مريم الزمانيءَ جو مقبرو

مريم الزمانيءَ جو مقبرو يا مريم جو مقبرو آهي، جيڪو عام طور تي مغل شهنشاهه اڪبر جي پسنديده زال جوڌا بائي جي نالي سان مشهور آهي. مقبرو سندس پٽ جهانگير، سندس ياد ۾ 1623-1627 جي وچ ۾ تعمير ڪرايو هو ۽ سڪندرا ۾، اڪبر جي مقبري جي ڀرسان آهي،  متھرا جي طرف. هوءَ اڪبر جي اڪيلي زال جي حيثيت ۾ بيٺي آهي، جيڪا کيس بند ڪري دفنائي وئي آهي.

 تاريخ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AkbarMariamuzZamani.jpg|thumb|جلال الدين محمد اڪبر جي تصوير مريم الزماني  بيگم سان، اڪبر جي بيان مطابق ٺهيل
مريم الزمانيءَ هڪ راجپوت راجڪماريءَ ۾ جنم ورتو، جنهن جو نالو هرڪا بائي هو، جيڪا امير جي راجا ڀرمل جي وڏي ڌيءَ هئي. هن جي شادي شهنشاهه اڪبر سان 1562ع ۾ ٿي ۽  کيس مريم الزماني ('مريم/ عمر جي شفقت ڪندڙ') لقب سان نوازيو ويو، جڏهن هن پنهنجي ٽئين پٽ جهانگير کي سال 1569ع ۾ جنم ڏنو. عيسوي [11] هوءَ 19 مئي 1623ع تي آگره ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس پنهنجي مڙس جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. هن جي موت جو سبب ٻڌائيندڙ ڪو به ٺوس ثبوت نه آهي، پر اهو يقين آهي ته اها بيماري سبب هئي. سندس پٽ جهانگير سندس لاءِ 1623ع ۽ 1627ع جي وچ ۾ مقبرو ٺهرايو. مقبرو اڪبر جي مقبري جي بلڪل ڀرسان آهي، جيڪو سندس ٻين زالن جي مقبرن کان فقط تمام ويجھو آهي.The Fatehpur Sikri Chronicles هوءَ شهنشاهه اڪبر جي پهرين ۽ آخري محبت طور سڃاتي وڃي ٿي.

شهنشاهه مريم الزمانيءَ سان گڏ، سندس پوٽي بهار بانو بيگم به ان ئي مقبري ۾ دفن ٿيل آهي، جنهن ۾ اهو تاثر ڏنو ويو ته هوءَ شايد سندس پسنديده هئي.

 مسيحي طور غلط سڃاڻپ 
مريم الزمانيءَ جي سڃاڻپ صدين کان ٿيندي رهي آهي، بنيادي طور تي سندس لقب ”مريم“ جي نالي تي کيس عيسائي قرار ڏنو ويو آهي ۽ سرڪاري مغل تاريخن ۾ سندس پس منظر جي تفصيلن جي غير موجودگيءَ سبب سندس نسل ۽ مذهب بابت قياس آرائي کي جنم ڏنو ويو آهي. مختلف ليکڪن پاران اهو خيال ڪيو ويو ته جڏهن کان هن جو نالو مريم رکيو ويو آهي، اهو ضرور هڪ عيسائي عورت آهي. جيتوڻيڪ اسلام مريم يا مريم کي پنهنجو ڪري ٿو، حقيقت ۾، مريم واحد عورت آهي جنهن جو نالو سندن مقدس ڪتاب قرآن ۾ آهي ۽ مسلمانن جي مطابق، هوء هميشه جيئري عظيم ترين عورت هئي. ان جو مطلب اهو آهي ته شهنشاهه کي عطا ڪيل عزت ۽ اڪبر جي زال جي حيثيت ۾ سندس ممتاز رتبو.

ايڊمنڊ سمٿ جي مطابق، هيءَ ڪهاڻي ڪجهه گهمڻ وارن شروع ڪئي هئي، جن خيال جو اظهار ڪيو ته فتح پور سيڪري ۾ مريم جي گهر ۾ ٺاهيل نقاشي اعلان جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ ان ڪري مڃين ٿا ته مريم ضرور عيسائي هوندي، پر اڪبر جو لبرل مورخ ابوالفضل ان ڳالهه کي رد ڪري ٿو. هن جي عيسائي هجڻ جو ذڪر يا اڪبر ڪڏهن به هڪ عيسائي زال هئي. ان کان علاوه، خلص التواريخ، مغل دور ۾ لکيل هڪ تواريخ، واضح طور تي مريم الزمانيءَ کي راجا ڀرمل جي ڌيءُ قرار ڏئي ٿي، ان ڪري مريم زماني جي عيسائي هجڻ جي گمان کي ختم ڪيو وڃي. اهو نه رڳو اهو هو ته سونهرا ميڪن جي مصوري جي ڪري هن جي عيسائي هجڻ جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو پر مريم (مريم) جو نالو پڻ 'مسيحي زال' جي نظريي کي وزن ڏئي ٿو، پر مريم مسلمانن ۽ مريم الز ۾ هڪ عام نالو آهي. -زماني (مريم جي عمر) کيس سندس پٽ شهزادي سليم جي ولادت تي عطا ڪيو ويو. عيسائيت سان هن جي وابستگي جي تصديق لاءِ، ايڊمنڊ سمٿ هن جو مقبرو کوليو هو ته اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ڇا اهو مقبرو ڪنهن عيسائي عورت جي آهي، پر هن کي صليب جو ڪوبه نشان نه مليو. .

 مقبري جي بي حرمتي 
هن مقبري کي انگريزن جي دور ۾ سفيد پلستر جي اضافي سان تمام گهڻو نقصان پهتو آهي، جنهن مقبري جي اڳوڻي خوبصورتي تي ڇانئجي ويو آهي.[8] هن مقبري کي انگريزن يتيم خاني جي پرنٽنگ پريس طور استعمال ڪيو ۽ ان کي وڏو نقصان پهتو. بغاوت کان اڳ جڏهن هاءِ ڪورٽ آگره ۾ هئي، تڏهن سندس مقبري ۾ گورنمينٽ پريس هئي ۽ باغ جي هڪ حصي تي عيسائي اسڪول ۽ يتيم خانو قابض هو. الهه آباد ۾ سرڪاري پريس جي منتقلي کان پوءِ سڄو مقبرو ۽ باغ مقامي حڪومت جي هٿ ۾ اچي ويو، جن مقبري جي اندر وڏي تعداد ۾ ورهايل ديوارون لڳايون ۽ اتي ڪارخانا قائم ڪري مقبري کي تمام گهڻو نقصان پهچايو. هندستان-پاڪستان ورهاڱي کان پوءِ مقبرو سنڌي پناهگيرن کي رکيو ويو ۽ ان کي وڌيڪ خراب ڪيو ويو.

 آرڪيٽيڪچر ۽ آرائشي 
مريم الزمانيءَ سڪندرا ۾ پنهنجي مڙس جي مقبري جي ڀرسان هڪ وڏو باغ ٺهرايو هو، جنهن ۾ اصل ۾ سڪندر لودي جي دور حڪومت ۾ 1495ع ۾ ٺهيل هڪ کليل بارداري هئي. مئي 1623ع ۾ هن جي وفات کان پوءِ، هن کي هتي پنهنجي مڙس جي مقبري جي ڀرسان دفن ڪيو ويو ۽ هن جي پٽ جهانگير هن بارگاهه کي هڪ سٺي مقبري ۾ تبديل ڪيو، جنهن هن جي قبر جي مٿان هڪ وڏو مقبرو ٺهرايو، جيڪو مرڪزي خاني جي هيٺان هڪ تختي ٺاهي ۽ ان کي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪري. زيبائشي ڪمن جا وڏا اضافو جهڙوڪ فريسکوز ۽ گلن جي نقاشي.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plan_of_Mariam-uz-Zamani_Tomb.jpg|ساڄو|thumb|مقبري جي جوڙجڪ
مقبري ۾ ٽن مقبرن تي مشتمل آهي: هڪ زير زمين مرده خاني ۾ آهي، جيڪا پاڻ قبر آهي. ان جي مٿان cenotaph؛ ۽ ڇت تي هڪ ٻيو سينوٽاف گرائونڊ فلور ڪي چاليهه چيمبرن تي مشتمل آهي، جن تي پلستر ٿيل ديوارن تي نقاشيءَ جا بي جان نشان موجود آهن. گرائونڊ فلور جي مرڪز ۾ شهنشاهه مريم الزمانيءَ جو مقبرو آهي.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MariamZamaniTomb.jpg|thumb|مريم الزماني بيگم جي قبر ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻين 
هي چورس مقبرو مغل باغ جي وچ ۾ آهي. اهو هڪ بلند پليٽ فارم تي ٺهيل آهي جنهن جي اتر ۽ ڏاکڻي طرف ڏاڪڻيون آهن. اوڀر کان اولهه ۽ اتر کان ڏکڻ تائين هلندڙ ٻه لنگهه ڍانچي کي نون حصن ۾ ورهائن ٿا جيڪي اڳتي هلي ننڍين حصن ۾ ورهايل آهن.سڀ کان وڏو مرڪز مرڪز ۾، چار ننڍا چورس ڪنڊن تي، ۽ انهن جي وچ ۾ چار طويل آهن. وسيع محرابن ۽ ڇت واري ڇت کي سهارو ڏيڻ لاءِ وڏا پيئر استعمال ڪيا ويا آهن. مقبرو سرن ۽ مارٽر جي ٺهيل آهي، ۽ اسٽوڪو سان ختم ٿيل آهي.

بارادري کي مغلن نئين سر ٺهرايو هو، جن ان کي مقبري ۾ تبديل ڪيو ۽ ڇتر ۽ ڇپر ڇانوَ جو اضافو ڪيو. ان جي چئن ڪنڊن تي چار وڏيون اٺڪون ڇترون آهن ۽ چئن طرفن جي وچ ۾ چار چترڪار ڇتر آهن. هر ڇتر ڳاڙهي پٿر مان ٺهيل آهي، اڇي گنبد سان ۽ چورس پليٽ فارم تي بيٺي آهي. گنبدن تي تاج لڳل آهن، جن تي هڪ اونداهي لوٽس يا پدم ڪوشا آهي. بریکٹس استعمال ڪيا ويا آھن اندروني ڇنڊڇاڻ ۽ ٻاھرين ڇڳن کي سهارو ڏيڻ لاءِ، ھر ٿنڀن تي پنج، ھڪڙي ڇت ۾ ڪل 40 بریکٹس ٺاھيو ويو آھي. ھر ڇھپر ڇت مستطيل آھي ۽ اٺ ٿنڀا آھن جن ۾ ھڪ جھڙا بریکٹ ۽ اڇي ڇت آھي. اهي ڇتيون ۽ چپرڇاٽ سڄي مجموعي جو سڀ کان اهم زيور آهن. مستطيل چپر ڪٽ اٺن ٿنڀن سان ۽ بریکٹس جو هڪ مجموعو ڪنڊن جي ڪپپولا سان مشابهت رکي ٿو. مقبري کي گنبد ڪونهي. مقبرو تعميراتي لحاظ کان وڏي اهميت رکي ٿو مغل مقبرن جي زمري ۾ جنهن ۾ گنبد نه آهي..
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MuzTombDetailing.jpg|thumb|مقبري جي منهن تي هندو انداز جو تفصيل
عمارت جي ٻاهرئين پاسن (ٻاهرين) کي ڳاڙهي سٽي پٿر جي تختن ۽ ڇڳن سان نئين سر تعمير ڪيو ويو، جنهن ۾ مغلن طرفان ڪنڊن تي دچاٽي (ميزانائن فرش) جو اضافو ڪيو ويو. هر پاسو تي، هڪ مستطيل ڍانچي آهي، جيڪو اڳتي وڌائي ٿو ۽ ان ۾ هڪ نمايان محراب آهي. ان جي ٻنهي پاسن کان پرن لڳل آهن، جن ۾ ٽن محرابن ۽ ٻٽي محرابن جو هڪ سيٽ آهي، هڪ ٻئي مٿان، اهڙيءَ طرح عمارت جي هر ڪنڊ تي هڪ دڙو ٺهي ٿو. پرن کي ڇڳن کان محفوظ ڪيو ويو آهي. ٻچڙيءَ تائين سيڙھيءَ ذريعي پھچڻ ممڪن آھي. 

مقبري جو ٻيو اهم پاسو اهو آهي ته ان جي اڳيان ۽ پوئين پاسي هڪجهڙائي آهي. مغل دور جي ٻين اڏاوتن جي برعڪس، پوئين دروازي کي ڊمي نه پر اصل دروازو آهي.

ڳاڙهي پٿر جا پاسا ۽ پينل مختلف آرائشي ڊيزائنن سان، جهڙوڪ گلن جا نمونا، هن مقبري جي اڳوڻي شان جي باري ۾ گهڻو ڪجهه ٻڌائين ٿا. نوڪ شافٽ ۾ شيوران جا نمونا آهن، شراب جي گلدانن ۾ دٻيل نيچن ۾، ۽ جاميٽري گلن جي جوڙجڪ، محرابن جي وچ ۾ ٿلهي کي ڇڪيندا آهن. ڇتين ۾ مسدس جي بنيادن سان سهڻي نموني سان ڪالم ٺهيل آهن. چجاءَ جي بلڪل هيٺان جاءِ تي پٿر جون برائون ٺهيل آهن، جڏهن ته ان جي مٿان سهڻا نقش ٿيل آهن. ۽ گنبد جي هيٺان سفيد سنگ مرمر جڙيل آهي. ڇپر ڇت جا ڦڙا اصل ۾ چمڪندڙ ٽائلن سان ڍڪيل هئا ۽ هڪ پرامڊل ڇت هئي. گلن جي تصويرن جا نشان اڃا تائين ڪنڊن ۾ ڏسي سگهجن ٿا جيڪي مقبري جي اڳوڻي خوبصورتي جي باري ۾ ٻڌائين ٿا.

 گيلري 

 پڻ ڏسو 

 جهانگير جو مقبرو
 اڪبر اعظم جو مقبرو ، ٽيون مغل شهنشاهه.
 بي بي ڪا مقبره ، شهنشاهه اورنگزيب جي گهرواري دلرس بانو بيگم جو مقبرو

 حوالا