يوگنڊا

يوگينڊا (Uganda)، سرڪاري نالو، "ريپبلڪ آف يوگينڊا"، اوڀر آفريڪا ۾ واقع ھڪ ملڪ آھي جنھن جي اوڀر ۾ ڪينيا، اتر ۾ ڏکڻ سوڊان، اولھه ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ڏکڻ-اولھه ۾ روانڊا ۽ ڏکڻ ۾ تنزانيا واقع آھن. ھن ملڪ جي ڏاکڻي پاسي جو وڏو حصو وڪٽوريا ڍنڍ تي مشتمل آهي جنھن جا باقي حصا تنزانيا ۽ ڪينيا ۾ آھن. يوگنڊا آفريڪا ۾ ڍنڍن جي سرزمين آھي ۽ نيل درياھہ جو طاس پڻ ھتي واقع آهي.

تاريخ
يوگينڊا جو نالو بوگنڊا بادشاھت مان نڪتل آهي جنھن ۾ ملڪ جو ڏکڻ پاسي وارو وڏو حصو گاديءَ جي هنڌ ڪمپالا سميت شامل ھيو. ٻہ ھزار سال پھرين ھتي جا ماڻھو شڪار تي گذران ڪندڙ ھيا پر 1700 سال اڳ بنتو ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ملڪ جي ڏاکڻي حصي ۾ ھجرت جي بعد انھن جي معيشت ۾ تبديلي آئي. ھتي ھڪ روايت مطابق ڪٽارا ايمپائر جي دور ۾ ھتان جي وڏين ڍنڊن وارا علائقا ان ايمپائر جو حصو ھيا جن ۾ وڪٽوريا ڍنڍ ۽ ٽانگانيڪا ڍنڍ سان گڏوگڏ البرٽ ڍنڍ ۽ ڪيوگا ڍنڍ جا علائقا شامل ھيا. سال 1894ع جي شروعات ۾ ھي ملڪ برطانيا جي بيٺڪ بڻايو ويو ۽ برطانيا ھن ملڪ جا انتظامي قانون ٺاھيا. 9 آڪٽوبر 1962ع ۾ برطانوي قبضي مان آزاد ٿيو. جنھن بعد گھرو ويڙھه جي ور چڙهي ويو. ان جي اتر واري علائقي ۾ جوزف ڪوني جي قيادت م "خدا جي مزاحمتي فوج" ذريعي بغاوت سبب حالتون خراب ٿي ويون ۽ لکين ماڻھو جنگ جو کاڄ ٿي ويا.
عرب واپاري ھن خطي ۾ ھندي سمنڊ مان اوڀرندي ساحل کان سال 1830ع ۾ اچڻ شروع ٿيا جن جي پٺيان ھتي 1860ع واري ڏھاڪي ۾ برطانوي کوجنا ڪندڙ نيل درياء جي پاڻي جي وسيلي جي تلاش ۾ اتي پھتا.Stanley, H. M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes,
  برطانوي اہنگليڪن تبليغي بوگنڊا جي بادشاھت ۾ تبليغ ڪرڻ لاء سال 1877ع ۾ پھتا جنھن بعد سال 1879ع ۾ فرانسيسي ڪيٿولڪ تبليغي ستي پھتا. سال 1888ع جي شروعات ۾ برطانوي حڪومت امپيريل برٽش ايسٽ آفريڪا ڪمپني کي واپاري معاھدہ شروع ڪرڻ لاء ڳالھيون ٻولھيون شروع ڪرڻ جي خاص منظوري ڏئي. سال 1886ع کان لاڳاتار بوگنڊا ۾ مسلمانن ۽ عيسائين ۾ ۽ بعد ۾ انگليزا-پروٽيسٽنٽ ۽ فرانسا-ڪيٿولڪ وارن وچ ۾ مذھبي فساد ھلندا رھيا. انھن فسادن کي منھن ڏيندي مالياتي بار ھيٺ امپيريل برٽش ايسٽ آفريڪا ڪمپني بوگنڊا جي قبضي کي جاري رکڻ کان لاچاري ظاھر ڪئي جنھن ڪري برٽش سرڪار نيل درياء واري رستي تي پنھنجي واپار جي مفادن جي تحفظ لاء سال 1894ع ۾  بوگنڊا ۽ ان جي اردگرد وارن علائقن کي ملائي يوگنڊا نالي ھڪ والاريل رياست (protractorate) قائم ڪئي. جنھن تي سال 1962ع تائين برطانيا پنھنجو قبضو برقرار رکيو. 1890ع واري ڏھاڪي ۾ برٽش انڊيا مان 32,000 مزدورن کي اوڀر آفريڪا ۾ آندو ويو جن ھتي ريلوي لائين تعمير ڪئي. انھن مان 6,724 مزدور واپس نہ ويا ۽ اتي ئي رھي پيا. اھي اتي واپاري بڻجي ويا جن ريزڪي واپار ۽ ڪپھ مان سٽ ڪڍڻ جو ڪم شروع ڪيو. سال 1900ع کان 1920ع ۾ آفريڪي چشم ترفائي (trypanosomiasis) نالي بيماري ۾ اڍائي لک ماڻھو مري ويا.
 خودمختيار يوگنڊا 
ھي ملڪ 9 آڪٽوبر 1962ع ۾ برطانوي تسلط کان آزاد ٿيو پر راڻي ايلزبيٿ ٻين بطور رياست جي سربراھه جي برقرار رھي. آڪٽوبر 1963ع ۾ ھي ملڪ جمھوريہ بڻيو، تنھن ھوندي بہ قومن جي دولت مشترڪه ۾ شامل رھيو. ملڪ ۾ آزادي کان پوء پھريون دفعو چونڊون سال 1962ع ۾ منعقد ٿيون جن ۾ يوگنڊا پيپلز ڪانگريس ٻي پارٽي ڪاباڪا ييڪا جو اتحاد کٽي آيو جن پھرين حڪومت ٺاھي جنھن جو سربراھ بطور وزيراعظم ملٽن اوبوٽي ٿيو ۽ ايڊورڊ موٽيسا صدر ٿيو. (Website of the Parliament of Uganda)
يوگنڊا جا آزادي جا شروعاتي سال مرڪزي حڪومت ۽ بوگنڊا واري وڏي ۾ وڏي علائقائي بادشاھت جي وچ ۾ تعلقاتن ۾ الجھيا رھيا. جڏهن برطانيا يوگنڊا جي ولاريل رياست قائم ڪئي ھئي تڏھن کان ئي ان بوگنڊا واري بادشاھت جي نئين وحداني رياست ۾ حيثيت ھڪ مسئلو رھي ۽ بيٺڪي گورنر ان جي حل جو ڪو بہ مؤثر فارمولو ٺاھڻ ۾ ناڪام رھيا. بوگنڊا جي آزادي ۾ دلچسپي نہ ھئي پر اھا بادشاھت ڍلي نظام ۾ وڌيڪ مطمئن رھي جنھن سان رياست جي اندر ان جي ٻين تي برتري جي خاص رعايت جي ضمانت ھئي. بوگنڊا ۾ بہ اختلاف ٿي پيا ھيا ھڪ ڌر چاھيو پئي تہ ڪاباڪا بطور اثرائتو شاھي حاڪم ھجي ۽ ٻي ڌر يوگنڊا کي ھڪ سيڪيولر ريپبلڪ ڏسڻ چاهيو پئي. ان ٽڪراء بوگنڊا جي ٻن مضبوط پارٽين کي جنم ڏنو. ھڪ ھئي ڪاباڪا ييڪا (رڳو ڪاباڪا) ۽ ٻي ڊيموڪريٽڪ پارٽي هئي جنھن جون جڙون ڪيٿولڪ چرچ ۾ ھيون. ٻئين ھڪٻئي جون سخت مخالف پارٽيون ھيون. بوگنڊا کان ٻاھر وري اتر يوگنڊا جي ملٽن اوبوٽي جي پارٽي يوگنڊا پيپلز ڪانگريس ھئي جنھن ۾ غير بوگنڊائي سياستدان شامل ھيا. سال 1966ع ۾ اوبوٽي جي حڪومت ۽ بادشاھه موٽيسا جي وچ ۾ اقتدار جي ڪشمڪش دوران ابوٽي آئين معطل ڪري ڇڏيو ۽ رسمي صدر ۽ نائب صدر کي معزول ڪري ڇڏيو. سال 1967ع ۾ نئون آئين آڻي ملڪ کي جمھوريہ قرار ڏئي روايتي علائقائي بادشاھتن جو خاتمو آندو ويو. اوبوٽي ملڪ جو نئين آئين تحت صدر بڻجي ويو.
25 جنوري 1971ع ۾ جنرل عيدي امين فوجي بغاوت آڻي صدر اوبوٽي کي معزول ڪري ملڪ جو اقتدار پنھجي قبضي ۾ آندو ۽ پاڻ کي ڊڪٽيٽر قرار ڏئي فوج جي مدد سان اٺن سالن تائين ملڪ جو حاڪم رھيو."A Country Study: Uganda", Library of Congress Country Studies ھن پنھنجي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ ڪافي قتل عام ڪرايو. ھڪ اندازي مطابق ھن جي دؤر حڪومت ۾ 80 ھزار کان وڌيڪَ ماڻھو مارجي ويا. ھن سال 1972ع ۾ ھندوستاني اقليت کي ملڪ مان بي دخل ڪري ڪڍي ڇڏيو."UK Indians taking care of business", The Age (8 March 2006). Retrieved 24 March 2013. سال 1979ع ۾ يوگنڊا ۽ تنزانيا جي جنگ ذريعي عيدي امين جي اقتدار جو خاتمو ٿيو جنھن ۾ تنزانيا جي فوج عيدي امين جي مخالفن جي مدد ڪئي ھئي.
بين الاقوامي انصاف جي عدالت 19 ڊسمبر 2005ع ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو جي داخل ڪيل ڪيس ۾ فيصلو ڏنو جنھن تحت يوگينڊا کي ڪانگو تي حملو ڪري انساني حقن جي ڀڃڪڙيون ڪرڻ جو ذميدار قرار ڏنو ويو."Court orders Uganda to pay Congo damages". The Guardian. 20 December 2005]] جنوري 1986ع ۾ فوج طرفان حڪومت جي معزولي بعد يوويري موسيويني ملڪ جو صدر ٿيو جنھن ملڪ ۾ غير جماعتي سياسي نظام قائم ڪيو. جولاءِ 2005ع ۾ آئيني ريفرنڊم ذريعي ان نظام جو خاتمو آڻي سياسي پارٽين جي نظام کي بحال ڪيو ويو. ھن جي دؤر م يوگنڊا ڪانگو جي جمھوري ريپبلڪ تي حملو ڪيو ۽ ان جنگ ۾ 1998ع کانوٺي جنگ جي خاتمي تائين 54 لک ماڻھو جنگ جو کاڄ ٿي ويا. ان بعد يوگنڊا ڍنڍن واري ملڪي حصي ۾ "خدا جي مزاحمتي فوج" سان گھرو ويڙھه جي ور چڙھي ويو. ان گھرو ويڙھه ۾ ھزارين ماڻھو مري ويا ۽ لکين ماڻهن بي گھر ٿي ھجرت ڪئي. سال 2005ع ۾ پارليامينٽ صدر جو مدو ختم ڪري ڇڏيو."Uganda term-limits bill grandfathers Museveni", The Washington Times, 23 April 2012, accessed 21 June 2015 فيبروري، 2006ع جي صدارتي چونڊن ۾ موسيويني کوڙ اميدوارن سان مقابلو ڪيو. 18 فيبروري، 2011ع واري چونڊن ۾ موسيويني صدر چونڊجي آيو پر مخالف ڌر ان تي ڌانڌلي جا الزام ھنيا
ٻوليون
ھن ملڪ جي سرڪاري ٻولي انگريزي ۽ سواحلي ٻولي آھي. ملڪ جي وچولي حصي جي ٻولي لوگنڊا ٻولي آھي جيڪا پڻ پوري ملڪ ۾ ڳالھائي وڃي ٿي.لڪ جون ٻيون ٻوليون رونيورو ٻولي (Runyoro), رونيانڪول ٻولي (Runyankole), روڪيگا ٻولي(Rukiga)، ڏاکڻي لوئو ٻولي(Luo) شامل آهن.
جاگرافي
يوگنڊا جو علائقائي نقشو
ھي ملڪ اوڀر آفريڪي زميني پليٽ تي واقع آھي. ان جي ڏاکڻي پاسي کوڙ ڍنڍون واقع آھن جن مان وڪٽوريا ڍنڍ سڀ کان وڏي آھي جنھن ۾ ٻيٽ پڻ واقع آهن. ڪيوگا ڍنڍ ملڪ جي بلڪل وچ ۾ آھي. ڪمپالا ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. نيل درياءَ جي شروعات ھن ملڪ مان ٿئي ٿي. نيل وڪٽوريا مان نڪري ڪيوگا ڍنڍ ۾ ، جنھن بعد ڪانگو لڳ البرٽا ڍنڍ مان ٿيندو ڏکڻ سوڊان کان مٿي مصر طرف وھندڙ آھي name=DataBasin>
سياست
يوگنڊا جو صدر رياست ۽ حڪومت ٻنھي جو سربراھ آھي. صدر ئي نائب صدر ۽ وزيراعظم ٻنھي کي ملڪ جو صدر مقرر ڪندو آهي. ملڪ جي پارليامينٽ يوگنڊا جي قومي اسيمبلي آهي جنھن جا 449 ميمبر آھن جن م 290 مختلف تڪن جا نمائندا، 116 ضلعي نمائنده عورتون، 10 يوگنڊا جي پيپلز ڊفينس سروس جا نمائندا، 5 نوجوانن جا نمائندا، 5 مزدورن جا نمائندا، 5 معزورن جا نمائندا ۽ 18 غير سرڪاري نمائنده شامل آهن. ملڪ ۾ رشوت ھڪ وڏو مسئلو آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2015 واري عالمي حڪمراني جي اشارين مطابق يوگنڊا دنيا جو 12 نمبر وڌيڪ بدعنواني وارو ملڪ ھيو .
مذھب
سال 2014ع جي آدمشماري مطابق يوگنڊا جي آبادي جو 85 سيڪڙو عيسائيت سان تعلق رکندڙ ۽ 14 سيڪڙو مسلمان آهن. عيسائيت ۾ وري رومن ڪيٿولڪ گھڻائي ۾ آھن.
حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

زمرو:ملڪ
زمرو:يوگنڊا
زمرو:آفريڪا جا ملڪ
زمرو:زمين بند ملڪ
زمرو:وچ آفريڪا جا ملڪ
زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ
زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ
زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون
زمرو:سواحلي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا