سنڌو درياھ

سنڌو درياءَ (Indus River) جي قدامت حضرت انسان جي پيدائش کان گهڻو آڳاٽي آهي. سنڌو درياءَ کي تاريخ ۾ ڪيترن ئي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي. ”اباسين“، ”سپت سنڌو“، ”مهراڻ“ ، ”انڊس“ وغيره سنڌو درياءَ جا مختلف نالا آهن. سنڌوءَ جو ذڪر قديم ھندو ويدن ۽ پستڪن ۾ ملي ٿو. دنيا جي انهن قديم ويدن کي سنڌوءَ جي ڪنارن تي تخليق ڪيو. رگ ويد توڙي ٻين ويدن ۾ سنڌوءَ جي ساراهه ۾ ڀڄڻ چيل آهن. تاريخن ۾ اچي ٿو ته سنڌ توڙي هند تي اهي نالا سنڌو درياءَ جي ڪري پيا. سنڌوندي دنيا جي وڏين ندين مان سترهين نمبر تي آهي.


ايشيا جو هڪ اهم بين الاقوامي سرحدن مان گذرندڙ  درياهه آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هماليائي درياهي نظام جو حصو آهي. سنڌو درياهه جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ  آهي. هي درياهه چين جي اولهندي حصي ۾ جنم وٺي ٿو، جتي ان کي سينگهي زانگبو (Sengge Zangbo) سڏيو وڃي ٿو. اتان هي درياهه تڪراري ڪشمير علائقي مان وهندي، پهريان ڀارت جي انتظام هيٺ لداخ مان، پوءِ پاڪستان جي انتظام هيٺ گلگت-بلتستان مان گذري ٿوننگا پربت جي عظيم جبلستان (massif) وٽ سنڌو درياهه اوچتو کاٻي طرف مُڙي ٿو ۽ پوءِ پاڪستان جي اندر ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اولهه طرف وهڻ لڳي ٿو. آخرڪار، هي درياهه ٻن شاخن ۾ ورهائجي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جنهن جو مکيه وهڪرو ڪراچي جي ويجهو سمنڊ سان ملي ٿو.. سنڌو درياهه جو ڪُل نيڪاس وارو علائقو (drainage area) لڳ ڀڳ  آهي، جڏهن ته ان جو ساليانو وهڪرو تقريباً  آهي، جنهن ڪري اهو دنيا جي پنجاهه وڏن دريائن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.
سنڌو درياهه جون اهم ڀرتي ڪندڙ ندين ۾ لداخ ۾ کاٻي ڪناري تي زنسڪار ندي شامل آهي، جڏهن ته ميدانن ۾ کاٻي ڪناري تي پنجناد ندي شامل آهي، جيڪا پنجاب جي پنج ندين—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج.جي سنگم سان ٺهي ٿي. ساڄي ڪناري کان سنڌو ۾ شامل ٿيندڙ اهم ندين ۾ شيوڪ، گلگت، ڪابل، ڪرّم ۽ گومل شامل آهن. هي درياهه هماليه، قراقرم ۽ هندوڪش جبلن مان نڪرندڙ گليشيئرن ۽ وهڪرن سان ڀرجي ٿو، ۽ معتدل ٻيلن، زرعي ميدانن ۽ سُڪل (arid) علائقن جي حياتياتي نظام کي سهارو ڏئي ٿو. جيولوجيڪل طور، سنڌو درياهه جو مٿيون حصو ۽ ان جي اوڀر طرف برهماپترا (يارلنگ زانگبو) جي وهڪرن سان گڏ انڊس–يارلنگ سُوچر زون تي واقع آهي، جيڪو اُن حد کي ظاهر ڪري ٿو جتي لڳ ڀڳ 50 ملين سال اڳ ڀارتي پليٽ، يوريشيائي پليٽ سان ٽڪرائي هئي. اهي ٻئي درياهه هماليه جبلستان جي اوڀر ۽ اولهه حدن کي بيان ڪن ٿا.
تاريخي لحاظ کان، سنڌو درياهه انساني تهذيب لاءِ انتهائي اهم رهيو آهي. ٽئين هزار سال ق.م ۾ هتي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب اڀري، جيڪا ڪانسي دور جي وڏين شهري تهذيبن مان هڪ هئي. ٻئي هزار سال ق.م ۾، پنجاب علائقو رگ ويد ۾ سپت سنڌو ۽ اوستا ۾ هپت هندو جي نالي سان ذڪر ٿيل آهي، جن ٻنهي جو مطلب “ست درياهه” آهي. قديم تاريخي رياستن جهڙوڪ گندھارا ۽ سنڌو-ساويرا به سنڌو ماٿريءَ ۾ قائم ٿيون. قديم مغربي دنيا کي سنڌو درياهه جي ڄاڻ تڏهن ملي، جڏهن فارسي بادشاهه دارا اعظم پنهنجي يوناني ملازم اسڪائلاڪس آف ڪيريئنڊا کي لڳ ڀڳ  ۾ سنڌو درياهه جي جاچ لاءِ موڪليو.

 نالا، سڃاڻپ ۽ تاريخي تصور 
اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان ”پراچين“، هندو ”سنڌو ديس“، عرب جاگرافيدان مهراڻ ۽ سنڌ جا رهواسي پڻ ”سنڌوديس“ جي نالي سان سڏيندا آيا آهن. قديم دور ۾ سنڌ جون حدون ”اتر ڏي بهاولپور جو علائقو، ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ، اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ ۽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون.“
 وهڪرو، رخ ۽ جاگرافيائي رستو 

هڪ ڊگهي عرصي تائين سنڌو درياهه بابت تحقيق  مانسروور ڍنڍ (Lake Manasarovar) تائين محدود سمجهي ويندي رهي. پر 1811ع ۾ وليم مورڪرافٽ (William Moorcroft) هن علائقي جو دورو ڪري اها ڄاڻ ڏني ته سنڌو درياهه جو اصل آغاز واريو ھنڌ مانسروور ڍنڍ نه، پر اهي نديون آهن جيڪي ڏکڻ طرف کان اچي هن ڍنڍ ۾ شامل ٿين ٿيون. انهيءَ نظريي جي بنياد تي وڌيڪ تحقيق ڪندي، سوين هيڊن (Sven Hedin) 1907ع ۾ مانسروور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر مٿي سنگي ڪباب يا سينگي ڪباب جي علائقي تائين پهتو. هتي وهندڙ  گارتنگ يا گارتانگ ندي مانسروور ڍنڍ کي پاڻي فراهم ڪري ٿي. ان ڪري گارتنگ ندي کي سنڌو درياهه جو اصل سرچشمو قرار ڏنو وڃي ٿو.
سنگي ڪباب جو مطلب آهي ”شينھن جو منهن“. انهيءَ مناسبت سان سنڌو درياهه کي ”شير درياهه“ پڻ چيو ويندو آهي۔
گارتنگ ندي اتر اولهه طرف کان اچي مانسروور ڍنڍ۾ ڇوڙ ڪري ٿي، جتان سنڌو درياهه لداخ جي طرف پنهنجو سفر شروع ڪري ٿو. درياهه جي اتر ۾ قراقرم ۽ ڏکڻ ۾ هماليه جبلن جون قطارون جبلن جا سلسلا واقع آهن. نيبرا وادي وٽ سياچن گليشيئر جي پاڻيءَ مان ٺهندڙ نيبرا ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. هتي تائين درياهه جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 450 ڪلوميٽر ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌو درياهه پاڪستاني علائقي بلتستان ۾ داخل ٿئي ٿو.
پاڪستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سڀ کان پهرين شيوڪ ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اڳتي، اسڪردو شهر ڀرسان شيگر ندي سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان پوءِ هندوڪش جبلن جي ڇانوَ هيٺ گلگت ندي  ۽ پوءِ نانگا پربت کان ايندڙ استور ندي  سنڌوءَ ۾ شامل ٿين ٿيون.
جڏهن سنڌو درياهه اوچن جبلن مان لهي ميداني علائقن ۾ داخل ٿئي ٿو ته تربيلا جي مقام تي هڪ وڏو بند (ڊيم) ٺاهي ان کي ذخيري ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن کي تربيلا ڊيم سڏيو وڃي ٿو. ٿورو اڳتي، آٽڪ وٽ جرنيلي سڙڪ جي قريب ڪابل درياءَ سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿو.
سنڌو درياهه پوٺوهاري پهاڙي علائقي مان گذرندي ڪالاباغ تائين پهچي ٿو، جتي ان جو پهاڙي سفر ختم ٿي ميداني سفر شروع ٿئي ٿو. ڪالاباغ وٽ ئي سوان ندي سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان اڳتي اولهه طرف کان ايندڙ ڪرم ندي ۽ پوءِ سليمان جبلن مان ايندڙ گومل ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.
مظفرڳڙھ کان اڳتي پنجند جي مقام تي پنجاب جا پنجئي وڏا درياھ ــ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس ــ گڏ ٿي سنڌو درياهه ۾ شامل ٿين ٿا.
گڊو کان پوءِ سنڌو درياهه ڏکڻ طرف وهي ٿو، [[سکر[] شهر جي وچ مان گذري، لاڙڪاڻو ۽ موئن جو دڙو جي اوڀر کان ٿيندو، سيوهڻ جي پهاڙين تائين پهچي ٿو. پوءِ حيدرآباد ڀرسان لنگهي، ٺٽو جي اوڀر کان ٿيندو ڪيٽي بندر وٽ ڪيترين ئي ننڍين شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿوسندھو دريا جون قديم گذرگاهون، پروفيسر شير خان سيلرو

سنڌوندي کي ”مٺو سمنڊ“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي. سنڌوندي ”بکر (سکر) ۽ روهڙيءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي.“ سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي سنڌ جي مختلف حصن کي سرسبز ۽ آباد ڪن ٿا. سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ حيدرآباد تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي. سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ۾ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي.

 موسمي چاڙهه، گهٽتائي ۽ هائيڊرولاجي 
سنڌو درياءَ جي اترئين علائقن ۾ جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان ۾ چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ ۾ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو ۽ نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو.

 قديم بندرگاهه ۽ ڊيلٽا جي فطري اهميت 
سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور، بلري، منصوره، منجابري، نيرون ۽ رابيل وغيره هئا. سنڌوءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن.
 ڊيگهه، ماخذ ۽ وهڪرو (تفصيلي رستو) 

سنڌو ندي (Indus River) دنيا جي وڏين ۽ تاريخي ندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ 1800 ميل بيان ڪئي وڃي ٿي. هن نديءَ جو ماخذ هماليه جبلستان ۾ واقع سنگي ڪباب جي برفاني ڌارا آهي، جيڪو ٿٻيٽ (تبت) جي علائقي ۾ منسرور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري واقع آهي. سنگي ڪباب مان نڪرندڙ هي برفاني وهڪرو آهستي آهستي هڪ عظيم درياهي نظام جي صورت اختيار ڪري ٿو.
سنڌو ندي پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ والاريل ڪشمير مان گذري ٿي، جتان اها آزاد ڪشمير ۾ داخل ٿئي ٿي، پوءِ خيبر پختون خواهه ۽ پنجاب جي علائقن مان وهي ٿي. پنجاب ۾ هي ندي اهم ڀرتي ڪندڙ ندين—جهڙوڪ جهلم، چناب، راوي ۽ ستلج—جو پاڻي پاڻ ۾ سمائي ٿي، جنهن کان پوءِ پنهنجي مڪمل قوت سان ڏکڻ طرف وڌي ٿي. سنڌو ندي سنڌ صوبي ۾ ڪشمور وٽان داخل ٿئي ٿي ۽ صوبي جي زرخيز ميدانن کي سرسبز ۽ آباد ڪندي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي.
سنڌو سڀيتا جي قديم تهذيبي دور ۾، موجوده سنڌ جي حدن اندر سنڌو ندي هڪ کان وڌيڪ شاخن ۾ وهندي هئي. ان دور ۾ نديءَ جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهي، لوهم جو دڙو، لوهري ۽ آمري جي ڀرسان لنگهي، حيدرآباد جي علائقي مان گذرندي سڌي طرح سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي. ساڳئي وقت هاڪڙو درياهه کي به سنڌو ندي مان پاڻي ٻن اهم هنڌن تان ملندو هو: هڪ ڪشمور واري شاخ مان ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان. هي درياهي ورهاست ۽ شاخن جو نظام سنڌو ماٿريءَ جي زرعي، معاشي ۽ شهري ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو
{Citation |title=سنڌو سڀيتا جي اوسر (رڪ سنڌي)  سنڌ سلامت ڪتاب گهر|url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |accessdate=2016-09-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288|url= }}

تصغیر|500px|1861 ۾ تيار ڪيل درياء سنڌ مٿان اٽڪ جي مقام لڳ ٻيڙين واري پل۔

 سنڌو درياءَ جي سڀيتا ۽ قديم شاخون 
سنڌو سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي دؤر ۾ موجوده سنڌ ۾ سنڌو ندي ٻن حصن ۾ وهندي هئي. ان جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهندي لوهم جو دڙي، لوهري، آمري جي ڀرسان لنگهندي، حيدرآباد وٽان ٿيندي وڃي سمنڊ ۾ پوندي هئي. هاڪڙو کي سنڌوندي مان پاڻي ٻن هنڌن تان ملندو هو. هڪ ڪشمور واري شاخ ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان.

. 
 جديد دور: بئراج/ڊيم، ٻيلا، ڊيلٽا ۽ سماجي اثر 
سنڌوجو قديم دور وارو عروج مختلف بئراجن ۽ ڊيمن اڏجڻ سبب گهٽجي ويو آهي. جنهنڪري سنڌوءَ جي ٻنهي طرفن کان موجود ٻيلا پڻ پنهنجو جوڀن وڃائي ويٺا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ ڊيلٽائي علائقن جي سونهن کي پڻ ڪاپاري ڌڪ رسايو آهي. اتان جي انساني آبادي پڻ بحران جي وَر چڙهي پڪي جي علائقن ڏانهن تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪري رهي آهي. سامونڊي ويرن جي چاڙهه سبب تقريبن سموري ڊيلٽائي علائقي ۾ کارو پاڻي ڪاهجي پيو آهي. سنڌ صوبي م سنڌوندي جي ڊيگھ 750 ڪلوميٽر آھي.

سنڌو درياهه جا ڊيم

عالمي بئنڪ 1967ع  ۾ منصوبي جي منظوري ڏني، جڏهن ته 1968ع ۾ تربيلا ڊولپمينٽ فنڊ قائم ڪيو ويو. فرانس، اٽلي، برطانيا، ڪينيڊا ۽ ٻين ملڪن جي ڪمپنين گڏجي بند جي تعمير جو ڪم سنڀاليو. تربيلا بند 1971ع ۾ بنيادي طور مڪمل ٿيو، 1977ع ۾ ڪم شروع ڪيائين، ۽ 1984ع ۾ مڪمل گنجائش سان هلڻ لڳو. هي بند اڄ به پاڪستان لاءِ آبپاشي، بجلي پيداوار ۽ ٻوڏ جي ڪنٽرول ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

منفي اثر

[سنڌو]]جو قديم دور وارو عروج مختلف بئراجن ۽ ڊيمن اڏجڻ سبب گهٽجي ويو آهي. جنهنڪري سنڌوءَ جي ٻنهي طرفن کان موجود ٻيلا پڻ پنهنجو جوڀن وڃائي ويٺا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ ڊيلٽائي علائقن جي سونهن کي پڻ ڪاپاري ڌڪ رسايو آهي. اتان جي انساني آبادي پڻ بحران جي وَر چڙهي پڪي جي علائقن ڏانهن تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪري رهي آهي. سامونڊي ويرن جي چاڙهه سبب تقريبن سموري ڊيلٽائي علائقي ۾ کارو پاڻي ڪاهجي پيو آهي. سنڌ صوبي م سنڌوندي جي ڊيگھ 750 ڪلوميٽر آهي › resourcesPDFTandoallahyar resources reliefweb   .

ٻيلا ۽ دريائي جيوت

سنڌو ميدان ۾ درياهه کان پري نه، ڪنڊيدار وڻن جهڙوڪ ايڪيشيا، جهنگلي ٻوٽن ۽ جڙي ٻوٽين (جهڙوڪ پوپي، ويچ، ٿِسل ۽ چِڪ ويڊ) جا جهنگ ملن ٿا. درياهه جي ويجهو اوچي گھاس جا کليل علائقا آهن، جڏهن ته واهن ۽ نالن جي ڪنارن تي اڪثر تمر (tamarisk) جا وڻ ۽ گهاٽو جهنگ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بهرحال، ڪٿي به مڪمل قدرتي ٻيلو موجود ناهي.
سنڌو درياهه مڇين جي لحاظ کان وچولي درجي تائين مالا مال آهي. سڀ کان مشهور مڇي هلسا (hilsa) آهي، جيڪا درياهه ۾ ملندڙ سڀ کان اهم خوراڪي مڇي سمجهي وڃي ٿي. سنڌ ۾ ٺٽو، ڪوٽڙي ۽ سکر اهم مڇيگيري مرڪز آهن. سوات ۽ هزارا جي علائقن جي وچ ۾ درياهه ٽراوٽ مڇي لاءِ مشهور آهي. ڊيمن ۽ بئراجن جي ذخيرن ۾ مڇي پالڻ پڻ اهميت اختيار ڪري چڪو آهي.
سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي جانور پڻ رهن ٿا، جن ۾ مگرمڇ، گهڙيال (مگرمڇ جهڙا رينگڻ وارا جانور)، اژدها (پائيٿن) ۽ جهنگلي سؤر شامل آهن. سنڌو درياهه پاڻ به حياتياتي اهميت جو حامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو درياهي ڊالفن جو قدرتي مسڪن آهي. هي تازو پاڻيءَ ۾ رهندڙ ڊالفن شڪار، آلودگي ۽ ڊيمَن ۽ بيراجن جي تعمير سبب سخت خطري ۾ آهي، جنهن ڪري ان جي قدرتي رهائش گهڻي حد تائين متاثر ٿي آهي.سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي وٽ—سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ 150 ميل (240 ڪلوميٽر) تائين—ڪيتريون ئي سامونڊي ناريون ۽ گهٽ اوچائيءَ وارو سمنڊ موجود آهي. هي علائقو سامونڊي مڇين سان ڀرپور آهي، جن مان اهم شڪار پامفريٽ ۽ جهينگا (prawns) آهن، جيڪي نومبر کان مارچ تائين پڪڙيا وڃن ٿا. ڪراچي جي بندرگاهه ڀرسان هڪ جديد فِش هاربر تعمير ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌي ذخيريداري ۽ مارڪيٽنگ جون سهولتون موجود آهن. جهينگن جي برآمدي واپار ۾ واڌ ٿي آهي، ۽ سامونڊي مڇي پاڪستان جي مختلف حصن ۾ مارڪيٽ ڪئي وڃي ٿي.

 سنسڪرتي اصل، لفظي معنيٰ ۽ اصطلاحي تبديليون 
 سنڌو لفظ جو مطلب 

سنڌي مؤرخن مطابق سنسڪرت ۾ ”سنڌو“ جو بنيادي مطلب ”سمنڊ“ يا ”وڏو درياهه“ آهي.جي.ايم سيد مطابق آڳاٽي دور ۾ ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون سمجهيون وينديون هيون، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو رواجي ندين جي ڀيٽ ۾ تمام وڏي وهڪري واري ندي رهي آهي، تنهنڪري آڳاٽن لوڪن وٽ هن نالي جي چونڊ هڪ فطري ۽ معنوي جواز رکي ٿي. لفظ ”سنڌو“ بابت اٽيمولوجي (لفظي/ڌاتوي) تشريح ۾ ٻن راين جو ذڪر ملي ٿو: (1) سنسڪرت لفظ ”سيند“ (Sind) کي ڌاتو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”وهڻ“ آهي؛ (2) ٻي راءِ موجب ”سڌ“ (Sidh) کي ڌاتو قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”رکي وٺڻ“ يا ”بچاءُ ڪرڻ“ آهي. عالمن جي نظر ۾ پهريون مفهوم (وهڻ) وڌيڪ مناسب ۽ قابلِ قبول قرار ڏنو ويو آهي. تاريخي لسانيات ۾ اهو به بيان ڪيو وڃي ٿو ته قديم ايرانين وٽ ”سنڌو“ جو اچار ڦري ”هندو“ ٿيو، يعني ”س“ جي جاءِ تي ”هه“ اچي ويو. قديم ايراني، سنڌو ماٿري (سنڌ ۽ پنجاب) کان گهڻو پري نه ويا؛ انهن علائقن ۾ آرين کي رهندي ڏسي ”هندو-آسٿان“ جهڙا نالا رائج ٿيا، جيڪي پوءِ ارتقا ڪندي ”هندستان“ تائين پهتا. اهڙي ريت قديم ايرانين وسيلي قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ ملي، ۽ سڪندراعظم سان گڏ ايندڙ تاريخ نويسن سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن کي اچار ڦيرائي ”انڊو“ سڏيو ۽ سنڌونديءَ کي ”انڊوس“؛ پوءِ لئٽن ٻوليءَ ۾ اهي اچار ڦري ”انڊس“ ۽ ”انڊيا“ بڻجي ويا.
”سنڌو/هندو“ لفظ جو اصل مفهوم ”سنڌونديءَ جي ڪناري رهندڙ“ سان وابسته سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن⁠تہ ڪجهه تاريخدانن ان جي معنيٰ کي ڦيرائي ”ڪارو“ يا ”چور“ به ظاهر ڪيو آهي. ساڳيءَ طرح ”هندستان“ جو اصل مطلب ”سنڌوندي وارو ملڪ“ بيان ڪيو وڃي ٿو؛ پر پوءِ جڏهن مسلمانن جون حڪومتون قائم ٿيون ته ڪيترن علائقن ۾ ”هندستان“ جو مفهومي استعمال ڦري ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“ جهڙي اصطلاحي معنيٰ ڏانهن به ويو. اهڙي طرح وقت سان گڏ ڪيترن لفظن جا اصل مطلب ڪمزور پيا ۽ نوان مفاهيم رائج ٿيندا ويا؛ ۽ عربن کي ”هند“ بابت ڄاڻ پڻ قديم ايرانين جي معرفت پهتي.  محمد اسماعيل عرساڻي مطابق تاريخي طور سنڌو نديءَ کي اڳي ”مهراڻ“ جي نالي سان به سڏيو ويندو هو، جيڪو نالو سٿين يا تاتارين ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ ”مهارڻو“ لفظ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ”مها“ جي معنيٰ وڏو، ۽ ”ارڻو“ جي معنيٰ جل يا سمنڊ آهي، يعني ”وڏو سمنڊ“. عام طور سمنڊ جو پاڻي کارو هوندو آهي، پر سنڌو نديءَ جو پاڻي مٺو رهيو آهي، جنهن سبب هن نديءَ لاءِ ”مهراڻ“ جو نالو رائج ٿيو.

 لسانياتي/اصطلاحي بحث 
ڀاشا ۾ شبدن  جو ارٿ ھجي ٿو ۽ شبد پنهنجي سنسڪرتي سان جُڙيل ھجن ٿا. اسان جي مُوڙھ مَتِيَن توپ دانشورن کي ڪير سمجھائي جن سنڌو ندي (Sindhu Nadi/ Indus river) کي پِيءُ يا ديوتا سڏڻ شروع ڪيو آهن.  سنڌو ندي ماءُ يا ديوي ٿي سگهي ٿي، پيءُ يا ديوتا نه. اھا ڀرانتي رڳو ان ڪري ٿي آهي ته سنڌي ڀاشا ۾ سنڌو ھڪ نَدِي آهي ۽ نَدِي شبد استريلنگ (مونث) آهي. دريا فارسي شبد آهي ۽ پُلنگ (مذڪر) آهي. تنهن ڪري سنڌو کي دريا جي بدران سنڌو ندي چوڻ کپي.
 تاريخي وهڪري جي تبديليون ۽ شهري اثر 

 سنڌو جي وهڪري جي تبديلي 

سنڌو، حيدرآباد جي اوسي پاسي گذريل صديءَ جي پوئين اڌ ۾ رسي آهي. سڪندر جي حملي کان هزار سال پوءِ، جڏهن عربن سنڌ کي فتح ڪيو، ته سنڌو ان وقت گهڻو اوڀر طرف ڇوڙ واري علائقي جي مٿيئن راڄڌاني ڀرسان وهندي هئي. ميان غلام محمد ڪلهوڙي جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن، تن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري جي تبديلي اهم آهي. جيڪا 59 – 1758ع ۾ آئي. اڳين صدي دوران سنڌوءَ درياهه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي پورو هڪ سئو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو، ۽ ساڳئي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سُڪي ويو، جيڪو سنڌو جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو. سنڌو درياهه پنجويهه ڊگريون، ۽ چاليهه فوٽ ڊگهائي ۽ اٺهٺ ڊگريون ۽ ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري، اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ۽ ڏکڻ – اوڀر  ڏانهن وهندڙ اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو. رخ بدلائڻ کان اڳ ۾ نصرپور واري وهڪري ۾ ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو ۽ نيٺ بند ٿي ويو. انهي ڏس ۾ سر رچرڊ برٽن پنهنجي ڪتاب هسٽري آف سنڌ ۾ لکي ٿو ته: ” سنڌو درياهه جي درياهي وهڪري جي تبديلي بابت جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙيءَ کان پڇيم، تڏهن وراڻيائين ته ”سندس پيءُ جي ڏينهن ۾ گدو بندر ڪوٽڙي جي سامهون درياهه تانگهو ٿي ويندو هو.“ ڪئپٽن برٽن کي هي ڄاڻ 1884ع ۾ ملي. انهي ڳالهه جي ليکي سان اُن جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو. لڳي ٿو ته ان زماني ۾ نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سُڪندو پئي ويو ۽ اولهه واري نئين وهڪري ۾ هوريا هوريان پاڻي وڌيو پئي. تنهنڪري امڪان آهي، ته ڪنهن موسم ۾ درياهه تانگهو ٿي ويندو هوندو ۽ پوڙهيءَ جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهيهسٽري آف سنڌ؛ ليکڪ: رچرڊ برٽن. 
هن وڏي تبديليءَ سنڌو درياهه کي، اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي ۾ آڻي بيهاريو. سندس ڇڏيل ۽ هاڻوڪي وهڪري جي وچ ۾ ستر ملين جي وٿي آهي. تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ ۾ پيو آهي. مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو ۽ لهوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي.
ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ جي ڪري، سندس پاڻي تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو، پر ڦليلي ڦاٽ جي پاڻي ان برپٽ واري جُوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو. هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڏهه ميل اُتر سنڌوءَ مان ڇڄندي هئي ۽ گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي سنڌو جو پراڻو پيٽ اُڪري، وڃي ريڻ واري ڇڏيل وهڪري ۾ پوندي هئي ۽ ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين اُن جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي. جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياهه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو، اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي. ڇو ته وهڪرو درياهه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪٿي به سنڌو سان ڪونه ٿو ملي. جڏهن ته وچ تي ڪٿي کيس گونيءَ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو. سندس روپ آبپاشيءَ جي هڪ وڏي واهه جهڙو هوندو آهي.
ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي رڳو ڦليلي جي هتان وهڻ ڪارڻ حيدرآباد جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو. انهي کان اڳ ۾ هن 60- 1762ع ۾ شاهپور جو بنياد رکيو هو. کيس اهو خيال هوندو هو، ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي، جتي درياهه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي.  سندس ڀاءُ مرادياب خان، مراد آباد نالي هڪ راڄڌاني جو بنياد رکيو هو، پر درياهه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو، تنهنڪري کيس ڊپ  ٿي بيٺو. هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهُرجي. مٿيون مراد آباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو، جيڪو 57- 1756ع واري ٻوڏ ۾ لڙهي ويو. مرادياب خان ۽ سندس ٻن پُٽن ٻيڙي ۾ چڙهي نڪري جان بچائي هئي. پوءِ اُتر ۾ سڪرنڊ جي پرڳڻي ۾ وڃي نئين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين. جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو. امڪان اُهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي ۾ وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي، يا ٿي سگهي ٿو، ته هن وڏي ٻوڏ ڪري مٿيون درياهي تبديليون اچي ويون هيون.
عطا محمد ڀنڀرو، تيرون ڪوٽ ۽ مورخن جا مونجهار ۾ لکي ٿو ته نيرون (حيدرآباد) جي ماڳن وٽ ڪونه هو، ڇو ته حيدرآباد وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه ۾ آهي، ۽ حيدرآباد ۽ نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو. جيڪو 1758ع کان اڳ جو وهڪرو هجي. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي، ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو، جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت ۾ وهندو هو، جن مان اولاهين کي ڪلري ۽ اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا. جنرل هيگ جي نقشن ۾ ديبل بندر، ڪلري- بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي

درياهي حوض (River Basin)


سنڌو درياهي نظام سنڌو درياهه ۽ ان جي وڏين ڀرتي ڪندڙ ندين تي مشتمل آهي، جن ۾ ساڄي ڪناري کان ڪابل ندي ۽ ڪرم ندي، جڏهن ⁠تہ کاٻي ڪناري کان راوي ندي، جھلم ندي، چناب ندي، ستلج  ندي ۽ بياس ندي شامل آهن. ساڄي ڪناري واريون نديون (ڪابل ۽ ڪُرّم) سنڌو سان جبلن مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير بعد ملي وڃن ٿيون، جڏهن⁠ تہ کاٻي ڪناري واريون نديون هيٺئين ميداني علائقن ۾ سنڌو سان سنگم ڪن ٿيون. بياس درياھ مڪمل طور ڀارت ۾ واقع آهي، جڏهن ⁠تہ راوي ۽ ستلج جا مٿيان وهڪرا به ڀارت ۾ آهن؛ ان جي ابتڙ، چناب ۽ جهلم جا وڏا حصا تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ واقع آهن. سڄي سنڌو درياهي حوض جو ڪُل رقبو لڳ ڀڳ 384,000 چورس ميل آهي، جنهن مان تقريباً 204,000 چورس ميل پاڪستان ۾ واقع آهي. ان کان علاوه لڳ ڀڳ 29,000 چورس ميل اهڙو علائقو پڻ آهي جيڪو جغرافيائي طور سنڌو حوض کان ٻاهر آهي، پر پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن ۽ آبپاشيءَ لاءِ سنڌو درياهي نظام تي ڀاڙيندو آهي.
سنڌو جي پاڻيءَ کان سواءِ پاڪستان ۾ زراعت انتهائي غير يقيني ٿئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ۾ قدرتي برسات تمام محدود آهي. اڄ به، جڏهن پاڪستان تيزيءَ سان صنعتي ترقي ڪري رهيو آهي، پاڻيءَ جا وسيلا اهم حيثيت رکن ٿا، ڇو⁠تہ ملڪ جي صنعتن جو وڏو حصو زرعي پيداوار کي خام مال طور استعمال ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سنڌو حوض جو تقريباً سڄو علائقو سالياني طور 15 انچن کان گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو؛ ان مان لڳ ڀڳ 60٪ علائقو 10 انچن کان گهٽ ۽ تقريباً 16٪ علائقو 5 انچن کان به گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو. برسات سڄي سال ۾ يڪسان نه پوي ٿي، بلڪه اها گهڻي ڀاڱي مانسون جي موسم دوران مرڪوز رهي ٿي
.

سنڌو درياء کي ڀريندڙ نديون

+ سنڌو درياهه جون ساڄي ۽ کاٻي ڪناري جون ڀرتي ڪندڙ نديوُن ساڄي ڪناري جون ڀرتي ڪندڙ نديوُن (Right Bank) کاٻي ڪناري جون ڀرتي ڪندڙ نديوُن (Left Bank) نمبر  ندي نمبر  ندي 1  گار درياهه 1  زن اسڪر درياهه 2  درياءِ شيوڪ 2  درياءِ جهلم 3  درياءِ هنزا 3  درياءِ چناب 4  درياءِ گلگت 4  درياءِ راوي 5  درياءِ استور 5  درياءِ بياس 6  درياءِ ڪابل 6  درياءِ ستلج 7  درياءِ سوات 7  پنجند 8  درياءِ چترال 8  درياءِ سرو 9  درياءِ ڪرم      10  درياءِ گومل      11  درياءِ سوان      12  درياءِ ژوب     

ساڄي ڪناري جون نديوُن گهڻو ڪري هندوڪش، قراقرم ۽ سليمان جبلن مان نڪري سنڌو ۾ شامل ٿين ٿيون. کاٻي ڪناري جون نديوُن بنيادي طور پنجاب جي پنجن دريائن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. درياءِ چترال ۽ درياءِ سوات عملي طور درياءِ ڪابل وسيلي سنڌو ۾ شامل ٿين ٿا، پر هائڊروگرافڪ نظام ۾ انهن کي سنڌو ساڄي ڪپ واري دريائي ٽربييوٽرين. ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.

 انڊس ٽڪور (ڊيلٽا)



ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا (Indus delta) جيڪو ڪنهن زماني ۾ جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي. سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين، سنڌ ۽ پري پري جي ملڪن مصر، حجاز، سمير، ايران، اوڀر آفريڪا، مها راشٽر، شريلنڪا ۽ چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي.
انڊس ڊيلٽا جي هاڻوڪي زميني پٽي 16,000 چورس ميل يعني 41,440 چورس ڪلوميٽرز جي رقبي تائين پکڙيل آهي. ڊيلٽا جي هيءَ پٽي سمنڊ سان 130 ميل يعني 210 ڪلوميٽرز تائين پکڙي پئي آهي.
سنڌو دريا 3000 ڪلوميٽر جو سفر ڪندي ڏکڻ سنڌ تائين اچي ٿو، پر اها ٻي ڳالهه ته هاڻي سنڌو درياءَ ۾ رڳو 350 ملين ايڪڙ فٽ (ايم اي ايف) پاڻي اچي ٿو{{بربادی انڈس ڈیلٹا کا مقدر کیوں بنی؟ - Pakistan - Dawn News}}.

 مذهبي ۽ ادبي حوالا 

 رگ ويد ۾ سنڌو ندي شڪتيءَ جو ذڪر 
رگوید جو ھي منتر، سنڌو ندي شڪتي بيان ڪري ٿو؛
سنسڪرت ۾؛

'

گيلري، عڪسبندي

 پڻ ڏسو 

 سنڌو ٽِڪور
 وادي سنڌ جي تهذيب

حوالا

زمرو:سنڌ
زمرو:دریاھہ ۽ نديون
زمرو:سنڌ جي تاريخ
زمرو:سنڌ جي جاگرافي
زمرو:پاڪستان جا دریاھہ
زمرو:ايشيا جي جاگرافي
زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب
زمرو:پاڪستان جي جاگرافي
زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي