آسام

آسام ڀارت جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ رياست آهي، جيڪا اوڀرئين هماليه جبلن جي ڏکڻ ۾ برهمپترا وادي ۽ بارڪ ندي جي وادين سان گڏ پکڙيل آهي۔ آسام جو ڪُل پکيڙ  آهي۔ اها علائقي جي لحاظ کان اتر اوڀر ڀارت ۾ ٻي وڏي ۽ آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏي رياست آهي، جنهن جي آبادي 31 ملين کان وڌيڪ آهي۔
رياست جي اتر ۾ ڀوٽان ۽ اروناچل پرديش، اوڀر ۾ ناگالينڊ ۽ منيپور، ڏکڻ ۾ ميگھاليا، ٽريپورا، ميزورام ۽ بنگلاديش، جڏهن ته اولهه ۾ اولھ بنگال سان سرحد ملي ٿي، جيڪا سليگُڙي ڪوريڊور نالي 22 ڪلوميٽر ويڪري زميني پٽي وسيلي ڀارت جي ٻين حصن سان ڳنڍيل آهي۔ دسپور آسام جي گادي آهي، جڏهن ته ڊبروڳڙهه ٻي گادي قرار ڏني وئي آهي۔
رياست ۾ 35 ضلعا ۽ 5 انتظامي ڊويزنون آهن۔ گوهاٽي (جنهن ۾ گادي وارو شهر دسپور شامل آهي) اتر اوڀر ڀارت جو سڀ کان وڏو شهر آهي۔ آسام آسام چانهه ۽ آسام ريشم لاءِ مشهور آهي۔ هي رياست ايشيا ۾ تيل کوٽائي جو پهريون هنڌ رهي آهي۔
آسام هڪ سڱي ڀارتي گينڊو، جهنگلي پاڻيءَ وارو ڀينس، ننڍو جهنگلي سور، شير ۽ ايشيائي پکين جي ڪيترن قسمن جو گهر آهي، ۽ ايشيائي هاٿي لاءِ آخري جهنگلي رهائشگاهن مان هڪ مهيا ڪري ٿو۔ آسام جي معيشت ۾ جهنگلي حياتيات جي سياحت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي، خاص طور تي قازيرانگا قومي پارڪ ۽ مانس قومي پارڪ جيڪي عالمي ورثو ماڳ آهن۔ ڊبرو-سائيکهووا قومي پارڪ پنهنجي جهنگلي گھوڙن لاءِ مشهور آهي۔
رياست ۾ سال وڻ جا ٻيلا ملن ٿا، جيڪي وافر برسات سبب سڄو سال سائي رهندا آهن۔ آسام کي ڀارت جي گهڻن حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ برسات پوي ٿي، جيڪا برهمپترا ندي ۽ ان جي معاون ندين کي پاڻي فراهم ڪري ٿي، ۽ علائقي کي هڪ خاص آبي-جغرافيائي ماحول عطا ڪري ٿي۔

نالي جو مطلب

هن علائقي جو سڀ کان پهريون تاريخي ذڪر ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس (پهريون صدي عيسوي) ۽ بطليموس جي جغرافيه (ٻيون صدي عيسوي) ۾ ملي ٿو، جتي هن علائقي کي ڪِررهاديا سڏيو ويو آهي، جيڪو غالباً ڪِراتا آبادي جي نالي تي رکيو ويو هو.Besatia شوئف جي ترجمي ۾ ۽ ڪڏهن ڪڏهن بطليموس پاران به استعمال ٿيو آهي؛ اهي ماڻهو ڪررادائي جهڙا هئا ۽ "آسام ۽ سچوان" جي وچ واري علائقي ۾ رهندا هئا. "ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس (پهريون صدي عيسويءَ جو آخري چوٿون حصو) ۽ بطليموس جي جغرافيه (ٻيون صدي عيسويءَ جو وچ وارو دور) ظاهر ڪن ٿا ته آسام سميت علائقي کي ان جي ڪرِتا آباديءَ جي نالي تي ڪررهاديا سڏيو ويندو هو."  قديم دور ۾ ۽ ٻارهين صدي تائين، ڪاراتويا ندي جي اوڀر وارو علائقو، جيڪو گهڻو ڪري موجوده آسام سان مطابقت رکي ٿو، ڪامروپ ۽ متبادل طور پراگجيوتيشا سڏبو هو."تيرهين صدي کان اڳ موجوده علائقو ڪامروپ يا متبادل طور پراگجيوتيشاپور سڏيو ويندو هو." لاهري، نيانجوت، پري آهوم آسام (دهلي 1991) ص 14 جيتوڻيڪ آسام جو اولهه وارو حصو گهڻي عرصي تائين ڪمروپ سڏبو رهيو، پر اوڀر ۾ ابھرندڙ آهوم بادشاهي، جنهن سڄي برهمپترا وادي تي غلبو حاصل ڪيو، آسام سڏجڻ لڳي (مثال طور مغلن ان کي آشام چيو)؛ ۽ برطانوي صوبي جو نالو به آسام ئي رکيو ويو. جيتوڻيڪ آسام جي نالي جو اشتقاق مڪمل طور واضح ناهي، پر آسام جو نالو آهوم قوم سان لاڳاپيل آهي، جن کي شروعاتي طور شيام (شان قوم) سڏيو ويندو هو."آهوم ماڻهن آسام ۽ ان جي ٻولي کي به پنهنجو نالو ڏنو (Ahom ۽ جديد ɒχɒm ‘Assam’ هڪ قديم صورت asam, acam مان نڪتل آهن، جيڪو شايد برمي بگاڙيل صورت Shan/Shyam مان آهي، جيئن Siam: Kakati 1962؛ 1-4)." 
آسام  معنيٰ ڳنڍيل ڀاڱو جو به آرين جي اثر هيٺ رهيو. ”سام“ معنيٰ پرتل يا حوالي ڪيل.سماٽ قوم جا اصل نسل؛ علي محمد سيال؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1966؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو 

 قبل از تاريخ 

آسام ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پٿر جي دور جي شروعات کان انساني آباديءَ جا ثبوت ملن ٿا. 1,500 کان 2,000 فوٽ (460–615 م) اوچائيءَ وارا ٽڪرا مشهور رهائشي هنڌ هئا، شايد ان ڪري جو اُتي ڊوليرائيٽ بيسالٽ پٿر کليل صورت ۾ موجود هو، جيڪو اوزار ٺاهڻ لاءِ ڪارآمد هو. امباري هنڌ گوهاٽي ۾ شونگا–ڪوشانا دور جا نوادرات مليا آهن، جن ۾ ڏاڪڻيون ۽ پاڻيءَ جو ٽينڪ شامل آهن، جيڪي شايد پهرين صدي قبل مسيح جا هجن ۽ لڳ ڀڳ 2,000 سال پراڻا آهن. ماهرن جو خيال آهي ته امباري مان هڪ اهم دريافت ٻي صدي قبل مسيح جي رومي دور جي رومي رولٽ برتن سازي آهي. گپتا وضاحت ڪري ٿو ته جيتوڻيڪ گوهاٽي، جيڪو قديم زماني ۾ پراگجيوتيشپور سڏبو هو، مهاڀارت ۽ پوراڻ جهڙين رزميائن ۾ ذڪر ٿيل آهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت، خاص طور تي ستين صدي عيسوي کان اڳ، اهم آثار قديمه جا ثبوت گهٽ ملن ٿا.

 ڏند ڪٿا 

هڪ دير سان لکيل متن ڪاليڪا پرانا (تقريباً 9هين–10هين صدي عيسوي) موجب، آسام جو پهريون حڪمران مهيرانگ دانوا هو، جيڪو دانوا خاندان سان لاڳاپيل هو. هن کي نراڪاسورا، جيڪو مٿلا جو هو، هٽايو ۽ ڀوما خاندان قائم ڪيو. انهن حڪمرانن مان آخري پڻ نراڪاسورا هو، جنهن کي ڪرشن قتل ڪيو. نراڪاسورا جو پٽ ڀاگادتا بادشاهه بڻيو، جنهن (مهاڀارت ۾ ذڪر آهي) ڪورو ڌر سان گڏ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪراتا، چين قوم ۽ اوڀر ساحل جي رهواسين جي فوج سان گڏ وڙهيو. ساڳئي وقت مرڪزي آسام ۾ اوڀر طرف اسورا سلطنت ڪنهن ٻي بادشاهن جي قطار هيٺ حڪمراني ڪندي هئي.India History Association. Session (2001), Proceedings of North East India History Association North East ...

 قديم دور 

ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته آسام ۾ ٻي صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ تهذيب موجود هئي. سري سوريه پهار تي پٿر ڪٽ اسٽوپا کي 200 قبل مسيح سان نسبت ڏني وئي آهي، جيڪو مهاراشٽر جي ڪارلي غارون ۽ ڀاجا غارون جي همعصر آهي. هن هنڌ تي ٽڪريلي علائقي ۾ ڪيترائي پٿر ڪٽ شيو لنگم، نذراني اسٽوپا ۽ هندو مت، ٻڌ مت ۽ جين مت جي ديوتائن جا نشان پکڙيل آهن. سمودرگپت جي چوٿين صدي عيسويءَ جي الله آباد ٿنڀي جي لکت ۾ ڪامروپTej Ram Sharma ... ۽ داوڪا (مرڪزي آسام)Suresh Kant Sharma ... کي گپت سلطنت جي سرحدي بادشاهتن طور بيان ڪيو ويو آهي. داوڪا بعد ۾ ڪامروپ ۾ شامل ٿي ويو، جيڪو ڪاراتويا نديءَ کان وٺي موجوده ساديه تائين ڦهليل هڪ وڏي بادشاهي بڻيو، جنهن سڄي برهمپترا وادي، اتر بنگال، بنگلاديش جا حصا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پورنيا ۽ اولهه بنگال جا حصا به شامل ڪيا.... هي بادشاهي ٽن خاندانن حڪمراني ڪئي: ورمن خاندان (تقريباً 350–650 عيسوي)، مليڇ خاندان (تقريباً 655–900 عيسوي) ۽ ڪامروپ پالا خاندان (تقريباً 900–1100 عيسوي)، جن جون راڄڌانيون ترتيبوار موجوده گوهاٽي (پراگجيوتيشپورا)، تيزپور (هروپيشورا) ۽ اتر گوهاٽي (درجيا) هيون. ٽئي خاندان پنهنجو نسب نراڪاسورا سان ڳنڍيندا هئا. ورمن بادشاهه ڀاسڪروَرمن (تقريباً 600–650 عيسوي) جي دور ۾ چيني سياح شوانزانگ هن علائقي جو دورو ڪيو ۽ پنهنجي سفرنامي ۾ ذڪر ڪيو. پوءِ ڪامروپ-پالا خاندان کان پوءِ ڪمزوري ۽ ٽٽڻ کان پوءِ، ڪامروپ روايت 1255 عيسوي تائين چنڊر خاندان (پهريون) ۽ چنڊر خاندان (ٻيون) تائين جاري رهي.

 وچون دور 

وچئين دور جي آسام جي تاريخ شايد 13هين صدي جي شروعات ۾ آهوم بادشاهي جي آمد سان شروع ٿئي ٿي ۽ 1826 تائين سندن لڳ ڀڳ 600 سالن جي حڪمرانيءَ تي مشتمل آهي. بنگال–ڪاماتا جنگ کان پوءِ ڪهن خاندان جو خاتمو ٿيو ۽ علاءُ الدين حسين شاه پنهنجي نالي جا سڪا جاري ڪري پاڻ کي “ڪامروپ ۽ ڪاماتا جو فاتح” سڏايو. وچئين دور جي تاريخ خاص طور تي ترڪو-افغان ۽ پوءِ مغل قوتن سان ٽڪراءَ لاءِ مشهور آهي، جنهن جو نتيجو آخرڪار آسامين جي فتح ۾ نڪتو. پر اها فوجي عظمت اوڻويهين صدي جي شروعات ۾ ٽٽي وئي، جڏهن آسام برمي حملا روڪڻ ۾ ناڪام رهيو ۽ آخرڪار انضمام ٿي ويو.

200px|thumb|right|پھريون اھوم بادشاھ جنھن جو نالو  سوارگودئو چائولنگ سوڪافا

چوتيا بادشاھت

چوتيا، اصل ۾ بوڊو-ڪاچاري گروھ، برهمپترا ندي جي ٻنھي ڪنارن تي علائقا سنڀاليندا ھئا، جن جو دائرو اوڀر طرف وشواناتھ (اتر ڪنارو) ۽ بورڌيھنگ (ڏکڻ ڪنارو) کان شروع ٿي اپر آسام ۽ اروناچل پرديش واري رياست تائين پکڙيل ھو۔ اھا بادشاھت 1524ع ۾ اھومن طرفان ضم ڪئي وئي۔ اوڀر آسام ۾ برتري لاءِ چوتين ۽ اھومن جي وچ ۾ مقابلي سبب 16ھين صديءَ جي شروعات کان ٻنھي ڌرين وچ ۾ ٽڪراءَ جو ھڪ سلسلو ھليو۔

ڪاچاري بادشاھت

ديماسا، ھڪ بوڊو-ڪاچاري خاندان، جيڪو 13ھين صديءَ کان 1854ع تائين حڪمران رھيو، ديکھو ندي کان وٺي آسام جي وچولي ۽ ڏاکڻي حصن تائين پکڙيل علائقن تي ڪنٽرول رکندو ھو، ۽ سندن گادي ديماپور ھئي۔ 17ھين صديءَ جي شروعات تائين، اھوم بادشاھت جي واڌ سان چوتيا علائقا ضم ٿي ويا، ۽ لڳ ڀڳ 1536ع تائين ڪاچارين کي ڪاشر ۽ اتر ڪاشر وارن علائقن تائين محدود ڪيو ويو۔ ان مرحلي تي اھي مقابلي واري طاقت کان وڌيڪ اھومن جا مددگار بڻجي ويا۔

 ابتدائي دور 

اھوم، ھڪ تائي گروھ، لڳ ڀڳ 600 سال تائين اپر آسام تي حڪمراني ڪئي۔Banikanta Kakati, Assamese:Its formation and development 1228ع ۾ تائي-اھوم برهمپترا وادي ۾ سوڪافا جي اڳواڻيءَ ۾ 9,000 ماڻھن سان گڏ مونگ ماؤ نالي ھڪ تائي رياست مان آيا، جيڪا چين جي يُونان جي ڏکڻ-اولهه حصي ۾ واقع ھئي، ۽ اتي پنھنجو راڄ قائم ڪيو۔ 1253ع ۾ ھن ھڪ ٽڪريءَ تي گاديءَ جو شھر قائم ڪيو ۽ ان جو نالو چارايديو رکيو۔ سندس اچڻ وقت ھي علائقو مورانن ۽ بوراهين جي آبادين سان ڀريل ھو؛ اتر-اوڀر طرف چوتيا بادشاھت، ڏکڻ طرف ڪاچاري بادشاھت، ۽ اولهه طرف ميداني علائقن ۾ بارو-ڀويان موجود ھئا۔

سوڪافا ۽ سندس اولاد ٻن سؤ پنجاھ سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، جڏھن ته بنيادي طور بادشاھت جي انتظام تي ڌيان ڏيندا رھيا، تڏھن به پنھنجي فوجي سگھ وسيلي واديءَ ۾ پنھنجو غلبو برقرار رکيو۔

 توسيع 

سوھُنگمُنگ جي حڪمراني اھوم بادشاھت جي پھرين وڏي توسيع جو دور ھئي۔ ناڳائن خلاف تاديبي چڙھائين کان سواءِ، اھي ڀويانن، چوتين، ڪاچارين، ترڪو-افغانن ۽ نارائن سان ڪيترين ئي جنگين ۾ ڦاٿا۔ 1522ع–23ع ۾ چوتيا بادشاھت ضم ڪئي وئي ۽ قبضي ڪيل علائقو ساديا-کُووا-گوھائين جي انتظام ھيٺ رکيو ويو۔ اوڀر وارو حصو مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، سوھُنگمُنگ فتحن وسيلي پنھنجو راڄ اولهه ڏانھن وڌايو ۽ ان کي ڌنسري ندي جي اولهه طرف مارانگي تائين وڌايو۔ جڏھن ڪاچارين وڃايل علائقو واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي ته اھي شڪست کائي ويا ۽ سندن گادي ديماپور ڦرلٽ ٿي وئي۔ باقي بچيل ڪاچاري راڄ ۾ ديتسُنگ نالي ھڪ نئون بادشاھ خراج گذار طور مقرر ڪيو ويو، پر ديتسُنگ بي وفائي ڪري بغاوت ڪئي، جنھن کان پوءِ کيس ڦاسي ڏني وئي۔ ان کان پوءِ ڪاچاري تخت تي نربھينارائن نالي ھڪ نئون انحصاري بادشاھ ويھاريو ويو۔ ان وقت کان ڪاچاري بادشاھن کي ‘ٿاپيتا سانچيتا’ سمجھيو ويو، يعني اھوم حڪمرانن طرفان “قائم ۽ برقرار رکيل”۔

سوھُنگمُنگ جي دور ۾ بادشاھت تي پھرين مسلمان حملا پڻ ٿيا۔ ڪيترن ئي جنگين کان پوءِ حملي آور سخت شڪست کائي ڪاراتويا ندي تائين ڀڄايا ويا۔ بنگال جو سلطان، سوھُنگمُنگ جي لشڪر جي اڳڀرائيءَ کان خوفزده ٿي، بادشاھ سان صلح تي راضي ٿيو۔ ساڳي وقت اڀرندڙ ڪوچ بادشاھ بيسوا سنگھا پڻ تابعداري پيش ڪئي، ۽ اھوم جنرل ٽون-کھام کيس اھي سڀ علائقا عطا ڪيا جيڪي بنگال جي سلطان کان ڏاج طور مليا ھئا، شرط سالياني خراج جي ادائيگيءَ سان۔

سوھُنگمُنگ جا جانشين سوڪلينمُنگ ۽ سوکھامفَا ڪيترين ئي چڙھائين ذريعي ڀويانن ۽ ناڳائن خلاف ڪاروايون ڪيون، پر سندن دور ۾ ڪوچن سان جنگون نمايان رھيون۔ سوکھامفَا جي حڪمرانيءَ ۾ اھوم، چيلاراءِ جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوچ لشڪر کان شڪست کاڌي، ۽ اھومن کي ڪوچ برتري مڃڻي پئي ۽ برهمپترا جي اتر وارن علائقن جا ڪجھ حصا ڇڏڻا پيا۔ البت، بعد ۾ وڌيڪ فوجي چڙھائين وسيلي اھو وڃايل علائقو ٻيھر واپس ورتو ويو۔

 پڇاڙي وارو دور 

 مغلن سان جنگ 

نارا نارائن جي وفات کان پوءِ سندس بادشاھت سندس پٽن ۽ چيلاراءِ جي پٽن ۾ ورهائجي ڪوچ ھاجو ۽ ڪوچ بِهار بڻجي وئي۔ 1609ع ۾ ڪوچ بِهار جو بادشاھ لکشمي نارائن مغلن جي تابعداري قبول ڪئي، ۽ ڪوچ ھاجو جو بادشاھ راگھوديو ۽ پوءِ سندس پٽ پريڪشيت، اھومن کان مدد وٺڻ لڳا۔ 1612ع ۾ مغلن ڪوچ ھاجو تي حملو ڪري ان جو علائقو برنادي ندي تائين مغل راڄ ۾ شامل ڪري ڇڏيو، جنھن سان مغلن جو اھومن سان سڌو رابطو ٿيو۔ ان دوران پريڪشيت اھومن سان دوستي نئين سر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر گرفتار ٿي ويو ۽ واپسيءَ ۾ فوت ٿي ويو۔ بعد ۾ پريڪشيت جو ڀاءُ بالينارائن، جيڪو اھومن وٽ پناھ وٺي آيو ھو، 1615ع ۾ اھوم بادشاھ پرتاپ سنگھا طرفان دارانگ جو بادشاھ مقرر ڪيو ويو۔ 1616ع کان پوءِ مغلن سان ڪيترين ئي جنگين جو سلسلو ھليو، جنھن ۾ ڪو خاص فيصلو نه نڪتو، ۽ شروعات سمدھارا جي جنگ سان ٿي۔ آخري جنگ کان پوءِ 1639ع ۾ ھڪ معاھدو ٿيو، جنھن موجب برهمپترا جي ڏکڻ ڪناري تي اسورار آلي ۽ اتر ڪناري تي برنادي کي ٻنھي وچ ۾ سرحد مقرر ڪيو ويو۔

پرتاپ سنگھا پائيڪ نظام پڻ نافذ ڪيو ۽ فوجي ۽ ديواني انتظام لاءِ ڪيترائي عھدا قائم ڪيا، جيئن بوربروعا ۽ بورفوڪان۔
جيادھواج سنگھا شاھ جھان جي پٽن جي وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ جو فائدو وٺندي، شاهي علائقن تي ڍاڪا تائين قبضو ڪيو۔ اورنگزيب بادشاھ بڻجڻ کان پوءِ، وڃايل علائقو واپس وٺڻ لاءِ مير جملا ٻيون کي مقرر ڪيو۔ نومبر 1661ع ۾ ناڪام ڳالهين کان پوءِ مير جملا وڏي لشڪر ۽ ٻيڙن سان اھوم بادشاھت تي چڙھائي ڪئي۔ اھوم ڪيترين جڳھن تي شڪست کاڌي ۽ پوءِ مغلن گڙگائون ۾ اھوم گاديءَ تي قبضو ڪيو۔ برساتي موسم ۾ مير جملا ۽ سندس فوج واديءَ جي موسم سبب شديد تڪليفن ۾ ڦاسي پئي، ۽ ساڳي وقت حملي آورن خلاف گوريلا جنگ جاري رھي۔ ڪو نمايان فائدو نه ٿيڻ سبب ڳالهيون ٻيھر شروع ٿيون ۽ جنوري 1663ع ۾ گھلاڄري گھاٽ جو معاھدو ٿيو۔ معاھدي مطابق اھومن مغل برتري مڃي، اتر ڪناري تي ڀارالي کان اولهه وارا علائقا ۽ ڏکڻ ڪناري تي ڪالانگ کان اولهه وارا علائقا ڇڏيا، وڏي جنگي تاوان سان گڏ، گوھائين جي پٽن کي يرغمال طور ڏيڻ ۽ ٻه اھوم راجڪماريون مغل حرم ڏانھن موڪلڻيون پيون۔ مير جملا جي روانگيءَ کان ٿورو پوءِ مير جملا روانو ٿيو ته جيادھواج سنگھا فوت ٿي ويو، ۽ نئون بادشاھ چڪراڌواج سنگھا مغل برتري ختم ڪرڻ ۽ وڃايل علائقو واپس وٺڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون۔ ڪيترين ئي جنگين کان پوءِ، آخرڪار سرايگھاٽ جي جنگ ۾ مغلن کي پوئتي هٽڻو پيو۔

1671ع کان پوءِ جو دور وڏين افراتفريءَ وارو ھو، ڇاڪاڻ⁠تہ اميرن ۾ ھڪ ٻئي سان رقابت وڌي وئي، ۽ ھر ھڪ پنھنجي پسند جو شهزادو تخت تي آڻڻ وسيلي سياسي طاقت ۽ اثر وڌائڻ چاھيو۔ 1679ع ۾ لالوڪ سولا بورفوڪان، مغلن جي مدد سان بادشاھ بڻجڻ جي اميد ۾، گوهاٽي بغير جنگ جي مغلن حوالي ڪري ڇڏيو۔ پر گداڌر سنگھا جي تخت نشيني کان پوءِ، آخري اِتاخولي جي جنگ ۾ مغل بُري طرح شڪست کاڌي۔ ان کان پوءِ سرحد برهمپترا جي اتر ڪناري تي ماناه ۽ ڏکڻ ڪناري تي ناگربېرا ٽڪريءَ تي مقرر ٿي، ۽ 1826ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني طرفان ضم ٿيڻ تائين اھا ئي سرحد رھي۔"In the Battle of Itakhuli in September 1682, the Ahom forces chased the defeated Mughals nearly one hundred kilometers back to the Manas river. The Manas then became the Ahom-Mughal boundary until the British occupation." 

 ارڙهين صدي 

رودر سنگهه، گدادر سنگهه کان پوءِ تخت نشين ٿيو. سندس دور کي سندس فوجي ڪاميابين ۽ سماجي-ثقافتي خدمتن سبب نمايان حيثيت حاصل آهي. هن ڪچاري ۽ جئنتيا بادشاهين کي زيرِنگين ڪيو، سندن بادشاهن کي قيد ڪيو ۽ کين آهوم بالادستي مڃڻ تي مجبور ڪيو، ۽ سالياني خراج ڏيڻ تي راضي ڪيو. ان کان سواءِ سترهين صدي جي پڇاڙي ۽ ارڙهين صدي جي شروعات ۾ ميرين، دافلا، ناگا مِشمي ۽ نامسنگ، دايانگ ۽ رينگما ناگائن خلاف به ڪيترائي لشڪرڪشيون ڪيون ويون. رودر سنگهه بنگال تي حملي لاءِ وڏي پيماني تي تياريون ڪيون، پر 1714 ۾ اوچتي وفات سبب اها رٿا پوري نه ٿي سگهي.
رودر سنگهه کان پوءِ آهومَن کي ڪا وڏي فوجي ڪاميابي حاصل نه ٿي. هن دور ۾، شِوَ سنگهه کان راجسور سنگهه تائين، سلطنت ۾ امن ۽ خوشحالي رهي ۽ تعميراتي سرگرمين ۽ ٻين ترقياتي ڪمن لاءِ هي دور اهم رهيو. مذهب جي ميدان ۾ به ايڪاسرڻ ڌرم سڄي سلطنت ۾ پکڙيو ۽ ماڻهن جي زندگيءَ جي گهڻن پهلوئن تي اثرانداز ٿيو. وشنوي خانقاهن (مَٺن) جي مذهبي اڳواڻن کي شاهي سرپرستيءَ سان وڏي اثر رسوخ مليو؛ انهن ڪيترائي سَتر قائم ڪيا ۽ گهڻا ماڻهو سندن مريد بڻيا. اهڙي طرح آهوم درٻار تي شڪتي براهمڻ پادرين ۽ نجومين جو اثر وڌندو ويو. فوليشوري جي طئي ڪيل مذهبي پاليسين ۽ ناپسنديده سَترن تي ٿيندڙ جبر، ۽ ارڙهين صديءَ ۾ پائڪ نظام جي دٻاءَ سان گڏ، حالتون وڌيڪ ڳنڀير بڻائي ڇڏيون.
آخرڪار اهو سڀ ڪجهه مواموريا بغاوت (1769–1805) ڏانهن وٺي ويو، جنهن آهوم بادشاهي کي سخت ڪمزور ڪيو؛ ملڪ ۾ آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي ۽ انتظامي ڍانچو بي ترتيب ٿي ويو. اميرن (نوابن/اشراف) جي سياسي رقابتن سبب پوءِ برمين جي لڳاتار حملي لاءِ راهه هموار ٿي، جنهن سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو ۽ نيٺ انضمام ڏانهن وٺي ويو.

 نوآبادياتي دور 


ڪيميليا سِنينسِس جي آسام ۾ 1834 ۾ سڃاڻپ کان پوءِ 1836–37 ۾ لنڊن ۾ ان جي آزمائش ڪئي وئي. 1839 کان پوءِ برطانوي حڪومت ڪمپنين کي زمين ڪرائي تي وٺڻ جي اجازت ڏني. ان کان پوءِ اوڀر آسام ۾ چانهه جا باغ تيزيءَ سان وڌيا، جتي مٽي ۽ موسم سڀ کان وڌيڪ موزون هئي. چين مان آيل هان چيني مزدورن بابت مسئلا ۽ مقامي آسامين جي مخالفت سبب، مرڪزي ۽ اوڀر هندستان مان زوريءَ آندل مزدورن جي لڏپلاڻ شروع ٿي. شروعاتي آزمائشن کان پوءِ (چيني ۽ آسامي-چيني گڏيل قسمن سان)، پوکيندڙن پوءِ مقامي ڪيميليا آساميڪا کي آسام لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون قسم طور قبول ڪيو. 1850ع واري ڏهاڪي تائين هن صنعت ۾ ڪجهه نفعو نظر اچڻ لڳو. 1861 ۾ سيڙپڪارن کي آسام ۾ زمين جو مالڪ ٿيڻ جي اجازت ملي، ۽ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ چانهه کي پروسيس ڪرڻ لاءِ نون طريقن ۽ مشينريءَ جي ايجاد سان صنعت ۾ وڏي ترقي آئي.
تجارتي ڪاميابيءَ باوجود، چانهه جي مزدورن جو استحصال جاري رهيو؛ اهي خراب حالتن ۾ ڪم ۽ رهائش ڪندا رهيا. سرڪاري مداخلت وڌڻ جي خدشي سبب، چانهه وارن مالڪن 1888 ۾ انڊين ٽي اسوسيئيشن ٺاهي ته جيئن موجوده صورتحال برقرار رکڻ لاءِ دٻاءُ وڌائي سگهجي. تنظيم هن مقصد ۾ ڪامياب رهي، پر ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ به مزدورن جي حالتن ۾ گهڻي بهتري نه آئي.
ارڙهين صديءَ جي پڇاڙي ۾ مذهبي تڪرارن ۽ اميرن جي ظلمن سبب مواموريا بغاوت (1769–1805) اٿي، جنهن ۾ جان ۽ مال جو وڏو نقصان ٿيو. بغاوت دٻائي وئي، پر گهرو جنگ سبب بادشاهي سخت ڪمزور ٿي وئي. وزيراعظم پُرنانندا برهاگوهاين ۽ اولهه آسام جي آهوم وائسراءِ بدَن چندر بورفوڪان وچ ۾ سياسي رقابت، ٻئي پاسي بورفوڪان جي برمين کي دعوت ڏيڻ تائين پهتي،Gait E.A. A History of Assam 1926 Calcutta and Shimla Thacker & Co page 225Bhuyan Dr. S.K. Tunkhungia Buranji or A History of Assam (1681–1826) 1968 page 199Barbaruah Hiteswar Ahomar-Din or A History of Assam under the Ahoms 1981 page 299Barua Gunaviram Assam Buranji or A History of Assam 2008 page 108 جنهن جي نتيجي ۾ برمي حملا ٽي ڀيرا لڳاتار ٿيا. ان وقت جو بادشاهه چندرڪانتا سنگهه برمي حمله آورن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سخت مزاحمت کان پوءِ به شڪست کاڌائين، ۽ آسام تي برمي قبضي جو آغاز ٿيو.Gait E.A. A History of Assam 1926 Calcutta and Shimla Thacker & Co page 230Bhuyan Dr. S.K. Tunkhungia Buranji or A History of Assam (1681–1826) 1968 page 206Barbaruah Hiteswar Ahomar-Din or A History of Assam under the Ahoms 1981 page 320
برمين آسامين تي دهشت جو راڄ مسلط ڪيو،Gait E.A. A History of Assam 1926 Calcutta and Shimla Thacker & Co page 231Bhuyan Dr. S.K. Tunkhungia Buranji or A History of Assam (1681–1826) 1968 page 207Barbaruah Hiteswar Ahomar-Din or A History of Assam under the Ahoms 1981 page 318Barua Gunaviram Assam Buranji or A History of Assam 2008 page 116-117 جنهن سبب ڪيترائي ماڻهو ڀڄي پاڙيسري راڄن ۽ برطانوي راڄ هيٺ بنگال طرف لڏي ويا.Gait E.A. A History of Assam 1926 Calcutta and Shimla Thacker & Co page 232Barua Gunaviram Assam Buranji or A History of Assam 2008 page117 برمي فوجون برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي سرحدن تائين پهچي ويون ۽ پوءِ پهريون اينگلو-برمي جنگ 1824 ۾ شروع ٿي. جنگ 1826 ۾ يانڊابو جو معاهدو سان ختم ٿي، جنهن کان پوءِ ڪمپني اولهه آسام تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ 1833 ۾ مٿئين آسام لاءِ پورندر سنگهه کي بادشاهه مقرر ڪيو. هي بندوبست 1838 تائين رهيو؛ ان کان پوءِ برطانوي حڪومت تدريجي طور سڄي علائقي کي پاڻ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ آسام جي عدالتن ۽ تعليمي ادارن ۾ پڙهائڻ جي ٻولي بنگالي ٻولي مقرر ڪئي وئي، ۽ آسامي ٻولي کي هٽايو ويو. 1836 کان 1873 تائين هن غيرملڪي ٻولي جي مڙهڻ سبب آسام جا ماڻهو ۾ بي روزگاري وڌي ۽ آسامي ادب جي فطري واڌ ويجهه به متاثر ٿي.
شروعات ۾ آسام کي بنگال پريزيڊنسي جو حصو بڻايو ويو؛ پوءِ 1906 ۾ ان کي اوڀر بنگال ۽ آسام واري صوبو ۾ شامل ڪيو ويو؛ ۽ 1912 ۾ ان کي ٻيهر چيف ڪمشنر جي صوبي طور جوڙيو ويو. 1913 ۾ قانون ساز ڪائونسل ۽ 1937 ۾ آسام قانون ساز اسيمبلي، شِلّانگ ۾ قائم ٿيون، جيڪو ان وقت علائقي جي گادي هو. برطانوي چانهه پوکيندڙن مرڪزي ڀارت مان مزدور آندا، جنهن سان آباديءَ جي جوڙجڪ ۾ تبديليون آيون.
آسام جو علائقو پهريون ڀيرو 1874 ۾ بنگال کان الڳ ڪري “اتر-اوڀر سرحد” جي غير ضابطي وارو صوبو طور ٺاهيو ويو، جيڪو “آسام چيف-ڪمشنرشپ” جي نالي سان به سڃاتو ويندو هو. ان کي 1905 ۾ بنگال جي ورهاست (1905–1911) کان پوءِ نئين صوبي اوڀر بنگال ۽ آسام ۾ شامل ڪيو ويو، ۽ 1912 ۾ ٻيهر آسام صوبو جي صورت ۾ بحال ڪيو ويو.وليم ڪُڪ ٽيلر, A Popular History of British India. p. 505
1850ع واري ڏهاڪي ۾ آسام لاءِ آزادي حاصل ڪرڻ جون ڪجهه شروعاتي ڪوششون ناڪام ٿيون؛ پوءِ ويهين صدي جي شروعات کان آسام جا نوآباديت مخالف آسامي انڊين نيشنل ڪانگريس سان گڏجي برطانوي راڄ خلاف سرگرم ٿيا، ۽ گوپيناتھ بورڊولوي آسام ڪانگريس جو نمايان قومپرست اڳواڻ بڻيو. هن دور ۾ بورڊولوي جو وڏو سياسي حريف سر سيدالله هو، جيڪو آل انڊيا مسلم ليگ جي نمائندگي ڪندو هو ۽ بااثر مسلمان عالم مولانا ڀاساني جي حمايت حاصل هئي.

“آسام پوسٽيج سرڪل” 1873 ۾ ڊپٽي پوسٽ ماسٽر جنرل جي سربراهي ۾ قائم ٿيو.

ويهين صدي جي شروعات ۾ برطانوي هندستان اٺ صوبن تي مشتمل هو، جيڪي يا ته گورنر يا ليفٽيننٽ گورنر جي وسيلي هلندا هئا. آسام صوبو انهن وڏن اٺ صوبن مان هڪ هو. هيٺ ڏنل جدول (جيئن اصل ۾ آهي) چيف ڪمشنر جي انتظام هيٺ آسام صوبي سميت برطانوي هندستان جي بنيادي صوبن کي ڏيکاري ٿي.
ڀارت جي 1947 واري ورهاست کان پوءِ آسام ڀارت جي هڪ جزوي رياست بڻيو. آسام جو سيلهٽ ضلعو (ڪراچيمنج سب ڊويزن کانسواءِ) اوڀر پاڪستان کي ڏنو ويو، جيڪو پوءِ بنگلاديش بڻيو.

 جديد تاريخ 

ڀارت جي حڪومت، جنهن وٽ رياستن جي سرحدن ۾ تبديلي آڻڻ جا هڪطرفا اختيار آهن، 1970 کان پوءِ اُن آسام جي حدن اندر ڪيترين ئي نين رياستن جو قيام ڪيو، جيڪي ان وقت آسام ۾ شامل هيون. 1963 ۾ ناگا هِلز ضلعو ناگالينڊ نالي سان ڀارت جي 16هين رياست بڻيو؛ ٽوئنسانگ جو حصو به ناگالينڊ ۾ شامل ڪيو ويو. 1970 ۾ کاسي، جئنتيا ۽ گارو ماڻهن جي مطالبن جي جواب ۾ ميگھاليه پليٽو جي ضلعن (کاسي هِلز، جئنتيا هِلز ۽ گارو هِلز) کي آسام اندر هڪ خودمختيار رياست بڻايو ويو؛ 1972 ۾ اها الڳ رياست ميگھاليه جي نالي سان قائم ٿي. 1972 ۾ اروناچل پرديش (اڳوڻو “اتر-اوڀر سرحدي ايجنسي”) ۽ ميزورام (ڏکڻ ۾ ميزو هِلز مان) آسام کان الڳ ڪري مرڪزي علائقا بڻايا ويا؛ ٻئي 1986 ۾ رياستون بڻيا.
آزاديءَ کان پوءِ آسام جي نئين جوڙجڪ باوجود، فرقيواراڻا تڪرار ۽ تشدد جاري رهيا. عليحدگي پسند گروهه نسلي سڃاڻپ جي بنياد تي ٺهڻ لڳا ۽ خودمختياري يا خودمختار رياست جا مطالبا وڌندا ويا، جنهن سبب آسام جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ جو رجحان وڌيو. 1961 ۾ آسام حڪومت آسامي ٻولي کي لازمي ڪرڻ بابت قانون پاس ڪيو؛ پوءِ اهو ڪڇار ۾ بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهن جي دٻاءَ هيٺ واپس ورتو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ برهمپترا وادي ۾ ڇهن سالن واري آسام تحريڪ ٿي، جيڪا ووٽر لسٽن ۾ اوچتو وڌندڙ ووٽرن جي دريافت کان پوءِ شروع ٿي. هن تحريڪ جو مقصد پاڙيسري بنگلاديش مان غيرقانوني لڏپلاڻ ڪندڙ پرڏيهين جي سڃاڻپ ۽ ملڪ بدري، ۽ مقامي آسامي اڪثريت لاءِ آئيني، قانوني، انتظامي ۽ ثقافتي تحفظات حاصل ڪرڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين لڏپلاڻ وڌڻ سبب پنهنجي سڃاڻپ خطري ۾ محسوس ٿي. تحريڪ 1985 ۾ “آسام اڪارڊ” (آسام ٺاهه) سان ختم ٿي، پر اهو مڪمل عمل ۾ نه اچي سگهيو، جنهن سبب ناراضگي جاري رهي.
1970ع کان پوءِ جي دور ۾ هٿياربند عليحدگي پسند گروهن جي واڌ به ڏسڻ ۾ آئي، جهڙوڪ يونائيٽيڊ لبرريشن فرنٽ آف آسام (يو ايل ايف اي) ۽ نيشنل ڊيموڪريٽڪ فرنٽ آف بوڊولئنڊ (اين ڊي ايف بي). نومبر 1990 ۾ ڀارت جي حڪومت ڀارتي فوج کي موڪليو، جنهن کان پوءِ گهٽ شدت وارو فوجي ٽڪراءُ ۽ سياسي قتل لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ جاري رهيا. تازين سالن ۾ نسلي بنيادن تي مليٽنٽ گروهن ۾ اضافو ٿيو. آسام ۾ پنچايتي راج قانون لاڳو ڪيو ويو؛ مقامي برادرين جي احتجاج سبب، ڇاڪاڻ⁠تہ ترقيءَ جي رفتار سُستي هئي ۽ لڳاتار رياستي حڪومتن جي بي ڌيانيءَ جو تاثر موجود هو.
رياست ۾ شديد ٻوڏون 2020 ۽ 2022 ۾ آيون.

 جاگرافي 


آسام جو ھڪ اھم جاگرافيائي پاسو اھو آھي ته ھن ۾ ڀارت جي ڇھن طبعياتي ورھاڱن مان ٽي شامل آھن: اتر ھماليه (اوڀر ٽڪريون)، اتر ميداني علائقا (برهمپترا ميدان)، ۽ ڏکن پليٽو (ڪاربي انگلانگ)۔ جيئن برهمپترا ندي آسام مان وھي ٿي، ان ڪري ھتي موسم ٿڌي رھي ٿي ۽ مھيني جي گھڻن ڏينھن برسات پوي ٿي۔ زميني بناوٽ بابت اڀياس اھو نتيجو ڪڍن ٿا ته برهمپترا ندي—آسام جي حياتيءَ جي لڪير—ھماليه کان به قديم پيشگام ندي آھي، ۽ جڏھن کان ھماليه اڀرڻ شروع ٿيا تڏھن کان ھن ندي پاڻ کي کوٽي اندر ڌَسائي ڇڏيو۔ اروناچل پرديش ۾ کاهي جھڙين گھاٽين ۽ تيز وهڪرن (ريپڊس) سان وھندڙ ندي جڏھن آسام ۾ داخل ٿئي ٿي ته اھا گھڻ-ڌارا ندي بڻجي وڃي ٿي (ڪڏهن ڪڏهن 10 ميل/16 ڪلوميٽر تائين ويڪري)، ۽ پنھنجين شاخن (شاخا نديون) سان گڏ ھڪ وڏي ٻوڏ-ميداني پٽي ٺاھي ٿي (برهمپترا وادي: 50–60 ميل/80–100 ڪلوميٽر ويڪري، 600 ميل/1000 ڪلوميٽر ڊگھي)۔ ڪاربي انگلانگ، اتر ڪاشر ۽ گوهاٽي ۾ ۽ ان جي ويجھو موجود ٽڪريون (ساڳيءَ طرح کاسي-گارھو ٽڪريون) اڄ ڪٽجي ۽ ٽڪراٽجي ويون آھن، پر اصل ۾ اھي ڏکڻ ڀارتي پليٽو واري نظام جا حصا ھيون۔ ڏکڻ طرف بارڪ ندي، جيڪا بارائيل جبلن واري سلسلي (آسام-ناگالينڊ سرحد) مان نڪري ٿي، ڪاشر ضلعو مان ھڪ 25–30 ميل (40–50 ڪلوميٽر) ويڪري واديءَ سان وھي ٿي، ۽ پوءِ بنگلاديش ۾ سرما ندي جي نالي سان داخل ٿئي ٿي۔
شھري مرڪزن ۾ گوهاٽي شامل آھي، جيڪا دنيا جي تيزيءَ سان وڌندڙ 100 شھرن مان ھڪ قرار ڏني وئي آھي۔ گوهاٽي کي "اتر اوڀر ڀارت جو دروازو" پڻ سڏيو وڃي ٿو۔ سلچار (بارڪ وادي ۾) آسام جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارو شھر آھي ۽ واپار جو اھم مرڪز آھي۔ ٻين وڏن شھرن ۾ ڊبروڳڙھ شامل آھي، جيڪو تيل ۽ قدرتي گئس واري صنعت جو مرڪز آھي۔

 موسم 
سُڪلائي مون سون واري موسم جي ھيٺان، آسام ۾ معتدل مزاج (اونهاري ۾ وڌ کان وڌ 95–100 °F يا 35–38 °C، ۽ سياري ۾ گھٽ ۾ گھٽ 43–46 °F يا 6–8 °C) ملي ٿو، ۽ ھتي ڳري برسات ۽ تمام گھڻي نمي رھي ٿي۔ ھتي موسم جي سڃاڻپ ڳري مون سون واري وسڪاري سان ٿئي ٿي، جيڪو اونهاري جي گرمي گھٽ ڪري ٿو؛ ۽ سياري ۾ ڌنڌ وارا راتيون ۽ صبحون پيدا ڪري ٿو، جيڪي اڪثر منجھند کان پوءِ به محسوس ٿين ٿيون۔ بهار (مارچ–اپريل) ۽ سرءُ (سيپٽمبر–آڪٽوبر) عام طور سُٺو موسم ڏين ٿا، برسات ۽ گرمي پد وچولي رھن ٿا۔ آسام جي زراعت اڪثر ڏکڻ-اولهه مون سون جي برساتن تي دارومدار رکي ٿي۔

 ٻوڏ 

ھر سال برهمپترا ندي ۽ بارڪ ندي جھڙيون نديون ڳري برسات سبب ڇُلجي پون ٿيون، جنھن ڪري آسام ۾ وڏي پيماني تي ٻوڏ اچي ٿي۔ پاڻيءَ جي وڌندڙ سطح ويجھا علائقا ٻوڙي ٿي، گھر ۽ مال-متاع لڙھي وڃن ٿا، ۽ پلن، ريلوي لائينن ۽ سڙڪن جھڙي ڍانچي کي نقصان پھچي ٿو، جنھن ڪري ڪيترن علائقن ۾ رابطن ۾ به خلل پوي ٿو۔ ھي قدرتي آفت رياست ۾ ڪيترين جاني نقصانن جو سبب به بڻجي ٿي۔

 حياتيائي دنيا 

آسام دنيا جي سڀ کان امير حياتياتي گهڻ رُخائي وارن علائقن مان ھڪ آھي، ۽ ان ۾ اُष्ण برساتي ٻيلن، پن ڇنڊيندڙ ٻيلن، ندي ڪناري گھاس-ميدانن، بانس جا باغيچا،National Mission on Bamboo Applications 2004 ۽ گھڻن آبي زميني نظامن جا وڏا جُز شامل آھن؛ جن مان گھڻا ھاڻي قومي پارڪن ۽ محفوظ ٻيلن طور تحفظ ھيٺ آھن۔
آسام ۾ ڪيترائي جهنگلي جيوت جا پناھگاھ آھن، جن مان سڀ کان نمايان ٻه يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ آھن—قازيرانگا قومي پارڪ، جيڪو برهمپترا درياھ جي ڪناري تي آھي، ۽ مانس جهنگلي جيوت پناھگاھ، جيڪو ڀوٽان جي سرحد جي ويجھو آھي۔ قازيرانگا تيزيءَ سان گهٽجندڙ ھڪ سِنگي ڀارتي گينڊو لاءِ پناھگاھ آھي۔ ھي رياست ٻين ڪيترين خطري ھيٺ ۽ ڌمڪيل نسلن لاءِ آخري پناھ پڻ آھي، جن ۾ سفيد پرن واري بدڪ (يا ڊيوھانھ)، بنگال فلوريڪن، ڪاري ڇاتي وارو طوطا-چونچ، ڳاڙھي مٿي واري ڳجھ، سفيد پُٺي واري ڳجھ، وڏو اَڊجُٽنٽ، جرڊن جو ببلر، ڳاڙھي ڳچي وارو ھارنبل، بنگال ٽائيگر، ايشيائي ھاٿی، پگمي سوئر، گور، جهنگلي پاڻيءَ جو سان، ڀارتي سوئر-ھرڻ، ھولوڪ گِبن، سونھري ڀولو، ٽوپي وارو ڀولو، ٻارھن سڱو، گنگا نديءَ جي ڊولفن، بارڪا سنئڪ-ھيڊ، گنگا شارڪ، برمي اژدھا، برهمڻي نديءَ جو ڪڇون، ڪارو تلاءُ وارو ڪڇون، ايشيائي ٻيلائي ڪڇون، ۽ آسام ڇت وارو ڪڇون شامل آھن۔ خطري وارا نسل جيڪي آسام مان ختم ٿي چڪا آھن، تن ۾ گھڙيال (واڳون) (تمام شديد خطري ۾ ھڪ مڇي خور مانگرمڇ) ۽ گلابي مٿي واري بدڪ (جيڪا شايد دنيا مان به ختم ٿي چڪي ھجي) شامل آھن۔ رياستي پکي سفيد پرن واري بدڪ لاءِ آسام عالمي سطح تي اھم علائقو آھي۔Choudhury, A.U.(1996) Survey of the white-winged wood duck and the Bengal florican in Tinsukia district and adjacent areas of Assam and Arunachal Pradesh. The Rhino Foundation for Nature in North East India, Guwahati, India. 82pp+ مٿين کان سواءِ، آسام ۾ ٽي ٻيا قومي پارڪ پڻ آھن: ڊبرو-سائيکووا قومي پارڪ، ناميري قومي پارڪ، ۽ اورانگ قومي پارڪ۔
آسام ھڪ سِڱي ڀارتي گينڊي کي تقريبن ناپيد ٿيڻ کان بچايو آھي، گڏوگڏ پگمي سوئر، ٽائيگر ۽ پکين جون گھڻيون جنسون؛ ۽ اھو ايشيائي ھاٿی لاءِ آخري جهنگلي وسندين مان ھڪ مهيا ڪري ٿو۔ قازيرانگا ۽ مانس ٻئي عالمي ورثو ماڳ آھن۔ رياست ۾ سال (وڻ) جا ٻيلا ۽ ٻيلي پيداوار شامل آھن، جيڪي اڳوڻي ڀيٽ ۾ ڪافي گهٽجي چڪا آھن. گھڻي برسات واري زمين ھجڻ سبب آسام سائيالي ڏيک ڏئي ٿو۔ برهمپترا درياھ جون شاخون ۽ ڍنڍ-موڙ واريون ڍنڍون علائقي کي آبي-زميني بناوٽ وارو ماحول فراهم ڪن ٿيون۔
رياست وٽ دنيا ۾ جهنگلي پاڻيءَ جو سان جي سڀ کان وڏي آبادي آھي۔Choudhury, A.U. (2010)The vanishing herds : the wild water buffalo. Gibbon Books, Rhino Foundation, CEPF & COA, Taiwan, Guwahati, India
ڀارت ۾ پکين جي سڀ کان وڏي گهڻ رُخائي آسام ۾ آھي، لڳ ڀڳ 820 جنسون۔Choudhury, A.U. (2000)The birds of Assam. Gibbon Books & WWF-India, Guwahati, India ذيلي جنسن سميت اھو انگ 946 تائين وڃي ٿو۔Choudhury, A.U. (1990). Checklist of the birds of Assam. Sofia Press & Publishers Pvt. Ltd., Guwahati, India. 72 pp+
رياست ۾ ٿڻن واري جيوت (مماليا) جي گهڻ رُخائي لڳ ڀڳ 190 جنسون آھي۔Choudhury, A.U. (1997)The check list of the mammals of Assam. Gibbon Books & ASTEC, Guwahati, India

 ٻوٽا 
آسام ۾ آرڪِڊ قسمن جي گھڻي اميري آھي، ۽ فوڪس ٽيل آرڪڊ آسام جو رياستي گل آھي۔ تازو قائم ڪيل قازيرانگا قومي آرڪڊ ۽ حياتياتي گهڻ رُخائي پارڪ ۾ 500 کان وڌيڪ آرڪڊ جنسون موجود آھن، جڏھن⁠تہ ڀارت ۾ اندازاً 1,314 آرڪڊ جنسون ملن ٿيون۔

 ارضيات 
آسام وٽ پيٽروليم، قدرتي گئس، ڪوئلو، چونا پٿر ۽ ٻيا ننڍا معدنيات جھڙوڪ مقناطيسي کوارٽزائيٽ، ڪاولين، سيلِمَنايٽ، مٽي ۽ فيلڊاسپار موجود آھن۔ اولهه ضلعن ۾ ٿوري مقدار ۾ لوھ جو ڌاتو پڻ ملي ٿو۔ 1889ع ۾ دريافت ٿيڻ کان پوءِ، تيل-گئس جا وڏا ذخيرا بنيادي طور تي مٿي وارن حصن ۾ واقع آھن۔ ھڪ تازو آمريڪي ارضياتي سروي جي اندازي موجب آسام جي ارضياتي صوبي ۾  تيل،  گئس، ۽  قدرتي گئس مان نڪتل مايع موجود آھن۔Wandrey 2004, p. 17
ھي علائقو قدرتي آفتن جي لحاظ کان حساس آھي، جيئن ھر سال ايندڙ ٻوڏون ۽ بار بار هلڪيون زلزلا۔ 1869ع، 1897ع ۽ 1950ع ۾ مضبوط زلزلا درج ڪيا ويا۔

 آباديءَ بابت ڄاڻ 

 آبادي 

2001ع ۾ آسام جي ڪُل آبادي 26.66 ملين ھئي، ۽ گھرن جو تعداد 4.91 ملين ھو۔ وڌيڪ آباديءَ جي ڳاڙھاھٽ وارا ضلعا ڪامروپ، ناگائون، سونيتپور، بارپيٽا، ڌوبري، درانگ ۽ ڪاشر ھئا۔ آسام جي آبادي 2006ع ۾ 28.67 ملين ۽ 2011ع ۾ 30.57 ملين اندازي طور بيان ڪئي وئي، ۽ اميد آھي ته 2021ع تائين 34.18 ملين ۽ 2026ع تائين 35.60 ملين تائين پھچندي۔
2011ع جي مردم شماري مطابق، آسام جي ڪُل آبادي 31,169,272 ھئي۔ گذريل ڏھن ورھين ۾ رياست جي آبادي 26,638,407 کان وڌي 31,169,272 ٿي وئي، ۽ واڌ جي شرح 16.93٪ رھي۔
33 ضلعن مان ڌوبري، گوالپارا، بارپيٽا، موريگائون، ناگائون ۽ ھيلاڪانڊي ۾ گذريل ڏھاڪي دوران آباديءَ جي واڌ 20 سيڪڙو کان 24 سيڪڙو تائين رھي؛ جڏھن⁠تہ سِواسागर ۽ جورھاٽ ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو آبادي واڌ درج ٿي۔ ھنن ضلعن جي ڪا به بين الاقوامي سرحد ناھي۔

2011ع ۾ رياست ۾ خواندگي جي شرح 73.18٪ ھئي۔ مردن جي خواندگي 78.81٪ ۽ عورتن جي خواندگي 67.27٪ ھئي۔ 2001ع جي مردم شماري ۾ آسام جي خواندگي 63.3٪، مردن جي 71.3٪ ۽ عورتن جي 54.6٪ درج ٿيل ھئي۔ شھريت (اربنائيزيشن) جي شرح 12.9٪ رھي۔Director of Census Operations, Census of India 2001
آسام ۾ آباديءَ جي واڌ 20ھين صديءَ جي وچ وارن ڏھاڪن کان وڌندي آئي آھي۔ 1901ع ۾ آبادي 3.29 ملين ھئي، جيڪا 1941ع تائين 6.70 ملين ٿي وئي۔ 1971ع ۾ 14.63 ملين ۽ 1991ع ۾ 22.41 ملين تائين پھتي۔ اولهه وارن ضلعن ۽ ڏکڻ وارن ضلعن ۾ واڌ خاص طور تي وڏي تعداد ۾ غيرقانوني لڏپلاڻ سبب وڌيڪ رھي، جيڪا اوڀر پاڪستان (ھاڻي بنگلاديش) مان ٿي۔
مقامي آسامي ماڻهو ۽ بنگالي مسلمانن وچ ۾ بي اعتمادي ۽ ٽڪراءُ 1952ع کان به اڳ شروع ٿي ويو، پر ان جون پاڙون 1940ع واري ڏھاڪي جي مخالف-بنگالي جذبات ۾ ڳنڍيل آھن۔ مقامي بوڊو ۽ بنگالي مسلمانن وچ ۾ 2012ع جي آسام تشدد دوران گهٽ ۾ گهٽ 77 ماڻھو مارجي ويا، ۽ 400,000 ماڻھو بي گھر ٿيا۔
ڀارت جا ماڻهو منصوبي آسام جي 115 نسلي گروھن جو اڀياس ڪيو آھي۔ 79 (69٪) پاڻ کي علائقائي طور سڃاڻين ٿا، 22 (19٪) مقامي طور، ۽ 3 سرحد پار/بين القومي طور۔ قديم ترين آبادگار آسٽرو ايشيائي ھئا، پوءِ ڊراوڙي، ان کان پوءِ تبت-برمي، ھند-آريائي، ۽ تائي–ڪادائي ماڻھو آيا۔Taher, Mohammad (1993) The Peopling of Assam and contemporary social structure in Ahmad, Aijazuddin (ed) Social Structure and Regional Development, Rawat Publications, New Delhi مختلف برادرين وٽ 45 ٻوليون ڳالھايون وڃن ٿيون، جن ۾ ٽي وڏا ٻولي-خاندان شامل آھن: آسٽرو ايشيائي (5)، سائنو-تبت (24) ۽ ھند-يورپي (12)۔ ڳالھايل ٽن ٻولين جو واسطو ھنن خاندانن سان ناھي۔ ٻولي-ٻٽيائي جو درجو تمام وڌيڪ آھي۔
آءِ ڪيو ايئر جي 2024ع واري عالمي ھوا-معيار رپورٽ مطابق، برنيھاٽ—جيڪو آسام-ميگھاليه سرحد جي ڪناري تي واقع آھي—ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آلودھ شھر آھي۔

 مذهب 


ڀارت جي 2011ع مردم شماري مطابق، 61.47٪ ھندو ھئا، ۽ 34.22٪ مسلمان ھئا۔ عيسائي اقليت (3.7٪) اڪثر شيڊولڊ ٽرائِب ۽ شيڊولڊ ڪاسٽ آباديءَ ۾ ملي ٿي۔
آسام ۾ شيڊولڊ ٽرائِب آبادي لڳ ڀڳ 13٪ آھي، جن مان بوڊو لڳ ڀڳ 40٪ آھن۔ آسام ۾ ٻيا مذهبي گروھ جين ڌرم (0.1٪)، ٻڌمت (0.2٪)، سِک ڌرم (0.1٪) ۽ جان پرستي (مثلاً خامتي، فاڪي، ايٽون وغيره برادرين ۾) پڻ شامل آھن۔
ھندومت جون ٽي مقبول ڌارائون—شيو ڌرم، شڪتي ڌرم، ۽ وشنو ڌرم—ھتي عام آھن۔ ڪيترائي آسامي ھندو ايڪسرڻ ڌرم واري ڌارا جا پڻ پوئلڳ آھن۔

+ 2011ع جي مردم شماري مطابق آسام جي مذهبي گهڻ رُخائي مذهب آبادي ھندو (15px) 19,180,759 مسلمان (18px) 10,679,345 عيسائي (12px)  1,165,867 ٻڌ (18px) 54,993 جين (18px) 25,949 سِک (15px) 20,672 ٻيا مذهب 27,118 بيان نه ٿيل / موجود نه 50,873 ڪُل 31,205,576

آسام جي 32 ضلعن مان 9 ضلعن ۾ 2011ع جي ڀارت جي مردم شماري مطابق مسلمان اڪثريت آھي: ڌوبري، گوالپارا، بارپيٽا، موريگائون، ناگائون، ڪريم گنج، ھيلاڪانڊي، درانگ ۽ بونگائيگائون۔

 ٻوليون 

آسامي

بنگالي

بوڊو

ڪربي

ديماسا

آسامي ۽ بوڊو رياست جون سرڪاري ٻوليون آھن، جڏهن⁠تہ ميتيئي (منيپوري) ھوڄائي ضلعو ۽ بارڪ وادي جي ٽنهي ضلعن ۾ ساٿي سرڪاري حيثيت رکي ٿي، جڏهن⁠تہ بنگالي بارڪ وادي جي ٽنهي ضلعن ۾ سرڪاري ٻولي آھي؛ جتي سلھيٽي سڀ کان وڌيڪ ڳالهايل ٻولي آھي۔

+ 2011ع جي مردم شماري مطابق آسام جي لساني گهڻ رُخائي ٻولي آبادي آسامي 15,097,257 بنگالي 9,024,652 بوڊو 1,407,371 ھندي 1,001,698 سادري 714,607 ميشنگ 617,870 نيپالي 596,026 ڪربي 511,771 ٻيون 2,234,319 ڪُل 31,205,576
2011ع جي ٻوليءَ واري مردم شماري مطابق، آسام ۾ لڳ ڀڳ 31 ملين ڪُل آبادي مان، آسامي ٻولي جا ڪُل ڳالھائيندڙ 22 ملين کان وڌيڪ آھن، جن مان 15 ملين کان وڌيڪ ماڻهو ان کي مادري ٻولي طور ڳالھائين ٿا ۽ لڳ ڀڳ 7 ملين ماڻهو ان کي ٻي ٻولي طور ڳالھائين ٿا۔ ڳالھائيندڙن جو انگ وڌڻ باوجود، آسام جي آباديءَ ۾ مادري ٻولي طور آسامي رکندڙن جو سيڪڙو ٿورو گھٽيو آھي۔ آسامي علائقي جي ڳنڍيندڙ ٻولي طور ڪم ڪري ٿي"Axomiya is the major language spoken in Assam, and serves almost as a lingua franca among the different speech communities in the whole area."  ڇو⁠تہ اھا آباديءَ جي 71٪ کان وڌيڪ حصي وٽ رائج آھي (جن ۾ اھي به شامل آھن جن آسامي کي ٻي ٻولي طور درج ڪيو آھي)، جڏهن⁠تہ 48.38٪ ماڻهو ان کي مادري ٻولي طور ڳالھائين ٿا۔ اٿنولوگ: دنيا جون ٻوليون جي 24ھين ايڊيشن مطابق، 2021ع تائين دنيا ۾ آسامي مادري ٻولي طور 15,327,990 ماڻهو ڳالھائين ٿا۔ جڏهن⁠تہ 2016ع جي آسام قانونساز اسيمبلي چونڊ جي نتيجن بابت چيو ويو آھي ته آسام ۾ 10 ملين ماڻهو آسامي کي مادري ٻولي طور ڳالھائين ٿا، جيڪو 2011ع جي مردم شماريءَ جي نتيجن کان نمايان گهٽ آھي۔ 2011ع جي مردم شماري مطابق آسامي ڳالھائيندڙ رياست جي آباديءَ جو 48٪ ھئا۔


بنگالي جون مختلف ٻوليون ۽ ويجهي لاڳاپيل ٻوليون آسام ۾ لڳ ڀڳ 9 ملين ماڻهو ڳالھائين ٿا، ۽ مردم شماري مطابق ھن حصي ۾ ٿورو واڌ پڻ ٿي آھي۔ پر بنگالي ڳالھائيندڙن جو انگ مردم شماري جي امڪاني انگ کان وڌيڪ پڻ اندازو ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ 2011ع مطابق آسام جي 35٪ مسلم آبادي مان لڳ ڀڳ 30٪ بابت چيو وڃي ٿو ته اھي بنگاليءَ جي مختلف ٻولي-شڪلن کي مادري ٻولي طور ڳالھائين ٿا، پر مردم شماري دوران اڪثر انھن پنهنجي مادري ٻولي آسامي طور رپورٽ ڪئي۔ برهم پتر وادي ۾ بنگاليءَ جو مکيه لهجو ميمينسنگھ (ھاڻي بنگلاديش ۾) وارو آھي، جڏهن⁠تہ بارڪ وادي ۽ ھوڄائي ضلعو ۾ سلهيٽي مکيه ٻولي آھي، جيڪا مردم شماريءَ ۾ بنگاليءَ جو لهجو پڻ سمجهي وڃي ٿي۔ بوڊو ٽين نمبر سڀ کان وڌيڪ ڳالهايل ٻولي آھي، ۽ ان کان پوءِ چوٿين نمبر تي ھندي اچي ٿي۔


2011ع ۾ آسام حڪومت جي مردم شماري رپورٽ مطابق برهم پتر وادي جي آبادي 27,580,977 آھي۔ برهم پتر وادي جي سرڪاري ٻولي آسامي آھي، جيڪا 15 ملين ماڻهو ڳالھائين ٿا، يعني واديءَ جي آباديءَ جو 55.65٪۔ بنگالي 6.09 ملين ماڻهو ڳالھائين ٿا (22.1٪)، ھندي 2.1 ملين ماڻهو (7.61٪)، بوڊو 1.41 ملين ماڻهو (5.13٪)؛ ۽ 2.98 ملين ماڻهو آسام جون مختلف مقامي قبائلي ٻوليون ڳالھائين ٿا، جيئن ڪربي، تيوه، همار، ديئوري، رڀا، ميسنگ، ڪوچ، راجبونگشي، گارو، ديماسا، گورکها، ھالام، آؤ ۽ موٽڪ۔

روايتي طور، آسامي قديم ڪامروپا بادشاھت ۾ عام ماڻهن جي ٻولي ھئي، ۽ وچئين دور جي بادشاهتن—ديماسا ڪاشر، چوٽيا ڪاشر، بوراھي ڪاشر، اھوم ۽ ڪاماتا—۾ پڻ رائج ھئي۔ ٻوليءَ جا نشان لوئيپا، ساراھاپا ۽ ٻين جي ڪيترن ئي نظمَن ۾ ملن ٿا، ۽ چرياپدا (تقريباً 7ھين–8ھين صدي عيسوي) ۾ پڻ۔ جديد لهجا جيئن ڪامروپي ۽ گوالپريا ھن ٻوليءَ جا بقايا آھن، جيڪي اتر بنگال ۾ ڳالهايل راجبانشي ۽ رنگپوري لهجن سان گڏجي ملن ٿا، جن جو اصل ساڳيو آھي۔ وڌيڪ اھا به ته علائقي ۾ مختلف نسلي-ثقافتي گروهن وٽ آسامي پنهنجي روايتي شڪل ۾ ڳنڍيندڙ ٻولي طور ڪم ڪندي رھي، جيڪا مضبوط بادشاهتن جي دور ۾ وڌيڪ پکڙجي وئي ۽ معاشي گڏجڻ لاءِ ضروري بڻجي۔ ٻوليءَ جون مقامي شڪليون اڃا تائين ناگا لينڊ ۽ اروناچل پرديش ۾ موجود آھن۔

لساني طور جديد آساميءَ جون پاڙون اُن شڪل ڏانھن وڃن ٿيون جيڪا آمريڪي عيسائي مشنرين مقامي صورت جي بنياد تي ترتيب ڏني، جيڪا سِواسागर (Xiwôxagôr) ضلعي جي ڀرسان رائج ھئي۔ آسامي (Ôxômiya) پنهنجي گڏيل/ملايل فطرت ۽ تلفظ جي الڳ سڃاڻپ ۽ نرميءَ سبب هڪ مالا مال ٻولي آھي۔ آساميءَ ۾ بي آواز ويلر فريڪيٽو جي موجودگي ان کي ٻين ساڳين ھند-آريائي ٻولين کان الڳ بڻائي ٿي۔

بوڊو وڏي پيماني تي اولهه آسام ۾ ڳالهايو وڃي ٿو۔ اھا بوڊولئنڊ جي علائقائي خطي جي سرڪاري ٻولي ۽ آسام رياست جي ساٿي سرڪاري ٻولي آھي۔ اھا ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ درج ٻاويھ ٻولين مان ھڪ پڻ آھي۔ نسلي-ثقافتي گروهن جي ورڇ جا نمونا، ثقافتي خاصيتون، ۽ اتر اوڀر ڀارت جي وڏن دريائن جا نالا بوڊو-ڪاشر لفظن سان سڏڻ (مثلاً ديهينگ، ديبرو، ديهۆنگ، تِستا، ۽ ڊيڪرائي) اھو ڏيکارين ٿا ته قديم زماني ۾ اھا وڌيڪ وسيع پيماني تي ڳالهايل ھئي۔ تبت-برمي اصل جون ۽ بوڊو-ڪاشر سان لاڳاپيل ٻيون ٻوليون ديئوري، ميسنگ، ڪربي، رڀا ۽ تيوه آھن۔

2011ع جي مردم شماري مطابق، آسام ۾ لڳ ڀڳ 590,000 نيپالي ڳالھائيندڙ موجود آھن، جيڪي رياست جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 1.98٪ آھن۔

آسام ۾ تائي ٻوليون ڳالھائيندڙ به موجود آھن۔ آسام ۾ ڪُل ڇھ تائي ٻوليون ڳالهايون وينديون ھيون، جن مان ٻه ھاڻي ختم ٿي چڪيون آھن۔Morey, Stephen. 2005. The Tai languages of Assam: a grammar and texts. Canberra: Pacific Linguistics.
 تائي فاڪي
 تائي ايٽون
 خامتي
 خاميانگ (انتهائي خطري ۾)
 اھوم (ختم)
 تورونگ (ختم)

ڊراوڙي ڪوروخ جا ڳالھائيندڙ ۽ آسٽرو ايشيائي خاصي جا ڳالھائيندڙ پڻ آسام ۾ مختلف ھنڌن تي پکڙيل آھن۔

 حڪومت ۽ سياست 

آسام ۾ رياست جو سربراهه گورنر لڪشمن آچاريہ آهي، 126 ميمبرن تي مشتمل هڪ-ايوانِي آسام قانونساز اسيمبلي آهي، ۽ حڪومت آسام جي وزيراعليٰ جي اڳواڻي هيٺ هلندي آهي۔ رياست کي پنج علائقائي ورهاستون ۾ ورهايو ويو آهي۔
19 مئي 2016ع تي ڀارتيه جنتا پارٽي سربانند سونوال جي اڳواڻي هيٺ اسيمبلي چونڊون کٽيون، ۽ اهڙيءَ طرح آسام ۾ پهرين ڀارتيه جنتا پارٽي جي اڳواڻي واري حڪومت قائم ٿي۔
ڀارتيه جنتا پارٽي جي حڪومت 2021ع جي آسام قانونساز اسيمبلي چونڊ ۾ هيمنتا بسوا سرما جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر چونڊي وئي۔

 انتظامي ضلعا 

آسام جا 35 انتظامي ضلعا دريائن، ٽڪرين ۽ ٻيلن جهڙين جاگرافيائي خاصيتن جي بنياد تي حدبند ڪيا ويا آهن۔

15 آگسٽ 2015ع تي پنج نوان ضلعا قائم ڪيا ويا:آمدني کاتو، آسام سرڪار
 سونيتپور جو هڪ حصو بسواناٿ ضلعو بڻيو (ويجهڙ واري نقشي ۾ 9)
 سِواسागर جو هڪ حصو چارايدئو ضلعو بڻيو (4)
 ناڳاون جو هڪ حصو ھوڄائي ضلعو بڻيو (14)
 ڌوبري جو هڪ حصو ڏکڻ سالمارا-مانڪچار ضلعو بڻيو (33)
 ڪربي انگلونگ ضلعو کي اوڀر (11) ۽ اولهه (15) ضلعن ۾ ورهايو ويو

27 جون 2016ع تي برهم پترا درياھ ۾ هڪ ٻيٽ کي جورهٽ ضلعو مان جدا ڪري ماجولي ضلعو قرار ڏنو ويو، جيڪو ڀارت جو پهريون ضلعو آهي جيڪو درياهي ٻيٽ تي قائم آهي۔
12 جنوري 2021ع تي باجالي کي بارپيٽا ضلعو مان الڳ ڪري باقاعدي طور ضلعو قرار ڏنو ويو۔ گورنر جگديش مکي جي اعلان سان اھو آسام جو 34هون ضلعو بڻيو۔
31 ڊسمبر 2022ع تي موجود چار ضلعا—باجالي (بارپيٽا سان)، تاملپور (اودلگُري سان)، بسواناٿ (سونيتپور سان) ۽ ھوڄائي (ناڳاون سان)—ضم ڪيا ويا ۽ ضلعن جو انگ گهٽجي 31 رهجي ويو۔
تنهن هوندي به، آسام ۾ حدبندي واري عمل کان پوءِ آسام ڪابينا وري چار نوان ضلعا (باجالي، تاملپور، بسواناٿ ۽ ھوڄائي) ٻيهر جوڙي ڇڏيا، ۽ ضلعن جو انگ ٻيهر 35 ٿي ويو۔

 ذيلي ورهاستون 
انتظامي ضلعن کي وڌيڪ 54 ”ذيلي ورهاستن“ يا مھاڪوما ۾ ورهايو ويندو آهي۔ هر ضلعو ضلعي هيڊڪوارٽر مان هلائبو آهي، جتي ڊپٽي ڪمشنر، ضلعي مئجسٽريٽ، ضلعي پنچائت جو دفتر ۽ عام طور ضلعي عدالت موجود هوندي آهي۔
ڀارت ۾ مقامي حڪومت جو نظام ڳوٺاڻن علائقن لاءِ ضلعي سطح تي جيلہ-پريشد (ضلعي پنچائت)، ڪيترن يا هڪ ڳوٺاڻن علائقن لاءِ پنچائتي راج، ۽ شهرن/ڳوٺن لاءِ شهري مقامي ادارن تحت منظم ڪيو ويو آهي۔ آسام ۾ هاڻي 2489 ڳوٺ پنچائتون آهن جيڪي 26247 ڳوٺن کي ڍڪين ٿيون۔ ننڍن شهرن لاءِ ’ٽائون-ڪميٽي‘ يا نگر-سوميتي، وچولي شهرن لاءِ ’ميونسپل بورڊ‘ يا پورؤ-سڀا، ۽ وڏن شهرن لاءِ ميونسپل ڪارپوريشن يا پورؤ-نگوم شهري مقامي ادارن تي مشتمل آهن۔
آمدني جي مقصدن لاءِ ضلعن کي ريونيو سرڪلن ۽ موزان ۾ ورهايو وڃي ٿو؛ ترقياتي منصوبن لاءِ ضلعن کي 219 ”ڊيولپمينٽ-بلاڪ“ن ۾، ۽ امن امان لاءِ 206 پوليس اسٽيشنن يا ٿانان ۾ ورهايو وڃي ٿو۔
گواھاتي سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو ۽ شهري گڏيل آبادي آهي، جنهن کي شهري مقامي اداري جي اعليٰ ترين شڪل تحت هلائبو آهي—گواھاتي ميونسپل ڪارپوريشن۔ ڪارپوريشن  ايراضي سنڀالي ٿي۔ گواھاتي ميونسپل ڪارپوريشن ۽ ديبروڳڙهه ميونسپل ڪارپوريشن کان سواءِ آسام جا ٻيا سڀ شهري مرڪز ميونسپل بورڊن هيٺ سنڀاليا وڃن ٿا۔
1947ع ۾ ڀارت جي آزادي کان اڳ، شهري ادارن جي قيام جي ابتدائي سالن جي بنياد تي آسام جا 9 سڀ کان پراڻا، درجي بندي ڪيل، نمايان، ۽ لڳاتار آباد ۽ سڃاتل شهري مرڪز هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن:
 آسام جا سڀ کان پراڻا سڃاتل شهري مرڪز شهري مرڪز شهري ادارو سال هوائي اڏو ريلوي اسٽيشن ريلوي جنڪشن روڊ نيٽ ورڪ درجو† نوٽسگواھاتي گواھاتي ٽائون ڪميٽي  1853          درجو – III   گواھاتي ميونسپل بورڊ  1873↑          درجو – II  گواھاتي ميونسپل ڪارپوريشن  1974↑          درجو – I   ديبروڳڙهه ديبروڳڙهه ميونسپل بورڊ & ديبروڳڙهه ميونسپل ڪارپوريشن  1873 & 2024          درجو – II   گولپارا گولپارا ميونسپل بورڊ  1875            درجو – II   ڌوبري ڌوبري ميونسپل بورڊ  1883          درجو – II   ناڳاون ناڳاون ميونسپل بورڊ  1893           درجو – II   تيزپور تيزپور ميونسپل بورڊ  1894          درجو – II   جورهٽ جورهٽ ميونسپل بورڊ  1909          درجو – II   گولاگهاٽ گولاگهاٽ ميونسپل بورڊ  1920           درجو – II   سِلچار سِلچار ميونسپل بورڊ  1922          درجو – II  †درجو – I: وڏو شهر، جنهن ۾ (حقيقي معنيٰ ۾) شهري گڏيل آبادي هجي ۽ ان کي ميونسپل ڪارپوريشن هلائي۔ درجو – II: وچولي جسامت وارو شهر، جنهن ۾ شهري گڏجاڻي هجي ۽ ان کي ميونسپل بورڊ هلائي۔  درجو – III: ننڍو شهر، جيڪو ٽائون شپ کان وڏو هجي ۽ وڏي آبادي رکي.  ↑شهري اداري جي ايندڙ اعليٰ شڪل ڏانھن اپگريڊ 

 خودمختيار ڪائونسلون 
رياست ۾ ڀارت جي آئين جي ڇهين شيڊيول تحت آسام جون ٽي خودمختيار ڪائونسلون آهن۔
 بوڊولئنڊ خودمختيار علائقائي ڪائونسل
 ڪربي انگلونگ خودمختيار ڪائونسل
 ديما ھساو خودمختيار ڪائونسل

رياست وٽ رياستي قانون تحت قائم ڪيل وڌيڪ قانوني خودمختيار ڪائونسلون پڻ آهن—

 تيوه خودمختيار ڪائونسل، نسلي تيوه ماڻهن (لالونگ) لاءِ
 رڀا ھاسونگ خودمختيار ڪائونسل
 ميسنگ خودمختيار ڪائونسل، ميسنگ ماڻهو لاءِ
 ديئوري خودمختيار ڪائونسل
 سونوال ڪاشر خودمختيار ڪائونسل، سونوال ڪاشر ماڻهو لاءِ
 ٿينگال ڪاشر خودمختيار ڪائونسل
 موران خودمختيار ڪائونسل، موران ماڻهن لاءِ
 دودهنوئي، نسلي رڀا ڪاشر لاءِ
 ميسنگ خودمختيار ڪائونسل، ميسنگ ماڻهو لاءِ
 ماتڪ خودمختيار ڪائونسل، ماتڪ ماڻهن لاءِ
 ڪاماتاپور خودمختيار ڪائونسل، راجبونگشي ماڻهو لاءِ
 بوڊو ڪاشر ڀلائي خودمختيار ڪائونسل، بوڊو-ڪاشر ماڻهن لاءِ جيڪي بوڊولئنڊ علائقائي خطو کان ٻاهر رهن ٿا
مارچ 2024ع ۾ آسام ڪابينا بارڪ وادي ۾ ’ڪيران شيخ‘ برادري لاءِ ’ڪيران شيخ‘ ترقياتي ڪائونسل کي منظوري ڏني۔

 سماجي مسئلا 
 بين-رياستي تڪرار 
thumb

آسام سرڪار جي موجب، آسام جو چئن رياستن سان سرحدي تڪرار آهي: ميگھاليا، ميزورام، ناگالينڊ، اروناچل پرديش۔

 آسام-ميزورام تڪرار 

ميزورام اڳ آسام جو هڪ ضلعو هو، جيڪو لُشائي ٽڪريون جي نالي سان سڃاتو ويندو هو؛ پوءِ ان کي الڳ ڪري پهرين هڪ جدا يونين ٽيريٽري ٺاهيو ويو ۽ پوءِ 1987ع ۾ ٻي رياست بڻيو۔ تاريخي پسمنظر سبب ڊگهي عرصي تائين مقامي ماڻهن لاءِ ضلعي سرحدن جي گهڻي اهميت نه رهي۔ ميزورام، آسام جي ڪاشر، ھائلاڪانڊي ۽ ڪريمگنج ضلعن سان سرحد شيئر ڪري ٿو، جيڪي بارڪ وادي واري علائقي ۾ اچن ٿا۔
وقت سان گڏ، ٻنهي رياستن جون حدبندي بابت ڌار ڌار راءِ بڻجڻ لڳيون۔ ميزورام چاهي ٿو ته حدبندي 1875ع ۾ نوٽيفاءِ ٿيل اندروني لائن پرمٽ مطابق هجي ته جيئن قبائلي ماڻهن کي ٻاهرين اثر کان بچايو وڃي—ميزو برادري ان کي پنهنجي تاريخي وطن جو حصو سمجهي ٿي—جڏهن ته آسام چاهي ٿو ته حدبندي انهن ضلعي حدن مطابق ڪئي وڃي جيڪي گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون۔

 آسام-ميگھاليا تڪرار 

ميگھاليا لڳ ڀڳ هڪ درجن علائقن جي نشاندهي ڪئي آهي، جن بابت ان کي آسام سان رياستي سرحدن تي تڪرار آهي۔ ٻنهي رياستن جي وزيراعليٰن، هيمنتا بسوا سرما ۽ ميگھاليا جي ڪنراڊ سنگما، تازو بين-رياستي سرحدي تڪرار بابت پهريون ڀيرو گڏجاڻي ڪئي۔ ٻنهي رياستن اتفاق ڪيو آهي ته ميگھاليا طرفان اڳ ۾ نشان لڳايل سڀني 12 علائقن بابت پنهنجي پنهنجي دعوائن جو الڳ الڳ جائزو وٺنديون۔ ٻنهي رياستن جي وزيراعليٰن وچ ۾ ڳالهين جو ٻيو دور ايندڙ مهيني آگسٽ ۾ ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو۔
ملڪ ۾ بين-رياستي سرحدي تڪرارن جي حل بابت مرڪزي سرڪار جي ڪردار تي، گهرو وزارت ۾ مملڪتي وزير نِتيانند راءِ چيو: ”مرڪزي سرڪار جو طريقو هميشه اهو رهيو آهي ته بين-رياستي تڪرار صرف لاڳاپيل رياستي سرڪارن جي تعاون سان حل ٿي سگهن ٿا، ۽ مرڪزي سرڪار رڳو دوستاڻِي حل لاءِ سهولتڪار جو ڪردار ادا ڪري ٿي، گڏيل سمجهه جي جذبي سان۔“

 آسام-ناگالينڊ تڪرار 

ٻنهي رياستن جو سرحدي تڪرار 1963ع ۾ ناگالينڊ جي قيام کان وٺي جاري آهي۔ ٻئي رياستون، آسام جي گولاگهاٽ ضلعي جي ميداني علائقي ڀرسان هڪ ننڍڙي ڳوٺ ميراپاني تي دعويٰ ڪنديون رهيون آهن۔ علائقي ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي تشدد واري جهيڙن جون رپورٽون اينديون رهيون آهن۔

 آسام-اروناچل پرديش تڪرار 

آسام، اروناچل پرديش سان 804.10 km ڊگهي بين-رياستي سرحد شيئر ڪري ٿو۔ اروناچل پرديش (جيڪو 1987ع ۾ ٺهيو) جو موقف آهي ته ڪجهه زمين جيڪا روايتي طور ان جي رهواسين جي هئي، اها آسام کي ڏني وئي آهي۔ هڪ ٽرائپارٽائيٽ ڪميٽي سفارش ڪئي هئي ته ڪجهه علائقا آسام کان اروناچل ڏانهن منتقل ڪيا وڃن۔ ان کان پوءِ ٻنهي رياستن وچ ۾ اهو مسئلو ڀارت جي سپريم ڪورٽ ۾ هلندڙ آهي۔ سرحدن تي مقامي سطح تي ڪجهه تشدد جا واقعا به رپورٽ ٿيا آهن۔

 آسام اندر الڳ رياستيت جون گهرجون 
 آھوملينڊ 

اپر آسام جي مختلف تائي-آھوم تنظيمن جهڙوڪ ”آھوم تائي مانگوليا راجيا پريشد“ (اي ٽي ايم آر پي) 1967ع کان هڪ الڳ آھوملينڊ رياست جو مطالبو ڪندي رهي آهي، جيڪا اڳئين اڻ-ورهايل سِواسागर ۽ لاخيمپور ضلعن تي مشتمل هجي (اڄ جي اپر آسام ۽ اتر آسام ورهاستن ۾)۔ 2023ع ۾ ”تائي آھوم يووا پريشد، آسام“ (ٽي واءِ پي اي) چاچل ۾ احتجاج منظم ڪيو ۽ الڳ آھوملينڊ رياست جو مطالبو ڪيو۔

 بارڪ رياست 


آسام جي بارڪ وادي، جيڪا موجوده ضلعن ڪاشر، ڪريمگنج ۽ ھائلاڪانڊي تي مشتمل آهي، سلھٽ ورهاست (بنگال جا ميداني علائقا) سان جڙيل آهي، جتي تاريخدان جي. بي. ڀٽاچارجي موجب، نوآبادي دور کان گهڻو اڳ بنگالي آباد ٿي چڪا هئا ۽ ڊيماسا ڪاشرارين جي ثقافت تي اثرانداز ٿيا۔ ڀٽاچارجي بيان ڪري ٿو ته ديماسا بادشاهه بنگالي ڳالهائيندا هئا، لکتون ۽ سڪا بنگالي لِپيءَ ۾ هئا ۽ درٻار جي سرڪاري ٻولي به بنگالي ٻولي هئي۔ برطانوي الحاق کان پوءِ ڪاشر ڏانهن لڏپلاڻ وڌي وئي۔
ڏکڻ آسام جي مقامي بنگالي آبادي آسام اندر بنگالي اڪثريتي علائقن لاءِ پنهنجي لاءِ الڳ رياست جو مطالبو ڪندي رهي آهي، خاص طور بنگالي اڪثريتي بارڪ وادي ۾—ٽن ضلعن: ڪاشر، ھائلاڪانڊي، ڪريمگنج—سان گڏ ديما ھساو ۽ ھوڄائي جي ڪجهه حصن کي به شامل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو ته جيئن آسام لاءِ قومي شهري رجسٽر کان پوءِ آسام جي آسامي اڪثريتي برهم پتر وادي مان الڳ ڪري هڪ جدا رياست ٺاهڻ جا معيار پورا ٿي سگهن۔ سِلچار کي بارڪ رياست جو تجويز ڪيل گاديءَ جو هنڌ چيو وڃي ٿو۔ ڍانچي جي ترقي، سياحت، تعليمي ادارن، اسپتالن، آءِ ٽي صنعتن، جي ڊي پي، ايڇ ڊي آءِ وغيره جي لحاظ کان بارڪ وادي کي آسام جو سڀ کان وڌيڪ نظرانداز ٿيل حصو چيو وڃي ٿو، ۽ اهو آسام جي ”مکيه ڌرتي“ واري برهم پتر وادي جي ڀيٽ ۾ پوئتي رهجي ويو آهي، جتي مٿي ذڪر ڪيل سهولتون موجود آهن۔ حقيقت ۾، آسام جي ڏکڻ حصي ۾ مجموعي طور مقامي بنگالي اڪثريت آبادي موجود آهي؛ خاص طور ھوڄائي ۾ مجموعي طور (54%) بنگالي ڳالهائيندڙ آبادي آهي، بارڪ وادي واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 80.3% بنگالي اڪثريت آهي، جڏهن ته ديما ھساو ۾ ڪجهه حصن، خاص طور ضلعي جي شهري علائقن ۾، لڳ ڀڳ 30.2% تائين بنگالي نمايان گهڻائي موجود آهي۔

 بوڊولئنڊ 

الڳ بوڊولئنڊ رياست جي قيام لاءِ هلندڙ تحريڪ جي نتيجي ۾ ڀارتي سرڪار، آسام رياستي سرڪار ۽ بوڊو لبرئيشن ٽائيگرز فورس وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو۔ 10 فيبروري 2003ع تي ٿيل معاهدي موجب بوڊولئنڊ علائقائي ڪائونسل قائم ڪئي وئي، جيڪا آسام سرڪار جي ماتحت هڪ ادارو هو، ته جيئن آسام جي چئن ضلعن ۾ پکڙيل 3082 بوڊو ڪاشرِي اڪثريتي ڳوٺن تي حڪمراني ڪري سگهي۔ ڪائونسل لاءِ چونڊون 13 مئي 2003ع تي ٿيون، ۽ ھاگرا مھوئلاري 46 ميمبرن واري ڪائونسل جو سربراهه طور 4 جون تي حلف کنيو۔ آباديءَ جي لحاظ کان، علائقي ۾ مقامي بوڊو قبيلو اڌ آبادي تي مشتمل آهي، ۽ ان سان گڏ ٻين ڪيترن نسلي گروهن جي به وڏي موجودگي آهي، جن ۾: آسامي، ڪوچ راجبونگشي، گارو، رڀا قبيلو، آديواسي، نيپالي، چانهه قبيلن جا ماڻهو، بنگالي، بيهاري، مارواڙي ۽ مسلمان شامل آهن۔

 ڊيماراجي 


اتر اوڀر ڀارت جا ڊيماسا ماڻهو ڪيترن ڏهاڪن کان هڪ جدا رياست ڊيماراجي يا ”ڊيمالينڊ“ جو مطالبو ڪري رهيا آهن۔ اها ڊيماسا-ڪاشرِي آباد علائقن تي مشتمل هجي، يعني ديما ھساو ضلعو، ڪاشر ضلعو، بارڪ وادي ۽ ناڳاون ضلعي جا ڪجهه حصا، ھوڄائي ضلعو ۽ ڪربي انگلونگ ضلعو آسام ۾—۽ ان سان گڏ ناگالينڊ ۾ ديماپور ضلعو جو به هڪ حصو۔

 ڪربي لينڊ 


ڪربي انگلونگ آسام جي 35 ضلعا مان هڪ آهي۔ ڪربي انگلونگ اڳ ”ميڪِر ٽڪريون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو۔ برطانوي ڀارت جي دور ۾ هي علائقو ”ايڪسلُوڊِڊ ايريا“ ۽ ”پارشيلي ايڪسلُوڊِڊ ايريا“ (اڄ وارو اتر اوڀر ڀارت) ۾ شامل هو۔ برطانوي ڀارتي سرڪار هن علائقي کي پنهنجي سرڪاري اختيار هيٺ ڪڏهن به شامل نه ڪيو۔ تنهنڪري ڪربي انگلونگ سميت ٽڪرين وارن علائقن ۾ نه سرڪاري ترقياتي ڪم يا سرگرميون ٿيون، نه ئي ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو۔ ڪربي وطن بابت پهريون ياداشت نامو 28 آڪٽوبر 1940ع تي سيمسنسنگ انگتي ۽ خورسنگ تيرانگ طرفان موهونگديجوئا ۾ گورنر ريڊ کي پيش ڪيو ويو۔Dharamsing Teron, "Opium Curse – A Forgotten Chapter", unpublished. ان کان پوءِ ڪربي اڳواڻ ”آل پارٽي هِل لِيڊرز ڪانفرنس“ (اي پي ايڇ ايل سي) جو حصو بڻيا، جيڪا 6 جولاءِ 1960ع تي قائم ٿي۔J. I. Kathar (IAS Retd), "1971 Aningkan Kilik Kehai Un:e....", Thekar (5 February 2013); available from  تحريڪ ٻيهر زور ورتو جڏهن 1981ع ۾ ڪربي انگلونگ ضلعي ڪائونسل هڪ قرارداد پاس ڪري الڳ رياست جو مطالبو ڪيو۔ پوءِ 1986ع کان ”آٽانامس اسٽيٽ ڊيمانڊ ڪميٽي“ (اي ايس ڊي سي) جي اڳواڻي هيٺ، آئين جي آرٽيڪل 244(A) تحت ڪربي انگلونگ ۽ ديما ھساو لاءِ خودمختيار رياستيت جو مطالبو ڪيو ويو۔ 2002ع ۾ ڪربي انگلونگ خودمختيار ڪائونسل ٻيهر هڪ قرارداد پاس ڪئي ته رياستيت جي مطالبي تي زور وڌايو وڃي۔ مختلف تنظيمن مختلف وقتن تي ڪيترائي ٻيا ياداشت ناما پڻ جمع ڪرايا۔ 31 جولاءِ 2013ع تي الڳ رياست جي مطالبي تشدد اختيار ڪيو، جڏهن شاگرد مظاهرين سرڪاري عمارتن کي باهه لڳائي۔ واقعي کان پوءِ ڪربي انگلونگ جي چونڊيل اڳواڻن گڏيل طور هڪ ياداشت نامو ڀارت جو وزيراعظم کي پيش ڪيو ۽ الڳ رياست جو مطالبو ڪيو۔ آباديءَ جي لحاظ کان ڪربي انگلونگ جي آباديءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو مقامي ڪربي قبيلن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ڀارت جي ٻين حصن مان آيل ماڻهن جي به قابلِ ذڪر موجودگي آهي۔

 بنگلاديش مان لڏپلاڻ 
آسام، برصغير جي ڀارت جي ورهاڱي کان پوءِ لڏپلاڻ جو اهم مرڪز رهيو آهي۔ پهرين لهر ۾ گهڻو ڪري بنگالي هندو پناهگير شامل هئا، جيڪي 1947ع کان 1951ع دوران ۽ ان کان ٿوري ئي دير پوءِ ڀارت ۽ پاڪستان جي قيام وقت آيا (اڄ جو بنگلاديش اڳ پاڪستان جو حصو هو ۽ اوڀر پاڪستان سڏبو هو)۔ 1946ع کان 1951ع جي پهرين مرحلن دوران، لڳ ڀڳ 274,455 بنگالي هندو پناهگير جيڪي اڄ بنگلاديش سڏجي ٿو (اڳوڻو اوڀر پاڪستان)، آسام جي مختلف علائقن ۾ مستقل آبادگار طور آيا؛ ۽ ساڳئي ڏهاڪي ۾ 1952ع کان 1958ع جي ٻئي مرحلن دوران لڳ ڀڳ 212,545 بنگالي هندو بنگلاديش مان آسام جي مختلف حصن ۾ مستقل طور پناهه وٺي ويٺا۔India (1951). "Annual Arrival of Refugees in Assam in 1946–1951". Census of India. XII, Part I (I-A): 353 – via web.archive.org. › ...PDF
The Brahmaputra valley of India can be compared only with the Indus ... اوڀر پاڪستان جا فساد 1964ع کان پوءِ ڪيترائي بنگالي هندو پناهگير طور آسام ۾ داخل ٿيا، ۽ رياست ۾ هندو لڏپلاڻين جو انگ 1968ع ۾ 1,068,455 تائين پهچي ويو (فسادن کان چار سال پوءِ تيزيءَ سان اضافو)۔ چوٿين لهر ۾ لڳ ڀڳ 347,555 پناهگير آيا، جيڪي 1971ع جي بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ کان پوءِ داخل ٿيا، ۽ انهن مان اڪثريت بنگالي ڳالهائيندڙ هندن جي هئي، جن مان گهڻن بعد ۾ آسام ۾ مستقل رهڻ جو فيصلو ڪيو۔ جيتوڻيڪ ڀارت ۽ بنگلاديش جي حڪومتن ٻئي ۽ ٽئين لهرن کان پوءِ ڪجهه گروهن جي وطن واپسي لاءِ معاهدا ڪيا، پر پناهگيرن ۽ ٻين لڏپلاڻين جي وڏي موجودگي—۽ سندن اولاد—ريا ست ۾ برقرار رهي۔ ان جي باوجود، بنگلاديش مان ماڻهو اڃا تائين باقاعده بنيادن تي آسام ۾ اچي رهيا آهن۔ رپورٽن موجب، روزانو لڳ ڀڳ 635 بنگلاديشي ماڻهو—گهڻو ڪري هندو—آسام ۾ لڏپلاڻ ڪندا هئا۔

بدليت سبب ٿيندڙ لڏپلاڻ کان علاوه، آسام ۽ بنگلاديش جي پاڙيسري علائقن وچ ۾ وڏي ۽ مسلسل غير منظم آمدرفت پڻ جاري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سرحد انتهائي کليل ۽ ڇڏيلي آهي۔ صورتحال کي آسام ۽ ڀارت ٻنهي جي سلامتي لاءِ خطرو چيو ويو آهي۔ آسام ۾ ماڻهن جي مسلسل غيرقانوني داخلا—گهڻو ڪري بنگلاديش مان—معاشي ڇڪتاڻ ۽ سماجي توڙي سياسي بيچيني جو سبب بڻي آهي۔ آسام تحريڪ (1979–1985) دوران، آل آسام اسٽوڊنٽس يونين (اي اي ايس يو) ۽ ٻين مطالبو ڪيو ته سرڪار لڏپلاڻين جي آمد روڪي ۽ جيڪي اڳ ۾ اچي آباد ٿيا آهن تن کي ڊيپورٽ ڪري۔ هن دور ۾ 855 ماڻهو (اي اي ايس يو موجب 860) مختلف تڪرارن ۾ لڏپلاڻين ۽ پوليس سان جهيڙن دوران مارجي ويا۔ 1983ع جو ”غيرقانوني لڏپلاڻيون (ٽربيونل وسيلي تعين) ايڪٽ“ فقط آسام تي لاڳو هو، جنهن موجب جيڪو به ماڻهو 1971ع ۾ بنگلاديش جي پاڪستان کان آزاديءَ کان پوءِ آسام ۾ داخل ٿيو ۽ بنا اختيار يا سفر دستاويزن جي آيو، ان کي پرديسي سمجهيو ويندو، ۽ پرديسي حيثيت جو فيصلو نامزد ٽربيونلن ذريعي ڪيو ويندو۔ 1985ع ۾ ڀارت جي سرڪار ۽ تحريڪ جي اڳواڻن تڪرار جي حل لاءِ آسام معاهدو تي صحيحون ڪيون۔

1991ع جي مردم شماريءَ سرحدي ضلعن جي بدلجندڙ آباديءَ کي وڌيڪ نمايان ڪيو۔ 2010ع کان پوءِ ڀارتي سرڪار آسام لاءِ قومي شهري رجسٽر کي اپڊيٽ ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو، ۽ 2018ع ۾ آسام جي 32.2 ملين رهواسين جي شهريت بابت جائزو ورتو ويو۔ آگسٽ 2019ع ۾ ڀارت انهن لڳ ڀڳ 2 ملين آسام واسي ماڻهن جا نالا جاري ڪيا، جن کي غير شهري قرار ڏئي شهري رجسٽر مان ڪڍيو ويو، جنهن سبب اهي حقن کان محروم ٿيا ۽ انهن خلاف ڪارروائي ممڪن ٿي، ۽ ممڪن آهي ته انهن مان ڪجهه بي رياست ٿي وڃن؛ سرڪار غير شهرين کي ڊيپورٽ ڪرڻ شروع ڪيو ۽ ساڳئي سال 1,000 ٻين کي حراست ۾ رکيو ويو۔
جنوري 2019ع ۾ آسام جي هارين واري تنظيم ڪرِشڪ مُڪتي سنگرام سميتي (ڪي ايم ايس ايس) دعويٰ ڪئي ته آسام ۾ لڳ ڀڳ 20 لک هندو بنگلاديشي موجود آهن، جيڪي جيڪڏهن شھريت (ترميم) بل منظور ٿئي ته ڀارتي شهري بڻجي ويندا۔ جڏهن ته ڀارتيه جنتا پارٽي (ڀا ج پا) دعويٰ ڪئي ته رڳو اٺ لک هندو بنگلاديشي شهريت حاصل ڪندا۔ مختلف ذريعن موجب غيرقانوني هندو بنگلاديشين جو ڪُل انگ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي۔ ڀارت جي مردم شماري جي انگن اکرن موجب هندو لڏپلاڻين جو انگ گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي۔
فيبروري 2020ع ۾ آسام اقليتي ترقياتي بورڊ اهو اعلان ڪيو ته رياست جي مقامي مسلمانن کان غيرقانوني بنگلاديشي مسلمان لڏپلاڻين کي الڳ ڪرڻ جا منصوبا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهن مقامي مسلمان سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ڏکيائين جو اظهار ڪيو آهي۔ بورڊ موجب رياست ۾ 1.4 ڪروڙ مسلمان آهن، جن مان 1 ڪروڙ بنگلاديشي نسل جا آهن۔ هڪ رپورٽ موجب آسام جي ڪُل 33 ضلعن مان لڳ ڀڳ 15 ضلعن ۾ بنگلاديشي ماڻهن جو اثر/گهڻائي غالب ٻڌايو ويو آهي۔

 ٻوڏون 

هر سال برساتي موسم ۾ برهم پتر ۽ ٻيون نديون ڪنارن کان ٻاهر نڪري ويجهي زمين کي ٻوڙي ڇڏين ٿيون۔ ٻوڏ جو پاڻي گهرن ۽ چوپائي مال سميت ملڪيت کي واهي کڻي وڃي ٿو۔ فصلن ۽ کيتن جي تباهي زرعي شعبي کي نقصان پهچائي ٿي۔ پل، ريلوي ٽريڪ ۽ روڊ پڻ تباهه ٿين ٿا، جنهن سان آمد و رفت ۽ رابطي کي ڌڪ لڳي ٿو، ۽ ڪجهه سالن ۾ الڳ ٿيل شهرن تائين خوراڪ هوائي ذريعي ڪيرائڻا پوندا آهن۔ ڪجهه موت به ٻوڏن سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا۔

 بيروزگاري 
بيروزگاري آسام ۾ هڪ دائمي مسئلو آهي۔ ان جو سبب مختلف طور تي خراب بنيادي ڍانچو، محدود رابطي، ۽ سرڪاري پاليسين کي ڄاڻايو وڃي ٿو؛ ”خراب ڪم ڪلچر“ کي؛ خالي جايون/ڀرتيون ظاهر نه ڪرڻ کي؛ ۽ سرڪار طرفان آسام کان ٻاهرين اميدوارن کي نوڪرين ۾ وٺڻ کي پڻ سبب چيو ويو آهي۔
2020ع ۾ هن علائقي ۾ تشدد ڀريا گڏهه مار واقعا پڻ پيش آيا۔

 تعليم 

يونيورسٽيون، ڪاليج ۽ ادارا ھيٺ ڏنل آھن:

 يونيورسٽيون 
 آسام يونيورسٽي
 آسام زرعي يونيورسٽي، جورھاٽ
 آسام ڊان بوسڪو يونيورسٽي،
 آسام ڊائون ٽائون يونيورسٽي،
 آسام راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ڪوآپريٽو مينيجمينٽ، (ARGUCOM)، سيواساگر
 آسام سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، گوهاٽي
 آسام وومينز يونيورسٽي، جورھاٽ
 بوڊولئنڊ يونيورسٽي، ڪوڪراجھار
 ڪاٽن يونيورسٽي، گوهاٽي
 ڊِبروڳڙھ يونيورسٽي، ڊِبروڳڙھ
 گاھاتي يونيورسٽي، گوهاٽي
 ڪازيرانگا يونيورسٽي، جورھاٽ
 ڪرشنگرو اڌياتمڪ وشووديالَيہ
 ڪرشنا ڪانتا ھانڊيڪي اسٽيٽ اوپن يونيورسٽي
 ڪمار ڀاسڪر ورما سنسڪرت اينڊ اينشنٽ اسٽڊيز يونيورسٽي
 مهاپوروشا شريمانتا شنڪر ديو وشووديالَيہ
 نيشنل لا يونيورسٽي اينڊ جوڊيشل اڪيڊمي، آسام
 روئيل گلوبل يونيورسٽي
 شريمانتا شنڪر ديو يونيورسٽي آف ھيلٿ سائنسز
 تيزپور يونيورسٽي، تيزپور

 ميڊيڪل ڪاليج 
اے آءِ آءِ ايم ايس، گوهاٽي
 آسام ميڊيڪل ڪاليج، ڊِبروڳڙھ
گاھاتي ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، گوهاٽي
 جورھاٽ ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، جورھاٽ
 ڊِفو ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، ڊِفو
لکيمپور ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، لکيمپور
 سلچار ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، سلچار
 تيزپور ميڊيڪل ڪاليج ۽ ھاسپيٽل، تيزپور
فخرالدين علي احمد ميڊيڪل ڪاليج، بارپيٽا
 ناگائون ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، ناگائون
 ڪوڪراجھار ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، ڪوڪراجھار
ڌوبري ميڊيڪل ڪاليج اينڊ ھاسپيٽل، ڌوبري
 ريجنل ڊينٽل ڪاليج، گوهاٽي
گورنمينٽ ڊينٽل ڪاليج، سلچار

آسام ۾ هن وقت 12 ميڊيڪل ڪاليج آهن، ۽ 4 وڌيڪ 2026–27 تائين مڪمل ٿيڻ لاءِ شيڊول ڪيل آهن۔

 انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي ڪاليج 
 انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي گوهاٽي ۾
 انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، گوهاٽي
 نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، سلچار،
 آسام انجنيئرنگ ڪاليج، گوهاٽي
 آسام سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي
 بينيسوار برهما انجنيئرنگ ڪاليج، ڪوڪراجھار
 سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، ڪوڪراجھار
 انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، ڊِبروڳڙھ يونيورسٽي
 انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، گوهاٽي يونيورسٽي
 جورھاٽ انجنيئرنگ ڪاليج، جورھاٽ
 جورھاٽ انسٽيٽيوٽ آف سائنس & ٽيڪنالاجي، جورھاٽ
 نيٽيس انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي & سائنس ميرزا، 
 بارڪ وادي انجنيئرنگ ڪاليج نِرالا ڪريمانج
 گولاگھاٽ انجنيئرنگ ڪاليج، گولاگھاٽ
 ڌيماجي انجنيئرنگ ڪاليج، ڌيماجي

رياست ۾ موجود تحقيقي ادارن ۾ گوهاٽي ۾ نيشنل ريسرچ سينٽر آن پِگ (ICAR) شامل آهي،

 معيشت 

آسام جي معيشت جو بنياد زراعت ۽ تيل تي آهي. آسام ڀارت جي چانهن جو اڌ کان وڌيڪ پيدا ڪري ٿو. آسام–اراڪان حوض ۾ ملڪ جي تيل جي ذخيرن جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو موجود آهي، ۽ اهو ملڪ جي ڪُل پيٽروليم جو لڳ ڀڳ 12٪ پيدا ڪري ٿو. تازن اندازن موجب، آسام جي في فرد جي ڊي پي مستقل قيمتن (1993–94) تي ₹6,157 ۽ موجوده قيمتن تي ₹10,198 آهي؛ جيڪا ڀارت جي اوسط کان لڳ ڀڳ 40٪ گهٽ آهي. تازن اندازن موجب، آسام ۾ في فرد آمدني 2004–05 ۾ ₹6756 (1993–94 مستقل قيمتون) تائين پهتي، جيڪا اڃا به ڀارت جي سطح کان گهڻي گهٽ آهي۔

 ميڪرو معيشت 
1951 ۽ 1979 جي وچ ۾ آسام ۾ حقيقي مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ جي سراسري سطح قومي اوسط جي ڀيٽ ۾ هم سطح رهي. جڏهن ته 1979 کان پوءِ سماجي ۽ سياسي اڻٿڪتا سبب رياست جي حقيقي جي ڊي پي واڌ قومي اوسط کان پوئتي رهجي وئي. 1981 ۽ 2001 جي وچ ۾ آسام جي رياستي مجموعي گهريلو پيداوار سالياني 3.3٪ وڌي، جڏهن ته قومي اوسط 6٪ هئي. 2000ع واري ڏهاڪي کان پوءِ آسام ۾ حقيقي مجموعي گهريلو پيداوار جي واڌ وڌيڪ سطح تي درج ٿي. 1999–2000 جي مستقل قيمتن تي رياستي مجموعي گهريلو پيداوار 2002 کان 2007 جي وچ ۾ سالياني 5.33٪ وڌي. حقيقي رياستي مجموعي گهريلو پيداوار 2007 کان 2012 جي وچ ۾ سالياني 6.78٪ وڌي. 2011–12 جي مستقل قيمتن تي حقيقي رياستي مجموعي گهريلو پيداوار 2012 کان 2016 جي وچ ۾ لڳ ڀڳ سالياني 7.6٪ وڌي. 2011–12 جي مستقل قيمتن تي حقيقي رياستي مجموعي گهريلو پيداوار 2016 کان 2025 جي وچ ۾ لڳ ڀڳ سالياني 7.0٪ وڌي.

 چانهه جون باغايون 


 روزگار 
بي روزگاري آسام جي وڏن مسئلن مان هڪ آهي. هن مسئلي جو سبب وڌندڙ آبادي ۽ ناقص تعليمي نظام کي قرار ڏنو وڃي ٿو. هر سال وڏي تعداد ۾ شاگرد اعليٰ تعليمي ڊگريون حاصل ڪن ٿا، پر مناسب خالي جاين جي نه هجڻ سبب انهن مان گهڻا بي روزگار رهجي وڃن ٿا. ڪيترائي ملازمت ڏيندڙ اهڙن اميدوارن کي نوڪري ڏين ٿا جيڪي تمام گهڻو قابل يا موثر ته آهن پر سندن سرٽيفڪيشن گهٽ آهي، يا جن جون قابليتون تمام تنگ ۽ مخصوص تعريفن ۾ بند ٿيل آهن. آسام ۾ فني ادارن جي وڌندڙ تعداد سبب پڻ بي روزگار طبقي ۾ واڌ ٿئي ٿي. لاڳاپيل کاتن پاران مقامي ٻولي ۾ خالي جاين جو اشتهار نه ڏيڻ سبب به خاص ڪري گريڊ سي ۽ ڊي جي نوڪري ڳولڻ وارن لاءِ مسئلو وڌيڪ وڌي ٿو.
بي روزگاري ۾ گهٽتائي کي بنگلاديش مان غيرقانوني لڏپلاڻ به خطري ۾ وڌو آهي. ان سان ڪم ڪندڙ ماڻهن جو انگ وڌيو، پر نوڪرين ۾ ساڳي تناسب سان واڌ نه ٿي. لڏ آيل ماڻهو خاص ڪري تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، رکشا ڇڪڻ ۽ سبزي وڪڻڻ جهڙن شعبن ۾ گهٽ اجرت تي مقامي مزدورن سان مقابلو ڪن ٿا. حڪومت قومي رجسٽر آف سٽيزنز وسيلي غيرقانوني لڏ آيل ماڻهن کي سڃاڻي نيڪالي ڪري رهي آهي. لڳاتار لڏپلاڻ نيڪالي جي رفتار کان وڌيڪ آهي.

 زراعت 
آسام ۾ سڀني پيداوارِي شعبن مان زراعت پنهنجي گهريلو شعبن ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏئي ٿي؛ اها آسام جي آمدني جو ٽين حصي کان وڌيڪ آهي ۽ مزدور قوت جو 69٪ روزگار زراعت ۾ آهي. آسام جي دنيا ڏانهن سڀ کان وڏي ڀاڱيداري آسام جي چانهه آهي. هن جي پنهنجي قسم آهي: Camellia sinensis var. assamica. رياست چانور، ريپ سيڊ، سرنهن جو ٻج، جوٽ، آلو، مٺو آلو، ڪيلا، پپيتو، سُپارِي، ڪمند ۽ ھلدِي پيدا ڪري ٿي.
آسام جي زراعت اڃا تائين حقيقي معنائن ۾ جديدڪاري جو تجربو نه ڪري سگهي آهي. خوراڪ جي تحفظ بابت اثرن سان گڏ، في فرد اناج جي پيداوار گذريل پنج ڏهاڪن ۾ گهٽجي وئي آهي.UNDP 2004, p. 33 پيداوار ۾ ٿورو اضافو ٿيو آهي، پر اها اڃا به تمام گهڻي پيداوار وارن علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. مثال طور، 2000–01 ۾ آسام ۾ چانورن جي پيداوار صرف 1531 ڪلو في هيڪٽر هئي، جڏهن ته ڀارت ۾ اها 1927 ڪلو في هيڪٽر هئي (۽ اها به 2001 ۾ مصر جي 9283، آمريڪا جي 7279، ڏکڻ ڪوريا جي 6838، جاپان جي 6635 ۽ چين جي 6131 ڪلو في هيڪٽر جي ڀيٽ ۾ گهڻي گهٽ هئي). ٻئي پاسي، مضبوط گهريلو طلب ۽ 1.5 ملين هيڪٽر اندروني پاڻي وارن ذخيرن، ڪيترن دريائن ۽ مڇين جي 165 قسمن جي موجودگي باوجود، مڇيگيري اڃا به روايتي صورت ۾ آهي ۽ پيداوار پاڻ ڪافي نه آهي.UNDP 2004, p. 37
آسام ۾ ٻوڏ زراعت تي ڀاڙيندڙ هارين ۽ خاندانن کي تمام گهڻو متاثر ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٻوڏ جي پاڻي سبب زرعي زمينن ۽ فصلن کي وڏي پيماني تي نقصان ٿئي ٿو. هر سال برهمپترا ۽ ٻين دريائن جي ٻوڏ آسام جي ڪيترن علائقن کي ٻوڙي ڇڏي ٿي. برسات سبب دريائن ۾ پاڻيءَ جي سطح وڌي ويندي آهي، جنهن ڪري درياهه پنهنجي ڪنارن کان ٻاهر وهي ويجهن علائقن کي ڍڪي ڇڏيندا آهن. گهر ۽ مال مويشي ٻوڏ ۾ وهي وڃڻ کان علاوه، پل، ريلوي لائينون ۽ رستا به تباهه ٿين ٿا، جنهن سان ڪيترن هنڌن تي رابطي جو نظام ٽٽي پوي ٿو. ڪيترن علائقن ۾ هن قدرتي آفت سبب جاني نقصان به ٿئي ٿو.

 ڍانچو 
30 آگسٽ 2023 تي نِلاچل فلاءِ اوور جو افتتاح ڪيو ويو. هي فلاءِ اوور آسام جو سڀ کان ڊگهو فلاءِ اوور آهي، جنهن جي ڊيگهه 2.63 ڪلوميٽر آهي ۽ اهو گوهاٽي ۾ ماليگائون چريالي کي ڪاماکيا گيٽ سان ڳنڍي ٿو.

 صنعت 
ھٿ کڏا ۽ ھٿ جوڙ صنعتون رياست ۾ روايتي صنعتون آهن جيڪي اڃا تائين زنده آهن، خاص ڪري ڳوٺاڻين عورتن ۾.
آسام جي بنگلاديش، نيپال ۽ ڀوٽان جهڙن پاڙيسري ملڪن سان ويجهڙائپ واپار لاءِ فائديمند آهي. آسام مان بنگلاديش ڏانهن سرحدي واپار جن وڏن سرحدي چيڪپوائنٽن وسيلي ٿيندو آهي، انهن ۾ سوٽرڪانڊي (ڪريمانج)، ڌوبري، منڪاچار (ڌوبري) ۽ گولوڪانج شامل آهن. بنگلاديش سان سرحدي واپار کي آسان بڻائڻ لاءِ سوٽرڪانڊي ۽ منڪاچار تي بارڊر ٽريڊ سينٽر ترقي ڪيا ويا آهن. 11هين پنج ساله منصوبي ۾ ٻه وڌيڪ بارڊر ٽريڊ سينٽر قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، هڪ ليڊو تي جيڪو چين سان ڳنڍيندو، ۽ ٻيو درانگ تي جيڪو ڀوٽان سان ڳنڍيندو. رياست ۾ بنگلاديش ۽ ڀوٽان جي سرحدن وٽ ڪيترائي لينڊ ڪسٽم اسٽيشن (LCS) به آهن، جيڪي سرحدي واپار کي سهولت ڏين ٿا.
ڀارت جي حڪومت آسام جي صنعتي ترقي لاءِ ڪي ترجيحي شعبا سڃاتا آهن:

جيتوڻيڪ ڀارت جي اوڀرئين ڪناري وارو هي علائقو زميني طور بند آهي ۽ مکيه ڀارت سان تنگ سليگڙي ڪوريڊور (يا “چڪنز نيڪ”) ذريعي ڳنڍيل آهي، تڏهن به ٽنهي وسيلن—ريل، روڊ ۽ هوائي—۾ بهتر ٿيندڙ آمد و رفت جو ڍانچو، ۽ آسام جي شهرن ۽ قصبن ۾ شهري ڍانچي جي ترقي، سڄي صنعتي منظرنامي کي واڌارو ڏئي رهي آهي. گوهاٽي ۾ لوڪپريا گوپيناتھ بردولوئي بين الاقوامي هوائي اڏي تان بينگڪاڪ ۽ سنگاپور ڏانهن ڊروڪ ايئر ( ڀوٽان ) جون بين الاقوامي اڏامون هلن ٿيون، ۽ 2012 ۾ اهو ڀارت جو 12هون سڀ کان مصروف هوائي اڏو هو.ڀارت ۾ مسافر آمدورفت موجب سڀ کان مصروف هوائي اڏن جي فهرست اولهه ۾ گوهاٽي ۽ اوڀر ۾ ديبروڳڙھ ريل، روڊ ۽ هوائي رابطن سان آسام جا ٻه اهم اعصابي مرڪز آهن؛ ۽ انهن ئي شهرن کي ايشيائي ترقياتي بينڪ طرفان شهري ڍانچي جي بهتري لاءِ 200 ملين ڊالر ڏيڻ لاءِ چونڊيو ويو.

آسام ڪچي تيل جو پيدا ڪندڙ آهي ۽ ڀارت جي ڪچي تيل جي ڪُل پيداوار جو لڳ ڀڳ 15٪ آسام مان ايندو آهي، جنهن جي کوٽائي آسام آئل ڪمپني لميٽيڊ وسيلي ڪئي وڃي ٿي، ۽ ڀارت ۾ قدرتي گيس به ملي ٿي؛ ۽ دنيا ۾ (آمريڪا جي ٽائٽس وِل کان پوءِ) اهو ٻيون هنڌ آهي جتي پيٽروليم دريافت ٿيو. ايشيا جو پهريون ڪامياب ميڪانيڪي نموني کوٽيل تيل جو کوهه 1867 ۾ ماڪُم ۾ کوٽيو ويو. گهڻا تيل جا ميدان اوڀر آسام واري علائقي ۾ آهن. آسام ۾ چار تيل صاف ڪندڙ ڪارخانا آهن: ديگبوئي (ايشيا جو پهريون ۽ دنيا جو ٻيون ريفائنري)، گوهاٽي، بونگائيگائون ۽ نوُمالِيگڙھ؛ جن جي گڏيل سالياني گنجائش 7 ملين ميٽرڪ ٽن (7.7 ملين مختصر ٽن ) آهي. ايشيا جي پهرين ريفائنري ديگبوئي ۾ قائم ڪئي وئي، ۽ ديگبوئي تيل جي ميدان جو دريافت ڪندڙ 1881 ۾ لنڊن ۾ رجسٽرڊ ڪمپني “آسام ريلويز اينڊ ٽريڊنگ ڪمپني لميٽيڊ” (AR&T Co. Ltd.) هئي. ملڪ جي وڏي سرڪاري شعبي واري تيل ڪمپنين مان هڪ آئل انڊيا لميٽيڊ جو ڪارخانو ۽ هيڊ ڪوارٽر دولياجان ۾ آهي۔

ٻيون به ڪيتريون صنعتون آهن، جن ۾ نامرُپ ۾ ڪيميائي ڀاڻ جو ڪارخانو، نامرُپ ۽ بونگائيگائون ۾ پيٽرروڪيميڪل صنعتون، جاگيروڊ ۾ پيپر ملون، ھندستان پيپر ڪارپوريشن لميٽيڊ ٽائون شپ ايريا پنجگرام ۽ جوڳيگھوپا ۾ پيپر ملون، بارُوا بامُن ڳائون، چارجولا ۽ ڪامپُر ۾ کنڊ ملون، بوڪاجان ۽ بدَرپور ۾ سيمينٽ جا ڪارخانا، ۽ ھندستان يوني ليور (HUL) جو سينگار سامان ٺاهڻ وارو ڪارخانو دوم دومه ۾ شامل آهن. ان کان سواءِ جوٽ مل، ڪپڙي ۽ ڌاڳي جون ملون، آسام جو ريشم، ۽ ريشم جون ملون به آهن. انهن مان ڪيتريون صنعتون ڍانچي جي کوٽ ۽ غلط انتظامي طريقن سبب نقصان ۽ بندش کي منهن ڏئي رهيون آهن.

 سياحت 

جهنگلي حيات، ثقافتي، ۽ تاريخي ماڳن سياحن کي ڇڪيو آهي۔

 ثقافت 

آسامي ثقافت کي فطرت ۾ گڏيل ۽ هم آهنگ بيان ڪيو وڃي ٿو، جيڪا ڪيترن ئي نسلي گروهن ۽ ثقافتي ريتن رسمن جي ضم ٿيڻ سبب ٺهي—خاص طور آسٽرو ايشيائي، تبتو-برمن، هند-آريائي ۽ تائي رهواسين جي اثرن سان. تنهنڪري مقامي عنصر، يا مقامي عنصرن جون سنسڪرتائزيڊ صورتون، چٽي نموني نظر اچن ٿيون. آسامي ثقافت جي ارتقا ۾ وڏا سنگِ ميل هي آهن:

 لڳ ڀڳ 800 سال ڪامروپا راڄ ۾ ضم ٿيڻ ( ورمن گهراڻو 300 سال، مليڇڇ گهراڻو 250 سال، ۽ پالا گهراڻو 200 سال).
 12هين صديءَ ۾ اوڀر آسام ۾ چوتيا راڄ جو قيام ۽ ايندڙ 400 سالن تائين ضم ٿيڻ.
 13هين صدي عيسويءَ ۾ آهوم راڄ جو قيام ۽ ايندڙ 600 سالن تائين ضم ٿيڻ.
 اولهه آسام ۾ ڪوچ راڄ (15هين–16هين صدي عيسوي) ۽ مرڪزي ۽ ڏکڻ آسام ۾ ڪڇاري راڄ (12هين–18هين صدي عيسوي) ۾ ضم ٿيڻ.
 نو-ويشنوي (ايڪسرڻ ڌرم) تحريڪ، جيڪا شريمندا شنڪرديو (سونڪورديو) جي اڳواڻي ۾ هلي، آسام جي سماجي-ثقافتي ۽ مذهبي دائري تي انتهائي گهرو اثر وڌو. 15هين صديءَ جي هن مذهبي-ثقافتي تحريڪ، شريمندا شنڪرديو (سونڪورديو) ۽ سندس شاگردن جي اڳواڻي هيٺ، آسامي ثقافت کي هڪ نئون پاسو ڏنو. مقامي صورتن ۾ نئين سر هندويڪرڻ ٿيو، جنهن کي شروعات ۾ ڪوچ ۽ پوءِ آهوم راڄن گهڻي سهائتا ڏني. نتيجي طور سماجي ادارا جهڙوڪ نامگهر ۽ سَترَ (ويشنوي خانقاھون) آسامي زندگيءَ جو اٽوٽ حصو بڻيا. هن تحريڪ ٻولي، ادب، اداڪاري ۽ لطيف فنن ۾ وڏو حصو وڌو.. اها هڪ برابري پسند سڌاري واري تحريڪ پڻ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن برهمڻي هندو ڌرم جي پراڻين ذاتي ڀتين کان هٽي ماڻهن کي—سڀني ذاتن، نسليتن ۽ مذهبن (جن ۾ اسلام به شامل آهي)—پنهنجي دائري ۾ آندو.
جديد ثقافت تي برطانوي ۽ پوء-برطانوي دور جي واقعن جو اثر پيو. آسامي ٻولي کي آمريڪي بپتست مشنرين جهڙوڪ نيٿن برائون، ڊاڪٽر مائلز برونسن ۽ مقامي پنڊتن جهڙوڪ هيـمچندر بروا معياري بڻايو؛ جڏهن⁠تہ اڻ ورهايل سيبساگر ضلعي (آهوم راڄ جو مرڪز) جي لهجي کي معياري لهجي طور اختيار ڪيو ويو.
20هين صديءَ ۾ معياري ڪرڻ جون وڌندڙ ڪوششون مختلف علائقن ۾ موجود مقامي صورتن کي پرائو ڪري ويون، ۽ گهٽ-ضم ٿيل نسلي-ثقافتي گروهن (گهڻيون ماخذ-ثقافتون) ۾ به پرائيت وڌي. تنهن هوندي به، پنهنجي گڏيل صورت ۽ فطرت ۾ آسامي ثقافت انتهائي مالا مال آهي، اڃا ترقي پذير آهي، ۽ صحيح معنيٰ ۾ هڪ 'ثقافتي نظام' آهي جنهن ۾ ذيلي نظام موجود آهن. آسامي ثقافتي نظام جون ڪيترين ئي ماخذ-ثقافتون اڄ به يا ته ذيلي نظامن طور يا ڀيڻ-وجودن طور زنده آهن، جيئن بدو يا ڪربي يا ميسنگ. ان ڪري ضروري آهي ته وڏي نظام کي پنهنجي پاڙن سان ويجهو رکجي ۽ ساڳي وقت ذيلي نظامن جي ترقي تي به ڌيان ڏجي.

هن علائقي جون ڪجهه عام ۽ نرالي ثقافتي خوبيون آهن: ماڻهن جو سوپاري ۽ پان جي پنن سان احترام؛ علامتي شيون (گاموسا، ارنائي وغيره)؛ روايتي ريشمي پوشاڪون (جهڙوڪ ميکهلا چادر، آسامي عورتن جو روايتي لباس)؛ ۽ وڏڙن ۽ ابا ڏاڏن جي عزت. ان کان سواءِ وڏي مهمان نوازي ۽ بانس جي ثقافت به عام آهي.

 نشان 

نشانيت آسام ۾ هڪ قديم ثقافتي رواج آهي ۽ اڄ به آسامي زندگيءَ جو انتهائي اهم حصو آهي. عقيدا، احساس، فخر، سڃاڻپ وغيره ظاهر ڪرڻ لاءِ مختلف عنصر استعمال ڪيا وڃن ٿا.
تامولپان (سوپاري ۽ پان جا پن)،
زورا ئي ۽ گاموسا آسامي ثقافت جا ٽي اهم علامتي عنصر آهن. تامولپان يا گواپن (گوا ڪوا مان) کي گاموسا (اُڻيل ڪپهه يا ريشمي ڪپڙو جنهن تي ڪڙهائي) سان گڏ عقيدت، احترام ۽ دوستي جي نذر طور پيش ڪيو وڃي ٿو. تامولپان جي روايت تمام قديم آهي ۽ ان جون پاڙون ابوريجِنل آسٽرڪ ثقافت ۾ آهن. زورا ئي روايتي طور ٺهيل ڪانسي-ڌات جو اهڙو برتن آهي جنهن کي وڏي عزت سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ احترام سان نذر پيش ڪرڻ وقت برتن-وَسِيلو طور استعمال ٿيندو آهي. ان کان سواءِ ڪيترائي نسلي-ثقافتي گروهه احترام ۽ فخر ڏيکارڻ لاءِ مخصوص لباس به علامتي طور استعمال ڪن ٿا.

ٻيا به ڪيترائي علامتي عنصر ۽ نقش هئا، پر هاڻي اهي گهڻو ڪري ادب، فن، سنگتراشي، تعمير وغيره ۾ يا اڄ صرف مذهبي مقصدن لاءِ ملن ٿا. آسامي شير، اژدها (اِنـگي-اِنـگاو-کهام)، ۽ اڏامندڙ شير (نام-سنگهو) جهڙا نقش مختلف مقصدن ۽ موقعن لاءِ استعمال ٿين ٿا. آثارياتي ماڳ جهڙوڪ مدن ڪامديو (تقريباً 9هين–10هين صدي عيسوي) شيرن، اژدهائن-شيرن ۽ ڪيترين ئي ديوي-ديوتا/شيطاني صورتن جو وڏي پيماني تي استعمال ڏيکاري ٿو ته جيئن طاقت ۽ خوشحالي ظاهر ٿئي.thumb|جهومورا ويشنوي خانقاھون (سَترَ ) ۽ دير-وچئين دور جا ڪيترائي تعميري ماڳ به علامتي اثر لاءِ شيرن ۽ اژدهائن جي استعمال کي ڏيکارين ٿا.

 ميلو ۽ روايتون 

[[File:Meji burning in Kamrup, Assam.jpg|thumb|ماغور بيهو جي ميلي دوران ميجي (باهه جي ديوتا لاءِ نذر) ساڙڻ}}
آسام ۾ روايتي ميلا گهڻ رڱا ۽ اهم آهن. بيهو آسام جو سڀ کان اهم ميلو آهي ۽ سڄي رياست ۾ ملهايو وڃي ٿو. آسامي نئون سال (ايڪ بوهاغ) گريگورين ڪئلينڊر موجب اپريل ۾ ملهايو وڃي ٿو.


بيهو کي آسام جي روح ۽ زندگي سڏيو وڃي ٿو. اهو ٽن نمايان ميلن جو سلسلو آهي، ۽ هر هڪ جو لاڳاپو ڌان جي پوک جي هڪ مرحلي سان آهي. بنيادي طور اهو هڪ لا مذهبي ميلو آهي، جيڪو موسمن ۽ پوک ڪندڙ جي سالياني چڪر ۾ اهم موڙن کي نشان لڳائڻ لاءِ ملهايو ويندو آهي. ٽن بيهوئن مان رونگالي (بوهاغ مهيني ۾) بهار جي اچڻ ۽ پوک جي شروعات سان ملهايو وڃي ٿو؛ ڪونگالي يا ڪاٽي، اهو سُڪاڻو بيهو جڏهن ٻنيون ته سرسبز ٿين ٿيون پر کوٺا خالي ٿين؛ ۽ ڀوگالي (ماغھ مهيني ۾) فصل لڻجڻ ۽ اناج خانن جي ڀرجي وڃڻ تي شڪريي وارو ميلو آهي. بيهو جا گيت ۽ بيهو ناچ خاص طور رونگالي ۽ ڀوگالي سان لاڳاپيل آهن. هر بيهو کان اڳ واري ڏينهن کي اورڪا چيو وڃي ٿو. 'رونگالي بيهو' جو پهريون ڏينهن 'گورو بيهو' (ڳئن جو بيهو) سڏجي ٿو، جڏهن ڳئن کي ويجهن دريائن يا تلائن ڏانهن وٺي وڃي خاص خيال سان وهنجاريو ويندو آهي. جديد دور ۾ شهرن جي وڌڻ سان ملهاڻ جو روپ ۽ انداز بدلجي ويو آهي.

بوئيساگو بدوئن جو هڪ تمام مشهور موسمي ميلو آهي. بائيساگو برو ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو "بائيسا" (سال/عمر) ۽ "اگو" (شروعات) مان نڪتل آهي. بوئيساگو نئين سال جي شروعات کي نشان لڳائي ٿو. اهو برو سال جي پهرين مهيني جي شروعات تي، اپريل جي وچ ڌاري (گريگورين ڪئلينڊر موجب) ملهايو وڃي ٿو. هن ميلي ۾ رونگالي بيهو سان گهڻي مشابهت آهي، جيڪو ساڳئي وقت آسام ۾ ملهايو وڃي ٿو. ميلي جي ٻئي ڏينهن باثوءَ جي پوڄا ڪئي وڃي ٿي.


علي-آئي-لِگنگ يا علي-آئي-لِگنگ هڪ بهاري ميلو آهي، جيڪو زراعت سان لاڳاپيل آهي ۽ آسام جي ميسنگ ۽ اتر اوڀر ڀارت جي ٻين رياستن جي ماڻهن طرفان ملهايو وڃي ٿو. اهو ٻنين ۾ آهو ڌان جي پوک جي شروعات کي نشان لڳائي ٿو. "علي" دالن لاءِ، "آئي" ٻج لاءِ، ۽ "لِگنگ" پوکڻ لاءِ ايندو آهي. هي ميلو آسامي ڪئلينڊر جي ڦاڳون مهيني جي هڪ اربع تي، ۽ انگريزي ڪئلينڊر موجب فيبروري ۾ ملهايو وڃي ٿو. گومراگ ناچ هن ميلي سان لاڳاپيل آهي.


بوشو ديما يا رڳو بوشو ديماسا ماڻهن جو اهم فصل لڻجڻ وارو ميلو آهي. هي ميلو جنوري جي پڇاڙيءَ ۾ ملهايو وڃي ٿو. سرڪاري طور 27 جنوري کي بوشو ديما جي ڏينهن طور اعلان ڪيو ويو آهي. ديماسا ماڻهو ساز وڄائين ٿا—کـرام (ڊرم جو هڪ قسم) ۽ موري (ڊگهي بانسريءَ جهڙو وڏو ساز). ماڻهو "موريٿائي" جي مختلف دُھنن تي ناچ ڪن ٿا ۽ هر ناچ جو پنهنجو نالو آهي، جن مان سڀ کان نمايان "بائديما" آهي. ديماسا ٽن قسمن جو بوشو ملهاين ٿا—جِداپ، سُريم ۽ هانگسو.
مي-دام-مي-ڦي تائي-آهوم برادريءَ لاءِ مئل ابن ڏاڏن جي عزت (پوجا) جو ڏينهن آهي. هن تصور ۾ ٻين تائي ماخذ وارن ماڻهن جي ابن ڏاڏن جي پوڄا سان گهڻي مشابهت آهي. "مي" نذر، "دام" ابن ڏاڏا ۽ "ڦي" ديوتا معنيٰ رکي ٿو. بُرانجين مطابق، لِنگدون (گجگوڙ جو ديوتا)، مونگ ڦي جو بادشاهه (آسماني راڄ), پنهنجن ٻن پوٽن خُنلُنگ ۽ خُنلائي کي مونگ ري مونگ رام (اڄوڪو شيشوانگبنا, چين) ڏانهن موڪليو؛ ۽ انهي موقعي تي يي-چينگ-ڦا (علم جو ديوتا) هنن کي صلاح ڏني ته مختلف مهينن ۾ مختلف موقعن تي اُمڦا، ڦُرالونگ، مي دام مي ڦي ۽ رِڪ-کُوان رسمون ادا ڪن ته جيئن ڦي-دام (ابن ڏاڏن جي روح) ۽ کُوان عنصرن کي احترام پيش ڪن. تڏهن کان اڄ تائين مي دام مي ڦي ملهايو وڃي ٿو. اهو هر سال 31 جنوري تي گريگورين ڪئلينڊر موجب ملهايو وڃي ٿو.
رونگڪير جنهن کي ديهال به چيو وڃي ٿو، ڪربي ماڻهن جو ساليانو سياري وارو خوشيءَ جو ميلو آهي. اهو ڳوٺ جي ڀلائي ۽ فصل جي ڀرپور ٿيڻ سان لاڳاپيل مقامي ديوتائن کي راضي ڪرڻ ۽ بڇڙن روحن کي ڀڄائڻ لاءِ ملهايو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ ميلي جو هڪ مقرر وقت هوندو آهي، اهو گهڻو ڪري ڪربي نئين سال (ٿانگ ٿانگ) جي شروعات ۾ ملهايو وڃي ٿو، جيڪو گريگورين ڪئلينڊر موجب فيبروري ۾ اچي ٿو.


دول موهوتسَو، جنهن کي ڦاڪوا يا دول اُتسَو به چيو وڃي ٿو، رنگن ۽ خوشيءَ جو ميلو آهي جيڪو خاص طور هيٺيون آسام ۽ برپيتا ۾ مشهور آهي. اهو اتر ڀارت ۾ ملهايل هولي سان هم معنيٰ آهي. برپيتا جا هولي گيت ڳايا وڃن ٿا، جيڪي نهايت مشهور آهن ۽ هر آسامي جي دل موهي وٺن ٿا. اهي هولي گيت ڪرشن جي ساراهه ۾ سُريلا شاهڪار آهن. رياست جي مختلف علائقن مان ماڻهو برپيتا سَترَ ۾ اچي هن رنگين ۽ خوشگوار ميلي جو تجربو ڪن ٿا.
چاونگ ڪُت ڪوڪي ماڻهن جو فصل لڻڻ کان پوءِ ملهايل ميلو آهي. اهو هر سال نومبر جي پهرين تاريخ تي ملهايو وڃي ٿو. انهيءَ ڪري هن ڏينهن کي آسام سرڪار سرڪاري طور محدود موڪل قرار ڏنو آهي. ماضي ۾ هي جشن بنيادي طور مذهبي-ثقافتي معنيٰ رکندو هو. ناچن جي لَئي ڀريل حرڪتون جانورن، زرعي طريقيڪار ۽ ماحول سان لاڳاپي مان متاثر هيون. اڄ ميلي جي صورت نون حوالن ۽ تفسيرن موجب بدلجي وئي آهي. روايتي ناچ، جيڪو ميلي جو مرڪز آهي، هاڻي ڳوٺ کان ٻاهر به پيش ٿئي ٿو ۽ هڪ لا مذهبي عوامي دائري ۾ اسٽيج ٿئي ٿو. آسام ۾ ڪوڪي ماڻهو گهڻو ڪري ديما هاساؤ ۽ ڪربي انگلونگ جي ٻن خودمختيار ضلعن ۾ رهن ٿا.
بيشومه ديشي قوم (آسام جي مڪاني مسلمان گروهن مان هڪ) جو ميلو آهي. اهو فصل پوکڻ جي جشن طور ملهايو وڃي ٿو. بيشومه چيٽَرَ جي آخري ڏينهن کان شروع ٿي بئساخ جي ڇهين ڏينهن تائين هلندو آهي. علائقن موجب ان کي بِشما يا چيٽ-بوئشنِي به چيو وڃي ٿو.
ان کان علاوه، ٻيا به ڪيترائي اهم روايتي ميلا هر سال مختلف موقعن تي مختلف هنڌن تي ملهايا وڃن ٿا. انهن مان ڪيترائي مختلف نسلي-ثقافتي گروهن (ذيلي ۽ ڀيڻ ثقافتن) پاران ملهايا ويندا آهن. انهن مان ڪجهه هي آهن:

ڪرسمس آسام ۾ مختلف فرقن جي عيسائين پاران وڏي خوشيءَ سان ملهايو وڃي ٿو، جن ۾ ڪئٿولڪ، پروٽيسٽنٽ ۽ بپتست شامل آهن.
درگا پوڄا سڄي رياست ۾ وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو. مسلمان آسام ڀر ۾ ٻن عيدن (عيد الفطر ۽ عيد الاضحى) کي وڏي شوق سان ملهاين ٿا.
هر سال ٿيندڙ ٻين ڪجهه جشنن ۾ برهمپترا ڪناري ميلو، گوهاٽي؛ ڪازيرانگا هاٿي ميلو، ڪازيرانگا؛ ۽ ديهينگ پٽڪائي ميلو، ليکاپاني شامل آهن—ان سان گڏ ڊِفُو جو ڪربي نوجوان ميلو ۽ جاتِنگا جو بين الاقوامي ميلو به يادگار آهن. ڪجهه ساليانا ميلا جهڙوڪ جونبيل ميلا (15هين صديءَ ۾ آهوم بادشاهن شروع ڪيو)، امبوبچي ميلا، گوهاٽي وغيره.
آسوم ديوَس يا سُڪافا ديوَس (2 ڊسمبر) آسام ۾ آهوم راڄ جي پهرئين بادشاهه جي پٽڪائي ٽڪرين تان سفر ڪري اچڻ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو.
لاچت ديوَس (24 نومبر) عظيم آهوم سالار لاچت بورڦوكان جي پيدائش جي سالگرهه تي ملهايو وڃي ٿو. سربانند سونوال، آسام جو وزيراعليٰ، 24 نومبر 2017 تي برهمپترا درياهه ڪناري لاچت بورڦوكان جي مجسمي وٽ لاچت ديوَس جي جشن ۾ شريڪ ٿيو.
هن چيو ته 'لاچت ديوَس' جو پهريون ملڪ گير جشن نئين دهلي ۾ ٿيندو ۽ پوءِ هائيڊرآباد، بئنگلور ۽ ڪولڪاتا جهڙين رياستي گاديءَ وارن شهرن ۾ مرحلاوار انداز ۾ ٿيندو.

 موسيقي، ناچ، ۽ ناٽڪ 

ادائيگيءَ وارن فنن ۾ شامل آهن: انڪيا ناٽ (اونڪِييا ناٽ), هڪ روايتي ويشنوي ناچ-ڊرامو (ڀاونا), جيڪو 15هين صدي عيسوي کان مشهور آهي. هن ۾ ديوتائن، ديوين، ديوَن، ۽ جانورن جا وڏا نقاب استعمال ٿين ٿا، ۽ ناٽڪ جي وچ وچ ۾ هڪ سوترڌار (زُترڌار) ڪهاڻي بيان ڪندو رهي ٿو.
بيهو ناچ ۽ هوسوري کان سواءِ—جيڪي بوهاغ بيهو دوران پيش ٿين ٿا—قبائلي اقليتن جا ناچ به آهن؛ جهڙوڪ راجبونگشيءَ جو ڪوشن نِرترا؛ بدوئن جا باگورومبا ۽ بردوئيچيکھلا؛ ميشنگ بيهو؛ بنجر ڪيڪن جيڪو چومنگڪن دوران ڪربين طرفان پيش ٿيندو آهي؛ ۽ جهومائر جيڪو چانهه باغ برادري سان لاڳاپيل آهي—اهي آسام جا اهم لوڪ ناچ آهن. سَتريا (سوٽريا) ناچ ويشنوي روايت سان لاڳاپيل هڪ ڪلاسيڪي ناچ آهي. ان کان علاوه ڪيترائي پراڻا ناچ به آهن جهڙوڪ برپيتا جو ڀورتال نرتيا؛ ديوڌاني نرتيا؛ اوجاپالي؛ بيولا ناچ؛ ڪا شاد اِنـگلونگ ڪارڊوم؛ نِمسو ڪيرونگ وغيره. جديد هلندڙ ٿيٽرن جي روايت آسام جي خاص سڃاڻپ آهي، ۽ ڪيترن ئي موبائل ٿيٽر گروهن جهڙوڪ ڪوهينور، برندابن وغيره کي تمام گهڻي مقبوليت حاصل آهي.
مقامي لوڪ موسيقي جديد لهجي جي واڌ ويجهه تي اثر وڌو آهي، جنهن جو اظهار جيوتي پرساد اگروا لا، بشنو پرساد رابها، پاراوتي پرساد برووا، ڀوپن هزارڪا، پرتيما برووا پانڊي، انيما چودھري، لوئيت ڪنوار رودر برووا، جيانتا هزارڪا، کاگن مهانتا، ديپالي ڀارٿاڪر ۽ ٻين ڪيترن ئي فنڪارن جي موسيقي ۾ ملي ٿو. نئين نسل ۾ زوبين گارگ، انگاراگ مهانتا ۽ جوئي برووا شامل آهن.
آسام جي رياستي سرڪار طرفان ثقافتي/موسيقي دنيا ۾ ڪاميابين لاءِ بشنو پرساد رابها جي نالي سان هڪ انعام ڏنو ويندو آهي.
جديد دور جي آسامي موسيقي ۾ پڻ زوبين گارگ جي اڀار ڏسڻ ۾ آئي، جيڪو هن علائقي جو سڀ کان وڌيڪ مقبول جديد ڳائڻن مان هڪ آهي. سندس آسامي گيت "Mayabini Raatir Bukut" کي علامتي حيثيت حاصل ٿي چڪي آهي ۽ ان کي آسام ۾ وڏي پيماني تي هڪ غير رسمي قومي تراني جيان سمجهيو وڃي ٿو.

 کاڌو 

عام طور هڪ آسامي کاڌي ۾ ڪيترين شين جو مجموعو هوندو آهي، جيئن ڀات (چانور) سان ڊيئل/ڊالي (دالون), ماسور جول (مڇي جو شوربو), مانگسو (گوشت جو شوربو) ۽ تريل سائيون ڀاڄيون يا جڙي ٻوٽيون ۽ ڀاڄيون.


آسام جي روايتي کاڌي جون ٻه اهم خوبيون آهن: کَار (هڪ الڪلي، جنهن جو نالو ان جي مکيه جزو مان پيو) ۽ تينگا (اهي تياريون جن ۾ خاص نموني گهرو ۽ کَٽُّو ذائقو هوندو آهي). کهوريڪا ڌپيل يا باهه تي سيڪيل گوشت آهي، جيڪو کاڌي سان گڏ کائبو آهي. پِٽيڪا (مَيش) آسام جي ٻي لذت آهي؛ ان ۾ آلو پِٽيڪا (ميش ٿيل آلو)، بِلاهي (ٽماٽا)، بينگينا (واڱڻ) يا ماسور پِٽيڪا (مڇي) به شامل ٿي سگهي ٿو. عام طور کائبيون گوشت جون قسمون: مٽن، پکي، بتخ/راجهنس، مڇي، ڪبوتر، پوءِرڪ ۽ بيف (آسام جي مقامي مسلمان ۽ عيسائي نسلي گروهن ۾) آهن. ٽِڊا، ڏلهو، ريشمي ڪيرا، ڳونگهو، بام، چمگادڙ، جهنگلي پکي، ڪبوتر جو ٻچو ۽ ٻيا پکي، ۽ هرڻ جو گوشت به کاڌا وڃن ٿا، پر اعتدال سان.

کهوريسا (خمير ٿيل بانس جا ڦٽا) ڪڏهن ڪڏهن ڪڙهين ۾ ذائقو وڌائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا، ۽ اهي محفوظ ڪري اچار به بڻايا ويندا آهن. ڪولڊِل (ڪيلي جو ڦول) ۽ ڪدو پڻ مشهور کاڌن ۾ استعمال ٿين ٿا.


چانورن جا ڪيترائي قسم پوکيا وڃن ٿا ۽ مختلف طريقن سان استعمال ٿين ٿا، جهڙوڪ سيڪيل، پيسي، اُباليل يا رڳو ڀِڄايل.

آزاد چرندڙ جهنگلي مڇي سان ٺهيل مڇيءَ جون ڪڙهيون، ۽ گڏوگڏ بورالي، رو، اِلِش يا سِتول تمام مقبول آهن.

هڪ ٻي پسنديده گڏيل شي لوچي (تريل چپاتي جهڙي روٽي) آهي، ۽ ان سان گڏ هڪ ڪڙهي، جيڪا سبزي واري يا گوشت واري ٿي سگهي ٿي.
ڪيترن ئي مقامي آسامي برادرين جا گهر اڄ به پنهنجا روايتي الڪوحلي مشروب تيار ڪن ٿا؛ مثال: لاوپاني، زاج، پانيو، جو، جومائي، هور، اپونگ، سوجن وغيره. اهڙا مشروب روايتي جشنن دوران پيش ڪيا ويندا آهن، ۽ انهن کان انڪار ڪرڻ سماجي طور بي ادبي سمجهي وڃي ٿي.
آسامي کاڌو عام طور روايتي گهنٽي ڌات جي ٿانون ۽ پليٽن ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ ڪانهي، مائيهانگ وغيره.

 ادب 

آسامي ادب جي شروعات چرياپدا جي تصنيف تائين وڃي ٿي؛ ۽ پوءِ سپتڪندا رامايڻ جهڙن ڪم، جيڪو مڌوا ڪندلي لکيو، ۽ جيڪو رامايڻ جو هند-آريائي ٻولي ۾ پهريون ترجمو آهي، آسامي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شنڪرديو جا بورگيت، انڪيا ناٽ، ڀاونا ۽ سَترَ روايت 15هين–16هين صديءَ جي آسامي ادب جي پٺڀرائي ڪئي. آهوم راڄ جي دور ۾ لکيل بُرانجي نمايان ادبي ڪم آهن، جيڪي وڏي پيماني تي تاريخي مخطوطا سمجهيا وڃن ٿا. گهڻا ادبي ڪم آسامي ۾ لکيا ويا آهن، پر ٻيون مقامي ٻوليون جهڙوڪ بدو ۽ ديماسا به نمائندگي ڪن ٿيون. 19هين ۽ 20هين صديءَ ۾ آسامي ۽ ٻين ادب کي جديد بنائڻ ۾ ڪيترن ليکڪن حصو وڌو، جن ۾ لڪشميناتھ بيزبرووا، بيرنچي ڪمار برووا، هيـم برووا، ڊاڪٽر ماموني رائيسوم گوسوامي، ڀابيندر ناتھ سائيڪيا، بيريندر ڪمار ڀٽاچاريا، هيرن ڀٽاچاريا، هومين بورگوهاين، ڀابانند ديڪا، ريبتي موهن دت چودھري، ماهِم بورا، لِيل بہادر چيٽري، سيد عبد المالڪ، سُريندرناتھ ميڌي، هيرن گوهاين وغيره شامل آهن.

 لطيف فن 

موريه راڄ جا قديم ستوپا، جيڪي گوالپارا ضلعو ۽ ان جي چوڌاري دريافت ٿيا، قديم فن ۽ تعميراتي ڪم جا سڀ کان پهريان مثال آهن (تقريباً 300 قبل مسيح کان تقريباً 100 عيسوي تائين). داخلا-ڦريم جي خوبصورت ڪم سان دپارواتييا (دوپربوٽييا) آثارياتي ماڳ تي ملندڙ آثارن کي قديم آسام ۾ فنڪاري جا بهترين مثال سمجهيو وڃي ٿو، جن تي دير گپتا دور جي سارناتھ فن اسڪول جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.

نقاشي آسام جي هڪ قديم روايت آهي. شوانزانگ (7هين صدي عيسوي) لکيو ته ڪامروپا جي بادشاهه ڀاسڪرورما پاران هرشوردھن کي ڏنل تحفن ۾ نقاشيون ۽ رنگيل شيون به هيون، جن مان ڪجهه آسامي ريشم تي هيون. ڪيترن مخطوطن جهڙوڪ هستي وِديارڻَو (هاٿين بابت رسالو)، چتر ڀاڳوت ۽ وچئين دور جي گيتا گوويندا ۾ روايتي نقاشي جا تمام سٺا مثال ملن ٿا.

 روايتي هنر 

آسام وٽ هنر، ڪين ۽ بانس جا هنر، گهنٽي ڌات ۽ پيتل جا هنر، ريشم ۽ ڪپهه جي بُنائي، رانديڪن ۽ نقابن جي ٺاهه، ڪنڀارڪو ۽ ٽيراڪوٽا جو ڪم، ڪاٺ جو هنر، زيور ٺاهڻ، ۽ موسيقيءَ جا ساز ٺاهڻ جي مالا مال روايت آهي؛ ۽ اهي وڏيون روايتون اڄ تائين قائم آهن.
ڪين ۽ بانس جا هنر روزمره جي زندگيءَ ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ شيون فراهم ڪن ٿا—گهريلو سامان کان وٺي بُنائي جا اوزار، مڇي مارڻ جا اوزار، فرنيچر، موسيقيءَ جا ساز، اڏاوتي مواد وغيره تائين. گهنٽي ڌات ۽ پيتل مان ٺهيل ڪمائتي ۽ علامتي شيون جهڙوڪ سورائي ۽ بوتا هر آسامي گهر ۾ ملن ٿيون. هاجو ۽ سارتھيباري (سورٿيباري) روايتي گهنٽي ڌات ۽ پيتل جي هنر جا سڀ کان اهم مرڪز آهن. آسام ڪيترن قسمن جي ريشمن جو گهر آهي؛ سڀ کان باوقار قسم آهن: موگا—قدرتي سونهري ريشم؛ پات—ڪِرِيمي-چمڪندڙ چاندي جهڙو رنگ؛ ۽ اِري—اهو قسم جيڪو سياري لاءِ گرم ڪپڙا ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي. سوالڪُچي (شوالڪُچي)—روايتي ريشم صنعت جو مرڪز—کان علاوه، برهمپترا ماٿري جي لڳ ڀڳ هر حصي ۾ ڳوٺاڻا گهر ريشم پيدا ڪن ٿا ۽ بهترين ڪڙهائي وارن ڊزائنن سان ريشمي ڪپڙا ٺاهين ٿا. ان کان سواءِ آسام جا مختلف نسلي-ثقافتي گروهه ڪپهه جا مختلف لباس ٺاهين ٿا، جن ۾ نرالا ڪڙهائي ڊزائن ۽ خوبصورت رنگن جون جوڙيون هونديون آهن.
وڌيڪ، آسام ۾ رانديڪن ۽ نقاب سازي جا نرالا هنر به آهن، جيڪي گهڻو ڪري ويشنوي خانقاھن ۾ مرڪوز آهن؛ اولهه آسام جي ضلعن ۾ ڪنڀارڪو ۽ ٽيراڪوٽا جو ڪم؛ ۽ ڪاٺ جو هنر، لوهه جو هنر، زيور وغيره علائقي جي ڪيترن هنڌن تي ملن ٿا.

 ميڊيا 
ڇپيل ميڊيا ۾ آسامي روزانا امار آسام، آسوميا خبر، آسوميا پرتيدن، دينيڪ اگرادوُت، دينيڪ جنم ڀومي، دينيڪ آسام، ڳانا اڌڪار، جنساڌارن ۽ نيئوميا برتا شامل آهن. آسام باني، ساڏين ۽ جنم ڀومي آسامي هفتيوار اخبارون آهن. آسام جون انگريزي روزانا اخبارون دي آسام ٽرِبيون، دي سينٽينل، دي ٽيليگراف، دي ٽائمز آف انڊيا، دي نارٿ ايسٽ ٽائمز، ايسٽرن ڪرانيڪل ۽ دي هلز ٽائمز شامل آهن. ڪربي ٻولي ۾ ٿيڪار کي ڪربي آنگلانگ ضلعي مان نڪرندڙ ڪنهن به روزاني جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڏي سرڪيوليشن حاصل آهي. بي ٽي آر مان نڪرندڙ بوڊو روزانا ۾ بوڊوسا کي سڀ کان وڌيڪ سرڪيوليشن حاصل آهي. دينيڪ جگاسنکھا هڪ بنگالي روزاني آهي، جنهن جون ايڊيشنون ديبرڳڙھ، گوهاٽي، سلچر ۽ ڪلڪتو مان نڪرنديون آهن. دينيڪ سمايِڪ پرسانگا، دينيڪ پرانتوجيوتي، دينيڪ جنڪانٿا ۽ نَبابرتا پرسانگا ٻيون نمايان بنگالي روزانا اخبارون آهن، جيڪي بارڪ ماٿري جي شهرن ڪريمگنج ۽ سلچر مان ڇپجن ٿيون. هندي روزانا ۾ پوروآنچل پهري، پراتھ خبر ۽ دينيڪ پوروودَي شامل آهن.
آل انڊيا ريڊيو جون نشرياتي اسٽيشنون رياست جي 22 شهرن ۾ قائم ڪيون ويون آهن. انهن اسٽيشنن لاءِ مقامي خبرون ۽ موسيقي بنيادي ترجيح آهن. آسام ۾ رياست جي ملڪيت واري دوردرشن جون ٽي عوامي خدمت واريون نشرياتي اسٽيشنون ديبرڳڙھ، گوهاٽي ۽ سلچر ۾ آهن. گوهاٽي بنياد وارا سيٽلائيٽ نيوز چينل آسام ٽالڪس، ڊي واءِ 365، نيوز لائيو، نيوز18 آسام نارٿ ايسٽ، نارٿ ايسٽ لائيو، پراگ نيوز ۽ پرتيدن ٽائم شامل آهن.

 جاگرافيائي اشاريا 
 بوڪا چاؤل 
بوڪا چاؤل کي جاگرافيائي اشاري (جي آءِ) جو درجو جاگرافيائي اشاري رجسٽري طرفان، يونين حڪومت ڀارت جي ماتحت، 30 جولاءِ 2018 تي عطا ڪيو ويو ۽ اهو 24 جولاءِ 2026 تائين مؤثر آهي.
گوهاٽي مان لوٽس پروگريسيو سينٽر (ايل پي سي) ۽ سينٽر فار انوائرمينٽ ايجوڪيشن (سي اي اي) بوڪا چاؤل جي جي آءِ رجسٽريشن جي تجويز پيش ڪئي. جولاءِ 2018 ۾ درخواست داخل ڪرڻ کان پوءِ، 2023 ۾ چينائي ۾ واقع جاگرافيائي اشاري رجسٽري طرفان هن چانور کي جي آءِ ٽئگ ڏنو ويو، جنهن سان “بوڪا چاؤل” نالو صرف ان علائقي ۾ پوکيل چانور لاءِ مخصوص بڻجي ويو. اهڙي طرح اهو جوها چانور کان پوءِ آسام جو ٻيو چانورن جو قسم ۽ آسام مان جي آءِ ٽئگ حاصل ڪندڙ شين جو ستون قسم بڻيو.
جي آءِ ٽئگ هن چانور کي غيرقانوني وڪري ۽ مارڪيٽنگ کان تحفظ ڏئي ٿو، ۽ ان کي قانوني بچاءُ سان گڏ هڪ منفرد سڃاڻپ پڻ فراهم ڪري ٿو.

 پڻ ڏسو 

 آسام جو خاڪو – آسام بابت مضمونن جي جامع موضوعاتي رهنمائي.
 آسام جا مشهور ماڻهو
 2022 سِلچر ٻوڏ
 آسام جو نشان

 ماخذ 











 Singh, K. S (ed) (2003) People of India: Assam Vol XV Parts I and II, Anthropological Survey of India, Seagull Books, Calcutta




 وڌيڪ پڙهڻ لاءِ 

 آن لائين ڪتاب ۽ مواد
 An account of Assam (1800) از جي. پي. ويڊ
 An account of the kingdom of Heerumba (1819) از فرينڊ آف انڊيا
 A statistical account of Assam (1879) از ڊبليو ڊبليو هنٽر
 Assam Attitude to Federalism (1984) از گيرين فُوڪون
 A Glimpse of Assam (1884) از سوزن وارڊ
 A history of Assam (1906) از ايڊورڊ گيٽ
 ٻولي ۽ ادب


 تاريخ


 روايت ۽ ثقافت


 ٻاهريان ڳنڍڻا 

 حڪومت
 سرڪاري ويب سائيٽ – آسام جي حڪومت
 آسام سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ
 عام ڄاڻ


زمرو:آسام
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا
زمرو:1947 ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا
زمرو:اتر اوڀر ڀارت ۾ سياحت

حوالا

زمرو:آسام
زمرو:اتر اوڀر ڀارت
زمرو:ڀارت جي رياستون
زمرو:اتر اوڀر ڀارت جون رياستون