ٽمورتي

ٽمورتي هندو ڌرم ۾ اعليٰ الوهيت جي ٽِڪي ديوتا واري صورت آهي، جنهن ۾ ڪائناتي عمل—سَرجڻ، سنڀال ۽ ناس—ديوتائن جي ٽِڪي صورت ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا. عام طور تي انهن کي هن ريت سڏيو وڃي ٿو: برهما سَرجيندڙ، وشنو سنڀاليندڙ، ۽ شو ناس ڪندڙ.

هندو ڌرم جو اوم نشان به ٽريمورتي ڏانهن اِشارو سمجهيو وڃي ٿو، جتي لفظ جا آ، او، ۽ مَ جا آواز سَرجڻ، سنڀال ۽ ناس کي ظاهر ڪن ٿا، ۽ گڏجي برهمن جي نمائندگي ڪن ٿا. تري ديوي ٽريمورتي جي ديوتائن جي همسفر ديوين جي تثليث آهي.

ٽمورتي (Trimurti) هندو ڌرم ۾ مقدس خدائي جي هڪ ٽرينيٽي آهي، جنھن ۾ ڪائناتي ڪارگذارين ــ تخليق، حفاظت، ۽ تباهي ــ کي ديوتائن جي هڪ ٽڪڙي جي صورت ۾ شخصيت ڏني وئي آهي. عام طور تي، برهما (Brahma) تخليق ڪندڙ، وشنو (Vishnu) محافظ، ۽ شو (Shiva) ناس ڪندڙ طور ڄاتا ويندا آهن.

 ارتقا 
پُراني دور چوٿين کان ٻارهين صدي عيسويءَ تائين، پوسٽ ويدڪ مذهب جي اُڀار ۽ اُن جي ترقيءَ جو زمانو هو، جنهن کي آر. سي. مجمدار ”ترڪيبي هندومت“ سڏي ٿو.For dating of Puranic period as c. CE 300–1200 and quotation, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 47.
هيٺ ڏنل مشهور شعر وشنو پرانا (1.2.66) مان آهي، جنهن ۾ برهما، وشنو ۽ شو کي هڪ ئي بيت ۾ گڏ ذڪر ڪيو ويو آهي ۽ ڪائناتي عملن—سَرجڻ، سنڀال ۽ ناس—۾ سندن ڪردار بيان ٿيل آهي:

هن دور ۾ مڪمل يڪسانيت نه هئي؛ ان ۾ پراڻين ويدڪ روايتن جي باقيات جي صورت ۾ برهمنزم به شامل هو، ۽ گڏوگڏ فرقي وار مذهب جهڙوڪ شو مت، وشنو مت ۽ شڪتي مت به موجود هئا، جيڪي آرتھوڊڪس دائري اندر هوندي به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا.For characterization as non-homogeneous and including multiple traditions, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49. هن دور جي هڪ اهم خوبي آرتھوڊڪس ۽ فرقي وار ڌارائن جي وچ ۾ هم آهنگيءَ جو جذبو هو.For harmony between orthodox and sectarian groups, see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.

هن مفاهمتي جذبَي بابت آر. سي. مجمدار لکي ٿو:

ان جو سڀ کان نمايان اظهار ”ٽريمورتي“ جي الٰهي تصور ۾ ملي ٿو، يعني اعليٰ خدا جو ٽن روپن—برهما، وشنو ۽ شو—۾ ظهور ... پر هي ڪوشش مڪمل ڪامياب نه ٿي سگهي، ڇو ته برهما ڪڏهن به شو يا وشنو جهڙي برتري حاصل نه ڪئي، ۽ مختلف فرقن ٽريمورتي کي پنهنجي پنهنجي فرقي جي خدا جو ٽن روپن ۾ ظهور سمجهيو، جنهن کي هو برهمن يا مطلق سڏيندا هئا.For quotation see: Majumdar, R. C. "Evolution of Religio-Philosophic Culture in India", in: Radhakrishnan (CHI, 1956), volume 4, p. 49.

برهما، وشنو ۽ شو کي هڪ ئي هستي سمجهڻ تي خاص زور  پرانا ۾ ڏنو ويو آهي. باب 1.6 ۾ برهمن کي ٽريمورتي طور پوڄيو ويو آهي؛ باب 1.9 ۾ ٽنهي ديوتائن جي وحدت بيان ڪئي وئي آهي، ۽ باب 1.26 به ساڳئي موضوع تي آهي.For references to  Purana see: Winternitz, volume 1, p. 573, note 2.

مغربي دلچسپيءَ جو ذڪر ڪندي، تاريخدان آرٿر ليويلين بشام ٽريمورتي جي پس منظر بابت لکي ٿو:

شڪ جي گنجائش رهي ٿي ته ڇا هندومت جي روايت برهما کي ڪڏهن به اُن معنيٰ ۾ اعليٰ ديوتا مڃيو آهي، جيئن وشنو ۽ شو کي سمجهيو ۽ پوڄيو ويو آهي.

ٽريمورتي جو تصور ميتري اُپنشد ۾ به ملي ٿو، جتي ٽنهي ديوتائن کي هڪ اعليٰ هستيءَ جا ٽي روپ قرار ڏنو ويو آهي."Brahma, Rudra, and Vishnu are called the supreme forms of him..."—Maitri Upanishad [5.2]

 هندومت اندر نظرئي 

”ٽريمورتي“ جو مطلب آهي ”ٽي روپ“. ٽريمورتي ۾ برهما سَرجيندڙ، وشنو سنڀاليندڙ ۽ شو ناس ڪندڙ آهي.

ياد رکو ته ”برهمن“ (ن سان) اعليٰ حقيقت لاءِ آهي، جڏهن ته ”برهما“ (ن کان سواءِ) سَرجيندڙ ديوتا لاءِ آهي.

 شو مت 
شو وادي مڃين ٿا ته آگم موجب شو پنج عمل ڪري ٿو: سَرجڻ، سنڀال، تحليل، فضل ۽ مَايه. پهريان ٽي عمل شو جي روپن سان لاڳاپيل آهن: سديوجات (برهما سان مشابه)، وامديو (وشنو سان مشابه) ۽ اگھورا (رُدرا سان مشابه).
انهن موجب برهما، وشنو ۽ رُدرا شو کان ڌار نه پر شو جا روپ آهن. برهما/سديوجات طور شو پيدا ڪري ٿو، وشنو/وامديو طور سنڀالي ٿو ۽ رُدرا/اگھورا طور تحليل ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح ٽريمورتي شو جي ئي هڪ صورت آهي.

 وشنو مت 
جيئن ته وشنو پرانا بيان ڪري ٿو ته وشنو برهما طور سَرجڻ ۽ رُدرا طور ناس ڪرڻ لاءِ ظاهر ٿئي ٿو، تنهن هوندي به وشنو مت عام طور ٽريمورتي تصور کي الڳ حيثيت سان قبول نٿو ڪري. اهي اوتار جهڙوڪ نرسِمها، رام، ڪرشنا وغيره تي زور ڏين ٿا.
ڪجهه ڌارا جهڙوڪ دوئيتا مڃين ٿيون ته فقط وشنو ئي اعليٰ خدا آهي ۽ شو ماتحت آهي، ۽ پُرانن جي درجي بندي ستوڪ ۽ تمسڪ بنيادن تي ڪن ٿيون.

 شڪتي مت 
شڪتي مت ۾ ٽريمورتي جا ڪردار مرد ديوتائن بدران ديوين کي ڏنا وڃن ٿا: مهاسرسوتي (سَرجيندڙ)، مها لڪشمي (سنڀاليندڙ) ۽ مهاڪالي (ناس ڪندڙ). هن نسائي ٽريمورتي کي تري ديوي چيو وڃي ٿو. مرد ديوتا پوءِ ثانوي حيثيت رکن ٿا.

 سمارتيزم 
سمارتيزم پنج ديوتائن جي گڏيل پوڄا تي زور ڏئي ٿو: شو، وشنو، برهما، شڪتي ۽ سوريا. هي نظام ”پنچايَتن پوڄا“ طور سڃاتو وڃي ٿو، جنهن کي آدي شنڪرآچاريه مشهور ڪيو. بعد ۾ ڪارتيڪيا کي به شامل ڪيو ويو. 
هي نظام ڇهن وڏن فرقن کي گڏ آڻڻ لاءِ پيش ڪيو ويو، ۽ وحدانيت (ادويت) فلسفي تحت هڪ ديوتا کي مرڪزي حيثيت ڏيندي ٻين کي به ساڳئي برهمن جا روپ سمجهڻ جي اجازت ڏئي ٿو.

 پڻ ڏسو 
 اهورڪ تثليث
 دَتاتريا
 مويرائي
 سانشِنگ
 ٽي پاڪ هستيون
 ٽِڪايا
 ٽِڪي ديوتا
 تاريخي وشنو مت

 وڌيڪ پڙهڻ 


 ٻاهريان ڳنڍڻا 


زمرو: ٽمورتي
ھندو ديوتا
زمرو:ھندو مت ۾ خدا جا نالا 
زمرو:شو فنون لطيفه ۾

حوالا