نصيرالدين طوسي

نصير الدين الطوسي (Muhammad ibn Muhammad ibn al-Hasan al-Tūsī؛ پیدائش: 18 فيبروري 1201ع، وفات: 26 جون 1274ع) اڪثر نصير الدين الطوسي جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۽ کيس مختصر نالي الطوسي سان بہ سڏيندا آهي.
ابو جعفر طوسي 15 جمادي الاول 598ھ/ 10 فيبروري 1202ع ۾ خراسان جي مشهور شهر طوس ۾ ڄائو. ابتدائي تعليم اتي ئي مڪمل ڪيائين ۽ هن جو خاص استاد ڪمال الدين ابن يونس هو. ابو جعفر طوسي علم نجوم بابت پڻ وڏي شهرت ماڻي.
"Tusi". Random House Webster's Unabridged Dictionary.

ابو جعفر محمد نصير الدين طوسي اسلامي دنيا جي وڏن مفڪرن مان هو. هو دنيا جي مختلف علمن جي ڄاڻ رکندو هو ۽ وڏو محقق هو. هن جون مختلف علمن ۽ فنن بابت ڪيتريون ئي لافاني تصنيفون موجود آهن. هن کي فلڪيات، رياضي، سائنس، جاگرافي، طب، فلسفي منطق، موسيقي، اخلاقيات، نجميات ء مذھب وغيره علمن تي عبور حاصل هو. اسماعيلي گورنر ناصر الدين عبدالرحمان هن کي اغوا ڪرائي "قلعہ الموت" طرف روانو ڪيو، جتي کيس مجبوراً رهڻو پيو. 654 ھجری/1256عیسوی ۾ منگول فاتح هلاڪو خان طوسيءَ کي آزادي ڏياري. ان بعد طوسي، هلاڪو خان جو خاص صلاح ڪار مقرر ٿيو ۽ سڄي زندگي ساڻس گڏ رهيو. 1256-1258ع ۾ جڏهن هلاڪو خان بغداد فتح ڪيو ته طوسي هن سان گڏ هو ۽ هي بغداد جي ڪتب خانن، مقدس مقامن ۽ مسلمانن کي منگولن جي حملن کان محفوظ رکڻ ۾ ڪامياب ٿيو. هلاڪو خان تي علامه طوسيءَ جو وڏو اثر هو ۽ هو ڪو به ڪم سندس مشوري کان سواءِ نه ڪندو هو. نصير الدين طوسي مراغه ۾ فلڪيات تي ڪامياب تحقيق ڪري هڪ ڪتاب ”تذڪره الناصره“ 654 ھجری/1256ع ۾ ٻن جلدن ۾ لکيو هو. مشرقي ۽ مغربي ٻولين ۾ هن ڪتاب جي ترجمن کان سواءِ ان جون ڪيتريون تشريحون ۽ تبصرا به لکيا ويا آهن. هلاڪو خان جي انتقال کان پوءِ سندس جانشين ابڪه خان جي دور ۾ به طوسيءَ جو اثر رسوخ ساڳيو جاري رهيو. وقت جا ڏيهي توڙي پرڏيهي عالم هن جي علمي حيثيت مڃيندا هئا. بغداد ۾ نائين صدي عيسويءَ ۾ عباسي خليفي مامون رشيد جو ”بيت الحڪماء“ ۽ يارهين صدي عيسويءَ ۾ فاطمي خليفي الحاڪم جو ”دارالحڪماء“ فلڪياتي رسدگاهه (اهو هنڌ جتي سيارن جي گردش وغيره جو مشاهدو ڪجي) مشهور هئا. جن کان پوءِ مراغه (ترڪستان) ۾ طوسيءَ هڪ فلڪياتي رسدگاهه جو بنياد رکيو، جيڪو 657 ھجری/1259ع ۾ تيار ٿيو، جنهن جا آثار اڄ به موجود آهن، ان ۾ هڪ وسيع ڪتب خانو به موجود هو، جنهن ۾ چئن لکن مان مٿي ڪتاب هئا.

طوسي کي ”ترڪيوٽ“ جو باني مڃيو وڃي ٿو. پندرهين ۽ سورهين صدي عيسويءَ ۾ هي اوزار مغرب ۾ گهڻو مقبول ٿيو. مراغه ۾ جيڪا خالص فلڪياتي تحقيق ٿي، ان جي نتيجي ۾ ”الزج والخاني“ وجود ۾ آئي، جنهن کي خاني تقويم به چيو وڃي ٿو، جيڪا مشرقي ملڪن خاص ڪري چين ۾ گهڻي مشهور ٿي. طوسيءَ اها تقويم ٻارهن سالن جي محنت کان پوءِ 671ھ/ 1272ع ۾ مرتب ڪئي. هي شاعر به هو. هن 30 ذوالحج 673ھ/ 26 جون 1274ع ۾ بغداد ۾ وفات ڪئي. علامه حلي پنهنجي استاد طوسيءَ کي هميشه ”استاد بشريت“ جي نالي سان ياد ڪندو هو.

ذاتي زندگي 
فارسي نسل جو شاعر، رياضيدان، فلسفي، طب ، ۽ سائنسي علمن جو ماھر پولي ميٿھيو.Rodney Collomb, "The rise and fall of the Arab Empire and the founding of Western pre-eminence", Published by Spellmount, 2006. pg 127: "Khawaja Nasr ed-Din Tusi, the Persian, Khorasani, former chief scholar and scientist of"Seyyed Hossein Nasr, Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy, SUNY Press, 2006, . page 199Seyyed H. Badakhchani. Contemplation and Action: The Spiritual Autobiography of a Muslim Scholar: Nasir al-Din Tusi (In Association With the Institute of Ismaili Studies. I. B. Tauris (December 3, 1999). . page.1: ""Nasir al-Din Abu Ja`far Muhammad b. Muhammad b. Hasan Tusi:, the renowned Persian astronomer, philosopher and theologian" ھي 1201 عيسويءَ ۾ خراسان جي شھر طوس ۾ شيعا خاندان ۾  پيدا ٿيو.  ھن طوس ۽ ھمدان جي مدرسن  ۾ قرآن، حديث، منطق، فلسفو، رياضي، جعفري فقہہ طب ۽ فلڪيات جي تعليم حاصل ڪئي..Dabashi, Hamid. "Khwajah Nasir al-Din Tusi: The philosopher/vizier and the intellectual climate of his times". Routledge History of World Philosophies. Vol I. History of Islamic Philosophy. Seyyed Hossein Nasr and Oliver Leaman (eds.) London: Routledge. 1996. p. 529 والد جي وفات کان پوءِ ھي نيشاپور وڃي فلسفي ۽ رياضي جي تعليم حاصل ڪئي.Siddiqi, Bakhtyar Husain. "Nasir al-Din Tusi". A History of Islamic Philosophy. Vol 1. M. M. Sharif (ed.). Wiesbaden:: Otto Harrossowitz. 1963. p. 565 نيشاپور ۾ ھن جي صوفي ازم ہ پرچارڪ عطار سان ٿي.موصول ۾ ھن  ڪمال الدين يونس کان رياضي ۽فلڪيات جي تعليم حاصل ڪئي جيڪو شرف الدين طوسي جو شاگرد هو.Sharaf al-Din al-Muzaffar al-Tusi biography - MacTutor History of Mathematics چنگيز خان جي حملي کان پوءِ ھن جي ديس ۾ نظاري اسماعيلي حڪومت قائم ٿي ۽ ھن کي اتي نوڪري ملي وئي ۽ ھن سائنس جي واڌاري ۾ ڪردار ادا ڪيو.Peter Willey, The Eagle's Nest: Ismaili Castles in Iran and Syria, (I.B. Tauris, 2005), 172. ھي بعد ۾  منگولن ھٿان گرفتار ٿيو.Michael Axworthy, A History of Iran: Empire of the Mind, (Basic Books, 2008), 104. 1274 ۾ وفات ڪيائين.

خدمتون
اصفهان ۾ طوسي جو آسٽروليب(Astrolabe)تي لکيل ڪتاب



ھن 150 ڪتاب لکيا جن مان 25 فارسي ۽ باقي عربي ۾ لکيا ۽ ھڪ ترڪي ٻولي ۾ لکيو.Seyyed Hossein Nasr. The Islamic Intellectual Tradition in Persia. Curson Press, 1996. See p. 208: "Nearly 150 treatises and letters by Nasir al-Din Tusi are known, of which 25 are in Persian and the rest in Arabic. There is even a treatise on geomancy which Tusi wrote in Arabic, Persian, and Turkish, demonstrating his mastery of all three languages." ھن پنھنجي ڪتابن ۾ مذھب ۽ سيڪيولرزم ٻنھي کي اھميت ڏني.H. Daiber, F.J. Ragep, "Tusi" in Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. Quote: "Tusi's prose writings, which number over 150 works, represent one of the largest collections by a single Islamic author. Writing in both Arabic and Persian, Nasir al-Din dealt with both religious ("Islamic") topics and non-religious or secular subjects ("the ancient sciences")."
ھن جو خيال ھو تہ انسان جو تعلق سادي قسم وارن جاندارن جي جنسن سان آھي.ھن ارتقا جي نظام جو تصور پيش ڪيو. ھن دعوا ڪئي تہ ڪائنات ڪنھن زماني ۾ ھڪ جھڙن عنصرن تي مشتمل ھئي جيڪي آھستي آھستي ھڪٻئي کان ڌار ٿي ويا ۽ انھن مان ڪجهه معدنيات بڻجي ويا ۽ باقي عنصرن تيزيءَ سان تبديل ٿي ٻوٽن ۽ جانورن جي شڪل اختيار ڪئي.{ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات ،لاھور، صفحو 36} ھن اخلاقيات تي لکيل پنھنجي ڪتاب اخلاق ناصري ۾ زندگي جي شڪلين کي درجي بندي ۾ ڏيکاريو آهيجن ۾ حيوانن جو درجو نباتات کان مٿي ڏيکاريو آهي ۽ انسانن جو درجو جانورن کان مٿي ڏيکاريو آهي. ھن حيوانن جي شعوري ارادي کي انساني ضمير طرف ھڪ قدم سڏيو آھي.ھن جي خيال مطابق حيوان ايترا قابل آھن جو شعوري طور تي کاڌي جي تلاش۾ متحرڪ آھن ۽ ايئن آھي نيون ڳالھيون سکي سگھن ٿا. سکڻ جي ان صلاحيت کي الطوسي فھم ۽ ادراڪ جي صلاحيت قرار ڏنو آھي. ھن جي خيال مطابق ھڪ تربيت يافتہ گھوڙو يا ھڪ شڪاري باز  حيواني دنيا ۾ ترقي جي اعلي درجي تي آھن.ھن جو ان مثال تي وڌيڪَ خيال ھو تہ انساني ڪمال جا شروعاتي قدم اتان کان شروع ٿين ٿا. الطوسي جو خيال هو تہ جسماني مظھر وقت سان گڏوگڏ تبديل ٿيا آهن ۽ ان تبديل جي اڳڀرائي ڪمال طرف آھي. ھن جي مطابق انسان ارتقا جي وچولي درجي تي پهتل آهي ۽ ھن مطابق انسان ۾ اھا بنيادي قوت آهن جيڪا کيس ڪمال جي اعلي درجي ڏي وٺي وڃي ٿي.ھي پھريون ماڻھو ھو جنھن ٻڌايو تہ نہ رڳو جسماني مظھر وقت سان گڏ تبديل ٿيا پر زندگيءَ جا سمورا دائرا ان وقت کان ارتقائي مرحلن ۾ ھيا جڏهن اڃان زندگي وجود ۾ نه آئي ھئي.{ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات ،لاھور، صفحو 37}

سندس مشهور تصنيفن م تحرير اقليدس، الرسالة الشافية عن الشڪ في الخطوط المتوازبة، تحرير مجسطي، تحرير مالا وس في الاشڪال الڪروية، تحرير ماخوذات ارشميدس، تحرير المناظر اقليدس، تحرير ظاهرات الفلڪ اقليدس، تحرير ابسقلاوس في المطالع، تحرير المفروضات ارشميدس، ڪتاب ارسطرخس في جرمني النيرين و بعديهما، تحرير ڪره واسطوانه ارشميدس، تحرير ڪتاب امعطيات، ترجمه ثمرة الفلڪ، ڪتاب انعڪاسات الشعاعات، تذڪره نصيريه درحيات، ترجمه صور الڪواڪب، رساله در شعاع، بيست باب در معرفت اسطرلاب، سي فصل در حيات و معرفت تقويم، رساله در حساب و جبر و المقابله، زبدة الادراڪ في حيات الافلاڪ، مدخل في علم النجوم، استخراج قبلة تبريز، اخلاق ناصري، اوصاف الاشراف، جواهر الفرائض در فقه، آداب المتعلمين در تربيت، معيار الاشعار در عروض، اساس الاقتباس، تجريد المنطق، حل مشڪلات اشارات در فلسفه، رساله بقاء النفس بعد فناء الجسد، رساله در ڪيفيت صدور موجودات، رساله در نفي و اثبات، رساله العلل و المعلولات، فصول نصيريه، مصارع المصارع، رساله در جبر و اختيار، رساله اثبات واجب، رساله در امامت وغيره شامل آھن.ابو جعفر طوسي رح : (Sindhianaسنڌيانا)

 حوالا 

زمرو:شخصيتون
زمرو:نجميات
زمرو:فلڪيات دان