سونامي

سونامي پاڻيءَ جي جسم ۾ لھرن جو هڪ سلسلو آهي، جنھن سبب پاڻيءَ جي وڏي مقدار، عام طور تي ڪنھن سمنڊ يا وڏي ڍنڍ ۾، ھڪ جڳھ ٻي جڳھ چرڻ شروع ڪري ڇڏيندي آھي. زلزلي، آتش فشاني ڦاٽڻ ۽ پاڻي جي اندر جي ٻين ڌماڪن (بشمول ڊيٽونيشن، زمين جي سلائڊز، ميٽيورائيٽ جا اثر ۽ ٻيون خرابيون) پاڻيءَ جي مٿان يا هيٺان، سڀني ۾ سونامي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت ھوندي آهي. عام سامونڊي لھرن جي برعڪس، جيڪي واءُ، يا لھرن ذريعي پيدا ٿين ٿيون، جيڪي چنڊ ۽ سج جي ڪشش ثقل جي زور سان پيدا ٿين ٿيون، ان جي ابتڙ سونامي ھڪڙي وڏي واقعي جي ڪري پاڻيءَ اندر پيدا ٿئي ٿي.

سونامي (جاپاني: 津波، Tsunami، بندر جي لهر) پاڻيءَ جي جسم ۾، پاڻيءَ جي وڏي مقدار جي بي گھر ٿيڻ جي ڪري، عام طور تي سمنڊ يا وڏي ڍنڍ ۾، زلزلا، آتش فشاني ڦاٽڻ ۽ پاڻيءَ جي اندر لهه وڇڙ جنهن ۾ زلزلا، لينڊ سلائيڊنگ، گليشيئر جي ڪٽڻ، شهاب جي کرڻ جو اثر ۽ پاڻيءَ جي مٿان يا هيٺ  ٻيون خرابيون شامل آهن، جي ڪري لهرن جو هڪ سلسلو آهي، سڀني ۾ سونامي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. عام سامونڊي لهرن جي برعڪس، جيڪي هوا يا لهرن مان پيدا ٿين ٿيون، بدلي ۾ چنڊ ۽ سج جي ڪشش ثقل جي ڇڪ سان پيدا ٿين ٿيون، هڪ وڏي واقعي مان پاڻيءَ جي بي گھر ٿيڻ سان سونامي پيدا ٿئي ٿي. 

سونامي جون لهرون عام سمنڊ جي هيٺان وهڪرن يا سامونڊي لهرن سان مشابهت نٿيون رکن. ڇاڪاڻ ته انهن جي لهر، ٽٽڻ واري لهر جي طور تي ظاهر ٿيڻ بدران، گهڻي ڊگهي هوندي آهي. سونامي شروعاتي طور تي تيزي سان اڀرندڙ لهر وانگر ٿي سگهي ٿي.  انهي سبب لاءِ، ان کي اڪثر ڪري سامونڊي لهر سڏيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ سائنسي برادري طرفان هي استعمال پسند نه ڪيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته اهو لهرن ۽ سونامي جي وچ ۾ هڪ سببي تعلق جو غلط تاثر ڏئي سگهي ٿو. سونامي عام طور تي لهرن جي هڪ سلسلي، هڪ نام نهاد "لهر ٽرين" ۾ پهچڻ تائين، منٽن کان ڪلاڪن تائين ٿي سگهي ٿو، تي مشتمل هوندي آهي. ڏهه ميٽر جي لهرن جي اوچائي وڏين واقعن ذريعي پيدا ٿي سگهي ٿي. جيتوڻيڪ سونامي جو اثر ساحلي علائقن تائين محدود آهي. انهن جي تباهي واري طاقت تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي ۽ اها پوري سامونڊي طاس کي متاثر ڪري سگهي ٿو. 2004ع جي هندي سمنڊ جو سونامي انساني تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ قدرتي آفتن مان هڪ هو. هندي سمنڊ جي حدن سان لڳل 14 ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 230,000 ماڻهو مارجي ويا يا گم ٿي ويا.

قديم يوناني مؤرخ ٿيسائيڊائيڊس پنهنجي 5 صدي قبل مسيح جي پيلوپونيشن جنگ جي تاريخ ۾ پنهنجو خيال پيش ڪيو ته سونامي سمنڊ جي مٿاڇري جي هيٺ زلزلن سان لاڳاپيل آهي. پر 20هين صدي تائين سونامي جي سمجھ پتلي رهي ۽ گهڻو ڪجهه نامعلوم رهيو. موجوده تحقيق جا مکيه علائقا اهو طئي ڪرڻ ۾ شامل آهن ته ڪجهه وڏا زلزلا سونامي ڇو پيدا نٿا ڪن، جڏهن ته ٻيا ننڍا ڪندا آهن. هي جاري تحقيق سمنڊن ۾ سونامي جي گذرڻ جي صحيح اڳڪٿي ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ ۽ انهي سان گڏ سونامي جون لهرون ساحل سان ڪيئن لهه وچڙ ڪن ٿيون، لاءِ ٺهيل آهي.

اصطلاحون
تاريخ
سبب
خصوصيتون
تباهي
شدت ۽ شدت جا پيمانا
سونامي جي اوچائي
خبرداريون ۽ اڳڪٿيون
گهٽائڻ 
پڻ ڏسو

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

 رپورٽنگ جا مرڪز
 Tsunami alert page (in English) from Japan Meteorological Agency
 NOAA Centre – National Oceanic and Atmospheric Administration
 Caribbean Tsunami Information Centre (CTIC)
 Recent and Historical Tsunami Events and Relevant Data – Pacific Marine Environmental Laboratory

 تاريخ ۽ تحقيقي مواد

 IOC Tsunami Glossary – International Tsunami Information Center (UNESCO)
 Tsunami Data and Information – National Centers for Environmental Information
 World's Tallest Tsunami – geology.com
 Tsunami & Earthquake Research at the USGS  – United States Geological Survey
 Intergovernmental Oceanographic Commission – Intergovernmental Oceanographic Commission
 Wave That Shook The World – Nova

 خبرون ۽ وضاحتي خاڪا

 Raw Video: Tsunami Slams Northeast Japan – Associated Press
 Tsunami animation – Geoscience Australia

زمرو:سونامي
زمرو:ارضياتي عمل
زمرو:قدرتي آفتون
زمرو:سامونڊي سائنس
زمرو:ارضيات جو اصطلاحون
زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون