اصفھان صوبو

اصفھان (انگريزي: Isfahan) ايران جو ھڪ صوبو آھي. ھي آباديءَ جي لحاظ کان ايران جو ڇھون نمبر ۽ پکيڙ جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏو صوبو آھي”اسناد راهبردی برنامهٔ ششم توسعهٔ استان اصفهان (1400-1396) -جلد سوم: حوزه‌های فرابخشی. اصفهان: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان“.( فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل). ويب سائيٽ: https://www.mpo-es.ir/dorsapax/Data/Sub_4/File/Esfahan_B6_J3.pdf . اصفھان، ڪاشان، نجف آباد ۽ خميني شھر ھن صوبي جا مکيہ شھر آھن. ھن صوبي جي پکيڙ 107.018 چورس ڪلوميٽر آھي. ھن جي اوڀر ۾ يزد ۽ ڏکڻ خراسان صوبا، اتر ۾ سمنان، قم ۽ مرڪزي صوبو، اولھ ۾ لرستان ۽ چھارمحل ۽ بختياري صوبا، ۽ ڏکڻ ۾ ڪھگيلويہ، بوير احمد ۽ فارس صوبا موجود آھن. ھن صوبي جو اوڀر ۽ اتر وارو علائقو ريگستاني آھي جڏھن تہ اولھ ۽ ڏکڻ ۾ زاگروس جبلن جون قطارون اٿس. اصفھان  صوبو ايران ۾ لوھ ۽ اسٽيل جي پيداوار ۽ ھٿ جي ھنرن جو مرڪز آھي. 

2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن صوبي جي آبادي 5,120,850 ماڻھن تي مشتمل آھي جن مان اٽڪل 88 سيڪڙو ماڻھو شھرن ۾ ۽ باقي 12 سيڪڙو ماڻھو ٻھراڙيءَ ۾ رھن ٿا. صوبي جي موسم عام طور وچٿري ۽ خشڪ آھي. شاھانڪوھ  (Shahankuh) صوبي جو سڀ کان اوچو جبل آھي جنھن جي اوچائي 4040 ميٽر آھي. ھي جبل اصفھان صوبي جي اولاھين حصي ۾ فريدون شھر کان ويھ ڪلوميٽر ڏکڻ اولھ ۾ واقع آھي.  

اصفھان صوبي ۾ 52 نديون وھن ٿيون.  انھن مان زاينده رود ( Zāyanderud) ندي سڀ کان ڊگھي ندي آھي جنھن جي ڊيگھ 405 ڪلوميٽر آھيISFAHAN i. GEOGRAPHY، ِEncylopedia Iranica, Online Edition. Retrieved on Juanuary 14, 2022..  

 تاريخ ۽ ثقافت 
تاريخي مسودن ۾ ھن صوبي جو نالو اصپھان (Espahan)،  سپاھان (Sepahan) ۽ اسفھان (Isfahan) لکيو ويو آھي. ھن صوبي ۾ ڪيترائي ڪوٽ، قلعا ۽ فوجي ڇانوڻيون قائم ھيون. ابيانہ ( Abyaneh) ھن صوبي جو ھڪ تاريخي ڳوٺ آھي جنھن ۾ ساساني دور جا کنڊر ۽ زرتشت مذھب جا باھ جا مندر اڄ بہ ڏسي سگھجن ٿا.  سترھين ۽ ارڙھين صديءَ ۾ صفوي گھراڻي جي باشاھن اصفھان شھر کي پنھنجي گاديءَ جو ھنڏ بنايو انڪري ھي صوبو ايران جي خوشحال علائقن ۾ شمار ٿيندو ھو.  ان زماني ۾ ڪاشان شھر بہ ڪافي مشھور ۽ خوشحال شھر ھو جتي بادشاھ ۽ شھزادا پنھنجون موڪلون ملھائڻ ايندا ھئا.  

ھن صوبي ۾ ڪيترن ئي نسلن جا ماڻھو آباد آھن. ھتان جا اڪثر ماڻھو فارسي ڳالھائين ٿا پر بختياري لُر، جارجيائي، آرمينيائي ۽ ڪشڪائي ترڪ بہ ھتان جي رھواسين ۾ شامل آھن. ھن صوبي جي سرزمين ڪيترائي شاعر، اديب،  مفڪر، سائنسدان، مفتي ۽ عالم پيدا ڪيا آھن. 

 قدرتي وسيلا ۽ ماحول 
اصفھان صوبي جو ٽيون حصو ريگستان آھي. سڄي ايران جو 10 سيڪڙو ريگستاني علائقو ھن صوبي ۾ آھي. ريگستاني علائقي ۾ جيڪي شھر وسيل آھن تن ۾ شھرضا، نايين، نجف آباد، اردستان، نطنز، آران و بيدگل، ڪاشان، خميني شھر ۽ اصفھان شامل آھن. ھن صوبي جي جابلو علائقي ۾ جيڪي شھر آباد آھن تن ۾ گلپايگان، خوانسار، فريدن، فريدون شھر، ديھگان، چاديگان، تيران و ڪرون ، بوئن ۽ مياندشت خاص ذڪر جي لائق آھن.   

صوبي جي 412 ھزارھيڪٽر ايراضي ٻيلن ۽ جھنگلن تي مشتمل آھي. اٽڪل 976000 ھيڪٽر زمين ماحولياتي تحفظ واري اداري جي ھٿ ھيٺ آھي جنھن ۾ ٻہ نيشنل پارڪ، چار جھنگلي جيوت جا محفوظ علائقا ۽ چار ٻيا محفوظ علائقا شامل آھن. صوبي جي 12 علائقن ۾ شڪار تي پابندي عائد آھي. ان کان علاوھ  ھن صوبي ۾ ھڪ بين الاقوامي ويٽ لينڊ پڻ موجود آھي جنھن جي پکيڙ 63000 ھيڪٽر آھي. ھن صوبي ۾ قسمين قسمين گل، ٻوٽا، وڻ ۽ جانور ملن ٿا. ماھرن جي چوڻ مطابق ھتي اٽڪل 2000 قسمن جا گل، ٻوٽا ۽ وڻ موجود آھن. ھن صوبي ۾ 63 قسمن جا کير ڌارائيندڙ جانور، 296 قسمن جا پکي، 40 قسمن جا ريڙھيون پائيندڙ جانور، 8 قسمن جا بنا ڪرنگھي وارا جانور ۽ 41 قسمن جي مڇي ملي ٿي.   

ايران ۾ سرن ٺاھڻ جي بٺن جو ڪل تعداد 1700 جي لڳڀڳ آھي جن مان 457 بٺا اصفھان صوبي ۾ آھن. انھن بٺن مان نڪرندڙ دونھون ڪجهه علائقن ۾ ماحولياتي گدلاڻ ڦھلائڻ جو سبب بنجي رھيو آھي.   

2018ع ۾ ھن صوبي ۾ اٽڪل 568 ھزار ھيڪٽر زرعي زمين ۽ 6 ملين لائيواسٽاڪ يونٽ ھئا. صوبي جي ڪل زرعي اپت 7.5 ملين ٽن ھئي جيڪا ملڪ جي ڪل زرعي پيداوار جو 5 سيڪڙو آھيگزارش عملکرد بخش کشاورزی در استان اصفهان، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان. ص. 5 و 11. ويب سائيٽ: https://www.mpo-es.ir/dorsapax/Data/Sub_9/File/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%20%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%D9%8A%20%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87%20%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B128%D9%807%D9%8098.pdf .   

 جاگرافي 
اصفھان صوبو زاگروس جبلن جي سلسلي کان شروع ٿي ريگستان ۾ ختم ٿئي ٿو. صوبي جي ڪل پکيڙ اٽڪل 107،018 چورس ڪلوميٽر آھي. ھن صوبي جي سرزمين جو ڪجهه حصو جابلو ۽ ڪجهه  ميداني علائقو آھي ۽ ھن جي سامونڊي مٿاڇري کان سراسري اوچائي 1600 ميٽر آھي. آبھوا ء۽ زميني ماحول جي لحاظ کان ھن صوبي کي ٽن ڀاڱن ۾ ورھائي سگھجي ٿو:    

 اولھ ۽ ڏکڻ واريون  نيم گھميل ۽ ٿڌيون ماٿريون جن ۾ گلپایگان,  خوانسار،  فريدن، فريدون شھر ۽ سميرم وارا علائقا شامل آھن.
 مرڪزي ريگاستان جي ڀر وارا علائقا جن ۾ نائين، اردستان ۽ ڪاسان وارا علائقا شامل آھن. ان کان علاوہ  انارڪ، ڪور ۽ جندَق ڳوٺ بہ ھن ڀاڱي ۾ شامل آھن.
 زاينده رود نديءَ جي ڪناري وارا علائقا جن ۾ تيران و ڪرون، نجف آباد، لنجان، مبارڪہ، فلاورجان، خميني شھر، اصفھان ۽ ٻيا ڪجهه علائقا شامل آھن.

 ثقافتي ورثو 
2021ع جي انگن اکرن مطابق  يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ ايران جا 26 ماڳ شامل آھن جن مان ھيٺيان پنج اصفھان ۾ آھن:

 نقش جھان اسڪوائر
 فارسي باغ
 اصفھان جي جامع مسجد
 فارسي قنات
چھل ستون محل

2015ع جي انگن اکرن مطابق ھتي 1731 تاريخي يادگار، 24 عجائب گھر ۽ 548 جھوني جُڳَ جا ماڳ موجود آھن.

 اصفھان صوبي جا شھر 
ھيٺينءَ جدول ۾ اصفھان صوبي جي آباديءَ جي لحاظ کان 46 وڏن شھرن جي فھرست ڏجي ٿي. ھن جدول ۾ فقط اھي شھر شامل ڪيا ويا آھن جن جي آبادي گھٽ ۾ گھٽ 10000 آھي.
درجو
(2016)شھر جو نالولحاظ19962006201120161اصفھاناصفھان1,327,2831,689,3921,853,2931,961,2602ڪاشانڪاسان201,372253,509275,325304,4873نجف آبادنجف آباد178,498208,647221,814293,2754خميني شھرخميني شھر165,888223,071244,696247,1285شاھين شھرشاھين شھر ۽ ميمہ84,827127,412143,308173,3296شھرضاشھرضا89,779109,601123,767134,9527فولاد شھرلنجان39,26455,66466,90388,4268بھارستاناصفھان...45,62961,64779,0239مبارڪہمبارڪہ46,42862,72866,09269,44910آران و بيد گلآران و بيد گل...55,83360,29065,40411گلپايھانگلپايگان40,63448,98754,57258,93612زرين شھرلنجان50,83756,37560,11855,81713سرچہ پيازخميني شھر33,35643,20044,68947,80014دولت آبادبرخوار26,84533,96137,09840,94515فلاورجانفلاورجان36,52038,22438,31037,70416قھدريجانفلاور جان27,10930,01631,67934,22617خورزوقبرخوار17,92120,31122,32129,15418ناييننايين20,82625,51625,37927,37919سميرمسميرم24,50426,79525,12226,94220ڪليشاد و سودرجانفلاور جان20,00623,21524,35525,63521گلدشتنجف آباد19,28723,05623,19225,23522گزشاھين شھر ۽ ميمہ18,18520,49321,99124,43323ابريشمفلاورجان...19,40621,79422,42924خوانسارخوانسار21,96621,31321,33821,88325تيرانتيان و ڪرون13,51115,74419,42121,70326دارانفريدن17,03319,58319,64520,07827سدھ  لنجانلنجان15,65917,37218,65419,10128ديزيچہمبارڪہ9,57917,96618,75018,93529ورنامخواستلنجان14,89315,30117,38418,70030دھاقاندھاقان17,17016,93417,10817,94531دشتگردبرخوار14,02115,52416,84817,77532اردستاناردستان13,89315,28415,70115,74433چمگردانلنجان13,67916,10116,21915,57434بادرودنطنز15,99514,41513,12014,72335ايمانشھرفلاورجان...13,55414,26714,63336نطنزنطنز10,78212,50912,28114,12237چرمھينلنجان11,33512,30413,56813,73238فريدون شھرفريدون شھر13,59213,82114,00713,60339پير بڪرانفلاورجان5,46410,85612,19213,46940ڪوشڪخميني شھر10,29911,27112,02913,24841ورزنہاصفھان9,94611,52011,92412,71442نوش آبادآران و بيدگل...10,48510,90411,83843بھاران شھرفلاورجان...10,32511,13211,28444ڪھريز سنگنجف آباد...8,2679,26410,44245باغبادرانلنجان8,0438,8129,59810,27946زيبا شھرمبارڪہ...9,0979,66810,200

 حوالا 
زمرو:ايران جا صوبا