الخوارزمي

محمد بن موسى الخوارزمي  (فارسي: محمد بن موسى خوارزمي؛ 780-850ع)، يا صرف "الخوارزمي"، هڪ همہ دان (Polymath) هو، جنهن رياضي، فلڪيات ۽ جاگرافي ۾ عربي ٻوليءَ ۾ تمام گهڻو اثرائتو ڪم ڪيو. سال 820 عيسوي جي آس پاس، هن کي عباسي خلافت جي گاديءَ واري شهر، بغداد ۾ فلڪيات دان ۽ "دارالحڪمه" (House of Wisdom) جو سربراهه مقرر ڪيو ويو.

الجبرا تي سندس مشهور مقالو، سال 813- 833ع جي وچ ۾ مرتب ڪيل مقالو، "الجبر" (The Compendious Book on Calculation by Completion and Balanceing)، لڪير ۽ چوگرد مساواتن جو پهريون منظم حل پيش ڪيو.Oaks, J. (2009), "Polynomials and Equations in Arabic Algebra", Archive for History of Exact Sciences, 63(2), 169–203. الجبرا ۾ هن جي ڪاميابين مان هڪ هن جو مظاهرو هو ته چورس کي مڪمل ڪرڻ سان چوٿين مساواتن کي ڪيئن حل ڪيو وڃي، جنهن لاء هن جاميٽري جواز مهيا ڪيو. الخوارزمي پهريون شخص هو جنهن الجبرا کي هڪ آزاد نظم جي طور تي استعمال ڪيو ۽ "گهٽائي" ۽ "توازن" جا طريقا (گهٽايل اصطلاحن جي هڪ مساوات جي ٻئي پاسي منتقلي، يعني، ساڳئي شرطن جي منسوخي. مساوات جا مخالف پاسا)،  متعارف ڪرايا،(Boyer 1991, "The Arabic Hegemony" p. 229) "It is not certain just what the terms al-jabr and muqabalah mean, but the usual interpretation is similar to that implied in the translation above. The word al-jabr presumably meant something like "restoration" or "completion" and seems to refer to the transposition of subtracted terms to the other side of an equation; the word muqabalah is said to refer to "reduction" or "balancing" – that is, the cancellation of like terms on opposite sides of the equation." هن کي "الجبرا جو پيءُ يا باني" طور بيان ڪيو ويو آهي. rBoyer, Carl B., 1985. A History of Mathematics, p. 252. Princeton University Press. "Diophantus sometimes is called the father of algebra, but this title more appropriately belongs to al-Khowarizmi...", "...the Al-jabr comes closer to the elementary algebra of today than the works of either Diophantus or Brahmagupta..."Gandz, Solomon, The sources of al-Khwarizmi's algebra, Osiris, i (1936), 263–277, "Al-Khwarizmi's algebra is regarded as the foundation and cornerstone of the sciences. In a sense, al-Khwarizmi is more entitled to be called "the father of algebra" than Diophantus because al-Khwarizmi is the first to teach algebra in an elementary form and for its own sake, Diophantus is primarily concerned with the theory of numbers."r 

انگريزي اصطلاح الجبرا سندس مٿي ذڪر ڪيل مقالي، "الجبر والمقابله" جي مختصر هٿ جي عنوان مان نڪتل آهي. هن جي نالي سان انگريزي اصطلاحون، الگورزم ۽ الگورٿم کي جنم ڏنو. اسپيني، اطالوي ۽ پرتگالي اصطلاح، الگورتمو (algoritmo) ۽ اسپيني اصطلاح، گوارسمو (guarismo)   ۽ پرتگالي اصطلاح، الگارسمو (algarismo)، ٻنهي جي معنيٰ "انگ" آهن.

12هين صدي عيسويءَ ۾ الخوارزمي جي هندستاني رياضي تي لکيل ڪتاب جو لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجما، ”زج السنڌ والهند“، جنهن مختلف هندستاني انگن اکرن کي ڪوڊ ڪيو، مغربي دنيا ۾ اعشاريه جي بنياد تي انگن جو نظام متعارف ڪرايو. اهڙي طرح "الجبر" جو لاطيني ۾ ترجمو انگريز اسڪالر، رابرٽ آف چيسٽر سال 1145ع ۾ ڪيو، اها 16هين صدي عيسويء تائين يورپي يونيورسٽين جي پرنسپل رياضي جي درسي ڪتاب طور استعمال ڪيو ويو.

الخوارزمي رومن پوليميٿ، بطليموس جي "جاگرافي"، ٻي صديءَ جي يوناني ٻوليءَ جو مقالو، جنهن ۾ شهرن ۽ علائقن جي ڊگھائي ۽ ويڪرائي ڦاڪن جي فهرست ڏنل آهي، تي نظر ثاني ڪئي.van der Waerden, Bartel Leendert (1985). A History of Algebra: From al–Khwarizmi to Emmy Noether. Berlin: Springer-Verlag. هن اڳتي هلي فلڪيات جي جدولن جو هڪ سيٽ تيار ڪيو ۽ گڏوگڏ اصطرلاب، سج جي گهڙي ۽ ڪئلينڊر جي ڪمن جي باري ۾ لکيو. الخوارزمي ٽرگنوميٽري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، درست سائن (Sine) ۽ ڪوسائن (Cosine) جدولن ۽ ٽينجنٽ جي پهرين جدول ٺاهي.

پڻ ڏسو

ٻاهريان ڳنڍڻا

Earliest Manuscript of Kitab Surat al-Ard in the Strasbourg National Library

باب: 
 سوانح عمريون 
 رياضي
 جاگرافي
 فلڪيات 
 ستارا 
 ٻاهرين خلا
 شمسي نظام
 سائنس

زمرو:آلجبرا
زمرو:مسلمان نقشا نگار
زمرو:مسلمان جاگرافيدان 
زمرو:مسلماني رياضي دان
زمرو:مسلمان ماهر فلڪيات 
زمرو:مسلمان سائنسدان
زمرو:780ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون
زمرو:850ع جون فوتگيون
زمرو:عربي ٻولي جا ليکڪ
زمرو:اسلامي سونهري دور جا سائنسدان
زمرو:ماورا النهر جا عالم
زمرو:مذھب ۽ سائنس
Category:8th-century Arabic-language writers
Category:8th-century astrologers
Category:8th-century Iranian astronomers
Category:8th-century people from the Abbasid Caliphate
Category:9th-century Arabic-language writers
Category:9th-century astrologers
Category:9th-century cartographers
Category:9th-century geographers
Category:9th-century inventors
Category:9th-century Iranian astronomers
Category:9th-century people from the Abbasid Caliphate
Category:9th-century Iranian mathematicians
Category:Astronomers from the Abbasid Caliphate
Category:Astronomers of the medieval Islamic world
Category:Geographers from the Abbasid Caliphate
Category:Inventors of the medieval Islamic world
Category:Mathematicians from the Abbasid Caliphate
Category:Mathematicians who worked on Islamic inheritance
Category:Medieval Iranian astrologers
Category:Medieval Iranian geographers
Category:People from Khwarazm
Category:People from Xorazm Region
Category:Transoxanian Islamic scholars
Category:Persian physicists
Category:Scientists who worked on qibla determination
Category:Writers about religion and science

حوالا