وزير خان مسجد

وزير خان مسجد، 17هين صدي جي هڪ تاریخی مسجد آهي جيڪا پاڪستان جي صوبي پنجاب جي شهر لاھور ۾ واقع آهي. هن مسجد کي مغل شهنشاهه شاهجهان جي دور حڪومت ۾ تعمير ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ويجهي شاهي حمام به شامل هئا. وزير خان مسجد جي تعمير سال 1634ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1641ع ۾ مڪمل ٿي. ھئی مسجد يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست (UNESCO's World Heritage Tentative List) تي آهي.

مغل دور جي سڀ کان وڌيڪ آرائشي طور تي سجايل مسجد، وزير خان مسجد ان جي پيچيدگين واري ٽائل جي ڪم لاءِ مشهور آهي، جنهن کي ڪاشي ڪاري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ ان سان گڏوگڏ ان جي اندروني سطحون جيڪي تقريباً مڪمل طور تي مغل دور جي شاندار تصويرن (fresco) سان سينگاريل آهن. سال 2009ع کان وٺي آغا خان ٽرسٽ فار ڪلچر ۽ پنجاب حڪومت جي هدايتن تي جرمني، ناروي ۽ آمريڪا جي حڪومتن جي تعاون سان مسجد جي بحاليءَ جو ڪم جاري آهي.

 مسجد جو هنڌ 
وزير خان مسجد لاهور جي شاهي گُزر گاهه جي ڏاکڻي پاسي، رائل روڊ سان گڏ ديوار واري شهر لاهور ۾ واقع آهي، جيڪو لاهور جي قلعي ۾ شاهي رهائشگاهن ڏانهن وڃڻ لاءِ مغل اميرن جو روايتي رستو هو. مسجد دهلي دروازي کان تقريباً 260 ميٽر اولهه طرف آهي، جتي مسجد جو شاهي حمام واقع آهي. مسجد به هڪ شهر جي چوڪ ڏانهن آهي، جنهن کي وزير خان چوڪ ۽ چيٽا گيٽ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. مسجد ۾ سخي سيف صوفي جي مزار آهي.

 پس منظر 
هن مسجد کي مغل درٻار جي چيف طبيب حڪيم علم الدين انصاري جي حوالي ڪيو ويو، جيڪو پنهنجي شاهي لقب وزير خان سان مشهور هو. وزير خان بعد ۾ پنجاب جو صوبيدار يا وائسراءِ ٿيو ۽ لاهور ۾ ڪيتريون ئي يادگارون ٺهرايون. وزير خان دهلي دروازي جي ڀرسان ڪافي ملڪيت جو مالڪ هو، ۽ 1634ع ۾ وزير خان مسجد کي ميران شاه جي مقبري کي ڍڪڻ لاءِ ڪم ڪيو، جيڪو هڪ معزز صوفي بزرگ آهي، جنهن جو مقبرو هاڻي مسجد جي صحن ۾ آهي. وزير خان مسجد جي تعمير کان اڳ، ماڳ بزرگ جو مزار هو. 

مسجد جي اندرئين حصي کي مغل ۽ مقامي آرائشي روايتن سان ٺهڪندڙ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن ته مسجد جي ٻاهرئين حصي کي فارسي طرز جي ڪاشي ڪاري ٽائل جي ڪم سان شاندار نموني سان سينگاريو ويو هو. وزير خان جي مسجد، جمعي جي نماز لاءِ لاهور جي مکيه مسجد جي حيثيت سان پراڻي مريم زماني مسجد کي هٽائي ڇڏيو. 

وزير خان مسجد هڪ وڏي ڪمپليڪس جو حصو هئي، جنهن ۾ دڪانن جي هڪ قطار شامل هئي، جيڪا روايتي طور خطاطن ۽ ڪتاب سازن لاءِ رکيل هئي ۽ مسجد جي مکيه دروازي جي سامهون ٽائون اسڪوائر شامل هئي. مسجد جي اترين ۽ اڀرندي طرفن ۾ ٻين قسمن جي واپارين کي به جاءِ ڪرائي تي ڏني ۽ ويجھي شاهي حمام کي هلائي. انهن ذريعن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو مقصد مسجد جي سار سنڀال لاءِ وقف طور ڪم ڪرڻ هو.
 فن تعمير 

مسجد هڪ بلندي تي ٺهيل آهي، جنهن جو مکيه دروازو وزير خان چوڪ ڏانهن کليل آهي. وزير خان مسجد جي ٻاهرئين ويڪر 279 فوٽ (85 ميٽر) 159 فوٽ (48 ميٽر) جي ماپ آهي، جنهن جو ڊگهو محور شاهي گزر گاهه جي متوازي آهي. اهو چونا پٿر جي سرن سان ٺهيل هو.

 آرائشي عناصر 
وزير خان مسجد پنهنجي شاندار آرائشي انداز جي ڪري مشهور آهي، جيڪا ڪيترن ئي علائقن جي آرائشي روايتن مان ورتل آهي. جڏهن ته لاهور ۾ شاهجهان جي دور جي ٻين يادگارن ۾ ”ڪاشي ڪاري“ ٽائلن جو پيچيده ڪم آهي، پر وزير خان مسجد جي وڏي پيماني تي ڪوبه نه ملندو آهي.

 ساخت  
مسجد جي ٻاهرئين پاسي وارين سرن کي فارسي طرز جي عنوان سان سينگاريو ويو آهي، جنهن کي ’ڪاشي ڪاري‘ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اندرئين صحن ڏانهن منهن ڪندڙ نقشن ۽ رنگن سان سينگاريل آهن، جيڪي 17 صدي عيسويءَ جا مضبوط اثر ڏيکارين ٿا. فارسي طرز جي رنگن ۾ استعمال ٿيل لاجورڊ (ڪوبالٽ نيرو)، فيروزي (سيرولين)، اڇو، سائو، نارنگي، پيلو ۽ جامني رنگ شامل آهن،  جڏهن ته فارسي اثر رکندڙ رنگن ۾ ستارن جي شڪل جا گل ۽ بوٽا شامل آهن. مسجد ۾ صنوبر جي وڻن جا نقش پڻ شامل آهن ۽ اهو پهريون مغل يادگار آهي جنهن اهو نقشو فارس مان ورتو آهي.


دروازي جو منهن، وزير خان چوڪ جي سامهون، وڏي ٽائل جي ڪم ۽ خطاطي سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ قرآن جون آيتون، حديثون، درود ۽ خطاطي جا نشان شامل آهن. مکيه نماز هال ۾ داخل ٿيڻ واري دروازي جي مٿان سورة البقره جون آيتون آهن جيڪي خطاط حاجي يوسف ڪشميري جي لکيل آهن.

 فريسڪو  
سنڌ جي همعصر شاهه جهاني مسجد جي برعڪس، وزير خان مسجد جي اندرين ديوارن تي پلستر ٿيل آهي ۽ انتهائي تفصيلي نقش نگاري سان سينگاريل آهي. اندروني آرائشي انداز مغل دور جي مسجدن لاءِ منفرد آهي، ڇاڪاڻ ته اهو شاهي مغل عناصر کي مقامي پنجابي آرائشي انداز سان گڏ ڪري ٿو. مکيه نماز هال ۾ هڪ چورس پيليلين آهي، جنهن جي مٿان مسجد جو سڀ کان وڏو گنبد آهي جيڪا هڪ فارسي صورت آهي، جنهن کي چهارطاق سڏيو ويندو آهي. گنبد جي هيٺان نقش نگاري ڏيکاريل آهن جيڪي وڻن، ٿنڀن ۽ ميوي جي پليٽن ۾ ڏيکاريل آهن.

 زيبائش 

وزير خان چوڪ جي سامهون مسجد جي دروازي تي محرابي طاق گلن جي نقشن سان سينگاريل آهي ۽ لاهور جي مقرنن، هڪ آرڪيٽيڪچرل عنصر جيڪا اسپين جي الحمرا ۽ انهي سان گڏ ايران جي ڪيترن ئي شاهي مسجدن ۾ مليو آهي، جي پهرين مثالن مان هڪ آهي. نماز هال جي مٿان هيٺيون گنبد اڳوڻي لوڌي خاندان جي طرز جي عڪاسي ڪن ٿا،  جنهن مغل دور کان اڳ لاهور تي حڪومت ڪئي هئي.<ref
 name="Haig">Haig, p.561
</ref>

 لے آئوٹ 

 داخلو 
وزير خان مسجد ۾ داخل ٿيڻ تيموري طرز جي هڪ وڏي آرڪي والز ذريعي هڪ ننڍي پاسن جي مٿان آهي، جيڪو وزير خان چوڪ ڏانهن منهن ڪري ٿو. ايوان ٻن سينگاريل بالڪونين سان ڀريل آهي. ايوان جي مٿان عربي اسلامي عقيدي جو اعلان (ڪلمه طيبه) پيچيده ٽائل ورڪ ۾ لکيل آهي. ايوان جي پاسي واري تختي تي فارسي مصرعون آهن جيڪي خطاط محمد علي جي لکيل آهن، جيڪو صوفي بزرگ ميان مير جو شاگرد هو. ايوان جي ساڄي پاسي پينل پڙهي ٿو: 

"سڀني لاءِ جيڪي نماز ۾

قبله طرف رخ ڪن ٿا، 

اهو دروازو قيامت تائين 

خوشحالي سان کليل هجي."

جڏهن ته ايوان جي کاٻي پاسي پينل پڙهي ٿو:

”تاريخ! سڀ ڪجهه جيڪو 

اسان هن دنيا ۾ پوکيون ٿا،

آخرت ۾ لڻينداسين. 

هن زندگي ۾ سٺو بنياد رکو، 

ڇو ته جنت ۾ پهچڻ لاءِ 

هر ڪنهن کي زندگيءَ جي 

هن دروازي مان گذرڻو پوندو." thumb|مسجد جي داخل ٿيڻ واري رستي تي هڪ وڏو ايوان آهي جيڪو وزير خان چوڪ ڏانهن وڃي ٿو، جيڪو ڀرپاسي جو چوڪ آهي.ننڍي پاسن مان داخل ٿيڻ سان هڪ ڍڪيل آڪٽاگونل چيمبر ۾ وڃي ٿو جيڪو مسجد جي ”خطاطن جي بازار“ جي وچ ۾ واقع آهي. آڪٽاگونل چيمبر ان جي وچ ۾ واقع آهي جيڪو وچ ايشيائي چارسو بازار جي تصور جو پهريون مثال آهي، يا چار طرفي بازار، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. چئن طرفن مان ٻه پاسا خطاطن جي بازار جي طور تي ترتيب ڏنل آهن، جڏهن ته ٻيون ٻه سڌي لڪير ۾ مسجد جي داخل ٿيڻ واري رستي کان، مکيه نماز هال جي مرڪز ڏانهن وچڻ ٿا.

 مرڪزي صحن 
رستو مسجد جي مرڪزي صحن ۾ وڃي ٿو. صحن تقريبن 160 فوٽ ڊگهو ۽ 130 فوٽ ويڪرو آهي ۽ هڪ مرڪزي سرن جي پڪي صحن جي چوڌاري اعلي محرابي گيلريون ڏيکاري ٿو، جيڪا ايران ۾ شاهي فارسي مسجدن جي هڪ خاص خصوصيت آهي.

مسجد جي صحن ۾ هڪ تلاءُ آهي جيڪو وضوءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جي ڊيگهه 35 فوٽ ۽ 35 فوٽ آهي. صحن ۾ هڪ زير زمين مزار آهي جنهن ۾ 14هين صديءَ جي صوفي بزرگ سيد محمد اسحاق گزروني جو مقبرو آهي، جنهن کي ميران بادشاه جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو. صحن کي چئن پاسن کان 32 حجرا، يا مذهبي عالمن لاءِ ننڍيون ننڍيون درسگاهون آهن. مسجد جا چار 107 فوٽ اوچا مينار مرڪزي نماز هال جي هر ڪنڊ ۾ واقع آهن.

 نماز جو مکيه هال 
مسجد جو نماز هال ماڳ جي الهندي حصي تي واقع آهي، ۽ تقريبن 130 فوٽ ڊگهو ۽ 42 فوٽ ويڪرو آهي. ان کي پنجن حصن ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ طرف هلندڙ هڪ ڊگهي گلي ۾ ٺهيل آهي، جيڪو مريم زماني بيگم جي پراڻي مسجد ۾ نماز هال وانگر آهي.

نماز هال جي مرڪزي حصي جي چوٽي تي 31 فوٽ ڊگهو گنبد آهي، جنهن جو قطر 23 فوٽ آهي، جيڪو چار محرابن تي رکيل آهي، جيڪو هڪ چورس پيليلين ٺاهي ٿو، هڪ فارسي تعميراتي شڪل جنهن کي چار تق جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. عبادت گاهه جي باقي حصي جي چوٽيءَ تي 21 فوٽ ڊگهو گنبد آهي، جنهن جو قطر 19 فوٽ آهي، جيڪو اڳئين لوڌي خاندان جي طرز تي ٺهيل آهي. اترئين ۽ ڏاکڻي ڀاڱي ۾ به ننڍڙا سيل هوندا آهن، جن ۾ سرپل سيڙهيون هونديون آهن، جيڪي ڇت جي چوٽيءَ ڏانهن وٺي وينديون آهن.

نماز هال جي اندرين ڀتين کي به عربي ۽ فارسي ٻنهي ۾ خطاطي سان سينگاريو ويو آهي. هر ڀت کي وڌيڪ ورهايو ويو آهي ۽ منفرد موزائيڪ ڊيزائن تي مشتمل آهن. گنبد جي صوتي خاصيت امام جي خطبي کي مسجد جي صحن ۾ پيش ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿيون.

 تصويرون 

حوالا

زمرو:اندرون لاهور
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون مسجدون
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون تاريخي عمارتون