چانڪيا

چانڪيا (ISO: Cāṇakya, تلفظ: ⓘ؛ 375–283 ق.م) هڪ قديم ڀارتي دانشور هو، جيڪو استاد، مصنف، حڪمت عملي جو ماهر، فلسفي، معاشيات دان، قانوندان ۽ سياستدان طور سرگرم رهيو. هن کي روايتي طور تي ڪوٽليا يا وشنوگپت سڏيو ويندو آهي، جنهن قديم ڀارتي سياسي ڪتاب ارٿ شاستر لکيو، جيڪو تقريباً چوٿين صدي ق.م کان ٽين صدي عيسوي جي وچ ۾ لکيو ويو. چانڪيا کي ڀارت ۾ سياسي سائنس ۽ معاشيات جو باني سمجهيو ويندو آهي، ۽ هن جو ڪم ڪلاسيڪي معاشيات جو اهم پيش رو آهي. هن جا لکيل ڪتاب گپت سلطنت جي آخر ۾ ڇهين صدي عيسوي ۾ وڃائجي ويا ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾ ٻيهر دريافت ٿيا. تقريباً 321 ق.م ۾، چانڪيا پهرين موريا حڪمران چندرگپت جي اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ هن کي موريا سلطنت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. چانڪيا چندرگپت موريا ۽ ان جي پٽ بندوسار جي چيف صلاحڪار ۽ وزيراعظم طور خدمتون انجام ڏنيون.

چانڪيا (چاڻڪيہ) (آءِ ايس او 15919: , चाणक्य، )، ڏند ڪٿائي روايتن موجب  جيڪي چوٿين کان يارهين صدي عيسويءَ تائين مختلف روايتن ۾ محفوظ رهيون، هڪ برهمڻ هو جنهن پهرئين موريا شهنشاهه چندرگپت کي اقتدار حاصل ڪرڻ ۽ موريا سلطنت قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏني۔ انهن بيانن موجب چانڪيا، چندرگپت موريا ۽ سندس پٽ بندوسار ٻنهي جو مکيه صلاحڪار ۽ وزيراعظم رهيو.
روايتي طور تي چانڪيا کي ڪائوٽليا ۽ ساڳي طرح وشنوگپت سان پڻ سڃاتو ويو آهي، جيڪو قديم هندستاني سياسي ۽ معاشي تصنيف ارٿ شاستر جو مصنف سمجهيو ويندو آهي. هاڻي گهڻي امڪان سان اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته ارٿ شاستر موريا دور کان ڪيتريون صديون پوءِ، عيسوي دور جي ابتدائي صدين ۾، ڪيترن ليکڪن پاران ترتيب ڏنو ويو هو؛ چانڪيا سان ان جي نسبت شايد ڪتاب کي وقار بخشڻ لاءِ ڪئي وئي هئي۔

چانڪيا–چندرگپت ڪٿا (ڏند ڪٿا)

چاڻڪيا بابت ڪا مستند تاريخي ڄاڻ دستياب نه آهي: هن بابت بيان ڏند ڪٿائن مان ملن ٿا۔ ٿامس ٽراٽمين قديم چانڪيا–چندرگپت ڪٿا جون چار الڳ روايتون بيان ڪري ٿو:
 ٻڌ روايت: مهاونسا (5هين–6هين صدي عيسوي) ۽ ان تي شرح وامساتٿاپڪاسني (پالي ٻولي)
 جين روايت: پريششتپروَن (12هين صدي عيسوي) هيماچندر طرفان، جيڪا پهرين کان اٺين صدي عيسويءَ جي ماخذن تي ٻڌل آهي
 ڪشميري روايت: ڪٿاسريت ساگر (11هين صدي عيسوي) سومديو طرفان، ۽ بريهت ڪٿا منجري ڪشيمندر طرفان
 وشاڪهادت جي روايت: مدراراکشس (4هين–8هين صدي عيسوي)، سنسڪرت ناٽڪ؛ گهڻو ڪري افسانوي

چارئي روايتن ۾ چانڪيا پاڻ کي نند بادشاهه کان بي عزت محسوس ڪري ٿو ۽ کيس تباهه ڪرڻ جو قسم کڻي ٿو۔ نند کي تخت تان هٽائڻ کان پوءِ، هو چندرگپت کي نئون بادشاهه بڻائي ٿو۔

 ٻڌ روايت (5هين–6هين صدي عيسوي) 

ماخذ
چانڪيا ۽ چندرگپت جي ڏند ڪٿا پالي ٻوليءَ جي ٻڌ تواريخن ۾ تفصيل سان بيان ٿيل آهي، جيڪي سري لنڪا ۾ محفوظ رهيون۔ قديم ترين تواريخ ديپاونسا ۾ هن ڪٿا جو ذڪر ناهي۔ سڀ کان پراڻو ٻڌ ماخذ جيڪو هن ڪٿا جو ذڪر ڪري ٿو، اهو مهاونسا آهي، جيڪو عام طور پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ وارو سمجهيو وڃي ٿو۔ وامساتٿاپڪاسني (جنهن کي مهاونسا ٽيڪا به سڏيو وڃي ٿو)، مهاونسا تي هڪ شرح آهي، جيڪا ڪٿا بابت وڌيڪ تفصيل مهيا ڪري ٿي۔ ان جو مصنف نامعلوم آهي، ۽ ان جي تاريخ ڇهين کان تيرهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ڏني وڃي ٿي۔ ٻيا ڪجهه متن به اضافي تفصيل مهيا ڪن ٿا؛ مثال طور مها بودهي ونسا ۽ اٽٺڪٿا انهن نَو نند بادشاهن جا نالا ڏين ٿا جيڪي چندرگپت کان اڳ حڪمران هئا۔

بيان
ٻڌ ڏند ڪٿا موجب، نند شهنشاهه جيڪي چندرگپت کان اڳ هئا، اڳ ۾ ڦورن مان حڪمران بڻيا هئا۔ چانڪيا (مهاونسا ۾ IAST: Cāṇakka) تڪاسِلا (تڪششيلا) جو هڪ برهمڻ هو۔ هو ٽنهي ويدن ۽ سياست ۾ ماهر هو۔ هو ڪُتي جهڙن ڏندن سان ڄائو هو، جيڪي بادشاهيءَ جي نشاني سمجهيا ويندا هئا۔ سندس ماءُ ڊڄي ٿي ته هو بادشاهه بڻجي کيس وساري ڇڏيندو۔ کيس راضي ڪرڻ لاءِ چانڪيا پنهنجا ڏند ٽوڙي ڇڏيا۔
چانڪيا جو چهرو بدصورت هو، ٽٽل ڏند ۽ وڪريل پير هن جي شڪل کي وڌيڪ نمايان بڻائيندا هئا۔ هڪ ڏينهن شهنشاهه ڌنا نند برهمڻن لاءِ دان جي تقريب رکي۔ چانڪيا پوپھپورا (پشپپورا) ويو۔ شهنشاهه هن جي صورت ڏسي کيس مجلس مان ڪڍڻ جو حڪم ڏنو۔ چانڪيا ڪاوڙ ۾ پنهنجو جنيو ٽوڙي شهنشاهه کي لعنت ڏني۔ شهنشاهه کيس گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر چانڪيا هڪ آجيوڪ جي روپ ۾ ڀڄي نڪتو۔
هو ڌنانند جي پٽ پبتا سان دوستي ڪري کيس تخت سنڀالڻ لاءِ اڀاريو۔ شهزادي طرفان ڏنل مُهر جي مدد سان هو ڳجهي دروازي مان محل مان نڪري ويو۔
چانڪيا وندهيا جبلن جي ٻيلي ۾ ويو، جتي هن ڳجهي طريقي سان هڪ سڪو اٺ سڪن ۾ تبديل ڪري 800 ملين سون جا سڪا (ڪهپڻا) تيار ڪيا۔ پوءِ هن ڌنا نند جي جاءِ تي مناسب ماڻهو ڳولڻ شروع ڪيو۔ هڪ ڏينهن هن ٻارن کي راند ڪندي ڏٺو، جتي نوجوان چندرگپت (مهاونسا ۾ چنداگتّا) بادشاهه بڻيل هو۔ هو ڦورن کي سزا ڏئي پوءِ معجزاتي نموني سندن عضوا ٻيهر جوڙي ڇڏيندو هو۔ چندرگپت اصل ۾ شاهوڪار خاندان مان هو، پر سندس پيءُ هڪ غاصب هٿان قتل ٿيو ۽ ديوتان سندس ماءُ کي مجبور ڪيو ته کيس ڇڏي ڏئي۔ چانڪيا هن جي صلاحيتن کان متاثر ٿيو ۽ هزار سون جا سڪا ڏئي کيس پاڻ سان وٺي ويو۔
(باقي بيان اصل ترتيب موجب جاري رکيو ويو آهي، جيئن ٻڌ روايت ۾ بيان ٿيل آهي، جنهن ۾ نند جي شڪست، پاٽليپتر تي قبضي، بندوسار جي پيدائش، ۽ پوءِ چانڪيا جي انجام بابت مختلف روايتون شامل آهن۔)

 جين روايت (12هين صدي عيسوي، پهرين–اٺين صدي عيسوي ماخذن تي ٻڌل) 

ماخذ
چندرگپت–چانڪيا ڪٿا شويتامبر جين مت جي ڪيترين ئي شرحُن ۾ ملي ٿي۔ سڀ کان مشهور نسخو ستهويراولي چرت يا پريششت پروَن ۾ آهي، جيڪو 12هين صديءَ جي ليکڪ هيماچندر لکيو۔ هيماچندر جو بيان پراڪرت ڪٿانڪ ادب تي ٻڌل آهي، جيڪو پهرين کان اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ترتيب ڏنو ويو۔

بيان
جين روايت موجب، چانڪيا ٻن جين گِرهاستن (شراوڪ)، چانن ۽ چانيشوريءَ جو پٽ هو۔ سندس ڄمڻ جو هنڌ گولا وشيه جو چانڪه ڳوٺ هو۔ هيماچندر کيس دراوڙ (ڊراملا) سڏي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ڏکڻ هندستان جو رهواسي هو۔
(جين بيان ۾ نند جي بي عزتي، چندرگپت جي ڳولا، پاروتڪ سان اتحاد، پاٽليپتر تي قبضو، بندوسار جي پيدائش، ۽ آخر ۾ چانڪيا جي سليخنا ذريعي وفات جو ذڪر شامل آهي۔)

 ڪشميري روايت (۱۱هين صدي عيسوي) 

ماخذ
ڪشيميندر جو بريهت ڪٿا-منجري ۽ سومديو جو ڪٿا سريت ساگر ۱۱هين صدي عيسويءَ جا ڪشميري سنسڪرت ڏند ڪٿائن جا ٻه مجموعا آهن۔ ٻئي هاڻي گم ٿيل پراڪرت ٻوليءَ جي بريهت ڪٿا-سريت-ساگر تي ٻڌل آهن، جيڪو پاڻ هاڻي گم ٿيل پئيشاچي ٻوليءَ جي بريهت ڪٿا (ٽين صدي عيسويءَ کان اڳ) جو ماخوذ هو، جنهن کي گڻاڍيه سان منسوب ڪيو وڃي ٿو۔ انهن مجموعن ۾ چانڪيا–چندرگپت واري ڪٿا ۾ هڪ ٻيو ڪردار پڻ اچي ٿو، جنهن جو نالو شڪاتال آهي (IAST: Śakaṭāla)۔

ڪشميري بيان
ڪشميري روايت موجب ڪٿا هن ريت آهي: وراروچي (جنهن کي ڪاتياين سان سڃاتو وڃي ٿو)، اندرادتت ۽ ويادي—اهي ٽيئي سنت ورش جا شاگرد هئا۔ هڪ ڀيري پنهنجي گرو ورش جي طرفان، اهي ايوڌيا ڏانهن ويا ته شهنشاهه نند کان گروڏکشنا (گرو جي فيس) حاصل ڪن۔ جڏهن اهي نند سان ملڻ پهتا ته شهنشاهه وفات ڪري ويو۔ اندرادتت پنهنجي يوگِي قوتن سان نند جي جسم ۾ داخل ٿيو ۽ وراروچي جي درخواست موجب ڏهه ملين سون جا دينار (سون جا سڪا) ڏنا۔ درٻار جي وزير شڪاتال سمجهي ويو ته ڇا ٿي رهيو آهي، تنهنڪري هن اندرادتت جي اصل جسم کي ساڙي ڇڏيو۔ پر جعلي شهنشاهه (يعني اندرادتت نند جي جسم ۾، جنهن کي يوگنند به سڏيو ويو) خلاف قدم کڻڻ کان اڳ ئي شهنشاهه شڪاتال کي گرفتار ڪرائي ڇڏيو۔ شڪاتال ۽ سندس سئو پٽ قيد ڪيا ويا ۽ کين اهڙو کاڌو ڏنو ويو جيڪو رڳو هڪ ڄڻي جي لاءِ ڪافي هو۔ شڪاتال جا سئو پٽ بک ۾ مري ويا، ته جيئن سندن پيءُ زنده رهي ۽ بدلو وٺي سگهي۔

ان ئي دوران جعلي شهنشاهه وراروچي کي پنهنجو وزير مقرر ڪيو۔ جيئن جيئن شهنشاهه جو ڪردار وڌيڪ بگڙندو ويو، وراروچي بيزار ٿي ٻيلو وڃي سنياسي بڻجي ويٺو۔ پوءِ شڪاتال کي ٻيهر وزارت ملي، پر هو بدلي جي رٿا ٺاهيندو رهيو۔ هڪ ڏينهن شڪاتال کي چانڪيا مليو—هڪ برهمڻ، جيڪو پنهنجي رستي ۾ ايندڙ سڀ گاهه اُکوڙي رهيو هو، ڇاڪاڻ⁠ته گاهه جي هڪ تنڪي سندس پير چڀيو هو۔ شڪاتال سمجهي ويو ته اهڙو انتقامي ماڻهو جعلي شهنشاهه کي تباهه ڪرڻ لاءِ ڪم اچي سگهي ٿو۔ هن چانڪيا کي درٻار ۾ گهرايو ۽ واعدو ڪيو ته رسم واري عمل جي صدارت ڪرڻ عيوض کيس هڪ لک سون جا سڪا ڏيندو۔

شڪاتال چانڪيا کي پنهنجي گهر ۾ رهائش ڏني ۽ وڏي عزت ڪئي۔ پر جڏهن چانڪيا درٻار ۾ پهتو ته شڪاتال هڪ ٻئي برهمڻ سوبندهو کي رسم جي صدارت لاءِ مقرر ڪرائي ڇڏيو۔ چانڪيا پاڻ کي بي عزت سمجهيو، پر شڪاتال ان بي عزتي جو الزام شهنشاهه تي وڌو۔ چانڪيا پوءِ پنهنجو چوٽي/چُٽو (شيکا) کولي ڇڏيو ۽ قسم کنيو ته جيستائين شهنشاهه تباهه نه ٿيندو، تيسين هو چوٽي ٻيهر نه ٻڌندو۔ شهنشاهه سندس گرفتاريءَ جو حڪم ڏنو، پر چانڪيا ڀڄي شڪاتال جي گهر پهتو۔ اتي شڪاتال جي مهيا ڪيل سامان سان هن جادوي رسم ڪئي، جنهن سبب شهنشاهه بيمار ٿي پيو۔ ستن ڏينهن کان پوءِ شهنشاهه تپ ۾ مري ويو۔

ان کان پوءِ شڪاتال جعلي شهنشاهه جي پٽ هيرڻيه گپت کي قتل ڪرائي ڇڏيو۔ هن حقيقي شهنشاهه نند جي پٽ چندرگپت کي نئون شهنشاهه مقرر ڪيو (ڪشيميندر جي روايت ۾ نئون شهنشاهه مقرر ڪرڻ وارو چانڪيا آهي)۔ شڪاتال چانڪيا کي درٻار جو مُک پُجاري (راج پوروهيت) به بڻايو۔ بدلو پورو ٿيڻ کان پوءِ شڪاتال ٻيلو هليو ويو ۽ سنياسي بڻجي رهيو۔

 مُدراراکشس روايت (۴هين–۸هين صدي عيسوي) 

ماخذ
مدراراکشس (“مهُر واري انگوزي” راڪشس جي) وشاڪهادت جو سنسڪرت ناٽڪ آهي۔ ان جي تاريخ يقيني ناهي، پر هن ۾ هُونن جو ذڪر اچي ٿو، جن گُپت سلطنت واري دؤر ۾ اتر هندستان تي حملا ڪيا؛ تنهنڪري اهو ناٽڪ گپت دؤر کان اڳ لکيل ٿي نه ٿو سگهي۔ ان جي تاريخ ڪٿي ڪٿي چوٿين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ڪٿي ڪٿي اٺين صديءَ تائين ڏني وئي آهي۔ مدراراکشس واري ڪٿا ۾ اهڙا بيان به آهن جيڪي ٻين روايتن ۾ نه ملن ٿا؛ انهيءَ فرق سبب ٽراٽمين جو خيال آهي ته ان جو وڏو حصو افسانوي/ڏند ڪٿائي آهي ۽ تاريخي بنياد نٿو رکي۔

مُدراراکشس جو بيان (۴هين–۸هين صدي عيسوي)
مدراراکشس واري روايت موجب، شهنشاهه نند هڪ ڀيري چانڪيا کي “سلطنت جي پهرين سيٽ” تان هٽايو (شايد هن مان مراد درٻار مان ڪڍڻ آهي)۔ انهيءَ سبب چانڪيا قسم کنيو ته هو پنهنجي چوٽي (شيکا) تيسين نه ٻڌندو جيستائين نند جي مڪمل تباهي نه ٿي وڃي۔ چانڪيا نند کي تخت تان هٽائڻ ۽ ان جي بدران چندرگپت کي آڻڻ جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو نند جو ننڍي راڻيءَ مان ڄاول پٽ هو۔ چانڪيا چندرگپت جو اتحاد هڪ طاقتور بادشاهه پروتيشور/پرووت (يا پرووتيشور) سان جوڙايو، ۽ ٻنهي حڪمرانن اهو طئي ڪيو ته نند کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ سندس علائقو پاڻ ۾ ورهائيندا۔ گڏيل فوج ۾ باهليڪ، ڪرات، پارسي، ڪامبوج، شاڪ ۽ ياون سپاهي شامل هئا۔ فوج پاٽليپتر (ڪوسومپورا) تي ڪاهه ڪئي ۽ نندن کي شڪست ڏني۔ ڪجهه عالمن وٽ پرووت کي پورس بادشاهه سان به سڃاتو ويو آهي۔

نند جو وزيراعظم راڪشس پاٽليپتر مان بچي ويو ۽ حمله آورن خلاف مزاحمت جاري رکي۔ هن چندرگپت کي قتل ڪرڻ لاءِ هڪ وشا ڪنيا (زهر واري ڇوڪري/قاتله) موڪلي۔ چانڪيا اها سازش ائين موڙي جو اها ڇوڪري پرووت کي ماري ڇڏي، ۽ الزام راڪشس تي اچي ويو۔ پر پرووت جي پٽ ملاياڪيتو کي پنهنجي پيءُ جي موت جي حقيقت معلوم ٿي ۽ هو راڪشس جي ڌر ڏانهن هليو ويو۔ چانڪيا جو جاسوس ڀگورايڻيه ملاياڪيتو سان گڏ رهيو، سندس دوست ٿيڻ جو ناٽڪ ڪندي۔

راڪشس چندرگپت کي مارڻ جون رٿائون ڪندو رهيو، پر چانڪيا انهن سڀني کي ناڪام بڻايو۔ مثال طور، هڪ ڀيري راڪشس قاتلن کي سرنگهه وسيلي چندرگپت جي سمهڻ واري ڪمري تائين پهچائڻ جو بندوبست ڪيو؛ چانڪيا کي کين کاڌي جا ٽڪرا کڻندڙ ڪوڏين جي قطار مان خبر پئي، پوءِ هن قاتلن کي ساڙائي ماري ڇڏيو۔

ان ئي دوران پرووت جو ڀاءُ وئيروڌڪه پنهنجي ڀاءُ جي سلطنت جو حڪمران بڻيو۔ چانڪيا کيس يقين ڏياريو ته راڪشس سندس ڀاءُ جي قتل جو ذميوار آهي، ۽ واعدو ڪيو ته نند جي سلطنت جو اڌ کيس ڏيندو۔ ڳجهي طرح چانڪيا وئيروڌڪه کي مروائڻ جي رٿا ٺاهي۔ هن کي خبر هئي ته پاٽليپتر جو مُک معمار راڪشس جو وفادار آهي؛ هن ان کان چندرگپت جي جلوس لاءِ هڪ فاتحانه محراب ٺهرائڻ لاءِ چيو۔ چانڪيا نجومي سبب ٻڌائي جلوس اڌ رات جو رکيائين، پر اصل مقصد اوندهه سبب گهٽ ڏيکاءُ هو۔ پوءِ هن وئيروڌڪه کي چندرگپت جي هاٿي تي اڳواڻي ڪرائي ۽ کيس چندرگپت جي محافظن سان گڏ رکيو۔ جيئن توقع هئي، راڪشس جي وفادارن محراب انهن تي ڪيرايو جن کي هو چندرگپت سمجهيا ٿي۔ وئيروڌڪه مري ويو ۽ ٻيهر الزام راڪشس تي اچي ويو۔

ان کان پوءِ ملاياڪيتو ۽ راڪشس پنجن بادشاهن سان اتحاد ڪيو: ڪولوتا (ڪولو) جو چيراورمن، پارسي جو ميگهڪش، ملايا جبل جو نرسِمها، ڪشمير راڄ جو پشڪرڪش، ۽ سنڌو راڄ جو سنڌوسين۔ هن گڏيل فوج ۾ چيدي راڄ، گنڌارا، هُون، خاسا، مگڌ، شاڪ ۽ ياون علائقن جا سپاهي به شامل هئا۔

پاٽليپتر ۾ چانڪيا جي هڪ ايجنٽ کيس ٻڌايو ته راڪشس جا ٽي وفادار اڃا راڄڌانيءَ ۾ موجود آهن: جين ڀيڪشو جيو-سدهي، ليکڪ شڪات-داسا، ۽ جواهري ڪاريگرن جي گِلڊ جو سردار چندن-داسا۔ انهن مان جيو-سدهي حقيقت ۾ چانڪيا جو جاسوس هو، پر ٻين جاسوسن کي به خبر نه هئي۔ چندن-داسا راڪشس جي زال کي پناهه ڏني هئي، جنهن اڻ ڄاڻائيءَ ۾ پنهنجي مڙس جو مهُر وارو انگوزو (مدرا) ڪيرائي ڇڏيو۔ چانڪيا جي ايجنٽ اهو انگوزو هٿ ڪري چانڪيا وٽ آندو۔ هن مهُر سان چانڪيا ملاياڪيتو ڏانهن خط موڪليو ته تنهنجا ساٿي دغاباز آهن، ۽ چندرگپت جي ڪجهه شهزادن کي به ملاياڪيتو ڏانهن ظاهري بغاوت لاءِ موڪليو۔ ان کان سواءِ، چانڪيا شڪات-داسا کي قتل ڪرائڻ جو حڪم ڏنو، پر پوءِ سيدهارٿڪ (چانڪيا جو جاسوس) کي چالاڪيءَ سان “بچائيندڙ” بڻايو، جيئن هو راڪشس وٽ پهچي وڃي۔

جڏهن شڪات-داسا ۽ سيدهارٿڪ راڪشس وٽ پهتا ته سيدهارٿڪ مهُر وارو انگوزو ڏيکاريو ۽ چيو ته اهو چندن-داسا جي گهر مان مليو۔ ان جي انعام ۾ راڪشس کيس ڪجهه جواهر ڏنا، جيڪي ملاياڪيتو کيس تحفي طور ڏنا هئا۔ ٿوري دير کان پوءِ، چانڪيا جو ٻيو ايجنٽ، جواهريءَ جي ويس ۾، پرووت جا جواهر راڪشس کي وڪڻي آيو۔

ٿوري عرصي بعد راڪشس پنهنجي جاسوسن کي موسيقارن جي ويس ۾ چندرگپت جي درٻار ڏانهن موڪليو۔ پر چانڪيا کي پنهنجي جاسوسن وسيلي سڀ ڄاڻ هئي؛ راڪشس جي جاسوسن آڏو چانڪيا ۽ چندرگپت ظاهري تڪرار جو ناٽڪ ڪيائون۔ چندرگپت چانڪيا کي برطرف ڪرڻ جو ڏيک ڏنو ۽ چيو ته راڪشس وڌيڪ سٺو وزير هوندو۔ ساڳئي وقت ملاياڪيتو جڏهن راڪشس جي گهر ڏانهن وڃي رهيو هو ته چانڪيا جي جاسوس ڀگورايڻيه سان ڳالهه ٻولهه ٿي، جنهن ملاياڪيتو کي راڪشس تي شڪ ۾ وجهي ڇڏيو—هن چيو ته راڪشس کي رڳو چانڪيا سان نفرت آهي، ۽ هو نند جي پٽ چندرگپت جي خدمت لاءِ تيار ٿي سگهي ٿو۔ پوءِ هڪ قاصد راڪشس وٽ آيو ۽ ٻڌايو ته چندرگپت چانڪيا کي ڪڍي راڪشس جي ساراهه ڪئي آهي؛ ان سان ملاياڪيتو جو شڪ وڌيڪ پڪو ٿي ويو۔

ملاياڪيتو پوءِ راڪشس کان سواءِ پاٽليپتر تي حملو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو۔ هن جين ڀيڪشو جيو-سدهي کان جلوس شروع ڪرڻ لاءِ سعد وقت پڇيو؛ جيو-سدهي، جيڪو چانڪيا جو جاسوس هو، کيس چيو ته فوراً روانو ٿي سگهي ٿو۔ جيو-سدهي کيس اهو به يقين ڏياريو ته راڪشس سندس پيءُ جي موت جو ذميوار آهي، پر ڀگورايڻيه کيس راڪشس کي نقصان نه پهچائڻ لاءِ چيو۔ ٿوري دير پوءِ چانڪيا جو جاسوس سيدهارٿڪ پاڻ کي راڪشس جو ايجنٽ ڏيکاري، جعلي خط سميت پڪڙجڻ جو ناٽڪ ڪيو۔ هو راڪشس جا ڏنل جواهر پاتل هو، ۽ خط راڪشس جي مهُر سان بند هو۔ خط ۾ لکيل هو ته راڪشس رڳو چانڪيا کي وزيراعظم جي عهدي تان هٽائي پاڻ اهو عهدو وٺڻ چاهي ٿو، ۽ ملاياڪيتو جا پنج ساٿي زمين ۽ دولت جي عيوض چندرگپت ڏانهن وڃي سگهن ٿا۔ ملاياڪيتو غصي ۾ راڪشس کي گهرايو۔ راڪشس جڏهن آيو ته هو پرووت جا جواهر پاتل هو، جيڪي چانڪيا جي ايجنٽ کيس وڪڻيا هئا۔ جڏهن ملاياڪيتو اهي جواهر ڏٺا ته کيس يقين ٿي ويو ته واقعي سازش آهي، ۽ هن پنهنجي پنجن ساٿين کي بي رحميءَ سان قتل ڪرائي ڇڏيو۔

باقي ساٿي، انهن پنجن جي قتل تي نفرت ڪندي، ملاياڪيتو کي ڇڏي ويا۔ راڪشس ڀڄي ويو، پر چانڪيا جا جاسوس کيس پيڇو ڪندا رهيا۔ چانڪيا جو هڪ جاسوس، چندن-داسا جي دوست جي روپ ۾، راڪشس سان رابطو ڪيو ۽ چيو ته چندن-داسا کي راڪشس جي ڪٽنب جي جاءِ نه ٻڌائڻ سبب قتل ڪيو پيو وڃي۔ اهو ٻڌي راڪشس پاٽليپتر ڏانهن موٽيو ته پاڻ کي حوالي ڪري ۽ چندن-داسا کي بچائي۔ جڏهن هو پهتو ته چانڪيا سندس وفاداريءَ تي خوش ٿي کيس معافي ڏني۔ راڪشس چندرگپت سان وفاداري جو عهد ڪيو ۽ وزيراعظم ٿيڻ تي راضي ٿيو، شرط اهو ته چندن-داسا آزاد ڪيو وڃي ۽ ملاياڪيتو کي به معافي ملي۔ پوءِ چانڪيا پنهنجو چوٽو ٻڌي ڇڏيو، مقصد حاصل ٿيڻ کان پوءِ گوشه نشين ٿي ويو۔

 پسمنظر 

 معلومات جا ذريعا  

چانڪيا بابت تاريخي دستاويزي معلومات محدود آهي: جيڪو ڪجهہ ڄاڻايل آهي، اهو اڌ-افسانوي حوالن تان ملي ٿو. ٿامس ٽرائوٽمين چانڪيا-چندرگپت جي ڪهاڻي جا چار الڳ حوالا بيان ڪري ٿو:  

 ڪهاڻي جا نسخا  مثالي متن ٻُڌمت جو نسخو  مهاومس ۽ ان جي تشريح ومسٿاپڪاسني (پالي ٻولي) جيني نسخو  پريششتا پروان، هيمچندر طرفان ڪشميري نسخو  ڪٿاسرت ساگر، سومديو طرفان؛ برھت ڪٿا منجري، ڪشميندر طرفان وشاکادت جو نسخو  مدرارڪشس، وشاکادت جو سنسڪرت ڊرامو

انهن سڀني نسخن ۾، چانڪيا نندا بادشاھ پاران بي عزت ڪيل محسوس ڪري ٿو ۽ ان کي تباھ ڪرڻ جو عهد ڪري ٿو. نندا خاندان کي ختم ڪرڻ کان پوءِ، هو چندرگپت کي نئين بادشاھ طور مقرر ڪري ٿو.

 ٻُڌمت جو نسخو  

چانڪيا ۽ چندرگپت جي ڪهاڻي سري لنڪا جي پالي ٻوليءَ جي ٻُڌ تاريخن ۾ بيان ٿيل آهي. هي ڪهاڻي قديم ترين تاريخ ديپونس ۾ نہ ٿي ملي. مهاونس، جيڪو عام طور تي پنجين ۽ ڇهين صدي عيسوي جي وچ ۾ لکيو ويو، ان ڪهاڻي جو قديم ترين ذريعو آهي. ونسٿاپڪاسني (مهاونس ٽڪا طور پڻ مشهور) ان تي وڌيڪ تفصيل ڏئي ٿو.  

 جيني نسخو  

چانڪيا-چندرگپت ڪهاڻي جيني متنن ۾ پڻ بيان ٿيل آهي، جنهن جو تفصيلي نسخو 12هين صديءَ جي هيمچندر جي لکڻي پريششتا پروان ۾ ملي ٿو.  

 ڪشميري نسخو  

ڪشميري ادب ۾، برھت ڪٿا منجري ۽ ڪٿاسرت ساگر ۾ هي ڪهاڻي ملي ٿي، جيڪا پراڪرت ٻولي جي هاڻي وڃايل ڪتاب برھت ڪٿا تي ٻڌل آهي.  

 مدرارڪشس نسخو  

مدرارڪشس وشاکادت طرفان لکيل هڪ سنسڪرت ڊرامو آهي، جنهن ۾ چانڪيا-چندرگپت جي ڪهاڻي جو الڳ بيان آهي.  

 ڪوٽليا يا وشنوگپت سان سڃاڻپ  

ارٿ شاستر جي ليکڪ کي روايتي طور تي چانڪيا سان منصوب ڪيو ويو آهي. متن ۾ ليکڪ لاءِ "ڪوٽليا" جو نالو ڏنل آهي، جيڪو سندس گوتر (خاندان) جو نالو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ هڪ آيت ۾ کيس "وشنوگپت" چيو ويو آهي.

 ورثو 

چانڪيا کي هندستان ۾ هڪ وڏو مفڪر ۽ سفير سمجهيو وڃي ٿو۔ ڪيترائي هندستاني قوم پرست هن کي انهن ابتدائي ماڻهن مان هڪ قرار ڏين ٿا، جن سڄي هندستاني برِصغير تي پکڙيل هڪ متحد هندستان جو تصور ڏنو۔ ڀارت جي اڳوڻي قومي سلامتي صلاحڪار شِو شنڪر مينن چانڪيا جي ارٿشاستر جي ساراهه ڪئي ته ان ۾ طاقت بابت بيان نهايت صحيح ۽ زمانن کان آزاد انداز ۾ ڏنل آهن۔ وڌيڪ، هن حڪمتِ عملي وارن معاملن تي نظر وسيع ڪرڻ لاءِ هن ڪتاب جي مطالعي جي سفارش به ڪئي۔

 ڪوٽليا سان سڃاڻپ، ارٿشاستر جي ليکڪ طور 

روايتي طور چانڪيا سان ٻه ڪتاب منسوب ڪيا وڃن ٿا: ارٿشاستر, ۽ چانڪيا نيتي (جنهن کي چانڪيا نيتي-شاستر به چيو وڃي ٿو)، جيڪا افورزمن جو هڪ مجموعو آهي—چيو وڃي ٿو ته چانڪيا مختلف شاسترن مان چونڊي ترتيب ڏنو۔
شروعاتي دؤر ۾ ئي چانڪيا ڏانهن ڪتاب منسوب ڪرڻ تي سوال اٿاريا ويا، ۽ ۱۹۶۵ع کان پوءِ جي جديد تحقيق چانڪيا ڏانهن اهڙي منسوبت کي رد ڪري ٿي، ۽ ارتھشاستر کي ڪيترن اڳين متنن جي گڏيل ترتيب سمجهي ٿي، جيڪي مختلف ليکڪن لکيا؛ پوءِ انهن کي عيسوي دؤر جي شروعات جي لڳ ڀڳ هڪ نئين متن ۾ گڏ ڪيو ويو، ۽ پوءِ هن متن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جي پڇاڙي يا ٻي صديءَ ۾ وڏي تدوين/واڌارو ٿيو۔ پيٽرڪ اوليويل لکي ٿو ته متن جي سڀ کان پراڻي پرت، يعني “ڪوٽليا جا ماخذ”، ۱۵۰ ق.م کان ۵۰ عيسويءَ واري دؤر سان لاڳاپيل آهي۔ ان کان پوءِ “ڪوٽليا ريسينشن” وارو مرحلو—جنهن ۾ انهن ماخذن جا حصا گڏ ڪري نئون شاستر تيار ڪيو ويو—۵۰ کان ۱۲۵ عيسويءَ تائين تاريخ ڪري سگهجي ٿو۔ آخر ۾ “شاستريڪ تدوين” (يعني اڄ اسان وٽ موجود صورت) ۱۷۵ کان ۳۰۰ عيسويءَ جي دؤر سان منسوب ڪئي وڃي ٿي۔

ارٿشاستر پنهنجي ليکڪ کي ڪوٽليا سڏيندي آهي، جيڪو هڪ گوتر يا ڪُلن جو نالو آهي—سواءِ هڪ شعر جي، جنهن ۾ کيس ذاتي نالي وشنوگپت سڏيو ويو آهي۔ سنسڪرت ادب جي سڀ کان پراڻن متنن مان، جنهن چانڪيا کي وشنوگپت سان کُلي طرح سڃاتو، پنچتنتر (ٻي صدي عيسوي) آهي۔Mabbett 1964: "References to the work in other Sanskrit literature attribute it variously to Vishnugupta, Chanakya and Kautilya. The same individual is meant in each case. The Panchatantra explicitly identifies Chanakya with Vishnugupta." ڪ۔ سي۔ اوجھا جو خيال آهي ته وشنوگپت کي ڪوٽليا سان روايتي سڃاڻپ متن جي ايڊيٽر ۽ اصل واضع ڪندڙ جي گڊمڊ ٿيڻ سبب ٿي؛ هن جي نظر ۾ وشنوگپت ڪوٽليا جي اصل ڪم جو هڪ تدوين ڪندڙ هو۔
آر۔ پي۔ ڪانگلي، ۱۹۶۰ع واري ڏهاڪي ۾ لکندي، موريه دؤر جي وزيراعظم چانڪيا ڏانهن روايتي منسوبت کي قابلِ قبول سمجهيو، تنهنڪري ارتھشاستر کي موريه دؤر سان تاريخ ڏنائين۔ پر ڪانگلي کان پوءِ واري تنقيدي تحقيق—مثلاً ٿامس ٽراٽمين ۽ پيٽرڪ اوليويل، ٿامس بَرو جي پيروي ڪندي—چانڪيا ۽ ڪوٽليا جي سڃاڻپ کي رد ڪري ٿي، ۽ ان کي گُپت سلطنت واري دؤر جي پوءِ واري ترقي قرار ڏئي ٿي۔ ٽراٽمين ٻڌائي ٿو ته چانڪيا بابت اڳين ماخذن مان ڪو به ماخذ ارٿشاستر جي ليکڪيت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اوليويل نوٽ ڪري ٿو ته “چانڪيا” جو نالو متن ۾ مڪمل طور غير حاضر آهي۔ سڃاڻپ ارتھشاستر جي آخري کان اڳ واري پيراگراف ۾ اچي ٿي، جتي “چانڪيا” جو نالو کڻي لکڻ کان سواءِ اهو چيو وڃي ٿو ته هي رسالو اُن شخص لکيو جنهن ملڪ کي نند بادشاهن کان بچايو۔ اهو ئي موريه وزيراعظم چانڪيا آهي، جنهن نند گهراڻي کي ختم ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو۔
گُپت گهراڻي پاڻ کي موريه گهراڻي جا جائز وارث ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي—انهن “چندرگپت” ۽ “گپت” جهڙا نالا به اختيار ڪيا—۽ اهڙو ئي ربط مدرارڪشس ناٽڪ ۾ به ملي ٿو، جيڪو گُپتن جي زماني ۾ ترتيب ڏنو ويو۔ هي شعر غالباً پوءِ جو داخل ڪيل اضافو آهي؛ ۽ اوليويل جي راءِ آهي ته اهو سياسي رسالي جي ليکڪ کي مشهور موريه وزيراعظم سان ملائڻ جي ڪوشش هئي۔
تحقيقي حلقن ۾ چانڪيا ڏانهن جاري منسوبت لاءِ ڪيترائي سبب ڏنا وڃن ٿا؛ شروع کان ئي اها منسوبت “گهڻي حد تائين” روايت جي اثر هيٺ رهي آهي، جنهن ڪري ڪيترن عالمن وٽ موريه دؤر واري تاريخ بندي اڳواٽ مفروضو بڻجي وئي۔ هڪ سبب هندستاني قوم پرستن جو قبول عام آهي، جن هن متن کي “هندستان جي ماضي ۾ عملي ۽ سگهاري خودحڪمرانيءَ جي روايت” جي شاهدي سمجهيو۔ ٽراٽمين موجب، “قوم پرست خواهشون ڄڻ وڌيڪ مضبوط ٿي لڳيون جڏهن سخت مرڪزي سلطنتن ۽ مقامي سياسي نظرين جي اسڪولن جو وجود ڏيکاريو ويو۔” وڌيڪ اهو به ته ڪوٽليا سان سڃاڻپ “ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين طاقتور گهراڻي: موريه سلطنت” سان هڪ سڌو جوڙ پيدا ڪيو؛ ۽ “هن دور بابت ماخذن جي شديد کوٽ سبب ڪيترن عالمن ۾ اهو لالچ پيدا ٿيو ته ارٿشاستر کي انهيءَ دور جو ذريعو بڻائجي، جيتوڻيڪ پٺڀرائيءَ وارو ثبوت گهٽ هو۔” مِڪ ڪليش موجب، “اِنڊالاجسٽن جي اندر اهڙو ذريعو هٿ ڪرڻ جي خواهش متن جي تَرتيب وارين نتيجن تي مضبوط اثر وڌو۔”
ڪوٽليا جا ڪم ڇهين صدي عيسويءَ ۾ گُپت سلطنت جي پڇاڙيءَ وٽ گم ٿي ويا، ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ٻيهر سامهون آيا، جڏهن ارٿشاستر ۱۹۰۵ع ۾ لائبريرين رودرپٽنه شمساشتري کي هڪ اڻ فهرست ٿيل قديمي کجيءَ جي پنن وارن مخطوطن جي مجموعي ۾ مليو، جيڪو هڪ اڻڄاتل پنڊت طرفان اورينٽل ريسرچ انسٽيٽيوٽ، ميسور کي ڏنو ويو هو۔ هن متن ۾ مالي پاليسي ۽ محصولي پاليسي، فلاح، بين الاقوامي لاڳاپا ۽ جنگي حڪمتِ عملين تي تفصيلي بحث آهي۔ متن حڪمران جا فرض به بيان ڪري ٿو۔Paul Halsall. Indian History Sourcebook: Kautilya: from the Arthashastra c. 250 BC Retrieved 19 June 2012 ڪوٽليا جنگ لاءِ ڌرم-يُڌ (سڌي جنگ) کان سواءِ ٻيا اصطلاح به استعمال ڪري ٿو، جهڙوڪ ڪوٽا-يُڌ (ناانصاف جنگ)۔
ڪوٽليا جي ڪم کي ڪلاسيڪي معاشيات جو هڪ اهم اڳواڻو پڻ سمجهيو وڃي ٿو۔Waldauer, C., Zahka, W.J. and Pal, S. 1996. Kauṭilya's Arthashastra: A neglected precursor to classical economics. Indian Economic Review, Vol. XXXI, No. 1, pp. 101–108.Tisdell, C. 2003. A Western perspective of Kauṭilya's Arthashastra: does it provide a basis for economic science? Economic Theory, Applications and Issues Working Paper No. 18. Brisbane: School of Economics, The University of Queensland.Sihag, B.S. 2007. Kauṭilya on institutions, governance, knowledge, ethics and prosperity. Humanomics 23 (1): 5–28. ۽ ڪوٽليا کي چانڪيا سان سڃاڻپ جي بنياد تي، ڪي۔ اين۔ جها چانڪيا کي ڀارت ۾ سياسي سائنس ۽ معاشيات جي ميدان جو اڳواڻ قرار ڏئي ٿو۔L. K. Jha, K. N. Jha (1998). "Chanakya: the pioneer economist of the world", International Journal of Social Economics 25 (2–4), p. 267–282.

 نالا رکڻ 
نئين دهلي ۾ سفارتي علائقي کي چانڪياپوري چانڪيا جي نالي تي رکيو ويو آهي۔ هن جي نالي سان منسوب ادارن ۾ ٽريننگ شپ چانڪيا، چانڪيا نيشنل لا يونيورسٽي ۽ چانڪيا انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ليڊرشپ شامل آهن۔ ميسور ۾ “چانڪيا سرڪل” به هن جي نالي تي آهي۔

 عوامي ثقافت ۾ 

 ناٽڪ 
چانڪيا بابت ڏند ڪٿائن تي ڪيترن جديد روپن ۾ نيم افسانوي انداز سان سندس ڪهاڻي ٻڌائي وئي آهي۔ چندرگپت (۱۹۱۱) ۾—دويجندرلال راءِ جي ناٽڪ ۾—نند بادشاهه پنهنجي سڳي/اڌ ڀاءُ چندرگپت کي جلاوطن ڪري ٿو، جيڪو پوءِ سڪندر اعظم جي فوج ۾ شامل ٿئي ٿو۔ پوءِ چانڪيا ۽ ڪاتياين (مگڌ جو اڳوڻو وزيراعظم) جي مدد سان چندرگپت نند کي شڪست ڏئي ٿو، ۽ چانڪيا نند کي قتل ڪرائي ٿو۔

 فلم ۽ ٽيليويزن 
 چانڪيا ۽ چندرگپت جي ڪهاڻي ۱۹۷۷ع جي تيلگو فلم چانڪيا چندرگپت ۾ ڏيکاري وئي۔ اڪڪينيڻي ناگيشور راؤ چانڪيا جو ڪردار ادا ڪيو ۽ اين۔ ٽي۔ رام راؤ چندرگپت جو ڪردار نڀايو۔
 ۱۹۹۱ع جي ٽي وي سيريز چانڪيا چانڪيا جي حياتي ۽ زماني جو هڪ نمايان بيان آهي، جيڪو مدراراڪشس تي ٻڌل آهي۔ عنواني ڪردار چندرپراڪاش دوي ويدي ادا ڪيو۔
 چندرگپت موريه—۲۰۱۱ع جي ٽي وي سيريز—اين ڊي ٽي وي اِميجِن تي نشر ٿي، ۽ چندرگپت موريه ۽ چانڪيا جي حياتيءَ تي حياتياتي سيريز آهي؛ ان جي پروڊڪشن ساگر آرٽس ڪئي۔ هن سيريز ۾ چانڪيا جو ڪردار منيش واڌوا ادا ڪيو۔
 ۲۰۱۵ع جي ڪَلرز ٽي وي ڊراما چڪروَرتِن اشوڪ سمرات ۾ چانڪيا، چندرگپت جي پٽ بندوسار جي زماني ۾ ڏيکاريل آهي۔
 ۲۰۱۷–۲۰۱۸ع جي تاريخي ڊراما ٽي وي سيريز پورس ۾ چانڪيا جو ڪردار چيتن پنڊت ۽ ترون کهنّا ادا ڪيو۔
 ۲۰۱۸–۲۰۱۹ع جي تاريخي ڊراما ٽي وي سيريز چندرگپت موريه ۾ چانڪيا جو ڪردار ترون کهنّا ادا ڪيو۔

 ارٿشاستر 
 اشوڪ آر۔ گاردے جو ڪتاب Chanakya on Management ۾ راج-نيتي بابت ۲۱۶ سُوتر شامل آهن؛ هر سُوتر جو ترجمو ۽ تشريح ڏنل آهي۔
 رتن لال باسو ۽ راجڪمار سين: Ancient Indian Economic Thought, Relevance for Today، ، راوت پبليڪيشنز، نئين دهلي، ۲۰۰۸—هن ۾ ارٿشاستر ۾ بيان ٿيل معاشي تصورَ ۽ اڄ جي دنيا لاءِ انهن جي لاڳاپي تي بحث آهي۔
 ۲۰۰۹ع ۾ ڪيترن نامور ماهرن ڪوٽليا جي فڪر جا مختلف پاسا هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس ۾ بحث هيٺ آندا، جيڪا اورينٽل ريسرچ انسٽيٽيوٽ، ميسور (ڀارت) ۾ ٿي—ارٿشاستر جي مخطوطه جي ۱۹۰۵ع واري دريافت جي سؤ سالا تقريب ملهائڻ لاءِ، جيڪا آر۔ شمساشتري ڪئي هئي۔ ڪانفرنس جا گهڻا مقالا راجڪمار سين ۽ رتن لال باسو جي ايڊٽ ڪيل جلد ۾ گڏ ڪيا ويا۔Raj Kumar Sen & Ratan Lal Basu (eds): Economics in Arthashastra, , Deep& Deep Publications Pvt. Ltd., New Delhi, 2006
 ، چانڪيا بابت سياسي تبصرو۔

 راڌا ڪرشنن پِلّئي چانڪيا بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا:
 "Chanakya in the Classroom: Life Lessons for Students"،
 "Chanakya Neeti: Strategies for Success"، "Chanakya in You"، "Chanakya and the Art of War"، "Corporate Chanakya"،
 "Corporate Chanakya on Management" ۽ "Corporate Chanakya on Leadership"۔

 ماخذ 



















 ٻاهريان ڳنڍڻا 

 ڪوٽليا ارٿشاستر آر۔ شمساشتري جو انگريزي ترجمو 1956 (نظرثاني ٿيل ايڊيشن: IAST ڊائڪرٽڪس ۽ گڏيل گلاسري سان)
 چانڪيا نيتي شاستر: مائلز ڊيوس جو انگريزي ترجمو


زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح جا هندستاني فلسفي
زمرو:هندو فلسفي ۽ عالمِ دين
زمرو:موريا سلطنت جا ماڻهو
زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح جا هندو
زمرو:ٽيڪسيلا تحصيل
زمرو:چندرگپت موريا
زمرو:ايشيائي ماڻهو جن جي وجود بابت اختلاف آهي

 افسانو 
 چاڻڪيہ (۲۰۰۱) — بي۔ ڪي۔ چتورويدي
 Chanakya's Chant — اشوين سنگهي جو افسانوي ناول، جنهن ۾ قديم هندستان ۾ سياسي حڪمتِ عملي ساز طور چانڪيا جي زندگي بيان ٿيل آهي۔ ناول ٻه متوازي ڪهاڻيون ٻڌائي ٿو: پهرين چانڪيا ۽ سندس رٿائون جن سان هن چندرگپت موريه کي مگڌ جي تخت تي آندو؛ ٻي جديد زماني جي ڪردار گنگاساگر مشرا جي، جيڪو هڪ جھوپڙيءَ جي ٻار کي انڊيا جي وزيراعظم جي مقام تائين آڻڻ جو ارادو ڪري ٿو۔
 دي ايمپررس رڊلز (شھنشاھ جون ڳجھارتون) — ستيا رٿ نائڪ جو ناول، جنهن ۾ چانڪيا جي زندگيءَ جا مشهور قصا شامل آهن۔
 موريه سلطنت جي قيام ۾ ڪوٽليا جو ڪردار هڪ تاريخي/روحاني ناول ڪورٽيسن اينڊ دي ساڌو (درٻاري ۽ ساڌو)  جو مرڪزي موضوع آهي، جنهن جو ليکڪ ميسور اين۔ پرڪاش آهي۔The Courtesan and the Sadhu, A Novel about Maya, Dharma, and God, October 2008, Dharma Vision, , 
 ڀارت جي ثقافتي ورثي ۾ چانڪيا جي حصي (ڪناڊا ۾) بابت شتاواڌاني گنيش جو ڪم، عنوان Bharatada Samskrutige Chanakyana Kodugegalu۔

حوالا