جئرامداس دولترام

جئرامداس دولترام (1891ع- 1979ع) سنڌ جو هڪ هندستاني سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس بهار ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو.

 شروعاتي زندگي 
جئرامداس دولترام سنڌ جي شهر ڪراچی ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي برطانوي هندستان جي بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هو.

قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي گانڌي مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا.

 آزادي جي جدوجهد 
دولترام ايني بيسنت ۽ محمد علي جناح جي اڳواڻي ۾ هوم رول تحريڪ ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ 'هوم رول' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.'

جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي.

دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. 

 آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر 
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن سنڌ کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني ڪراچي هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو.  هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. 

 آسام جو گورنر 
کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947
کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾
1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.

 سنڌي ادب جو تحفظ 
جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.

 ميراث 
دولترام 1979ع ۾ وفات ڪئي. چيو ويندو هو ته هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. 

 حوالو 

زمرو:ڪراچي جا سياستدان
زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو
زمرو:1979ع جون فوتگيون
زمرو:1891ع جون پيدائشون
زمرو:سنڌ جون شخصيتون