پپل (وڻ )

پپل; Ficus religiosa يا مقدس انجير، انجير (fig) جي نسل جو هڪ قسم آهي، جيڪو هندستاني برصغير ۽ هند-چين (اِنڊوچائنا) جو مقامي آهي، ۽ موريسيئي (Moraceae) (انجير يا توت واري خاندان) سان واسطو رکي ٿو۔ ان کي ٻوڌي وڻ به چيو ويندو آهي،Oxford English Dictionary, Oxford University Press, 1971, p. 1014 ۽ بو وڻ, پِيپل وڻ, پِيپال وڻ, پِپلا وڻ يا اشوتٿ وڻ (ڀارت ۽ نيپال ۾) به سڏيو وڃي ٿو۔ پپل يا مقدس انجير کي هندستاني برصغير ۾ جنم وٺندڙ چئن وڏن مذهبن ۾ مذهبي اهميت حاصل آهي: هندومت، ٻُڌمت، سک مذهب ۽ جَين مذهب۔ هندو ۽ جين زاهد هن نسل کي مقدس سمجهن ٿا ۽ اڪثر هن جي هيٺان ڌيان/مراقبو ڪندا آهن۔ گوتم ٻڌ بابت عقيدو آهي ته هن هن ئي نسل جي هڪ وڻ هيٺان روشني/ڄاڻ (enlightenment) حاصل ڪئي۔ پپل ڀارت جي رياستي نشانين مان، اوڙيسا)،  بهار ۽ هرياڻا رياستن جو رياستي وڻ آهي۔ ٿر ۾ هن کي هندو پوڄيندا آهن . هن جا پَن وڏا ۽ چوٽيءَ سان ٿين. ڇانوَ سٺي آهي پر ان سان گڏ پَنن ڇاڻڻ واري موسم ۾ پَنن جو گند ڪچرو به گهڻو ٿيندو آهي. اُن ۾ گول گول ڦل ٿئي پر ڪم ڪنهن به ڪونه آهي. اُن جو ٿُڙ ٿلهو ٿيندو آهي پر ڪاٺ ڪَچي هئڻ سبب ڪنهن به ڪم ڪونه اچي  ڪتاب جو  نالو ؛  تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ ٽيون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو  .

220px|thumb|ميون جو نمونو
300px|thumb| پپل جي پن جو نمونو 


وضاحت

Ficus religiosa هڪ وڏو سڪي موسم وارو پن ڇاڻيندڙ يا نيم هميشه سائي وڻ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ  اوچو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٿڙ جو قطر  تائين پهچي سگهي ٿو۔ هن وڻ جا پن دل جهڙي شڪل وارا هوندا آهن، جن جي سِر تي هڪ نمايان ڊگهي ٽپندڙ ڇيڙو (drip tip) هوندو آهي۔ پنن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ  ۽ ويڪر  هوندي آهي، جڏهن ته انهن جو ڊنڍ  ڊگهو هوندو آهي۔ هن وڻ جا ڦر ننڍڙا انجير جهڙا ٿيندا آهن، جن جو قطر  هوندو آهي، جيڪي شروع ۾ سائي رنگ جا هوندا آهن ۽ پچڻ تي واڱڻائي ٿي ويندا آهن۔

سري مها بودي جو وڻ، جيڪو سري لنڪا جي شهر انورادھاپورا ۾ موجود آهي، اندازي موجب 2٬250 سالن کان به وڌيڪ پراڻو آهي۔

ماحوليات

Ficus religiosa عام طور  کان  اوچائين تائين سٺي نموني وڌي سگهي ٿو۔ مختلف گرمي وارن علائقن ۾ موجود موسمي حالتن سبب هي وڻ  اتر کان  ڏکڻ عرضِ بلد تائين وڌي سگهي ٿو۔ اهو هوا جي گرمي پد کي  تائين برداشت ڪري سگهي ٿو؛ هن حد کان وڌيڪ گرمي تي ان جي واڌ گهٽجي وڃي ٿي۔  
هي وڻ مٽيءَ جي مختلف قسمن ۾ وڌي سگهي ٿو، پر ان لاءِ گهري، درياهي تلڇٽ واري واريالي loam مٽي، جيڪا سٺي پاڻي جي نيڪال واري هجي، وڌيڪ موزون آهي۔ اهو اٿاهين مٽين ۽ پٿرن جي درزن ۾ به ملي ٿو۔

هم وابستگي
Ficus religiosa جو تعلق Blastophaga quadriceps نالي هڪ اگائونڊ ڪونڊي سان آهي، جيڪا هن وڻ جي گرده افشاني ڪندڙ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي ڪونڊي صرف هن ئي نسل جي وڻن تي پنهنجا انڊا رکي ٿي۔

ماحول
Ficus religiosa مختلف موسمي علائقن ۾ برداشت رکي ٿو، جن ۾ Köppen climate classification موجب Af، Am، Aw/As، Cfa، Cwa ۽ Csa شامل آهن، ۽ هي مختلف مٽين ۾ به وڌي سگهي ٿو۔  
پيراگوئي ۾ هي وڻ گهٽ اوچائين وارن ٻيلن ۾ ملي ٿو، جڏهن⁠تہ چين ۾ ان کي  اوچائيءَ تي وڌندي ڏٺو ويو آهي۔ هندستان ۾، مقامي نسل هئڻ سبب، هي جهنگلي توڙي پوکيل صورت ۾  تائين ملي ٿو۔

موسم
Ficus religiosa گهڻ رخي موسمي حالتن کي برداشت ڪري ٿو، جيئن:
 اڀرندي برساتي آبهوا، جتي هر مهيني  کان وڌيڪ وسڪارو ٿئي ٿو؛  
 مانسوني آبهوا، جتي سڪي مهيني ۾ وسڪارو  ۽ ٻين مهينن ۾  تائين ٿئي ٿو؛  
 سوانا آبهوا (سڪي اونهاري سان)، جتي اونهاري ۾  ۽ سياري ۾  وسڪارو ٿئي ٿو؛  
 سوانا آبهوا (سڪي سياري سان)، جتي سياري ۾  ۽ اونهاري ۾  وسڪارو ٿئي ٿو؛  
 گرم معتدل آبهوا (سڪي سياري سان)، جتي اوسط گرمي پد  هوندو آهي؛  
 گرم معتدل آبهوا (سڪي اونهاري سان)، جتي اوسط گرمي پد  هوندو آهي۔

ثقافت ۽ ورثو

انساني ثقافت ۾ Ficus religiosa جو سڀ کان قديم ڄاڻايل ذڪر هي آهي ته هيلمند ثقافت جي ٿانون/برتنن تي پِيپل جي پنن جا نقش استعمال ڪيا ويا، جيڪي Mundigak ماڳ (ڪندهار، افغانستان) مان مليا آهن ۽ ٽئين هزار سال قبل مسيح (BCE) ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا۔Sher, S. and Hameed, A., Comparative Analysis of the Gandharan Floral Motifs from Butkara (I and III) and Takht-i-Bahi. Sindh Antiquities 2020 Vol-06, No 1, pp. 128–145.

سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب هن وڻ ۽ ان جي پنن کي مقدس سمجهندي هئي ۽ ان جا مذهبي فنّي نقش پڻ ٺاهيندي هئي۔

پِيپل جو وڻ هندومت، جَين مذهب، سک مذهب ۽ ٻُڌمت جي پوئلڳن وٽ مقدس سمجھيو وڃي ٿو۔ ڀڳود گيتا ۾ ڪرشن چوي ٿو: "مان وڻن ۾ پِيپل (اشوتٿ) آهيان، ديو رِشيّن ۾ نارَد آهيان، ست مها رِشيّن ۾ ڀِرگو آهيان، گندھروَن ۾ چتر رتھ آهيان، ۽ سِدڌن ۾ رِشي ڪپيلا آهيان."  هندستان ۾ سڀ کان وڏي شهري اعزاز ڀارت رتنا جو تمغو پِيپل جي پن جي شڪل تي ٺهيل آهي۔

ٻُڌمت

گوتم ٻڌ Ficus religiosa جي هيٺان ڌيان ڪندي بودهي (روشني/ڄاڻ) حاصل ڪئي (bodhi)۔ اهو هنڌ اڄ جي ٻوڌ گيا، بهار، ڀارت ۾ آهي۔ اصل وڻ تباهه ٿي ويو هو ۽ ڪيترائي ڀيرا ان جي جاءِ تي نئون وڻ لڳايو ويو۔ اصل وڻ جي هڪ شاخ 288 BCE ۾ انورادهاپورا، سري لنڪا ۾ پوکي وئي ۽ اهو جيا سري مها بودهي جي نالي سان مشهور آهي؛ ان کي دنيا جو سڀ کان پراڻو زنده، انسان پاران پوکيل گلدار ٻوٽو (اينجيو اسپرَم) چيو وڃي ٿو۔

ٿي راواده ٻُڌمت واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ هن وڻ جو وڏو ٿڙ اڪثر ٻُڌ متي يا اني مسٽ قسم جي درگاهن/ٺڪاڻن لاءِ جاءِ بڻجي ويندو آهي۔ هر Ficus religiosa کي عام طور بودهي وڻ نه چيو ويندو۔ روايت موجب "سچو بودهي وڻ" اهو آهي جنهن جو "والد" به ٻيو بودهي وڻ هجي—۽ اهڙي ريت سلسلو پهرين بودهي وڻ تائين وڃي، جنهن هيٺ گوتم ٻڌ روشني حاصل ڪئي۔

هندومت
اشوٿا Ficus religiosa لاءِ سنسڪرت اصطلاح آهي۔ هندو ڌرمي صحيفن موجب، اهو هندن لاءِ مقدس وڻ آهي ۽ هندومت سان لاڳاپيل ڪيترن ئي متنن ۾ ان جو بار بار ذڪر ملي ٿو۔ مثال طور رِگ ويد جي منتر I.164.20 ۾ پِيپل طور حوالو ڏنو ويو آهي۔  بهرحال، پدما پوراڻ موجب پِيپل وڻ وشنوءَ جي صورت آهي، جڏهن⁠تہ ٻيو وڻ (وٽ/بنَيان) شِو (رُدَر) جي صورت ۽ پلاش (Palāśa) برهما جي صورت طور بيان ڪيا وڃن ٿا۔ متن ۾ چيو ويو آهي:

ساڌو (هندو زاهد)  پپل يا مقدس انجير وارن وڻن هيٺان ڌيان ڪن ٿا، ۽ هندو ماڻهو عبادت جي نشاني طور هن وڻ جي چوڌاري پردڪشنا (چڪر لڳائڻ/ڌيان سان هلڻ) ڪن ٿا۔ عام طور صبح جو وڻ جي چوڌاري ست پردڪشنايون "ورڪشا راجي ناما" (वृक्षराज्ञे नमः) پڙهندي ڪيون وڃن ٿيون، جنهن جو مطلب آهي "وڻن جي بادشاهه کي سلام"۔ چيو وڃي ٿو ته 27 تارا (برج/ستارا) جيڪي 12 گهرن (راسس) ۽ 9 سيارن سان گڏ هڪ نظام ٺاهين ٿا، اهي خاص طور 27 وڻن ذريعي نمايان ٿين ٿا—هر تاري لاءِ هڪ وڻ۔ چيو وڃي ٿو ته ٻوڌي وڻ پوشيا (مغربي نالي سان γ، δ ۽ θ Cancri، برج سرطان ۾) جي نمائندگي ڪري ٿو۔

اشوا (گهوڙو) ۽ سٿ (بيهاريل/جڳهه تي ٻڌل) مان ٻيو اشتقاق به ڏنو ويندو آهي، يعني "جتي گهوڙا ٻڌيا وڃن"۔

ياما جڏهن نچيڪيتا کي نصيحت ڪري ٿو ته هو "ابدي اشوتٿ وڻ" جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن جون پاڙون مٿي ۽ ٽاريون هيٺ آهن؛ اهو پاڪ، امر برهمن آهي، جنهن ۾ سڀ جهان قائم آهن ۽ جنهن کان پرتي ڪجهہ به ناهي (ڪٿا اوپنشاد بيت II.iii.1)۔ ساڳي وقت، ڪرشن ٻڌائي ٿو ته اهو اشوتٿ وڻ نه ڪا پڇاڙي رکي ٿو نه شروعات نه ئي ڪا مستقل بيهڪ؛ ان جون پاڙون مٿي ۽ ٽاريون هيٺ آهن؛ ان جون ٽاريون گڻن سان پلجن ٿيون ۽ ان جون لاتعداد پاڙون عملن جي صورت ۾ انسانن جي دنيا ۾ پکڙجن ٿيون—۽ انهن کي "لا تعلق/ويراڳ" جي مضبوط هٿيار سان ڪٽي، اهڙي آسماني ماڳ جي تلاش ڪرڻ گهرجي جتان وري واپسي ناهي (ڀڳود گيتا XV.1-4)۔ پهريون تصور سيکاري ٿو ته اشوتٿ وڻ برهمن سان هڪجهڙو "حقيقي" آهي، تنهنڪري ان کي ڪٽي نٿو سگهجي؛ ٻيو تصور چوي ٿو ته اشوتٿ وڻ کي وجود سان هڪجهڙو "غير حقيقي" سمجهي، ان کي ڪٽڻ ضروري آهي۔

هندو قربانيءَ جي باهه (جهڙوڪ اگنيهوترا) ۾ استعمال ٿيندڙ "باهه جا ڪاٺ" (fire sticks) ۾ اشوتٿ وڻ جي سڪي ڪاٺ به شامل هوندي آهي۔

پوکي ۽ سنڀال
Ficus religiosa کي خاص وڻن واري نرسري ۾ سينگار لاءِ وڻ طور پوکيو ويندو آهي، ۽ گرم ۽ نيم-اڀرندي موسمن وارن علائقن ۾ باغن ۽ پارڪن ۾ لڳايو ويندو آهي۔ پِيپل وڻ هندستاني برصغير جو مقامي آهي ۽ گرم، نمي واري موسم ۾ چڱي طرح وڌي ٿو۔ ان کي مڪمل سج جي روشني پسند آهي ۽ اهو هر قسم جي مٽي ۾ وڌي سگهي ٿو، پر دوآبي/لوئم مٽي بهتر سمجهي وڃي ٿي۔ پوک وقت pH 7 يا ان کان گهٽ مٽي استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي۔  
اگرچه گملَي ۾ اندر به وڌڻ ممڪن آهي، پر هي ٻاهر وڌيڪ سٺو وڌي ٿو۔ ننڍي عمر ۾ پِيپل کي مناسب خوراڪ/سنڀال جي ضرورت هوندي آهي؛ ان کي پوري سج جي روشني ۽ صحيح پاڻي ڏيڻ لازمي آهي۔ مقدس انجير قدرتي طور سب-پهاڙي ٻيلن وارن علائقن ۾ به ملي ٿو۔ ٻين ڪيترن ئي Ficus وڻن وانگر، هي بونسائي تربيت لاءِ به موزون آهي۔

وچ اوڀر ۾ هن کي گهڻو ڪري ايونيو يا سڙڪ ڪناري واري وڻ طور پوکيو وڃي ٿو۔ فلپائن ۽ نيڪاراگوا ۾ هي نسل پارڪن ۾ ۽ سڙڪن ۽ فُٽ پاٿن سان گڏ پوکيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ پيراگوئي ۾ هي گهٽ اوچائي وارن ٻيلن ۾ ملي ٿو۔

ٿائيلينڊ ۾ โพ يا "Pho" وڻ هر هنڌ نظر اچن ٿا، پر واهٽن (مندرن) ۾ انهن کي وڏي عزت ڏني ويندي آهي؛ اهي اڪثر ڪيترن سؤ سالن جا هوندا آهن ۽ انهن جا ٿڙ  تائين ويڪرا ٿي سگهن ٿا۔ ٿائيلينڊ ۾ ٻين سڀني مقدس وڻن وانگر، انهن جي پاڙ واري حصي جي چوڌاري زعفراني ڪپڙو ٻڌو ويندو آهي۔ واهٽن ۾ بودهي وڻن سان لاڳاپيل هڪ ساليانو رسم "mai kam sii" ไม้คำ้ศริ خريد ڪرڻ آهي، جيڪي لٺين جهڙا "سپورٽ" هوندا آهن ۽ پکڙيل ٽارين هيٺ اهڙي نموني رکيا ويندا آهن ڄڻ انهن کي سهارو ڏئي رهيا هجن۔ ان خريداري مان ايندڙ رقم واهٽ جي خرچن لاءِ ڪم اچي ٿي، جيڪا ٿائي زندگيءَ جو مرڪزي حصو سمجهي وڃي ٿي۔

استعمال
Ficus religiosa کي روايتي طب ۾ لڳ ڀڳ پنجاهه قسمن جي بيمارين لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن ۾ دمہ (asthma)، ذيابطيس (diabetes)، دست (diarrhea)، مرگي (epilepsy)، معدي جا مسئلا، سوزشي بيماريون، ڇوت وارا ۽ جنسي عارضا شامل آهن۔

هن وڻ جو ٿڙ ڪڏهن ڪڏهن هاري زمين هموار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن۔ ٻج ڪٽڻ کان پوءِ، هن وڻ جو مستطيل ٿڙ ٽريڪٽر سان ڳنڍي زمين کي هموار (levelling) ڪيو ويندو آهي۔
```0

حياتياتي حملا آوري

گهڻن ايپي فائيٽڪ جنگلي انجيرن جي ابتڙ، جيڪي ٻاهرئين پاسي کان سهاري وڻ کي گهيري وٺن ٿا، F. religiosa جا ايپي فائيٽڪ ٻوٽا حقيقي "گلا گھوٽيندڙ" ناهن۔ ان جي بدران، انهن جون پاڙون سهاري وڻ جي ٿڙ ۾ گهڙي وڃن ٿيون ۽ وقت سان گڏ ان کي اندر کان ڦاڙي ڇڏين ٿيون۔  
Ficus religiosa کي Global Compendium of Weeds (Randall, 2012) طرفان "ماحولي جهنگلي ٻوٽو" يا "قدرتي بڻيل جهنگلي ٻوٽو" قرار ڏنو ويو آهي۔ هوائي ۾ ان جي حملا آوري بابت PIER پاران ڪيل جائزي ۾ هن کي 7 جو اعليٰ خطري وارو اسڪو ر ڏنو ويو آهي۔  
اهڙو اعليٰ اسڪو ر ظاهر ڪري ٿو ته مناسب موسمي علائقن ۾ هي وڏو نقصانڪار ٻوٽو بڻجي سگهي ٿو۔ ان جي حملا آوري جا اهم سبب آهن: تيز واڌ، مختلف موسمن ۽ مٽين کي برداشت ڪرڻ، 3٬000 سالن کان وڌيڪ ڄاڻايل عمر، ۽ دم گھوٽيندڙ واڌ جو انداز، ڇو⁠تہ هي اڪثر ايپي فائيٽ طور زندگي شروع ڪري ٿو۔

 حوالا