ابن الهيثم

|alma_mater =
|notable_students =
| influences = ارسطو، اقليدس, بطليموس، گالن(Galen)، بنو موسي، ثابت ابن قرہ، الڪندي، ابن ساحل،
 ابو سهل القوحي
|اثر وجهيو: عمر خيام، تقي الدين محمد ابن معروف، ڪمال الدين الفارسي، ابن رشد، الخازني، راجر بيڪن، وٽيلو (Witelo) ۽ جان پيڪھم  (John Peckham) Kepler
| known_for = ڪتاب المناظر، ابھام ، الھيثم جو مسئلو، تجزيو.  ڪيٽاپٽرڪس(Catoptrics) 
,: "Ibn al-Haytham's groundbreaking studies in optics, including his research in catoptrics and dioptrics (respectively the sciences investigating the principles and instruments pertaining to the reflection and refraction of light), were principally gathered in his monumental opus: Kitåb al-manåóir (The Optics; De Aspectibus or Perspectivae; composed between 1028 CE and 1038 CE)." ھاراپٽر
, مون اليوژن, تجرباتي سائنس, 
سائنسي ميٿڊالاجي : "As a rigorous experimental physicist, he is sometimes credited with inventing the scientific method." وژيوئل پرسيپشن, ايمپريڪل ٿيوري آف پرسيپشن,
 جانورن جي نفسيات: "As shown earlier, Ibn al-Haytham was among the first scholars to experiment with animal psychology.
| footnotes =
}}



حسن بن ابن الھيثم (Hasan Ibn al-Haytham)، يورپ ۾ الهيزن (Alhazen) جي نالي سان مشھور اهي.Also Alhacen, Avennathan, Avenetan (etc.); the identity of "Alhazen" with Ibn al-Haytham al-Basri "was identified towards the end of the 19th century". () مڪمل نالو،  "Abu ʿAlī al-Ḥasan b. al-Ḥasan b. al-Hayt̲h̲am al-Baṣrī al-Miṣrī , was identified towards the end of the 19th century with the Alhazen , Avennathan and Avenetan of mediaeval Latin texts. He is one of the principal Arab mathematicians and, without any doubt, the best physicist.": "Ibn al-Haytham (d. 1039), 
 known in the West as Alhazan, was a leading Arab mathematician, astronomer, and physicist. His optical compendium, Kitab al-Manazir, is the greatest medieval work on optics." آهي، هڪ مسلم رياضي دان، طبعيات دان ۽ ماهر فلڪيات ھو.For the description of his main fields, see e.g.    ("He is one of the principal Arab mathematicians and, without any doubt, the best physicist.") ,  ("Ibn al-Ḥaytam was an eminent eleventh-century Arab optician, geometer, arithmetician, algebraist, astronomer, and engineer."),  ("Ibn al-Haytham (d. 1039), known in the West as Alhazan, was a leading Arab mathematician, astronomer, and physicist. His optical compendium, Kitab al-Manazir, is the greatest medieval work on optics.") کيس جديد بصريات جو ابو سڏيو ويندو آھي.

زندگيءَ جو احوال
ابو علي حسن ابن الھيثم 965 ۾ بصري ۾ پيدا ٿيو. کيس يورپ ۾ الھيزن جي نالي سان سڏيندا آهن.ھن بغداد ۾ تعليم حاصل ڪئي. نوجواني ۾ ئي کيس بصري ۾ سرڪاري نوڪري ملي. ھن لاء مشھور آھي تہ ھر سال مصر ۾ نيل درياء پاڻيءَ جي چاڙھ جي ڪري ٻوڏ ايندي هئي جنھن کي قابو ڪرڻ لاء ھن خليفي کي رٿ پيش ڪئي جيڪا منظور ڪئي وئي کيس قاھرہ موڪليو ويو. جڏھن ھن نيل درياء جو جائزو ورتو تہ اسوان لڳ درياءَ جو پيٽ 1.6 ڪلوميٽر ويڪرو ھو جنھن تي کيس اندازو ٿيو تہ موجود وسيلن ۽ ٽيڪنالاجي سان ڊيم ٺھڻ ممڪن ناھي جنھن ڪري ھن خليفي جي ڪاوڙ کان بچڻ لاءِ ديوانو ٿيڻ جو ناٽڪ ڪيو ۽ ٻارھن سالن تائين گھر ۾ نظربند رھيو جتي کيس اھم ڪم ڪرڻ يعني ڪتاب المناظر لکڻ  جو موقعو مليو.ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور ھن جي شاگردن ۾ فارڏ جي شھر سيمنان جو سرخاب (سھراب) ۍ ھڪ مصري شھزادو ابوالوفا مبشر ابن فاطق مشھور آھنSajjadi, Sadegh, "Alhazen", Great Islamic Encyclopedia, Volume 1, Article No. 1917; ان وقت ھن جو اھو گھر جامعہ الازھر جي لڳ واقع ھوFor Ibn al-Haytham's life and works,  recommends  ابن الھيثم 1040 ۾ وفات ڪئي.

سائنس لاءِ خدمتون
ھن کي بصريات جي سائنس (Optics) جو باني چوندا آهن. ھن جو اھم ڪم اک جي ڍانچي ۽ ۽ ان جي ڏسڻ جي عمل جو مطالعو ھيو. ھن  پاڇن ۽ عڪس جي عمل ذريعياھو ٻڌايو ته روشني شين سان ٽڪرجي سڌي لڪير وانگر سفر ڪندي اکين ۾ داخل ٿيندي آهي. ھن اھو ظاھر ڪيو تہ اکين جي نظر جيستائين اکين جي پردي تائين نہ ٿي پھچي تہ ھڪ غير فعال مظھر آھي. ھن اھو بہ ٻڌايو ته اقليدس ۽ بطليموس وارن جو اھو خيال صحيح ناهي تہ اکيون شعاع خارج ڪنديون آهن نہ ئي وري نظر اھڙن شعاعن مان نڪرندڙ آھي.ھن جي تحقيق مطابق  ھر رنگدار جسم جي ھر ان نقطي جيڪو روشني سان منور ٿئي ان مان  سڌي لڪير جيان روشني ۽ رنگ خارج ٿيندا آهن ۽ شين کي ڏسڻ لاءِ صرف اسان کي اکيون کولڻيون پونديون آهن تہ جيئن روشني اکين ۾ داخل ٿي سگھي. ھن ڏاند جي اکين تي تجربا ڪري ڏٺو تہ روشني ھڪ باريڪ سوراخ  يا پتلي مان اک ۾ داخل ٿيندي آهي ۽ ھڪ عدسي يعني لينز lense جي تي اچي پوء ھڪ حساس پردي تي پوندي آهي جنھن کي ھاڻي ريٽينا چون ٿا جيڪو اک جي پٺيان هوندو آهي .ھن مطابق اک بہ ھڪ عدسو يا لينز آھي.ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور؛ صفحو 33 ۽ 34

175px|thumb|ڪتاب المناظر جو لاطيني ٻولي ۾ ترجمو ٿيو اھڙي طرح محفوظ ٿي ويو . لاطيني ڪتاب جو ٻاھريون صفحو
ھن جو سڀ کان وڌيڪ نالي وارو ڪتاب المناظر (Book of Optics)  آھي جيڪو ستن جلدن تي مشتمل آهي جنھن ۾ ھن نور جو نظريو ۽ بصارت جو نظريو ڏنو جيڪي ھن کانپوءِ 650 سالن تائين غالب رھيا. ان ۾ ھن  روشنيءَ جي رخ مٽجڻ جو بہ جائزو پيش ڪيو. ھن ڪتاب يورپ جي پوء ايندڙ سائنسدانن کي ڏاڍو متاثر ڪيو جن ۾ فرانسس بيڪن بہ شامل ھو. ھي ڪتاب ھن 1011 کان 1021 تائين واري عرصي ۾ لکيو ھو. 1030 ۾ ھن A discourse on light نالي ڪتاب ۽ ٻيو On the light of the moon نالي ڪتاب پڻ لکيا.ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور، صفحو 34  ٔ۽ 35




حوالا

زمرو:بصريات
زمرو:سائنسدان
زمرو:شخصيتون
زمرو:طبيعياتدان