سنڌ ۾ هندو-ٻڌ تڪرار

سنڌ ۾ هندو-ٻڌ تڪرار بابت دعوائون 
پاڪستان جي تاريخدانن، نئين رياست جي شروعاتي سالن دوران لکندي، چچنامي ۾ هندو-ٻڌ تڪرار جا ثبوت ڏناآهن، جنهن سنڌ تي عربن جي فتح کي سئولو بڻايو ھو، جيئن شيخ محمد اڪرام جي لکڻين مان هن اقتباس مان ظاهر ٿئي ٿو:
عربن جنهن سئولائي سان سنڌ جي فوجن کي شڪست ڏني ۽ هڪ وڏي علائقي تي قبضو ڪيو، ان جي وضاحت جي ضرورت آهي. اهو جزوي طور تي انهن جي فوجن جي معيار، فوجي ڪمانڊر جي صلاحيت ۽ عرب فوجي ٽيڪنڪ جي برتري جآي ڪري هو. پر محمد بن قاسم جي صلح واري پاليسي جيڪا انهن سڀني لاءِ اختيار ڪئي جيڪي عربن جي آڏو پيش ٿيا، ان سندس ڪم کي به سئولو بڻايو، ۽ عرب فتح خوني جنگين جي ڀيٽ ۾ رضاڪاراڻي طور تي هٿيار ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قابل ذڪر هئي. مثال طور، نيرون ۾، ٻڌ راھبن  جنرل جو استقبال ڪيو، ۽ سيوهڻ ۾ جَنتا هندو گورنر جي خلاف بغاوت ڪئي ۽ محمد بن قاسم جي آڏو پيش ٿيا. اڳوڻي حڪمرانن سان مشهور عدم اطمينان، يا گهٽ ۾ گهٽ انهن جي قسمت کان لاتعلقي، حقيقت ۾، عرب ڪاميابي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ ۽ ملتان جي آبادي جو هڪ وڏو حصو ٻڌ مت هو، پر چچ، جيڪو ٻوڌين جي بادشاھ جو هڪ برهمڻ وزير هو، 622 عيسوي ۾ تخت تي قبضو ڪري ورتو هو، ۽ سندس خاندان ماڻهن جي وڏي حصي ۾ مقبول نه هو. سردار ۽ آفيسر به عربن جي وفاداري پيش ڪرڻ ۾ جلدي ۾ هئا. 

 هندن پاران ٻڌمتين تي  ظلم کي ختم ڪرڻ لاءِ ختم ڪرڻ جي ڪوشش ۾، ٻڌ ڌرم ۽ عربن جو سھڪار 
ٻئي نقطي کي خاص طور تي آءِ ايڇ قريشي پاران وضاحت ڪئي وئي آهي ، جيڪو هڪ "ٻڌ ڌرم" راھب  جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو جيڪو عربن کي ٻڌائي ٿو ته اهي محافظن جي مندر کي ڪيئن تباهه ڪري سگهن ٿا:
آڪرمَڻ ڪرڻ وارن سان ٻڌ ڌرم وارن جي مليل ھئڻ جا ڪيترائي مثال آهن. مثال طور، اهو هڪ راھب  هو جيڪو آيو ۽ محمد بن قاسم کي چيو ته ديبل ۾ جهنڊي ۽ مندر جي چوٽي تي نشانو بڻائي. اهو هڪ ٻيو راھب  هو جيڪو ديبل ۾ عرب قيدين ۽ عرب جنرل جي وچ ۾ قاصد طور ڪم ڪيو. اهو ناممڪن ناهي ته ديبل جي زوال بابت پيشنگوئي جيڪڏهن مندر جو جهنڊو ڊاهي سگهجي ٿو ته مسلمانن جي فائدي لاءِ ٺاهي وئي هئي. نيرون، جيڪو هڪ ٻڌ سردار جي ماتحت هو، محمد بن قاسم جي سنڌ جي سرزمين تي پير رکڻ کان اڳ به عربن سان خط و ڪتابت ۾ هو. ان مزاحمت جو مظاهرو ڪيو ڇاڪاڻ ته سردار سنڌ جي بادشاھ، ڏاهر سان گڏ هو، جڏهن عرب ان جي دروازن تي ظاهر ٿيا، پر جيئن ئي سردار واپس آيو، هن معافي ورتي ۽ شهر کي تسليم ڪيو.

قريشي جي تجزيي تي مڪمل طور تي ڀروسو ڪندي، سوويت عالم گنڪووسڪي لکي ٿو ته "سنڌ تي حملو تمام سئولو هو ڇاڪاڻ ته ملڪ جي آبادي جو گهڻو حصو ٻڌ ڌرم جي اڳواڻ هندو حڪمرانن جي مخالفت ۾ هئا ۽ عربي حملي آورن سان همدردي رکندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن جي واھر به ڪندا هئا. اهڙيءَ طرح، سيوهڻ جي ٻڌ سردار [sic] ايمان وارن کي مسلمانن جي تابعداري ڪرڻ جي اپيل ڪئي. خاص طور تي، ٻڌ ڌرم وارن محمد بن قاسم جي فوجن کي سنڌو درياءَ پار ڪرڻ ۾ مدد ڪئي." هو وڌيڪ دعوا ڪري ٿو ته "سنڌ تي عربي حملي سان گڏ هن علائقي ۾ اسلام  پڻ پکڙيو . ڌارمڪ ڏاڍ جو شڪار ٿيندڙ مقامي ٻڌ ڌرم وارن خاص طور تي شوق سان اسلام قبول ڪيو." 

 تشريح ۾ غلطيون ۽ ابهام 
اسان ڏٺو آهي ته قريشي ديبل جي قلعي ۾ ساٿين کي ٻڌ ڌرم جي طور تي پيش ڪيو آهي. پر چچنامو واضح طور تي چوي ٿو ته پادري هڪ " برهمڻ " هو. فريمن پاران ترجمو ڪيل هڪ اقتباس اسان کي ڪو شڪ ناهي ڇڏي ٿو:
جڏهن محمد بن. جي فوج. محمد بن قاسم ديبل تي حملو ڪرڻ وارو هو، "اوچتو ئي سپاهين مان هڪ برهمڻ ٻاهر نڪتو، امان جي درخواست ڪئي ۽ چيو: 'انصاف پسند امير زنده باد! اسان جي نجومي ڪتابن ۾ لکيل آهي ته سنڌ جو صوبو اسلام جي فوج فتح ڪندي ۽ ڪافرن کي شڪست ڏني ويندي. اسان جي مندر جا جهنڊا هڪ تعويذ آهن. جيستائين اهي پنهنجي جاءِ تي آهن، قلعي کي فتح ڪرڻ ٿيڻ جوڳي ڳالھ ناھي. توهان کي مندر جي چوٽي کي تباھ ڪرڻ ۽ جهنڊن کي ٽڪرا ٽڪرا ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي. پوءِ فتح ممڪن ٿي ويندي." (... نا-گاه برهمني از دخيل-اي-حساريان بيرون عماد و امان خواست و گفت؛ بقا باد امير-اي 'عادل-را! در قطب-اي تنجيم-اي-ما چونان هوکم ڪردند که ولايت-اي-سند بار) دستِ لاسخر- اسلام فتح الشهاد و ڪفارِ منهاظم گرداد فِ اما عِنِ راياتِ بِتِ خانِ طِلِسمِ اِستَطَامِ دَامِ رَيَاتِ بِتِ-خانا بار قرار است زباطِنِ. امکان نا در در آن بیاد کُشید که سرِ ان بِتِ خانه بِی شِکناد و رایتِ اُو پرا پارا شواد فتح مُیاسر گرداد). 
تنهن ڪري، هن دعويٰ کي برقرار رکڻ لاءِ ته اهو ٻڌ ڌرم هو جنهن عربن سان سھڪار ڪيو، اصطلاح " برهمڻ " جي معنا کي ٻڌ ڌرم وارن کي به شامل ڪرڻ گهرجي. قريشي پاڻ تسليم ڪري ٿو:
چچنامي ۾ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم ۽ ٻڌ مندرن جو ذڪر گهڻو ڪري ملي ٿو؛ ڪڏهن ڪڏهن لفظ برهمڻ ڪنهن به مقامي پادريءَ لاءِ بي ترتيب استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته تناظر اهو واضح ڪري ٿو ته ڪجھ هنڌن تي حوالو ٻڌ راھب  ڏانهن آهي ۽ ٻين موقعن تي هندو برھمڻ /پادريء کي واضح طور تي اشارو ڪيو ويو آهي؛ ڪيترائي ڀيرا سماني لفظ ٻڌ ڌرم وارن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم وارن جي موجودگي جو اشارو سماني، ٻڌ، راهب، ناسڪ (ويسو، تپسيا) وغيره لفظن ۽ نو بهار جهڙن هنڌن جي نالن جي استعمال سان ملي ٿو. بهرحال، انهن لفظن جي معنيٰ ڪنهن به طرح واضح ناهي.
مثال طور، لفظ سماني لفظ شرامن سان لاڳاپيل آهي ، جيڪو واضح طور تي هندستان ۾ ٻڌ ڌرم ۽ جين لاءِ مخصوص لفظ آهي. جڏهن ته، چچنامي ۾، اهو يقيني طور تي ٻڌ ڌرم وارن لاءِ مخصوص نه آهي. تنهن ڪري، نيرون جي فتح جي ڪهاڻي ۾، حڪمران هڪ سماني آهي ، پر عربن جو پادري ڳالهائيندڙ هڪ برهمڻ آهي . جيڪڏهن لفظ " برهمڻ " پاڪ ماڻهن جي حوالي سان بي ترتيب استعمال ڪيو وڃي ٿو، ته اهو فيصلو ڪڏهن هندو جو حوالو ڏئي ٿو ۽ ڪڏهن ٻڌ ڌرم جو. مڪمل طور تي (جديد) مؤرخ طرفان ڪيو ويندو آهي جيڪو متن پڙهي ٿو.

سنڌ جي گاديءَ واري شهر اروڙ ۾ مندر جو نالو نو-بهار رکيو ويو، جيڪو سنسڪرت لفظ نو-ويهار سان لاڳاپيل لڳي ٿو، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اهو هڪ ٻڌ مندر هو. پر، اهو حقيقت ۾ "هڪ برهمڻ مندر هو جيڪو برهمڻ حڪمرانن جي تازي عروج دوران نئون قائم ٿيو"، ڇاڪاڻ ته ان ۾ هڪ بت 'گهوڙي تي ويٺل' رکيل هو، جيڪو "ان جي 'ٻڌ' هجڻ جي امڪان کي رد ڪندو."

اهي ظاهري تضاد رڳو هر هڪ انفرادي مثال کي ڏسي ڪري نبيري سگهجن ٿا جتي هندو ۽ ٻڌ ڌرم جي وچ ۾ مونجهارو ممڪن آهي. هي ڪم ڊيرل ميڪلين جي ڪم ۾ وڏي پيماني تي اڳ ۾ ئي ڪيو ويو آهي ، (پر ڪججھ سوالن کي اڃا تائين وڌيڪ وضاحت جي ضرورت آهي). مثال طور، ميڪلين ڏيکاري ٿو ته چندر، چچ جو ڀاءُ، هڪ بدھسٽ نه هو، جيئن اڪثر ثانوي ادب ۾ دعويٰ ڪئي ويندي آهي، پر هڪ برهمڻ هو. (ميڪلين دعويٰ ڪري ٿو ته چچنامو~ چندر کي هڪ راهب (ڀڳت) ۽ هڪ ناسڪ (سنتي) سمجهي ٿو،  پر متن صرف اهو چوي ٿو ته هن صرف راهبن ۽ سنتن کي فروغ ڏنو ( دين-اي راهبان و ناسڪن را تقويات داد ). [11] متن جي اندروني ثبوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي لفظ صرف ٻڌ ڌرمن لاءِ مخصوص نه آهن.)

 ٻڌمت وارن جو علاج 
جڏهن ته قريشي، اڪرام ۽ گنڪووسڪي جهڙن تاريخدانن دليل ڏنو آهي ته ٻڌمت وارن عربن جو استقبال ڪيو، نيرون ۾ قلعي جو معاملو ٻڌمت وارن لاءِ خوش قسمتي ڏانهن اشارو نٿو ڪري. جيتوڻيڪ نيرون جي سماني حڪمران عربن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، محمد بن قاسم ( بخدمت محمد بن قاسم عماد ) جو انتظار ڪيو، انهن کي تحفا ڏنا، ۽ فوج لاءِ سامان فراهم ڪيو ( غلا با لشکر فراخ شود )، محمد بن قاسم اڃا تائين ٻڌ ھ مندر کي تباهه ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي هڪ مسجد تعمير ڪئي ( بخد بوده مسجد بنا فارمود ).
هڪ ٻي مثال طور، اسان سيوستان ۾ ماوج جي قلعي جي فتح جي ڪيس تي غور ڪري سگهون ٿا. اتي صاحبي ڪندڙ شهزادو ڏاهر جو ڪزن بجره بن چندر هو. پر ماڻهن جو سردار سماني هو. ميڪلين داؤدپوٽو جي چچنامي جي ايڊيشن (صفحا 119-120) تي ٻڌل ڪهاڻي بيان ڪري ٿو:
جڏهن عربن سيوستان ۾ ماوج جي قلعي جو گهيرو ڪيو، ته ان جي ٻڌ رهاڪن هندو گورنر بجره بن چندر کي صلاح ڏني ته هو عربن جي آڏو پيش ٿئي ڇاڪاڻ ته "اسان کي ڊپ آهي ته هي گروهه ايندو ۽ اسان کي توهان جا پوئلڳ سمجهندي اسان جون جانيون ۽ دولت ( مال ) کڻي ويندو". ٻڌ ڌرم وارن جي پنهنجي ملڪيت کي برقرار رکڻ جي پريشاني ايتري اهم هئي جو جڏهن بجره عربن سان شفاعت ڪرڻ جي انهن جي آڇ کي رد ڪري ڇڏيو، ته انهن ٻيهر کيس ملامت ڪئي: "اهو مناسب ناهي ته توهان جي تسليم نه ٿيڻ جي ڪري، اسان جي جان ۽ مال کي خطرو هجي". جڏهن بجره ضدي ثابت ٿيو، ته ٻڌ ڌرم وارن عربن سان الڳ امن قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

هتي اسان ڏسون ٿا ته (قلعي جي رهواسين جي) عربن سان تعاون جو مقصد هندو گورنر جي ظلم کان بچڻ جي خواهش نه هئي، پر حملي آورن جو ڊپ، ۽ شڪست جي صورت ۾ پنهنجي ملڪيت کي برقرار رکڻ جي خواهش هئي.

 نتيجو 
1) چچنامو ٻڌمتن تي هندو ظلم جو ڪو به ثبوت فراهم نٿو ڪري. لفظ " برهمڻ " ڪڏهن ڪڏهن ڄاڻي ٻجھي  ڪري ٻڌمتن جي حوالي سان سمجهيو ويو آهي، (اڪرام ۽ قريشي جهڙن تاريخدانن پاران) اصل متن جي ثبوتن جي خلاف ورزي ڪندي، ته جيئن ٻڌمتن تي هندو ظلم جي غير ثابت ٿيل دعويٰ کي مضبوط ڪري سگهجي. هن مسلسل غلط معلومات کي فريڊمين ۽ ميڪلين پاران اصلاحي وضاحتن ذريعي وڏي پيماني تي رد ڪيو ويو آهي. تاهم، غلط نتيجن ثانوي ادب ۾ وڏي پئماني تي مقبوليت حاصل ڪئي آهي، جيئن گنڪووسڪي جي لکڻين مان مثال ملي ٿو.

2) مقامي سنڌي گروهن پاران حملي آور عربن سان ڪيل سھڪار واضح طور تي حملي آورن جي ڊپ جو نتيجو آهي آڪرمڻ ڪرڻ وارن جي ڏاڍ کان بچڻ جي خواهش کان متاثر آهي.

3) ساٿي سدائين ٻڌ ڌرم وارا نه هوندا آهن - ڪڏهن ڪڏهن اهي واضح طور تي هندو هوندا آهن.

4) عربن آڏو هٿيار ڦٽا ڪندڙ مقامي ماڻهن کي اڃا تائين پنهنجي عبادتگاهن جي تباهي برداشت ڪرڻي پئي.

5) چچنامي ۾ هندن ۽ ٻڌ ڌرم جي وچ ۾ فرق بلڪل واضح نه آهي، جيتوڻيڪ انهن هنڌن تي جتي ليکڪ اهڙي فرق جي نشاندهي ڪندڙاصطلاحن کياستعمال ڪري ٿو. سماني ، راهب ۽ ناسڪ جهڙن لفظن جي صحيح دائري کي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. انهن جي تشريح جيڪا به هجي، چچنامي جو متن ظلم جو ڪو به ذڪر نٿو ڪري.

حوالا:
[1] "چچ نامي جي روشني ۾ حجاج بن يوسف جي نقطه نظر ۽ پاليسين جو مطالعو"، عرفان حبيب، بليٽن آف دي انسٽيٽيوٽ آف اسلامڪ اسٽڊيز ۾ ، جلد 6-7، 1962-63، صفحا 38-43.

[2] هندستان ۾ مسلم تهذيب، ايس ايم اڪرام، اينسلي ٽي. ايمبري پاران ايڊٽ ڪيل، ڪولمبيا يونيورسٽي پريس، نيو يارڪ ۽ لنڊن 1964، صفحا 8-9

[3] انهن ڪمن کان علاوه جن جا اقتباس نقل ڪيا ويا آهن، اسان مثال طور، ان ڪوسٽ آف ديبل اينڊ ادر اسپيچز ، ممتاز حسن، دي رائٽرز گِلڊ، ڪراچي، 1968، صفحو 113، ۽ اي هسٽري آف سنڌ ، سهيل ظهير لاري، ڪراچي، آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 1994، صفحو 28 جو ذڪر ڪري سگهون ٿا.

[4] The Muslim Community of the Indo-Pakistan Subcontinent (610-1947): A Brief Historical Analysis، Ishtiak Hussain Qureshi, Mouton & Co., 'S-Gravenhage, 1962, p.38.

[5] The Peoples of Pakistan: An Ethnic History, Yu. V. Gankovsky، "Nauka" پبلشنگ هائوس، ماسڪو 1971، ص 116-117.

[6] چچ نامي جي شروعات ۽ اهميت، يوحنان فريڊمين، ايشيا ۾ اسلام ۾، جلد I (ڏکڻ ايشيا)، ايڊيشن يوحنان فريڊمين، دي هيبريو يونيورسٽي، يروشلم، 1984، صفحا 29-30.

[7] The Muslim Community of Indo-Pakistan Subcontinent (610-1947): A Brief Historical Analysis, Ishtiak Hussain Qureshi, Mouton & Co., 'S-Gravenhage, 1962, p. 37

[8] فتحنامه سنڌ، سنڌ جي عرب فتح جو اصل رڪارڊ هجڻ ، آين اي بلوچ  پاران ايڊٽ ڪيل، اسلام آباد، 1983، صفحو 172.

[9] مذهب ۽ سماج عرب سنڌ ۾ ، ڊيرل اين ميڪلين، اي جي برل، ليڊين، 1989.

[10] صورت ، صفحو 13.

فتحنامي سنڌ، جنهن کي چچنامه به چيو وڃي ٿو، از علي بن حامد بن ابي بڪر الڪوفي، ترتيب ڏنل عمر ايم دائودپوتا، مجلس مخطوطه فارسي حيدر آباد، دهلي 91. 50.

[12] فتحنامه سنڌ، سنڌ جي عرب فتح جو اصل رڪارڊ هجڻ ، اين اي بلوچ  پاران ايڊٽ ڪيل، اسلام آباد، 1983، صفحو 87.
دائوپوتا جي ايڊيشن ۾ متن ٿورو مختلف آهي: ( bi-ja but-kada-ye buddah buddah budha namood ). معنيٰ ۾ ڪا خاص ڦير ڦار نه ڪئي وئي آهي (فتح نامي سنڌ، الڪوفي، ايڊ. دائودپوٽا، ص 118.)

[13] مذهب ۽ سماج ... ، ميڪلين، اوپي. سيٽ. ، صفحو 57.

نه، انهن وٽ ان جو ڪو به ثبوت ناهي. محمد بن قاسم قتل ۽ قتل عام لاءِ مشهور هو، ڪو به منطقي ماڻهو ڪڏهن به اهڙي شخص جي حمايت نه ڪندو جيڪو ان ملڪ جو نه هجي، هڪ مختلف مذهب/ثقافت جي پيروي ڪري ۽ قتل ۽ قتل عام لاءِ مشهور هجي. سنڌ، بلوچستان ۾ رهندڙ جٽ، اروڙ ۽ پارسي گجرات (پارسي) ۽ پنجاب (جٽ، اروڙ) ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ڇاڪاڻ ته هن سنڌ ۾ قتل ڪيا هئا. ملتان مان تاڪشڪ وغيره جهڙا ڪيترائي ماڻهو گجرا پرتيهار سلطنت جي فوج ۾ شامل ٿيڻ جي خالص نيت سان سنڌ ۾ عربي حڪمراني کي ڪچلڻ جي لاءِ مشهور آهن. تنهن ڪري هي مڪمل طور تي بي ايس آهي نه جٽ ۽ ٻڌ ڌرم وارو حاڪم.

جت سٿين نسل مان پيدا ٿيا ۽ وچ ايشيا کان سنڌ جي وادي سنڌ (جيڪو پاڪستان ۾ آهي) ڏانهن لڏپلاڻ جو وقت مقرر نه آهي ڇاڪاڻ ته اهي وقفي وقفي سان لڏپلاڻ ڪندا هئا سڀ گڏجي نه پر اهو يقيني آهي ته 8 صدي تائين سنڌو ماٿري ۾ جتن جو مضبوط قبضو هو.
وچئين دور ۾ جت پنج-آب (هاڻي اوڀر ۽ اولهه پنجاب) ڏانهن منتقل ٿيا ۽ وڌندڙ آبادي انهن کي هريانا ۽ ٻين حصن ڏانهن وٺي ٿي.
هاڻي مان ذاتي طور تي هن سٿين نظريي جي حمايت ڪريان ٿو ۽ توهان کي وڌيڪ جت سک ۽ مسلمان جت ان نظريي جي حمايت ۾ نظر ايندا.
۽ موجوده وقت ۾ جٽ ٻنهي هندستانين جو هڪ اهم (قبيلو/نسل) آهي. لکيڪ ۽ محقق؛ سوميادتا مجمدار، ترجمو ڊاڪٽر محمد علي محمدي

 حوالو 

زمرو: پاڪستان
زمرو: سنڌ
زمرو: ڀارت
زمرو: تاريخ