ڪوبالٽ

ڪوبالٽ (Cobalt) هڪ ڪيميائي عنصر آهي، جنھن جي نشاني Co ۽ ايٽمي نمبر 27 آهي. نڪل وانگر، ڪوبالٽ زمين جي ڪرسٽ ۾ صرف ڪيميائي طور تي گڏيل شڪل ۾ ملي ٿو، سواء هڪ ننڍڙي مقدار قدرتي ميٽيورڪ لوهه جي مصر ۾ ملندي آهي. خالص ڪوبالٽ، جيڪو اسميلٽنگ (Smelting) سان پيدا ٿئي ٿو، هڪ سخت، چمڪندڙ، ۽ ڀُريل، سائو ڌاتو آهي. 

ڪوبالٽ تي ٻڌل نيرو رنگ (ڪوبالٽ نيرو) قديم زماني کان وٺي زيورن ۽ رنگن لاءِ ۽ شيشي کي هڪ مخصوص نيرو رنگ ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. معدنيات ۾ موجود رنگ کي ڊگهي عرصي کان ڌاتو بسمٿ جي ڪري سمجهيو ويندو هو. جيئن ته اهو ڪجهه نيرو رنگ پيدا ڪندڙ معدنيات آهي، کاڻن ۾ ڪم ڪندڙ ڊگهي عرصي کان "ڪوبولڊ" معدنيات (گوبلن معدنيات لاءِ جرمن لفظ) جو نالو استعمال ڪندا هئا. ڇاڪاڻ ته اهي ڄاتل سڃاتل ڌاتو ۾ گهٽ هئا ۽ اسميلٽنگ تي زهريلو آرسينڪ تي مشتمل دونهون ڇڏينديون هيون، انهن کي اهو نالو ڏنو ويو هو. سال 1735ع ۾، اهڙي ڪچ ڌاتن جي گهٽتائي (reducing) سان هڪ نئين ڌاتو (قديم زماني کان پهرين ڀيري دريافت ٿيل) حاصل ڪئي وئي، جن جو نالو ڪوبولڊ جي مٿان رکيو ويو. 

اڄڪلهه ڪوبالٽ کي ڪيترن ئي ڌاتو وانگر چمڪندڙ ڪچ ڌات، جهڙوڪ ڪوبالٽائيٽ (CoAsS) مان حاصل ڪيو ويندو آهي. ڪوبالٽ کي طور تي ٽامي ۽ نڪل جي کاڻن مان ضمني پيداوار جي طور تي پيدا ڪيو ويندو آهي. جمهوري جمهوريه ڪانگو (DRC) ۽ زامبيا ۾ ڪاپر بيلٽ عالمي ڪوبالٽ جي پيداوار جو گهڻو حصو پيدا ڪري ٿو. ڪينيڊا جي قدرتي وسيلن جي اداري مطابق ، 2016ع ۾ عالمي پيداوار 1,16,000 ٽن هئي، جن ۾  50 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪانگو (DRC) جو حصو هيو.   2024ع ۾، پيداوار 3,00,000 ٽن تائين وڌي وئي، جن مان 80 سيڪڙو کان وڌيڪ ڪانگو (DRC)  جو حصو هيو.

ڪوبالٽ بنيادي طور تي ليٿيم-آئن بيٽرين ۽ مقناطيسي، دٻاءُ مزاحمتي ۽ اعليٰ طاقت وارن مصر جي پيداوار ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪوبالٽ مرڪب ڪوبالٽ سليڪٽ ۽ ڪوبالٽ (II) ايلومينيٽ (CoAl2O4، ڪوبالٽ نيرو)، شيشي، سيرامڪس، انڪ ، رنگ ۽ وارنش کي هڪ مخصوص ڳاڙهو نيرو رنگ ڏين ٿا. ڪوبالٽ قدرتي طور تي صرف هڪ مستحڪم آئسوٽوپ، ڪوبالٽ-59 جي طور تي ٿئي ٿو. ڪوبالٽ-60 هڪ تجارتي طور تي اهم ريڊيوآئسوٽوپ آهي. اهو ريڊيو ايڪٽو ٽريسر طور  ۽ اعليٰ توانائي واري گاما شعاعن جي پيداوار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪوبالٽ پيٽروليم انڊسٽري ۾ پڻ خام تيل کي صاف ڪرڻ وقت هڪ ڪيٽالسٽ جي طور تي استعمال ٿيندو آهي. اهو خام تيل مان گندرف کي صاف ڪرڻ لاءِ آهي، جيڪو ساڙڻ تي تمام گهڻو آلوده ٿيندو آهي ۽ تيزابي مينهن جو سبب بڻجندو آهي.  

ڪوبالٽ ڪوانزائمز جي هڪ گروپ جو فعال مرڪز آهي جنهن کي ڪوبالامن سڏيو ويندو آهي. وٽامن B12 اهڙي قسم جي بهترين مشهور مثال آهي. اهو سڀني جانورن لاءِ هڪ ضروري وٽامن آهي. غير نامياتي شڪل ۾ ڪوبالٽ بيڪٽيريا، الجي ۽ فنگس لاءِ هڪ مائڪرو غذائيت پڻ آهي.

ڪوبالٽ نالو هڪ قسم جي معدنيات مان نڪتل آهي جيڪو 16 صدي جي جرمن چاندي جي معدنيات جي طرفان تڪليف ڏيندڙ سمجهيو ويندو هو. جنهن جو نالو شايد ڪنهن روح يا گوبلن مان رکيو ويو هجي جيڪو ان لاءِ وهم پرستي سان ذميوار هو. هي روح ڪجهه ماڻهن پاران ڪوبولڊ (هڪ گهريلو روح) جي برابر سمجهيو ويندو آهي، يا ٻين پاران گنوم (مائن روح) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي.

پڻ ڏسو
 ڪيميائي عنصرن جي فهرست
ٻاهريان ڳنڍڻا

 Cobalt at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)
 Centers for Disease and Prevention – Cobalt

زمرو:ڪوبالٽ
زمرو:ڪيميائي تت
زمرو:منتقلي ڌاتو
زمرو:ڪوبالٽ گروپ
زمرو:ڪارسينوجين
زمرو:ڪيميائي تت
زمرو:منتقلي ڌاتو
زمرو:غذائي معدنيات
Category:Ferromagnetic materials
Category:Nuclear magnetic resonance
Category:Dietary minerals
Category:Child labour
Category:Cobalt mining
Category:Informal economy in Africa
Category:Resource economics
Category:Mining communities in Africa
Category:Extractive Industries Transparency Initiative
Category:Chemical elements with hexagonal close-packed structure
Category:Native element minerals

حوالا