محمد رفيق مغل

محمد رفيق مغل (پيدائش 1936) هڪ پاڪستاني آرڪيالاجسٽ آهي، جيڪو چترال، اتر پاڪستان ۾ نسلي آثار قديمه جي تحقيق ۾ مصروف آهي. هو پاڪستان جي پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ گلگت بلتستان ۾ اسلامي، ٻڌ ڌرم ۽ پراٽو-تاريخي دورن جي 30 کان وڌيڪ يادگارن ۽ کوٽيل آثارن جي بحالي ۽ تحفظ لاءِ هدايت، ٽيڪنيڪل سپورٽ ۽ نگراني جو ذميوار رهيو آهي. هن آرڪيالاجي ۽ هيريٽيج مئنيجمينٽ جي پروفيسر ۽ بوسٽن يونيورسٽي ۾ انڊر گريجوئيٽ اسٽڊيز جي ڊائريڪٽر طور ڪم ڪيو. هو هاڻي بوسٽن يونيورسٽي ۾ آرڪيالاجي جو پروفيسر ايمريٽس آهي.

 بحالي ۽ تحفظ ۾ تعاون 
مغل پاڪستان جي آرڪيالاجيڪل ۽ آرڪيٽيڪچرل ورثي جي ڪيترن ئي تحفظ ۽ بحالي جي منصوبن جي تياري جي نگراني ڪئي. هن آرڪيالاجيڪل فيلڊ ورکس ۽ وسيع سروي جي تحقيقاتي منصوبن جي پڻ منصوبابندي، منظم ۽ هدايت ڪئي جنهن ۾ دنيا جي مختلف ثقافتي مواد جي جڳهن تي ماڳن، يادگارن، ۽ کوٽائي جا دستاويز شامل آهن جن ۾ پراگيتاني تاريخ کان اسلامي دورن جي تاريخ شامل آهي. هن سنڌ ، بلوچستان ، پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ ڳولا لاءِ مختلف بين الاقوامي آثار قديمه جي ماهرن جي سهڪار سان وسيع سروي پڻ ڪيا، جن جي نتيجي ۾ سنڌو تهذيب جي مختلف آبادين ۽ ٻين ثقافتي مواد کي دريافت ڪيو ويو. 

 عجائب گھر جي ترقي 
مغل پاڪستان ۾ ڪيترن ئي عجائب گهرن جي ترقي ۾ حصو ورتو آهي. ان ۾ 1994ع ۾ اسلام آباد ميوزيم قائم ڪرڻ ۾ تعاون شامل آهي. هن جاپاني عجائب نگارن جي تعاون سان سوات ميوزيم، سيدو شريف کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. 1993ع ۾ گلگت ۾ ميوزيم آف آرڪيالاجي اينڊ انٿروپالاجي جي قيام، روهتاس فورٽ ۾ ميوزيم (1994ع)، ملتان ۾ ايٿنولوجيڪل اينڊ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1995ع) ۽ ٽيڪسلا ميوزيم (1994ع) جي توسيع جي تجويز ڏيڻ ۾ پڻ هو هڪ اهم شخصيت هو. ).

 ورثو تحفظ ۽ انتظام 
رفيق مغل هيٺ ڏنل ماڳن ۽ يادگارن جي آثار قديمه جي تحفظ ۾ شامل رهيو آهي:

 سوات ۽ ٽيڪسيلا جي وادين ۾ ٻڌ ڌرم ، اسٽوپا ۽ شهر باقي آهن؛
 هڙپا ۾ سنڌو تهذيب جا اڏاوتي آثار؛
 16هين ۽ 17هين صدي عيسوي جون اسلامي عمارتون، يعني لاهور جو قلعو ۽ شالامار باغ (ٻئي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهن)
 وزير خان مسجد جو بارود (گارڊن
 مغل شهنشاهه جهانگير ، علي مردان خان، شهزادي پرويز، مير چاڪر خان رند جا مقبرا؛
 نندنا قلعو؛
 هيران مينار ۽ پياليون؛
 مريم زماني جون مسجدون؛ دائي انگا ۽ اڪبري سرائي؛
 جنڊيالا شير خان ۾ باؤلي.

 اهم بين الاقوامي تعاون 

 1990: آرڪيالاجيڪل حوالي سان هڙپا ۾ چانورن تي تحقيق لاءِ جاپان کان ايڇ فوجيوارا سان گڏ تحقيق ڪندڙ.
 1996: گڏيل فيلڊ سروي لاءِ آمريڪا جي ريٽا پي. رائٽ سان گڏ هڙپا شهر ۽ ان کان ٻاهر.
 1980-82: سار ۽ بوري، بحرين ۾ مقامي ۽ آسٽريليا ٽيمن سان گڏيل کوٽائي.
 1966: آمريڪا جي والٽر اي فيئرسرويس سان ملير درياهه جي بيسن ، لوئر سنڌ ۾ سائيٽن جو گڏيل سروي.
 1960: بلوچستان جي مڪران ساحل تي سروي ۾ جارج ايف ڊيلس سان تعاون.
 1958: برطانيه کان سر مورٽيمر ويلر جي سربراهي ۾ چارسده ۾ کوٽائي ۾ حصو وٺندڙ.

 آثار قديمه جي کوٽائي 

 سنڌو تهذيب ۽ برونز ايج جا ماڳ 

 جھوڪر ۾ کوٽائي ، 1973-74
 ملير ميگلٿس ، 1975 
 هڙپا ، 1967 ۽ 1992  
 جليل پور، 1971 ۽ 1976
 جھنگ ، 1974
 سٽڪاگن ڊور ، 1960
 سار الجصر ( بحرين )، 1980-81 ۽ 1981-82 
 بوري و علي (بحرين)، 1980-82 

 ٻڌ ڌرم ۽ ابتدائي تاريخي يا وچين دور جا ماڳ 

 لاهور قلعو ، 1959
 ايبڪ جي قبر ، 1960؛
 تولامبا ، 1963-64
 ستگارا، 1971
 چارسده ، 1958 (سر مورٽيمر ويلر سان)
 نموگرام، 1967؛
 پان ڍيري، 1967؛
 مينامتي ( بنگلاديش )، 1962-63 
 پهاڙي پور (بنگلاديش)، 1963 

 ابتدائي اسلامي سائيٽون 

 منصوره، 1965-66، (سربراه ڊاڪٽر ايف اي خان)؛ 1967 ۽ 1982-83؛
 ڀنڀور، 1958، 1959-60 (ڊاڪٽر ايف اي خان جي سربراهي ۾)، 1960-61، 1961-62، 1964 ۽ 1965 (سردار محمد رفيق مغل) 
 ڀريو ڀم، 1964ع.

 پنجاب صوبو 

 چولستان، 1974، 1975، 1976 ۽ 1977  
 ملتان ۽ فيصل آباد، 1967، 1971، 1973 ۽ 1976؛
 ساهيوال، 1966 ۽ 1971؛
 ڊيرا غازي خان، 1961؛
 لاهور، 1990

 سنڌ صوبو 

 جيڪب آباد، 1961؛
 نواب شاهه ۽ ٺٽو، 1963؛
 ملير نديءَ جو طاس، 1964 (سربراه والٽر اي فيئرسروس)؛
 سکر-روهڙي، 1966 ۽ 1983؛
 ڪراچي ۽ ٿانو بولا خان، 1966؛
 سنڌ ڪوهستان، 1983؛
 نگر ۽ پارڪر، 1987؛

 خيبرپختونخواه صوبو ۽ اترين علائقا 

 سوات ۽ دير، 1966
 گلگت ۽ هنزا علائقو، 1979

 بلوچستان صوبو 

 اتر ۽ مرڪزي بلوچستان، 1973؛
 مڪران ڪوسٽ، 1960 (جارج ايف ڊيلس جي سربراهي ۾)؛
 لاس بيلا، 1962؛
 ڪيج وادي، مڪران، 1964.

مغل 1993ع کان 1996ع تائين ”سنڌ ۽ پنجاب ۾ ماڳن ۽ يادگارن جي سروي ۽ دستاويزن“ جي ٻن وڏين اسڪيمن جو پروجيڪٽ ڊائريڪٽر پڻ رهيو.

 پبليڪيشن 

 ڪتاب ۽ ترتيب ڏنل جلد: 

 تياري ۾ سر اورل اسٽائن جي سروي آف دي گگر-هڪرا علائقي، ٿر ريگستان 1940-42.
 1998 دي آرڪيالاجي آف سنڌ: سنڌ جي قديم آثارن تي تازه ڪاري ڪيل اضافي. ٽيون. ثقافت ۽ سياحت جو کاتو، حڪومت سنڌ، ڪراچي: 153-208.
 1997 قديم چولستان، آرڪيالاجي ۽ آرڪيٽيڪچر. فيروزسن، لاهور. 
 1995 PIATR: پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجيڪل ٽريننگ اينڊ ريسرچ - هڪ جامع رپورٽ 1988-95. آرڪيالاجي ۽ ميوزيم کاتو، ڪراچي. محمد رفيق مغل ۽ گلزار ايم خان پاران.
 1983 دي دلمون دفن ڪمپليڪس سار ۾: بحرين ۾ 1980-82 کوٽائي. اطلاعات جي وزارت، آرڪيالاجي ۽ عجائب گھر جي ڊائريڪٽوريٽ، بحرين جي رياست 
 1973 سنڌو ماٿري جي تهذيب تي تحقيق جي موجوده حالت. موهن جو دڙو تي بين الاقوامي سمپوزيم. آرڪيالاجي ۽ ميوزيم کاتو، ڪراچي 
 1970 دي ارلي هڙپائي دور گريٽر انڊس ماٿري ۽ اتر بلوچستان ۾، ca. 3000-2400 ق. پي ايڇ ڊي. ٿيسز. ڊپارٽمينٽ آف انتھروپولوجي، يونيورسٽي آف پنسلوانيا، فلاڊلفيا. (يونيورسٽي مائڪرو فلمز، اين آربر، مشي گن، نمبر 71-19، 263)  

 اوارڊ ۽ مڃتا 

 عالمي ورثي واري منزلن مان هڪ طور ڪم ڪري ٿو درجه بندي: نيشنل جيوگرافڪ سوسائٽي لاءِ پينلسٽ Mohammad Rafique Mughal listed on World Heritage Destinations Rated: Panelists National Geographic Society website, Published November/December 2008, Retrieved 29 April 2020
 پاڪستان جي آرڪيالاجي ۽ ثقافت ۾ شاندار ڪم ڪرڻ تي 1992ع ۾ حڪومت پاڪستان پاران تمغہ امتياز (تمغہ امتياز) ايوارڊ Mohammad Rafique Mughal's award by the Government of Pakistan on Boston University website  Retrieved 29 April 2020

 پڻ ڏسو 

 احمد حسن داني
 چانهون جو دڙو
 موهن جو دڙو
 هڙپا

 حوالو 

زمرو:1936ع جون پيدائشون
زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:ستاره امتياز حاصل ڪندڙ