پاڪستان جون ڊويزنون

پاڪستان جون ڊويزنون (Divisions of Pakistan) پاڪستان جي ورهاست چئن صوبن: سنڌ، پنجاب، خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان، ھڪ وفاقي علائقي: فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آف اسلام آباد ۽ ٻہ خود مختيار علائقن: گلگت بلتستان ۽ آزاد ڪشمير ۾ ٿيل آھي. انھن سڀني جي انتظامي ورهاست ڊويزن سڏجي ٿي جيڪي ضلعن ۾ ورھايل آھن. ضلعن جي ورھاست تعلقن (تحصيل) ۾ ٿيل آھي. سال 2000ع ۾ پاڪستان ۾ ڊويزن سسٽم ختم ڪيو ويو ھو پر سال 2008ع ۾ اھو وري بحال ڪيو ويو. فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آف اسلام آباد جو شمار ڊويزن ۾ ناھي ٿيندو. ھر ڊويزن جو وڏي ۾ وڏو عملدار ڪمشنر ھوندو آھي.

پاڪستان جا چار صوبا، هڪ گاديءَ وارو علائقو ۽ ٻه انتظامي علائقا 38 انتظامي ڊويزن (Division) ۾ ورهايل آهن، جيڪي اڳتي هلي ضلعن، تعلقن ۽ آخر ۾ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن. اهي ڊويزنون سال 2000ع ۾ ختم ڪيون ويون، پر سال 2008ع ۾ ٻيهر بحال ڪيون ويون. ھر ڊويزن جو وڏي ۾ وڏو عملدار ڪمشنر ھوندو آھي. ڊويزنن ۾ اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري يا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا شامل نه آهن، جن کي صوبن جي هڪ ئي سطح تي ڳڻيو ويو، پر سال 2018ع ۾، وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن کي خيبر پختونخوا صوبي ۾ شامل ڪيو ويو ۽ قبائلي ايجنسين کي ضلعن جي طور پاڙيسري ڊويزنن ۾ شامل ڪيو ويو.

تاريخ
انتظامي ڊويزن نوآبادياتي دور کان حڪومت جو هڪ لازمي درجو ٺاهڻ ٿيون. برٽش انڊيا جا صوبا ڊويزنن ۾ ورهايل هئا، جيڪي پاڻ ضلعن ۾ ورهايل هئا. سال 1947ع ۾ آزاد ٿيڻ تي، پاڪستان جي نئين قوم ٻن ڀاڳن تي مشتمل هئي؛ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان مشرقي ۽ مغربي، جيڪا هندستان کان جدا ٿي ويا. پاڪستان جا ٽي صوبا ڏهن انتظامي ڊويزنن ۾ ورهايل هئا. اڀرندي ڀاگي ۾ واحد صوبو، اوڀر بنگال هو،جنهن جا چار ڊويزن؛ چٽگانگ، ڍاڪا، کلنا ۽ راجشاهي هئا. اولهائندي ڀاگي ۾، اولهه پنجاب صوبي جا چار ڊويزن؛ لاهور، ملتان، راولپنڊي ۽ سرگوڌا، اتر-اولهه سرحدي صوبو (جيئن ته ان وقت سڏيو ويندو هو) جا ٻه ڊويزن هئا؛ ڊيرا اسماعيل خان ۽ پشاور ۽ اڳوڻي سنڌ صوبي جو گهڻو حصو حيدرآباد ڊويزن بڻجي ويو. اڪثر ڊويزنن جا نالا، ڪجھ استثنا سان، ڊويزنل راڄڌانين جي نالي تي رکيا ويا.

سال 1955ع کان 1970ع تائين ون يونٽ واري پاليسيءَ جو مطلب هو ته فقط ٻه صوبا هئا؛ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان. اوڀر پاڪستان ۾ به ساڳيون ئي ڊويزنون هيون جيئن اوڀر بنگال صوبي ۾ اڳ ۾ هيون، پر اولهه پاڪستان کي آهستي آهستي ست نيون ڊويزنون مليون ۽ اصل ڇهن ۾ شامل ٿي ويون. بلوچستان اسٽيٽس يونين "قلات ڊويزن" بڻجي وئي، جڏهن ته اڳوڻو بلوچستان چيف ڪمشنر صوبو "ڪوئيٽا ڊويزن" بڻجي ويو. خيرپور جي پرنسلي رياست ۽ حيدرآباد ڊويزن جا ڪجهه حصا گڏ ڪري "خيرپور ڊويزن" ٺاهيو ويو. بهاولپور جي اڳوڻي رياست "بهاولپور ڊويزن" بڻجي وئي، ۽ تنهنڪري اولهه پنجاب ۾ شامل ٿيو. وفاقي گاديءَ وارو علائقو سال 1959ع ۾ اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪيو ويو ۽ 1960ع ۾ لسٻيلي ضلعي سان ضم ڪري "ڪراچي-ٻيله ڊويزن" ٺاهيو ويو. سال 1969ع ۾ چترال، دير ۽ سوات جي رياستن کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو ۽ "مالاڪنڊ ڊويزن" ٺاهيو ويو جنهن جو ڊويزنل هيڊ ڪوارٽر "سيدو شريف" بڻايو ويو. سال 1975ع ۾ خيرپور ڊويزن کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي "سکر ڊويزن جوڙيو ويو ۽ سال 1980ع ۾ سکر ڊويزن (سابق خيرپور ڊويزن) کي ورهائي "لاڙڪاڻو ڊويزن" بڻايو ويو. سال 1990ع ۾ حيدرآباد ڊويزن کي ورهائي "ميرپورخاص ڊويزن" ٺاهيو ويو. 

سال 2000ع ۾ حڪومت سنڌ صوبي مان ڊويزنل نظام ختم ڪري ڇڏيو. 11 جولاءِ 2011ع تي سنڌ حڪومت صوبي ۾ بيهر ڊويزنن کي بحال ڪئي. 

نيون ڊويزنون
جڏهن ون يونٽ (اولهه پاڪستان) کي ٽوڙيو ويو ته ان ڊويزن کي ٻيهر چئن صوبن ۾ ورهايو ويو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آهستي آهستي، نيون ڊويزنون ٺهي ويون. هزاره ۽ ڪوهاٽ ڊويزن کي پشاور ڊويزن مان ورهايو ويو. گوجرانوالا ڊويزن لاهور ۽ راولپنڊي ڊويزن جي حصن مان ٺهي. ڊيرا غازي خان ڊويزن کي ملتان ڊويزن کان ورهايو ويو. فيصل آباد ڊويزن کي سرگوڌا ڊويزن مان ورهايو ويو. سبي ڊويزن قلات ۽ ڪوئيٽا ڊويزن جي حصن مان ٺهي. لسبيلا ضلعي کي ڪراچي ڊويزن کان قلات ڊويزن ۾ منتقل ڪيو ويو. مڪران ڊويزن کي قلات ڊويزن کان ڌار ڪئي ٺاهيو ويو. خيرپور ڊويزن جو نالو بدلائي سکر ڊويزن رکيو ويو ۽ ڊويزن جو هيڊ ڪوارٽر خيرپور مان بدلائي سکر رکيو ويو. شهيد بينظير آباد به سنڌ ۾ هڪ نئين ڊويزن آهي. 

جنرل ضياءُ الحق جي فوجي حڪومت دوران اسلامائز آئيڊيالوجي جي ايڊوائيزري ڪائونسل (جسٽس تنزيل الرحمان جي سربراهيءَ ۾) کي اسلامي ملڪ جا رستا ڳولڻ جو ڪم سونپيو ويو. ان جي سفارشن مان هڪ اها به هئي ته موجوده چئن صوبن کي ٽوڙيو وڃي ۽ 20 انتظامي ڊويزنون وفاقي ڍانچي ۾ نوان صوبا بڻجن ۽ اقتدار جي وڌيڪ منتقلي ڪئي وڃي، پر هن تجويز تي عمل نه ڪيو ويو. 

ماضيءَ ۾ (يعني گذريل ٽن ڏهاڪن ۾) نصيرآباد ڊويزن کي سبي ڊويزن کان ورهايو ويو. ژوب ڊويزن ڪوئيٽا ڊويزن مان ورهائجي ويو. بنون ڊويزن کي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن مان ورهايو ويو. مردان ڊويزن کي پشاور ڊويزن کان ورهايو ويو. لاڙڪاڻي ڊويزن کي سکر ڊويزن مان ورهايو ويو ۽ حيدرآباد ڊويزن مان شهيد بينظير آباد ڊويزن ۽ ميرپورخاص ڊويزن کي ورهايو ويو. لاهور ۽ ملتان ڊويزنن مان ساهيوال ڊويزن، جڏهن ته شيخوپوره ڊويزن لاهور ۽ فيصل آباد ڊويزنن مان ٺاهيو ويو. قلات ڊويزن جي گاديءَ جو هنڌ قلات کان خضدار منتقل ڪيو ويو. رخشان ڊويزن تازو بلوچستان ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪوئيٽا ۽ قلات ڊويزن جا حصا شامل آهن جن جي گاديءَ جو هنڌ خاران آهي. 

تازو ئي جون 2021ع ۾ لورالائي ڊويزن کي ژوب ڊويزن کان ڌار ڪري بلوچستان ۾ شامل ڪيو ويو ۽ 17 آگسٽ 2022ع تي گجرات ڊويزن کي گوجرانوالا ڊويزن کان ڌار ڪري پنجاب ۾ شامل ڪيو ويو. 14 جنوري، 2023ع تي ميانوالي ڊويزن کي پنجاب ۾ شامل ڪيو ويو.

ڊويزنن جو خاتمو
آگسٽ 2000ع ۾، لوڪل گورنمينٽ سڌارن جي تحت "ڊويژن" کي انتظامي سطح جي طور تي ختم ڪري ڇڏيو ۽ پهرين چونڊون 2001ع ۾ مڪاني حڪومتن جي ڪائونسلن جو نظام متعارف ڪرايو. ماتحتي نظام، جنهن جي ذريعي سڀئي ڪم جيڪي مؤثر طريقي سان مقامي سطح تي انجام ڏئي سگھجن ٿا، ان سطح تي منتقل ڪيا ويا. جن جو مطلب ڪيترن ئي ڪم، جيڪي اڳ ۾ صوبائي ۽ ڊويزنل سطح تي سنڀاليا ويندا هئا، کي ضلعن ۽ تعلقن کي جي حوالي ڪيو ويو. ڊويزن جو نظام ختم ٿيڻ وقت خاص پاڪستان ۾ ڇويهه 26؛ سنڌ ۾ پنج، بلوچستان ۾ ڇهه، خيبرپختونخوا ۾ ست ۽ پنجاب ۾ اٺ ڊويزن هيون. نظام جو خاتمو آزاد ڪشمير جي ٽي ڊويزن  کي متاثر نه ڪيو، جيڪا ورهاست جي ٻئي ليول طور ڪم ڪنديون هيون.

بحالي
سال 2008ع ۾ عوامي چونڊن کانپوءِ نئين حڪومت سمورن صوبن جي ڊويزنن کي بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.  سنڌ ۾ سال 2010ع ۾ لوڪل گورنمينٽ باڊيز جو مدو ختم ٿيڻ بعد ڊويزنل ڪمشنرن جو نظام بحال ٿيڻو هو.

جولاءِ 2011ع ۾ ڪراچي شهر ۾ وڌندڙ تشدد ۽ سنڌ جي حڪمران پيپلز پارٽي ۽ سنڌ ۾ اڪثريتي پارٽيءَ جي وچ ۾ سياسي ورهاست کانپوءِ ايم ڪيو ايم ۽ سنڌ جي گورنر جي استعيفيٰ کانپوءِ ايم ڪيو ايم، پيپلز پارٽي ۽ حڪومتي اتحاد ۾ شامل ٿي ويا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ ڪمشنري نظام بحال ڪرڻ جو فيصلو ڪري ورتو. نتيجي ۾ سنڌ جا پنج ڊويزنون، ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص ۽ لاڙڪاڻو پنهنجن ضلعن سان بحال ٿي ويا آهن. سنڌ ۾ هڪ نئين ڊويزن شهيد بينظير آباد ڊويزن جو اضافو ڪيو ويو.

ڪراچي ضلعي کي ان جي 5 اصل ضلعن ۾ ضم ڪيو ويو آهي جن ۾ ڪراچي اوڀر، ڪراچي اولهه، ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ڏکڻ ۽ ملير شامل آهن. ڪورنگي کي ڪراچي اوڀر ضلعي مان ورهائي ڪراچي جي ڇهين ضلعي جو درجو ڏنو ويو آهي. تازو ڪياماڙي ضلعو ڪراچي اولهه ضلعي کي ورهائي ڇڏيو آهي. اهي ست ضلعا هاڻي ڪراچي ڊويزن ٺاهي رهيا آهن.

 موجوده ڊويزنون 
ھيٺ ڏنل ٽيبل ۾ پاڪستان جون موجوده ڊويزنون صوبن جي نالن ۽ 2017 جي ٿيل آدمشماري جي تفصيل سان ڏنل آهن.
 بلوچستان صوبي جون ڊويزنون ڊويزن پکيڙ (km2)آبادي 1998 آدمشماريآبادي2017 آدمشماريصدر مقامقلات ڊويزن140,6121,443,7272,509,230خضدارمڪران ڊويزن52,067832,7531,489,015تربتنصيرآباد ڊويزن16,946988,1091,591,144ديرا مراد جماليڪوئيٽا ڊويزن64,3101,713,9524,174,562ڪوئيٽاسبي ڊويزن 27,055630,9011,038,010سبيژوب ڊويزن46,200956,4431,542,447لورالائيرخشان ڊويزن89,013409,473737,162خارانخيبرپختونخوا صوبي جون ڊويزنون ڊويزن پکيڙ (km2)آبادي1998 آدمشاريآبادي2017 آدمشماريصدر مقامبنون ڊويزن4,3911,165,6922,044,074بنونڊيرا اسماعيل خان ڊويزن9,0051,091,2112,019,017ديرا اسماعيل خانھزاره ڊويزن17,1943,505,5815,325,121ايبٽ آبادڪوھاٽ ڊويزن7,0121,307,9692,218,971ڪوھاٽمالاڪنڊ ڊويزن29,8724,262,7007,514,694سيدو شريفمردان ڊويزن3,0462,486,9043,997,677مردانپشاور ڊويزن4,0013,923,5887,403,817پشاورپنجاب صوبي جون ڊويزنون ڊويزنپکيڙ (km2)آبادي1998 آدمشماريآبادي2017 آدمشماريصدر مقامبھاولپور ڊويزن45,5887,635,59111,464,031بھاولپورڊيرا غازي خان ڊويزن38,7786,503,59011,014,398ديرا غازي خانفيصل آباد ڊويزن17,9179,885,68514,177,081فيصل آبادگوجرانوالا ڊويزن17,20611,431,05816,123,984گوجرانوالاگجرات ڊويزن17,20611,431,05816,123,984گجراتلاهور ڊويزن11,7278,694,62019,581,281لاھورملتان ڊويزن17,9358,447,55712,265,161ملتانراولپنڊي ڊويزن22,2556,659,52810,007,821راولپنڊيساھيوال ڊويزن10,3025,362,8667,380,386ساھيوالسرگوڌا ڊويزن26,3605,679,7668,181,499سرگوڌاميانوالي ڊويزن26,3605,679,7668,181,499ميانوالي سنڌ صوبي جون ڊويزنون  ڊويزنپکيڙ (km2)آبادي1998 آدمشماريآبادي2017 آدمشماريصدر مقامڀنڀور ڊويزن28,1712,585,4173,566,300http://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018ٺٽوحيدرآباد ڊويزن33,5274,610,0717,026,335حيدرآبادڪراچي ڊويزن3,5289,856,31816,051,521ڪراچيسکر ڊويزن24,5053,447,9355,538,555سکرلاڙڪاڻو ڊويزن   لاڙڪاڻوميرپور خاص ڊويزن28,1712,585,4174,228,683ميرپور خاصشھيد بينظير آباد ڊويزن18,1753,510,0365,282,277نوابشاھ

 انتظامي علائقا 
 آزاد ڪشمير جون ڊويزنون ڊويزنپکيڙ (km2)آبادي1998 آدمشماريآبادي2017 آدمشماريصدر مقامميرپور ڊويزن4,3881,198,2491,651,018ميرپور شهرمظفرآباد ڊويزن6,117745,7331,072,150مظفر آبادپونڇ ڊويزن2,7921,028,5411,322,198راول ڪوٽ گلگت بلتستان جون ڊويزنون ڊويزن پکيڙ (km2)آبادي1998 آدمشماريآبادي2017 آدمشماريصدر مقامگلگت ڊويزن-   گلگتبلتستان ڊويزن-  اسڪردوديامر ڊويزن-  چلاس
سالن جي لحاظ کان ڊويزنن جي آبادي
+Data from 2023, 2017, 1998, 1981, 1972 censuses Division Pop.
2023 Pop.
2017 Pop.
1998 Pop.
1981Pop.
1972Pop.
1961Pop.
1951 ProvinceIslamabad2,363,8632,006,572805,235340,286.........Islamabad F.A.T.A. ...5,001,6763,176,331 2,198,547 ......... F.A.T.A.  Bahawalpur13,400,009 11,464,031 7,635,591 4,068,636 ......... Punjab Lahore22,772,71019,398,08112,015,6497,183,097 ......... Dera Ghazi Khan12,892,46511,014,3986,503,5903,746,837 ......... Faisalabad16,228,52614,177,0819,885,685 6,667,425 ......... Multan14,085,10212,265,1618,447,557 5,408,561......... Rawalpindi10,804,25010,007,8216,659,528 4,432,729 .........Sargodha9,591,2758,181,4995,679,7663,930,628.........Mianwali4,357,984..................Sahiwal8,533,4715,362,8664,271,247............ Gujranwala11,416,6869,783,1836,101,052  3,934,8613,218,8732,587,0611,835,178Gujrat7,362,1826,337,6784,685,7733,264,7642,713,6751,872,5051,626,496 Mirpur Khas4,619,6244,228,683 2,585,417 1,501,882 ......... Sindh Hyderabad11,659,24610,592,6356,829,537 4,678,290 ......... Karachi20,382,88116,051,5219,856,318 5,437,984.........Larkana7,093,7066,192,3804,210,6502,746,201......... Shaheed Benazirabad5,930,6495,282,2773,510,036 2,560,448 ......... Sukkur6,010,0415,538,5553,447,935 2,103,861 ......... Dera Ismail Khan3,188,7792,019,017 1,091,211 635,494 ......... KPK Bannu3,092,0782,044,074 1,165,692710,786......... Kohat3,752,4362,218,9711,307,969 758,772 ......... Hazara6,188,7365,325,121 3,505,581 2,701,257 ......... Malakand9,959,3997,514,6944,262,700 2,466,767 ......... Mardan4,639,4983,997,6772,486,904  1,506,500 ......... Peshawar10,035,1717,403,8173,923,588  2,281,752......... Kalat2,721,0182,509,2301,457,722 1,044,174......... Balochistan Nasirabad2,044,021591,1441,076,708699,669......... Makran1,875,8721,489,015832,753 652,602.........Quetta4,259,1634,174,5621,699,957880,618......... Sibi1,156,7481,038,010630,901305,768 ......... Zhob927,5791,542,447956,443749,545 .........Loralai870,000..................Rakhshan1,040,001737,162409,473............Azad Kashmir...4,045,3662,972,5231,980,000.........Azad KashmirMirpur...1,651,0181,198,249............Azad KashmirMuzaffarabad...1,072,150745,733............Poonch...1,322,1981,028,541............Gilgit-Baltistan......910,000562,000.........Gilgit-BaltistanGilgit.....................Gilgit-BaltistanBaltistan.....................Diamer.....................

آبادي، ايراضي، گهاٽائي ۽ خواندگي جي لحاظ کان ڊويزنن جي فهرست
+List of the divisions by population, area, density, literacy rate etc. Division Population
(2023) Area(km2)  Density/(km2)
(2017)Literacy
rate
(2023) Capital  ProvinceIslamabad2,363,8639062214.7683.97%IslamabadIslamabad F.A.T.A. ...27,220 183.75... Islamabad  F.A.T.A.  Dera Ismail Khan3,188,779 9,005224.2141.73% Dera Ismail Khan KPK Bannu3,092,0784,391 465.5142.11% BannuKohat3,752,4367,012316.4550.89%KohatHazara6,188,73617,194309.760.95%AbbottabadMalakand9,959,39929,872251.5647.51%SaiduMardan4,639,4983,0461312.4356.90%MardanPeshawar10,035,1714,0011850.4951.32%Peshawar Dera Ghazi Khan12,892,46538,778284.0448.00% Dera Ghazi Khan Punjab Lahore22,772,71011,727 1654.1473.63% Lahore Faisalabad16,228,52617,917791.2668.80% Faisalabad Bahawalpur13,400,00945,588 251.4752.13% Bahawalpur Gujranwala11,416,6867,779 937.1176.41% GujranwalaGujrat7,362,1829,438...76.41%Gujrat Multan14,085,10217,935683.8759.43% MultanRawalpindi10,804,25018,823574.579.90%RawalpindiSargodha9,591,27526,360310.3863.19%Sargodha Mianwali4,357,98416,925257.36N/A Mianwali Sahiwal8,533,47110,302 520.5761.02% Sahiwal Karachi20,382,8813,5284549.7575.11% Karachi Sindh Mirpur Khas4,619,62428,171 150.1140.41% Mirpur Khas Hyderabad11,659,24664,963163.0645.38% Hyderabad Larkana7,093,70615,543398.444.53% Larkana Shaheed Benazirabad5,930,64918,175290.6349.91% Shaheed BenazirabadSukkur6,010,04134,752159.3749.72%Sukkur Makran1,875,87252,06728.647.69% Turbat Balochistan Nasirabad2,044,02116,946 34.8832.59% Dera Murad Jamali Quetta4,259,16364,310 64.9151.68% Quetta Kalat2,721,01891,767 17.8538.72% Khuzdar Sibi1,156,74827,05538.3734.70% SibiRakhshan1,040,00198,596...36.84%KharanZhob927,57927,12834.232.33%ZhobLoralai870,00017,26050.439.89%LoralaiAzad Kashmir...13,297304.23...MuzaffarabadAzad KashmirMirpur...4,388......MirpurAzad KashmirMuzaffarabad...6,117......MuzaffarabadPoonch...2,792......RawalakotGilgit-Baltistan...72,520......GilgitGilgit-BaltistanGilgit............GilgitGilgit-BaltistanBaltistan............SkarduDiamer............Chilas

پڻ ڏسو 
 پاڪستان جا انتظامي يونٽ
 پاڪستان جا اڳوڻا انتظامي يونٽ
 پاڪستان ۾ مڪاني حڪومت جو نظام
 پنجاب جون ڊويزنون
 سنڌ جون ڊويزنون
 پاڪستان جا انتظامي يونٽ 
 ڊويزن (سياسي جاگرافي) 
 پنجاب جون ڊويزنون 
 پاڪستان جا اڳوڻا انتظامي يونٽ 
 پاڪستان ۾ مقامي حڪومتون

ڊويزنون جي آبادي
 ڊويزن  آبادي-2017  آبادي-1998 آبادي-1981 پکيڙ(km.2)  صدر مقام  صوبو آزاد ڪشمير 4,045,3662,972,523 1,980,000 13,297  مظفرآباد  آزاد ڪشمير  اسلام آباد2,006,572805,235 340,286906  اسلام آباد  فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آف اسلام آباد  بھاولپور 11,464,031 7,635,591 4,068,636 45,588  بھاولپور  پنجاب  بنو 2,044,0741,165,692710,786 4,391  بنو  ڪي پي ڪي  پشاور 7,403,8173,923,588 2,281,752 4,001  پشاور  ڪي پي ڪي حيدرآباد 10,592,6356,829,537 4,678,290 2000 حيدرآباد سنڌ  ديرا اسماعيل خان 2,019,0171,091,211 635,494 9,005  ديرا اسماعيل خان  ڪي پي ڪي ديرا غازي خان 11,014,3986,503,5903,746,837 38,778  ديرا غازي خان  پنجاب راولپنڊي 10,007,8216,659,528  4,432,729 22,255  راولپنڊي  پنجاب  ژوب 1,542,447956,443749,545 46,200  لورالائي  بلوچستان ساھيوال 5,362,8664,271,247  10,302  ساھيوال  پنجاب  سبي 1,038,010630,901305,768 27,055  سبي بلوچستان  سرگوڌا 8,181,4995,679,766 3,930,628 26,360  سرگوڌا  پنجاب  سکر 5,538,5553,447,935 2,103,86134,752  سکر سنڌ شھيد بينظير آباد5,282,2773,510,0362,560,44818,175 نوابشاھ سنڌ فاٽا 5,001,6763,176,331 2,198,547 27,220  اسلام آباد  فاٽا فيصل آباد 14,177,0819,885,685 6,667,42517,917  فيصل آباد  پنجاب قلات 2,509,2301,457,722 1,044,174 140,612  خضدار  بلوچستان  ڪراچي16,051,5219,856,318 5,437,984 3,528  ڪراچي  سنڌ  ڪوھاٽ2,218,971 1,307,969 758,772 7,012  ڪوھاٽڪي پي ڪي ڪوئيٽا 4,174,562 1,699,957 880,618 64,310  ڪوئيٽا  بلوچستان گلگت بلتستان910,000 562,000 72,520  گلگت  گلگت بلتستان گوجرانوالا16,123,98411,431,058  7,642,11817,206  گوجرانوالا  پنجاب لاڙڪاڻو 6,192,3804,210,650 2,746,201 15,543  لاڙڪاڻو سنڌ  لاھور19,398,081 12,015,6497,183,09711,727  لاھور پنجاب  مالاڪنڊ7,514,6944,262,700 2,466,767 29,872  سعيدو  ڪي پي ڪي  مردان 3,997,6772,486,904  1,506,500 3046  مردان ڪي پي ڪي  مڪران1,489,015 832,753 652,602 52,067  تربت بلوچستان   ملتان12,265,1618,447,557  5,408,56117,935 ملتان پنجاب  ميرپور خاص 4,228,6832,585,417  1,501,88228,171 ميرپور خاص  سنڌ نصيرآباد 591,1441,076,708 699,66916,946  ديرا مراد جمالي بلوچستان ھزارا 5,325,121 3,505,581 2,701,257 17,194  ايبٽ آباد ڪي پي ڪي

 خارجي ڳنڍڻا 
 Decentralisation Programme
 National Reconstruction Bureau
 Devolution Trust of Pakistan

حوالا

زمرو:پاڪستان جون ڊويزنون
زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست
زمرو:پاڪستان جي ٻئي درجي جون انتظامي ورهاستون
زمرو:ملڪن جي لحاظ کان ٻئي درجي جي انتظامي ورهاست