ڪائنات

ڪائنات (لاطيني: Universe)، برهمانڊ يا سرشٽي، مان مراد سموري جڳهه، وقت ۽ انهن ۾ شامل ٻيون شيون، ذيلي ايٽمي ذرڙن کان وٺي ڪهڪشائن جي تارن تائين، انهن ۾ موجود سڀ ئي مادي وجود، جهڙوڪ، ڪهڪشائون، تارا، سج، اپڳرهون، ڌرتي، ٻيا فلڪياتي وجود، چنڊ، شهابيا، ڪو به بنيادي رابطو، طبعي عمل ۽ طبعي مستقل ۽ تنهن ڪري مادي ۽ توانائي جا سڀ ئي روپ، پلازما، جيڪي جوڙجڪ اها ٺاهيندا آهن، شامل آهن.

20هين صدي جي شروعات کان وٺي، ڪائنات جو ميدان "وڏي ڌماڪي" (Big Bang) جي نظريي کي قائم ڪري ٿو، جئين ته خلا ۽ وقت لڳ ڀڳ 14 ارب سال (13.787±0.020 ارب سال) اڳ بگ بينگ تي گڏ ظاهر ٿيا ۽ اهو ته ڪائنات ان ئي وقت کان وڌي رهي آهي.  ڪائنات جو حصو (جيڪو انسان ڏسي سگهي ٿو) هن وقت قطر ۾ تقريبن 93 ارب نوري سال آهي، جئين ته ڪائنات جو ڪل سائيز معلوم نه آهي. 

ڪشش ثقل جي مادي ۽ روشني ٻنهي تي اثرن جي مطالعي ۾ اهو دريافت ڪيو ويو ته ڪائنات ۾  نظر ايندڙ شين؛  تارن، ڪهڪشائن، نيبولا ۽ انٽر اسٽيلر گئسن، جي ڀيٽ ۾ ڪل مادو تمام گهڻو آهي. هن اڻ ڏٺل مادي کي ڊارڪ ميٽر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 

وڏي پيماني تي قبول ٿيل ڪاسمولوجي واري ماڊل (ΛCDM)     ۾، ڊارڪ ميٽر ڪائنات ۾ مايو ۽ توانائي جو تقريباً %(1.1±25) آهي، جڏهن ته تقريباً %(±1.2 69.2) ڊارڪ توانائي،  توانائي جو هڪ پراسرار روپ جيڪو ڪائنات جي توسيع جي تيزيءَ لاءِ ذميوار آهي.  

تنهن ڪري عام مادو (baryonic) ڪائنات جو صرف %4.84 (±0.1) ٺاهي ٿو ۽ تارا، اپگرهن ۽ نظر ايندڙ گئس جا ڪڪر هن عام مادي جو صرف %6 ٺاهين ٿا. 

ڪائنات جي آخر منزل ۽ بگ بينگ کان اڳ جي باري ۾ ڪيترائي مقابلي وارا مفروضا آهن، ٻين تي طبيعياتدان ۽ فلسفي قياس ڪرڻ کان انڪار ڪن ٿا ۽ شڪ ڪن ٿا ته اڳئين حالتن بابت معلومات ڪڏهن به دستياب هوندي. طبيعيات جا ڪجهه ماهر مختلف گهڻ ڪائناتي (Multiverse) مفروضا تجويز ڪيا آهن، جن ۾ ڪائنات ڪيترن ئي مان هڪ ٿي سگهي ٿي.

قديم يوناني ۽ هندستاني فلسفين پاران ڪائنات جي بابت ڪجهه ابتدائي ڪائناتي ماڊل تيار ڪيا ويا جيڪا ڌرتيء کي ڪائنات جي مرڪز طور رکندا هئا يعني جيو سينٽرڪ (Geo Centric) هئا. پوء صدين جي مشاهداتي ترقي سان، نڪولس ڪوپرنيڪس سج کي شمسي نظام جي مرڪز طور رکندي، هيليو سينٽرڪ (Hallio Centric) ماڊل تيار ڪيو. سر آئزڪ نيوٽن جو ڪائناتي ڪشش ثقل جو قانون، جوهانيس ڪيپلر جو سياروي حرڪت جو قانون ۽ ٽائيڪو براهه جا مشاهدن جي بنيادون، ڪوپرنيڪس جي هيليو سينٽرڪ ماڊل تي رکيو ويون.

وڌيڪ مشاهداتي بهتري جي ڪري اهو احساس ٿيو ته سج کيرائن واٽ ڪهڪشان (Milky-way) جي سو ارب تارن مان هڪ آهي ۽ اها ڪهڪشان (Galaxy) پاڻ مشاهداتي ڪائنات ۾ ڪجهه سو ارب ڪهڪشائن مان هڪ آهي. وڏي پيماني تي هڪ ڪهڪشان ۾، ڪيترا ئي تارا ۽ اپگرهن هونديون آهن ۽ ڪهڪشائون هڪجهڙائي سان ورهايل آهن ۽ سڀني طرفن ۾ ساڳيون آهن، مطلب ڪائنات جو نه ڪو ڪنارو آهي ۽ نه ئي مرڪز آهي. ننڍن پيماني تي، ڪهڪشائون تارن جي ننڍي جهنڊ (clusters) ۽ وڏي پيماني واري جهنڊ (super clusters) ۾ ورهايل آهن، جيڪا خلا ۾ تنتن (filaments) ۽ خالي جگهن (voids) جو هڪ وڏي جهاگ جهڙي جوڙجڪ ٺاهيندا آهن. 20هين صدي جي شروعات ۾ ٿيندڙ دريافتون اها ٻڌائڻ ٿيون ته ڪائنات جي هڪ شروعات آهي ۽ اها هن وقت کان مسلسل پکڙجي رهي آهي.

بگ بينگ نظريي مطابق، توانائي ۽ مادو جيڪا شروع کان ئي موجود هئا، ڪائنات جي پکڙڻ تي، گهٽ گهاٽا ٿي ويا. هڪ شروعاتي تيز رفتار توسيع (تقريباً 32-10 سيڪنڊ جي) جن کي افراط (inflation) سڏيو ويندو آهي ۽ چئن ڃاتل سڃاتل بنيادي قوتن جي ڌار ڌار ٿيڻ کان پوءِ، ڪائنات آهستي آهستي ٿڌي ٿي ۽ پکڙڻ جو سلسلو جاري رکيو، جن جي ڪارڻ پهرين ذيلي ايٽمي ذرڙا ۽ سادا ايٽم وجود مان آيا. هائيڊروجن ۽ هيليم جا وڏا ڪڪر (clouds) آهستي آهستي هن جڳهن ڏانهن ڇڪجي ويا، جتان مادي جي گھاٽائي وڌ هئي، جن جي ڪارڻ ڪهڪشائون، تارا ۽ انهن کانسواء هر شي جيڪا نظر اچڻ ٿيون، وجود ۾ آيون.

تعريف

طبعي ڪائنات کي خلا ۽ وقت (مجموعي طور تي خلائي وقت جي طور تي حوالو ڏنو ويو آهي) ۽ انهن جي جزو جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙا مواد ان جي مختلف شڪلن ۾ سڀني توانائي، جنهن مان برقي مقناطيسي تابڪاري ۽ مادو شامل آهن ۽ تنهن ڪري (اپگرهن، چنڊ، تارا، ڪهڪشائون ۽ بين الخلا جو مواد) هن ۾ شامل آهن.  ڪائنات جي تعريف ۾ اها طبعي قانون، جيڪا توانائي ۽ مادي تي اثر انداز ٿين ٿا، جهڙوڪ تحفظ جا قانون (Laws of Conservation)، ڪلاسيڪي ميڪانيات ۽ اضافيت پڻ شامل آهن. 

ڪائنات کي اڪثر ڪري "وجود جي مجموعي" طور بيان ڪيو ويندو آهي يعني هر شيءِ جيڪا موجود هيون، جيڪا موجود آهن ۽ موجود هونديون.   درحقيقت، ڪجهه فلسفي ۽ سائنسدان ڪائنات جي تعريف ۾ خيالن ۽ تجريدي تصورن، جهڙوڪ رياضيات ۽ منطق) کي شامل ڪرڻ جي حمايت ڪن ٿا. لفظ ڪائنات (Universe) کي ڪاسموس (Cosmos)، عالم (World) ۽ فطرت (nature) جهڙن تصورن جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿو. 

اشتقاق 
انگريزي ۾ ڪائنات لاء لفظ، "Universe" فرانسيسي جي لفظ،  "univers" مان آيو، جيڪا پاڻ لاطيني لفظ "universus" مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ "هڪ ۾ گڏ ٿيل" آهي.The Compact Edition of the Oxford English Dictionary, volume II, Oxford: Oxford University Press, 1971, p. 3518. . لاطيني لفظ، "universum" جو استعمال مشهور فلسفي، سسيرو (Cicero) ۽ پوء لاطيني ليکڪن هن کي ڪيترن ئي ساڳئي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو جيئن جديد انگريزي ۾ اها لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي.Lewis, C.T. and Short, S (1879) A Latin Dictionary, Oxford University Press, , pp. 1933, 1977–1978.

هم معني
فيثاگورس کان وٺي قديم يوناني فلسفين تائين، ڪائنات لاءِ اصطلاحون، "ٽاو پان" (τὸ πᾶν)، جن کي سڀ مادي ۽ سڀ خلا طور بيان ڪيو ويو ۽ "ٽاو هولون" (τὸ ὅλον) سب شيون جن ۾ ضروري طور تي خلا جو تصور شامل نه هو، استعمال ٿيون.   ٻئي هم معني "هو ڪوسموس" (ὁ κόσμος) هئي، جن کي هڪ فلسفياتي اصطلاح طور تي "عالم وجود" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. لاطيني جي لکڻين ۾ "ٽوٽيم"، "منڊس" ۽ "نيچرا" جا لفظ پڻ هم معنيٰ طور ملن ٿا  ۽ جديد ٻولين ۾ اڃان به زنده آهن، مثال طور، ڪائنات لاءِ جرمن لفظ "ڊاس آل"، "ويلٽال" ۽ "نيچر". انگريزي ۾ به ساڳيا مترادف لفظ ملن ٿا، جهڙوڪ، "هر شيءِ" (Everything)، جيئن هر شيءِ جي نظريي ۾، ڪاسموس (جيئن ڪاسمولوجي ۾)، عالم (World)، جيئن ڪيترن ئي عالم جي تشريح ۾ ۽ فطرت (Nature) جيئن فطري قانون يا فطري فلسفي ۾.

تاريخ وار ترتيب ۽ بگ بينگ 
طبعي خاصيتون 
ڪائنات جو ٺهڻ
رهائش جي صلاحيت 
ڪاسمولوجي وارو ماڊل
 تاريخي تصورات

پڻ ڏسو
 :باب:تارا 
 :باب:شمسي نظام 
 :باب:سائنس
 فلڪيات
 ڪاسمولوجي

ٻاهريان ڳنڍڻا

 NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) / (NED-Distances).
 There are about 1082 atoms in the observable universe – LiveScience, July 2021.
 This is why we will never know everything about our universe – Forbes, May 2019.

زمرو:ڪائنات
زمرو:وجود
زمرو:مادي وجود
زمرو:طبعي ڪاسمولوجي
زمرو:فلڪيات ۾ تصورات 
زمرو:فلڪياتي متحرڪ نظام
زمرو:مکيه موضوع جا مضمون
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون

حوالا