نيو ميڪسيڪو

نيو ميڪسيڪو (انگريزي: New Mexico، اسپيني: Nuevo México  ()، نواجو: Yootó Hahoodzo) آمريڪا جي گڏيل رياستن مان ھڪ رياست آھي. جاگرافيائي طور تي چوڪنڊي شڪل جي ھيءَ رياست آمريڪا جي ڏکڻ اولھ ۾ واقع آھي. ھن رياست جون سرحدون اوڀر ۾ ٽيڪساس، اولھ ۾ ايريزونا، اتر اوڀر ۾ اوڪلاھوما ۽ ڏکڻ ۾ ميڪسيڪو سان ملن ٿيون. ھن رياست جي گاديءَ جو ھنڌ سانتا في (Santa Fe) آھي جيڪو آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ پراڻي ۾ پراڻو گاديءَ جو ھنڌ آھي. البقرقي (Albuquerque) ھن رياست جو آباديءَ جي لحاظ کان وڏي ۾ وڏو شھر آھي. 
نيو ميڪسيڪو پکيڙ جي لحاظ کان آمريڪا جي پنجين وڏي رياست آھي جڏھن تہ آباديءَ جي لحاظ کان 36ھين وڏي رياست آھي. ھن رياست جي آبادي 21 لکن کان ٿوري وڌيڪ آھي. جاگرافيائي طور تي ھن رياست جي آبھوا مختلف علائقن ۾ مختلف آھي. ھن  رياست جي اتر ۽ اوڀر جي موسم ڪافي ٿڌي آھي جڏھن تہ ڏکڻ ۾ گرم ۽ ريگستاني آھي. ريو گرانڊي ( Rio Grande) ندي ھن رياست جي مرڪزي علائقن مان اتر کان ڏکڻ طرف وھي ٿي. ھن نديءَ جي ٻنھي ڪپن وارا علائقا زرخيز آھن ۽ انھن علائقن جي موسم خوشگوار آھي. ھن رياست جي ٽيون حصو زمين مرڪزي سرڪار جي ملڪيت آھي جنھن ۾ ڪيترائي يادگار ۽ قومي پارڪ قائم ڪيا ويا آھن. ھن رياست جا ٽي ماڳ يونيسڪو جي ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي فھرست ۾ شامل آھن.Centre, UNESCO World Heritage. "United States of America". UNESCO World Heritage Centre. Retrieved April 26, 2022.

ھن رياست جي معاشي ذريعن ۾ تيل، معدني شيون، زراعت، ڪاٺ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ تي ٿيندڙ کوجنا، سياحت ۽ ٽيڪسٽائل جون صنعتون شامل آھن.  2020ع ۾ ھتان جي مجموعي گھرو پيداوار 95.73 بلين ڊالر ۽ في ماڻھو مجموعي گھرو پيداوار  46،300 ڊالر ھئي., ھتان جي فلمي صنعت بہ ملڪ جي وڏين صنعتن مان ھڪ آھي. ھن رياست  ۾ ڪيتريون ئي فوجي ڇانوڻيون موجود آھن ۽ ھٿيارن ۽ فوجي سازوسامان ٺاھڻ جون صنعتون پڻ قائم آھن. ھن ئي رياست ۾ آمريڪا جي پھرئين ائٽمي بم جو ٽيسٽ طور ڌماڪو ڪيو ويو ھو.

تاريخ کان اڳ واري زماني ۾ ھن علائقي ۾ اصلوڪن آمريڪي ماڻھن جا مختلف قبيلا آباد ھئا. سورھين صدي عيسويءَ ۾ ھتي اسپين کان آيل سياح پھتا جن ھن علائقي ۾ پنھنجيون وسنديون قائم ڪيون. انھن ماڻھن ھن علائقي کي Nuevo México نالو ڏنو جيڪو اڳتي ھلڪي نيو ميڪسيڪو  ٿي ويو. 1521ع ۾ اسپين مان آيل ماڻھن ھن علائقي کي ”نيو اسپين“ جو نالو ڏئي پنھنجي حڪومت قائم ڪئي. 1821ع ۾ ھي علائقو ميڪسيڪو جي خودمختيار رياست جو حصو بنجي ويو. 1848ع ۾ ميڪسيڪو آمريڪا جنگ کان پوءِ ھن علائقي کي آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ شامل ڪيو ويو. 6 جنوري 1912ع تي نيو ميڪسيڪو کي آمريڪا جي 47ھين رياست بنايو ويو. 

نيو ميڪسيڪو آمريڪا جي گڏيل رياستن مان اھا رياست آھي جنھن جي رھواسين جي اڪثريت اسپيني ۽ لاطيني نسلن سان واسطو رکي ٿي. ھتي اصلوڪا آمريڪي بہ چڱي تعداد ۾ آباد آھن.   

 جاگرافي 
نيو ميڪسيڪو رياست جي پکيڙ 314،900 چورس ڪلوميٽر (121,590 چورس ميل) آھي. ھيءَ رياست پکيڙ جي لحاظ کان الاسڪا، ٽيڪساس، ڪيليفورنيا ۽ مونٽانا کان پوءِ آمريڪا جي پنجين وڏي رياست آھي. ھن جي اوڀر واري سرحد    1030 اولھ ڊگھائي ڦاڪ تي اوڪلاھاما سان ۽ 1030اولھ  ڊگھائي ڦاڪ کان ساڍا ٽي ڪلوميٽر اولھ ۾ ٽيڪساس سان ملي ٿي. ڏکڻ ۾ ھن جي  2/3 سرحد ٽيڪساس سان ۽ باقي 1/3 سرحد ميڪسيڪو سان ملي ٿي. ھن جي اولاھين سرحد  1090'3 اولھ ڊگھائي ڦاڪ تي ايريزونا سان ملي ٿي. ھن رياست جي ڏکڻ اولھ واري سرحد کي بوٿيل (Bootheel) سڏيو وڃي ٿو. اتر ۾ ھن جي سرحد ڪولوراڊو سان وڃي ملي ٿي. 

جيتوڻيڪ ھن رياست جي سرزمين جو وڏو حصو ريگستاني آھي پر ھن رياست ۾ قدرت جا ڪئين نظارا ڏسي سگھجن ٿا. ڀوري رنگ جا ريگستان، چھچ سائي رنگ جا چراگاھ، برف سان ڍڪيل اوچن جبلن جون چوٽيون ۽ ڇڙوڇڙ ننڍا جبل ماڻھوءَ جو من موھي وجھن ٿا. ھن رياست جي قدرتي حسن کي ڏسندي ماڻھو پيار مان ھن رياست کي جادوئي نگري ڪوٺين ٿا. ھن رياست جو آٽڪل ٽيون حصو، خاص طور تي اتريون حصو جابلو علائقي ۾ گھاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آھي، جڏھن تہ ڏاکڻيون حصو ريگستاني آھي. نيو ميڪسيڪو جي اتر اولھ ۾ ڪولوراڊو جو مٿاھون پٽ واقع آھي جنھن ۾  خشڪ چراگاھ، جھنگلي ٻوٽن سان ڀريل ميدان، ٻرندڙ جبل ۽ گھاٽا جابلو ٻيلا ڏسي سگھجن ٿا.   

ھن رياست جي سرزمين سراسري طور تي سامونڊي مٿاڇري کان 25،00 ميٽر (8000 فوٽ) مٿي آھي. ھن رياست جي اوچي ۾ اوچي پھاڙي چوٽيءَ جو نالو ويلر پيڪ (Weeler Peak) آھي جنھن جي اوچائي 4011 ميٽر (13160) فوٽ آھي.   

ريو گرانڊي ندي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي چوٿين وڏي ندي آھي جيڪا ھن رياست جي مرڪزي علائقي مان گذري ميڪسيڪو واري نار ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان علاوھ پيڪوز (Pecos)، ڪئنيڊين (Canadian)، سين جئان (San Juan) ۽ گيلا (Gila) ھن رياست جون وڏيون نديون آھن. ھن رياست ۾ ڪيتريون ئي ھٿرادو ڍنڍون پڻ آھن جن مان ايليفينٽ بيوٽ رزروائزر  (Elephant Butte Reservoir) خاص ذڪر جي لائق آھي.

 تاريخ 
نيو ميڪسيڪو واري علائقي ۾ انساني آباديءَ جي شروعات اڄ کان اٽڪل يارھن ھزار سال پھرين ٿي. انھيءَ دور جي ثقافت کي ڪلوويس ثقافت (Clovis Culture) سڏيو وڃي ٿو. ھو پٿرن کي گھڙي تيز نوڪدار تير ٺاھي جانورن جو شڪار ڪندا ھئا. ھنن جون عورتون ھڏن ۽ عاج مان ٺھيل زيور پائينديون ھيون. اھي ماڻھو شايد اصل ۾ سائبيريا واري علائقي مان ھجرت ڪري اتر آمريڪا پھتا، جتان وري ھو نيو ميڪسيڪو واري علائقي تائين پھتا. انھن ماڻھن کي تاريخ ۾ پيليو انڊين (Paleo-Indians) يا پيليو آمريڪي (Paeo-American) سڏيو ويو آھي. اڳتي ھلي ھتي منگولون ثقافت (Mongolon Culture) رائج ٿي. انھيءَ ثقافتي دور ۾ ماڻھن ٺڪر جا ٿانو ٺاھڻ سکي ورتا ھئا ۽ انھن ٿانون تي خوبصورت چٽسالي بہ ڪندا ھئا. ھو ننڍن ننڍن ڳوٺن جي صورت ۾ ھڪٻئي سان گڏجي رھندا ھئا. 

پھريان يورپي اسپين کان آيا جن سورھين صدي عيسويءَ ۾ ھتي اچي خيما کوڙيا. ھنن ھن علائقي ۾ پنھنجي حڪومت قائم ڪئي جنھن کي نيو اسپين نالو ڏنو ويو. اڳتي ھلي 1821ع ۾ ھي علائقو ميڪسيڪو جو حصو  بنجي ويو. 1848ع ۾ ھي علائقو آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ شامل ڪيو ويو. ھي علائقو اصلوڪن آمريڪي ماڻھن، اسپين مان لڏي آيل يورپين ۽ انگريزن جي وچ ۾ ٿيل جنگين ۽ نفرت جو ھڪ ڊگھي عرصي تائين شڪار رھيو. اھي نفرتون اڄ بہ ڪنھن نہ ڪنھن صورت ۾ موجود آھن.  نيو ميڪسيڪو کي 6 جنوري 1912ع تي آمريڪا جي 47ھين رياست جو درجو ڏنو ويو. ھتان جي اصلوڪن آمريڪين کي ھڪ ڊگھي عرصي تائين ووٽ جي حق کان محروم رکيو ويو.

ٻي عالگير جنگ کان پوءِ نيو ميڪسيڪو جي آباديءَ ۾ لاڳيتو واڌ ايندي رھي آھي. آمريڪي حڪومت ھتي ٽي وڏيون فوجي ڇانوڻيون قائم ڪيون آھن، جتي فوجي ھٿيارن ٺاھن جي بہ سھولت موجود آھي، پر ٻين رياستن جي ڀيٽ ۾ ھن رياست جي آبادي ڪافي گھٽ آھي. ھن وقت آباديءَ جي لحاظ کان ھيءَ آمريڪا جي 36ھين رياست آھي.    

 رنگ، نسل ۽ آبادي 
ٰ2010ع ۾ نيو ميڪسيڪو جي آبادي 2,059,179 ماڻھن تي مشتمل ھئي. 2020ع ۾ اھا آبادي  2,117,522 ٿي وئي. انھن ڏھن سالن ۾ آباديءَ ۾ واڌ جو تناسب فقط  %2.8 رھيو. ھي سمورين آمريڪي رياستن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۾ گھٽ تناسب آھي. ھن رياست ۾ ٻاھران لڏي آيل ماڻھن جو تناسب تمام گھٽ آھي ۽ ڄم جو تناست بہ ڪافي گھٽ آھي. ان ڪري ھن رياست جي ڪجهه شھرن جي آبادي وڌڻ جي بجاءَ گھٽجي وئي آھي. ھيٺ ھن رياست جي ڏھن وڏن شھرن جي فھرست ڏجي ٿي جنھن ۾ ڏسي  سگھجي ٿو تہ ڏھن مان چئن شھرن جي آبادي وڌڻ جي بجاءِ گھٽجي وئي آھي.

ھن رياست جا اڌ کان وڌيڪ رھواسي ھسپانوي ۽ لاطيني نسلن سان واسطو رکن ٿا ۽ اسپيني ٻولي ڳالھائين ٿا. ھن رياست ۾ غربت جو تناسب %18.55 آھي. انھيءَ لحاظ کان ھيءَ رياست مسيسيپي (Mississippi) ۽ لئيزيانا (Louisiana) کان پوءِ سڀ کان غريب رياست آھي. ّخاص طور تي ھتي رھندڙ اصلوڪا آمريڪي ۽ آفريقي آمريڪي (شيدي) ڪافي حد تائين غريب آھن.

2020ع جي انھن اکرن مطابق ھتان جا  %56.6 رھواسي اسپيني ۽ لاطيني نسلن مان آھن، جڏھن تہ  %26.8 ماڻھو اڇي چمڙيءَ وارا غير ھسپانوي (گورا) ،  %11.1 اصلوڪا آمريڪي (ريڊ انڊين)، %1.8 ايشيائي ۽ %1.8 شيدي آھن.

ھن رياست ۾ سراسري طور تي ھڪ چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ ۾ فقط ڇھ ماڻھو رھن ٿا. ھيءَ رياست انتظامي طور تي 33 ڪائونٽيز (Counties) ۽ 106 ميونسپالٽين ۾ ورھايل آھي. رياست جي فقط ٻن شھرن البڪرڪي (Albuquerque) ۽ لاس  ڪروسيس (Las Cruces) جي آبادي ھڪ لک کان وڌيڪ آھي. رياست جي اڪثر آبادي  البڪرڪي ۽ ان جي آسپاس واري علائقي ۾ وسيل آھي. اڪثر اصلوڪا آمريڪي ھن رياست جي دور دراز علائقن ۾ ڳوٺن يا ننڍن شھرن ۾ رھن ٿا. 

 نيو ميڪسيڪو جا وڏا شھر 
+نمبرشھر جو نالوآبادي20102022تبديلي
(سيڪڙو)گهاٽائي
(في چورس ميل)پکيڙ
(چورس ميل)1ايلبقرقي (Albuquerque)546,755563,1653.00%3,008187.222لاس ڪروسس (Las Cruces)98,284105,2927.13%1,36976.933ريو رينچو (Rio Rancho)87,977102,76616.81%994103.42  4سانتا في (Santa Fe)81,01286,0996.28%1,64852.235روزويل (Roswell)48,46347,6081.76%-1,60229.726فرمنگٽن (Farmington)46,04242,7317.19%-1,24034.467ھوبس     (hobbs)34,08842,05723.38%1,59326.408سائوٿ ويلي  (South Valley)40,97640,0802.19%-1,38129.029ڪلوويس (Clovis)38,27837,4882.06%-1,58823.6110الاموگورڊو (Alamogordo)30,67933,1117.93%1,54821.39

 آبھوا 
نيو ميڪسيڪو پنھنجي وڻندڙ آبھوا جي ڪري سڄي آمريڪا ۾ مشھور آھي. مجموعي طور تي ھن رياست جي موسم ڪجهه علائقن ۾ خشڪ تہ ڪجهه علائقن ۾ وري نيم خشڪ آھي، جڏھن تہ جابلو علائقن ۾ براعظمي ۽ الپائن آھي. ھن رياست ۾ سال ۾ سراسري طور تي 350 ملي ميٽر (13.7 انچ) مينھن وسي ٿو. ساليانو گرميءَ جو درجو  40C (400F) (اتريون جابلو علائقو) کان 180C (650F)  (ڏکڻ اوڀر وارو علائقو) ٿي سگھيٿو.

سٺي موسم ۽ گھٽ آباديءَ جي ڪري ھن رياست جي فضا گدلاڻ کان گھڻي حد تائين پاڪ آھي جنھن ڪري آسمان ۾ تارا صاف ڏسڻ ۾ ايندا آھن، انھيءَ ڪري ھن رياست ۾ خلائي کوجنا لاءِ آمريڪا جي گڏيل رياستن جون ڪجهه وڏيون مشاھدي گاھون (Astrnomical Observatories) قائم ڪيون ويون آھن.

 ماحولياتي ۽ زميني تحفظ 
ھن رياست جي  77.8 ملين ايڪڙ زمين مان 14.7 ملين ايڪڙ زمين آمريڪا جي مرڪزي سرڪار جي ملڪيت آھي. ھن رياست ۾ نو وڏا قومي يادگار (National Monuments) قائم ٿيل آھن. 

 قومي ٻيلا 
+ڪارسن قومي ٻيلو (Carson National Forest)مرڪز|frameless|ڪارسن قومي ٻيلو (Carson National Forest)سيبولا قومي ٻيلو (Cibola National Forest)مرڪز|frameless|سيبولا قومي ٻيلو (Cibola National Forest)لنڪن قومي ٻيلو (Lincoln National Forest)مرڪز|framelessسينٽا في قومي ٻيلو (Santa Fe National Forest)مرڪز|framelessگيلا قومي ٻيلو (Gila National Forest)مرڪز|framelessگيلا جو بيابان (Gila Wilderness)مرڪز|frameless
ڪولوراڊو قومي ٻيلو

ان کان علاوہ  ڪيترائي يادگار، پارڪ، چراگاھ ۽ ٻيا علائقا سرڪاري سرپرستيءَ ھيٺ قائم ڪيا ويا آھن. 

 معيشيت 
ھن رياست جي آمدنيءَ جا ٽي وڏا ذريعا تيل ۽ گئس جي پيداوار، سياحت ۽ مرڪزي حڪومت کان ملندڙ سرڪاري گرانٽ آھن. 2021ع ۾ ھتان جي مجموعي گھرو اپت (Gross Domestic Product) اٽڪل 95 بلين ڊالر ھئي، جڏھن تہ في ماڻھو ذاتي اپت (per capita personal income) 45،800 ڊالرن کان ٿورو وڌيڪ ھئي. 

آمريڪا جي گڏيل رياستن مان تيل جي پيداوار ۾ ھيءَ ٻي وڏي رياست ۽ گئس جي پئداوار ۾ نائين وڏي رياست آھي. سياحت ھتان جي وڏين صنعتن مان ھڪ آھي.

 اچ وڃ جا ذريعا 
ھن رياست جا سمورا شھر روڊ ۽ ريل وسيلي ھڪٻئي سان ۽ ڀروارين رياستن سان ڳنڍيل آھن. ھن رياست ۾ چار وڏا ھوائي اڏا آھن جن مان البڪرڪي بين الاقوامي ھوائي اڏو ۽ سينتا في ھوائي اڏو خاص اھميت رکن ٿا. ڪجهه ٻين ھنڌن تي ننڍا ننڍا ھوائي اڏا موجود آھن. ھن رياست کي اھو اعزاز حاصل آھي تہ آمريڪا جي گڏيل رياستن جو پھريون خلائي اڏو (Spaceport) ھن رياست ۾ قائم ٿيو. ھتان ڪيترائي راڪيٽ ۽ خلائي جھاز خلائي سفر تي روانا ٿيندا رھيا آھن ۽ اھو سلسلو جاري آھي.

 اعليٰ تعليم 
ھن رياست ۾ ھيٺيون يونيورسٽيون قائم ٿيل آھن:

 يونيورسٽي آف نيو ميڪسيڪو، البڪرڪي
 نيو ميڪسيڪو اسٽيٽ يونيورسٽي، لاس ڪروسيس
 نيو ميڪسيڪو انسٽيٽيوٽ آف مائننگ اينڊ ٽيڪنالاجي، سوڪورو
 ايسٽرن نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي، پورٽيلس
 نيو ميڪسيڪو ھائيلينڊس يونيورسٽي، لاس ويگاس
 ويسٽرن نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي، سلور سٽي

ٻاهريان ڳنڍڻا
حوالا

زمرو:نيو ميڪسيڪو
زمرو:اولهائين آمريڪا
زمرو:اولهائين آمريڪا جون رياستون
زمرو:اولهائين آمريڪا جي مائونٽئن رياستون
زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون رياستون