بياس ندي

بياس درياھ اتر-اولهه ڀارت جو هڪ درياهه آهي، جيڪو هماچل پرديش ۽ پنجاب وارين رياستن مان وهي ٿو، ۽ پنجاب علائقي جي پنجن وڏن درياهن مان سڀ کان ننڍو درياهه شمار ٿئي ٿو.The Panjab, North-West Frontier Province and Kashmir. Sir James McCrone Douie. 1916, p. 25 هي درياهه مرڪزي هماچل پرديش ۾ هماليه مان اٿري ٿو ۽ لڳ ڀڳ  وهي پنجاب ۾ ستلج درياھ ۾ وڃي ملي ٿو. هن جي ڪُل ڊيگهه  آهي ۽ ان جو نڪاسيءَ جو حوض  تي پکڙيل آهي.

2017ع تائين، هي درياهه سنڌو ڊولفن جي هڪ انتهائي ننڍڙي ۽ الڳ ٿلڳ آباديءَ جو به آستانو ٻڌايو ويو آهي.


 اٽيمولوجي 
رِگويد هن درياهه کي وپاس سڏي ٿو، جنهن جو مطلب ”بي پَٽ/بي بندش“ (unfettered) آهي.Müller, Max. India: what Can it Teach Us?: A Course of Lectures Delivered Before the University of Cambridge (1883)پوءِ وارن سنسڪرت متنن ۾ اهو وپاس (جي نالي سان به اچي ٿو. ياسڪا هن کي ارگرڪيا سان سڃاڻپ ڏئي ٿو.

روايتن موجب، ويد وياس، هندي رزميه مھاڀارت جو ليکڪ، هن درياهه جي نالي (بياس/وياسئ) جو سبب ڄاتو وڃي ٿو؛ چيو وڃي ٿو ته هن ”بياس ڪنڊ“ نالي ماخذ ڍنڍ مان هن درياھ کي ”پيدا“ ڪيو.

ٻين روايتن مطابق، ويد وياس کان اڳ ”وِپاسا“ درياهه کي سرسوتي چيو ويندو هو. رِشي وششٺ (ويد وياس جو پردادو) پنهنجي جان ڏيڻ لاءِ هڪ ٽڪريءَ تان هن درياهه ۾ ٽپو ڏيڻ چاهيو. هن پاڻ کي ڪيترن ئي رَسين/ڏورن سان ٻڌي ڇڏيو ته ٻڏي وڃي. پر درياهه پنهنجو روپ بدلائي واريءَ جي وڇاڻ (sandbed) بڻجي ويو ۽ کيس بچائي ورتو. ان دوران رسا ٽٽي پيا، تنهنڪري وششٺ هن درياهه کي ”وِپاسا“—يعني ”ڏور ٽوڙيندڙ“—نالو ڏنو.Pratap Chandra Roy Mahabharata Adi Parva Page 407. هن واقعي کان پوءِ رِشي ڪجهه وقت درياهه ڪناري رهيو، تنهن ڪري اُن هنڌ/پاسي کي ”وششٺ“ سان نسبت به ڏني وڃي ٿي؛ اتي ”وششتا برھمرشي مندر “ پڻ ڄاتو وڃي ٿو.

قديم يوناني هن درياهه کي ھفسس () چوندا هئا. پلينيوس ان کي Hypasis لکيو، جيڪو ويدي Vipāś جو لڳ ڀڳ روپ آهي. ٻين ڪلاسيڪي نالن ۾ Hynais، Bipasis، Bibasis پڻ ملن ٿا.

اڄڪلهه به هن درياهه لاءِ بياس يا بيا جهڙا نالا به ملي سگهن ٿا.

 تاريخ 
بياس درياهه 326 ق.م ۾ سڪندرِ اعظم جي فتوحات جي اولهه-ڀارت ۾ حد/اوڀرئين سرحد کي ظاهر ڪري ٿو. سڪندر جي هندستاني مهم دوران هي انهن درياهن مان هڪ هو جن مشڪلاتون پيدا ڪيون. سڪندر جا سپاهي 326 ق.م ۾ هتي بغاوت تي لهي آيا ۽ مُڪيريان کان اڳتي وڃڻ کان انڪار ڪيائون. سڪندر ٽي ڏينهن پنهنجي خيمي ۾ ويهي رهيو، پر جڏهن سپاهين پنهنجو ارادو نه بدلايو ته هن پڻ راضي ٿي، مهم جي حد ۽ شان ڏيکارڻ لاءِ ٻارهن وڏا مذبح/چبوترا (altars) اڏرايا.Travels into Bokhara, Lieut. Alex. Burnes FRS, London, John Murray, 1834, page 6 انهن مذبحن جي صحيح جاءِ ۽ پوءِ واري انجام بابت پڪ ناهي؛ البت هڪ تاريخدان جو خيال آهي ته اهي پوءِ ڪجهه اشوڪ جي ٿنڀن جي تعمير ۾ ٻيهر استعمال ٿيا هوندا.

راجشيکر جي KavyamimansaKavyamimansa of Rajasekhara, ch. XVII, P. 94 موجب، گُجر-پرتيھار بادشاھ مھيپال پهريون جي سلطنت جون حدون اتر-اولهه ۾ بياس درياهه جي مٿين وهڪري تائين پهتل هيون.

2014ع جو بياس درياهه سانحو اُن وقت پيش آيو جڏهن لارجي ڊيم جا فلڊ گيٽ کوليا ويا ۽ 24 انجنيئرنگ شاگرد ۽ هڪ ٽور آپريٽر ٻڏي فوت ٿيا.

2023ع جي مونسون دوران بياس ۾ ٻوڏ سبب هماچل پرديش ۾ وڏي پيماني تي نقصان ٿيو. رياست ۾ نقصان جو اندازو 1 ارب ڊالر ٻڌايو ويو، جاني نقصان 400 کان وڌيڪ، ۽ سماجي خرچن ۽ بحالي لاءِ حڪومتي رليف محدود/ناڪافي ٻڌايو ويو.Srishti Jaswal. (25 September 2023). "‘Climate change killed my family’: Unusual monsoon hammers India’s Himachal". Al Jazeera English website Retrieved 25 September 2023.

 وهڪرو 

 موجوده وهڪرو 
هي درياهه روهتانگ پاس جي ڏاکڻي منهن تي ڪُلّو ۾ سمنڊ جي سطح کان  اوچائيءَ تي اٿري ٿو. اهو منڊي ضلعو لتاڙي ڪانگڙا ضلعو ۾ سينڌول وٽ داخل ٿئي ٿو، جتي اوچائي  آهي. هيٺين وهڪري ۾ بياس تي ڪيترائي پڳڙا/فيـريون آهن، جن مان ڪي ڦُلايل چمڙن (darais) سان ٺاهيل هوندا آهن. ڪانگڙا ضلعي ۾ ريه ڀرسان درياهه ٽن وهڪن ۾ ورهائجي وڃي ٿو، جيڪي ميرٿل کان اڳتي ٻيهر گڏ ٿين ٿا، جتي اوچائي  آهي. مُڪيريان وٽ سيولڪ جبلن سان ٽڪرائجڻ تي درياهه تيزيءَ سان اتر طرف مُڙي ٿو ۽ ڪانگڙا ضلعي سان حد بڻجي وڃي ٿو. پوءِ سيولڪ جبلن جي پاڙ وٽ ڦيرو کائي ڏکڻ طرف رخ ڪري، گُرداسپور ۽ هوشيارپور ضلعن کي جدا ڪري ٿو. ٿوريءَ دير لاءِ جالنڌر ضلعي کي ڇُهي، پوءِ امرتسر ۽ ڪپورٿلا ضلعن جي وچ ۾ حد بڻجي ٿو. آخرڪار بياس ڪُل  وهڻ کان پوءِ پنجاب جي ڪپورٿلا ضلعي جي ڏکڻ-اولهه سرحد وٽ ستلج ۾ وڃي ملي ٿو. اهم وهڪرا/ساهه ۾ بائن، بنگانگا، لڻي ۽ اٿل شامل آهن.
ستلج اڳتي پاڪستاني پنجاب ۾ وڃي چناب سان اُچ (بهاولپور ڀرسان) وٽ ملي پنجند درياھ ٺاهي ٿو؛ پنجند وري سنڌو درياھ سان مٺنڪوٽ وٽ ملي ٿو.

بياس جو پاڻي سنڌو پاڻي معاهدي (ڀارت-پاڪستان) تحت ڀارت لاءِ مختص آهي. سالياني سراسري وهڪرو 14.203 ملين ايڪڙ-فُٽ (MAF) ٻڌايو ويو آهي.

 تاريخي وهڪرو 
تاريخي طور، بياس پنهنجي موجوده ستلج-سنگم کان اڳتي لاھور ۽ مونٽگمري ضلعن تائين وهندو هو، پوءِ شجاع آباد ڀرسان چناب سان وڃي ملندو هو، اُن کان اڳ جو چناب اولهه طرف مُڙي. 1245ع تائين بياس درياهه چناب جي اُن پراڻي پيٽ (bed) تي وهندو هو جيڪو ديپالپور ڀرسان گذرندو هو. اڳي بياس ڪاسور کان چُنيان، پوءِ اوڪاڙا جي شيرڳڙهه تائين به وهندو هو. بياس جو پراڻو وهڪرو هڙاپا واري ماڳ جي ڏکڻ طرفان گذرندو هو. بياس جو وهڪرو، جيڪو باري دوآب جي ”هايي-بار“ مان گذرندو هو، 1750ع ۽ 1800ع جي وچ ۾ بدلجي ستلج درياهه جي قبضي (capture) هيٺ آيو؛ ۽ ان کان اڳ به صديون وهڪرو ڪيترائي ڀيرا بدلجندو رهيو.

 بند/ڊيم 

20هين صدي ۾ ”بياس منصوبي“ تحت آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ بجلي لاءِ هن درياھ کي ترقي ڏني وئي. مٿان کان هيٺ تائين فهرست:

 پنڊوھ ڊيم (Beas Satluj Link Project I)، 990 MW، 41 MCM، منڊي ضلعو
(هماچل پرديش) ۾؛ هي بياس جو پاڻي سرنگن ۽ چينلن ذريعي ستلج ڏانهن موڙي ٻنهي درياهن کي بجلي لاءِ ڳنڍي ٿو.
 پونگ ڊيم (Beas Dam / Maharana Pratap Sagar)، 396 MW، 8570 MCM، ڪانگڙا ضلعو (هماچل پرديش) ۾؛ مٽي ڀرائي  ڊيم، 1974ع ۾ مڪمل ٿيو؛ پاڻي ذخيري، آبپاشي ۽ بجلي لاءِ.
 Shahnehar Barrage/Headwork، 207 MW، 4.64 MCM لائيو ڪئپيسٽي؛ پونگ ڊيم کان هيٺ، ڪانگڙا ضلعو (هماچل پرديش) ۾، 1983ع ۾ مڪمل ٿيو.Status quo of different canal systems of punjab, researchgate, acsessed 19 May 2025.
 شاھ نھر ڪينالئ، شاهنِهَر بئراج مان نڪري آبپاشي ۽ چار ڪيسڪيڊنگ پاور هائوسز کي پاڻي مهيا ڪري، پوءِ وري بياس درياهه ۾ پاڻي ڇڏيندي آهي.
 هاريڪي بئراج، فيروزپور کان 45 ڪلوميٽر اتر-اوڀر، فيروزپور ضلعو (پنجاب) ۾ پاڪستاني سرحد ڀرسان؛ بياس ۽ ستلج جي سنگم تي واقع، راجستان ۽ پنجاب لاءِ آبپاشي چينلن ۾ پاڻي موڙڻ لاءِ. 
 اندرا گانڌي ڪينال
 گنگا ڪئڻال (راجھستان)

 آلودگي 
17 مئي 2018ع تي، گُرداسپور ضلعي جي ڪِري آفگانا ڳوٺ ۾ درياهه ڪناري قائم کنڊ ڪارخاني مان مولاسس ڇڏجڻ سبب بياس ۾ وڏو تعداد مڇين ۽ ٻين آبي جاندارن جو مري ويو. مقامي ماڻهن موجب درياهه جو رنگ زنگ جهڙو ڀورو ٿي ويو ۽ مئل مڇيون پاڻيءَ تي ترنديون رهيون. پنجاب پوليوشن ڪنٽرول بورڊ ڪارخانو بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ جاچ شروع ڪئي وئي. ڪارخاني تي 25 لک رپيا ڏنڊ پڻ لاڳو ڪيو ويو.

 گيلري 

 حوالا