وارھ تعلقو

تاريخ

سن 1843ع ۾ ٽالپرن جي صاحبيءَ جو خاتمو ٿيو ۽ انگريزن جي عهد جي ابتدا ٿي جن انتظامي لحاظ کان سنڌ کي ٽن ضلعن : شڪارپور، حيدرآباد ۽ ڪراچي ۾ ورھايو. لاڙڪاڻي وارو سمورو علائقو شڪارپور کي ڏنائون. شهدادڪوٽ تعلقي جو ڪجهه حصو جيڪب آباد ۾ شامل هو. ڏوڪريءَ جو نالو ’لب درياھ‘ هو ۽ نصيرآباد تعلقو هو، جنهن ۾ موجوده وارھ تعلقو پڻ شامل آهي. انهن ڏينهن يعني 1885ع ڌاري تعلقي نصيرآباد جو مختيارڪار مرزا قليچ بيگ هو. ان وقت هن ڪاڇي واري علائقي ۽ ڏاڙهياري جبل جا انتظامي دورا ڪيا، ان دوران هڪ ڪتاب ”ڏاڙهياري جبل جو سير“ جي نالي سان لکيائين. ان سفر جو احوال نهايت دلچسپ انداز ۾ ڪيو اٿس. ڪتاب جي مطالعي مان ظاهر ٿو ٿئي ته هيءُ ڪتاب نصيرآباد ۾ ويهي لکيو اٿس، جيڪو انهيءَ سال ئي ڇپائي پڌرو ڪيائين. 1901ع ۾ لاڙڪاڻو ضلعو وجود ۾ آيو. جڏهن انگريزن ٽالپرن کان سنڌ کسي پنهنجي قبضي ۾ آندي، تڏهن ان وقت هنن سنڌ اندر ڪافي انتظامي تبديليون ڪيون. جن شهرن کي تعلقي يا سب ڊويزن جو درجو مليل هو، تن مان ڪن شهرن کي ضلعي جو درجو ڏنائون، ته ڪن کان وري اهڙيون سهوليتون ڦُري نَون اسرندڙ شهرن کي تعلقي جي حيثيت سان نوازيائون. جڏهن 1901ع ۾ هنن لاڙڪاڻي کي ضلعي جو درجو ڏنو، تڏهن لاڙڪاڻي ضلعي ۾ ڪيترائي تعلقا شامل ڪيائون. سال 1919ع جي سنڌ گزيٽيئر جي حوالي سان منظور ڪوهيار پنهنجي مضمون ۾ لکي ٿو ته:

اهڙيءَ ريت انگريزن انتظامي جوڙجڪ ۾ ڀَڃ گهڙ ڪري نصيرآباد کان تعلقي جي حيثيت کسي وارھ کي تعلقو ڪيائون. انگريزن جي وچ واري دور سال 1885ع ۾ مرزا قليچ بيگ نصير آباد تعلقي جو مختيار ڪار هو. جڏهن وارھ کي تعلقو بنايو ويو ته وري کيس وارھ جي مختيار ڪار طور سندس تقرر ڪيو ويو ۽ نصيرآباد کي وارھ تعلقي ۾ شامل ڪيو ويو.{ڊاڪٽر علي اڪبر “اسير” قريشي جو مضمون ”وارھ“ جو تاريخي ۽ تحقيقي پسمنظر، مھراڻ رسالو سال 2017, شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو} دين محمد ڪلهوڙو پنهنجي تصنيف ”قنبر- شهدادڪوٽ ضلعو (تاريخ جي وهڪري ۾)“ ۾ وارهه جي تاريخي قدامت ۽ بنياد تي لکي ٿو ته: ”هيءُ شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ آباد ٿيو. پر هيءُ شهر ڪنهن بادشاهه يا ڪنهن وڏي ماڻهوءَ ارادو ڪري ڪونه اڏايو هوندو، پر ڪن لاڏائو مالوند ماڻهن آباد ڪيو هوندو، جو پوءِ اڳتي هلي مشهور ٿيو.“{ڪلهوڙه، دين محمد (2011ع)، قمبر- شهدادڪوٽ ضلعو (تاريخ جي وهڪري ۾) صه 89، قمبر- شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي.} 
ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون ۾ سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين (جنهن ۾ وارھ به اچي وڃي ٿو). جي باري ۾ لکي ٿو:
”ٿڌ واري زماني جي حرارت ۾ ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ۽ ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهہ لک ايڪڙ تائين پهچائي ۽ ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن ۾ شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد (هالن جي ڀرسان)، شهدادپور، نوشهروفيروز،  خانڳڙھ (جيڪب آباد)، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو (رتو ديرو) ۽ وڳڻ شامل هئا.{پنهور، ايم.ايڇ ]1/1996ع[، ٽماهي ”مهراڻ“صہ 35، سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.} “
نئون خداآباد گهڻو پوءِ ميان سرفراز خان سال 1772ع/ 1186ھ ۾ ٻَڌايو. هن کان گهڻو اڳ ٻيا شهر اسري چڪا هئا، جيئن مٿين تحقيق مان پڌرو آهي. اهڙيءَ ريت ايم.ايڇ پنهور هنن شهرن جي اسرڻ ۽ قائم ٿيڻ جو تعين ڪري چڪو آهي، مطلب ته هنن ٻين شهرن جي اسرڻ يا قائم ٿيڻ سان پنهنجو سروڪار نه آهي، جو سندن گهرائيءَ ۾ وڃجي. منهنجو مقصد صرف ’وارهه‘ جي قائم ٿيڻ يا اُسرڻ بابت آهي. پنهور صاحب جي تحقيق مان پڌرو آهي ته ’وارهه‘ قديمي ۽ تاريخي شهر آهي، جيڪو ڪلهوڙن جي مٿئين مقرر ڪيل دور ۾ اسريو ۽ هوريان هوريان وڌي وڻ ٿيو. 1701ع کان 1718ع تائين ميان يارمحمد ۽ ميان يارمحمد کانپوءِ ميان نورمحمد جو دور ليکيو وڃي ٿو، ٿي سگهي ٿو ته وارهه ميان نورمحمد جي شروعاتي وقت ۾ قائم ٿيو هجي! باقي پنهور صاحب اِهو نه ٻڌايو آهي ته ’وارهه‘ جو شهر ڪهڙي ڪلهوڙي حاڪم جي وقت ۾، ۽ ڪهڙي سال ۾ قائم ٿيو. مٿي بيان ٿي آيو آهي ته هِتان سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو وَهندو هو، (جيئن نقشي مان ظاهر آهي)، جنهن جو پاڻي سڌو سنئون منڇر ڍنڍ ۾ وڃي ساهه پَٽيندو هو. هن وهڪري تي ڪيئي نوان شهرآباد ٿيا ۽ اسريا، جن مان ’وارهه‘ به هڪ آهي.{ڊاڪٽر علي اڪبر “اسير” قريشي جو مضمون ”وارهه“ جو تاريخي ۽ تحقيقي پسمنظر، مھراڻ رسالو سال 2017, شمارو 4, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو} ھن شھر کي تعلقي جو درجو 1901ع ۾ مليو.

آدمشماري

1 مارچ 1998 جي آدمشماري مطابق هن تعلقي جي آبادي  169,448 ھئي جيڪا 15 مارچ 2017 جي آدمشماري جي نتيجي مطابق وڌي 229,971 ٿي وئي. ان مان  69230 شھري آبادي ۾ ۽ باقي 160,734 ٻھراڙيءَ ۾ رھي پئي جيڪا ڪل آبادي جو 69.9 سيڪڙو آھي. تعلقي وارھ جي ڪل پکيڙ 750 ھم چورس ڪلوميٽر آهي  ۽ ان پکيڙ ۾ موجوده آبادي جي ڪثافت يا گھاٽائي 306 ماڻھو في ھم چورس ڪلوميٽر آھي. ھن علائقي ۾ آبادي جو واڌ جي شرح ۾ 2010 کان پوءِ گھڻو اضافو ٿيو آهي.

انتظامي ورھاست
وارھ تعلقي جي پکيڙ 1,75,803 چورس ايڪڙن تي مشتمل آهي جنھن ۾ 3 سرڪلون، 12 تپا ۽ 42 ديھون واقع آھنww.ndma.gov.pk › plansPDF
Kambar & Shahdadkot DRM Plan - NDMA.
وارھ تعلقي ۾ ٻائيتاليھ ديھون واقع آھن جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا  [سنڌ زمين ڊاٽ ڪام].

بلدياتي ورھاست 
10 يونين ڪاؤنسلون ۽ 3 ٽائون ڪاميٽيون آهن،

+ يونين ڪائونسل يونين ڪائونسل  يونين ڪائونسل  يونين ڪائونسل يونين ڪاؤنسل حمل چڪ آباد  يونين ڪاؤنسل ميرپور  يونين ڪاؤنسل جوڻاڻي يونين ڪاؤنسل وارھ  يونين ڪاؤنسل کنڊو  يونين ڪاؤنسل ڪلر يونين ڪاؤنسل نور آباد  يونين ڪاؤنسل آباد  يونين ڪاؤنسل لالو رائنڪ يونين ڪاؤنسل ياروديرو    

+ ٽائون ڪاميٽي ٽائون ڪاميٽي  ٽائون ڪاميٽي  ٽائون ڪاميٽي ٽائون ڪاميٽي وارھ  ٽائون ڪاميٽي گاجي کھاوڙ  ٽائون ڪاميٽي وڳڻ

تپا
وارھ تعلقي ۾ ڪل 12 تپا واقع آهن.
+  وارھ تعلقي جا تپاresultsBoard of Revenue, Sindh 
''' # تپو # تپو#تپو# تپو 1 تپو گاجي کھاوڙ   2 تپو حمل 3 تپو جوڳي 4تپو ميرپور 5 تپو لالو رائنڪ   6 تپو وڳڻ   7 تپو ايڊيشنل وڳڻ 8تپو جکر  9 تپو آباد  10  تپو حامد واھ  11 تپو ڪلر 12تپو وارھ 

ديھون
وارھ تعلقي ۾ ڪل 42 ديھون واقع آهن.
+  وارھ تعلقي جون ديھون
''' # ديھ # ديھ#ديھ# ديھ 1 اصحابو   2 آھون 3 بشارت ڪاڇڙي 4بشارت کھاوڙ 5 بڪيجاڻي   6 بند جاني   7 چڪ آباد 8چڪ فريدآباد 1  9 چڪ فريدآباد 2  10 آباد   11 چندني جاگير 12چڪ بشارت 13 گاجي کھاوڙ ديھ   14 ڳڙھي جاگير 15 ڳڙھي ماڪورو 16گل ٻرڙو 17 حمل ڪاڇڙي   18 حامد واھ   19 حسن ھوري 20جکر  21 جوڳي  22 جوڻاڻي   23 ڪلر 24کنڊو 25 لالو رائونڪ    26 مڪلاڻي 27 مڱڻيجا 28ميرپور 29 مرزاپور   30 نانگ دڙو   31 نواب ڪلھوڙو 32پيچوھا  33 پوٺو  34 صفر تونيو   35 سانھاري 36ٿرڙي ھاجران 37 ٿاڻو   38 ٺيٺ 39 عبيداڻي 40وڳڻ 41 وارھ   42 ياروديرو 

 حوالا 

زمرو:پاڪستان جا تعلقا
زمرو:سنڌ جا تعلقا