شاھ حسن بيگ ارغون

مرزا شاھ حسن بيگ ارغونپنهنجي والد شاهه بيگ جي وفات کان پوء سنڌ  ۾ ارغون گھراڻي جو ٻيون حاڪم بڻيو. سندس مسند تي ويھڻ جي رسم ماھ رمضان ۹۲۸ جي جي آخر ۾ ٿي ۽ عيد تي  ظهيرالدين محمد بابر  جي نالي سان خطبو پڙهيو ويو ۽ عيد جا ڏينهن اتي (نصرپور ۾) گذاريائين.. ڪتاب جو  نالو ؛  ترخان نامو مولف: سيد مير محمد بن جلال ٺٽوي؛مرتب: سيد حسام الدين راشدي؛ مترجم: ميرزا عباس علي بيگ ڇاپو؛ پهريون 1994ع ٻيو 2005ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو چوٽيهه سال سنڌ تي حڪومت ڪئي.

بابر وٽ ملازمت
ميرزا شاهه حسن اڃا ننڍو هو ته (921ھ) ڪنهن ڳالهه تان پنهنجي والد شاهه بيگ کان ڪاوڙجي، بابر بادشاهه ڏي ڪابل هليو ويو. جتي هن جي ملازمن ۾ داخل ٿيو. بابر جهڙو تجربيڪار ۽ عقلمند بادشاهه، شاهه حسن جي هوشياري ۽ عقلمندي کي ڏسي پنهنجي مصاحبن کي اڪثر چوندو هو ته:

شاديون ۽ اولاد

تاريخي ماخذن موجب، ميرزا شاهه حسن ارغون ٻه شاديون ڪيون. سندس پهرين شادي پنهنجي چاچي ميرزا محمد مقيم جي دختر ماهه بيگم سان ٿي، جيڪا سندس سڳي سؤٽ هئي. هن شادي مان هڪ نياڻي، چوچڪ بيگم ڄائي. چوچڪ بيگم جو نڪاح بعد ۾ ميرزا ڪامران سان ڪيو ويو. جڏهن ميرزا ڪامران حرمين شريفين جي سفر تي ويو، تڏهن چوچڪ بيگم پڻ ساڻس گڏ هئي. ميرزا ڪامران جي وفات کان لڳ ڀڳ ست مهينا پوءِ، چوچڪ بيگم پڻ اتي ئي وفات ڪئي ۽ حرمين شريفين ۾ دفن ڪئي وئي..
ميرزا شاهه حسن جي ٻي شادي گلبرگ بيگم سان ٿي، جيڪا مغل بادشاهه بابر جي امير مير خليفي جي دختر ۽ محب علي خان جي ڀيڻ هئي. بهرحال، زال مڙس جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ سبب ٻن سالن کان پوءِ هي شادي ختم ٿي وئي. ان کان پوءِ گلبرگ بيگم، مغل بادشاهه همايون سان نڪاح ڪيو ۽ تادمِ حيات سندس سنگ ۾ رهي. گلبرگ بيگم جي قبر دهلي ۾ واقع آهي..
ميرزا شاهه حسن کي هڪ فرزند، ميرزا ابوالمَنصور، ڄائو، جيڪو صرف ٻن سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. اهڙيءَ ريت ميرزا شاهه حسن جو ڪو به زنده نرينو وارث باقي نه رهيو..

ڄام فيروز ۽ ارغون–سما تڪرار (1524ع–1525ع)
شاهه بيگ ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي صورتحال ۾ تيزي سان تبديلي آئي. ڄام فيروز، جيڪو ان وقت سما حڪمران هو، ۽ ٺٽي جي ڪجهه حلقن طرفان شاهه بيگ جي وفات تي خوشيءَ جا اظهار ڪيا ويا. ارغون اميرن ۽ وزيرن انهن اظهارَن کي سياسي بغاوت ۽ ارغون اقتدار جي انڪار طور ورتو. نتيجي طور ميرزا شاهه حسن، گجرات ڏانهن وڃڻ بدران، ٺٽي تي چڙهائي ڪرڻ ۽ سما حڪمراني کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

ٺٽي مان ڄام فيروز جي پهرين پسپائي

ميرزا شاهه حسن جي اڳڀرائيءَ جي خبر ملڻ تي ڄام فيروز ٺٽي ۾ بيهي مقابلو ڪرڻ بدران شهر خالي ڪري ڇڏيو. هو درياهه پار ڪري پهريائين ڪيچ ۽ پوءِ ڪڇ (ڪڇھ) جي علائقي ڏانهن هليو ويو. ميرزا شاهه حسن بغير وڏي ميداني جنگ جي ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ شهر ارغون اقتدار هيٺ اچي ويو.
لشڪر گڏ ڪرڻ ۽ ٻيهر مقابلي جي ڪوشش
ٺٽو وڃائڻ کان پوءِ ڄام فيروز ڪڇ ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ سما، سنڌي ۽ ٻين ساٿين کي گڏ ڪري ٻيهر مقابلي جي ڪوشش ڪئي. هن چاچڪن ۽ راهمن جي علائقي ۾ وڏي لشڪر جي ترتيب ڏني، جنهن ۾ سوار ۽ پيادا شامل هئا. ان دوران ٺٽي ۾ به سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ پيدا ٿي.

ڄام فيروز سان فيصلائتي جنگ

ترخان نامي موجب، ڄام فيروز چاچڪن ۽ راهمن جي ڳوٺن تائين پهچي، لڳ ڀڳ پنجاهه هزار سوار ۽ پيادا سنڌي ۽ سمان گڏ ڪري ميرزا شاهه حسن ارغون خلاف جنگ جي تياري ڪئي. ان فوجي تياريءَ سبب ٺٽي ۽ ان جي آسپاس وڏي ڇڪتاڻ پيدا ٿي، جنهن جو اثر شهر ۾ شديد بيچيني ۽ هنگامي صورتحال جي صورت ۾ ظاهر ٿيو.
جڏهن مرزا شاھ حسن کي ڄام فيروز جي وڏي فوجي گڏجاڻيءَ جي خبر پهتي، تڏهن هن حڪمتِ عملي اختيار ڪندي پنهنجو لشڪر ٻن حصن ۾ ورهايو: هڪ حصو ٺٽي شهر جي حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو، جڏهن⁠ته ٻيو حصو درياهه عبور ڪري ڄام فيروز سان مقابلي لاءِ اڳتي وڌيو. ڪجهه منزلون طئي ڪرڻ کان پوءِ، ارغون لشڪر کي منظم ڪري اڳتي وڌايو ويو، جنهن دوران اوچتو مخالف فوج سامهون اچي ويئي.
تاريخي روايتن موجب، ڄام فيروز جي لشڪر ۾ شامل سنڌي ۽ سمان جنگ جي شروعات کان اڳ گھوڙن تان لهي، پنهنجا پٽڪا لاهي، چادرن جا پلاند ۽ ڪمربند هڪٻئي سان ٻڌي ميدانِ جنگ ۾ داخل ٿيا. اهو عمل مقامي جنگي روايتن مطابق، جان قربان ڪرڻ جي علامت سمجھيو ويندو هو.
ميرزا شاهه حسن، صورتحال جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، پنهنجي اميرن کي فتح جي اميد ڏياريندي لشڪر کي مڪمل حملو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ارغون فوج تيرن، ڪمانن ۽ ترارين سان تيز حملو ڪيو، جنهن سبب ڄام فيروز جي لشڪر ۾ ابتري پيدا ٿي وئي. صبح کان شام تائين سخت جنگ جاري رهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ويهه هزار ماڻهو مارجي ويا.
آخرڪار، ڄام فيروز کي شڪست ٿي ۽ هو ميدانِ جنگ ڇڏي گجرات ڏانهن هليو ويو، جتي هن پنهنجي حياتيءَ جا باقي ڏينهن گذاريا ۽ اتي وفات ڪئي. هن جنگ سان سنڌ ۾ سمن جي سياسي طاقت عملي طور ختم ٿي وئي ۽ ارغون اقتدار کي وڌيڪ استحڪام حاصل ٿيو.

بکر ۾ واپسي
ميرزا شاهه حسن اتان موٽي ٺٽي شهر ۾ منزل ڪري، فتح ۽ ڪاميابيءَ سان تغلق آباد ۾ قيام پذير ٿيو. ڇهن مهينن کانپوءِ،  بکر ھليو ويو.   شيخ ميرڪ پوراني، قنڌار مان سنڌ اچي سندس  ملازمت سان منسلڪ ٿيو.

ملتان ۽ آب جي فتح

ٻن سالن کان پوءِ، مرزا شاهه حسن 930هه ۾ ملتان فتح ڪرڻ جي ارادي سان وڏي لشڪر جي تياري ڪئي. 931هه جي شروعات ۾ هو سنڌ مان روانو ٿي ملتان ڏانهن وڌيو. جڏهن سندس لشڪر اُچ پهتو ته بلوچ ۽ لانگاهه قبيلن جا لشڪر مقابلي لاءِ نڪري آيا. ان وقت ملتان جي فوج مرزا شاهه حسن جي فوج کان عددي لحاظ کان ڪافي وڌيڪ هئي.
ٻنهي ڌرين وچ ۾ سخت ۽ ڊگهي لڙائي ٿي، جنهن کان پوءِ آخرڪار مرزا شاهه حسن کي فتح حاصل ٿي. لانگاهن جي فوج جو وڏو حصو مارجي ويو ۽ اُچ جو قلعو ارغونن جي قبضي ۾ اچي ويو. فتح کان پوءِ مرزا شاهه حسن اُچ جي قلعي ۽ عمارتن کي ڊاهڻ جو حڪم جاري ڪيو.
اُچ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ مرزا شاھ حسن ملتان جو گهيرو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪجهه وقت کان پوءِ ملتان پڻ فتح ٿي ويو. هو لڳ ڀڳ ٻه مهينا ملتان ۾ رهيو ۽ انتظامي معاملن کي ترتيب ڏنو. ان دوران دوست ميرزا ۽ خواجه شمس الدين کي ٻه سؤ سوار، هڪ سؤ پيادا ۽ هڪ سؤ توپچي ڏئي ملتان جو حاڪم مقرر ڪيو.
ان کان پوءِ مرزا شاهه حسن هڪ عرضداشت موڪلي ملتان جي فتح بابر بادشاهه جي حضور ۾ پيش ڪئي ۽ پاڻ بکر موٽي آيو. بکر ۾ ٿوري ترس کان پوءِ هو ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو ۽ سڀني معاملن کان مطمئن ٿي شهر ۾ داخل ٿيو.

ڄام کنگهار جي مزاحمت 
جھالار جي جنگ ۾ ڄام صلاح الدين جي شڪست ۽ شهادت کان پوءِ به سنڌ ۾ ارغون اقتدار خلاف مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي. ان جنگ ۾ امر امراڻي، جيڪو ڄام کنگهار جو ڀاءُ هو، پڻ مارجي ويو. ڪجهه تاريخي روايتن موجب، امر امراڻي جي قتل کي بعد واري مزاحمتي سرگرمين جو اهم سبب سمجھيو وڃي ٿوعبدالواحد آريسر ؛ سر ۾ سانجھي وير .  .
جھالار واري شڪست کان پوءِ، ڄام کنگهار جي قيادت هيٺ ڪجهه سنڌي قبيلن ارغونن خلاف ٻيهر گڏ ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. ذريعن ۾ اهو ذڪر ملي ٿو ته ڄام کنگهار، مرزا شاهه حسن سان سڌي تصادم جي تياري ڪئي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن ڄام کنگهار ۽ مرزا شاهه حسن وچ ۾ خط و ڪتابت جو به ذڪر ڪيو آهي، پر انهن خطن جو متن بنيادي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ نه آهي، تنهنڪري انهن کي روايتي بيان طور ڏٺو وڃي ٿو.
ان کان پوءِ ارغون فوج ۽ ڄام کنگهار جي حمايتي قبيلن وچ ۾ سنڌ–ڪڇ سرحدي علائقي ۾ مقابلو ٿيو. هيءَ ڪوشش به ارغون فوجي برتري سبب ڪامياب نه ٿي سگهي، ۽ ڄام کنگهار کي بچيل ساٿين سان واپس وڃڻو پيو. هن مرحلي کان پوءِ کليل ميداني جنگ بدران مزاحمت جي ٻين طريقن کي اختيار ڪرڻ جا اشارا مختلف ذريعن ۾ ملن ٿا.
بعد وارن سالن ۾ ڄام کنگهار سياسي طور سرگرم رهيو. جڏهن مرزا باقي کي ارغون دربار مان جلاوطن ڪيو ويو، تڏهن ڄام کنگهار کيس پناهه ڏني ۽ پنهنجي ڌيءَ جاڙيجي جي شادي مرزا باقي سان ڪرائي. هن شاديءَ مان مرزا مظفر ڄائو، جيڪو بعد ۾ بدين جو حاڪم ٿيو. مرزا مظفر جي قبر بدين ڀرسان قادري قبرستان ۾ موجود هجڻ جو ذڪر مقامي تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو.
ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته مرزا باقي جي سياسي اڀار ۽ ارغون اقتدار جي زوال ۾ ڄام کنگهار ۽ سندس خاندان جي حمايت اهم ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ مرزا باقي جي بعد واري حڪمراني بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن.
جھالار واري شڪست کان پوءِ، سنڌ ۾ ارغونن خلاف مزاحمت وڌيڪ منظم فوجي محاذ بدران منتشر ۽ غير مرڪزي صورت اختيار ڪندي رهي، جنهن جا مثال ارغون دور کان پوءِ مغل دور ۽ ان کان به اڳتي جي تاريخي بيانن ۾ اشارتي طور ملن ٿا.

آخري سال: بيماري ۽ سياسي انتشار

مرزا شاھ حسن جي زندگيءَ جا آخري سال شديد پريشانيءَ ۾ گذريا. فالج جي حملي سبب هو معذور ٿي ويو هو، ۽ حڪيمَن جي صلاح تي گهڻو وقت ٻيڙيءَ ۾ درياھ تي گذاريندو هو. نتيجي طور، ٺٽي جي مرڪزي انتظامي يڪجهتي ڪمزور ٿي وئي، درباري محفلون منتشر ٿي ويون، ۽ 959–960هه کان بغاوتون شروع ٿي ويون. اميرن ۾ اختلاف وڌيا ۽ حڪمران جي پنهنجي ساٿين ۾ بيزاري پيدا ٿي.

وفات، تدفين ۽ ارغون اقتدار جو خاتمو

مرزا شاھ حسن ارغون پنهنجي حياتيءَ جي آخري دور ۾ بکر ويو هو. ٺٽي ڏانهن واپسيءَ دوران، 12 ربيع الاول 961هه تي، ٺٽي کان لڳ ڀڳ ويهه ڪوهه پري علي پوٽن جي ڳوٺ وٽ وفات ڪيائين. ترخان نامي موجب، هن لڳ ڀڳ ٻٽيهه سال حڪومت ڪئي. سندس وفات کان پوءِ، ماهه بيگم ۽ شيخ عبدالوهاب لاش کي ٺٽي آڻي مڪلي جي ٽڪري تي ٻن سالن لاءِ بطور امانت دفن ڪيو. ٻن سالن کان پوءِ، ميرزا عيسيٰ ترخان، مير سيد علي شيرازي ۽ ماهه بيگم جي وساطت سان ميرزا شاهه حسن جو لاش مڪي معظمہ منتقل ڪيو ويو، جتي کيس پنهنجي والد شاهه بيگ ارغون جي قبر ڀرسان دفن ڪيو ويو. ترخان نامي موجب، ميرزا شاهه حسن 896هه ۾ ڄائو، لڳ ڀڳ 66 سال جي عمر ماڻي، ۽ 34 سال حڪومت ڪئي. ٻي روايت موجب، هو سومر، 12 ربيع الاول 962هه تي علي پوٽي پتڻ (تعلقو سيوهڻ) وٽ ٻيڙي ۾ وفات ڪري ويو. سندس لاش ٺٽي آندو ويو ۽ پهريائين مير احمد ولي جي حويلي ۾ درياهه جي ڪناري بطور امانت دفن ڪيو ويو. ٽن مهينن کان پوءِ مڪليءَ تي عمارت ٺهرائي ٻيهر دفن ڪيو ويو. ٻن سالن کان پوءِ، ميرزا عيسيٰ بيگ ترخان ۽ ٻين ارغون–ترخان اميرن جي موجودگيءَ ۾، ماتمي لباس سان، لاش کي ٻيهر مڪي معظمہ منتقل ڪيو ويو، جتي شاهه بيگ ارغون جي قبر جي اتر طرف دفن ڪيو ويو ۽ اتي هڪ عمارت پڻ تعمير ڪرائي وئي(ماخذ: تاريخ معصومي، ص 231.

تاريخِ وفات بابت اختلاف

ترڪ اميرالبحر سيدي علي رئيس، جيڪو ڏهين صدي هجريءَ جي ٽين چوٿائيءَ جي شروعات ۾ سنڌ آيو ۽ پنهنجي سفرنامي ۾ تفصيل لکيا، مرزا شاھ حسن جي وفات جي تاريخ سومر، 9 جمادي الاول 962هه (1 اپريل 1555ع) بيان ڪري ٿو، جيڪا ڪيترن محققن جي نظر ۾ وڌيڪ قرينِ قياس آهي. جڏهن⁠ ته مير معصوم بکري پنهنجي تصنيف ۾ سومر، 12 ربيع الاول 962هه لکيو آهي(ماخذ: تاريخ معصومي؛ سفرنامو سيدي علي رئيس). سيدي علي رئيس موجب، هو 20 ربيع الاول کان 15 شعبان 962هه تائين (پنج مهينا پنج ڏينهن) سنڌ ۾ رهيو ۽ هن ميرزا شاهه حسن، ميرزا عيسيٰ ترخان، ميرزا سلطان محمود ۽ ٻين اميرن سان ملاقاتون ڪيون. هن ترڪي ٻوليءَ ۾ ميرزا شاهه حسن جي تاريخِ وفات تي هڪ قطعو پڻ چيو، جيڪو بکر ۾ وزير ملا ياري ۽ ميرزا سلطان محمود بکري کي تحفن سان گڏ پيش ڪيو. سيدي علي رئيس شاعر به هو ۽ “ڪاتبي” تخلص اختيار ڪندو هو.

ترخان اقتدار جو آغاز

انهيءَ بدامنيءَ جي حالت ۾، محرم 962هه جي شروعات ۾ ميرزا عيسيٰ بيگ ترخان ٺٽي ۾ داخل ٿي شهر تي قبضو ڪيو. جيتوڻيڪ بعد ۾ ظاهري طور ميرزا شاھ حسن سان ربيع الاول 962هه ۾ صلح ٿي، پر عملي طور ٺٽي تي ترخان اثر قائم رهيو. ٿوري ئي عرصي بعد، ميرزا شاهه حسن سومر، 12 ربيع الاول 962هه تي وفات ڪري ويو. سندس وفات سان ارغون حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ ترخان خاندان جي حڪومت جو بنياد پيو. ترخان خاندان جو پهريون حڪمران مرزا عيسيٰ بيگ ترخان هو، جيڪو غره جمادي الاول 962هه تي تخت نشين ٿيو.

 حوالا