اقتصاديات

اقتصاديات (Economics) هڪ سماجي سائنس آهي جيڪا شين ۽ خدمتن جي پيداوار، ورڇ ۽ استعمال جو مطالعو ڪري ٿي. اقتصاديات معاشي قوتن جي رويي ۽ رابطي ۽ اقتصاديات ڪيئن ڪم ڪن ٿيون، تي ڌيان ڏئي ٿي. مائيڪرو اقتصاديات (Microeconomics) ۾ معيشتن جي بنيادي عنصرن، جنهن ۾ انفرادي ايجنٽ، مارڪيٽون ۽ انهن جي وچ ۾ باھمي عمل (Interactions) ۽ انهن جي نتيجا شامل آهن، جو تجزيو ڪيو ويندو آهي. انفرادي ايجنٽن ۾ گھرداري (household)، اقتصادي ادارا (firms)، خريد ڪندڙ (buyers) ۽ وڪرو ڪندڙ (sellers) شامل ٿي سگھن ٿا. ميڪرو اقتصاديات (Macroeconomics) معيشتن جو نظام جي طور تي تجزيو ڪري ٿي، جتي پيداوار، ورڇ، واپرائڻ، بچت ۽ سيڙپڪاري جا خرچ  هڪ ٻئي سان باهمي عمل ڪن ٿا ۽ پيداوار جا عنصر ( مزدور، سرمايو، زمين ۽ ڪاروبار)، افراط زر، معاشي ترقي ۽ عوامي پاليسيون جيڪي انهن عنصرن کي متاثر ڪن ٿيون، جو تجزيو ڪيو ويندو آھي. اها پڻ عالمي معيشت جو تجزيو ۽ بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. 

اقتصاديات جي ٻيي وڏي امتيازن ۾، مثبت اقتصاديات يعني "ڇا موجود آهي" ۽ معياري اقتصاديات يعني"ڇا ٿيڻ گهرجي" جي وچ ۾؛ اقتصادي نظرين ۽ لاڳو اقتصاديات جي وچ ۾؛ عقلي ۽ رويي جي اقتصاديات جي وچ ۾؛ ۽ مکيه وهڪرو اقتصاديات ۽ هيٽروڊڪس اقتصاديات جي وچ ۾، فرق جو تجزيو آهي.

اقتصادي تجزيو سڄي سماج، بشمول ڪاروبار، فنانس، سائبر سيڪيورٽي، صحت جي سار سنڀال، انجنيئرنگ ۽ حڪومت ۾ لاڳو ٿي سگھي ٿو. اهو پڻ مختلف مضامين جهڙوڪ تعليم، خاندان، فيمينزم، قانون، جرم،  فلسفو، سياست، سماجي ادارا، مذهب، جنگ، سائنس ۽ ماحول تي لاڳو ڪيو ويندو آهي.

اقتصاديات جي تعريف

نظم و ضبط لاءِ اڳوڻو اصطلاح ”سياسي معيشت“ هو، پر 19هين صديءَ جي آخر کان وٺي، ان کي عام طور تي ”معاشيات“ سڏيو ويو آهي. اصطلاح آخرڪار قديم يوناني οἰκονομία (oikonomia) مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ اصطلاح آهي "طريقو (nomos) گھر هلائڻ جو طريقو (oikos)، يا ٻين لفظن ۾ ڄاڻ وارو طريقو οἰκονομικός (oikonomikos)، يا "household. يا هوم اسٽيڊ مينيجر“. نڪتل اصطلاحن جهڙوڪ "معيشت" جو مطلب اڪثر ڪري سگھي ٿو "مفيد" يا "ٿلهي". توسيع سان، "سياسي معيشت" پولس يا رياست کي منظم ڪرڻ جو طريقو هو. اقتصاديات جون جديد وصفون مختلف آهن. ڪجھ موضوع جي ترقي يافته نظرين کي ظاهر ڪن ٿا يا اقتصاديات جي وچ ۾ مختلف نظريا. اسڪاٽش فيلسوف ايڊم سمٿ (1776) وضاحت ڪئي ته ان وقت سياسي معيشت کي ”قومن جي دولت جي نوعيت ۽ سببن جي تحقيق“، خاص طور تي: هڪ سياستدان يا قانون ساز جي سائنس جي هڪ شاخ [فراهم ڪرڻ جي ٻن مقصدن سان] ماڻهن لاءِ ڀرپور آمدني يا رزق ... [۽] رياست يا دولت مشترڪه کي پبلڪ سروسز لاءِ آمدني سان فراهم ڪرڻ. Jean-Baptiste Say (1803)، موضوع کي ان جي عوامي پاليسي جي استعمال کان ڌار ڪندي، ان کي پيداوار، تقسيم، ۽ دولت جي استعمال جي سائنس طور بيان ڪيو. طنز واري پاسي، ٿامس ڪارلائل (1849) ”دي ڊسمل سائنس“ کي ڪلاسيڪل اقتصاديات لاءِ اختصار جي طور تي جوڙيو، ان حوالي سان، عام طور تي مالٿس (1798) جي مايوسي واري تجزيي سان ڳنڍيل آهي. جان اسٽوارٽ مل (1844ع) ان موضوع کي وڌيڪ محدود ڪيو: اها سائنس جيڪا سماج جي اهڙن واقعن جي قانونن جو پتو لڳائي ٿي، جيڪي دولت جي پيداوار لاءِ انسانن جي گڏيل عملن مان پيدا ٿين ٿا، ايتري قدر جو انهن واقعن کي ڪنهن ٻئي شئي جي ڳولا ۾ تبديل نه ڪيو ويو آهي.

 اثاثو ۽ واجبات 
اقتصاديات جي علم مطابق ڪنهن به شخص يا ڪمپبي وٽ جيڪو مال ۽ ملڪيت هجي، جن جو ڪاٿو  Financial Value رقم ۾ ٿي سگهي ان کي اثاثو Assets سمجهو ويندو آهي ۽ جيڪي رهتون يا قرض يا وياج هجن، انهن کي رھتُون يا واجبات يا Liabilities چئبو آهي.  
ان وصف مطابق جنهن وٽ پنهنجو گهر، گاڏي، زرعي زمين، شهري پلاٽ، بئنڪ بئلنس، ڪا سيڙپ وغيره هجي ته انهن کي اثاثو سمجهيو ويندو آهي ۽ ساڳي وقت هن تي ڪو قرض، وياج، ڏنڊ، اوڌر، يا ڪا ٻي چٽي رهيل هجي ته ان کي واجبات سمجهو ويندو آهي.  سال جي آخر ۾ ماڻهو يا ڪمپنيون پنهنجا اثاثا Assets ۽ واجبات Liabilities جو توازن  ڪري Balance sheet ٺاهي اندازو ڪندا آهن ته هو مالدار آهن يا مقروض آهن.
پر شخصي مالي معاملن Personal Finances جا ماهر اثاثن ۽ واجبات جي تشريح مختلف طريقن سان ڪن ٿا.
هنن مطابق اثاثو ان ملڪيت کي چئبو آهي، جيڪا هر مهيني توهان کي ڪجھ پيسا ڪمائي ڏي ۽ رھت يا واجبات Liability ان کي چئبو آهي، جنهن تي هر مهيني کيسي مان خرچ ڪجي.
مثال طور توهان هڪ ڪروڙ روپين جو گهر وٺي جيڪڏهن ان ۾ پاڻ رهو ٿا ۽ ان جي بجلي، پاڻي  رنگ روغن  تي هر مهيني خرچ ڪيو ٿا ته اهو اثاثو Asset نه آهي. پر چٽي Liability آهي. پر جيڪڏهن هڪ ڪروڙ جو گهر وٺي ان کي مسواڙ تي ڏيو ٿا ته اهو توهان جو اثاثو Asset آهي ڇالاء ته اھو مسواڙ  جي مد ۾ هر مهيني ڪجھ ڏڪڙ توهان کي ڪمائي ڏي ٿو . ساڳي طرح جيڪڏهن ڪار وٺي پاڻ چڙهو ٿا ۽ ان جي پئٽرول ۽ مئنٽيننس تي کيسي مان خرچ ڪفيو ٿا ته اها چٽي liability آهي، پر ساڳي ڪار ٽئڪسي يا رينٽ اَي  ڪار تي هلايو ٿا ته اها اثاثو ٿي وڃي ٿي. ساڳيو مثال؛ سون، زيور، ٽي وي ، فرج ، سمارٽ فون وغيره جو آهي. اهي توهان کي هر مهيني ڪمائي ڪونه ٿا ڏين، پر هر مهيني انهن جي قدر قيمت ۾ گهٽتائي ٿي اچي.
تنهنڪري اهڙن ماهرن نتيجو ڪڍيو آهي ته توهان جيڪڏهن پاڻ کي مالي طور تي خودمختيار Financially Independent ٿيڻ چاهيو ٿا ته سدائين مٿين تشريح مطابق اثاثا خريد ڪرڻ شروع ڪريو. جيڪڏهن توهان ساه سڪائي صرف Liabilities خريد ڪندا رهندئو ته ڪڏهن به مالي طور تي خودمختيار ڪونه ٿي سگهندئو.

اقتصادي سوچ جي تاريخ

 قديم زماني کان وٺي فزيوڪريٽس تائين 
وسيلن جي ورڇ جي حوالي سان سوال هيسيوڊ جي لکڻين ۾ ڪيترن ئي جائن تي مليا آهن ۽ ڪيترن ئي معاشي مورخن هيسيوڊ کي پاڻ ”پهريون ماهر اقتصاديات“ قرار ڏنو آهي.   تنهن هوندي به، يوناني لفظ اوئڪوس (Oikos)، جنهن مان معيشت (Economics) جو لفظ نڪتل آهي، بجاءِ ڪجهه معياري سماج جي حوالي سان وسيلن جي ورڇ جو نظام، جيڪو تمام گهڻو تازو رجحان آهي، انهن مسئلن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ته جيئن ڪنهن گهراڻي (زميندار، سندس خاندان ۽ غلام) جو انتظام ڪيئن ڪجي. Cameron, Gregory. (2008). Oikos and Economy: The Greek Legacy in Economic Thought.   زينوفون (Xenophon)، اوئڪونوميڪس (Oeconomicus) جو مصنف، کي فلولوگس پاران معنوي لفظ معيشت جو ذريعو هجڻ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي. جوزف شومپيٽر 16هين ۽ 17هين صديءَ جي علمي ليکڪن، جن ۾ توماس ڊي مرڪاڊو، لوئس ڊي مولينا ۽ جوآن ڊي لوگو شامل آهن، جيئن پئسي، مفاد ۽ قدر جي حوالي سان فطري قانون جي قدر جي نظريي جي پس منظر ۾ ”سائنسي اقتصاديات جا باني" هجڻ جي ڪنهن ٻئي گروهه کان وڌيڪ ويجھو اچي رهيا هئا. 

ٻه ٻيا گروهه، جن کي بعد ۾ "مرڪنٽائيلسٽ" ۽ "فزيوڪريٽس" سڏيو ويو، وڌيڪ سڌو سنئون موضوع جي ايندڙ ترقي تي اثر انداز ٿيا. ٻنهي گروهن جو تعلق يورپ ۾ معاشي قوم پرستي ۽ جديد سرمائيداري جي عروج سان هو. مرڪنٽائلزم هڪ معاشي نظريو هو، جيڪو 16هين کان 18هين صدي عيسويءَ تائين پمفليٽ ادب، چاهي واپارين جو هجي يا سياستدانن جو، ۾ وڌو. هن نظريي مطابق؛

"هڪ قوم جي دولت سون ۽ چاندي جا ذخيرا جمع ڪرڻ تي منحصر آهي. جن قومن وٽ (سون ۽ چاندي جي) ڪانن تائين رسائي نه هوندي آهي، اها رڳو ٻاهران مال وڪڻڻ ۽ سون ۽ چانديءَ کان سواءِ ٻيون درآمدون محدود ڪري، واپار مان سون ۽ چانديءَ کي حاصل ڪري سگھن ٿيون."

اهو نظريو سستو خام مال درآمد ڪرڻ، پيداوار جي سامان ۾ استعمال ڪيڻ جيڪا برآمد ٿي سگهي ۽ رياست جي ضابطي لاءِ پرڏيهي ٺاهيل سامان تي حفاظتي محصول لاڳو ڪرڻ ۽ نوآبادين ۾ پيداوار کي منع ڪرڻ، جو مطالبو ڪيو.

فزيوڪريٽس، 18هين صدي جي فرانسيسي مفڪرن ۽ اديبن جو هڪ گروپ، معيشت جي خيال کي آمدني ۽ پيداوار جي گردش جي وهڪري جي طور تي ترقي ڏني. فزيوڪريٽس جو خيال هو ته صرف زرعي پيداوار ئي لاڳت کان وڌيڪ واضح اضافو پيدا ڪري ٿي، تنهنڪري زراعت ئي سموري دولت جو بنياد آهي.  اهڙيءَ طرح، هنن زراعت جي خرچ تي پيداوار ۽ واپار کي فروغ ڏيڻ واري واپاري پاليسي جي مخالفت ڪئي، جنهن ۾ درآمدي محصول شامل هئا. فزيوڪريٽس انتظامي طور تي قيمتي ٽيڪس گڏ ڪرڻ جي متبادل طور تي زمين جي مالڪن جي آمدني تي هڪ واحد ٽيڪس گڏ ڪرڻ جي حمايت ڪئي. وڏي پئماني تي واپاري ضابطن جي خلاف رد عمل ۾، فزيوڪريٽس "ليسيز-فيئر" جي پاليسي جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ معيشت ۾ گهٽ ۾ گهٽ حڪومتي مداخلت جو مطالبو ڪيو ويو.

ايڊم اسمٿ (1723ع-1790ع) هڪ ابتدائي معاشي نظريادان هو. اسمٿ مرڪنٽائيلسٽ (واپارين) تي سخت تنقيد ڪئي پر فزيوڪريٽن جي نظام کي "پنهنجي سمورين خامين سان" بيان ڪيو ته؛ 

"شايد حقيقت جي سڀ کان خالص شڪل جيڪا  هن موضوع تي اڃا تائين شايع ڪئي وئي آهي."

طريقا
مائڪرو اقتصاديات 
ميڪرو اقتصاديات
اقتصاديات جون ٻيون شاخون 
لاڳاپيل مضمون 
پيشو
پڻ ڏسو
مطالعي جا وسيلا

 MERLOT Learning Materials: Economics : US-based database of learning materials
 Online Learning and Teaching Materials  UK Economics Network's database of text, slides, glossaries and other resources

 Economics textbooks on Wikibooks

خارجي لنڪس
عام معلومات
 Economic journals on the web. 
 Economics  at Encyclopædia Britannica
 Economics A–Z.  Definitions from The Economist.
 Economics Online  (UK-based), with drop-down menus at top, incl. Definitions.
 Intute: Economics: Internet directory of UK universities.
 Research Papers in Economics (RePEc) 
 Resources For Economists : American Economic Association-sponsored guide to 2,000+ Internet resources from "Data" to "Neat Stuff", updated quarterly.
تنظيمون ۽ ادارا
 Economics Departments, Institutes and Research Centers in the World 
 Organization For Co-operation and Economic Development (OECD) Statistics
 United Nations Statistics Division 
 World Bank Data 
 American Economic Association 




حوالا

زمرو:معيشت
زمرو:معاشيات
زمرو:درسي علم
زمرو:سماجي سائنس
زمرو:معاشي نظريا