زنڪ (جست)

جست يا زنڪ (Zinc) هڪ ڪيميائي تت آهي جن جو نشان "Zn" ۽ ايٽمي نمبر "30" آهي. اها سفيد رنگ جو هڪ منتقلي ڌاتو آهي جو قلعي کان ٿورو دير سان پگھرندو آهي. ڪمري جي گرميء پد تي ٿورو ڀُرندڙ آهي ۽ جڏهن آڪسائيڊ واري پرت هٽايي ويندي آهي ته ان جو رنگ چمڪندڙ-سرمئي رنگ جو هوندو آهي. اهو دوراني جدول جي گروپ 12 (IIB) ۾ پهريون عنصر آهي. ڪجهه لحاظ کان، زنڪ ڪيميائي طور تي ميگنيشيم سان ملندڙ جلندڙ آهي؛ ٻئي عنصر صرف هڪ عام آڪسيڊيشن حالت (+2) ڏيکارين ٿا ۽ Zn+2 ۽ Mg+2 آئن ساڳي سائيز جا آهن. هي عنصر خالص حالت ۾ نه ملندو آهي ۽ صرف سلفائيڊ مرڪب (ZnSO4) جي شڪل ۾ ملي ٿو. زنڪ ڌرتيءَ جي ڪرسٽ ۾ 24 هون سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو عنصر آهي ۽ ان ۾ پنج مستحڪم آئسوٽوپس آهن. سڀ کان عام زنڪ معدنيات اسفيلريٽ (زنڪ بلينڊ)، هڪ زنڪ سلفائيڊ معدنيات آهي. انهيءَ ڪري سلفائيڊ آف زنڪ مان جست ٺاهڻ جا ڪارخانا موجود آهن. قديم زماني مٿئين مرڪب کي ٽامي سان ملائي پيتل جا ٿانوَ ٺاهبا هئا.

جست انسانن، جانورن، ٻوٽن ۽ خوردبيني حيات لاءِ هڪ ضروري عنصر آهي ۽ پيدائش کان اڳ ۽ پيدائش کان پوءِ ٻارن جي ترقي لاءِ ضروري آهي. اهو انساني جسم ۾ لوهه کان پوءِ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو ڌاتو آهي، ڪيترن ئي اينزائمز لاءِ هڪ اهم ڪوفيڪٽر، ۽ واحد ڌاتو جيڪو سڀني اينزائمز طبقن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. زنڪ پڻ مرجان جي واڌ لاءِ هڪ ضروري غذائي عنصر آهي.

زنڪ جي گهٽتائي ترقي پذير دنيا ۾ لڳ ڀڳ ٻه ارب ماڻهن کي متاثر ڪري ٿي ۽ ڪيترن ئي بيمارين سان لاڳاپيل آهي. ٻارن ۾، گهٽتائي واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ، دير سان جنسي پختگي، انفيڪشن جي حساسيت ۽ دستن جو سبب بڻجندي آهي.   رد عمل مرڪز ۾ زنڪ ايٽم سان اينزائمز، جهڙوڪ انسانن ۾ الڪوحل ڊيهائيڊروجنيز، حياتي ڪيميا ۾ وڏي پيماني تي آهن. زنڪ جو وڌيڪ استعمال ايٽيڪسيا، سستي ۽ ٽامي جي گهٽتائي جو سبب بڻجي سگهي ٿو.

سامونڊي حياتي دائري ۾، خاص طور تي قطبي علائقن ۾، زنڪ جي کوٽ بنيادي الجي برادرين جي حياتيات کي متاثر ڪري سگهي ٿي، ممڪن طور تي پيچيده سامونڊي ٽرافڪ جوڙجڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي ٿي ۽ نتيجي طور حياتياتي تنوع کي متاثر ڪري سگهي ٿي.

پيتل، مختلف تناسب ۾ ٽامي ۽ زنڪ جو هڪ مصر، ٽئين صدي قبل مسيح ۾ ايجين، وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا ۾ استعمال ڪيو ويو. ٻئي صدي قبل مسيح ۾ اهو انهن علائقن ۾ استعمال ڪيو ويو جن ۾ هن وقت اولهه هندستان، ازبڪستان، ايران، شام، عراق ۽ اسرائيل شامل آهن.

هن عنصر جو نالو شايد ڪيميا دان پيراسيلسس پاران جرمن لفظ زنڪي (پرانگ، ڏند) جي نالي تي رکيو ويو هو. جرمن ڪيميا دان اينڊرياس سيگسمنڊ مارگراف کي 1746 ۾ خالص ڌاتو زنڪ دريافت ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي. لوئيگي گالواني ۽ اليسندرو وولٽا جي ڪم 1800 تائين زنڪ جي اليڪٽرڪ ڪيميڪل خاصيتن کي دريافت ڪيو.

لوهه جي سنکنرن جي مزاحمت لاء زنڪ پليٽنگ (گيلوانائيزنگ) هن ڌات جو اهم استعمال آهي. ٻيا استعمال بجلي جي بيٽرين، ننڍين غير ساختي ڪاسٽنگ، ۽ پيتل جهڙن مصرعن ۾ آهن. مختلف قسم جا زنڪ مرڪب عام طور تي استعمال ڪيا ويندا آهن (جهڙوڪ زنڪ ڪاربونيٽ ۽ زنڪ گلوڪوونيٽ) غذائي سپليمنٽس طور، ڊيوڊورنٽ ۾ زنڪ ڪلورائڊ، اينٽي ڊنڊرف شيمپو ۾ زنڪ پائريٿيون، لُومينسنٽ پينٽس ۾ زنڪ سلفائيڊ ۽ نامياتي ليبارٽري ۾ ڊائي ميٿائل زنڪ يا ڊائي ميٿائل زنڪ.

تاريخ
پهريون دفعو حـڪـيـم بارڪـل سوس سوئٽزرلينڊ جي رهاڪو 1541ع ۾ هن کي خالص حالت ۾ ظاهر ڪيو. جست جي استعمال ســان ڪـيــڊمـم شيهي ۽ پاري جو زهر ختم ٿي وڃي ٿو. سنڌ ۾ جست جي ٿانون جو استعمــال اڃــا رائج آهي، جست جي کوٽ سبب ريٽينا (اک جي بناوٽ جو هڪ حصو) جي گهرڙن ۾ ڀڃ ٽوڙ شروع ٿي ويندي آهي. ٻارن کي دست هجن ته ان لاءِ جست ڪم آڻبو آهي. جست کي عربي ۾ شبه، فارسيءَ ۾ جسر، سنسڪرت ۾ شر، بنگاليءَ ۾ دست، انگريزيءَ ۾ Zinc ۽ لاطينيءَ ۾ Zinc Metalicum چيو وڃي ٿو. هن جو مزاج گرم ۽ خشڪ آهي. سنڌ ۾ آڳاٽي وقت ۾ ٺڪر جي ٿانوَن کانسواءِ جست جا ٿانوَ به استعمال ڪيا ويندا هئا، جن ۾ گلاس، ٿالهيون، وٽيون وغيره شامل آهن.ڪتاب: انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 

حوالا

زمرو:ڪيميائي تت
زمرو:منتقلي ڌاتو
زمرو:زنڪ گروپ
زمرو:غذائي معدنيات
زمرو:آتشبازي
Category:Reducing agents
Category:Chemical elements with hexagonal close-packed structure
Category:Pyrotechnic fuels
Category:Native element minerals
Category:Alchemical substances