چنگھائي صوبو

چِنگھَائِي; پھرين 
Tsinghai ۽  Ch'inghai
طور رومانيو ويندو ھو پر ھاڻي رومن ۾ Qinghai لکيو وڃي ٿو. ھن صوبي کي ڪوڪونور پڻ سڏين ٿا. اھو اتر اولھ چين ۾ واقع عوامي جمهوريه چين جو ھڪ صوبو آهي. پکيڙ ۾ چين جو چوٿون وڏو صوبو آھي. ھن صوبي جي گادي جو هنڌ شيننگ آهي. ھن صوبي جي اتر اوڀر ۾  گينسو، اتر اولھ ۾ سنڪيانگ واري خودمختيار ريجن، ڏکڻ اوڀر ۾  سيچوان ۽ ڏکڻ اولھ ۾  تبت واقع آهن.
ھن صوبي جو قيام 1928ع ۾ جمھوريه چين ۾ واقع ٿيو. ان کان اڳ ھن صوبي تي ھئي نسل جي مسلمان  جنگي سردارن جي حڪومت ھئي جن کي ما قليچ سڏيو ويندو هو. چيني لفظ چنگھائي اصل ۾ ھڪ ڍنڍ جي نالو آهي جنھن تان ھن علائقي تي پئجي ويو. 

چنگھائي ڍنڍ چين جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي. ھن صوبي جي آبادي 56 لک آھي جيڪا 37 کان مٿي نسلي گروهن جي ماڻھن تي مشتمل آهي.

تاريخ
ھي علائقو 1640ع کان 1724ع تائين ھي علائقو منگول کوشوت جي اختيار ھيٺ رھيو ۽ 1724ع ۾  چين جي چنگ گھراڻي ان کي فتح ڪري پنھجي راڄ ۾ شامل ڪري ڇڏيوThe Times Atlas of World History. (Maplewood, New Jersey: Hammond, 1989) p. 175 موجوده گادي شيننگ اصل ۾ تبت جي سرحدي ضلعي  گينسو جو حصو ھيو جنھن کي چنگھائي جو انتظامي مرڪز بڻايو ويو. چنگ گھراڻي جي راڄ ۾ گورنر چنگ شھنشاھ جو وائسراءِ (نائب) ھوندو ھو پر مقامي نسلي گروهن کي ڪافي خوداختياري حاصل ھئي ۽ قبائلي سردارن جو مقامي انتظاميا تي وڏو اثر رسوخ ھيو 1862ع جي کان 1877ع تائين ٿيل دونگان واري انقلاب دوران مسلمانن جي ھئي نسل واري آبادي بغاوت ڪرڻ ڪري شئانڪسي ۾ تباھ ٿي چڪي ھئي ۽ ھجرت ڪري گينسو ۽ چنگھائي منتقل ٿي. دونگان واري ٻئين انقلاب (1895-1896) ۾ چنگھائي جي مسلمانن چنگ گھراڻي جي ايمپائر خلاف بغاوت ڪئي ھئي. 1911 ۾ شينھائي انقلاب ذريعي چنگ گھراڻي جي ايمپائر جي خاتمي سان چنگھائي چيني مسلمانن جي سردار ما چي جي اختيار ھيٺ اچي ويو پر بعد ۾ 1928ع ۾ جمھوريه چين اھو علائقو اتر واري  فوجي مھم دوران پنھنجي اختيار ۾ آڻي ان کي جمھوريه چين ۾ ضم ڪري ڇڏيو. جولاءِ-آگسٽ 1912ع ۾ جنرل ما فوشيانگ ڪوڪونور (چنگھائي) جو ڊي فيڪٽو قائم مقام چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر يا گورنر مقرر ٿيو. 1928ع ۾ چنگھائي صوبو قائم ڪيو ويو جنھن جو مسلمان سردار ما چي فوجي گورنر مقرر ٿيو جنھن بعد ان جو ڀاء ما لن ان عھدي تي مقرر ٿيو ۽ پوءِ ما چي جو پٽ ما بوفانگ جي مقرري ٿي. 1932ع ۾ تبت چنگھائي تي حملو ڪيو ۽ ان جي ڏاکڻي حصي تي قبضي جي ڪوشش ڪئي. بوفانگ جي فوج تبتي فوج کي شڪست ڏني. بوفانگ لاء چيو وڃي ٿو ته سوشلسٽ خيالن جو ھو . چين جاپان جنگ ۾ چين وڏو حصو تباھ ٿي چڪو ھو پر چنگھائي محفوظ رھيو. ما بوفانگ فوج م ھئي ۽ سالار  نسلن جي مسلمانن جي ڀرتي ڪري انھن جو چنگھائي ۾ اھميت کي وڌائي ڇڏيو. جنرل ما اتي رياستي صنعتڪاري وارا منصوبا شروع ڪيا. ان کان سواءِ تعليمي، طبي، زرعي ۽ شھري صفائي وارن منصوبن کي پڻ رياستي بنياد تي ھلايو. ھن کاڌي لاء پئسا ۽ اسرڪاري ۽ نجي سڪول ۾ يونيفارم مھيا ڪيا. روڊ ۽ ٿيئٽر تعمير ڪرايا. پريس کي ڪنٽرول ۾ آڻي صحافتي آزادي کي ختم ڪيو. 1949ع واري سوشلسٽ انقلاب جڏھن چنگھائي تائين پھتو ما بوفانگ پنھنجو عھدو ڇڏي ھانگ ڪانگ ڀڄي ويو. پوء پرڏيھ ھليو ويو ۽ چين وري نہ موٽيو. چين م شامل ٿيڻ بعد پھرين جنوري 1950ع تي چنگھائي صوبي ۾ صوبائي پيپلز حڪومت جو اعلان ڪيو ويو. صوبي جي جاگرافي ۾ معمولي تبديلي سان ان جي پراڻي جاگرافيائي حيثيت کي برقرار رکيو ويو. ھئي نسل جي مسلمانن ڪومنتانگ طرفان ڪميونسٽ راڄ جي خلاف مزاحمت 1958ع تائين جاري رکي. ھئي ماڻھو چنگھائي جي آبادي جو 15.6 سيڪڙو ھيا ۽ ننگشيا کان پوءِ چنگھائي ۾ وڏي تعداد ۾ رھندڙ اقليت ھيا

 حوالا