اوائلي ھاٿي

ڊائنو ٿيريم 14 فٽ قدبت جو -اوائلي هاٿي- هو. اهو آڳاٽي دور جي برفاني هاٿي ميموٿ (Mammuthus) کان جسماني طور ڪافي وڏو نسلي طور -ان- جو به -تڙ- ڏاڏو هو. -ان- جا وَڄ اڄوڪي هاٿيءَ وانگر مٿين ڄاڙيءَ ۾ ڪو نه هئا، پر اهي هيٺين ڄاڙيءَ سان ڳنڍيل ۽ مٿان کان هيٺ زمين ڏانهن وريل هوندا هئا. -ان- جا کائڻ وارا اصل ڏند مهارن کان مٿي 3.5 سينٽي ميٽر ۽ ويڪر ۾ 6.5 سينٽي ميٽر هئا. هي ڏند ڏاٺن جهڙا آهن، -جن- ۾ ٻن کان ٽي کانچا (ridges) آهن. اهي ڏاٺون ظاهر ڪن ٿيون ته هي هاٿي پنهنجي غذا کي وات ۾ چڱيءَ طرح چٻاڙي کائيندو هو. ڊائنو ٿيريم مايوسين (25 ملين سال اڳ) پلائسٽيسن عهد تائين موجود هو. سائنسدانن جو خيال آهي ته هي ٻيلن ۾ رهندو هو ۽ هيٺ وريل نيشن سان ٻوٽن جون پاڙون ۽ وڻن جا -ٿڙ- کوٽي کائي ويندو هو. يعني لڪيءَ وارو -جبل- انهن ڏينهن ۾ گهاٽي ٻيلي سان ڍڪيل هو، اهي برساتي -ٻيلا- هئا -جن- ۾ تمام ڊگها وڻ موجود هئا. اهڙن ڊگهن وڻن جا پنڊ پهڻ موجود آهن. لڪي -جبل- ۾ -بدر- ابڙي جي رپورٽ موجب انهن مان هڪ وڻ جو 52 فٽ يڪو -ٿڙ- ايترو ويڪرو آهي، جو اهو ٻن ماڻهن جي گڏيل ڀاڪر ۾ مشڪل سان ايندو. اهو -ٿڙ- کان به وڏو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته -ان- جو باقي حصو ٽڪريءَ ۾ اندر پوريل آهي. هڪ ٻيو پنڊ پهڻ 120 فٽ ڊگهوهو، پر بدقسمتيءَ سان اهو پنهنجي وزن سبب ٽڪرن ٽڪرن جي صورت ۾ هڪ ڍوريءَ تي آرپار پيو آهي. اهو علائقو ارضياتي طور ’منڇر جوڙجڪ‘ جو آهي. 
ٽيون مرحلو اڇي سرمائي ۽ ناسي وارياسي -پٿر- ۽ نارنگي ڳاڙهي مٽيءَ تي ٻڌل آهي ۽ الهندي سنڌ ۾ آهي. هي ٿُلهو، وڏن تَهن وارو سرمائي ريتيلو -پٿر- آهي، پر ڪنگلامَرَٽ حالتن ۾ به ملي ٿو، جنهن جي درجي -بندي- گاج ناڙي ننڍڙين گول پٿرين ۽ گول جِنبن (pebbles and boulders) طور ڪري سگهجي ٿي. -ان- ۾ پٿرايل ٻيلو آهي، جنهن ۾ ٿُڙن جا ٽڪرا ڏسجن ٿا. -ان- ۾مٽيءَ جو به وڏو مقدار آهي. -ان- جي ٿولهه 3000 فٽن تائين آهي. سيوهڻ کان -اتر- ۾ اهو حصو گاج نئن وٽ ۽ وري ڏکڻ ۾ لڪي شاهه صدر کان رني ڪوٽ سلسلي ۽ پوٺن جي وچ ۾ هلندو وڃي ٿو، يعني اهو ئي زمانو لڪي سلسلي ۽ -ان- جي ڀرپاسي ۾ عظيم برساتي ٻيلن ۽ انهن ۾ رهندڙ عظيم جهنگلي جيوت (هاٿين) جو آهي. -ان- خطي ۾ -اوڀر- وارو سڄو علائقو، جيڪو هاڻي سنڌ جو ميداني علائقو آهي، -ان- وقت سمنڊ هو.اوائلي هاٿي : (Sindhianaسنڌيانا)

 حوالا