سنڌي آئيويٽا

سنڌي لپي: Sindhi Iota:سنڌي، هندستان جي ٻين ڪيترين ٻولين وانگر، سنسڪرتي اصل رکي ٿي. ڊاڪٽر ٽرمپ، جيڪو هن موضوع تي وڏي حيثيت رکندڙ ماهر هو، سنڌي ٻولي کي “هڪ خالص سنسڪرتي ٻولي” قرار ڏئي ٿو، جيڪا “اتر هندستان جي ٻين عوامي ٻولين جي ڀيٽ ۾ غير ملڪي عنصرن کان وڌيڪ پاڪ آهي”، ۽ اها “قديم پراڪرت سان مراٺي، هندي، پنجابي ۽ بنگالي جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿي”Historical Development of Eudcation in Sindh  By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University)  (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 260; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore
p.189. Aitkens; the Gazetteer of the Province of Sindh
. مرزا قليچ بيگ سنڌي ٻولي کي پراڪرت جي ڌيءَ ۽ سنسڪرت جي پوٽي سڏيو آهي. اهي ٻوليون قديم زماني ۾ ماڻهن جون ڳالهايل ٻوليون هيون، جڏهن ته آرين رسم الخط ماڻهن جي لکت واري ٻولي هو. سنڌ ۾ مختلف حڪمرانن جي دور دوران، ٻوليءَ ۾ شايد ڪجهه پارساچي (مقامي) ۽ حتيٰ سڪٿي لفظ به شامل ٿيا، پر ان جي بنيادي جوڙجڪ 711ع تائين بنا ڪنهن خلل جي برقرار رهيHistorical Development of Eudcation in Sindh  By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University)  (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 260; Edited by: Dr.Mubarak Ali
page 9, Occasional Reports No. 2. ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ رسم الخط سنسڪرت سان لاڳاپيل هو. البيروني ٻڌائي ٿو ته ديو ناگري رسم الخط ان وقت سنڌ جي ڪجهه حصن ۾ ڀاٽين ۽ ٻين ماڻهن طرفان استعمال ٿيندو هو. عربن جي دور حڪومت هيٺ، سنڌ آهستي آهستي ايران ۽ عراق جي تهذيب سان هم آهنگ ٿي وئي. عربي ۽ فارسي ادب قديم آرين ٻوليءَ کي متاثر ڪيو، جنهن ۾ عربي ۽ فارسي لفظ شامل ٿيندا ويا.
فارسي اثر هوندي به، سنڌي ڳالهائجندڙ ٻولي طور برقرار رهي، جيڪا خيالن جي اظهار ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو هئي. رسم الخط، لڳي ٿو، ختم ٿي ويو، ڇاڪاڻ ته سموري خط و ڪتابت فارسي ۾ ٿيندي هئي، ۽ آبادي جيڪا گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل هئي، ان کي ڪنهن لکيل رسم الخط جي ضرورت محسوس نه ٿيHistorical Development of Eudcation in Sindh  By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University)  (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 260; Edited by: Dr.Mubarak Ali. اهو محسوس ڪرڻ کان سواءِ نٿو رهي سگهجي ته لکيل ٻوليءَ جي غير موجودگي سبب سنڌ پنهنجي ادب ۽ شاعريءَ جي دولت ۾ ناقابلِ تلافي نقصان سٺو، ڇاڪاڻ ته لکيل ٻولي قوم جي تهذيب تي هڪ دائمي نشان ڇڏي ٿي ۽ اها ڄڻ ته “زندگيءَ کان پوءِ جي زندگيءَ لاءِ محفوظ ڪئي ويندي آهي”.
انهن سڀني اتار چڙهائن جي باوجود، سنڌي پنهنجي اصلي ڍانچي ۽ خاصيتن کي برقرار رکيو. اندازو لڳايو ويو آهي ته سنڌي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 12,000 سنسڪرت لفظ، 3,500 مقامي يا خالص سنڌي لفظ، 2,500 عربي لفظ، 2,000 فارسي لفظ وغيره شامل آهنHistorical Development of Eudcation in Sindh  By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University)  (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 261; Edited by: Dr.Mubarak Ali
.  1853ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪورٽ آف ڊائريڪٽرس عربي رسم الخط جي حق ۾ فيصلو ڪيو ۽ ان مقصد لاءِ ساليانو 10,000 رپين جي منظوري ڏني. فوري طور تي سنڌي عالمن تي مشتمل هڪ ڪاميٽي ٺاهي وئي، جنهن موجوده سنڌي الفابيٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ 52 اکر شامل ڪيا ويا. عربي الفابيٽ جي 29 اکرن کي وڌائي 52 ڪيو ويو، ته جيئن سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود خاص ڳلي، دماغي ۽ سيني وارا آواز ظاهر ڪري سگهجنHistorical Development of Eudcation in Sindh  By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University)  (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 261; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ان کان پوءِ سنڌي ۾ ڪتاب لکڻ جو ڪم شروع ٿيو، جيڪو مختلف هندستاني ٻولين جهڙوڪ فارسي، اردو، مراٺي ۽ گجراتي مان ترجمن جي ذريعي ڪيو ويوHistorical Development of Eudcation in Sindh  By Miss Sarla J. Narsian, M.A., B.T. M.Ed., (Leeds University)  (Read before the Sindh Historical Society on 15th January, 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 261; Edited by: Dr.Mubarak Ali,p.1 
Mirza Kalich Beg: Sindhi Language (in Sindhi) College Miscellany.  Feb. 1963. پاڪستان ۾ سنڌي زبان توسيع شده عربي حرفن ۾ لکي ويندي آھي، جنھن ۾ ڪل 52 حروف اکر آھن۔ڀارت ۾ سنڌي ديوناگريی  ۾ لکي ويندي آھي۔

 توسيع شده عربي 

+ عربي-سنڌي آئيويٽا اکر[تلفظ] //      اکر[تلفظ]       اکر[تلفظ] [d͡ʑʰ]      اکر[تلفظ]       اکر[تلفظ]   [ɽʰ]    اکر[تلفظ]     ////  اکر[تلفظ]       اکر[تلفظ]     [lʱ]  اکر[تلفظ] [mʰ] / [nʰ]  [ɳʰ] //// اکر[تلفظ]   [ə]/[əʰ]/[∅] / / [ãĩ̯] اکر[تلفظ] [mẽ]

+ عربي-سندي الفابيٽ ۾ ”ه“ اکر ڪيئن لکجي يونيڪوڊاکر يا ڊاگرافتلفظنوٽمثالون اڪيلو پوزيشن شروعاتي پوزيشن وچولي پوزيشن آخري پوزيشن U+06BE      U+0647   قرض جي لفظن لاء استعمال ڪيو ويو.   U+062C +U+0647 [d͡ʑʰ] اڪيلو ۽ آخري پوزيشن ۾، هڪ اضافي ”“ (U+06C1) شامل آهي.   U+06AF +U+0647  اڪيلو ۽ آخري پوزيشن ۾، هڪ اضافي ”“ (U+06C1) شامل آهي.   U+0647 - -  هي انهن حوالن جو احاطو ڪري ٿو جنهن ۾ اکر ”ه“ ڊيگرافون جو هڪ حصو آهي جيڪو نمائندگي ڪري ٿو ”وسرڳي صوتي“ ([ɽʰ]⹁ [lʱ]⹁ [mʰ]⹁ [nʰ]⹁ [ɳʰ]).  اڪيلو ۽ آخري پوزيشن ۾، هڪ اضافي ”“ (U+06C1) شامل آهي.   U+06C1  - - [ə] / [əʰ] / [∅]   

 ديوناگري 
ڀارت ۾ معياري عربي رسم الخط کان علاوه ديوناگري رسم الخط بہ رائج آھي، 1948ع کان رائج ڪيو ويو۔


 پڻ ڏسو 
 اردو آئيويٽا
 بلوچي آئيويٽا
 پشتو آئيويٽا
 پنجابي آئيويٽا