فاسفورس

فاسفورس (Phosphorus) هڪ ڪيميائي تَت آهي. ھن جو نشان "P" ۽ ايٽمي نمبر "15" آهي. فاسفورس جون سڀئي عنصري شڪلون انتهائي رد عمل واريون آهن ۽ تنهن ڪري، اها فطرت ۾ ڪڏهن به خالص حالت ۾ نه مليو آهي. تنهن هوندي به هن کي مصنوعي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو. اڇو فاسفورس ۽ ڳاڙهو فاسفورس، ٻه سڀ کان عام ايلوٽروپ آهن.

هن جو واحد مستحڪم آئسوٽوپ، 33P سان گڏ زمين جي ڪرسٽ ۾ هن جي موجودگي، عام طور تي فاسفيٽ پٿر جي طور تقريبن %0.1 آهي. هن جي مکيه آڪسائيڊيشن حالتن (+5، +3، -3) سان، نڪٽوجين (pnictogens) خاندان جو ميمبر، فاسفورس نامياتي ۽ غير نامياتي مرڪبن جو هڪ وسيع  سلسلو ٺاهيندو آهي.

سال 1669ع ۾ هينيگ برانڊ پاران الڳ ڪيل، اڇو فاسفورس، هڪ آئسوٽوپ هو. ان کي سائنسي برادري جي هڪ عنصر جي قديم زماني کان وٺي، پهرين دريافت طور نشان لڳايو ويو. هن جو نالو فاسفورس، يوناني ڏندڪٿا ۾ صبح جي تاري جي ديوتا جي حوالي سان، اڇي رنگ جي فاسفورس جي آڪسيجن جي سامهون اچڻ تي، هن جي هلڪي چمڪ سان آهي. اصطلاح  فاسفوريسينس،  روشني ۾ چمڪن جي صلاحيت، اصل ۾ ڪيميليوسينس آهي، جيڪا هن جي آڪسيڊيشن جي ڪارڻ هوندي آهي ۽ اها اڇي فاسفورس پاڻ جي هڪ خاصيت نه آھي. ان جي تمام تيزي سان سڙن جي اها خاصيت اڇي فاسفورس جي نمائش کي تمام خطرناڪ بڻائي ٿي، جڏهن ته ان جي ٻرندڙ ۽ پائروفوريسيٽي کي باهه ڏيندڙ شين جي صورت ۾ هٿيار بڻائي سگهجي ٿو. ڳاڙهو فاسفورس ۾ اها سڙن جي رفتار گهٽ هوندي  آهي، جن ڪري هن کي ماچس ۽ ٻئي اهڙي شين ۾ فوري سڙن تي روڪ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي.  

فاسفورس جي گهڻي صنعتي پيداوار فاسفيٽ تي ٻڌل ڀاڻن لاءِ فاسفورڪ تيزاب جي تياري لاء فاسفيٽ پٿر جي کان ڪني لاء آهي. فاسفورس ٻوٽن لاءِ هڪ ضروري ۽ اڪثر محدود ردعمل ڪندڙ غذائي جز آهي. جئين ته مٽي ۾ هن جي قدرتي سطح عام طور تي فاسفورس چڪر ذريعي، برقرار رکي ويندي آهي. اهو مٽي، جيڪا حد کان وڌيڪ پوکين مان گذري ٿي، جي افزودگي لاءِ محدود عمل ڪندڙ عامل آهي ۽ نتيجي طور، اها ڀانوڻ جديد زراعت لاءِ اهم آهن. چين، مراکش، آمريڪا ۽ روس 2024ع ۾ فاسفيٽ معدنيات جا وڏا پيدا ڪندڙ هئا ۽ اندازي مطابق، ان ۾ صرف مراڪش جو حصو، دنيا ۾ استعمال لائق فاسفيٽ ذخيرن جو 65 سيڪڙي کان وڌيڪ هو. فاسفورس جي مرڪبن جي ٻين استعمالن ۾ جراثيم ڪش، غذا جي صنعت ۾ اضافي جزو ۽ ڊٽرجنٽ شامل آهن. 

فاسفورس زندگي جي سڀني ڄاتل سڃاتل شڪلن لاءِ، گهڻو ڪري آرگانوفاسفيٽ (Organophosphate)، نامياتي مرڪب جن ۾ فاسفيٽ آئن، 3-(PO4) هڪ فنڪشنل گروپ طور شامل هوندو آهي، ضروري آهي. انهن ۾ ڊي اين اي، آر اين اي، اي ٽي پي ۽ فاسفو لپڊ، پيچيده مرڪب جيڪا سڀني جيو گهرڙن جي ڪم ڪرڻ لاءِ بنيادي آهن، شامل آهن. هڏن ۽ ڏندن جو مکيه جزو معدنيات،  بون منرل (bone mineral)، جيڪو هائيڊروڪسئٽائٽ جو هڪ تبديل ٿيل روپ آهي، پاڻ هڪ فاسفورس معدنيات آهي.

تاريخ
خاصيتون
مرڪب 
حياتياتي ڪردار
فاسفورس چڪر
پيداوار 
ايپليڪيشن
خطرا
پڻ ڏسو
 ڪيميائي عنصرن جي فهرست

ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:فاسفورس
زمرو:نڪٽوجين
زمرو:ڪيميائي تت
Category:Reactive nonmetals
Category:Polyatomic nonmetals
Category:Dietary minerals
Category:Pyrotechnic fuels

حوالا