ڊيڪارٽ

ريني ڊيڪارٽ   "Descartes" entry in Collins English Dictionary. لاطيني ٻوليءَ ۾ ھن جو نالو ريناٽس ڪارٽيسيس جنھنجي صفت ڪارٽيسيس آھي.  ھي 31 مارچ 1596 ۾ پيدا ٿيو ۽ 11 فبروري 1650 ۾ وفات ڪيائين.پاڻ ھڪ فلسفي، رياضيدان ۽ سائنسدان ھيو. فرانس جي بادشاھت جو شھري ھوندي بہ ھن زندگيءَ جا 20 سال (1629 کان 1649 تائين) ھن ڊچ ريپبلڪ ۾ گذاريا جتي ھن ڊچ فوج ۾ بہ نوڪري ڪئي.  Nadler, Steven: The Philosopher, the Priest, and the Painter: A Portrait of Descartes. (Princeton University Press, 2015, )ول ڊيورنٽ لکي ٿو تہ: ڊيڪارٽ جديد زماني جي داخليت (Subjective) ۽ خياليت (Idealistic)  جو ابو هو. سندس فرانسسي پوئلڳن ۽ انگريز  دشمنن جي راءِ موجب سندن مرڪزي نڪتو آهي، شعور جي فوقيت يعني سندس خيال آهي ته ذهن پنهنجي پاڻ کي ٻي ڪنهن به شيءِ کان وڌيڪ تيزي سان ۽ سڌي طرح سڃاڻي ٿو. ٻاهرين دنيا بابت ان کي معلومات حَسن (Sensation)  ۽ ادراڪ (Perception)  ذريعي ٿئي ٿي. تنهن ڪري فلسفي کي شخصي نفس کان شروعات ڪرڻ گهرجي ۽ هنن لفظن ۾ پهريون دليل  پيش ڪرڻ گهرجي ”مان شڪ ڪريان ٿو، تنهن ڪري مان آهيان.“ (Cogito, ergo Sum) شايد هن شروعاتي نقطي ۾ جاڳرتا جي دور جي  انفراديت سمايل هجي، بلڪل ان ۾ آئنده جي فڪر  لاءِ ڪافي خيرو موجود هو. هاڻي علميت (Epistemology)  جي عظيم بازي شروع ٿي، جنهن ۾ ليبنيز (Leibnitz)، لاڪ (Loclce)، برڪلي (Berlceley)، هيوم (Hume) ۽ ڪانٽ (kant)  حصو ورتو. ٽن سئو سالن جي فلسفياڻي جنگ شروع ٿي وئي، جنهن جديد فلسفي کي هڪ طرف تحرڪ ۾  آندو، ته ٻئي طرف سندس تباهيءَ جو ڪارڻ بڻي ڪتاب جو  نالو ؛ فلسفي جي ڪهاڻي ليکڪ؛ ول ڊيورانٽ مترجم؛ محمد اڪرم انصاري ايڊيشن؛ ڇاپو پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو ..

 حوالا