قدسيه بيگم

قدسيه بيگم، پيدائش ادھم بائي (وفات 1768 [1]) مغل شهنشاهه محمد شاهه جي زال ۽ شهنشاهه احمد شاهه بهادر جي ماءُ هئي. هوءَ ابتدائي طور تي هڪ ايڊمنسٽريٽر پيدا ٿي ۽ 1748ع کان 1754ع تائين ڊي فيڪٽو ريجنٽ طور ڪم ڪيائين. 

 شروعاتي سال 
اصل ۾ هڪ هندو، اُڌم بائي اڳ ۾ هڪ عوامي رقص ڪندڙ ڇوڪري هئي.کيس هڪ ڀاءُ هو، جنهن جو نالو مان خان هو. هوءَ محمد شاهه جي ڌيان ڏانهن امد الملڪ، امير خان جي ڌيءَ خديجه خانم طرفان متعارف ڪرائي وئي. شهنشاهه هن تي ايترو ته متوجه ٿيو جو هن کي شهنشاهه جي حيثيت ۾ بلند ڪيائين.

هن 23 ڊسمبر 1725ع تي محمد شاهه جي اڪيلي فرزند احمد شاهه بهادر کي جنم ڏنو. تنهن هوندي به هن جي پٽ کي محمد شاهه جي شهنشاهه بادشاهه بيگم ۽ صاحبا محل ۾ پاليو هو.

 شاهي بيوه 
اپريل 1748ع ۾ محمد شاهه وفات ڪئي. سندس پٽ، احمد شاهه بهادر، جيڪو پاڻيپت جي ويجهو صفدر جنگ سان گڏ دهليءَ واپس اچي تخت جي دعويٰ ڪرڻ لاءِ ڪئمپ ۾ هو. صفدر جنگ جي صلاح تي، هو پاڻيپت تي تخت نشين ٿيو ۽ ڪجهه ڏينهن کان پوءِ دهليءَ موٽي آيو. احمد شاهه بهادر هڪ غير موثر حڪمران ثابت ٿيو ۽ پنهنجي ماءُ کان گهڻو متاثر هو. شڪستن ۽ اندروني جدوجهدن جو هڪ سلسلو سندس زوال جو سبب بڻيو.

کيس لڳاتار بيائي جو صاحبه، نواب قدسيه، صاحبه الزماني، صاحب جيو صاحبه، حضرت قبله عالم ۽ ممتاز محل جا لقب ڏنا ويا. هوءَ پنهنجي سخاوت جي ڪري مشهور هئي. هن بيگم ۽ مرحوم شهنشاهه جي ٻارن کي پينشن نه رڳو سرڪاري پرس مان ڏني پر پنهنجي پئسي مان به ڏني. تنهن هوندي به هن بادشاهه بيگم ۽ صاحبا محل سان بي رحميءَ سان سلوڪ ڪيو.

شاهي عملدار روزانو هن جي پورچ ۾ ويهندا هئا ۽ هوءَ انهن سان اسڪرين جي پويان يا خواتين جي وچ ۾ بحث مباحثو ڪندي هئي. اُتي، آفيسرن سندس درخواستن کي لفافن ۾ رياست جي حوالي ڪيو، ۽ خواجہ سرا بيگم کي ٻڌڻ ۽ ٻڌڻ ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ وڏي آواز سان پڙهندا هئا ۽ هوءَ بغير ڪنهن جي صلاح جي انهن تي حڪم جاري ڪندي هئي. هن جي طاقت جي زينت تي، هن عظمت ۽ خيرات جي سطح کي ظاهر ڪيو جيڪو انهن وقتن ۾ نه ٻڌو ويو هو. ڪو به ماڻهو جيڪو هن جي طرفان سندس ڪيس ٻڌڻ جو انتظام ڪري سگهي ٿو، يقينن ڪجهه فائدو يا مدد حاصل ڪري سگهي ٿو. هڪ دفعي هڪ درٻار مورخ افسوس ڪندي چيو ته ”اي خدا! ته هندستان جا معاملا اهڙي بيوقوف عورت هلائي.

سندس تعلق نواب بهادر جاويد خان سان هو. هو مرحوم جي دور حڪومت ۾ حرم جي نوڪرن جو اسسٽنٽ ڪنٽرولر ۽ بيگم جي جاگيرن جو مئنيجر رهيو. جاويد خان کي صفدر جنگ 27 آگسٽ 1752ع تي قتل ڪيو. هوءَ ۽ سندس پٽ هن کي تمام گهڻو ڏکايو. چيو وڃي ٿو ته هوءَ سفيد پوشاڪ پائيندي هئي ۽ پنهنجي زيور ۽ زيور کي بيواهه وانگر اڇلائي ڇڏيندي هئي.

50,000 گهوڙن جي سرداريءَ جو منصب کيس عطا ڪيو ويو، ۽ سندس جنم ڏينهن خود شهنشاهه احمد شاهه بهادر کان به وڏي شان سان ملهايو ويو. سندس ڀاءُ، مان خان، هڪ ڀوتار، جيڪو روڊن تي ويهندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڇوڪرين جي ڳائڻ لاءِ معاون ڪردار ۾ مرد ڊانسر جي پيشي تي هلندو هو، کيس 6000 جو منسبدار بنايو ويو هو، جنهن کي مقصود الدوله بهادر جي لقب سان نوازيو ويو هو. اهڙي وقت ۾ جڏهن لشڪر لڳ ڀڳ هر روز مهانگائي سبب بغاوت ڪري رهيا هئا ۽ مغل درٻار ان مقصد لاءِ ٻه لک رپيا به گڏ نه ڪري سگهي هئي، قدسيه بيگم 21 جنوري 1754ع تي پنهنجي سالگرهه ملهائڻ لاءِ ٻه ڪروڙ رپيا خرچ ڪيا.

 شڪست ۽ قيد 
26 مئي 1754ع تي احمد شاهه بهادر پنهنجي لشڪر سان سڪندر آباد ۾ ڪئمپ لڳائي، مراٺا فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي ملهار رائو هولڪر ۽ اڳوڻي مغل وڏي وزير عماد الملڪ جي اڳواڻي ۾ ٿي. شهنشاهه قدسيه بيگم، سندس پٽ محمود شاهه بهادر، سندس پسنديده زال عنايتپوري بيگم ۽ سندس اڌ ڀيڻ حضرت بيگم سميت ٻين زالن ۽ 8000 عورتن کي ڇڏي دهليءَ ڏانهن ڀڄي ويو.

عماد الملڪ ۽ مراٹھا سردار رگھوناٿ رائو دهليءَ تائين شهنشاهه جي پيروي ڪئي. احمد شاهه بهادر کي 2 جون 1754ع تي معزول ڪيو ويو ۽ سندس ماءُ سميت گرفتار ڪيو ويو. عماد الملڪ پنهنجو پاڻ کي مغل گرانڊ وزير جي حيثيت سان بحال ڪيو ۽ هڪ مغل فوج کي ڀرتپور تي قبضو ڪرڻ لاءِ موڪليو، جيڪو پوءِ سورج مل جي قبضي ۾ هو. عماد الملڪ احمد شاهه بهادر کان سورج مل ڏانهن خط موڪليا، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته هو امداد جي بدلي ۾ جاٽ کي وڙهڻ جي ترغيب ڏين. عماد الملڪ، سورج مل سان صلح ڪري، دهلي موٽي آيو، ۽ احمد شاهه بهادر ۽ قدسيه بيگم کي انڌو ڪيو.

 میراث 
قدسيه بيگم دهليءَ ۾ مختلف سرڪاري ۽ خانگي ڪم سرانجام ڏنيون. لال قلعي جي ڀرسان سنهري مسجد 1747ع کان 1751ع جي وچ ۾ نواب بهادر جاويد خان لاءِ تعمير ڪئي وئي هئي. 1748ع ۾ شهنشاهه احمد شاهه بهادر هڪ باغ ٺهرايو، جيڪو قدسيه باغ جي نالي سان مشهور هو. ان ۾ پٿر جي بهادري ۽ ان جي اندر هڪ مسجد هئي.

 حوالا