ھائڊروجن

(hydrogen) ھڪ ڪيميائي عنصر آھي جنھن جي علامت H آھي ۽ ايٽمي نمبر 1 آھي. اهو سڀ کان هلڪو عنصر آهي ۽ معياري حالتن ۾، فارمولي، H2 سان گڏ ڊائي ائٽومڪ ماليڪيولن جو هڪ گيس آهي، ڪڏهن ڪڏهن ڊاء هائيڊروجن به سڏيو ويندو آهي. پر وڌيڪ عام طور تي هائڊروجن گيس، ماليڪيولر هائڊروجن يا صرف هائڊروجن سڏيو ويندو آهي. اهو بي رنگ، بي بو، غير زهريلي ۽ انتهائي آتش گير گئس آهي. سڀني عام مادي جو %75 بابت ٺاهيندي، هائيڊروجن ڪائنات ۾ سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو ڪيميائي عنصر آهي.  ستارا، سج، خاص طور تي پلازما جي حالت ۾ هائڊروجن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڌرتيء تي، هائيڊروجن پاڻيء ۾، نامياتي مرڪبن، ڊاء هائيڊروجن ۽ ٻين سالمياتي شڪلن ۾ ملي ٿو. هائيڊروجن جو سڀ کان عام آئسوٽوپ (پروٽيم، 1H) هڪ پروٽان، هڪ اليڪٽران ۽ تي مشتمل هوندو آهي ۽ هن ۾ نيوٽران نه هوندا آهن.

شروعاتي ڪائنات ۾، هائيڊروجن جي پروٽان جو ٺهڻ بگ بينگ کان پوءِ پهرئين سيڪنڊ ۾ ٿيو؛ غير جانبدار هائيڊروجن ايٽم صرف 3,70,000 سالن کان پوءِ ٻيهر ٺهڻ واري دور ۾ ٺهيا، جڏهن ڪائنات ٿڌي ٿي وئي ۽ پلازما ڪافي ٿڌو ٿي چڪو هو ته اليڪٽران پروٽانن سان جڙيل رهيا. (Revised September 2017) by Keith A. Olive and John A. Peacock. هائيڊروجن، عام طور تي غير ڌاتوءَ آهي (انتهائي دٻاءَ هيٺ کان سواءِ) ۽ آسانيءَ سان اڪثر غير ڌاتوءَ سان ڪوويلنٽ بانڊ ٺاهي ٿو، مرڪبات جهڙوڪ پاڻي ۽ مختلف نامياتي مادن جي ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ان جو ڪردار تيزاب-اساس عمل ۾ اهم آهي، جنهن ۾ خاص طور تي حل ٿيندڙ ماليڪيولن جي وچ ۾ پروٽون جي مٽاسٽا شامل آهي. آئني مرڪبن ۾، هائيڊروجن يا ته منفي طور تي چارج ٿيل اين آئنن جي صورت وٺي سگھي ٿو، جتي ان کي هائڊرائيڊ طور سڃاتو وڃي ٿو، يا مثبت طور تي چارج ڪيل ڪيٽ آئن (+H). ڪيٽ آئن، عام طور تي صرف هڪ پروٽون (علامت p)، آبي محلولن ۾ مخصوص رويي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ آئني مرڪبات ۾، ان جي چوڌاري پولر ماليڪيولز يا اين آئنن جي ذريعي، ان جي برقي چارج جي اسڪريننگ ۾ شامل آهي.    

هائيڊروجن جي هڪ غير جانبدار ايٽم جي طور تي منفرد پوزيشن، جنهن لاءِ شروڊنگر مساوات سڌو سنئون حل ٿي سگهي ٿو، ان جي توانائي ۽ ڪيميائي بانڊنگ جي ڳولا ذريعي ڪوانٽم ميڪنڪس جي بنيادي اصولن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

هائيڊروجن گيس پهريون ڀيرو مصنوعي طور تي 16هين صدي جي شروعات ۾ تيزاب کي ڌاتو سان رد عمل ڪندي پيدا ڪيو ويو. هنري ڪيونڊش 1764ع ۾، هائيڊروجن گيس کي هڪ الڳ مادي جي طور تي سڃاڻي ۽ ان جي خاصيت کي دريافت ڪيو جيڪو پاڻي پيدا ڪري ٿي جڏهن ساڙي ويندي آهي؛ تنهن ڪري ان جي نالي جو يوناني ۾ مطلب "پاڻي ٺاھيندڙ"  آهي.

اڪثر هائڊروجن جي پيداوار قدرتي گئس کي ٻاڦ جي مٿان گذاري ٿيندي آهي؛ هڪ ننڍڙو حصو توانائي جي شدت واري طريقي، جهڙوڪ پاڻي جي اليڪٽرولائيزيشن مان اچي ٿو.   ان جي مکيه صنعتي استعمالن ۾ فوسل اينڌن (Fuel) جي پروسيسنگ، جهڙوڪ هائڊروڪڪنگ ۽ امونيا جي پيداوار، بجلي جي پيداوار لاءِ ايندھن جي سيلن ۾ وڌندڙ استعمال ۽ گرمي جي ذريعي جي طور تي شامل آهن. جڏهن ايندھن جي سيلن ۾ استعمال ڪي ويندي آهي، استعمال جي نقطي تي هائڊروجن جو واحد اخراج پاڻي جا بخارات آهن، جيتوڻيڪ ٻرڻ (Combustion) نائيٽروجن آڪسائيڊ پيدا ڪري سگهي ٿو.  هائيڊروجن جو ڌاتن سان لاڳاپو ڌاتن جي ڦوٽڪ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
خاڪو

خاصيتون
تاريخ 
ڪائناتي پکيڙ ۽ ورڇ
پيداوار
ايپليڪيشن 
حياتياتي ردعمل
حفاظت ۽ احتياط 
پڻ ڏسو
 آڪسيجن 
 نائٽروجن
 ڪيميائي عنصرن جي فهرست

خارجي لنڪس
 Basic Hydrogen Calculations of Quantum Mechanics
 Hydrogen at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)

 High temperature hydrogen phase diagram 
 Wavefunction of hydrogen

زمرو:ھائڊروجن
زمرو:ڪيميائي تت
زمرو:گروپ 1
Category:Reactive nonmetals
Category:Diatomic nonmetals
Category:Nuclear fusion fuels
Category:Airship technology
Category:Reducing agents
Category:Refrigerants
Category:Gaseous signaling molecules
Category:E-number additives
Category:Least dense things

حوالا