حيوانات

حيوانات (Animals) حياتياتي سلطنت، انيماليا (Animalia) ۾ گھڻ-گھرڙيائي يوڪريوٽڪ جاندار آهن. ڪجھ استثنا سان، سڀني جانور نامياتي مواد استعمال ڪن ٿا، آڪسيجن سان سانس وٺن ٿا، مايو سائيٽس آھن ۽ ھلڻ جي قابل آھن، جنسي طور تي نسل وڌائي سگھن ٿا ۽ جنين جي ترقي دوران گھرڙن جي هڪ خالي دائري، بلاسٽولا، مان وڌندا آھن. اينيمل لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني ساھوارو آهي. 

حيوانات هڪ ڪليڊ ٺاهيندا آهن، مطلب هڪ واحد مشترڪه ابي ڏاڏي مان پيدا ٿيا. 15 لک کان وڌيڪ موجود جانورن جي معلوم نوعون (species) کي بيان ڪيو ويو آهي، جن مان تقريبا 10 لک ۽ 50 هزار جيت آهن، 85,000 کان وڌيڪ مولوسڪس آهن ۽ تقريبا 65,000 ڪرنگھيدار آهن. اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته ڌرتيءَ تي لڳ ڀڳ 77 لک ۽ 70 هزار جانورن جون نوعون آهن. جانورن جي جسم جي ڊيگهه 8.5 مائڪروميٽر (0.00033 انچ) کان 33.6 ميٽر (110 فوٽ) تائين هوندي آهي. اها هڪ ٻئي ۽ سندن ماحول سان پيچيده ماحوليات رکن ٿا ۽ تعامل ڪرڻ ٿا ۽  پيچيده کاڌي جا ڄار (web) ٺاهڻ ٿا. جانورن جي سائنسي مطالعي کي حيوانيات (Zoology) سڏيو ويندو آهي ۽ جانورن جي رويي جي مطالعي کي اخلاقيات (Ethology) سڏيو ويندو آهي. 

جانورن جي حياتياتي سلطنت پنجن انفراڪنگڊم/سپرفائلم؛ پوريفيرا (Porifera)، ٽينوڦورا (Ctenophora)، پليڪوزوئا (Placozoa)، نيدئريا (Cnidaria) ۽ بلئٽيريا (Bilateria)، ۾ ورهايل آهي. اڪثر موجود جانورن جو تعلق انفراڪنگڊم، بلئٽيريا، هڪ انتهائي پکڙيل ڪليڊ جنهن جا ميمبر ٻه طرفي طور تي سميٽرڪ ۽ خاص طور تي سيفالائزد (cephalised) جسماني پلان وارا هوندا آهن، سان هوندو آهي ۽ بلئٽيريا جي وڏي اڪثريت جو تعلق ٻن وڏن سپر فائلا؛ پروٽوسٽومز، جنهن ۾ جاندار، جهڙوڪ آرٿروپاڊز، مولسڪس، فليٽ ورم، اينيلڊز ۽  نيماٽوڊز شامل آهن ۽ ڊيوٽيروسٽومز، جن ۾ ڪئنوڊرمز، هيمي ڪورڊيٽس ۽ ڪورڊيٽس شامل آهن، سان هوندو آهي، جن ۾  ڪورڊيٽس ۾ سڀ ڪرنگھيدار جانور شامل آهن. جڏهن ته تمام ننڍو بسال فائلم، زيناڪوئلومارفا، سپر فائلم بلئٽيريا ۾ هڪ غير يقيني پوزيشن رکي ٿو.

جانور پهريون ڀيرو پوئين رڪارڊ ۾ ڪرايوجينئن دور جي آخر ۾ ظاهر ٿيا ۽ بعد ۾ ايڊياڪرن دور ۾ متنوع (diversified) ٿيا جنهن کي "ايوالون ڌماڪي" طور سڃاتو وڃي ٿو. جانورن جي ابتدا جي تاريخ جا ثبوت اڃا به تڪراري آهن. مثال طور اسپنج جهڙو جاندار، "اوتاويا" کي نيوپروٽوزوئڪ دور جي شروعات ۾ ٽونين دور جي تاريخ ڏني وئي آهي، پر ان جي سڃاڻپ هڪ جانور جي طور تي تمام گهڻي تڪراري آهي.  "ڪيمبرين ڌماڪي دوران تقريباً تمام جديد جانورن جا فائلا فوسل رڪارڊ ۾ واضح طور تي، سامونڊي نسلن جي طور تي قائم ٿي ويا هئا، جيڪو اٽڪل 539 ملين سال اڳ (Mya) شروع ٿيو ۽ انهن جا اڪثر درجا (Class) آرڊويشين تابڪاري، 485.4 ملين سال اڳ (Mya) تائين قائم ٿي ويا. جين (Genes) جا 6,331 گروپ، جيڪا سڀني موجوده جانورن ۾ مشترڪ آھن، شناخت ٿي ويا؛ اها شايد هڪ واحد مشترڪ ابا ڏاڏن مان پيدا ٿيا آهن جيڪا ڪرايوجينئن دور، لڳ ڀڳ 650 ملين سال اڳ (Mya)، ۾ رهندا هئا.

ارسطو جانورن کي رت وارن ۽ بغير رت وارن ۾ ورهايو. ڪارل لينئي 1758ع ۾ پنهنجي مقالي، "سسٽما نيچورائي" (Systema Naturae) جي مدد سان جانورن لاءِ پھرين ترتيب وار حياتياتي درجي بندي ٺاھي، جنھن کي جين- بپٽسٽ لئمارڪ (Jean-Baptiste  Lamarck) سال 1809ع ۾ 14 فائلا ۾ وڌايو. سال 1874ع ۾، ارنسٽ هائڪل (Ernst Haeckel) جانورن جي بادشاھت کي، گھڻ-گھرڙيائي، ميٽازوئا (جيڪا هاڻي انيماليا جي مترادف سمجهيو ويندو آهي) ۽ پروٽوزوئا، هڪ گھرڙي وارا جاندار، جنهن کي هاڻي جانور نه سمجهيو وڃي ٿو، ۾ ورهايو. جديد دور ۾، جانورن جي حياتياتي درجي بندي ترقي يافته ٽيڪنالاجي تي ڀاڙي ٿي، جهڙوڪ ماليڪيولر فائيلوجنيٽڪس، جيڪي ٽيڪسا جي وچ ۾ ارتقائي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اثرائتي آهي. 

انسان ڪيترن ئي ٻين جانورن جي نسلن کي کاڌ خوراڪ (جنهن ۾ گوشت، انڊا ۽ کير جون شيون شامل آهن)، مواد (جهڙوڪ چمڙي، فر ۽ اون)، پالتو جانور ۽ ڪم ڪندڙ جانورن جي طور تي ٽرانسپورٽ ۽ خدمتن لاءِ استعمال ڪندا آهن. ڪتا، پهريون پالتو جانور، شڪار، حفاظت ۽ جنگ ۾ استعمال ڪيو ويو، جيئن گھوڙا، ڪبوتر ۽ شڪاري پکي؛ جڏهن ته ٻين زميني ۽ آبي جانورن جو شڪار راندين، ٽرافين يا منافعي لاءِ ڪيو ويندو آهي. غير انساني جانور پڻ انساني ارتقا جو هڪ اهم ثقافتي عنصر آهن، جيڪي قديم زماني کان غارن جي نقاشي ۽ ٽوٽيم ۾ ظاهر ٿيا ۽ اڪثر ڪري ڏندڪٿائن، مذهب، فن، ادب، هيرالڊري، سياست ۽ راندين ۾ نمايان آهن.

اصطلاح
خاصيتون
ماحوليات 
تنوع
جانور  زندگيءَ جي دائري يوڪيريئوٽا جو ھڪ ڪنگڊم اهي، جنھن جي ورھاست ھيٺين فائلا ۾ ٿيل آهي.
 فائلم مثال جنسن جو تعداد زميني جاندار   سامونڊي جاندار تازي پاڻيء  وارو جاندار  آزاد  رھائشوارو  پيراسائيٽ  اناليڊا 100px17,000ھا (مٽي ۾ ) ھا 1,750ھا400آرٿروپاڊاalt=wasp|100px1,257,0001,000,000(جيت) Stork notes that 1m insects have been named, making much larger predicted estimates. >40,000(Malac-
ostraca)94,000ھا>45,000برايوزوئا100px6,000ھا 60-80ھاڪورڊيٽاalt=green spotted frog facing right|100px65,00045,00023,00013,00018,0009,000ھا40(ڪيٽ فش)نائديرياalt=Table coral|100px16,000ھا  ھا (ٿورا) ھا >1,350(Myxozoa)اڪينوڊرميٽا100px7,5007,500ھا موليوسڪاalt=snail|100px85,000107,00035,00060,0005,00012,000ھا >5,600نيماٽوڊا100px25,000ھا (مٽي ۾ ) 4,0002,00011,00014,000پلاٽي ھيلمنٿيز100px29,500ھاھا 1,300ھا >40,000روٽيفيرا 100px2,000>4002,000ھااسپنج100px10,800ھا200-300ھاھا
ارتقائي اصل 
لسانيات 
درجه بندي جي تاريخ
ڪنگڊم انيماليا جا فائلا
جانورن جي حياتياتي سلطنت جا پنج انفراڪنگڊم/سپرفائلا آهن.
 پوريفيرا (Porifera) 
 ٽينوڦورا (Ctenophora)
 پليڪوزوئا (Placozoa)
 نڊئريا (Cnidaria) 
 بلئٽيريا (Bilateria)
 پروٽوسٽومز 
 آرٿروپاڊز
 مولسڪس
 فليٽ ورم
 اينيلڊز 
 نيماٽوڊز
 ڊيوٽيروسٽومز
 ڪئنوڊرمز 
 هيمي ڪورڊيٽس 
 ڪورڊيٽس 
 زيناڪوئلومارفا

جانورن جي بادشاهت جا ڪل 31 فائلا اهن، جنهن ۾ مٿيون جا پنج به شامل آهن.
 اينئلڊا: ورهايل ڪيڙا
 آرٿروپوڊا: ٽڪنڊي ٿيل جسم وارا
 اگاماتا: ٿلها مخروطي خول 
 برچيپوڊا: لوفوفورا ۽ پيڊل 
 برايوزوئا: موس جانور، ايڪٽوپروڪٽ  
 پوريفيرا: اسپنج
 ٽارڊيگريڊا: پاڻي جو رڇ 
 لوفوفورا: مقعد ٻاهران سيليا جي انگوزي وارا 
 چيٽوگناٿا: مٿي جي ٻنهي پاسن تي اسپائن 
 ڪورڊيٽا: ڪورڊيٽس، ڪرنگھيدار وارا، جنهن ۾ مئمل، مڇيون، پکي ۽ ٻيا ٿلها جانور شامل آهن. 
 نڊئريا: نائڊئرين (Cnidarian)  
 سينوفورا: ڪنگھي جيلي 
 سائڪلوفورا: گول ڦيٽي جهڙي وات وارا 
 ڊيڪيميڊيا: لوڻ وارو جانور
 ڪئنوڊرماٽا: چمڪندڙ جلد وارا  
 اينٽوپروڪٽا: اندر مقعد وارا گوبلٽ ڪيڙا 
 گيسٽروٽريچا: وارن جو پيٽ تي وار وارا  
 گناٿوسٽوموليدا: جبل جي ڇت وارا جيوڙا 
 هيمي ڪورڊيٽا: هيمي ڪورڊيٽ، اڌ ڪنڊ وارا  
 ڪنورهينچا: حرڪت وارا مٽيءَ جا ڪيڙا 
 لورسيفيرا: هٿيار برش سر وارا
 مائڪروگناٿوزوئا: ننڍڙا جاندار 
 مولسڪا: مولسڪس

 ٽرائلوبوزوئا (نابود ٿيل)
 بائليٽريا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل)
 زيناڪوئلومارفا
 نيفروزوئا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل)
 ڊيوٽروسٽوميا (سپر فائلم)
 اڪينوڊرميٽا
 ھيمي ڪورڊيٽا
 ڪورڊيٽا
 پروٽوسٽوميا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل)
 ايڪڊسزوئا (سپر فائلم)
 نيماٽوڊا
 نيماٽومارفا
 ڪنورئنڪا (Kinorhyncha)
 لوريسيفرا
 پرائيپوليڊا
 اونيڪافورا
 آرٿروپاڊا
 ٽارڊيگراڊا
 اسپائريليا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل)
 ناٿيفرا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل )
 نيٿوسٽاميولڊا
 ڪئٽوگناٿا
 روٽيفيرا
 ميسوزوئا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل)
 ڊائسيمئڊا
 مونوبلاسٽوزوئا
 آرٿونڪٽئڊا
 روفازوئا (اڃان درجابندي ۾ ناھي آيل)
 گئسٽرو ٽرئڪا
 لوفوٽروڪوزوئا (سپر فائلم)
 انئليڊا
 برايوزوئا
 برئڪيوپوڊا
 سائيڪلوفورا
 اينٽوپروڪٽا
 مولسڪا
 نئمرئٽا
 فورونيڊا
 پروئارٽيڪيلاٽا
 پلاٽي ھيلمنٿيز
 آرٽيڪئلاٽا

انساني ثقافت ۾
پڻ ڏسو
:باب:حيوانات
ٻاهريان ڳنڍڻا

حوالا

زمرو:حيوان
زمرو:سلجھائپ صفحا
زمرو:ڪنگڊم (حياتيات)