ملينا سليمان

ملينه سليمان (ڄم 1990ع) هڪ افغان گريفٽي آرٽسٽ، ڌاتوي ڪم ڪندڙ (ميٽل ورڪر) ۽ مصوره آهي. هوءَ ڪابل ۾ پيدا ٿي. ننڍپڻ ۾، هن ۽ سندس ڪٽنب کي پنهنجي آبائي صوبي مان لڏي قندھار، افغانستان ۾ رهڻ تي مجبور ڪيو ويو.

سليمان جو ڪم روايتي مسلم ثقافت، خاص طور تي برقعي، کي چئلينج ڪرڻ طور ڏٺو ويندو آهي. هن جي چوڻ موجب، "برقعو ڪنٽرول ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي، پر ان کي عزت جو نالو ڏنو وڃي ٿو. هر ثقافت يا مذهب برقعي لاءِ مختلف نالو استعمال ڪري ٿو—عزت، ثقافت، ۽ مذهب. حقيقت ۾، اهو رڳو عورت کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ کيس اندر رکڻ جو وسيلو آهي."

سليمان جي ڪم طالبان ۽ روايتي مسلمانن جي ڌيان کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هوءَ ۽ سندس ڪٽنب طالبان طرفان ڌمڪين جو نشانو بڻيا. آرٽسٽ کي جسماني حملي جي ڌمڪين سان گڏ، سندس ڪم دوران مٿس پٿر به اڇلايا ويا.

ملينه سليمان کي رڳو طالبان جي پرواهه ناهي، پر پنهنجي خاندان جي به، جيڪو هن جي آرٽ ٺاهڻ واري فيصلي سان متفق ناهي. انساني جسم ڏيکاريندڙ فن، جهڙوڪ ملينه جو خاص موضوع برقعي ۾ ڍانچي، بت پرستي طور سمجهيو ويندو آهي. طالبان ۽ ٻين روايتي مسلمانن لاءِ، ملينه جو ڪم غير اسلامي آهي، جنهن سبب سندس والدين شرمندگي محسوس ڪئي.

انهيءَ سبب، هن جي والدين حد تائين وڃڻ جو فيصلو ڪيو ۽ ملينه کي لڳ ڀڳ هڪ سال تائين گهر ۾ قيد رکيو، پر ان جو نتيجو انهن جي اميد جي ابتڙ نڪتو. ملينه چيو ته، "اڄ جيڪو ڪجهه به مان فن لاءِ ڪري رهي آهيان، اهو سڀ ان هڪ سال جي ڪري آهي، جنهن ۾ مان گهر ۾ بند هيس."

ملينه سليمان هاڻ دنيا جي مختلف هنڌن تي آرٽ نمائشون منعقد ڪندي آهي. ڊسمبر 2019 ۾، ملينه روم ۾ آرٽ جي نوآبادياتي اثرن بابت هڪ ليڪچر رکڻ جو ارادو ڪيو، پر اهو منسوخ ٿي ويو.

 تعليم 
سليمان پنهنجي پيءُ جي ڄاڻ کانسواءِ پاڪستان ۾ ريئلزم آرٽ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ آخرڪار آرٽ ڪائونسل ڪراچي آف فائن آرٽس مان بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. پر هن جون پڙهائيون ان وقت مختصر ٿي ويون جڏهن سندس والدين هن کي گهر واپس اچڻ لاءِ چيو.

هوءَ هڪ سال تائين گهر ۾ قيد رهي، جتي هن کي انٽرنيٽ تائين به رسائي نه هئي. جڏهن هوءَ ڪابل ۾ هئي، تڏهن بيرنگ آرٽس ايسوسيئيشن ۾ شامل ٿي، جتي هن ورڪشاپن ذريعي گريفٽي آرٽ سکيو.

2013ع ۾، سندس پيءُ تي ٿيل حملي خاندان کي ڀارت جي شهر ممبئي منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. اتي، ملينه سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ ۾ تعليم حاصل ڪئي.

2014ع ۾، هوءَ نيدرلينڊس منتقل ٿي، جتي هن ڊچ آرٽ انسٽيٽيوٽ مان پنهنجي ماسٽرز (M.A) جي شروعات ڪئي.

 ڪيريئر 
ملينه سليمان کي ننڍپڻ کان ئي فن سان دلچسپي هئي. هن پنهنجي دلچسپي کي هن ريت بيان ڪيو ته، "فن مون کي فطري طور پاڻ ڏانهن متوجه ڪندو هو، مان ان کي پنهنجي اندر محسوس ڪندي هيس."

جڏهن هوءَ ڏهن مهينن تائين گهر ۾ بند هئي، تڏهن هن محسوس ڪيو ته هن پنهنجي سڃاڻپ وڃائي ڇڏي آهي، جنهن جو هن تي گهرو اثر پيو. ان وقت تائين، جيستائين سندس ڀيڻ جو مڙس هن کي هڪ نمائش تي وٺي نه ويو، جتي هن کي پنهنجو وجود ٻيهر محسوس ٿيو. ملينه چيو، "مان زور سان روئڻ ۽ چلائڻ لڳيس، مون کي محسوس ٿيو ته مان وري واپس اچي وئي آهيان، مان وري زنده آهيان."

ان کانپوءِ، هن فن کي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو، باوجود ان جي ته هوءَ ڄاڻندي هئي ته کيس پنهنجي خاندان ۽ ٻين ماڻهن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پوندو. سندس گريفٽي آرٽ تي ماڻهن جا تبصرا اچڻ لڳا. جيڪڏهن هوءَ جاءِ بدلائڻ جي ڪوشش ڪندي هئي ته ماڻهو هن جو پيڇو ڪندا هئا، بلڪه کيس پٿر اڇلي حملو به ڪيو ويندو هو.

طالبان سندس ڪم جا سخت مخالف هئا. انهن سليمان جي آرٽ کي بت پرستي ۽ غير اسلامي قرار ڏنو، جنهن سبب سندس ۽ سندس خاندان خلاف پرتشدد ڪارروايون ٿيون. جڏهن ملينه نمائشون رکڻ شروع ڪيون ته هن کي ڌمڪيون ڏنيون ويون ته هوءَ پنهنجي ئي نمائش ۾ شرڪت نه ڪري.

قندھار ۾ ٿيل هڪ نمائش دوران، هن قندھار جي گورنر توريالي ويسا جي ڌيان کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪيو، جنهن هن جي ڪم کي ساراهيندي اميد ظاهر ڪئي ته، "وڌيڪ عورتون به ساڳيو ڪم ڪن."

ملينه سليمان جي فن کيس صدر حامد ڪرزئي جي محل ۾ نجي نمائش لاءِ دعوت ڏني. هن قندھار جي فائن آرٽس ايسوسيئيشن ۾ به شموليت اختيار ڪئي ته جيئن پنهنجي سخت قدامت پسند آبائي شهر ۾ فن کي زندهه رکڻ لاءِ ڪو تحريڪ آڻي سگهي.

هي گروپ پهرين مڪمل طور تي مردن تي مشتمل ۽ ننڍو هو، پر وقت سان گڏ ڪيترين ئي عورت آرٽسٽن شموليت اختيار ڪئي.

2015ع ۾، ملينه سليمان فرينچ ڪلچرل سينٽر، ڪابل ۾ ٿيل پينٽنگ ۽ مجسمي جي نمائش ۾ شرڪت ڪئي. ان ئي سال، بيٿنل گرين، لنڊن ۾ آرٽ ريپريزينٽ گيلري ۾ سندس فن تي مشتمل هڪ انفرادي نمائش منعقد ڪئي وئي. هي نمائش 'بيانڊ دي ويل: اي ڊي ڪانٽيڪسٽوئلائيزيشن' (Beyond the Veil: A Decontextualization) جي عنوان سان پيش ڪئي وئي، جنهن ۾ ڪيترائي برقعا نصب ڪيا ويا، جن تي افغاني شهرين جي خواهشن ۽ اميدن کي روايتي خطاطي جي انداز ۾ لکيو ويو هو.

2016ع ۾ 'ٽيستنگ دي مون' (Tasting the Moon) نالي هڪ فلم ريليز ٿي، جنهن ۾ ملينه سليمان، شمسيه حسني، ۽ نبيلا هورخش شامل هئا. هي فلم پهرين نسل جي افغان عورت معاصر آرٽسٽن بابت آهي ۽ ان ۾ هر فنڪار جي ڪم سان لاڳاپيل علامتن مان متاثر خواب جهڙا تسلسل ڏيکاريا ويا آهن.

 فن 
ملينه جو فن ان وقت تائين سياسي نه هو، جيستائين هوءَ افغانستان واپس نه وئي. جڏهن هن پنهنجي ۽ ٻين عورتن سان ٿيندڙ امتيازي سلوڪ ڏٺو، تڏهن هن پنهنجي فن ذريعي افغانستان ۾ عورتن جي حقن لاءِ وک وڌائڻ جو فيصلو ڪيو.

هن جو سڀ کان مشهور گريفٽي آرٽ نيلي برقعي ۾ ڍڪيل هڪ ڍانچي (skeleton) جي تصوير آهي. ملينه هميشه محسوس ڪندي هئي ته برقعو هن جي ٻالڪپڻ کي محدود ڪري رهيو هو. سندس نظر ۾، هي ڍانچو سلف پورٽريٽ آهي، جيڪو افغانستان ۾ عورتن جي سڃاڻپ جي کوٽ، ٻئي درجي جي شهري طور عورتن سان ٿيندڙ ناانصافي، ۽ انهن مظلوم عورتن جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪي پنهنجن حقن لاءِ وڙهندي قتل ٿي وڃن ٿيون.

سندس هڪ وڌيڪ ڏکوئيندڙ ۽ گهاڻي (morbid and darker) فن پارن مان هڪ آپگهات بم ڌماڪي کانپوءِ جو منظر آهي، جيڪو تمام خوفناڪ انداز ۾ پيش ڪيو ويو. ملينه ماڻهن جي ردعمل کي هڪ انٽرويو ۾ بيان ڪندي چيو:

"ڪيترا ماڻهو پهريون دفعو اهڙي آرٽ انسٽاليشن ڏسي رهيا هئا... ڪي ناراض ٿيا، ته ڪي زخمي احساس سان ڏسڻ لڳا، ڇاڪاڻ ته اهي اڳ ۾ ئي ان کي پنهنجي زندگيءَ ۾ محسوس ڪري چڪا هئا."

ملينه جو ڪم تمام گهڻو ذاتي به آهي. هوءَ هڪ نمائش دوران آپگهات بم ڌماڪي جو شڪار ٿي، پر هوءَ محفوظ رهي ۽ ڪنهن به زخم کان بچي وئي.
ملينه سليمان افغانستان ۾ تڪراري شخصيت هجڻ جي حقيقت کي به منهن ڏئي ٿي، هن کي ڄاڻ آهي ته سندس فن جي ڪري کيس قتل به ڪري سگهن ٿا. گريفٽي آرٽ عام طور تي غير قانوني سمجهيو ويندو آهي، جيڪو ملينه جي متنازع فن کي وڌيڪ حساس بڻائي ٿو.

سندس فن نه رڳو افغانستان جي سياسي ۽ جنگي حالتن کي ظاهر ڪري ٿو، پر ان سان گڏ سندس ذاتي زندگي ۽ والدين جي سوچ کي به پيش ڪري ٿو. هن جو هڪ فن پارو "اڄ جي زندگي" (Today's Life) هڪ ماءُ جي رحم ۾ موجود ٻار کي ڏيکاري ٿو، جيڪو وڻ سان لٽڪيل آهي ۽ مختلف طرفن کان ڇڪجي رهيو آهي. ملينه جي نظر ۾، سندس قسمت اڳ ئي ڄمڻ کان پهرين مقرر ڪئي وئي هئي.

"جڏهن هڪ ٻار ڄمي به ناهي، ته والدين اڳ ۾ ئي سوچي ڇڏين ٿا ته پٽ سندن مدد ڪندو، ۽ ڌيءُ کي ڪنهن امير ماڻهون سان پرڻائي ڇڏبو. ڪو به اهو نه سوچي ٿو ته اهو ٻار پاڻ ڇا ٿو چاهي."

ملينه لاءِ سندس آرٽ طالبان ۽ روايتي ضابطن جي خلاف مزاحمت (resistance) جو هڪ طريقو آهي. جيتوڻيڪ افغانستان ۾ هوءَ خطري جي گھيري ۾ آهي، پر پوءِ به هوءَ سياست، ثقافت، ۽ عورتن جي حقن کي چئلينج ڪرڻ چاهي ٿي.

هڪ انٽرويو ۾ ملينه چيو:

"مون محسوس ڪيو ته جيڪڏهن مان نه ڳالهايان، ته ٻيو ڪير ڳالهائيندو؟" 

هن ئي سبب هوءَ گريفٽي کي استعمال ڪندي آهي ته جيئن افغانستان جي ديوارن کي آواز ڏئي سگهي.

سندس فن پارو "آئيس-باڪس ۾ قيد ڇوڪري" (Girl In The Ice-Box) هڪ اهڙي ڇوڪري کي ڏيکاري ٿو، جيڪا هڪ باڪس ۾ ڦاٿل آهي، جيڪو افغان ثقافت کي قيدخاني طور پيش ڪري ٿو، جتي عورتون مجبور ۽ يرغمال بڻيل آهن.

 حوالا 

زمرو:جيوت ماڻهو
زمرو:1990ع جون پيدائشون