سنسڪرت ۾ ڦيرڦار

سنسڪرت ۾ ڦيرڦار 
يجر ويد واري زماني ۾ ڪيترن آرين مڌيا ديش وڃي وسايو، ته اتي ٻين قومن سان لڙهه وچڙ ۾ اچڻ ڪري سندن ٻوليءَ ۾ ڪجهه بگاڙو ٿيو هو. انهن ساڳين آرين پوءِ موٽي سنڌ، پنجاب ۽ گنڌار پنهنجي قبضي ڪيا، ته سندين بگڙيل ٻوليءَ جو اثر انهن هنڌن جي ٻوليءَ تي به ٿيو، جنهنڪري پوءِ اها به گهڻو ڪري مڌيه ديش جي ٻوليءَ جهڙي ٿي پيئي ۽ هوريان هوريان ان وانگر بگڙجي اول وچولي ۽ پوءِ آخرين درجي تي آئي. مطلب ته سنسڪرت جا ٽي قسم آهن: قديم، وچولو ۽ آخرين. قديم سنسڪرت ’ويدڪ سنسڪرت‘ سڏجي ٿي.

وچولي زماني جي سنسڪرت
ويدن ۾ رچائون (Hymns) آهن، پر ويدن کان پوءِ جي سنسڪرت ۾ اڪثر ’سوُتر‘ آهن، تنهنڪري اها سوترن جي زماني واري سنسڪرت  سڏجي ٿي.’سوُتر‘ لفظ اهو ساڳيو آهي، جنهن جو بگڙيل اُچار سنڌيءَ ۾ آهي ’سُٽ‘ آھي. وچولي زماني ۾ وڏيون ڳالهيون ٿورڙن لفظن ۾ ائين آڻيندا هئا، ڄڻ ته سٽ يا ڌاڳي ۾ موتي پوُئيندا هئا. سوترن جي مکيه خاصيت آهي’ٿور اکرائي‘. سنڌيءَ ۾ جيڪي پهاڪا آهن، سي اڪثر سوترن جي نموني جڙيل آهن. مثلاً ’جُڙيءَ کي جس‘، ’ڪندو سو پائيندو‘يا ’جهڙي ڪرڻي تهڙي ڀرڻي‘. هتي ڏسو ته هر هڪ پهاڪي ۾ سوترن ۾ اڪثر قاعدا ڄاڻايل آهن.’ڌرم سوترن‘ ۾ ڌرمي ڳالهين بابت ۽ ’گريهه سوترن‘ ۾ گهرو ڳالهين بابت قاعدا آهن گهر ٻاريءَ يا ڪٽنبي ماڻهوءَ کي پنهنجي حياتي ڪيئن گذارڻ گهرجي. ائين ’سوتر‘لفظ جي معنيٰ ٿي قاعدو، قول، يا نُڪتو، جو ٿورڙن پر مائيدار لفطن ۾ ڄاڻايل هجي. سوترن ۾ لفظ ٿورڙا، معنيٰ وڏي- ويتر منجهن ٻولي به آڳاٽي ڪم آيل آهي، تنهنڪري سوترن تي وڏيون ٽيڪائون (تشريحون) لکيل آهن. سوترن واري ٻولي وچولي زماني جي ڪتابي ٻوليءَ جو نمونو ڄاڻائي ٿي؛ پر عام طرح جيڪا سنسڪرت ڳالهائڻ ۾ ايندي هئي، تنهن ۾ پوءِ به ڦير پوندو ويو، جنهنڪري آخرين درجي تي آئي.

آخرين درجي واري سنسڪرت
آريا لوڪ مڌيا ديش ڏي ويا، تنهن کان پوءِ به هندستان جي ٻين ڀاڱن ۾ ٽڙندا پکڙندا ويا. مثلاً مهاڀارت واري زماني ۾ سري ڪرشن ڪيترا هزار جادوُ ونسي، مٿرا مان ساڻ وٺي، دوارڪا ڏي وڃي رهيو. ائين سنسڪرت جي پکيڙ جدا جدا هنڌن جي اڻ آريه قومن ۾ ٿي، ته انهن جي ٻولي وڌيڪ بگڙي؛ جنهنڪري وچولي سنسڪرت ڦري آخرين درجي تي آئي. هندن جا اتهاس (رامائڻ ۽ مهاڀارت)، سمرتيون، ڪوي ڪاليداس جا ناٽڪ ۽ ٻيا جيڪي به ڪتاب اڄ تائين سنسڪرت ۾ نڪتا آهن، سي سڀ انهيءَ ۾ لکيل آهن. هندن جا پراڻ به ان ۾ لکيل آهن، تنهنڪري اها عام طرح ’پراڻڪ سنسڪرت‘ (Puranic Sanskrit) سڏجي ٿي. حقيقتؤن اڄڪلهه سنسڪرت سڏبوئي انهيءَ آخرين درجي واري سنسڪرت کي آهي جيڪا ڪلاسيڪل سنسڪرت پڻ سڏجي ٿي. ۽ اها ئي هن وقت اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ پاڙهڻ ۾ اچي ٿي-  سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، پهريون ڇاپو 1956ع، ليکڪ؛ ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي  پاران سنڌي ادبي بورڊ.

 حوالا 

زمرو:لسانيات
زمرو:ايشيائي ٻوليون