فزڪس جي تاريخ

فزڪس سائنس جي هڪ شاخ آهي جنهن جي مطالعي جا بنيادي مقصد مادو ۽ توانائي آهن. فزڪس جون دريافتون سڄي قدرتي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿيون. تاريخي طور تي، فزڪس 17هين صدي جي سائنسي انقلاب مان اڀري، 19هين صدي عيسويء ۾ تيزيء سان ترقي ڪئي، پوء 20هين صدي عيسويء ۾ دريافتن جي هڪ سلسلي سان تبديل ٿي وئي. اڄ جي فزڪس کي ڪلاسيڪل فزڪس ۽ جديد فزڪس ۾ ورهائي سگهجي ٿو.

فزڪس جي تاريخ جي آئوٽ لائن ذريعي مخصوص موضوعن تي ڪيترائي تفصيلي مضمون موجود آهن.
قديم تاريخ

عنصر جيڪي فزڪس بڻجي ويا، اها بنيادي طور تي فلڪيات، بصريات ۽ ميڪانيات جي شعبن مان ٺهيل هئا، جنهن کي جاميٽري جي مطالعي ذريعي متحد ڪيو ويو. اها رياضياتي مضمون قديم زماني ۾ بابلي  ۽ يوناني ليکڪن، جھڙوڪ  آرشيميدس ۽ بطليموس، سان گڏ شروع ٿيا. ان دوران قديم فلسفو به شامل ٿيو جنهن کي ”فزڪس“ چيو ويندو هو.

يوناني تصور
فطرت جي عقلي سمجهه جي طرف هلڻ جي شروعات گهٽ ۾ گهٽ يونان ۾ قديم دور (650-480 ق.م) کان اڳ سقراطي فلسفين سان ٿي. ميليٽس جو فلسفي ٿيليس (7 هين ۽ 6 صدي قبل مسيح)، جنهن کي ”سائنس جو پيءُ“ قرار ڏنو ويو آهي، هن قدرتي رجحان جي مختلف مافوق الفطرت، مذهبي يا افسانوي وضاحتن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪري، اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ فطري سبب هوندو آهي."This shift from ecclesiastical reasoning to scientific reasoning marked the beginning of scientific methodology." Singer, C., A Short History of Science to the 19th Century,  Streeter Press, 2008, p. 35.  580 ق.م. ۾ ٿيلس پيش رفت ڪئي ۽ تجويز ڪيو ته پاڻي بنيادي عنصر آھي، مقناطيس ۽ رٻڊ امبر جي وچ ۾ ڪشش سان تجربو ڪيو ۽ پھرين رڪارڊ ٿيل ڪائنات جي علم جي بنياد ٺاھيو. اناگزيمئنڊر هڪ پروٽو-ارتقائي نظريي جو ترقي ڪندڙ، ٿيلس جي خيالن کي رد ڪيو ۽ تجويز ڪيو ته پاڻيء جي بدران، هڪ مادو جنهن کي "ايپيرون" سڏيو ويندو هو، سڀني مادي جو تعميراتي بلاڪ آهي. تقريباً 500 ق.م. ۾ هيراڪلئٽس پيش ڪيو ته ڪائنات کي سنڀاليندڙ واحد بنيادي قانون ئي تبديليءَ جو اصول آهي ۽ ڪا به شيءِ اڻڄاڻ طور تي ساڳي حالت ۾ نه رهندي آهي. هو ۽ انهن جو همعصر پرمئنيڊس، قديم فزڪس جي پهرين عالمن مان هئا جن ڪائنات ۾ وقت جي ڪردار تي غور ڪيو، هڪ اهم تصور جيڪو اڃا تائين جديد فزڪس ۾ هڪ مسئلو آهي.
يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇئين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو آهستي آهستي هڪ دلچسپ ۽ متضاد مطالعي جي ميدان ۾ ترقي ڪئي. ارسطو (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης، ارسٽوٽئلس) (384-322 ق.م.)، افلاطون جو هڪ شاگرد، هن تصور کي فروغ ڏنو ته طبيعي رجحان جو مشاهدو آخرڪار انهن کي سنڀاليندڙ قدرتي قانونن جي دريافت جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ارسطو جي لکڻين ۾ فزڪس، مابعد الطبعيات، شاعري، ٿيٽر، موسيقي، منطق، بيان بازي، لسانيات، سياست، حڪومت، اخلاقيات، حياتيات ۽ علم حيوانات شامل آهن. هن پهريون ڪم لکيو، جيڪو مطالعي جي ان لائن کي "فزڪس" جي طور تي حوالو ڏئي ٿو. چوٿين صدي قبل مسيح ۾، ارسطو ان نظام جو بنياد رکيو، جنهن کي ارسطو جي فزڪس چيو ويندو آهي. هن خيالن، جهڙوڪ حرڪت ۽ ڪشش ثقل، جي وضاحت چار عناصر جي نظريي سان  ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ارسطوءَ جو خيال هو ته سڄو مادو "ايٿر" يا چئن عنصرن؛ مٽي، پاڻي، هوا ۽ باهه جي ميلاپ مان ٺهيل آهي. ارسطو جي مطابق، اهي چار زميني عنصر هڪ ٻئي جي تبديلي جي قابل آهن ۽ اھي پنھنجي قدرتي جڳھ ڏانھن ھلندا آھن. تنهنڪري هڪ پٿر ڌرتي جي مرڪز ڏانهن هيٺ ڪري ٿو پر شعلا مٿي طرف اڀرن ٿا. آخرڪار، ارسطو جي فزڪس يورپ ۾ ڪيترن ئي صدين تائين تمام گهڻو مشهور ٿي. وچين دور جي سائنسي ۽ علمي ترقيءَ جي ڄاڻ ڏيڻ لاء، اهو يورپ ۾  گليلو گليلي ۽ آئزڪ نيوٽن جي دور تائين، مرڪزي سائنسي نمونو رهيو. 

قديم يونان جي شروعات ۾، ڄاڻ ته ڌرتي گول آهي، عام هئي. تقريبن 240 ق.م. ۾، هڪ بنيادي تجربي جي نتيجي ۾، ايراٽوسٿينيز (276-194 ق.م.) صحيح انداز ۾ ان جي فريم جو اندازو لڳايو. ارسطو جي جيو سينٽرڪ نظريي (تي ڌرتي ڪائنات جو مرڪز آهي) جي ابتڙ آرسٽارڪس آف ساموس (يوناني ٻولي: Ἀρίσταρχος؛ 310 - 230 ق.م.) شمسي نظام جي هيليو سينٽرڪ ماڊل (تي سج هن نظام جو مرڪز آهي) لاءِ واضح دليل پيش ڪيو. يعني ان جي مرڪز ۾ ڌرتيءَ کي نه،  سج کي رکڻ لاءِ،  واضح دليل پيش ڪيو. سيليوسيا جو سيليوڪس، آرسٽارڪس جي هيليو سينٽرڪ  نظريي جو پيروڪار، چيو ته ڌرتي پنهنجي محور جي چوڌاري گردش ڪري ٿي، جيڪو بدلي ۾  سج جي چوڌاري گردش ڪندي آهي. جيتوڻيڪ هن جيڪي دليل استعمال ڪيا اها گم ٿي ويا آهن،  پلوٽارڪ جو چوڻ آهي ته سيليوڪس پهريون شخص هو جنهن استدلال ذريعي هيليو سينٽرڪ نظام کي ثابت ڪيو.

ٽين صدي قبل مسيح ۾ يوناني رياضي دان، سائراڪيوز جو ارشميدس (يوناني:Ἀρχιμήδης؛ 287–212 ق.م.) عام طور تي ھن کي قديم زماني جو سڀني کان سٺو رياضي دان مڃيو ويندو آهي. هن هائيڊرو اسٽيٽڪس ۽ اسٽيٽڪس جو بنياد رکيو ۽ ليور جي بنيادي رياضي جو حساب لڳايو. آرڪيميڊيز چرخي جا تفصيلي نظام پڻ تيار ڪيا. آرڪيميڊيز ارسطو ۽ سندس مابعدالطبعيات جي دليلن کي به ٽوڙي ڇڏيو. وڌيڪ، ترڻ واري جسمن تي هن جي ڪم ۾، آرڪيميڊيز "اُڀار جو قانون" تيار ڪيو (جنهن کي هاڻ "آرڪيميڊيز جو اصول" پڻ سڏيو ويندو آهي). هن توازن جي حالتن ۽ ڪشش ثقل جي مرڪزن جا اصول پڻ تيار ڪيا، خيال جيڪي مستقبل جي عالمن جهڙوڪ گليليو ۽ نيوٽن تي اثر انداز ٿيا. 

هپارڪس (190-120 ق.م.)، فلڪيات ۽ رياضي تي ڌيان ڏيندي، تارن ۽ سيارن جي حرڪت جو نقشو ٺاهڻ لاءِ جديد جاميٽري ٽيڪنڪ استعمال ڪيو، ايستائين ته سج گرهڻ جي وقت جي اڳڪٿي به ڪئي. هن سج ۽ چنڊ جي زمين کان فاصلي جي حسابن کي، ان وقت استعمال ٿيندڙ مشاهداتي اوزارن ۾ سندس بهتري جي بنياد تي، شامل ڪيو.

شروعاتي طبيعيات دانن مان هڪ ٻيو بطليموس (90-168 عيسوي) هو، جيڪا ڪيترن ئي سائنسي مقالن، جيڪا فلڪيات ۽ جاگرافي جي موضوعن تي هئا، جو مصنف هو. جاگرافي جو مقالو گريڪو-رومن دنيا جي جاگرافيائي ڄاڻ جي هڪ مڪمل بحث آهي. 

قديم دنيا جي جمع ٿيل ڄاڻ جو گهڻو حصو گم ٿي ويو. ڪيترن ئي معزز مفڪرن جي ڪمن مان به، صرف ڪجھ ٽڪرا بچيا. ارسطو جي 150 مشھور ڪمن مان، صرف 30 موجود آهن ۽ اها به "ليڪچر نوٽس کان وڌيڪ ناهن.

India and China

Important physical and mathematical traditions also existed in ancient Chinese and Indian sciences.


In Indian philosophy, Maharishi Kanada was the first to systematically develop a theory of atomism around 200 BCEOliver Leaman, Key Concepts in Eastern Philosophy. Routledge, 1999, page 269. though some authors have allotted him an earlier era in the 6th century BCE. It was further elaborated by the Buddhist atomists Dharmakirti and Dignāga during the 1st millennium CE.(Stcherbatsky 1962 (1930). Vol. 1. P. 19) Pakudha Kaccayana, a 6th-century BCE Indian philosopher and contemporary of Gautama Buddha, had also propounded ideas about the atomic constitution of the material world. These philosophers believed that other elements (except ether) were physically palpable and hence comprised minuscule particles of matter. The last minuscule particle of matter that could not be subdivided further was termed Parmanu. These philosophers considered the atom to be indestructible and hence eternal. The Buddhists thought atoms to be minute objects unable to be seen to the naked eye that come into being and vanish in an instant. The Vaisheshika school of philosophers believed that an atom was a mere point in space. It was also first to depict relations between motion and force applied. Indian theories about the atom are greatly abstract and enmeshed in philosophy as they were based on logic and not on personal experience or experimentation. In Indian astronomy, Aryabhata's Aryabhatiya (499 CE) proposed the Earth's rotation, while Nilakantha Somayaji (1444–1544) of the Kerala school of astronomy and mathematics proposed a semi-heliocentric model resembling the Tychonic system.

The study of magnetism in Ancient China dates back to the 4th century BCE. (in the Book of the Devil Valley Master),Li Shu-hua, "Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole", Isis, Vol. 45, No. 2. (Jul., 1954), p.175 A main contributor to this field was Shen Kuo (1031–1095), a polymath and statesman who was the first to describe the magnetic-needle compass used for navigation, as well as establishing the concept of true north. In optics, Shen Kuo independently developed a camera obscura.Joseph Needham, Volume 4, Part 1, 98.

اسلامي سونهري دور


In the 7th to 15th centuries, scientific progress occurred in the Muslim world. Many classic works in Indian, Assyrian, Sassanian (Persian) and Greek, including the works of Aristotle, were translated into Arabic. Important contributions were made by Ibn al-Haytham (965–1040), an ArabEsposito (2000)، The Oxford History of Islam، Oxford University Press، P. 192. : “Ibn al-Haytham (d. 1039), known in the West as Alhazan, was a leading Arab mathematician, astronomer, and physicist. His optical compendium, Kitab al-Manazir, is the greatest medieval work on optics” or Persian, , Understanding History by John Child, Paul Shuter, David Taylor - Page 70. "Alhazen, a Persian scientist, showed that the eye saw light from other objects. This started optics, the science of light. The Arabs also studied astronomy, the study of the stars. " scientist, considered to be a founder of modern optics. Ptolemy and Aristotle theorised that light either shone from the eye to illuminate objects or that "forms" emanated from objects themselves, whereas al-Haytham (known by the Latin name "Alhazen") suggested that light travels to the eye in rays from different points on an object. The works of Ibn al-Haytham and al-Biruni (973–1050), a Persian scientist, eventually passed on to Western Europe where they were studied by scholars such as Roger Bacon and Vitello.

Ibn al-Haytham used controlled experiments in his work on optics, although to what extent it differed from Ptolemy is up to debate. Arabic mechanics like Bīrūnī and Al-Khazini developed sophisticated "science of weight", carrying out measurements of specific weights and volumes

Ibn Sīnā (980–1037), known as "Avicenna", was a polymath from Bukhara (in present-day Uzbekistan) responsible for important contributions to physics, optics, philosophy and medicine. He published his theory of motion in Book of Healing (1020), where he argued that an impetus is imparted to a projectile by the thrower. He viewed it as persistent, requiring external forces such as air resistance to dissipate it. Ibn Sina made a distinction between 'force' and 'inclination' (called "mayl"), and argued that an object gained mayl when the object is in opposition to its natural motion. He concluded that continuation of motion is attributed to the inclination that is transferred to the object, and that object will be in motion until the mayl is spent. This conception of motion is consistent with Newton's first law of motion, inertia, which states that an object in motion will stay in motion unless it is acted on by an external force. This idea which dissented from the Aristotelian view was later described as "impetus" by John Buridan, who was likely influenced by Ibn Sina's Book of Healing.Sayili, Aydin. "Ibn Sina and Buridan on the Motion the Projectile". Annals of the New York Academy of Sciences vol. 500(1). p.477-482.


Hibat Allah Abu'l-Barakat al-Baghdaadi () adopted and modified Ibn Sina's theory on projectile motion. In his Kitab al-Mu'tabar, Abu'l-Barakat stated that the mover imparts a violent inclination (mayl qasri) on the moved and that this diminishes as the moving object distances itself from the mover. He also proposed an explanation of the acceleration of falling bodies by the accumulation of successive increments of power with successive increments of velocity.Crombie, Alistair Cameron, Augustine to Galileo 2, p. 67. According to Shlomo Pines, al-Baghdaadi's theory of motion was "the oldest negation of Aristotle's fundamental dynamic law [namely, that a constant force produces a uniform motion], [and is thus an] anticipation in a vague fashion of the fundamental law of classical mechanics [namely, that a force applied continuously produces acceleration]."(cf. Abel B. Franco (October 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", Journal of the History of Ideas 64 (4), p. 521-546 [528].) Jean Buridan and Albert of Saxony later referred to Abu'l-Barakat in explaining that the acceleration of a falling body is a result of its increasing impetus.

Ibn Bajjah (– 1138), known as "Avempace" in Europe, proposed that for every force there is always a reaction force. Ibn Bajjah was a critic of Ptolemy and he worked on creating a new theory of velocity to replace the one theorized by Aristotle. Two future philosophers supported the theories Avempace created, known as Avempacean dynamics. These philosophers were Thomas Aquinas, a Catholic priest, and John Duns Scotus. Galileo went on to adopt Avempace's formula "that the velocity of a given object is the difference of the motive power of that object and the resistance of the medium of motion".

Nasir al-Din al-Tusi (1201–1274), a Persian astronomer and mathematician who died in Baghdad, introduced the Tusi couple. Copernicus later drew heavily on the work of al-Din al-Tusi and his students, but without acknowledgment.

يورپ ۾ وچين دور

قديم ڪمن جي آگاهي مغرب ۾ ٻيهر داخل ٿي. عربي کان لاطيني ۾ انهن ڪمن جي ترجمن ذريعي. انهن جي ٻيهر تعارف جو وچين دور جي فلسفي تي وڏو اثر پيو، جهڙوڪ ٿامس اڪيناس (اسڪالسٽڪ يورپي عالم) جيڪي قديم ڪلاسيڪل فلسفين جي فلسفي کي عيسائي الهاميات سان ملائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ارسطو کي قديم دنيا جو عظيم ترين مفڪر قرار ڏنو. ارسطو جي فزڪس يورپي گرجا گهرن جي جسماني وضاحتن جو بنياد بڻجي وئي (انهن حالتن ۾ جتي اهي سڌو سنئون بائيبل جي مخالفت نه ڪندا هئا). قدرن جو تعين، وچين دور جي طبيعيات ۾ هڪ بنيادي جزو بڻجي ويو.  

وقت جي  علمي طبيعيات، شين کي، انهن جي ضروري نوعيت جي مطابق، حرڪت ڪندڙ طور بيان ڪيو. آسماني جسمن کي، آسماني دائرن جي غير خراب دائري ۾ موجود جسمن جي بنيادي خاصيت قرار ڏيندي، دائرن ۾ حرڪت ڪندڙ طور بيان ڪيو ويو. 

تحرڪ جو نظريو (حرڪت ۾ روڪ ۽ طاقت جي تصورن جو اڳواڻ) وچئين دور جي فلسفين، جهڙوڪ جان فلپونس ۽ جين بريڊن، پاران ترقي ڏنو ويو. چنڊ جي دائري جي هيٺان حرڪتون نامڪمل طور ڏٺيون ويون ۽ ان ڪري مسلسل حرڪت جي اميد نه ٿي سگهي. 17هين صدي کان اڳ، ڪيترائي مصنوعي تجربن کي قدرتي دنيا بابت سکڻ جي صحيح ذريعن طور نه ڏسندا هئا. ذيلي چنڊ جي دائري ۾ جسماني وضاحتون رجحانن جي چوڌاري گهمي رهيون هيون ۽ زميني شيون زمين جي مرڪز ڏانهن سڌي لڪير ۾ هلڻ جو رجحان رکن ٿيون (ارسطو جي ڪائنات جي جيو سينٽرڪ نظريي سان مطابقت رکندي)، جيستائين ٻي صورت ۾ ائين ڪرڻ کان روڪيو نه وڃي.

سائنسي انقلاب 
18هين صدي جي ترقي 
19هين صدي==
20هين صدي: جديد فزڪس جو جنم==
جديد طبيعيات 
طبيعيات جي تاريخ تي مضمون 
پڻ ڏسو 
 مشهور طبيعيات دان جي فهرست 
 فزڪس ڪانفرنس جي فهرست
 فزڪس ۾ نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست 
 فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست
 فزڪس ۾ تجربن جي فهرست
خارجي لنڪس
 "Selected Works about Isaac Newton and His Thought" from The Newton Project

زمرو:طبيعيات
زمرو:طبيعيات جي تاريخ
زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا

حوالا

زمرو:طبيعيات
زمرو:طبيعيات جي تاريخ