پراڻو قلعو

پرانا قلعو (لفظ. 'پراڻو قلعو') دهلي، هندستان جي قديم ترين قلعن مان هڪ آهي. ان کي ٻئي مغل شهنشاهه همايون ۽ سرد سلطان شير شاهه سوري ٺهرايو هو.قلعو دينپانه شهر جي اندرين قلعي جي صورت اختيار ڪري ٿو. اهو وسيع پراگتي ميدان نمائش واري ميدان جي ويجهو واقع آهي ۽ ڌيچند اسٽيڊيم کان متھرا روڊ، دهلي کان الڳ آهي.

 تاريخ 

 قبل از اسلام ۽ اندرا پرسٿ نظريو 
1000 ق. م کان، رنگين گرين وير جي دور ۾ کوٽائي جا نشان ۽ مسلسل رهائش جي نشاندهي ڪن ٿا. کوٽائي جا پھريون ٻه دور - 1954-55 ۽ 1969-72 ۾ - B. B. لال طرفان، ان وقت جي آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا (ASI) جي ڊائريڪٽر، پينٽ ٿيل گرين وير ڪلچر جا نشان دريافت ڪيا. مورخ اليگزينڊر ڪننگهم قلعي جي نشاندهي اندرا پرسٿ جي قلعي سان ڪئي، جيتوڻيڪ هن موجوده ڍانچي کي مسلمان حڪمرانن جي تعمير جو حوالو ڏنو آهي.جيتوڻيڪ 20 صدي جي شروعات تائين، پرانا قلعو پانڊوون جو قلعو (پانڊو جو قلعو) ۽ سڄو ڪمپليڪس اندرا پرسٿ ڳوٺ جي نالي سان مشهور هو. اهو ياد رکڻ گهرجي ته مادي آثار قديمه جي ثقافت کي ادبي ۽ بارڊڪ ادب سان هم آهنگ ڪرڻ، طريقيڪار جي لحاظ کان تقريبا هميشه ناممڪن آهي.

 دنپناه 
پرانا قلعي جي شروعات دنپناه جي ديوارن ۾ ٿئي ٿي، نئين دهلي جو شهر مغل شهنشاهه همايون تعمير ڪرايو هو، ان جي ڀرسان قديم اندرا پرسٿ جي ٿرٿل هئي.Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture, by Oleg Grabar. Published by BRILL, 1987. . Page 133. ابوالفضل جو چوڻ آهي ته هن قلعو قديم اندرا پرسٿ جي جاءِ تي ٺاهيو هو. سوري خاندان جي باني، شير شاهه سوري، همايون کي شڪست ڏني ۽ قلعي ۾ تبديليون ڪيون، ان جي قلعي کي مضبوط ڪيو ۽ ان جي ڀتين کي مڪمل ڪيو. شير ڳڙهه نالي هڪ ٻيو قلعو به ٺهرايو هو، جتي گورنر رهندو هو. تنهن هوندي به هن جو منصوبو همايون جي هڪ شاهي شهر لاءِ قلعي جي تعمير جو تسلسل هو. هن قلعي اندر ڪيتريون ئي اڏاوتون پڻ ڪرايون. قلعي ۾ اضافو مڃيو وڃي ٿو ته هن جي حڪومت کان پوءِ به ڪيو ويو هو. قلعي جي تعمير ۾ سندس تعاون جي حد تائين اختلاف آهي. ان جي تعمير جو تاريخي انتساب پڻ ابتدائي ذريعن مان غير يقيني فيصلو آهي. محمد خواندمير جو چوڻ آهي ته همايون شهر جو بنياد جمنا جي ڀرسان هڪ دڙي تي رکيو. ديوارن ۽ قلعن جي اڏاوت به همايون جي زماني ۾ لڳ ڀڳ مڪمل ٿي چڪي هئي. تاريخ دائودي ۾ لکيل آهي ته شير شاهه سوري جو شاهي شهر سندس وفات کان پوءِ نامڪمل رهيو ۽ هن پنهنجي قلعي جو نالو شير ڳڙهه رکيو. عباس سرواڻي جو چوڻ آهي ته سندس وفات وقت جيڪي ٻه قلعا تعمير ڪيا ويا هئا، اهي اڻپورا هئا. تاريخ-خان-جهان چوي ٿو ته سليم شاهه سوري همايون جي دنپناه جي حفاظت لاءِ ديوار ٺاهي هئي.

پرانا قلعو ۽ ان جي آسپاس ”دهلي جي ڇهين شهر“ جي حيثيت سان ترقي ڪئي. 7 آڪٽوبر 1556ع تي هندو راجا هيم چندر وڪرمادتيه، جنهن دهلي جي جنگ (1556ع) ۾ اڪبر جي فوجن کي شڪست ڏني هئي، پرانا قلعي ۾ تاج پوشي ڪيو ويو. مغلن هڪ مهيني بعد هيمو ۽ سندس لشڪر کي پنپت جي ٻي جنگ ۾ فيصلي سان شڪست ڏني.

 برطانوي دور 
ايڊون لوٽينس، جنهن 1920ع ۾ برطانوي هندستان جي نئين راڄڌاني، نئين دهلي کي ڊزائين ڪيو، مرڪزي ويسٽا، هاڻ راج پٿ، پرانا قلعي سان ملائي ڇڏيو هو. هندستان جي ورهاڱي دوران، آگسٽ 1947 ۾، پاڙيسري همايون جي مقبري سان گڏ پرانا قلعو، نئين قائم ڪيل پاڪستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ مسلمانن جي پناهگير ڪئمپن جي جڳهه بڻجي ويو. ان ۾ 12,000 کان وڌيڪ سرڪاري ملازم شامل هئا جن پاڪستان ۾ خدمت ڪرڻ جو انتخاب ڪيو هو، ۽ 150,000-200,000 مسلمان پناهگيرن جي وچ ۾،جيڪي سيپٽمبر 1947 تائين پرانا قلعي ۾ داخل ٿيا، جڏهن هندستاني حڪومت ٻن ڪئمپن جو انتظام سنڀالي ورتو. پرانا قلعو ڪيمپ 1948ع جي شروعات تائين ڪم ڪندو رهيو، ڇاڪاڻ ته پاڪستان لاءِ ٽرينون آڪٽوبر 1947ع تائين شروع ٿيڻ جو انتظار ڪنديون هيون..

 عالمي ٻي جنگ 
ايشيا-پئسفڪ جنگ (1941-1945) دوران، 2000 کان وڌيڪ جاپاني شهرين کي برطانوي هندستان ۾ قيد ڪيو ويو، جن مان لڳ ڀڳ 554 عورتون ۽ 224 ٻار هئا. برٽش انڊيا ۾ رهندڙ جاپانين کي داخلا ڏيڻ جا منصوبا، دلچسپي وارن ماڻهن جي نگراني سان گڏ، جولاءِ 1940ع کان شروع ڪيا ويا، گهٽ ۾ گهٽ فيبروري 1941ع کان انٽرنمينٽ ڪيمپون کولڻ جون تياريون ڪيون ويون. جاپان ۽ اتحادين جي وچ ۾ جنگ لڳي. ان سال جي آخر ۾، هندستان ۾ جاپاني شهرين، ٻين هاڻ دشمن قومن سان گڏ، مختلف برطانوي نوآبادياتي علائقن جي شهرين پاران قيد ۾ شامل ڪيا ويا، جن ۾ ملايا ۽ سنگاپور. هندستان ۾ ٻه اهم شهري نظربند ڪيمپ هئا پرانا قلعو، پراڻو قلعو، دهلي ۾، ۽ راجسٿان جي ريگستانن ۾ ديولي.

هندستان ۾ جاپانين جي قسمت سڄي ڪاروبار تي ڇانئجي وئي ۽ انگريزن ڪنهن نه ڪنهن جواز سان مڃيو ته اتحادي جنگي قيدين سان ٿيندڙ بدسلوڪي ان جو بدلو آهي. ڊسمبر 1942 تائين، دهليءَ کان ٻاهر پرانا ڪولا ڪيمپ ۾ 2,115 جاپاني داخل هئا، جن ۾ وڏي اڪثريت سنگاپور جي هئي. اهي خيمن ۾ رکيا ويا هئا جيڪي سياري ۾ ٿڌي کان ٿورو تحفظ ڏين ٿا، يا گرميء ۾ 120 درجا گرمي پد کان. انگريزن ان ڳالهه کي رد ڪري ڇڏيو: جاپاني ’بدناميءَ سان سخت گرمي يا سردي کي منهن ڏيڻ جي قابل نه هئا‘. ('ڀارت ۾ جاپاني مداخلت ڪندڙن جو علاج'، 1z ڊسمبر 1942، F09,6/477، PRO.) 'ايشيائي معيارن جي مطابق'، آفيسرن جو مشاهدو ڪيو، راشن 'مناسب غذائيت لاءِ ڪافي هو'. (آر اين گلڪرسٽ کي انڊر سيڪريٽري رياست، پرڏيهي آفيس، 19 آڪٽوبر 1942، ibid)

 تازو سال 
1970ع جي ڏهاڪي ۾، پرانا قلعي جي رڌن کي پهريون ڀيرو ٿئيٽر جي پسمنظر طور استعمال ڪيو ويو، جڏهن نيشنل اسڪول آف ڊراما جا ٽي پروڊڪشن هتي اسٽيج ڪيا ويا: تغلق، انڌا يوگ ۽ سلطان رضيه، هدايتڪار ابراهيم الڪزي. بعد جي ڏهاڪن ۾ اهو مختلف اهم ٿيٽر پروڊڪشن، ثقافتي واقعن ۽ ڪنسرٽس جو هنڌ رهيو آهي.[14] اڄ، اهو سج غروب ٿيڻ کان پوءِ روزاني آواز ۽ روشنيءَ جي پيشڪش جو هنڌ آهي، ”دهلي جي ستن شهرن“ جي تاريخ تي، اندرا پرسٿ کان نئين دهلي تائين.

 کوٽائي 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gallery_-_Archaeological_Museum_-_Old_Fort_-_New_Delhi_2014-05-13_3081.JPG|thumb|آرڪيالاجيڪل ميوزيم
آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا (ASI) 1954-55 ۾ پرانا قلعي ۾ کوٽائي ڪئي ۽ ٻيهر 1969 کان 1973 تائين بي بي لال، ۽ 2013-14 ۽ 2017-18 ۾ وسنت ڪمار سوارنڪر پاران. ان جا آثار ۽ آثار آثار قديمه جي ميوزيم، پرانا قلعي ۾ نمائش لاءِ رکيا ويا آهن. ھن ۾ رنگين گرين واھ، تاريخ 1000 ق.م، ۽ مختلف شيون ۽ برتن شامل آھن جيڪي موريا کان شونگا، ڪشن، گپتا، راجپوت، دهلي سلطنت ۽ مغل دورن تائين مسلسل رھائش جي نشاندهي ڪن ٿا.Archaeological Museum, Purana Qila (New Delhi) Archaeological Survey of India website. راجپوتن جي دور ۾ ٺهيل گهر ٻين اڏاوتن ۾ استعمال ٿيندڙ سرن ۽ مٽيءَ جي سرن جا ٺهيل هئا. اٽڪل 30 ميٽر ڊگھي قلعي جي ديوار پڻ ملي. دهلي سلطنت جي دور ۾، تعميرات ٻيهر استعمال ٿيل سرن ۽ اڳوڻي اڏاوتن جي بربادن جي مٿان ٺاهي وئي. مغل دور جي اڏاوتن جي خصوصيت اڳئين دور جي عمارتن جي مٿان اونهي کوٽيل هئي.ان کوٽائيءَ مان مغل دور جا ٽي اڏاوتي مرحلا پڌرا ٿيا، جن ۾ تعميرات شامل آهن جن ۾ ٻيهر استعمال ٿيل سرون، ملبي ۽ لکوري سرون شامل آهن

 خاصيتون 
قلعي جون ديوارون 18 ميٽرن جي اوچائي تائين، اٽڪل 1.5 ڪلوميٽرن تائين پهچن ٿيون، ۽ ٽي محرابدار دروازا آهن: بارو دروازو (وڏو دروازو) جيڪو اولهه طرف آهي، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. ڏکڻ جو دروازو، جيڪو ’همايون گيٽ‘ جي نالي سان به مشهور آهي (شايد اهو ان ڪري مشهور آهي جو اهو همايون تعمير ڪرايو هو، يا شايد ان ڪري جو همايون جو مقبرو اتان نظر اچي ٿو)؛ ۽ آخر ۾، 'تلاقي گيٽ'، اڪثر ڪري 'حرام دروازو' طور سڃاتو وڃي ٿو. سڀئي دروازا ٻه ماڙ پٿر جي پٿر جي اڏاوت آهن، جن جي چوڌاري ٻه وڏا نيم گول ٽاور آهن، جن کي سفيد ۽ رنگين سنگ مرمر جي جڙيل ۽ نيري ٽائلس سان سينگاريو ويو آهي. اهي تفصيل سان ڀريل آهن، جن ۾ آرائشي مٿان لٽڪندڙ بالڪونيون، يا جھروڪا شامل آهن، ۽ مٿي تي ٿنڀن جي ڇتين (ڇترن) سان ڀريل آهن، اهي سڀئي خاصيتون جيڪي راجسٿاني فن تعمير جي ياد ڏياريندڙ آهن جيئن اتر ۽ ڏکڻ دروازن ۾ ڏٺل آهن، ۽ جيڪي مستقبل جي مغل فن تعمير ۾ گهڻو ڪري ورجائي ويا آهن. . ٻاهرئين ڏاڪڻ جي باوجود، قلعي کهنه مسجد ۽ شير منڊل کان سواءِ ڪجهه اندروني اڏاوتون بچي ويون آهن، ٻنهي جو اعتبار شير شاهه ڏانهن آهي.

 قلعه ڪهنه مسجد 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Qila_Kuhna_Masjid_inside_Puran_Qila,_Delhi.jpg|ساڄو|thumb|قلعو ڪهنه مسجد پرانا قلعي اندر
1541ع ۾ شير شاهه جي ٺاهيل واحد گنبد واري قلعي ڪهنه مسجد، مغل دور کان اڳ واري ڊزائن جو هڪ بهترين مثال آهي ۽ علائقي ۾ نوڪدار محراب جي وسيع استعمال جو هڪ ابتدائي مثال آهي، جيئن ان جي پنجن دروازن ۾ ڏٺو ويو آهي. 'سچو' گھوڙي جي نال جي شڪل وارو محراب. اها جامع مسجد يا جمعي واري مسجد جي طور تي سلطان ۽ سندس درٻارن لاءِ ٺهيل هئي. اندر نماز جو هال، هڪ طرفي مسجد، ماپ 51.20 ميٽر x 14.90 ميٽر آهي ۽ ان جي الهندي ديوار ۾ پنج خوبصورت محراب وارا نمازي نيچ يا محراب قائم آهن. ڳاڙهي، سفيد ۽ سليٽ جي رنگن ۾ سنگ مرمر مرڪزي ايوان تي خطاطي لکت لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪو لوڌي کان مغل فن تعمير ڏانهن منتقلي جي نشاندهي ڪري ٿو. ڪنهن زماني ۾، صحن ۾ هڪ ٿلهي ٽانڪي هئي، جنهن ۾ هڪ چشمو هو.

هڪ ٻي ماڙ، نماز هال کان ڏاڪڻين ذريعي پهچندي، مستطيل هال سان گڏ هڪ تنگ پاسو هلندو هو، جنهن ۾ عورتن جي درٻار کي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ ڏني وئي هئي، جڏهن ته کاٻي ڀت تي محرابي دروازو، جنهن کي آرائشي جھروڪن سان فريم ڪيو ويو هو، مجلس جي ميمبرن لاءِ مخصوص ڪيو ويو هو. شاهي خاندانQila-i Kuhna Mosque  archnet.org. مسجد جي اندر هڪ سنگ مرمر جي تختي تي لکيل آهي ته: ”جيستائين زمين تي ماڻهو آهن، هيءَ عمارت ڪثرت سان قائم رهي ۽ ماڻهو ان ۾ خوش ۽ سڪون رهن“.Delhi city guide, by Eicher Goodearth Limited, Delhi Tourism. Published by Eicher Goodearth Limited, 1998. . Page 162 اڄ ڪلهه اها پراڻي قلعي جي بهترين محفوظ عمارت آهي.Islamic architecture of the Indian Subcontinent, by Bianca Maria Alfieri. Laurence King Pub., 2000. . Page 193.

 شير منڊل 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Fort_Humayuns_private_library_Purana_Qila_and_Hammam.jpg|thumb|پراڻو قلعو همايون جي خانگي لائبريري (شير منڊل) پراڻو قلعو ۽ حمام
شير منڊل فريد (شير شاهه) جي نالي تي رکيو ويو، جنهن کي بابر جي حڪم سان ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شروعاتي مرحلي ۾ مري ويو، تنهنڪري تعمير همايون جي اچڻ تائين روڪيو ويو.

ڳاڙهي پٿر جو هي ٻه ماڙ آڪٽاگونل ٽاور ڇت ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻين سان گڏ ان جي موجوده اوچائي کان وڌيڪ اوچو هو. ان جو اصل تعمير ڪندڙ بابر هو، جنهن تعمير جو حڪم ڏنو هو ۽ پنهنجي پٽ همايون لاءِ ذاتي مشاهدي ۽ لائبريري جي طور تي استعمال ڪيو ويو، جيڪو قلعي جي ٻيهر قبضي کان پوءِ ئي ختم ٿيو. اهو پڻ دهلي جي اولين مشاهدن مان هڪ آهي، جيڪو سڀ کان پهرين پير غيب ۾ هندو رائو وٽ ريج تي آهي، جيڪو 14 صدي عيسويءَ ۾ فيروز شاهه تغلق تعمير ڪرايو هو. عام مغل انداز ۾ اڇي سنگ مرمر سان سجايو ويو.

اندر، اتي آرائشي پلستر جي ڪم ۽ پٿر جي پناهه جا نشان موجود آهن، جتي غالبا، شهنشاهه جا ڪتاب رکيل هئا.

اهو ئي هنڌ هو جتي 24 جنوري 1556ع تي همايون ٻي منزل تان ڪري مري ويو. هن پرائيويٽ آبزرويٽري جي چوٽيءَ تي ڪلاسيڪل ستارن کي ڏسڻ جي پنهنجي شوق جي پٺيان، شام جي نماز لاءِ تڪڙ ڪندي لڪي ويو. هو ڏاڪڻ تان هيٺ ڪري پيو ۽ ٻن ڏينهن بعد زخمن جا سور نه سهندي فوت ٿي ويو. لائبريري اندر داخل ٿيڻ تي هاڻي منع ٿيل آهي.

 ٻاهرين يادگار 
ڪمپليڪس جي چوڌاري ٻيون به ڪيتريون ئي يادگارون آهن، جهڙوڪ ڪيرال منزل، ماه انگا جي ٺاهيل مسجد، اڪبر جي رضاڪار ماءُ، ۽ جنهن کي بعد ۾ هڪ مدرسي طور استعمال ڪيو ويو. شير شاهه سوري گيٽ يا لال دروازو، جيڪو شير ڳڙهه جو ڏاکڻو دروازو هو، اهو به پرانا قلعي جي ڪمپليڪس جي سامهون، مٿرا روڊ جي پار، ڪيرال منزل جي ڏکڻ-اوڀر طرف آهي.

 گيلري 

 وڌيڪ پڙهو 

 دهلي جا ست شهر ، هيرن پاران، گورڊن رسلي. 2005.  .
 پوشیدہ شهر - دهلي جا پوشیدہ يادگار ، رخشنا جليل پاران، تصويرون پرڀاس راءِ، نييوگي ڪتاب. 2008.ISBN 81-89738-14-3 .
 https://en.m.wikisource.org/wiki/Oriental_Scenery/Part_1/Plate_13

 پڻ ڏسو 

 اگراسن جي باولي
 دهلي جي تاريخ
 لال قلعو
 ڪنس قائلا
 قلعو راءِ پٿورا
 سري قلعو
 تغلق آباد قلعو

حوالا

زمرو:سنڌ جا قلعا
زمرو:سنڌ جي تاريخي عمارتون
زمرو:مغلن جي دور جي تعمير