پنجاب

پنجاب (Punjab) يا پنجاب جو خطو پاڪستان جي صوبي، پنجاب ۽ ڀارت جي رياست، ڀارتي پنجاب ۾ منقسم ھڪ خطي جو نالو آھي. پنجاب تاريخي طور تي ننڍي کنڊ جي اھم خطن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. پنجاب خطي جي اوڀر ۾ ھماچل پرديش  ھريانه ۽ راجسٿان، اولھه ۾ خيبر پختونخواه، اتر ۾ ڪشمير ۽ ڏکڻ ۾ سنڌ واقع  آھن. پنجاب جا ماڻھو محنت ڪش آھن. ھن خطي ۾ فصلن جي وڏي مقدار سامھون ايندي آھي۔ پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار مسلم آباد ڪيل سرزمين آھي، تنھن ھوندي به ھڪ  حصو سکن جو آباد ڪيل آھي. پنجاب کي جاگرافيائي طور تي ٻن حصن ۾ ورھايو ويو آھي، ھڪ اوڀاريون پنجاب ۽ ٻيو اولاھون پنجاب۔ اوڀاريون پنجاب ننڍو آھي ۽ ڀارت جي ڪنٽرول ۾ آھي ۽ اولاھون پنجاب، پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار آھي جيڪو پاڪستان جي قبضي ۾ آھي.

پنجاب، جن کي "پنج دريائن جي سرزمين" به چيو ويندو آهي، ڏکڻ ايشيا ۾ هڪ جيوپولٽيڪل، ثقافتي ۽ تاريخي علائقو آهي. اهو هندستاني برصغير ​​جي اتر اولهه واري حصي ۾ واقع آهي، جنهن ۾ جديد دور جي اوڀر پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جا علائقا شامل آهن. پنجاب، پاڪستان ۾ شهرن جا وڏا شهر لاهور، فيصل آباد، راولپنڊي، گوجرانوالا، ملتان، سيالڪوٽ ۽ بهاولپور آهن، جڏهن ته هندستاني پنجاب جا وڏا شهر لڌيانا، امرتسر، چندي ڳڙهه، جالنڌر، پٽيالا، موهالي ۽ ڀٽنڊا آهن. 

پنجاب پنجن دريائن جي ڪناري تي آباد ٿيل آبادين مان وڌيو، جيڪي قديم سنڌو ماٿري تهذيب جي شروعات ۾ ويجهي اوڀر ڏانهن هڪ اهم رستي جي طور تي ڪم ڪندا هئا،  جنهن جي شروعات 5000 قبل مسيح ۾ ٿي، جنهن کان پوءِ هند-آريائي ماڻهن جي لڏپلاڻ ٿي. زراعت پنجاب جي مکيه معاشي خصوصيت رهي آهي ۽ پنجابي ثقافت جي بنياد رکي ٿي. پنجاب هڪ اهم زرعي علائقي جي طور تي اڀريو، خاص طور تي 1960ع جي ڏهاڪي جي وچ کان 1970ع جي ڏهاڪي جي وچ تائين سائي انقلاب کان پوءِ ۽ ان کي هندستان ۽ پاڪستان ٻنهي جي "ماني جي ٽوڪري" طور بيان ڪيو ويو آهي.

پنجاب جي تاريخ تڪرارن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪا مقامي خاندانن ۽ سلطنتن جي عروج سان نشان لڳل آهي. چوٿين صدي قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي حملي کان پوءِ، چندر گپت موريا، موريا سلطنت قائم ڪرڻ لاءِ، پنجابي رياستن سان اتحاد ڪيو. پوء هند-يوناني بادشاهت، ڪشان سلطنت ۽ هند-سيٿيئن جي لڳاتار حڪمراني قائم ٿيون، پر آخرڪار اوڀر پنجاب جي جاناپادن (جهڙوڪ يوڌيا، تريگارتا، اودمبرا، ارجونا ۽ ڪنندا بادشاهت، پاران شڪست کاڌيون. پنجين ۽ ڇئين صدي عيسوي ۾، پنجاب کي تباهي ڪندڙ "هنن" (Huns) جي حملن جو سامنا ٿيو، تڏهن به ورڌانا خاندان اتر هندستان تي حڪمراني ڪندي، فتح مند ٿي اڀريو. 8 هين صدي عيسوي هندو شاهي عروج ڏٺو ويو، جيڪي صفاري خاندان ۽ ساماني سلطنت کي شڪست ڏيڻ سان مشهور ٿي. ساڳئي وقت، تومارا خاندان ۽ ڪٽوچ خاندان، غزنوين جي حملي جي مزاحمت ڪندي، اوڀر پنجاب کي ڪنٽرول ڪيو. غزنوي دور ۾، اسلام اولهائين پنجاب ۾ غالب ٿي ويو. پوءِ دهلي سلطنت غزنوي خاندانن جي جاءِ ورتي، جنهن ۾ تغلق خاندان ۽ سيد خاندان جي سلطانن کي پنجابي نسل طور بيان ڪيو ويو آهي.    15هين صدي ۾ ڏکڻ پنجاب ۾ لانگهه سلطنت جو، لوڌي خاندان کي شڪست ڏيڻ سان، ظهور ٿيو. 18هين صدي ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ، پنجاب ۾ افراتفري جو دور آيو. سال 1799 عيسوي ۾، سک سلطنت ڪشمير ۾ فتحن ۽ دراني سلطنت جي علائقن تي قبضي سان، پنهنجو راڄ قائم ڪيو ۽ پنجاب جي پيچيده ۽ متنوع تاريخ کي شڪل ڏني.

علائقي جي حدون، تاريخي احوالن تي ڌيان ڏيندي، غلط بيان ڪيل آهن. ان ڪري "پنجاب" جي اصطلاح جي جاگرافيائي تعريف وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهيي آهي. 16 صدي جي مغل سلطنت ۾ پنجاب جو علائقو ٽن حصن ، اولهه ۾ لاهور صوبي، اوڀر ۾ دهلي صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ملتان صوبي ۾ ورهايو ويو هو. برطانوي راڄ هيٺ 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي تائين، پنجاب صوبي ۾ موجوده هندستاني رياستن ۽ يونين علائقن پنجاب، هريانا، هماچل پرديش، چندي ڳڙهه ۽ دهلي ۽ پنجاب جا پاڪستاني علائقن ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي شامل ڪيو ويو هو.

پنجاب علائقي جو غالب نسلي لساني گروهه پنجابي ماڻهو آهن، جيڪي هند-آريائي پنجابي ٻولي ڳالهائين ٿا. پنجابي مسلمان اولهه پنجاب (پاڪستان) ۾ اڪثريت ۾ آهن، جڏهن ته پنجابي سک اوڀر پنجاب (ڀارت) ۾ اڪثريت ۾ آهن. ٻين مذهبي گروهن ۾ هندو، عيسائي، جين مت، زرتشت، ٻڌمت جا مڃڻ وارا ۽ روي داسيا شامل آهن. 

 نالو 
پنجاب جو نالو فارسي ٻوليءَ مان آهي، جنهن جا ٻه حصا "پنج" ۽ "آب" ساڳي معنيٰ جي سنسڪرت لفظن، "پنچا" (पञ्च) ۽ "آپ" (अप्) مان نڪتل آهن. اهڙي طرح لفظ، "پنجاب " هند-آريائي لفظن، "پنج-اپ" جو مرڪب آهي ۽ ان جو معني "پنج پاڻين جي سرزمين" آهي ۽ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس دريائن جو حوالو ڏئي ٿو."Punjab." Pp. 107 in Encyclopædia Britannica (9th ed.), vol. 20. سڀئي سنڌو درياءَ جون معاون نديون آهن، جنهن ۾ ستلج سڀ کان وڏي آهي. "پنج دريائن جي سرزمين" جا حوالا مهاڀارت ۾ ملي سگهن ٿا،  جنهن ۾ هڪ علائقي جو نالو "پنچاندا" (पञ्चनद) يعني پنج نديون رکيو ويو آهي.  اڳ ۾، رگ ويد ۾، پنجاب کي "سپتا هنڌو" يا اويستا ۾، "هپتا هيندو" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جن جو ترجمو "ست دريائن جي سرزمين" طورڪيو ويو آهي، باقي ٻه سنڌو ۽ ڪابل درياهه آهن. قديم يوناني علائقي کي "پينٽا پوٽاميا"  (Πενταποταμία) سڏيندا هئا، جنهن جي ساڳي معنيٰ آهي.Lassen, Christian. 1827. Commentatio Geographica atque Historica de Pentapotamia Indica  [A Geographical and Historical Commentary on Indian Pentapotamia]. Weber. p. 4:

"That part of India which today we call by the Persian name ''Penjab'' is named Panchanada in the sacred language of the Indians; either of which names may be rendered in Greek by Πενταποταμια. The Persian origin of the former name is not at all in doubt, although the words of which it is composed are both Indian and Persian.... But, in truth, that final word is never, to my knowledge, used by the Indians in proper names compounded in this way; on the other hand, there exist multiple Persian names which end with that word, e.g., Doab and Nilab. Therefore, it is probable that the name Penjab, which is today found in all geographical books, is of more recent origin and is to be attributed to the Muslim kings of India, among whom the Persian language was mostly in use. That the Indian name Panchanada is ancient and genuine is evident from the fact that it is already seen in the Ramayana and Mahabharata, the most ancient Indian poems, and that no other exists in addition to it among the Indians; for Panchála, which English translations of the Ramayana render with Penjab...is the name of another region, entirely distinct from Pentapotamia...."

تاريخ

قديم دور
پنجاب جو علائقو قديم ترين شهري سماجن مان هڪ (سنڌو ماٿري جي تهذيب) جي جڳهه طور سڃاتو وڃي ٿو. جيڪو تقريباً 3000 قبل مسيح کان ترقي ڪئي ۽ 1,000 سال پوء، هند-آريائي لڏپلاڻ کان پوءِ، جيڪي 1500 قبل مسيح ۽ 500 قبل مسيح جي وچ ۾ لهرن ۾ علائقي تي قبضو ڪيا، تيزي سان زوال پذير ٿيو. بار بار ٿيندڙ قبائلي جنگيون، وڏين گروهن، سردارن ۽ بادشاهن جي حڪومتن جي واڌ کي متحرڪ ڪيو،  جيڪا مقامي بادشاهتن تي حڪومت ڪندا هئا،  جنهن کي "مهاجاناپادا" سڏيو ويو. پنجاب ۾ بادشاهتن ۽ خاندانن جو عروج، قديم هندو جنگي شاعري، خاص طور تي مهاڀارت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. مهاڀارت ۾ بيان ڪيل جنگيون هن علائقن ۾ وڙهيون ويون، جيڪا هاڻي هريانا رياست ۽ تاريخي پنجاب جو علائقو آهي. گنڌارا، ڪمبوجا، تريگارتا، آنڌرا، پوروا، بهليڪا (پنجاب جا باختري آبادگار)، يوڌيا ۽ ٻين ڪروڪشيتر ۾ وڙهيل عظيم جنگ ۾ ڪوروَن جو ساٿ ڏنو. Buddha Parkash, Evolution of Heroic Tradition in Ancient Panjab, p 36. فوجا سنگهه ۽ ايل. ايم. جوشي مطابق: "ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ڪمبوجا، داردا، ڪيڪيا، آنڌرا، پوروا، يوڌيا، مالوا، سينداو ۽ ڪورو گڏيل طور تي قديم پنجاب جي بهادر روايت ۽ گڏيل ثقافت ۾ حصو ورتو آهي."Joshi, L. M., and Fauja Singh. History of Panjab, Vol I. p. 4.

 سڪندر اعظم جا حملا 

هن علائقي جو سڀ کان قديم ڄاتل سڃاتل مقامي بادشاهه "راجا پورس" جي نالي سان مشهور هو، جنهن سڪندر اعظم خلاف هائيڊاسپس (جهلم) جي مشهور جنگ وڙهي. سندس بادشاهت هائيڊاسپس (جهلم) ۽ ايسينس (چناب) دريائن جي وچ ۾ پکڙيل هئي؛ اسٽرابو هن علائقي کي لڳ ڀڳ 300 شهرن تائين ڦهليل سڏيو آهي. پورس ۽ ابيسار (ٻيو راجا) ٽيڪسلا جي بادشاهه، اومفس جيڪا سندس خاندان جي ٻئي شاخ سان تعلق رکندڙ هو، سان دشمني وارو تعلق هو. جڏهن سڪندر اعظم جون فوجون اوڀر طرف لڏپلاڻ ڪندي سنڌو پار ڪيون، شايد اُداڀنڊاپورا ۾، ٽيڪسلا جو حڪمران، اومفس هن جو استقبال ڪيو. اومفس اميد ڪئي ته پورس ۽ ابيسار ٻنهي کي، سڪندر جي فوجن جي طاقت جي خوف کي استعمال ڪندي ۽ سفارتي مشن جي ذريعي شڪست تسليم ڪرڻ تي مجبور ڪئي سگهندو. ابيسار تسليم قبول ڪيو پر پورس تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.  نتيجي طور، سڪندر اعظم پورس سان جنگ جو فيصلو ڪيو ۽ هن طرح سال 326 ق.م ۾ هائيڊسپس، جنگ جو صحيح ماڳ اڃا تائين نامعلوم آهي، جي جنگ شروع ٿي. جئين ته جنگ کي هڪ فيصلي واري يوناني فتح سمجهيو ويندو آهي؛ بوس ورٿ يوناني ذريعن، جيڪا مبالغي وارا آهن، مٿان يقين ڪرڻ جي خلاف خبردار ڪيو آهي.

اليگزينڊر پوء، پنهنجي گهوڙي جي ياد ۾، جيڪو جنگ دوران  مارجي ويو هو، جنگ جي ميدان ۾ فتح جي جاءِ تي بوڪيفالا ۽ نيڪايا ٻه شهر قائم ڪيا. ٽيٽراڊراخم (يوناني سڪا) ، جيڪا پوء ٺاهيا ويا، ۾ سڪندر کي گهوڙي تي سوار، ساريسا (ڊگهي نيزي) سان هٿياربند، هڪ هاٿي تي سوار هندستانين جي هڪ جوڙي تي حملو ڪندي، ڏيکاريو ويو آھي. پورس هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ جيستائين هو زخمي نه ٿيو ۽ سندس فوج شڪست نه کاڌي، هڪ هاٿي جي مٿان گهميندو رهيو. گرفتاري کانپوء جڏهن سڪندر کان پڇيو ته هن ڪهڙي سلوڪ جي اميد رکي ٿو؟ پورس جواب ڏنو ته "مون سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيئن هڪ بادشاهه ٻئي بادشاهه سان ڪندو اهي". Rogers, p.200 هڪ طرفي نتيجن جي باوجود، سڪندر پورس کان متاثر ٿيو ۽ هن کي معزول نه ڪرڻ جو انتخاب ڪيو.     نه رڳو سندس علائقو بحال ڪيو پر سڪندر جي فوجن سان گڏ گلوسس، جيڪو پورس جي بادشاهت جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندو هو، جي علائقن کي به پورس جي سلطنت ۾ ملائي ڇڏيو. 

1000 ق.م ۾ سڪندر جي موت کان پوءِ، پرديڪس پنهنجي سلطنت جو ريجنٽ بڻجي ويو ۽ 500 ق.م ۾ پرديڪس جي قتل کان پوءِ، اينٽيپيٽر نئون ريجنٽ بڻجي ويو. ڊيوڊورس جي مطابق، اينٽيپيٽر سنڌو درياهه جي ڪناري وارن علائقن تي پورس جي اختيار کي تسليم ڪيو. بهرحال، يوڊيمس، جيڪو پنجاب علائقي ۾ سڪندر جي عملدار طور ڪم ڪندو هو، غداري سان پورس کي قتل ڪيو. 

موريان سلطنت (تقريبن 320-180 ق.م)

چندرگپت موريا، ڪوٽيليا جي مدد سان، سانچو: ق.م. جي آس پاس پنهنجي سلطنت قائم ڪئي هئي. چندرگپت موريا جي شروعاتي زندگي واضح ناهي. ڪوٽيليا نوجوان چندرگپت کي ٽيڪسلا جي يونيورسٽي ۾ داخل ڪرايو ته جيئن هن کي فن ۾ تعليم ڏني وڃي. بعد ۾، اهڙا ٽٽرادراخم سڪا به ٺهيا، جن تي سڪندر اعظم کي گهوڙي تي سوار ڏيکاريو ويو هو، جيڪو هٿ ۾ ساريسا کڻي هاٿيءَ تي سوار ٻن هندستاني جنگيندڙن تي حملو ڪري رهيو آهي. پورس هٿيار نه وڌا ۽ هاٿيءَ جي مٿان ويٺو جنگ جي ميدان ۾ گھمندو رهيو، تان جو هو زخمي ٿيو ۽ سندس لشڪر شڪست کاڌي. جڏهن سڪندر اعظم پورس کان پڇيو ته هو ڪهڙي نموني سان ورتاءُ چاهي ٿو، تڏهن پورس وراڻيو:
"مون سان اهڙيءَ طرح ورتاءُ ڪيو جيئن هڪ بادشاهه ٻئي بادشاهه سان ڪندو آهي."
ظاهر آهي ته جنگ جا نتيجا هڪ طرفا هئا، پر ان جي باوجود سڪندر اعظم پورس جي بهادري ۽ وقار کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هن کي تخت تان هٽائڻ بدران سندس بادشاهي برقرار رکي. نه رڳو پورس کي سندس علائقو واپس ڏنو ويو، پر ان ۾ واڌ پڻ ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪندر اعظم جي فوجن پورس جي بادشاهيءَ جي اتر اوڀر طرف حڪمراني ڪندڙ گلاوسيس (Glausaes) جي علائقن کي به شامل ڪري ڇڏيو. سڪندر اعظم جي وفات ع ۾ ٿيڻ کان پوءِ، پرديڪاس کي سندس سلطنت جو نائب (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو. پرديڪاس جي قتل کان پوءِ ع ۾ انٽيپيٽر نئون نائب بڻيو..
ڊيوڊورس سڪيولس جي بيان موجب، انٽيپيٽر پورس جي اختيار کي سنڌو درياهه جي ڪنارن تائين پکڙيل علائقن تي تسليم ڪيو هو. بهرحال، ايوڊيمس، جيڪو سڪندر اعظم جي دور ۾ پنجاب واري علائقي جو ستراپ (صوبيدار) رهيو هو—دغا ڪندي پورس کي قتل ڪري ڇڏيو.

 موريا سلطنت (320-180 ق.م) 

چندر گپت موريا ، ڪوٽليا  (چاڻڪيه) جي مدد سان، لڳ ڀڳ ع ڌاري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. چندرگپت موريه جي شروعاتي زندگي بابت واضح ۽ متفقه معلومات موجود ناهي. البت، روايتن موجب، ڪوتليا نوجوان چندرگپت کي قديم ٽيڪسيلا واري يونيورسٽي ۾ تعليم لاءِ داخل ڪرايو، جتي کيس فنون، سائنس، منطق، رياضيات، جنگي حڪمتِ عملي ۽ انتظامي علم سيکاريو ويو.
يوناني ذريعن ۾ محفوظ ٿيل ميگاسٿينز (Megasthenes) جي بيان موجب، سڪندر اعظم ۽ چندرگپت موريه جي ملاقات ٿي هئي؛ جيڪڏهن اها ڳالهه درست هجي ته پوءِ چندرگپت جي حڪمراني جي شروعات ع کان به اڳ سمجهي وڃي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ Alexander the Great ڪڏهن به Beas River کان اڳتي نه وڌيو، تنهنڪري امڪان آهي ته ان وقت چندرگپت جو علائقو پنجاب واريئ خطي ۾ واقع هجي. پنجاب جي ننڍين جنپدن (رياستي وحدتن) جي مدد سان، هن اتر اولهه هندستاني برصغير جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو.ان کان پوءِ، هن Pataliputra ۾ نندا حڪمرانن کي شڪست ڏئي تخت حاصل ڪيو. چندرگپت، سڪندر اعظم جي جانشين Seleucus I Nicator سان به مقابلو ڪيو، جڏهن سيلوڪَس اوڀر کان حملي آور ٿيو. امن معاهدي تحت، سيلوڪَس سنڌودرياهه جي اولهه وارا سمورا علائقا ڇڏي ڏنا ۽ شاديءَ جي پيشڪش به ڪئي، جنهن ۾ Bactria جو هڪ حصو شامل هو، جڏهن⁠تہ چندرگپت سيلوڪَس کي 500 هاٿي ڏنا.
بيجاءِ ڳڙهه جي ستون لکت موجب، موريه فوج جو سربراهه هميشه ياوڌيہ قبيلن مان چونڊيو ويندو هو؛ اهي پنهنجو اڳواڻ پاڻ چونڊيندا هئا، جيڪو ساڳئي وقت موريه سلطنت جو سپهه سالار به هوندو هو موريه فوج جو وڏو حصو پڻ پنجاب جي جنپدن مان ڀرتي ڪيل سپاهين تي مشتمل هو.. چندرگپت موريه جي حڪمراني انتهائي منظم هئي. موريه سلطنت ۾ آمرانه ۽ مرڪزي انتظامي نظام رائج هو، جنهن جي مدد لاءِ وزيرن جي ڪائونسل ۽ هڪ مضبوط جاسوسي نظام موجود هو. چندرگپت جي ڪاميابين جو وڏو حصو چاڻڪيہ (ڪوتليا) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو مشهور تصنيف ارٿ شاستر جو مصنف هو. موريه دور ۾ مضبوط بيوروڪريسي قائم هئي، جيڪا ٽيڪسن جي وصولي، واپار ۽ تجارت، صنعتي سرگرمين، کني، انگن اکرن ۽ شماريات، عوامي هنڌن جي سار سنڀال ۽ مندرن جي انتظام کي منظم نموني سان سنڀاليندي هئي.

 وچئين دور 

 هندو شاھيون (تقريباً 820ع–1022ع)  

نائين صديءَ ۾، اوڊيانا (Oddiyana) واري علائقي مان نڪرندڙ هندو شاھي گهراڻي
تاعنڪ بادشاھت (Taank) کي بدلائي، اولهه پنجاب ۽ اوڀر افغانستان سميت علائقن تي حڪمراني قائم ڪئي فارسي مورخ فرشته موجب، شاھي فوج جو وڏو حصو گکر/کوکر قبيلن تي ٻڌل هو. هن سلطنت جا سڀ کان وڌيڪ مشهور حڪمران لليا (Lalliya)، ڀيم ديو (Bhimadeva) ۽ جئپال (Jayapala) هئا، جن کي فوجي ڪاميابين جي نسبت ڏني وڃي ٿي.
لليا 879ع کان 901ع جي وچ ۾ ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر حاصل ڪيو، جيڪو سندس اڳوڻي حڪمران جي دور ۾ سفري گھراڻو وٽ هليو ويو هو. کيس هڪ ڏاڍو دهشتناڪ شاھي حڪمران بيان ڪيو ويو آهي. رحمان جي بحاليءَ مطابق سندس ٻه وزير تورامانا ۽ اساتا (Asata) چيو وڃن ٿا، جن عمر  ابن ال-ليث جي خراسان ۾ بغاوتن ۾ الجهيل هجڻ جو فائدو وٺي، لڳ ڀڳ 900ع ڌاري غزني تي ڪامياب ڇاپو هنيو.
اوڀر افغانستان ۾ شاھي اتحادي لاويڪ (Lawik) تي آيل شڪست کان پوءِ، ڀيم ديو لڳ ڀڳ 963ع ڌاري گڏيل حملو منظم ڪيو. نتيجي طور ابو اسحاق ابراهيم کي غزني مان ڪڍيو ويو ۽ ڪابل ۽ ڀر وارن علائقن ۾ شاھي-لاويڪ قلعا ٻيهر بحال ٿيا. هي فتح ممڪن آهي ته “هنڊ سليب انڪرپشن” (HSI) ۾ يادگار طور درج ڪئي وئي هجي.
تصويرون شامل ڪرڻ لاءِ تجويز (فائل نالا)

 تُرڪ حڪمراني (تقريباً 1030ع–1320ع)  

ڏهين صديءَ ۾ ترڪي غزنوي حڪمرانن هندو شاھين کي شڪست ڏئي اولهه پنجاب تي قبضو ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 157 ورهيه حڪمراني جاري رکي. وقت سان گڏ سندن طاقت گهٽجندي وئي، ۽ آخرڪار 1186ع ۾ غوري حڪمران سلاطان محمد غوري پاران لاهور جي فتح سان غزنوي اقتدار ختم ٿيو ۽ آخري غزنوي حڪمران خسرو ملڪ معزول ڪيو ويو.
1206ع ۾ سلطان محمد غوري جي وفات (جهلم درياهه ڀرسان پنجاب جي قاتلن هٿان) کان پوءِ، غوري رياست ٽٽي پئي ۽ اتر هندستان ۾ ان جي جاءِ تي دهلي جي سلطنت قائم ٿي.


 تغلق گهراڻو (تقريباً 1320ع–1410ع)  

تغلق گهراڻي جي حڪمراني باقاعدي طور 1320ع ۾ دهلي ۾ شروع ٿي، جڏهن غازي ملڪ خسرو خان کي لاهراوت جي جنگ ۾ شڪست ڏئي غياث الدين تغلق جي لقب سان تخت سنڀاليو.
غازي ملڪ جي دور ۾ 1321ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ جونا خان (بعد ۾ محمد بن تغلق) کي ديو ڳڙھ (Deogir) موڪليو ته جيئن ارنگل ۽ تلنگ (هاڻوڪي تلنگانا) جي هندو بادشاهتن تي حملو ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪئي وڃي. سندس پهريون حملو ناڪام ٿيوWilliam Lowe (Translator), {{Google
 books|RFNOAAAAYAAJ|Muntakhabu-t-tawārīkh|page=296}}, Volume 1, pages 296-301. چار مهينا پوءِ غياث الدين تغلق وڏي فوجي مدد موڪلي ۽ جونا خان کي ٻيهر ارنگل ۽ تلنگ تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ چيوTarikh-I Firoz Shahi Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pages 233-234 .هن ڀيري جونا خان ڪامياب ٿيو؛ ارنگل فتح ٿيو، جنهن جو نالو سلطانپور رکيو ويو، ۽ لُٽيل دولت، خزانو ۽ قيدين کي دهلي سلطنت ڏانهن منتقل ڪيو ويو.
بنگال (لکناوتي) جي مسلم اشرافيا غياث الدين تغلق کي اوڀر طرف پيش قدمي لاءِ سڏيو، جنهن تحت هن 1324ع–1325ع ۾ شاھ شمس الدين فيروز خلاف مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي. هن دهلي کي پنهنجي پٽ اولغ خان جي حوالي ڪري، لشڪر سميت لُکناوتي پهتو ۽ مهم مڪمل ڪئي.
1325ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ محمد بن تغلق تخت تي ويٺو. سندس دور ۾ سلطنت هندستاني برصغير جي وڏي حصي تائين وڌي وئي ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي لحاظ سان پنهنجي عروج تي پهتي<ref>Muḥammad ibn Tughluq  Encyclopædia Britannica<ref> هن ملوا، گجرات، لکھناوتي، چٽاگانگ، مٿلا ۽ ٻين علائقن تي چڙهائيون ۽ لُٽ مار ڪئيTarikh-I Firoz Shahi Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pp. 236–237. اهي مهمون تمام مهانگيون ثابت ٿيون؛ جيتوڻيڪ هر ڇاپي سان نئون مالِ غنيمت ۽ تاوان مليو، پر ايتري وڏي سلطنت کي قائم رکڻ ڏکيو ٿيو ۽ برصغير ۾ بغاوتون وڌنديون ويونTarikh-I Firoz Shahi Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pp. 235–240 . محمد بن تغلق مارچ 1351ع ۾ وفات ڪري ويو جڏهن هو سنڌ ۽ گجرات ۾ بغاوتن ۽ ٽيڪس نه ڏيڻ خلاف ڪارروائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو.Vincent A Smith, , Chapter 2, pp. 242–248, Oxford University Press.
محمد بن تغلق کان پوءِ تغلق سلطنت انتشار جو شڪار ٿي وئي ۽ ڪيترائي علائقا آزاد ٿيڻ لڳا. اهڙي حالت ۾ فيروز شاهه تغلق اقتدار ۾ آيو. سندس والد رجب (غازي ملڪ جو ننڍو ڀاءُ) سپھ سالار جي لقب سان سڏبو هو. تاريخدان وليم ڪروڪ موجب، فيروز شاهه جي ماءُ نائله پنجاب جي ڀٽي راڄڪماري هئي (رانا مال جي ڌيءُ) ۽ سندس نسبت ديپالپور ۽ ابوهر سان ڄاڻائي وئي آهي. هن وقت ڏکڻ رياستون دهلي سلطنت کان ڌار ٿي ويون، گجرات ۽ سنڌ ۾ بغاوتون هليون، ۽ بنگال آزاديءَ جو اعلان ڪيو. فيروز شاهه 1353ع ۽ 1358ع ۾ بنگال خلاف مهمون هلائيون، ڪُٽڪ تي قبضو ڪيو، جاگن ناتھ مندر جي بي حرمتي ڪئي، ۽ اوڙيسا ۾ جاج نگر جي راجا گجپتي کان خراج وٺڻ تي مجبور ڪيو. هن ڪانگڙا قلعي جو به گهيرو ڪيو ۽ ناگرڪوٽ کان خراج ورتو. ساڳئي عرصي ۾، وڏِي خراسان جي تاتار خان پنجاب تي حملو ڪيو، پر کيس شڪست ملي ۽ سندس چهرو تلوار سان چيريو ويو؛ اها تلوار فيروز شاهه تغلق راجا ڪيلاش پال کي ڏني هئي، جيڪو ناگرڪوٽ واري علائقي ۾ حڪمران هو.



 سيد گهراڻو (تقريباً 1410ع–1450ع)  

خضر خان سيد گهراڻي کي قائم ڪيو، جيڪو دهلي سلطنت جو چوٿون گهراڻو هو، ۽ اهو تغلقن جي زوال کان پوءِ اقتدار ۾ آيو.
تيمور لنگ جي 1398ع ۾ دهلي تي حملن ۽ لُٽ مار کان پوءِ، تيمور خضر خان کي ملتان (يعني پنجاب) جو نائب مقرر ڪيو. خضر خان لاهور، ديپالپور، ملتان ۽ مٿيون سنڌ به پنهنجي قبضي ۾ رکيو. خضر خان 28 مئي 1414ع تي دهلي فتح ڪري سيد گهراڻي جو بنياد وڌو. خضر خان “سلطان” جو لقب اختيار نه ڪيو؛ پر تيمورين سان وفاداري جي روايت کي برقرار رکندي پاڻ کي Rayat-i-Ala (واسال) جي حيثيت سان پيش ڪندو رهيو، پهريائين تيمور ۽ پوءِ سندس پٽ شاهه رخ لاءِ. خضر خان جي اقتدار کان پوءِ پنجاب، اتر پرديش ۽ سنڌ دهلي سلطنت هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا، ۽ خضر خان پنهنجو وقت بغاوتن کي دٻائڻ ۾ گذاريو. خضر خان ۽ سندس جانشينن جي طاقت جو بنياد پنجاب هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سيدن جي دور ۾ دهلي لشڪر جو وڏو حصو ملتان ۽ ديپالپور مان ايندو هو.
خضر خان 20 مئي 1421ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ مبارڪ شاهه جانشين بڻيو. مبارڪ شاهه پنهنجي سڪن تي پاڻ کي معزالدين مبارڪ شاھ لکرايو؛ تيموري نالي کي هٽائي خليفي جي نالي کي شامل ڪيو ۽ پاڻ کي “شاهه” قرار ڏنو. هن پنهنجي دور جي شروعات ۾ ملوا سلطنت جي حڪمران هوشنگ شاهه غوري کي شڪست ڏئي وڏي خراج تي مجبور ڪيو. هن جسرٿ کوکر جي بغاوت به دٻائي ۽ ڪابل مان تيمورين جي ڪيترن حملاورن کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهيو.
سيد گهراڻي جو آخري حڪمران علاءُ الدين (عالم شاهه) هو، جنهن 19 اپريل 1451ع تي رضاڪاراڻي طور دهلي سلطنت جو تخت بھلول خان لوڌي  جي حق ۾ ڇڏي ڏنو؛ پوءِ هو بدايون روانو ٿيو، جتي 1478ع ۾ وفات ڪيائين.

}}

 لانگاھ سلطنت (تقريباً 1450ع–1540ع) 
1445ع ۾، سلطان قطب الدين—جيڪو “لانگاھ” (هڪ جات زميندار قبيلو جو سردار هو.
سيد گهراڻي جي زوال کان پوءِ ملتان ۾ لانگاھ سلطنت قائم ڪئي.
حسين لانگاھ اوّل (حڪمراني: 1456ع–1502ع) لانگاھ سلطنت جو ٻيون حڪمران هو. هن پنجاب ۾ فوجي مهمون هلائيون ۽ چنيوٽ ۽ شورڪوٽ جهڙا علائقا لوڏي حڪمرانن کان هٿ ڪيا. شاهه حسين لانگاھ لوڏين جي طرفان ٿيندڙ حملي جي ڪوششن کي ڪاميابيءَ سان روڪيو؛ اهي ڪوششون تاتار خان ۽ بربڪ شاهه جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيون ويون هيون، ۽ ان حوالي سان سندس ڌيءَ زيرڪ رُمان (Zeerak Rumman) جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

جديد دور
مغل سلطنت (تقريباً 1526ع–1761ع)

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ Mughal Empire اقتدار ۾ آئي ۽ آهستي آهستي پنهنجي راڄ کي وڌائيندي پنجاب جي سموري علائقي تي قبضي قائم ڪيو. مغلن پنهنجي صوبائي ۽ فوجي انتظام جو مرڪز لاھور ۾ قائم ڪيو، جتان پنجاب جي سياسي، فوجي ۽ مالي معاملن جي نگراني ٿيندي هئي.
مغل دور ۾ پنجاب سان واسطو رکندڙ ڪيترائي بااثر مسلمان امير ۽ حڪومتي اهلڪار اڀريا. انهن مان سڀ کان نمايان سعدالله خان هو، جيڪو چنيوٽ جي زرعي پيشه خاندان ۾ پيدا ٿيو ۽ ٿھيم قبيلي سان تعلق رکندو هو. سعدالله خان 1645ع کان 1656ع تائين مغل سلطنت جو اعظم وزير (وزيراعظم) رهيو، ۽ درٻاري انتظام، ماليات ۽ رياستي پاليسين ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.
ان کان سواءِ، مغل دور ۾ پنجاب مان اڀرندڙ ٻين اهم شخصيتن ۾ وزير خان شامل هو، جنهن لاهور ۾ شاندار وزير خان مسجد تعمير ڪرائي ۽ صوبائي انتظام کي مضبوط ڪيو؛ ادنیٰ خان، جيڪو مغل زوال جي زماني ۾ پنجاب جي سياست ۾ اثرائتو بڻيو؛ ۽ شھباز خان ڪمبوھ، جيڪو درٻاري ۽ فوجي عهدن تي فائز رهيو.
اٺارهين صديءَ ۾ مغل سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي، جنهن سان پنجاب ۾ اقتدار جو توازن بدلجڻ شروع ٿيو. مغلن جي ڪمزوريءَ سان افغان حڪمران علائقي تي غالب آيا، جڏهن⁠تہ مراٺا ايمپائر۽ افغان قوتن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي. هن سياسي خلا ۾ پنجاب جي مقامي فوجي وحدتن، طاقت حاصل ڪئي ۽ آهستي آهستي گڏ ٿي سک ڪنفيڊريسي قائم ڪئي. نتيجي طور، مغلن ۽ افغانن جي زوال سان، سِک اتحاد پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ اتر ۾ هماليه جبلن تائين پنهنجو اثر وڌايو.

18هين صديءَ جون پنجابي مسلمان رياستون
پاڪپٽن رياست (1692ع–1810ع)
مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ، پاڪپٽن ۾ واقع صوفي بزرگ حضرت بابا فريدالدين گنج شڪرؒ جي درگاهه جي ديوان (انتظامي متولي) سياسي طور آزادي حاصل ڪندي پاڪپٽن مرڪز بڻائي هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي. تاريخدان باربرا ڊيلي ميٽڪاف موجب، هي رياست درگاهي اختيار ۽ مذهبي اثر جي بنياد تي وجود ۾ آئي، جنهن ۾ روحاني قيادت کي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو ويو.
1757ع ۾، ديوان عبدالصبحان پنهنجي جات مريدن تي ٻڌل لشڪر گڏ ڪري بيڪانير جي راجا تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ پاڪپٽن رياست جا حدون پهريون ڀيرو ستلج درياهه جي اوڀر طرف وڌيون. لڳ ڀڳ 1776ع ۾، ديوان کي خاص طور وٽو (Wattu) قبيلي جي مريدن جي حمايت حاصل هئي، جن جي مدد سان هن سک ناڪئي مثل جي حملي کي ناڪام بڻايو. هن مقابلي ۾ ناڪئي مثل جو اڳواڻ هيرا سنگهه سندھو مارجي ويو، جنهن سان پاڪپٽن رياست جي فوجي ۽ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.
سيال رياست (1723ع–1816ع)
سيال رياست 1723ع ۾ سيال گهراڻي جي 13هين سردار نواب وليداد خان سيال طرفان قائم ڪئي وئي. هن آهستي آهستي راچنا دوآب جي هيٺئين حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو، جنهن ۾ چنيوٽ، پنڊي ڀٽيان، جھنگ ۽ مانڪيره جهڙا اهم شهر شامل هئا<ref><ref>. نواب وليداد خان کان پوءِ، انوائت الله خان سيال (حڪمراني: 1747ع–1787ع) رياست جو سربراهه بڻيو، جيڪو هڪ ڪامياب سپهه سالار ثابت ٿيو. هن ڀنگي مثل ۽ ملتان جي سردارن خلاف لڳ ڀڳ 22 جنگيون کٽيون، جنهن سان سيال رياست جي فوجي طاقت ۽ سياسي اثر ۾ نمايان اضافو ٿيو1801ع کان 1816ع تائين، سک سلطنت ڪيترائي ڀيرا جھنگ تي حملا ڪيا. آخرڪار، سيال رياست کي سک سلطنت ۾ ضم ڪيو ويو. سيال گهراڻي جي آخري حڪمران احمد خان سيال کي مهاراجا رنجيت سنگهه طرفان جاگير عطا ڪئي وئي، جنهن سان سيال خاندان کي محدود پر تسليم ٿيل حيثيت ملي وئي..اهي ٻئي رياستون—پاڪپٽن ۽ سيال—18هين صديءَ ۾ پنجاب جي سياسي منظرنامي ۾ مسلمان مقامي اقتدار جي نمائندگي ڪن ٿيون. مغل زوال کان پوءِ، اهڙيون رياستون روحاني اثر، قبيلائي وفاداري ۽ فوجي تنظيم جي بنياد تي اڀريون، پر آخرڪار سک طاقت جي وڌندڙ اثر هيٺ اچي ختم ٿي ويون.

سِک سلطنت (تقريباً 1799ع–1849ع)

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، مهاراجا رنجيت سنگھ پنجاب ۾ قائم هڪ مضبوط ۽ مرڪزي رياست جي بنياد وڌي، جيڪا تاريخ ۾ سک ايمپائر جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. هن سلطنت جو قيام 1799ع ۾ ٿيو، جڏهن رنجيت سنگهه Lahore تي قبضو ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، ۽ ان جو خاتمو 1849ع ۾ ٿيو، جڏهن سِک فوجن کي ٻين اينگلو-سک جنگ ۾ شڪست آئي ۽ سلطنت برطانوي راڄ ۾ ضم ٿي وئي. سِک سلطنت جي جوڙجڪ خالصا جي بنيادن تي ٿي، جتي اڳ ۾ خودمختيار مسل (سِک فوجي وحدتون) گڏ ٿي هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ آيون رنجيت سنگهه پنهنجي سياسي ۽ فوجي بصيرت سان انهن سڀني وحدتن کي متحد ڪري هڪ مضبوط سلطنت قائم ڪئي.
اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري، سِک سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي، جتي ان جون حدون اولهه ۾  خيبر پاس کان وٺي اوڀر ۾ اولهندي تبت تائين، ڏکڻ ۾ مٺن ڪوٽ کان اتر ۾ ڪشمير تائين پکڙيل هيون. انتظامي طور سلطنت کي چار وڏن صوبن ۾ ورهايو ويو: لاهور (پنجاب ۾، گاديءَ جو هنڌ)، ملتان (پنجاب)، پشاور، ۽ ڪشمير (1799ع کان 1849ع تائين).
مذهبي لحاظ کان، سِک سلطنت هڪ گهڻ مذهبي سماج تي مشتمل هئي، جنهن ۾ سِک، مسلمان، هندو ۽ ٻيا مذهبي گروهه گڏ رهندا هئا. 1831ع ۾ سلطنت جي آبادي لڳ ڀڳ 35 لک هئي، جنهن جي بنياد تي ان کي ان دور جي دنيا جي اوڻيهين وڏي آبادي واري رياست قرار ڏنو وڃي ٿوAmarinder Singh، The Last Sunset: The Rise and Fall of the Lahore Durbar . رنجيت سنگهه جي حڪمرانيءَ ۾ مذهبي رواداري، انتظامي نظم ۽ فوجي طاقت گڏيل طور سلطنت جي استحڪام جو سبب بڻيا.
آخرڪار، مهاراجا رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ اندروني اختلافن، درٻاري سازشن ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب سِک سلطنت آهستي آهستي زوال پذير ٿي وئي. نتيجي طور، 1849ع ۾ برطانوي فوجن جي فتح کان پوءِ، سِک سلطنت برٽش ايمپائر ۾ شامل ٿي وئي. اهڙيءَ طرح، سِک سلطنت برصغير جي آخري وڏي مقامي طاقت ثابت ٿي، جيڪا برطانوي نوآبادي نظام ۾ ضم ڪئي وئي.
سِک سلطنت پنجاب جي تاريخ ۾ سياسي اتحاد، فوجي تنظيم ۽ مذهبي رواداريءَ جي هڪ اهم مثال طور ڏٺي وڃي ٿي، ۽ اها برصغير جي نوآبادي دور کان اڳ واري آخري مضبوط مقامي سلطنتن مان هڪ هئي.

برطانوي پنجاب (تقريباً 1849ع–1947ع)

سک ايمپائر پنجاب تي حڪمراني ڪندو رهيو، تان جو 1849ع ۾ برٽش انڊيا پھرين اينگلو-سک جنگ ۽ ٻين اينگلو-سک جنگ کان پوءِ، پنجاب کي ضم ڪري ڇڏيو .
پنجاب جو وڏو حصو برطانوي هندستان جي هڪ صوبي جي حيثيت سان منظم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ننڍيون شاهوڪار رياستون (princely states) مقامي حڪمرانن جي ماتحت رهيون، جيڪي برطانوي بالادستي تسليم ڪنديون هيون. زرعي زرخيز زمينن سبب پنجاب برطانوي راڄ جو هڪ انتهائي اهم معاشي اثاثو بڻجي ويو.
برطانوي دور ۾ لاھور تعليم، علم ۽ ثقافت جو نمايان مرڪز بڻيو، جڏهن⁠ تہ راولپنڊي کي اهم فوجي ڇانوڻي  جي حيثيت حاصل ٿي. پهرين عالمي جنگ دوران، گهڻا پنجابي برطانوي فوجي ڪوششن جي حمايت ۾ شامل ٿيا ۽ انسان وسيلا ۽ سامان مهيا ڪيو، جيتوڻيڪ پنجاب ساڳئي وقت نوآبادي مخالف سرگرمين جو به مرڪز رهيو. جنگ جي دوران ۽ ان کان پوءِ علائقي ۾ بيچيني وڌي وئي؛ وڏي جاني نقصان، ڳرا ٽيڪس، مهانگائي ۽ 1918–19ع واري فلو وبا پنجابي سماج کي سخت متاثر ڪيو.
1919ع ۾، ڪرنل ريجنلڊ ڊائر ( Reginald Dyer) جي حڪم تي امرتسر ۾ پرامن مظاهرين تي گوليون هلائيون ويون، جن مان گهڻا سِک هئا. هي واقعو تاريخ ۾ جليانوالا باغ وارو قتل عام جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ ان انڊيا جي آزادي جي تحريڪ کي زبردست تحريڪ ڏني. 1930ع ۾ لاهور مان هندستان جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ويو، پر برطانوي حڪومت ان کي جلد ئي دٻائي ڇڏيو.
ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ تائين، برطانوي هندستان ۾ قومپرستي مذهبي بنيادن تي ورهائجي چڪي هئي. ڪيترن سِکن ۽ ٻين اقليتن هندو قيادت جي حمايت ڪئي، جيڪا سيڪيولر ۽ گهڻ مذهبي سماج جو واعدو ڪري رهي هئي، جڏهن⁠تہ لاهور ۾ مسلمان اڳواڻن تحريڪ پاڪستان جي حمايت ۾ قراردادون پاس ڪيون، جنهن سان پنجاب هندستاني ۽ پاڪستاني قومپرستن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻجي ويو.
1947ع ۾، جنگ جي پڄاڻيءَ تي، برطانيا هندستان ۽ پاڪستان کي الڳ الڳ آزادي ڏني. ان فيصلي سان وڏي پيماني تي فرقي وار تشدد ڦهلجي ويو؛ مسلمان اولهه ڏانهن پاڪستان لڏي ويا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سِک اوڀر طرف هندستان منتقل ٿيا. پنجاب صوبي کي ورهايو ويو: اوڀر پنجاب (48٪) هندستان جو حصو بڻيو، ۽ اولهه پنجاب (52٪) پاڪستان ۾ شامل ٿيو ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل شهري افراتفري ۾ جاني نقصان لکين ۾ اندازو ڪيو وڃي ٿو..
ورهاڱي جو هڪ ٻيو وڏو نتيجو پنجاب جي سمورن ضلعن ۾ مذهبي هم آھنگيت (religious homogeneity) ڏانهن تيز لاڙو هو، جيڪو نئين بين الاقوامي سرحد سبب پيدا ٿيو. تاريخي آباديءَ جي ماهر Tim Dyson موجب، اوڀر پنجاب (ڀارت) ۾ اهي ضلعا، جيڪي 1941ع ۾ 66٪ هندو هئا، 1951ع ۾ 80٪ هندو بڻجي ويا، ۽ جيڪي 20٪ سِک هئا، اهي 50٪ سِک ٿي ويا. ان جي ابتڙ، اولهه پنجاب (پاڪستان) جا تقريباً سڀ ضلعا 1951ع تائين لڳ ڀڳ مڪمل طور مسلمان بڻجي ويا.
ابرطانوي پنجاب جو دور جديد سياسي، سماجي ۽ تعليمي ڍانچن جي قيام سان گڏ، نوآبادي مخالفت، آزاديءَ جي تحريڪ، ۽ 1947ع جي ورهاڱي جهڙن فيصلائتن واقعن سبب پنجاب جي تاريخ جو سڀ کان گهرو ۽ اثرائتو باب سمجهيو وڃي ٿو.

انتظامي ورھاست

 ضلعا 

+ ضلعو  رقبو مربع کلومیٹر آبادي بمطابق 1998ء گھاٽاڻ، فرد في چورس ڪلومیٽر اٽڪ  6,857  1,274,935  186 اوڪاڙا  4,377  2,232,992  510 بھاول نگر  8,878  2,061,447  232 بھاولپور  24,830  2,433,091  98 بکر  8,153  1,051,456  129 پاڪپتن  2,724  1,286,680  472 ٽوبا ٽيڪ سنگھ  3,252  1,621,593  499  جھنگ  8,809  2,834,545  322 جھلم  3,587  936,957  261 چڪوال  6,524  1,083,725  166 چينوٽ  - -  - حافظ آباد  2,367  832,980  352 خانیوال  4,349  2,068,490  476 خوشاب  6,511  905,711  139 ڊيرہ غازي خان  11,922  1,643,118  138 راجن پور  12,319  1,103,618  90 راولپنڊي  5,286  3,363,911  636 رحیم یار خان  11,880  3,141,053  264 ساهيوال  3,201  1,843,194  576 سرگوڌا  5,854  2,665,979  455 سيالڪوٽ  3,016  2,723,481  903 شیخو پورہ  5,960  3,321,029  557 فیصل آباد  5,856  5,429,547  927 قصور  3,995  2,375,875  595 گجرات  3,192  2,048,008  642 گوجرانوالا  3,622  3,400,940  939 لاھور  1,772  6,318,745  3,566 لوڌران  2,778  1,171,800  422 لیہ  6,291  1,120,951  178 مظفر ڳڙھ  8,249  2,635,903  320 ملتان  3,720  3,116,851  838 منڊي بھاول الدين  2,673  1,160,552  434 میانوالي  5,840  1,056,620  181 نارووال  2,337  1,265,097  541 نانڪانا صاحب--------- وھاڙي  4,364  2,090,416  479 صوبہ پنجاب 205,345 73,621,290 359

 جاگرافي 

 آبهوا 

 آباديات 

 معيشت 
پنجاب جو تاريخي علائقو هندستان ۽ پاڪستان مان خوراڪ جي پيداوار جو نسبتاً وڏو حصو پيدا ڪري ٿو. هي علائقو ڪڻڪ جي وسيع پوک لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ان کان علاوه، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن.

پاڪستان ۾ پنجاب علائقي جي زرعي پيداوار پاڪستان جي جي ڊي پي ۾ اهم حصو ڏئي ٿي. هندستاني ۽ پاڪستاني پنجاب ٻنهي کي پنهنجن ملڪن جو بهترين انفراسٽرڪچر سمجهيو ويندو آهي. هندستاني رياست پنجاب هن وقت هندستان جي 16هين امير ترين رياست آهي. پاڪستاني پنجاب پاڪستان جي غذائي اناج جي پيداوار جو %68 پيدا ڪري ٿو. پاڪستان جي جي ڊي پي ۾ ان جو حصو تاريخي طور تي %51.8 کان %54.7 تائين آهي ۽ ڪنهن به صوبي جي في ماڻهو جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. 

متبادل طور تي، پنجاب پڻ معيشت ۾ اضافو ڪري رهيو آهي جنهن سان پنجاب جي نوجوانن جي نجي شعبي ۾ روزگار ۾ اضافو ٿيو آهي. سرڪاري اسڪيمون جهڙوڪ "گهر گهر روزگار" ۽ "ڪاروبار مشن" خانگي شعبي ۾ روزگار جي صلاحيت کي وڌايو آهي. آڪٽوبر 2019ع تائين، 32,000 کان وڌيڪ نوجوانن کي مختلف نوڪرين ۾ رکيو ويو آهي ۽ 12,000 کي مهارت جي تربيت ڏني وئي آهي. 
 تصويرون 

پڻ ڏسو

 پنجابي ثقافت 
 پنجابي ماڻهو
 پنجابي ٻولي
 پنجابي قصا
 پنجابي ڪيلنڊر
 لسي
 پنجاب، ڀارت
 پنجاب، پاڪستان
 پنجابي لوڪ رقص
 گڌا، پنجابي رقص

حوالا

زمرو:پنجاب
زمرو:تاريخي علائقا
زمرو:پاڪستان جا علائقا
زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي
زمرو:هندستان جا علائقا
زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا