خانداني شجرو

خانداني شجرو (Family tree)، جنهن کي نسبي شجرو (genealogy) يا پيڊيگري چارٽ پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ اهڙو خاڪو آهي جيڪو روايتي شجري جي بناوٽ ۾ خانداني لاڳاپن کي ڏيکاري ٿو۔ وڌيڪ تفصيلي خانداني شجرا، جيڪي طب ۽ سماجي خدمتن ۾ استعمال ٿين ٿا، جينوگرام (genogram) سڏجن ٿا۔

 خانداني تاريخ جي نمائندگي 


نسبي ڊيٽا کي ڪيترن ئي نمونن ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو، مثال طور ابن ڏاڏن جو شجرو  [پيڊيگري چارٽ يا ۔

خانداني شجرا اڪثر اهڙي نموني پيش ڪيا ويندا آهن جو پراڻيون نسلون مٿي ۽ نيون نسلون هيٺ هونديون آهن۔ هڪ وڏڙن جو چارٽ، جيڪو ڪنهن هڪ فرد جا ابا ڏاڏا ڏيکاري ٿو (۽ نه ته پوري خاندان جا سڀ فرد)، پنهنجي شڪل ۾ وڌيڪ وڻ جهڙو لڳندو آهي، ڇو ته اهو مٿي کان وڌيڪ ويڪرو ۽ هيٺان کان تنگ هوندو آهي۔ ڪجهه وڏڙن جي چارٽن ۾ فرد کاٻي پاسي ۽ سندس ابا ڏاڏا ساڄي پاسي ڏيکاريا ويندا آهن۔

ان جي ابتڙ، اولاد جو چارٽ ڪنهن فرد جي سڀني اولاد کي ڏيکاري ٿو، ۽ اهو مٿي کان تنگ ۽ هيٺان کان ويڪرو هوندو آهي۔ انهن نمونن کان علاوه، ڪجهه خانداني شجرا ڪنهن خاص لقب يا خانداني نالي وارن سڀني فردن کي شامل ڪن ٿا (مثال طور مرد نسل ذريعي اولاد)۔ هڪ ٻيو طريقو اهو آهي ته ڪنهن خاص عهدي جا سڀ حقدار شامل ڪيا وڃن، جهڙوڪ جرمني جي بادشاهن جو شجرو، جيڪو شاهي شاديون ذريعي شاھي خاندان جي ڳانڍاپي کي ظاهر ڪري ٿو۔
وقت جي گذرڻ کي پڻ نسل ۽ اولاد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ شامل ڪري سگهجي ٿو۔ اڪثر وقتي پيمانو استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو مرڪز کان ٻاهر طرف ڦهلجندو آهي ۽ ڏهاڪن ۾ ورهايل هوندو آهي۔ والدين جا ٻار مرڪز جي چوڌاري ٽارين جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا ۽ انهن جا نالا سندن ڄمڻ واري سال مطابق وقتي پيماني تي رکيا ويندا آهن۔ زالن يا مڙسن جا نالا ٻارن سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ اهڙيءَ طرح مرڪزي خاندان پوٽن ڏانهن وڌندو آهي، ۽ پوءِ اهڙيءَ ريت اڳتي وڌندو رهي ٿو۔
شجري جي مرڪز ۾ اڪثر پڙڏاڏا رکيا ويندا آهن ته جيئن چار يا پنج نسل ڏيکاريا وڃن، جيڪو مٿي کان ڏٺل وڻ جي فطري واڌ ويجهه جهڙو لڳي ٿو، پر ڪڏهن ڪڏهن ان کان وڌيڪ پراڻيون نسلون به شامل ٿي سگهن ٿيون۔ اولاد واري شجري ۾ جيئرا مائٽ اڪثر ٻاهرين ٽارين تي هوندا آهن ۽ همعصر ڪزن هڪ ٻئي جي ويجهو ڏيکاريا ويندا آهن۔ جيئري ماڻهن بابت خانداني شجرو تيار ڪرڻ وقت رازداري جو خيال رکڻ گهرجي۔

 شروعات 
شايد شجري جي صورت وچئين دور جي فن “جيسي جو وڻ” مان متاثر ٿي هجي، جنهن کي حضرت عيسيٰ عليه السلام جي نسب کي اشعيا جي ڪتاب (اشعيا 11:1) جي بنياد تي ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو۔ ممڪن آهي ته بائبل کان ٻاهر پهريون مڪمل خانداني لاڳاپن وارو شجرو جيوواني بوڪاچيو جي ڪتاب ديوتائن جي نسب بابت" ۾ ملي ٿو، جنهن جو پهريون ايڊيشن 1360ع ۾ شايع ٿيو۔

 عام صورتون 
خانداني تاريخ ۽ نسب نامي کي وڻ جي بناوٽ ۾ پيش ڪرڻ کان علاوه، ٻيا به اهم نظام موجود آهن جيڪي نسل ۽ اولاد کي ڏيکارڻ ۽ درج ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا۔

 اهنينٽافل 

 اصل فرد (يا پروبينڊ)
 پيءُ
 ماءُ
 ڏاڏو (پيءُ جو پيءُ)
 ڏاڏي (پيءُ جي ماءُ)
 نانو (ماءُ جو پيءُ)
 ناني (ماءُ جي ماءُ)
۽ اهڙيءَ طرح نسل در نسل اڳتي. اصل فرد مرد يا عورت ٿي سگهي ٿو، پر هن نظام ۾ سڀ زوجي نمبر وارا مرد ۽ سڀ فردي نمبر وارا عورتون هونديون آهن. هن نموني ۾ هر شخص جي پيءُ جو نمبر ان شخص جي نمبر جو ٻيڻو هوندو آهي، ۽ ماءُ جو نمبر ان شخص جي نمبر جو ٻيڻو جمع هڪ هوندو آهي. هن نظام کي وڻ جي صورت ۾ پڻ ڏيکاري سگهجي ٿو:

 پکيڙيل پَکو چارٽ 
پَکو چارٽ اڌ گول دائري تي ٻڌل هوندو آهي جنهن ۾ مرڪزي حلقا هوندا آهن: اصل فرد اندرئين دائري ۾، ٻيو دائرو ٻن حصن ۾ (هر پاسي هڪ والدين)، ٽيون دائرو چئن حصن ۾، ۽ اهڙيءَ طرح اڳتي. پَکو چارٽ پيءُ ۽ ماءُ ٻنهي پاسن جي ابا ڏاڏن کي ڏيکارين ٿا۔

 گراف نظريو 
جيئن ته خانداني شجرا وڻ جي صورت ۾ ڏيکاريا ويندا آهن، پر خانداني لاڳاپا هميشه رياضيائي معنيٰ ۾ وڻ ناهن بڻجندا، ڇو ته پري جا مائٽ پاڻ ۾ شادي ڪري سگهن ٿا. اهڙي صورت ۾ هڪ شخص جي ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن کان هڪ جهڙو اباڻو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به، ڇو ته والدين هميشه ٻار کان اڳ ڄمندا آهن، تنهنڪري ڪو به شخص پنهنجو پاڻ جو اباڻو نٿو ٿي سگهي، تنهنڪري ڪو چڪر پيدا نٿو ٿئي. هن لحاظ کان نسب هڪ سڌو ۽ بي چڪر گراف بڻائي ٿو. بهرحال، ماءُ-ڌيءَ واري يا پيءُ-پٽ واري لاڳاپن جا خاڪا اصل وڻ ٺاهين ٿا. جيڪڏهن ڪو گڏيل اباڻو نه هجي، ته اباڻن جو چارٽ هڪ مڪمل ٻه-شاخي وڻ هوندو آهي، ڇو ته هر شخص وٽ هڪ ماءُ ۽ هڪ پيءُ هوندو آهي. پر اولاد وارو چارٽ اهڙو باقاعده ڍانچو نٿو رکي، ڇو ته ڪنهن شخص جا گهڻا ٻار ٿي سگهن ٿا يا ڪو به نه.

 نمايان مثال 
خانداني شجرا دنيا جي مختلف ثقافتن ۾ خاندانن جي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن۔

 آفريڪا 
آفريڪا ۾ سليماني سلطنت جي حڪمران خاندان دعويٰ ڪندو هو ته هو حضرت سليمان ۽ سبا جي راڻي جي نسل مان آهن. هن دعويٰ ذريعي هنن پنهنجو نسب دائودي خاندان تائين پهچايو.
قديم مصر جي حڪمران خاندانن جا نسب فرعوني دور (تقريباً 3000 ق.م) کان وٺي بطليموسي سلطنت جي پڄاڻي تائين درج ڪيا ويا، پر اهي هڪ ئي لڳاتار خاندان جي مڪمل زنجير ناهن، ۽ ڪيترائي رڪارڊ نامڪمل آهن۔
مالِي جي ڪيتا خاندان جا نسب چوڏهين صديءَ کان وٺي گريوٽن طرفان سالياني تقريبن ۾ ڳايا ويندا رهيا آهن. نائيجيريا ۾ ڪيترائي حڪمران قبيله، خاص ڪري اهي جيڪي اودودوا سان منسوب آهن، پنهنجي نسل کي افسانوي بادشاهه ڪسرا تائين پهچائين ٿا. هتي به گريوٽ درٻاري شاعر نسب بيان ڪندا آهن.

 آمريڪا 
ڪجهه يورپي رابطي کان اڳ وارن مقامي آمريڪي تهذيبون ۾ حڪمران ۽ مذهبي خاندانن جا نسب صديون پراڻا درج ڪيا ويندا هئا۔

 قبل از اسلام عرب 

قبل از اسلام عرب سماج قبيلن تي ٻڌل هو، ۽ هر قبيلو پنهنجي نسل کي ڪنهن هڪ گڏيل اباڻو تائين ڳنڍيندو هو. اهي نسب زباني روايت ذريعي محفوظ ڪيا ويندا هئا، جتي شاعر ۽ مؤرخ انهن کي ياد رکندا هئا. ڪيترن شاعرن پنهنجي قبيلائي نسب جو ذڪر شاعري ۾ ڪيو.
تصغير|اسلامي تاريخ جي حڪمران خاندانن مان هڪ جو شجرو

 اسلامي دور ۽ پوءِ 
اسلام جي ظهور کان پوءِ نسب کي وڌيڪ اهميت ملي، خاص طور تي انهن لاءِ جيڪي پاڻ کي حضرت محمد ﷺ جي نسل سان منسوب ڪن ٿا. سيد ۽ هاشمي خاندان تاريخي طور وڏي عزت وارا رهيا. اسلامي دور ۾ نسب لکت ۾ محفوظ ٿيڻ شروع ٿيا، جيئن قبيلائي اتحاد، سياسي طاقت ۽ مذهبي حيثيت قائم رهي.

محمد بن ادريس الشافعي قريشي کي نسب کي شجري جي صورت ۾ ترتيب ڏيڻ جو پهريون موجد چيو وڃي ٿو۔ ابن الطقطقي الحسني لکي ٿو ته شافعي نسب کي ٻن قسمن ۾ ورهايو: “مشجر” ۽ “مبسوط”۔ هن بيان ڪيو ته شافعي هارون الرشيد کي نسب بابت ڪتاب تحفي طور ڏنو ۽ پهرين صفحي تي لکيو: “مان اوهان کي اهڙو شجرو پيش ڪريان ٿو جنهن جو پاڙو مضبوط ۽ جنهن جون ٽاريون آسمان تائين آهن.”

 حضرت محمد ﷺ جو نسب 

حضرت محمد ﷺ جو نسب عرب دنيا ۾ سڀ کان مشهور شجرن مان هڪ آهي، جيڪو حضرت اسماعيل عليه السلام ذريعي حضرت ابراهيم عليه السلام تائين وڃي ٿو. هي هاشمي سلسلو عرب دنيا ۾ وڏي احترام سان ڏٺو وڃي ٿو.
نسبي علم (علم الانساب) اسلامي دنيا ۾ هڪ باقاعده علم بڻجي ويو، جتي ماهر قبيلائي ۽ خانداني نسب محفوظ ڪندا هئا، جيڪي سياسي ۽ سماجي اوزار طور به ڪم ايندا هئا۔

 اوڀر ايشيا 
چين جي حڪمران خاندانن جا وسيع نسب موجود آهن، پر اهي هڪ واحد گڏيل شجرو ناهن. جاپان ۾ جاپان جو شاهي خاندان جو نسب افسانوي شروعاتن تائين وڃي ٿو.
دنيا جو سڀ کان ڊگهو خانداني شجرو چيني مفڪر ڪنفسيوس سان منسوب آهي، جيڪو 80 کان وڌيڪ نسلن تي پکڙيل آهي ۽ لکين ميمبرن تي مشتمل آهي.Confucius family tree has two million members from China Daily, updated February 16, 2008

 يورپ ۽ اولهه ايشيا 
قديم يوناني-رومي دنيا ۾ ڪجھ نسب پهرين هزار سال قبل مسيح تائين پهچن ٿا، جڏهن ته ڪيترن جو دعويٰ افسانوي اصل سان جڙيل آهي. يورپ ۾ نيال نوئيگيالاخ جو نسب هڪ ڊگهي سلسلي طور بيان ڪيو وڃي ٿو.
لوري خاندان جو شجرو پڻ تمام پراڻو آهي، جنهن ۾ سيگمنڊ فرائيڊ ۽ مارٽن بوبر شامل آهن، ۽ جيڪو بادشاهه دائود تائين منسوب ڪيو وڃي ٿو.
مذهبي روايتن ۾ پڻ نسب اهم آهن؛ بائبل ۾ حضرت عيسيٰ عليه السلام جو نسب دائود جي گهر تائين وڃي ٿو، ۽ توريت ۾ آدم عليه السلام کان پوءِ ڪيترن جو نسب درج آهي۔

 ٻيا علائقا 
ڪيترين ثقافتن ۾ قبيلائي نظام گڏيل نسب جي دعويٰ تي ٻڌل آهي، جيتوڻيڪ تفصيلي لکت محدود آهي۔

 عالمي 
2022ع ۾ سائنسدانن هڪ وڏي انساني جيني شجري جو اعلان ڪيو، جنهن ۾ جديد ۽ قديم انساني جينوم گڏ ڪري انساني تاريخ ۽ ارتقا بابت ڄاڻ حاصل ڪئي وئي. هن تحقيق انساني ڊي اين اي کي لکين ڳنڍيل وڻن ذريعي بيان ڪيو.

 پڻ ڏسو 
 جيڊڪام
 خانداني شجرن جي فهرست
 رشتيداري اصطلاحات

 حوالا 

 ٻاهريان ڳنڍڻا 


زمرو:نسبي علم
زمرو:چارٽ