ جا ٻيا متن ڪشما (क्षमा، معافي)،Stuart Sovatsky (1998), Words from the Soul: Time East/West Spirituality and Psychotherapeutic Narrative, State University of New York, , page 21 ڌرتي (धृति، همٿ/ثابت قدمي)، دايا (दया، همدردي)، Ārjava (आर्जव، رياڪاري کان پاڪ سادگي)J Sinha, , Volume 2, Motilal Banarsidas, , page 142 ۽ ميتهارا (मितहार، ماپيل خوراڪ) کي به شامل ڪن ٿا.

يوگ مڪتب ۾ قدرن جي نظريي جو ”نيام“ وارو حصو نيڪ عادتن، روين ۽ پابندين تي ٻڌل آهي.N Tummers (2009), Teaching Yoga for Life, , page 13-16Y Sawai (1987), The Nature of Faith in the Śaṅkaran Vedānta Tradition, Numen, Vol. 34, Fasc. 1 (Jun., 1987), pages 18-44 يوگ سُوتر نيام هن ريت ڏئي ٿو:
 شوچَ: پاڪيزگي، ذهن، ڳالهه ۽ بدن جي صفائيSharma and Sharma, Indian Political Thought, Atlantic Publishers, , page 19
 سنتوشَ: قناعت، ٻين کي قبول ڪرڻ، حالتن کي جيئن آهن تيئن قبول ڪري اڳتي وڌڻ يا بدلائڻ، پاڻ لاءِ اميد پسنديN Tummers (2009), Teaching Yoga for Life, , page 16-17
 تپَس: ثابت قدمي، لڳاتار ڪوشش، رياضتKaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, History of Religions, 15(4), 343-386SA Bhagwat (2008), Yoga and Sustainability. Journal of Yoga, Fall/Winter 2008, 7(1): 1-14
 سواديھايه: ويدن جو مطالعو (علميات واري حصي ۾ شبد ڏسو)، خود-مطالعو، خود-جائزہ، پنهنجي سوچ/گفتار/عمل جو احتسابPolishing the mirror Yoga Journal, GARY KRAFTSOW, FEB 25, 2008
 ايشورپرنڌانه: ايشور (خدا/اعليٰ هستي، برهمڻ، سچي خودي، اڻبدل حقيقت) جو ڌيانĪśvara + praṇidhāna, Īśvara and praṇidhāna
يام وانگر، پتنجلي بيان ڪري ٿو ته مٿيان نيام ڪيئن ۽ ڇو فرد جي شخصي واڌ ويجهه ۾ مدد ڏين ٿا. مثال طور، سُوتر II.42 ۾ چوي ٿو ته قناعت ۽ ٻين کي جيئن آهن تيئن قبول ڪرڻ (سنتوشَ) اهڙي حالت ڏانهن وٺي وڃي ٿو جتي اندروني خوشيءَ جا سرچشما سڀ کان اهم ٿي وڃن ٿا، ۽ ٻاهرين لذتن لاءِ لالچ گهٽجي وڃي ٿي.The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 84 يوگ مڪتب جا ٻيا متن نيام هيٺ وڌيڪ قدر به وڌائين ٿا، جهڙوڪ آستڪ (आस्तिक، شخصي خدا تي ايمان، خودي تي يقين، ويد/اوپنشد ۾ علم هجڻ جو اعتقاد)، دان (خيرات/ورهاست)،William Owen Cole (1991), Moral Issues in Six Religions, Heinemann, , pages 104-105 هري (ह्री، ندامت ۽ ماضي جي غلطي/اڻڄاڻائيءَ جو اعتراف، حياءُ)Hri Monier Williams Sanskrit English Dictionary متي (मति، سوچ ويچار ۽ اختلافن جي مفاهمت)Monier Williams, , Mati, मति, pages 740-741 ۽ ورت (व्रत، عهد/نذر، روزو، پرهيزگار پابنديون).SV Bharti (2001), Yoga Sutras of Patanjali: With the Exposition of Vyasa, Motilal Banarsidas, , Appendix I, pages 680-691Mikel Burley (2000), Haṭha-Yoga: Its Context, Theory, and Practice, Motilal Banarsidas, , pages 190-191Hartmut Scharfe, Handbook of Oriental Studies – Education in Ancient India, Brill, , pages 217-222

 علميات 
يوگ مڪتب سنکيا وانگر ساڳيا پرماڻ (علم جا درست ذريعا) مڃي ٿو: پرتيڪشا يا درشٽم (سڌو حسي ادراڪ)، انومان (استدلال) ۽ شبد يا آپت و چن (عالمن/شاسترن جي زباني شاهدي). هندومت جي ڪي ٻين مڪتبن، جهڙوڪ ادويت ويدانت جي ابتڙ، يوگ هي ٽي پرماڻ قبول نٿو ڪري: اُپمان (ڀيٽ/تمثيل)، ارتهاپتي (حالتن مان نتيجو ڪڍڻ) يا انوپلَبڌي (عدمِ ادراڪ/منفي ثبوت).
 پرتيڪشا (प्रत्यक्ष) جو مطلب ادراڪ آهي. هندو متنن ۾ اهو ٻه قسم جو چيو ويو آهي: ٻاهريون ۽ اندريون. ٻاهريون ادراڪ پنجن حواسن ۽ دنياوي شين جي رابطي مان پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته اندريون ادراڪ هن مڪتب موجب اندروني حس، يعني ذهن جي ادراڪ کي چيو وڃي ٿو.MM Kamal (1998), "The Epistemology of the Carvaka Philosophy", Journal of Indian and Buddhist Studies, 46(2): 13-16B Matilal (1992), Perception: An Essay in Indian Theories of Knowledge, Oxford University Press,  قديم ۽ وچئين دور جا ڀارتي متن صحيح ادراڪ لاءِ چار شرط ٻڌائن ٿا: اندرييارٿ سننيڪرسا (حس/حواسن جو موضوع سان سڌو تجربو)، اوييپا ديشيا (غير-زباني؛ يعني صحيح ادراڪ ٻڌ سڻ تي نه، بلڪه سڌي مشاهده تي هجي)، اوييڀيچارا (بي رستو نه ڀٽڪڻ؛ يعني مشاهدے ۾ دوکو/خرابي/شڪ نه هجي)، ۽ وييواسيايَتمڪا (قطعي هئڻ؛ يعني شڪ واري فيصلي کان پاڪ هجي).Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, , pages 160-168 ڪي قديم عالمن ”غير معمولي ادراڪ“ کي به پرماڻ چيو ۽ ان کي اندريون ادراڪ قرار ڏنو، پر ٻين ڀارتي عالمن ان تجويز تي اعتراض ڪيو. اندريون ادراڪ جي قسمن ۾ پرتيڀا (الهام/وجدان)، سامانيه لکشن پرتيڪشا (خاص ڏٺلن مان عام نتيجو)، ۽ ڄاڻ-لڪشن پرتيڪشا (هاڻوڪي حالت مان اڳين حالتن/عملن جي سڃاڻپ) شامل آهن.Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, , pages 168-169 وڌيڪ، ڪي مڪتب پرتيڪشا-پرناما مان غير يقيني علم قبول ڪرڻ جا قاعدا به بيان ڪن ٿا، جيئن نرنيا (قطعي نتيجو) ۽ انڌيواسيايه (غير قطعي نتيجو) ۾ فرق ڪري سگهجي.Karl Potter (1977), Meaning and Truth, in Encyclopedia of Indian Philosophies, Volume 2, Princeton University Press, Reprinted in 1995 by Motilal Banarsidass, , pages 170-172
 انومان (अनुमान) جو مطلب استدلال آهي: هڪ يا وڌيڪ مشاهدي ۽ اڳين سچائن مان عقل لاڳو ڪري نئون نتيجو/سچ حاصل ڪرڻ.W Halbfass (1991), Tradition and Reflection, State University of New York Press, , page 26-27 دونهي کي ڏسي باهه جو نتيجو ڪڍڻ انومان جو مثال آهي. هندومت جي تقريباً سڀني فلسفن ۾ (هڪ استثنا کان سواءِ)Carvaka school is the exception هي صحيح ۽ مفيد ذريعو آهي. ڀارتي متن استدلال جي طريقي کي ٽي حصا ٻڌائن ٿا: پرتيجنا (دعويٰ/فرضيه)، هيتو (سبب)، ۽ درشٽانت (مثال).James Lochtefeld, "Anumana" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A-M, Rosen Publishing. , page 46-47 قديم عالمن موجب دعويٰ کي وڌيڪ ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي: ساڌيا (اهو خيال جنهن کي ثابت/رد ڪرڻو آهي) ۽ پڪشا (اهو موضوع جنهن تي سادھيا لاڳو ٿئي ٿو). جيڪڏهن ساپڪشا (مثبت مثال) موجود هجن ۽ وپڪشا (منفي مثال) غير موجود هجن ته استدلال شرطِي طور صحيح سمجهيو وڃي ٿو. وڌيڪ سختي لاءِ ويياپتي جي شرط به رکي وڃي ٿي: يعني هيتو (سبب) کي لازمي طور ”سڀني“ حالتن ۾ نتيجي جي وضاحت ڪرڻي آهي—ساپڪشا ۽ وپڪشا ٻنهي ۾.Karl Potter (2002), Presuppositions of India's Philosophies, Motilal Banarsidass,  شرطِي طور ثابت ٿيل دعويٰ کي نگمن (نتيجو) چيو وڃي ٿو.Monier Williams (1893), Indian Wisdom – Religious, Philosophical and Ethical Doctrines of the Hindus, Luzac & Co, London, page 61
 شبد (शब्द) جو مطلب قابلِ اعتماد لفظ/شاهديءَ تي ڀروسو ڪرڻ آهي—ماضي يا حال جي معتبر ماهرن جي شاهدي.* Eliott Deutsche (2000), in Philosophy of Religion : Indian Philosophy Vol 4 (Editor: Roy Perrett), Routledge, , pages 245-248;
 John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, , page 238DPS Bhawuk (2011), Spirituality and Indian Psychology (Editor: Anthony J. Marsella), Springer, , page 172 هِرييَنّا وضاحت ڪري ٿو ته شبد-پرماڻ اهڙو تصور آهي جنهن جو مطلب معتبر ماهر جي شاهدي آهي. هن کي علمياتي طور صحيح مڃيندڙ مڪتب چون ٿا ته ماڻهوءَ کي بي شمار حقيقتون ڄاڻڻيون پون ٿيون، پر وقت ۽ توانائي محدود هجڻ سبب هو رڳو ٿورو حصو سڌو سنئون ڄاڻي سگهي ٿو؛ تنهن ڪري ٻين سان تعاون ڪري جلدي علم حاصل ڪرڻ، ونڊڻ ۽ هڪ ٻئي جي زندگي بهتر ڪرڻ ضروري آهي.M. Hiriyanna (2000), The Essentials of Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, , page 43 هي علم حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه رڳو ڳالهايل يا لکيل صورت ۾، پر شبد (ڌَوَن/آواز) جي صورت ۾ به آهي. ذريعو جي اعتبار جو سوال اهم آهي، ۽ صحيح علم رڳو معتبر ذريعن جي شبد مان ئي ملي سگهي ٿو. هندومت جي مڪتبن ۾ اختلاف گهڻو ڪري انهيءَ ڳالهه تي رهيو آهي ته اعتبار ڪيئن قائم ڪجي. ڪي مڪتب، جهڙوڪ چارواڪ، چون ٿا ته اهو ڪڏهن به ممڪن ناهي؛ تنهن ڪري شبد صحيح پرماڻ ناهي. ٻيا مڪتب اعتبار قائم ڪرڻ جا طريقا بحث ڪن ٿا.P. Billimoria (1988), Śabdapramāṇa: Word and Knowledge, Studies of Classical India Volume 10, Springer, , pages 1-30

 متن جا ذريعا 
يوگ فلسفي جي مڪتب جا سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل قديم ۽ وچئين دور جا متن انهن عالمن سان لاڳاپيل آهن جهڙوڪ پتنجلي، ڀاسڪر، هرڀدرا (جين عالم)، ڀوج ۽ هيماچندر.CK Chapelle (2003), Reconciling Yogas, State University of New York Press, , pages 12-15, 39-48
هندومت جي يوگ مڪتب جي تعليمات جا حوالا هندومت جي ٻين آرٿوڊوڪس مڪتبن جي قديم ڀارتي متنن ۾ به وڏي تعداد ۾ ملن ٿا. مثال طور، ڪڻاد جي ويشيشڪه سُوتر (جو تعلق ويشيشڪه مڪتب سان آهي ۽ جنهن کي پهرئين هزارين قبل مسيح سان منسوب ڪيو وڃي ٿو) جي سُوتر 5.2.17This verse appears as 6.1 in some manuscripts of Vaiseisika Darsana ۾ چيو ويو آهي:

نيايه سُوتر، جيڪي اڪشپاد پاران لکيا ويا ۽ جن جي تاريخ 4هين کان 2هين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي، ۽ جيڪي نيايه مڪتب سان لاڳاپيل آهن، باب 4.2 ۾ يوگ جي اهميت تي هن ريت بحث ڪن ٿا:

برهمه سُوتر، جيڪي بادراين سان منسوب آهن ۽ جن جي موجوده صورت کي لڳ ڀڳ 400–450 عيسوي ۾ مڪمل سمجھيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ اصل صورت شايد 500 کان 200 قبل مسيح جي وچ ۾ ترتيب ڏني وئي هجي،Oliver Leaman (1999), Key Concepts in Eastern Philosophy, Routledge, , page xiv ۽ جيڪي ويدانته مڪتب سان لاڳاپيل آهن، باب 2 ۾ ”يوگ سمرتي“ نالي هڪ متن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪن ٿا. عالمن ۾ اختلاف آهي ته اهو متن پتنجلي جي يوگ سُوتر کان اڳ وارو هو يا ساڳيو متن هو؛ ٻنهي صورتن ۾ يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. برهمه سُوتر جا سُوتر بيان ڪن ٿا ته غالب يوگ فلسفي جو دوئيّت وارو نظريو رد ڪيو وڃي ٿو، ڇو⁠تہ يوگ جي اهميت خوديءَ جي سڃاڻپ لاءِ هڪ وسيلو هجڻ ۾ آهي، نه⁠تہ اهڙن نظرياتي دعوائن ۾ جيڪي ويدي متنن سان ٽڪراءُ ۾ هجن. رادهاڪرشنن هن متن جو ترجمو هن ريت ڪيو آهي:

يوگ واسِشٺ يوگ فلسفي بابت هڪ گڏيل (سنڪريٽڪ) متن آهي، جنهن جي تاريخ 6هين کان 14هين صدي عيسوي جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.S Venkatesananda (Author) and CK Chapelle (Editor, 1985), The Concise Yoga Vasistha, State University of New York Press, , page x اهو ويدي دور جي رِشي واسشٺ ۽ هندو رزميه رامائن جي فلسفي-بادشاهه رام جي وچ ۾ مکالمه جي صورت ۾ ترتيب ڏنل آهي.S Venkatesananda (Author) and CK Chapelle (Editor, 1985), The Concise Yoga Vasistha, State University of New York Press, , pages xi-xii هي متن ويدانته، جين مت، يوگ، سنکيا، شيوا سِدھانته ۽ مهايان بدھ ڌرم جا عنصر گڏ ڪري ٿو. متن جي 6.1 حصي ۾ يوگ کي هن ريت بيان ڪيو ويو آهي:

 پڻ ڏسو 
 ڀڪتي يوگ
 چِتّڀومي
 جنان يوگ
 ڪرما يوگ
 راجا يوگ
 شِنشِن-تويتسو-دو، جاپاني يوگ

 حوالا 

 ذريعا 

ڇپيل ذريعا






 ٻاهريان ڳنڍڻا 
 فلسفيائي ادبي تحقيق، ڪيوليه ڌاما تحقيق کاتو


زمرو:هندو فلسفو
زمرو:قديم هندستاني فلسفي ۾ مڪتب ۽ روايتون