سوڪوٽو خلافت

سوڪوٽو خلافت (عربي: دولة الخلافة في بلاد السودان)، جن کي سوڪوٽو سلطنت به چيو ويندو آهي، اولهه آفريڪا جي هڪ عظيم مسلم رياست هئي. هن جي بنياد عثمان دان فوديو سال 1804ع ۾ فولاني جهاد دوران هائوسا بادشاهتن کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ کان پوءِ رکيو هو. خلافت جون حدون موجوده ڪيمرون، برڪينا فاسو، نائجر ۽ نائيجيريا جي حصن تائين پکڙيل هيون.McKay, Hill, Buckler, Ebrey, Beck, Crowston, Weisner-Hanks. A History of World Societies. 8th edition. Volume C – From 1775 to the Present. 2009 by Bedford/St. Martin's. . "The most important of these revivalist states, the enormous Sokoto caliphate, illustrates the general pattern. It was founded by Usuman dan Fodio (1754-1817), an inspiring Muslim teacher who first won zealous followers among both the Fulani herders and Hausa peasants in the Muslim state of Gobir in the northern Sudan." p. 736. 

سال 1837ع تائين، خلافت جي آبادي ٻه ڪروڙ ماڻهن جي هئي، جيڪا ان کي اولهه آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي واري سلطنت بڻائيندي هئي. سال 1903ع ۾ مسلمانن جي هن عظيم رياست جو خاتمو هن وقت ٿيو، جڏهن جرمن، برطانوي، ۽ فرانسيسي سامراجي فوجون هن علائقي کي فتح ڪيو ۽ ان کي نئين قائم ڪيل نوآبادين، اتر نائيجيريا پروٽيڪٽوريٽ، سيني گامبيا، نائيجر ۽ ڪيمرون ۾ ورهائي ڇڏيو.

خلافت سال 1802ع ۾ هائوسا بادشاهه يونفا پاران عثمان دان فوديو کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ وجود ۾ آئي. ظلم کان بچڻ لاءِ، شيخ عثمان، سندس پوئلڳن سان گڏ فيبروري،  1804ع ۾ گوڊو ڏانهن هجرت ڪئي. شيخ عثمان جا پوئلڳن، هن سان، اميرالمومنين جي حيثيت سان بيعت ڪيا. سال 1808ع تائين، سوڪوٽو خلافت هائوسالينڊ ۽ ڪيترن ئي آس پاس جي رياستن تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. ڇهين خليفي احمدو رفائي جي دور ۾، رياست پنهنجي وڌ ۾ وڌ حد تائين  پهتي وئي، جيڪا اولهه آفريڪا جي هڪ وڏي حصي کي ڍڪيندي هئي. سال 1903ع ۾ ٻارهين ۽ آخري خليفي محمدو الطاهرو کي برطانوي فوجون پاران گرفتار ڪين کانپوء قتل ڪيو ويو.

ڪيترن ئي آزاد هائوسا بادشاهتن جي تناظر ۾ بنجڻ واري هي رياست پنهنجي عروج تي 30 کان وڌيڪ مختلف امارتن ۽ ٻن ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهن کي ان وقت آفريڪا کنڊ جي سڀ کان وڏي آزاد مملڪت ۾ ڳنڍيو. مؤرخ جان ايلائفي جي مطابق، سوڪوٽو "ٽراپيڪل آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ خوشحال علائقو" هو. خلافت امارتن جي هڪ ڍري ڪنفيڊريشن هئي جيڪا امير المومنين، سوڪوٽو جي سلطان جي بالادستي کي تسليم ڪندي هيون.

جيتوڻيڪ يورپي نوآبادين خلافت جي سياسي اختيار کي ختم ڪري ڇڏيو، پر سلطان جو لقب برقرار رکيو ويو، جيڪو اڄ تائين علائقي ۾ مسلمانن لاءِ هڪ اهم مذهبي حيثيت رکي ٿو. عثمان دان فوديو جي جهادي تحريڪ سوڊاني سوانا ۽ ساحيل جي ٻين حصن ۾ لاڳاپيل جهادن جي هڪ سلسلي کي شروع ڪيو جيڪو هاڻي نائيجيريا جي سرحدن کان پري آهن، جنهن جي ڪري انهن علائقن ۾ جيڪي هاڻي جديد دور ۾ سينيگال، مالي، آئيوري ڪوسٽ، چاڊ، سينٽرل آفريقي ريپبلڪ ۽ سوڊان ۾ آهن، اسلامي رياستن جي بنياد پئجي وئي.

سوڪوٽو خلافت جي ورثي ۽ عثمان دان فوديو جي تعليمات علائقي جي تاريخ تي هڪ مستقل اثر ڇڏيو، جنهن ۾ معاصر نائيجيريا ۽ اولهه آفريڪا شامل آهن. سوڪوٽو دور اولهه آفريڪا ۾ ڪجهه مشهور ليکڪ پيدا ڪيا، جن ۾ ٽي مکيه اصلاح پسند اڳواڻ، عثمان دان فوديو، عبدالله دان فوديو ۽ محمدو بيلو شامل آهن، جن ٽن سو کان وڌيڪ ڪتابون لکيا، جن ۾ منطق، تفسير، رياضي، حڪومت، قانون، فلڪيات، گرامر ۽ طب شامل آهن. ان دور جا ڪجهه ٻيا مشهور عالم شيخ عبدالقادر دان طافا ۽ نانا اسماء هئا. انهن سڀني عالمن جو اڃا تائين اولهه آفريڪا ۽ ڪجهه جو وچ اوڀر تائين وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو پيو وڃي.

تاريخ
حوالا

زمرو:آفريڪا جي تاريخ
زمرو:نائيجيريا جي تاريخ
زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻي سلطنتون