عربي رسم الخط

عربي رسم الخط، جنهن کي فارسي-عربي رسم الخط پڻ سڏيو ويندو آهي، اهو لکڻ جو نظام آهي، جيڪو عربي (عربي اکر) ۽ ايشيا ۽ آفريڪا جي ٻين ڪيترن ئي ٻولين لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو دنيا ۾ ٻيو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ اکر وارو نظام آهي (لاطيني رسم الخط کان پوءِ)، هن کي استعمال ڪندڙ ملڪن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا ۾ ٻيو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ لکت وارو نظام آهي ۽ استعمال ڪندڙن جي تعداد جي لحاظ کان (لاطيني ۽ چيني رسم الخط کان پوءِ) ٽيون نمبر رسم الخط آهي.

رسم الخط پهريون ڀيرو عربي ٻولي جا متن، خاص طور تي قرآن شريف، اسلام جو مقدس ڪتاب، لکڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو. اسلام جي پکيڙ سان، اهو ڪيترن ئي ٻولين جي خاندانن لاء بنيادي رسم الخط جي طور تي استعمال ۾ آيو، جنهن ۾ نوان اکر ۽ ٻين علامتن جو اضافو ٿيو. اهي ٻوليون جيڪي اڃا تائين استعمال ڪن ٿيون اهي آهن: فارسي (فارسي ۽ دري)، اردو، اويغور، ڪوردي، پشتو، پنجابي (شاه مُخي)، سنڌي، آذربائيجاني (ايران ۾ تورڪي)، ملائي (جاوي)، جاوي ۽ انڊونيشيائي (پيگون)، بلتي، بلوچي، لوري، ڪشميري، چام (اخر سرڪ)، روهنگيائي برمي، صومالي، منڊنڪا ۽ موري وغيره شامل آهن. 16هين صدي عيسويء تائين، اها پڻ ڪجهه اسپيني متنن لاء استعمال ڪيو ويو ۽ سال 1928ع ۾ رسم الخط جي سڌاري کان اڳ، اها ترڪي جي لکڻ جو نظام هو. 

رسم الخط ساڄي کان کاٻي طرف قوسي اسلوب ۾ لکيو ويندو آهي، جنهن ۾ اڪثر اکر ٿوري مختلف صورتن ۾ لکيا ويندا آهن ته جيئن اهي اڪيلا هجن يا ڪنهن هيٺين يا اڳئين خط سان جڙيل هجن. رسم الخط ۾ وڏا اکر (Capital Letters) نه آهن. اڪثر صورتن ۾، اکر ڪنسوننٽس، يا ڪنسوننٽس ۽ ڪجهه واولن کي نقل ڪندا آهن، تنهنڪري اڪثر عربي اکر ابجد آهن، جن ۾ ڪجهه ٻولين لاءِ استعمال ٿيل نسخا آهن، جهڙوڪ سوراني، اويغور، منڊارين ۽ بوسنيڪ جي کرد ٻولي، اکر آهن. اها عربي خطاطي جي روايت جو بنياد آهي.

تاريخ
عربي اکر يا ته نبطي اکر مان نڪتل آهن يا (گهٽ وڏي پيماني تي مڃيل) سڌو سنئون سرياني اکر مان نڪتل آهن، جيڪي ٻئي آرامي اکر مان نڪتل آهن، ۽ نتيجي طور، فونيشي اکر مان نڪتل آهن. فونيشي رسم الخط پڻ يوناني اکرن کي جنم ڏنو (۽ تنهن ڪري، ٻئي سائيريلڪ اکر ۽ لاطيني اکر اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ اڪثر يورپي ملڪن ۾ استعمال ٿيندا آهن).

عربي ٻوليءَ  کي لکڻ جو جيڪو طريقو آهي ان کي عربي اسڪرپٽ چون ٿا. کوڙ دنيا جون ٻوليون ھن رسم الخط ۾ لکيون وڃن ٿيون. جن ۾ آذربائيجاني، پشتو، فارسي، ڪردش، لورش، اردو ، سنڌي وغيره شامل آهن.Mahinnaz Mirdehghan. 2010. Persian, Urdu, and Pashto: A comparative orthographic analysis. Writing Systems Research Vol. 2, No. 1, 9–23.”عرب ۾ لکڻ پڙهڻ جو رواج گهٽ ئي هجي، مدت کان هلندو اچي ٿو. تمام قديم زماني کان حميري ۽ نابتي خط هو، (جنهن جا ڪتاب نهايت ڪثرت سان يورپ ۾ پڙهيا وڃن ٿا) ۽ اسلام کان ڪجهه پهريائين اهو خط ايجاد ٿيو هو، جيڪو عربي خط چيو ويندو هو؛ جنهن ڪيتريون صورتون بدلائي اڄ هيءَ صورت اختيار ڪئي آهي“ {علامه شبلي نعماني، ”سيرت النبي“ هصه اول طبع ششم، عطيم گڙه، 1332ھ، ص 117. }”جيڪي پيغام رسول ڪريم ﷺ تائين پهچندا هئا، اهي پنهنجي اصحابن کي يا حفظ ڪرائي ڇڏيندا هئا يا لکائي ڇڏيندا هئا (هن مقصد لاءِ ڪجهه جليل القدر اصحابي رضه مقرر هئا. جن کي ڪاتبان وحي چيو وڃي ٿو. حضرت ابوبڪر صديق رضه، حضرت عمر رضه، حضرت عثمان رضه، حضرت علي رضه، حضرت امير معاويه رضه، حضرت زيد بن ثابت رضه، ۽ حضرت عبدالله بن مسعود رضه تمام مشهور آهن). انهن ڏينهن ۾ ڪاغذ ڪونه هو، انهي ڪري ماڻهو کجين جي شاخن، سفيد پٿرن ۽ چمڙي جي ٽڪرن تي لکندا هئا“ {نياز فتح پوري ”نگار“ رسالو - خدا نمبر، جلد 69 شماره 2، جنوري فيبروري 1907ع، ص 56.}”خود عهد نبوي ۾ قرآن، سنت ۽ سيرت جي سکڻ ۽ سيکارن لاءِ هڪ باضابطه تعليم گاه ’صفه‘ جي نالي سان قائم هئي، جتي شاگردن جو تعداد هڪ هڪ وقت ۾ 80 (اسي) 80 (اسي) تائين هوندو هو. انهي تعليمي مدرسي ۾ تعليم ڏيڻ جو ڪم اصحابه رضه ڪندا هئا.“ {مولانا سيد مناظر حسن گيلاني قدس سره، ”تدوين حديث“ اداره مجلس علمي ڪراچي، 1907ع، ص 56. }حضور جن کان پوءِ حضرت ابوبڪر رضه ٻن سالن ۾ قرآن مجيد مرتب ڪرايو؛ ۽ حضرت عثمان رضه، جڏهن ڏٺو ته لغت جي اختلاف جي ڪري لفظن ۾ اختلاف پيدا ٿئي ٿو ته پاڻ سڀني مسلمانن کي هڪ ئي قرآت تي گڏ ڪرڻ لاءِ، لغت قريش ۾ قرآن کي لکي تمام امت کي هڪ مصحف تي جمع ڪري ڇڏيو؛ ۽ اهوئي مصحف آهي جو اڄ به اسان جي سامهون موجود آهي. اهو ئي سبب آهي جو حضرت عثمان رضه کي جامع القان چيو ويندو آهي. حضرت عمر احڪام جاري ڪري هر ڪنهن حديث کي گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو، ۽ اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام سام، عراق، فلسطين، مصر، ايران، افريقا، اسپين، ۽ انڊونيشا ۽ چين تائين پهچي ويو. انهي مان ثابت آهي ته اسلام جي اچڻ کان اڳي عربن وٽ لکڻ لاءِ ڪانه ڪا صورتخطي هئي ۽ وٽن لکڻ جو رواج شروع کان هوندو هو.{ڪتاب: تحقيق جو فن؛ از: ڊاڪٽر غلام حسين ؛ پھريون ايڊيشن 1983، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }”ابتدا ۾ صرف خانداني معرڪا (نسب ناما) ۽ لڙاين جا واقعا محفوظ رکندا هئا“ {علامه شبلي نعماني، ”سيرت النبي“ هصه اول طبع ششم، عطيم گڙه، 1332ھ، ص 117. }

اصل 
ڇهين ۽ پنجين صدي قبل مسيح ۾ عرب قبيلا اتر ڏانهن هجرت ڪيا ۽ هڪ سلطنت قائم ڪيا، جنهن جو مرڪز پيٽرا، اردن جي ڀرسان هو. اهي ماڻهو (هاڻي هڪ قبيلي جو نالو) نباطي عربي، عربي ٻوليءَ جو هڪ لهجو، ڳالهائيندا هئا. ٻي يا پھرين صدي قبل مسيح ۾، نباطي جي اکرن جو پھريون سڃاتل ريڪارڊ آرامي ٻولي (جيڪا ڳالھائڻ ۽ واپار جي ٻولي ھئي) ۾ لکيا ويا، پر ان ۾ عربي ٻولي جون ڪيتريون ئي خاصيتون شامل هيون: نباطي اھا ٻولي، جيڪا اھي ڳالھائيندا ھئا، نه لکندا ھئا. اهي آرامي اکر جي صورت ۾ لکي وئي، جيڪي اڳتي وڌندا رهيا؛ اها ٻن شڪلن ۾ ورهايل آهن: هڪ قسم عام لکت لاءِ هيو (جنهن کي "آثار النباطيين"، نباطين جي يادگار جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ ٻيو، وڌيڪ تڪڙ ۾ لکيل ۽ گڏيل خطن سان، پيپائرس تي لکڻ لاءِ هئا. هنن کي قوسي واري شڪل يادگار شڪل کي وڌيڪ متاثر ڪيو ۽ آهستي آهستي عربي الفابيٽ ۾ تبديل ٿي ويو.

 جائزو 

 يونيڪوڊ 

 ٻين ٻولين ۾ استعمال ٿيل اضافي اکر 

 رسم الخط جي تعمير 

 رسم الخط جي اجزاء جو جدول 

پڻ ڏسو
 :باب:ٻولي
 لاطيني رسم الخط
ٻاهريان ڳنڍڻا
حوالا 

زمرو:لپيون
زمرو:رسم الخط