آئيوري ڪوسٽ

آئيوري ڪوسٽ  جنھن کي '"ڪوٽ ڊي آئیوور:(Côte d'Ivoire) جي نالي سان به سڃاتو ويندو آهي ان جو سرڪاري نالو "ريپبلڪ آف ڪوٽ ڊي آئیوور" (Republic of Côte d'Ivoire) آهي."Ivory Coast" is pronounced: .
"Côte d'Ivoire" is pronounced: (  . See:  اھو ھڪ خودمختيار ملڪ آهي ۽ اولھ آفريڪا ۾ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ ياموسوڪرو آھي پر معاشي گادي جو هنڌ عابدجان اٿس جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر پڻ آهي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھ ۾ گني ۽ لائبيريا سان، اتر ۾ برڪينافاسو ۽ مالي سان  ۽ اوڀر ۾ گھانا سان لڳن ٿيون. ان جي ڏکڻ ۾ ايٽلانٽڪ سمنڊ سان گني جي نار واقع آهي. ھن ملڪ جي سرڪاري ٻولي فرينچ آهي. 

ھن ملڪ کي 1893ع ۾ فرانس پنھنجي ڪالوني بڻايو ۽ 1960ع ۾ فيلڪس ھوفوئي بوئني جي قيادت ۾ فرانس کان آزاد ٿيو. ھوفوئي بوئني سال 1993ع تائين ملڪ جو سربراھ رھيو. ھي ملڪ 2002ع کان 2007ع تائين مذھبي بنيادن تي پھرين گھرو ويڙھ مان گذريو.  وري سال 2010ع کان 2011ع تائين ملڪ ٻيون دفعو گھرو ويڙھ جو شڪار ٿيو.Loi no 2000-513 du 1er août 2000 portant constitution de la République de Côte d’Ivoire, Journal officiel de la République de Côte d’Ivoire, no 30, Abidjan, jeudi 3 août 2000, p. 529–538 ھي بااختيار صدر وارو ملڪ آهي. ھن ملڪ ۾ ڪوڪا ۽ ڪافي جي پيداوار ڪثرت سان ٿئي ٿي.

ملڪ جو نالو

پندرهين ۽ سورھين صدي عيسويءَ ۾ پورچوگيزي ۽ فرانسيسي واپارين آفريڪا جي اولھندي سامونڊي ڪناري کي واپار جي جنسن جي مطابق چئن حصن م ورھائي چار واپاري جنسن جا نالا ڏنا جن ۾ ھڪ عاج (ivory)  سان منصوب ڪيو ويو جيڪو اپر گني ۽ لوئر گني وچ ۾ واقع ھيو. موجوده آئيوري ڪوسٽ جو نالو ان ڪناري جي نالي تان پئجي ويو ھڪ ڪناري جو نالو پيپر ڪوسٽ (مرچن وارو ڪنارو 🌶️) جنھن کي گرين ڪوسٽ (اناج وارو ڪنارو) پڻ سڏيندا ھئا جيڪو ھن وقت لائبيريا وارو ڪنارو آھي. ٽيون ڪنارو گولڊ ڪوسٽ (سون وارو ڪنارو)  جيڪو ھن وقت گھانا وارو ڪنارو آھي ۽ چوٿون سليو ڪوسٽ (غلامن وارو ڪنارو) ھيو جيڪو ھن وقت ٽوگو، بينن ۽ نائيجيريا وارو ڪنارو آھي  


 ملڪ اھو نالو فرانس جي قبضي ۾ برقرار رکيو ۽ 1960ر ۾ آزادي حاصل ڪرڻ بعد پڻ برقرار رکيو

تاريخ


يورپين جي ھتي آمد کان پھريان موجوده آئيوري ڪوسٽ پنج بادشاھتن ۾ ورھايل ھو. ان جي وچولي ۽ اترئين حصي ۾  مسلمانن جي جولا  نسل جي ماڻھن جي ڪانگ ايمپائر ارڙهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ قائم ٿي. ڪانگ ايمپائر خوشحال زراعت جو مرڪز ھئي. 1895ع ۾  واسوئلو ايمپائر جي ساموري توري 
ڪانگ شھر تي حملو ڪري قبضو ڪيو. جيامان واري ايبرون ماڻھن جي بادشاھت پندرهين صدي عيسويءَ ۾ قائم ٿي جن بوندوڪو جي ماندي ماڻھن ۾ پنھنجو غلبو قائم رکيو. بوندوڪو اسلام ۽ تجارت جو وڏو مرڪز ٿي ويو. ان بادشاھيءَ ۾ قرآن جا عالم اولھ آفريڪا جي ڪنڊ ڪڙڇ جي شاگردن جي ڌيان جو مرڪز ٿي ويا. اگني بادشاھتن جي حاڪمن جي وارثن آئيوري ڪوسٽ جي آزادي بعد پنھنجي الڳ سڃاڻپ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. 1969ع جي پڇاڙيءَ ۾ سانوي آئيوري ڪوسٽ کان ڌار ٿي خودمختيار بادشاهت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي يورپين مان پورچوگيزين اولھ آفريڪا جو پھريون بحري سفر 1482ع ۾ ڪيو. اولھ آفريڪا جي پھرين فرانسيسي آبادي موجوده سينيگال جي سينٽ لوئيس ۾  سترھين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ قائم ٿي. ان ئي دور ۾ نيدرلينڊز جي ڊچن ڊاڪر کان ڪجهه فاصلي تي گوري ٻيٽ تي واقع فرينچ آبادي تي قبضو ڪيو.
1637ع ۾ فرينچ عيسائي تبليغي مرڪز گولڊ ڪوسٽ تي قائم ڪيو ويو جيڪو ھن وقت موجوده گھانا جو علائقو آهي. فرانس ھن سرزمين تي ارڙھين صدي جي وچ کان اڳ باقائده قابض نہ ٿي سگھيو ھو پر 44-1843ع ۾  فرانس جي ايڊمرل لوئيس ايڊورڊ بوئٽ وليمز گرينڊ باسم جي بادشاھن سان عھدناما ڪيا جن تحت انھن جون بادشاھتون فرانس جون تابعدار بڻجي ويون. سامونڊي ڪناري جي معاشي مشغولين يورپين جي 
اندروني علائقن جي مفادن خاص طور تي نائيجر ندي ۽ سينيگال ندي جي وچ وارن علائقن ۾ مفادن کي وڌائي ڇڏيو.


فرانس مقامي حاڪمن سان واپار وڌائڻ جا معاھدا ڪري علائقي ۾ پنھنجي غلبي کي وڌائيندو ويو. ان سامونڊي ڪناري تي غير فرانسيسي واپارين کي روڪڻ لاءِ ۽ اندروني علائقن مان ٿيندڙ فرانسيسي آبادي تي حملن کي روڪڻ لاءِ پنھنجا بحري اڏا قائم ڪيا. فرينڪو پروشيائي جنگ ۾ 1871ع ۾ فرانس جي شڪست ۽ فرانس جي صوبي اَلزَاس لُورِين جي جرمني ۾ شامل ٿي وڃڻ ضم ٿيڻ سان فرانس جي حڪومت کي ڪالونيون وڌائڻ واري خواھش تان دستبردار ٿيڻو پيو ۽ اولھ آفريڪا جي واپاري ٿاڪن مان آئيوري ڪوسٽ جي علائقن سميت پنھنجون فوجي گيريژنون واپس ڪري انھن کي اتان جي مقامي واپارين جي رحم ڪرم تي ڇڏڻو پيو. 1886ع ۾ فرانس پنھجي مضبوط قبضي جي دعوا جي حق ۾ ٻيھر اولھ آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي واقع واپاري ٿاڪن تي سڌو سنئون ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ اندروني علائقن جي کوجنا جي پروگرام کي تيزيءَ سان اڳتي وڌايو. 1887ع ۾ ليفٽيننٽ لوئي گسٽاف بنگر آئيوري ڪوسٽ جي  علائقن جي کوجنا لاء ٻن سالن جو سفر شروع ڪيو. سفر جي خاتمي وقت ھي چار عھدناما ڪري چڪو هو جن تحت آئيوري ڪوسٽ جي اندر فرانس جون تعبيدار رياستون قائم ٿي ويون.


1880 جي ڏھاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ فرانس آئيوري ڪوسٽ جي ساحلي علائقن تي مڪمل قبضو ڄمائي چڪو ھو ۽ 1889ع ۾ برطانيا ان جي آئيوري ڪوسٽ جي ان علائقن تي حاڪميت کي تسليم ڪري ڇڏيو. 1893ع ۾ آئيوري ڪوسٽ فرانس جي ڪالوني بڻجي ويو ۽ ڪيپٽن بنگر ان جو گورنر مقرر ٿيو. فرانس ڪافي، ڪوڪا، ڪيلي  ۽ ناريل جي تيل وارن فصلن کي فروغ ڏنو. ملڪ ۾ بيوروڪريسي ۾ رڳو فرانسيسي شامل ھيا. انھن فصلن جو ٽيون حصو مالڪي ۾ فرانس جا شھري پڻ شامل ھيا . پوکي لاء جبري پورهئي وارو نظام رکيو ويو.


ملڪ ۾ فرينچ آبادي جي اضافي جي ڪجهه ھنڌن تي مقامي ماڻھن طرفان مزاحمت پڻ ٿي جنھن ڪري فوجي نفرين ۾ اضافو ڪري اندروني علائقن ۾ نيون چوڪيون قائم ڪيون ويون. مزاحمت ۾ سڀ کان وڏو نالو ساموري توري جو ھيو جنھن 1880 ۽ 1890 واري ڏھاڪن ۾ ڀر وارن علائقن کي فتح ڪري، غلامي کي بحال ڪري، واسوئلو ايمپائر جو بنياد وڌو جيڪا اڄوڪي دؤر جي مالي، گني، بورڪينا فاسو، ۽ آئيوري ڪوسٽ تائين ڦھلجي چڪي ھئي. فرانس نيٺ کيس شڪست ڏئي 18998ع ۾ گرفتار ڪري ان جي ايمپائر جو خاتمو آندو. 1904ع کان 1958ع تائين آئيوري ڪوسٽ فرينچ ويسٽ آفريڪا جي وفاق جو حصو رھيو.

آزاد آئيوري ڪوسٽ
ٻي جنگ عظيم ۾ فرانس سان وفاداري جي سلي م فرانس آفريڪا جي ڪالونين جي رھاڪن کي فرانس جي شھريت ڏئي کين سياسي ۽ معاشي حق ڏنا.


 فيلڪس ھوفوئي بوئني بوئلي قبيلي جي سردار جو پٽ ھيو جيڪو خودمختيار آئيوري ڪوسٽ جو باني ٿيو. 1944 ۾ ھن ڪالوني واري فرينچ آبادگارن جي حمايت واري پوکي جي پاليسي جي رد ۾  ڪوڪا جي پوک ڪندڙن جي زرعي ٽريڊ يونين جوڙي ھئي. ھوئفوئيٽ بوئني جلد ئي مشھوري ماڻي ۽ پيرس جي فرينچ پارليامينٽ جو رڪن ٿي ويو. سال کن بعد فرانس  جبري پورهئي کي منسوخ ڪري ڇڏيو. ھوئفوئيٽ بوئني فرينچ حڪومت سان مضبوط تعلقات قائم ڪيا ڇوتہ سندس خيال مطابق ان طريقي سان ئي آئيوري ڪوسٽ کي فائدو ملي سگھيو پئي. فرانس کيس وزير مقرر ڪيو. ھوفوئي بوئني پھريون آفريڪي ھيو جنھن کي يورپ جي ڪنھن حڪومت ۾ وزير مقرر ڪيو ويو. 1956ع ۾ اوورسيز ريفارم ايڪٽ ذريعي فرانس جي حڪومت کوڙ اختيار فرينچ ويسٽ آفريڪا جي حڪومتن جي حوالي ڪيا ۽ ووٽن جون باقي نابرابريون بہ ختم ڪري ڇڏيون. 1958ع ۾ آئيوري ڪوسٽ فريچ ڪميونٽي جو خودمختيار رڪن ٿي ويو. 1960ع ۾ ھن ملڪ آزادي ماڻي ۽ ان وقت اھو فرينچ ويسٽ آفريڪا جو سڀ کان وڌيڪَ خوشحال ملڪ ھيو. فرينچ اولھ آفريڪا جي برآمدن ۾ 40 سيڪڙو آئيوري ڪوسٽ جو حصو ھيو. ھوفوئي بوئني ملڪ جو پھريون صدر ٿيو. ھن جي دور حڪومت ۾ زرعي پيداوار ۾ خاطر خواهه اضافو ٿيو ۽ ھن آبادگارن  کي زرعي جنسن جي اگھن ۾ اضافو آڻي فائدو ڏنو ، ڪافي جي پيداوار ۾ اضافو آيو. برازيل ۽  ڪولمبيا بعد آئيوري ڪوسٽ دنيا جو ٽيون نمبر وڏو ڪافي پيدا ڪندڙ ملڪ ٿي ويو. 1979ع تائين ملڪ ڪوڪا جي پيدوار ۾ دنيا اندر پھرہن صف جي ملڪن ۾ شامل ٿي چڪو ھو. پائين ايپل ۽ ناريل جو تيل جي برآمد ڪندڙ وڏن ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ھوفوئي بوئني پنھنجي ڳوٺ يامسوڪرو کي ملڪ جي سياسي گادي جي هنڌ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ھي ھڪ پارٽي جي حڪمراني واري نظام تحت لاڳيتو ملڪ جو حڪمران رھيو. 1990 ۾  سوين سرڪاري ملازمن ھڙتال ڪري ڇڏي جنھن جي حمايت شاگردن ادارن ۾ ڪرپشن خلاف احتجاج ذريعي ڪئي. سياسي تحريڪ حڪومت کي ڪثير جماعتي نظام لاڳو ڪرڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. 1993ع ۾ ھوفوئي بوئني وفات ڪري ويو. مرڻ کان اڳ ھن قيادت جي وارثي لاء ھينري ڪونان بيدي جو نالو ڏنو. آڪٽوبر 1995ع ۾ بيدي وڏي اڪثريت سان چونڊون کٽي آيو ۽ ھن معيشت ۾ افراط زر ۽ پرڏيھي قرض ۾ ڪمي آڻي ڪجهه بھتري آندي.


1999ع جي آخر ۾ بيدي فوج مان پنھنجن مخالفن کي نيڪالي ڏني. ساڳي سال فوج جي ھڪ ناراض گروھ ان خلاف بغاوت ڪري فوجي انقلاب برپا ڪيو. بيدي ملڪ ڇڏي فرانس ڀڄي جلاوطن ٿي ويو. جنرل رابرٽ گيئي اقتدار ۾ آيو. نئين قيادت بدعنواني ۽ سوين ۾ لاٿ آندي ۽ سادگي جي پاليسي اختيار ڪئي. جولاء 2000 ۾ ملڪ ۾ نئين آئين جو نفاذ ٿيو جنھن م صدر جي اميدوار لاء آئوري قوميت لازمي ھجڻ جو شرط شامل ڪيو ويو. آڪٽوبر 2000 ۾ صدارتي چونڊ ٿي. لران گيبگبو چونڊ کٽي ملڪ جو صدر ٿيو.  الاسن وتاھا  کي آئيوري ڪوسٽ جي سپريم ڪورٽ سندس بورڪينا فاسو جي قوميت ھجڻ ڪري نااھل قرار ڏنو. ملڪ ۾ فساد وڌي ويا.

گھرو ويڙھ
19 سيپٽمبر 2002 تي صدر لران گيبگبو اٽلي ويل ھيو تہ پوئتي ھٿياربند ويڙھ شروع ٿي وئي. جنگبندي بعد فرانس ڌرين جي جنگبندي وارين حدن کي برقرار رکڻ لاءِ پنھنجي فوج موڪلي 


جنوري 2003 ۾ گيبگبو ۽ باغي اڳواڻن وچ ۾ ٺاھ ٿيا ۽ انھن قومي اتحاد واري حڪومت قائم ڪئي پر اھا ڪمزور حڪومت رھي ۽ ڌرين ۾ ٻيھر ويڙھ شروع ٿي وئي.

 150px  180pxالاسن وتاھاصدر ڊينيئل ڪابلان ڊنڪنوزيراعظم 2010 کان 2017ع تائين

صدارتي چونڊون جيڪي 2005 ۾ڻٿيڻ کپنديون ھيون آھي ملتوي ٿي 2010 ۾ وڃي ٿيون جن ۾ الاسن وتاھا صدر چونڊجي آيو ۽ ساڳي سال ڊينيئل ڪابلان ڊنڪن وزيراعظم چونڊجي آيو چونڊ نتيجا تڪراري ٿي ويا گيبگبو جي حامين ان جي چونڊ کٽڻ جي دعوا ڪئي ۽ باغين واري علائقي ۾ ڌانڌلي جا الزام لڳايا پر اقوام متحده جي مبصرن انھن الزامن جي تصديق نہ ڪئي. ھڪ دفعو ٻيھر گھرو ويڙھ جو انديشو وڌي ويو. گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل ھڪ قرارداد ذريعي الاسن وتاھا جي حق ۾ چونڊ کي تسليم ڪيو"Final Communique on the Extraordinary Session of the Authority of Heads of State and Government on Cote D’Ivoire" , Economic Community of West African States (ECOWAS), 7 December 2010..


چونڊ نتيجي جي ان تڪرار ھڪ دفعو ٻيھر گھرو ويڙھ کي جنم ڏنو
ملڪ جي آبادي گھرو ويڙھ ۾ بي حد متاثر ٿي پھرين گھرو ويڙھ  2004ع جي پڇاڙيءَ ۾ ختم ٿيڻ بعد ملڪ ٻن حصن ۾ ورھايل رھيو. اتريون حصو باغين واري نئين فورس وٽ رھيو باقي حصو پراڻي گيبگبو واري فوج وٽ رھيو. 2010 جي چونڊ ۾ گيبگبو اتر واري اميدوار الاسن وتاھا کان ھارائي ويو.
2 ڊسمبر 2010 تي ملڪ جي اليڪشن ڪميشن جي پڌرائي مطابق الاسن وتاھا %54 سيڪڙو ووٽ کنيا جڏھن تہ مقابلي ۾ ھارائندڙ گيبگبو %46 ووٽ حاصل ڪيا. گيبگبو جي حامي آئيني ڪائونسل ان اعلان کي مسترد ڪري ڇڏيو ۽ ملڪ جون زميني ۽ فضائي سرحدون ھر قسم جي چرپر کان بند ڪري ڇڏيون.
گڏيل قومن ۽ فرانس جي فوجين گيبگبو جي خلاف فوجي ڪاروائي شروع ڪئي. گيبگبو 11اپريل 2011 تي پنھنجي رھائش گاھ تان گرفتار ڪيو ويو.ملڪ ان ٻين گھرو ويڙھ م شديد تباھي جو شڪار ٿي چڪو ھو جنھن بعد الاسن اوتاھا ملڪ کي متحد ڪرڻ ۽ معيشت جي بحالي لاء  بھتر ڪردار ادا ڪيو. 

گيبگبو تي انٽرنيشنل ڪرمنل ڪورٽ، ھيگ ۾ جنوري 2016ع م مقدمو هلايو ويو. ڪورٽ کيس مشروط آزادي ڏيندي جنوري 2019 ۾ بري ڪري ڇڏيو کيس بيلجيئم کان ٻاھر وڃڻ تي پابندي وڌي 

سياسي نظام 

ھن ملڪ جي حڪومت جون ٽي شاخون آهن: انتظامي عملداري، قانونسازي  ۽ عدليه. پارليامينٽ ٻہ ايواني آھي جن ۾ ان سڌي طرح چونڊجي ايندڙ سينيٽ ۽ قومي اسيمبلي. قومي اسيمبلي ھيٺيون ايوان آھي جنھن جا 225 رڪن آھن جن جي چونڊ پنجن سالن لاءِ ٿيندي آهي. 1983ع کان آئيوري ڪوسٽ جو سياسي گادي جو هنڌ يامسوڪرو شھر آھي ۽ عابدجان  ملڪ جو انتظامي مرڪز آھي. پرڏيھي سفارتخانن جو وڏو تعداد عابد جان ۾ واقع آهي.
انتظامي ورهاست

2011ع کان ھي ملڪ 12 ضلعن ۽ 2 ضلعن جي برابر شھرن ۾ ورھايل آھي. ضلعا وري وڌيڪ 31 ريجنن ۾ ورھايل آھن، جيڪي وري 108 ڊپارٽمينٽن ۾ ورھايل آھن، جيڪي وري 510 پريفيڪچرن ۾ ورھايل آھن  جن ۾ ڳوٺ واقع آھنGeopolitical Entities, Names, and Codes (GENC) second edition

آئيوري ڪوسٽ جي ضلعن، ريجنن جو ذڪر انھن کي صدر مقامن سميت ھيٺ ڏجي ٿو:
نقشو#.ضلعوضلعي صدر مقامريجنريجن جو صدر مقامآبادي آئيوري ڪوسٽ جي شماريات جو ادارو1عابد جان (ضلعي خودمختيار عابد جان)4,707,4042باس ساسندرہ ضلعوسان پيڊروگبوڪلي ريجنساسندرہ400,798ناوا ريجنسَوئُبرَي1,053,084سان پيڊرو ريجن  سان پيڊرو826,6663ڪوموئي ضلعو ابينگوئرواِنڊَينِئَي جُوئابِلنابينگوئرو560,432ڏکڻ-ڪوموئيابوئيسو642,6204ڊنگلي ضلعو اَودِئَينِي فولون ريجنمِنِگنَان96,415ڪبادئوگواودئيني 193,3645گوھ جيبوئا ضلعو گئگنوئاگوھگئگنوئا876,117لوھ جيبوئاديوو729,1696لڪ ديمبوڪروبيليئر ريجنيامسوڪرويامسوڪرو بيليئر ريجن ۾ واقع آهي پر شھر ان ۾ ناھي.346,768افئودائوڪرو311,642مورونوئو ريجنبونگوئانو352,616اين زي ريجنديمبوڪرو247,5787ليگونز ضلعودبئوايگنيبي تيئاسااگبوول606,852گرينڊس پونٽسدبئو356,495لا ميايڊزوپي514,7008مونٽيگنيس ضلعو مئن ڪيولريگئيگلو459,964گئيموندوئيڪوئي919,392ٽانڪپيمئن992,5649سساندرا- مراھوئي ضلعو دالوئاھائوٽ سساندراڊالوئا1,430,960ماراھوئيبوئافلي862,34410ساوانيس ضلعوڪورھوگوبيگوئيبائونديالي375,687پوروڪورھوگو763,852ٽڪولوگوفرڪيسيڊوئگو467,95811 وئلي ڊو بنڊاما بوئاڪَيگبيڪبوئاڪي1,010,849ھمبولڪاٽيئولا429,97712ووروبا ضلعوسيگئيلابَيرَي ريجنمانڪونو389,758بافنگ ريجنتوئبا183,047ووروڊوئگوسيگئيلا272,33413يامسوڪرو 355,57314زئنزان ضلعو بوندوڪوبوئنڪانيبوئنا267,167گونٽوئگوبوندوڪو667,185

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:آئيوري ڪوسٽ
زمرو:ملڪ
زمرو:آفريڪا جا ملڪ
زمرو:اولهه آفريڪا جا ملڪ
زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ
زمرو:اولهه آفريڪي ملڪن جي اقتصادي برادري
زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:فرانسيسي ڳالهائيندڙ ملڪن جي عالمي تنظيم جون ميمبر رياستون