ويانچان

ويانچان، وي_ان_چان (انگريزي: Vientiane؛ لاؤ ٻولي: ວຽງຈັນ، وياڱچاڱ، يعني صندل جو شهر)، لاؤس جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، ٿائيلينڊ جي سرحد تي ميڪونگ نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي ۽ ان ۾ وينچن صوبي جا پنج شهري ضلعا شامل آهن. سال 2023ع جي مردم شماري جي مطابق ان جي آبادي 8,40,000 هئي. سال 1563ع ۾ ليانچان جي بادشاهت جي گاديءَ جي طور تي قائم ڪيل، ويانچان فرانس جي ڌاڙيل حڪمراني دوران انتظامي مرڪز طور ڪم ڪيو ۽ اڃا تائين ٻڌمت جي نشانين، جهڙوڪ "ڦا ٿئٽ لوانگ"، ٻڌمت جي قومي علامت ۽ "ها ڦرا کيو"، زمرد سان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمي جو اصل ماڳ، جتي اها 18هين صدي تائين رکيل هو ۽ پوء ٿائيلينڊ منتقل ڪيو ويو)، اهو نوآبادياتي دور جي فن تعمير کي برقرار رکي ٿو. 

شهر انفراسٽرڪچر جي منصوبن، جهڙوڪ لاؤس-چين ريلوي (LCR)، ذريعي علائقائي رابطي تي زور ڏيندي، لاؤس جي سياسي، اقتصادي ۽ نقل و حمل جي مرڪز (Hub) طور ڪم ڪري ٿو. لاؤس-چين ريلوي منصوبو، جيڪو چين جي "بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو" جو هڪ جزو هو، سان ويئنچان کي خارج ڪندي، هاڻ چين جي شهر، ڪنمنگ کي ميڪونگ ريلوي پل ذريعي ٿائيلينڊ جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍڻ جو فيصلو ڪيو ويو آهي.

نالي جو اصل
شهر جي نالي لاءِ فرانسيسي اسپيلنگ "ويئنشيان" (Vientiane)، لاؤ ٻولي جي نالي، "وياڳچان" (Viangchan) مان نڪتل آهي. نالو اڳ ۾ لاؤ ۾ "وياڳچانڊ"  (ວຽງຈັນທນ໌، ٿائي: เวียงจันทน์) لکيو ويندو هو، ڪڏهن ڪڏهن صرف "وياڳنڊ" (ວຽງຈັນ). لاؤ ٻولي ۾، "وياڳ" (ວຽງ)، معني "ڀتين وارو شهر"، ۽ "چنڊ" (ຈັນ، اڳ ۾ ຈັນທນ໌) سنسڪرت جي لفظ "چنڊانا" جو لائو متبادل، يعني "صندل جي ڀتين وارو شهر"، جڏهن ته ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو لفظ سنسڪرت جي لفظ، "چندرانا" سان آهي، جيڪا "چنڊ جي ڀتن واري شهر" ڏانهن اشارو ڪري ٿو ڇاڪاڻ ته لفظ "ڇڳ"، چنڊ جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو ۽ اهو اڳ ۾ لکڻ ۾ "چندرا" (ຈັນທຣ໌) جي نالي سان ممتاز هو.  ٻين يورپي اچارن ۾ "ويئنچن" ۽ "ويانگچان" شامل آهن.

تاريخ

 دواراوتي شهري بادشاھتون 
ڇهين صدي عيسويءَ تائين چاؤ ڦر رايا ندي جي وادي جي اتر ۾، مون قومون دواراوتي بادشاهتون ٺاهڻ لاءِ گڏ ٿي ويون هيون. هري پنجايا (لمڦون) دواراوتي جي مقابلي ۾ طاقت طور اڀري آئي. اٺين صدي عيسويءَ تائين مون اتر طرف ڌڪي "فا ڊائٽ" (اتر اوڀر ٿائيلينڊ) ۾، لاؤس جي ٿا ڪيڪ جي ويجهو، سري گوٽاپورا (سخوٽابونگ)، موانگ سو (لوانگ پرابانگ) ۽ چنتاباري (ويانچان)، جي شهري رياستون ٺاهڻ لاءِ زور ڏنو.اٺين صدي عيسويءَ ۾ سري گوٽاپورا (سخوٽابونگ) "انهن شروعاتي شهري رياستن مان سڀ کان مضبوط هئي ۽ وچين ميڪانگ جي علائقي ۾ واپار کي ڪنٽرول ڪيو. هي رياستون سياسي طور تي ڍڪيل، پر ثقافتي طور تي هڪجهڙائي واري هيون ۽ سڄي علائقي ۾ سري لنڪا جي مشنرين پاران ٿراوڙا ٻڌمت کي متعارف ڪرايو ويو.

 کمير تسلط 
ويانچان نالي جو حوالو "ڊو انهه وو" جي ويٽنامي لکت تي ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جيڪو 1159ع جو آهي ۽ کمير-ويٽنامي تڪرار جي دوران لکيو ويو. لکت ۾ چيو ويو آهي ته؛  
 "سال 1135ع ۾، کمير سلطنت جي هڪ باجگذار رياست، واندو انهه(ويانچان)جو سردار، زينلا، ڱيان انهه(ويٽنامي علائقي) تي حملو ڪيو، جنکي ڊوڪا پاران پوئتي ڌڪيو ويو. ڊوڪا هڪ فوج جي اڳواڻي ڪندي، حملا آورن جو"ووانهه" تائين پيڇو ڪيو ۽ پوء کمير قيدين سان گڏ موٽيو."

لانچان ۽ فرانسيسي نوآبادياتي راڄ
سال 1354ع ۾ جڏهن "ڦا ڱم" لانچان جي بادشاهت قائم ڪيو، ويانچان انتظامي شهر بڻجي ويو ۽ با1دشاهه سيٿاٿيراٿ برما جي ڌاڙيل جي حملن کان بچاء لاء، هن کي سرڪاري طور تي لانچان جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو.

فرانسيسي نوآبادياتي حڪمراني دوران، ويٽنامي ماڻهن کي لاؤس ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏني وئي. جنهن جي نتيجي ۾، سال 1943 ۾ وينچان جي آبادي ۾ ويٽنامي ماڻھن جو حصو 53 سيڪڙي تائين پهتي ويو. 1945ع جي آخر ۾، فرانسيسي سامراج پاران ويٽنامي آبادي کي ٽي اهم علائقن؛ ويانچان ميداني علائقي، سواناڪيٿ علائقي ۽ بولاوين پليٽيو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو پوء انڊوچائنا تي جاپاني حملي جي ڪري عمل ۾ نه آيو. مارٽن اسٽوارٽ-فاڪس جي مطابق، جيئن ته هي منصوبو لاڳو ٿيڻ ۾ ڪيو ويو ته لاؤ ماڻهو پنهنجي  ملڪ تي ڪنٽرول وڃائي سگهندا هئا.

ٻئي مهاڀاري جنگ دوران، ويانچان تي، ساڪو ماسانوري جي ڪمانڊ هيٺ، جاپاني فوج شھر تي قبضو ڪيو.  9 مارچ،  1946ع تي فرانس پنهنجي ڇاتا فوج هتان اتاريو ۽ 24 اپريل، 1946ع تي شهر تي ٻيهر فرانس جو قبضو ٿي ويو.

آزادي 
جيئن ته شاهي لاؤ حڪومت ۽ پاٿيٽ لاؤ حريت پسندن جي وچ ۾ لاؤشيائي گهرو ويڙهه شروع ٿيو، وينچان جو شهر "غير مستحڪم" ٿي ويو. آگسٽ 1960ع ۾، ڪانگ لي گاديءَ تي قبضو ڪيو ۽ سووانا ڦوما کي وزيراعظم بڻائڻ لاء زور ڏنو. ڊسمبر ۾،  ڦومي نوساوان گاديءَ تي قبضو ڪرڻ کانپوء، ڦوما حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ۽ بون اوم کي وزيراعظم طور مقرر ڪيو. سال 1975ع ۾، پاٿيٽ لاؤ فوجون شهر ڏانهن وڌيون ۽ آمريڪن گاديءَ کي خالي ڪرڻ شروع ڪيو. 23 آگسٽ، 1975ع تي، 50 پاٿيٽ لاؤ عورتن جي هڪ ٽولي علامتي طور تي شهر کي فرانسيسي ۽ آمريڪي سامراجين کان آزاد ڪرايو.

موسم ۽ آبهوا

سياحت
راڄڌاني پنهنجي مندرن ۽ بدھ يادگارن جي ڪارڻ سياحن لاء ڪشش جو شهر آھي. هڪ پرڪشش مقام "فا ٿاٽ لوانگ"، لاوس جو هڪ قومي ثقافتي يادگار ۽ ان جي اسٽوپا مان هڪ، اصل ۾ 1566ع ۾ بادشاهه سيٿاٿرٿ پاران تعمير ڪيو ويو هو ۽ 1953ع ۾ هن کي ٻيهر بحال ڪيو ويو. سون جو اسٽوپا 45 ميٽر (148 فوٽ) بلند آهي ۽ اهو خيال آهي ته  گوتم ٻڌ جا يادگار پهريان هتان اي هئا.Lao National Tourism Administration – Tourist Sites in Vientiane Capital 
 وات سي موانگ، هڪ کمير هندو مندر جي کنڊرن تي ٺهيل آهي، جنھن جا باقيات آرڊينيشن هال جي پويان اڃان به ڏسجي سگهن ٿا. اهو سال 1563ع ۾ ٺاهيو ويو هو. هن مندر جي سامهون راجا سيساوانگ  جو مجسمو بيٺل آهي.
 ٻڌا پارڪ، 1958ع ۾ لوانگ پو بنليوا سليلات پاران تعمير ڪيو ويو، ان ۾ باغن ۽ وڻن جي وچ ۾ پکڙيل، ٻڌ ۽ هندو مجسمن جو هڪ مجموعو موجود آهي. هي پارڪ ويانچان کان 28 ڪلوميٽر (17 ميل) ڏکڻ ۾ ميڪونگ نديءَ جي ڪناري تي آهي.
 پٽوڪسائي، يادگاري محراب، جيڪا 1957ع ۽ 1968ع جي وچ ۾ فرانسيسين پاران ٺاهي وئي، شهر جي هڪ پهچان آهي.Lao National Tourism Administration – Tourist Sites in Vientiane Capital 

ٻين ماڳن ۾؛ 
 ها ڦرا کيو، هڪ اڳوڻو مندر، پوء هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو.  
 لاؤ نيشنل ميوزيم
 ڪيسون ڦوموهاني عجائب گهر
 تلات ساؤ، هڪ صبح جو بازار
 ٿائي ڊام، هڪ وڏو اسٽوپا 
 وات اونگ تيو مهاويهان، هڪ ٻڌ خانقاه
 وات سري چومڦو آونگ ٽيو، هڪ ٻڌ مندر
 وات سي ساڪيٽ، ٻڌ وات
 وات سوڪ پا لوانگ، هڪ ٻڌ مندر.  
 سيٿا پيلس هوٽل، 1932 ۾ قائم ٿيو.
 سانجياڱ مارڪيٽ

 تعليم 
لاؤس جي يونيورسٽي، ملڪ جي ٽي يونيورسٽين مان هڪ، ويانچان ۾ آهي. 
 بين الاقوامي اسڪولن ۾ شامل آهن: 
 وينٽين انٽرنيشنل اسڪول 
 لائسي فرانس انٽرنيشنل ڊي ويانچان، جوسو-هوفيٽ (فرانسيسي ميڊيم)
 ويانچان ۾ روسي سفارتخاني جو اسڪول
نشريات
 لاؤ نيشنل ريڊيو وٽ هڪ وچولي لهر ٽرانسميٽر آهي جنهن ۾ 277 ميٽر گائيڊ ماسٽ 18°20′33″ اتر 102°27′01″ اوڀر تي آهي. 
 چائنا ريڊيو انٽرنيشنل (CRI) FM 93.0. 
معيشت 
وينٽين پرڏيهي سيڙپڪاري مان معاشي ترقي جو تجربو ڪيو آهي. سال 2011ع ۾، هڪ اسٽاڪ ايڪسچينج ڏکڻ ڪوريا جي تعاون سان ٻن لسٽ ٿيل ڪمپنين جي اسٽاڪ سان کوليو ويو.
ٽرانسپورٽ

پبلڪ ٽرانسپورٽ
ويئنچان بس اسٽيشن کي ملڪ جي باقي حصي سان ڳنڍيندڙ باقاعده بس سروسون موجود آهن. شهر جي اندريان چوڌاري باقاعده بس سروسون "ويئنچان ڪيپيٽل اسٽيٽ بس انٽرپرائز" پاران مهيا ڪيون وينديون آهن.

ريلوي

هڪ ميٽر گيج ريلوي لنڪ (پل جي مٿان) جو باضابطه افتتاح 5 مارچ، 2009ع تي ڪيو ويو. اها اڳ ۾ ٿانالڱ ريلوي اسٽيشن، ڊونگڦوسي ڳوٺ، ويئنچان صوبو، ويئنچان کان 20 ڪلوميٽر اوڀر ۾،  تي ختم ٿيندو هو.  نومبر، 2010ع تائين، لاؤس جا عملدار اسٽيشن کي مال بردار ٽرينن لاءِ ڪارگو ريل ٽرمينل ۾ تبديل ڪرڻ جو ارادو رکندا هئا، جيڪا ڪارگو کي بينڪاڪ کان لاؤس تائين، روڊ کان وڌيڪ سستو، پهتائي سگھي ٿو.

بوٽين- ويئنچان ريلوي (ڪڏهن ڪڏهن چين-لاؤس ريلوي يا لاؤس-چائنا ريلوي جي نالي سان پڻ حوالو ڏنو ويندو آهي)، ويئنچان ۽ چين جي سرحد تي بوٽين شهر جي وچ ۾ هلندڙ، هڪ 414 ڪلوميٽر (257 ميل) تنگ گيج جي ريلوي لائين آهي. لائين کي سرڪاري طور تي 3 ڊسمبر، 2021ع تي کوليو ويو.

فضائي ٽرانسپورٽ
ويئنچان وٽئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ، فضائي خدمتون فراهم ڪري ٿو، جنهن ۾ ٻين ايشيائي منزلن جهڙوڪ سنگاپور، هانگ ڪانگ، ملائيشيا، ٿائيلينڊ، ڏکڻ ڪوريا، جاپان ۽ چين سان بين الاقوامي رابطا شامل آهن. لاؤ ايئر لائنز ملڪ ۾ ملڪي منزلن لاءِ باقاعده پروازون رکي ٿي، جنهن ۾ لوانگ پرابانگ لاءِ روزانو پروازون شامل آهن ۽ ٻين ملڪي منزلن لاءِ هفتيوار پروازون پڻ شامل آهن.

صحت جي سار سنڀال
 "سينٽر ميڊيڪل ڊي ايل ايمبيسيڊر ڊي فرانس" لاوس ۾ پرڏيهي برادري لاءِ دستياب آهي. مهوسوٽ اسپتال بيمارين جي علاج ۽ تحقيق ۾ هڪ مقامي اسپتال آهي ۽ آڪسفورڊ يونيورسٽي سان ڳنڍيل آهي.
 سال 2011ع ۾ "الائنس ڪلينڪ" ايئرپورٽ جي ويجهو کوليو ويو، جيڪو ٿائيلينڊ جي اسپتالن سان ڳنڍيل آهي.
 "سيٿاٿريٽ انٽرنيشنل ڪلينڪ" ۾ پرڏيهي ڊاڪٽر آهن.
 هڪ مفت، ايمبولينس سروس "ويانچان ريسڪيو" پاران فراهم ڪئي وئي آهي، جيڪا سال 2010ع ۾ قائم ڪيل رضاڪارن پاران هلائي ويندڙ بچاءُ سروس آهي.
پڻ ڏسو
 لائوس
 ٻڌمت
ٻاهريان ڳنڍڻا

Category:Laos–Thailand border crossings
Category:Populated places established in 1560
Category:Populated places in Vientiane Province
Category:16th century in Lan Xang
Category:17th century in Lan Xang
Category:18th century in Vientiane
Category:19th century in Vientiane
Category:9th-century establishments in Asia

حوالا

زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون
زمرو:راڄڌانيون
زمرو:لاس ۾ آباديون جڳهيون
زمرو:لائوس
زمرو:لائوس ۾ آباديون جڳهيون
زمرو:ويانچان