سرائيڪي ٻولي

سرائيڪي ٻولي (انگريزي: Seraiki؛ سرائيڪي: سرائیکی)، هند-ايراني ٻولين جي هڪ ذيلي خاندان هند-آريائي سان تعلق رکي ٿي، جيڪا پاڪستاني پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڳي ۾ اڪثريت ڳالھائي ٿي. ھن کانسواء سنڌ صوبي جي ڪجهه اترين علائقن ۾ پڻ ڳالھائي ويندي آھي.;  سرائيڪي ٻولي پاڪستان جي ٻہ ڪروڙ ماڻهن جي مادري ٻولي آهي. 

سرائيڪي بولي معنا سنڌ توڙي سنڌو نديءَ جي سري يعني مٿئين ڀاڱي جي ٻولي، سنڌ جو سرو يا اتر وارو ڀاڱي جي ٻولي،سنڌ ۾ گهڻو ڪري جت، شر ۽ چاچڙ سرائيڪي ڳالهائيندا آهن، تنهنڪري اها جتڪي به سڏجي ٿي. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي پاران سنڌي ادبي بورڊ

 سرائڪي ۽ اُڀي جي ٻولي 
لفظ،  "لهندا" اصل ۾ "اُلهندو" کان آهي ۽ خاص طرح معنيٰ اٿس "پنجاب جو الهندو طرف" آهي ۽ اتي جي ٻولي "لهندا" يعني پنجاب جي الهندي طرف جي ٻولي سڏجي ٿي. اها ملتان ڏي ملتاني، بهاولپور ڏي بهاولپوري ۽ سنڌ ۾ سرائيڪي سڏجي ٿي.

سرائيڪيءَ جو ٻيو نمونو آهي "اُڀي جي ٻولي" پنجاب جي ڏاکڻي ڀاڱي، بهاولپور جي حد کان وٺي سنڌ جي اتر وارو ڀاڱو (اُٻاوڙي ۽ گهوٽڪيءَ طرف) تائين، "اُڀو" سڏجي ٿو. "اُڀو" معنيٰ درياهه جي وهڪري جو مٿيون پاسو ۽ ان جي ضد آهي "لمو" معنيٰ ڏاکڻو يا هيٺاهون ڀاڱو. اُڀي جي ٻولي اُٻاوڙي، گهوٽڪي ۽ ميرپورماٿيلي طرف چالو آهي، جتي اٽڪل ڏهه هزار ٻروچ ڪن ڪسابن کان بهاولپور کان لڏي اچي رهيا آهن. لنگئسٽڪ سروي، جلد 8، ڀاڱو1: صفحو 360 اها اُڀي جي ٻولي سرائيڪيءَ کانٿوري ڦريل آهي. ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ڀاڳناري ۽ جيڪب آباد ۽ شڪارپور طرف جا ڀاڳي، ناريوال، ڇاٽي، روپاهي ۽ ٻيا ڪيترا هندو، جي اصل قلات طرفان آيا آهن، سي اڄ تائين زالين مڙسين، ٻارين ٻچين، سرائيڪي ۽ سنڌي ٻيئي ٻوليون ڳالهائيندا آهن. اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ جملي هڪ لک کن ماڻهو سرائيڪي ۽ اُڀي جي ٻولي ڳالهائين ٿا. لنگئسٽڪ سروي جلد 8، ڀاڱو 1، صفحو 5

سرائڪيءَ ۽ اُڀي جي ٻوليءَ جو جگري ناتو پنجاب جي "لهندا" ٻوليءَ سان آهي، اهي سڀ داردي بنياد جون آهن ۽ پئشاچ لوڪن جي پئشاچي پراڪرت مان پيدا ٿيل آهن، تنهن ڪري اسان جي سنڌي ٻوليءَ سان جگري ناتو ڪو نه اٿن. پر "لهندا" ۽ "سنڌي" ٻئي هندستان جي بنهه اتر اولهه طرف چالو آهن. Sindhi Adabi Board Online Library (Lasaniyat)

سرائيڪي ۽ سنڌي ٻولي ۾ هڪجهڙايون سنڌيءَ ۾ ٻه، ڄ، ڏ ۽ ڳ اهي چار نج سنڌي اکر ليکيا وڃن ٿا. انهن مان ڪو به اکر جنهن لفظ ۾ ايندو آهي سو نج سنڌي ليکيو ويندو آهي. مثلاً: ڄڃ، ٻڌڻ، ڏيڻ، ڳڱ. اهي چارئي اکر نڪي سنسڪرت ۾ نڪي ڪنهن پراڪرت ٻوليءَ ۾ آهن. ته پوءِ اسان ڪٿان آندا؟ پڌرو پيو آهي، ته سرائيڪي ڳالهائيندڙن سان نهايت قديم زماني کان وٺي، ويندي ڪلهوڙن ۽ ميرن جي صاحبين تائين، گهڻو لڙهه وچڙ ۾ اچڻ ڪري کانئن سکيا آهيون. سرائيڪي ۾ چارئي اکر آهن. مثلاً:

دم دم سان ڏي دل تي سڄڻان ديان ڳالهيان،

ڏاڍا فــــراق لــڳــــڙا، بــرهه باهــيــان ٻــالـيــــان

(بيڪس)

هتي ڏسو ته ٻاليان ۾ "ٻ"، سڄڻان ۾ "ڄ" ’اسان ڏي ۽ ڏاڍي لفظن ۾ "ڏ" ۽ ڳالهيان ۾ "ڳ" آهي. ٻيا مثال:

هندي-سرائيڪي-سنڌي

دينا- ڏيوڻ- ڏيڻ

دانت-ڏند- ڏند

ديکنا-ڏيکڻ-ڏسڻ

اهڙا به ڪيترا مثال آهن جن ۾ اکر "ڙ" جي بدران سنڌي توڙي سرائيڪيءَ ۾ "ڏ" جو اُچار آهي. مثلاً: هندي لفظن "گاڙي" ۽ "ڪؤڙي" بدران سرائيڪيءَ توڙي سنڌيءَ ۾ "گاڏي" ۽ "ڪوڏي" چوڻ ٿا. سرائڪي ڳالهائيندڙ انهيءَ ريت "ر" کي به مٽي "ڏ" ڪندا آهن. مثلاً: هندي جي لفظن، "ميرا" ۽ "تيرا" جي بدران "ميڏا" ۽ "تيڏا" چوڻ ٿا. هن مان ظاهر آهي، ته اها عادت سرائيڪيءَ ۾ زور آهي. ڊيرا اسماعيل خان پاسي به "د" جي بدران "ڏ" چوندا آهن. مثلاً: دادا، دال ۽ دو جي بدران ڏاڏا، ڏال ۽ ڏون چوڻ ٿا. اهو ساڳو نمونو ملتاني، سرائيڪي ۽ سنڌيءَ ۾ به آهي:

"ڏينهن مڙيئي ڏون، اُٿي لوچ لطيف چوي" (شاهه) 

 پڻ ڏسو 

 پاڪستان جون ٻوليون
 پنجابي ٻولي
 ھندڪو ٻولي
 پوٽوهاري ٻولي

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا

 A review of the linguistic literature on Saraiki
 Saraiki Alphabet  with Gurmukhi equivalents
 Download Saraiki font and keyboard for Windows and Android 
 Saraiki online transliteration 
 Works by Aslam Rasoolpuri at the Internet Archive

زمرو:سرائيڪي ٻولي
زمرو:ٻوليون
زمرو:هند۔ايراني ٻوليون
زمرو:سنڌ جون ٻوليون
زمرو:انڊيا جون ٻوليون
زمرو:پاڪستان جون ٻوليون
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون ٻوليون
زمرو:سرائيڪي ٻولي
زمرو:سنڌ جون ٻوليون 
زمرو:هندستان جون ٻوليون 
زمرو:پاڪستان جون ٻوليون 
زمرو:ديوناگري ۾ لکيل ٻوليون
زمرو:خيبر پختونخوا جون ٻوليون 
زمرو:پنجاب، پاڪستان جون ٻوليون
زمرو:وڏيون پنجابي ٻوليون ۽ لهجا 
زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون ٻوليون