قوت (فزڪس)

طبيعيات ۾ قوت (Force) هڪ اهڙو اثر آهي جيڪو ڪنهن شئي کي پنهنجي رفتار کي تبديل ڪرڻ جو سبب بڻائيندو جيستائين ٻين قوتن طرفان متوازن نه هجي. قوت جو تصور رياضياتي طور تي صحيح طور تي زور ڏيڻ يا ڇڪڻ جي روزاني تصور کي ٺاهيندو آهي. ڇاڪاڻ ته قوت جي شدت (Magnitude) ۽ سمت (Direction) ٻئي اهم آهن، قوت هڪ ويڪٽر مقدار آهي. قوت جي SI اڪائي نيوٽن (N) آهي ۽ قوت اڪثر ڪري علامت F جي ذريعي ظاھر ڪئي ويندي آھي.

ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ قوت هڪ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. قوت جو تصور "نيوٽن جي حرڪت جي ٽنهي قانونن" ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. قوتن جا قسم جيڪي اڪثر ڪلاسيڪل ميڪانڪس ۾ سامهون ايندا آهن انهن ۾ لچڪدار، فريڪشنل، رابطي يا "عام" قوتون ۽ ڪشش ثقل شامل آهن. قوت جو گردشي بازو ٽارڪ (torque) آهي، جيڪو ڪنهن شئي جي گردش جي رفتار ۾ تبديلي آڻي ٿو. وڌايل جسم ۾، هر حصو اڪثر ڪري ڀرسان حصن تي قوت لاڳو ڪندو آهي؛ جسم جي ذريعي اهڙي قوتن جي ورڇ اندروني ميڪانياتي دٻاء آهي. توازن ۾ اهي دٻاءُ جسم جي اسراع جو سبب نه بڻجندا آهن جيئن قوتون هڪ ٻئي کي توازن ڏين ٿيون. جيڪڏهن اهي توازن ۾ نه آهن ته اهي مضبوط مواد جي خراب ٿيڻ، يا سيال ۾ وهڻ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون. 

جديد فزڪس ۾، جنهن ۾ ريليٽوٽي ۽ ڪوانٽم ميڪانڪس شامل آهن، حرڪت کان متعلق قانونن تي نظر ثاني ڪئي وئي آهي ته جيئن بنيادي ڳالهين، جيئن قوت جي حتمي اصليت، تي انحصار ڪيو وڃي. بهرحال، ڪلاسيڪل ميڪانيات پاران مهيا ڪيل قوت جي سمجھ عملي مقصدن لاء مفيد آهي.

قوت جي تصور جي ترقي
قديم زماني ۾ فلسفين قوت جي تصور کي ساڪت ۽ حرڪت واري شين ۽ سادي مشينن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو، پر مفڪرن جهڙوڪ ارسطو ۽ آرشيميدس قوت کي سمجهڻ ۾ بنيادي غلطيون برقرار رکيو. جزوي طور تي، اهو رگڙ جي ڪڏهن ڪڏهن غير واضح قوت جي هڪ نامڪمل سمجھ ۽ نتيجي ۾ قدرتي حرڪت جي فطرت جي غير مناسب نظر جي ڪري هو. هڪ بنيادي غلطي اهو يقين هو ته حرڪت کي برقرار رکڻ لاء، جيتوڻيڪ هڪ مسلسل رفتار تي، هڪ قوت جي ضرورت آهي.  

حرڪت ۽ قوت جي باري ۾ سڀ کان پهريون غلط فهميون آخرڪار گليلو گليلي ۽ سر آئزڪ نيوٽن درست ڪيون. پنهنجي رياضياتي بصيرت سان، نيوٽن "حرڪت جا قانون" ٺاهيا. 

20هين صدي جي شروعات تائين، آئن اسٽائن نسبت جو نظريو پيش ڪيو جنهن روشني جي رفتار جي ويجهو وڌندڙ لمحن سان شين تي قوتن جي عمل جي صحيح اڳڪٿي ڪئي ۽ ڪشش ثقل ۽ جڙت جي ذريعي پيدا ٿيندڙ قوتن جي باري ۾ پڻ ڄاڻ ڏني. ڪوانٽم مڪينڪس ۽ ٽيڪنالاجي جي جديد بصيرت سان جيڪا روشني جي رفتار جي ويجهو ذرڙن کي تيز ڪري سگهي ٿي، ذرڙي فزڪس هڪ معياري ماڊل ٺاهيو آهي ته جيئن ائٽم کان ننڍڙن ذرڙن جي وچ ۾ قوتن کي بيان ڪري سگهجي. معياري ماڊل اڳڪٿي ڪري ٿو ته مٽائيندڙ ذرات جنهن کي "گيج بوسون" سڏيو وڃي ٿو اهي بنيادي وسيلا آهن جن جي ذريعي قوتن کي خارج ڪيو وڃي ٿو ۽ جذب ڪيو وڃي ٿو. صرف چار مکيه لاڳاپا سڃاتل آهن؛ طاقت کي گهٽائڻ جي ترتيب ۾، اهي آهن: مضبوط، برقياتي مقناطيسي، ڪمزور ۽ ڪشش ثقل. 

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران ڪيل اعليٰ توانائي واري ذرڙي فزڪس جي مشاهدي جي تصديق ڪئي وئي آهي ته ڪمزور ۽ برقي مقناطيسي قوتون هڪ وڌيڪ بنيادي برقي ڪمزور رابطي جو اظهار آهن. 
نيوٽن کان اڳ جا تصورات 
نيوٽونين ميڪانيات 
گڏيل قوتون 
ڪلاسيڪل ميڪانيات ۾ قوتن جا مثال
قوت مان نڪتل تصورات 
اڪائيون 
قوت جي تصور جي نظرثاني
بنيادي لاڳاپا 
پڻ ڏسو
 اسراع
 ڪميت (فزڪس)
 اڪائين جو بين الاقوامي نظام

خارجي لنڪس





Category:Natural philosophy
Category:Classical mechanics
Category:Vector physical quantities
Category:Temporal rates

حوالا

زمرو:ميڪانيات
زمرو:طبيعي مقدارون
زمرو:طبيعي خاصيتون
زمرو:قدرتي فلاسفي