ڪراچي

ڪراچي  پاڪستان جي صوبي سنڌ جي گاديءَ جو شهر ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر آھي. دنيا جو 12هون وڏو شهر آهي، جنهن جي آبادي ٻه ڪروڙ (20 ملين) کان مٿي آهي. اهو ملڪ جي ڏاکڻي ڪناري تي عربي سمنڊ جي ساحل تي واقع آهي ۽ اڳ ۾ پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ هو. بيٽا-گلوبل سٽي جي طور تي درجه بندي، اهو پاڪستان جو وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي، جنهن جي اندازي مطابق جی ڈی پی 200 بلين يو ايس ڊالرز (PPP) سال 2021ع تائين آهي. ڪراچي هڪ ميٽروپوليٽن شهر آهي ۽ سمجهيو وڃي ٿو پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ کاسموپوليٽن شهر، ۽ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ لساني، نسلي ۽ مذهبي طور تي متنوع علائقو، انهي سان گڏ ملڪ جي ترقي يافته شهرن مان هڪ آهي. ڪراچيءَ جي رهواسين کي ڪراچيائيٽ بہ سڏيو ويندو آهي. اھو آبادي جي لحاظ کان دنیا جوٻارهون نمبر وڏو شھر آھي.

هي علائقو هزارن سالن کان آباد آهي، پر هن شهر کي باضابطه طور تي قلعي بند ڳوٺ "ڪولاچي" طور تازو سال 1729ع ۾ قائم ڪيو ويو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اچڻ سان آباديءَ جي اهميت تمام گهڻي وڌي وئي. برطانوي انتظاميه شهر کي هڪ وڏي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ ۽ ان کي برصغير ​​هندستان جي وسيع ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍڻ لاءِ اهم منصوبن تي ڪم شروع ڪيو. سال 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ وقت، هي شهر سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو، جنهن جي آبادي اندازاً 4,00,000 هئي. ان کان پوء، شهر آبادي ۽ ڊيموگرافي ۾ هڪ ڊرامائي تبديلي جو تجربو ڪيو هندستان مان سوين هزارين مسلمان مهاجرن (مهاجر) جي آمد سان، ان سان گڏ ان جي هندو رهاڪن جي وڏي لڏپلاڻ سان. شهر پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ تيزيءَ سان معاشي ترقي ڪئي، سڄي ملڪ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن مان لڏپلاڻ ڪندڙن کي راغب ڪيو. پاڪستان جي سال 2023ع جي مردم شماري مطابق ڪراچي جي ڪل آبادي ٻه ڪروڙ ٽي لک (20.3 ملين) هئي. ڪراچي دنيا جي تيز ترين وڌندڙ شهرن مان هڪ آهي ۽ پاڪستان ۾ تقريبن هر نسلي گروهه جي نمائندگي ڪندڙ اهم برادريون آهن. ڪراچي ۾ 20 لک کان وڌيڪ بنگالي مهاجر، 10 لک افغان پناهگير ۽ ميانمار کان 4,00,000 روهنگيا آهن. 

ڪراچي هاڻي پاڪستان جو اهم صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي. شهر جي هڪ رسمي معيشت آهي جيڪا سال 2021ع تائين 190 بلين يو ايس ڊالر جي آهي، جيڪا ملڪ ۾ سڀ کان وڏي آهي. ڪراچي پاڪستان جي ٽيڪس روينيو جو 35 سيڪڙو گڏ ڪري ٿو ۽ پاڪستان جي پوري جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. پاڪستاني صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ڪراچي مان ٿئي ٿو، جڏهن ته ڪراچي جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو هٿ ڪن ٿيون. پاڪستان ۾ هلندڙ تقريبن 90 سيڪڙو ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز ۽ 100 سيڪڙو بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهن. اهو پڻ هڪ ٽرانسپورٽ مرکز (Hub) طور ڪم ڪري ٿو ۽ پاڪستان جي ٻن وڏين بندرگاهن تي مشتمل آهي، ڪراچي جي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم، گڏوگڏ پاڪستان جو مصروف ترين ايئرپورٽ، جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ. ڪراچي کي پاڪستان جي فيشن جي گاديءَ جو هنڌ پڻ سمجهيو ويندو آهي، ۽ سال 2009ع کان وٺي سالياني ڪراچي فيشن ويڪ جي ميزباني ڪري رهيو آهي.

سال 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ”روشنيءَ جو شهر“ جي نالي سان مشهور رات جي زندگي جي ڪري، ڪراچيءَ کي 1980ع جي ڏهاڪي ۾ سوويت-افغان جنگ دوران هٿيارن جي وڏي پئماني تي آمد سان، 1980ع جي ڏهاڪي ۾ سخت نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تڪرارن جي ور چڙهي ويو. هي شهر پرتشدد ڏوهن جي اعليٰ شرحن جي ڪري مشهور ٿي چڪو هو، پر پاڪستان رينجرز پاران سال 2013ع ۾ شروع ڪيل، ايم ڪيو ايم جي سياسي جماعت ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف ڪريڪ ڊائون آپريشن کانپوءِ رڪارڊ ٿيل ڏوهن ۾ تيزي سان گهٽتائي آئي. آپريشن جي نتيجي ۾، ڪراچي سال 2014ع ۾ ڏوهن جي لحاظ کان دنيا جي 6هين خطرناڪ ترين شهر مان سال 2022ع تائين 128هين نمبر تي اچي ويو.

 تفصيلي تعارف 

ڪراچي 52´ 24° اتر ۽ 03´ 67° اوڀر تي واقع آهي. ھن جو شمار بيٽا ورلڊ سٽي  ۾ ٿئي ٿو.  شھر پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالياتي مرڪز آھي  ء پاڪستان جو ڪاسموپوليٽن شھر آھي.  ڪراچي دنيا جو ٻارهون وڏو شھر آھي.List of cities proper by population - Wikipedia ڪراچي پاڪستان جي صوبي سنڌ جو گادي جو ھنڌ آھي. ڪراچي شهر عربي سمنڊ جي ساحل تي سنڌو ٽڪور جي اتر اولهه ۾ قائم آهي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي بندرگاھ ۽ ھوائي اڏو بہ ڪراچي ۾ قائم آھي۔ ڪراچي سال 1947ع کان 1960ع تائين پاڪستان جي گاديء جو ھنڌ بہ رھيو. ڪراچي شھر نه رڳو سنڌ جو ڪاروباري مرڪز آهي، پر هن خطي جو هڪ اهم بندر پڻ آهي.

هاڻوڪي ڪراچي جي جڳهه تي واقع قديم ماهي گيرن جي بستين مان هڪ جو نالو ڪولاچي جو ڳوٺ هيو. انگريزن اڻويهين صدي ۾ هن شهر جي تعمير و ترقي جا بنيادَ وڌا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي جي وقت ڪراچی کي نيئن ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو. ان ڪارڻ شهر ۾ لکين مهاجر اچي آباد ٿيا. پاڪستان جي گاديء جو هنڌ ۽ بين الاقوامي بندرگاھ هئڻ جي ڪارڻ شهر ۾ صنعتي سرگرميون ٻين شهرن کان پهريان شروع ٿي ويون. 1959ع ۾ پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ اسلام آباد نئيو ويو پر ڪراچي جي آبادي ۽ معيشت ۾ ترقی جي رفتار گهٽ ناهي ٿي۔ سڄي پاڪستان مان ماڻهون روزگار جي ڳولا ۾ ڪراچي ايندا آهن ۽ ان جي ڪارڻ هتي مختلف مذهبي، نسلي ۽ لساني گروھ آباد آهن. ڪراچي کي ان ڪري  مِنِي پاڪستان يا ننڍو پاڪستان بہ چيو ويندو آهي. هن شهر ۾ مختلف گروهن جي پاڻ ۾ ڇڪتاڻ جي ڪارڻ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪن ۾ ڪراچي لساني فسادن، تشدد ۽ دهشتگردي جو شڪار رهيو. بگڙندڙ حالتن کي سنڀالڻ جي لاء پاڪ فوج کي به ڪراچی ۾ مداخلت ڪرڻي پئي. ايڪويهين صدي ۾ تيز قومي معاشي ترقي سان گڏ و گڏ ڪراچي جي حالتن ۾ تمام گهڻي تبديلي آئي آهي. ڪراچي جي امن جي صورتحال اڳي کان بهتر ٿي آهي ۽ شهر ۾ مختلف شعبن ۾ ترقي جي رفتار ۾ سٺو واڌارو آيو آهي. ڪراچي سنڌو درياءَ جي ڪناري جي اترين حد تي آهي. شهر هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اڏيل آهي.

نالو
جديد ڪراچيءَ جو بنياد سال 1729ع ۾ ڪلهوڙي خاندان جي دور ۾ "ڪولاچي جو  ڳوٺ" جي آباديءَ طور رکيو ويو. چيو وڃي ٿو ته نئين بستيءَ جو نالو مائي ڪولاچي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن جي پٽ چيو وڃي ٿو ته هن ڳوٺ ۾ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جڏهن ته هن جا وڏا ڀائر اڳ ۾ ئي مارجي ويا هئا. نالو ڪراچي (Karachee)، اصل نالو ڪولاچي جو ڳوٺ جو هڪ مختصر ۽ بگڙيل نسخو، پهريون ڀيرو ڊچ سال 1742ع  ۾ ڊچ ٻوليءَ جي ھڪ ڪاغذ ۾ ڏيکاريل آهي تہ ان ڪراچيءَ واري وسندي لڳ ھڪ واپاري جھاز ٽڪرجي تباھ ٿيو جنھن جو نالو "ڊِي رِڊَرڪِرڪ" ھو.The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries, Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.

 تاريخ 
مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد 1729 ۾ چوڻ ۾ اچي ٿو. جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو. سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ۽ ڪي مهاڻن جا گهر هئا ۽ ڪي هندو واپاري هئا ۽ انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا.  اڳي ننڍڙو ڳوٺ هيو، جتي مهاڻا ۽ ڪي واڻيا رهندا هئا ۽ ان جو نالو ڪلاچي ھو ڪلاچيءَ جو ڪُن نالو شاھ جي رسالي ۾ به آيل آهي. سن 1190 ھ (سن 1777ع) ۾ مير بجار خان حج تان موٽي آيو ۽ ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو، جتي مير رهندا هئا. ميان نور محمد جي راڄ ۾ سنه 1155ھ يا سن 1742ع ۾، نادر شاھ بادشاھ سورت بندر ۾ ڪي جهاز ٺهرايا هئا، تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو ۽ اتان ٿي ٺٽي آيو ۽ ميان نور محمد (نواب شاھ قلي خان) هن جي پيشوا ويو ۽ هن کي ٺٽي ۾ آڻي رهايائين. ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو. سن 1207 (سن 1792ع) ۾ قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ۽ ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو. انهيءَ جي عيوض ۾ ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو. جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا، اهي جوکين جي ڄام جي نظر هيٺ هوندا هئا. پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون، جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا ۽ قلات جي خان جي هٿ ۾ هو. 

ميرن جو دور
1837ع جي لڳ ڀڳ ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙن تي پکڙيل هو. قلعي ۾ برج هئا، جن تي توپون لڳل هيون. لڳ ڀڳ 40 توپون مختلف برجَن تي نصب هيون، پر اهي گهڻي ڀاڱي ننڍي ڪيلبر جون هيون ۽ پراڻيون هجڻ سبب تقريباً بيڪار ٿي چڪيون هيون. ان سان گڏ قلعي ۾ ڪيترائي اهڙا ڀڃ ڊاهه وارا هنڌ به هئا، جن مان آساني سان اندر گهڙي سگهجي پيو، تنهنڪري اهو ٻاهرين حملي کان رهواسين کي ڪو خاص تحفظ مهيا نه ڪري سگهيو پئي. قلعي جا ٻه دروازا هئا: هڪ لياري درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کولبو هو، جنهن کي “مٺو در” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي “کارو در” سڏيو ويندو هو. گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا ۽ سندن ڇتيون سڌيون هيون. انهن ۾ سامونڊي هوا ڏانهن کليل بانس وارا روشن دان هوندا هئا، جيڪي ساڳئي وقت هوائي بادبان ۽ آسماني روشنيءَ جو ڪم ڏيندا هئا. گهٽيون تنگ ۽ تڪليفدہ هيون. بازار کي چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو، جيئن پراڻي سنڌ ۾ رواج هو. شهر جي وچ واري حصي ۾ نسبتاً بهتر درجي جا گهر موجود هئا، پر ڪراچي وٽ اهڙي ڪا به سرڪاري عمارت موجود نه هئي، جنهن کي ذڪر لائق چيو وڃيKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore. شهر جي ڀتين کان ٻاهر ڪراچيءَ جا وسيع ڀرپاسي وارا علائقا هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ شهر جيترا ئي گهر موجود هئا. لياري نديءَ جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ باغ هئا، جيڪي اڄ جي لارنس روڊ تائين پکڙيل هئا، جتي هاڻوڪا باغ موجود آهن. انهن باغن ۾ گهڻو ڪري انب جا وڻ ۽ ٿورا گدامڙي جا وڻ هوندا هئا. ڪراچيءَ جا انب سڄي هندستان ۾ بمبئيءَ جي انبن کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهيا ويندا هئا. بندرگاهه جي بچاءَ لاءِ منوڙي وٽ بندر جي مُهڙيءَ تي هڪ قلعو قائم هو. هي قلعو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. ڪنڊن تي برج هئا ۽ خشڪيءَ واري پاسي کي نيم دائري واري مورچي سان مضبوط ڪيو ويو هو. قلعي جي چوڌاري پختي ڀت هئي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ ڪيترائي سوراخ (لوپ هول) ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون. ان کان سواءِ بندرگاهه ۾ داخل ٿيندي پاڻيءَ جي سطح برابر ٽي توپن جي بيٽري به هئي. قلعي جي دفاعي حيثيت بابت اختلافِ راءِ موجود هئا. ڪرنل پاٽنگر جو خيال هو ته قلعو سٺي جڳهه تي ٺاهيو ويو آهي، پر 1839ع جي عملي تجربي مان ظاهر ٿيو ته ڪيپٽن ڪارلس، جنهن 1837ع ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جو سروي ڪيو هو، وڌيڪ درست هو. هو لکي ٿو تهKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali:

“قلعو بندرگاهه جي داخلا تي ڪنٽرول لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر اهو ٽڪريءَ جي ڪناري کان تمام پري هو، تنهنڪري مؤثر نموني ڪم نه ڏئي سگهندو هو. حقيقت ۾ اهو ڪنهن به جهاز کي روڪڻ جي سگهه نه رکندو هو. جيڪڏهن ڪو جنگي جهاز مناسب فاصلي تي لنگرانداز ٿئي ها ته هو ٿوري ئي وقت ۾ قلعي کي کنڊرن جو ڍير بڻائي ڇڏي ها، ۽ گول برج به ساڳي انجام کي پهچي وڃي ها.”

ان وقت ڪراچي ميرن يا ٽالپرن جي حڪمراني هيٺ هئي. حڪمرانن ۾ ڪا خاص جاکوڙ يا واپاري ذوق موجود نه هو، ۽ تقريباً سڄي ڪراچي انهن ڏينهن ۾ رهواسين جي پنهنجي ڪوششن جو نتيجو هئي. شهر جي انتظاميا ٻن گورنرن جي هٿ ۾ هئي، جيڪي ميرن طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا. هڪ شهري انتظام جو ذميوار هو، جنهن کي نواب چيو ويندو هو، ۽ ٻيو فوجي گورنر هوندو هو. نواب انصاف هلائيندو هو ۽ سندس عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس اختيار بي لگام هئا، سواءِ ان جي ته حيدرآباد ۾ ميرن ڏانهن اپيل ڪري سگهجي ٿي. عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته نواب حڪمرانن جي اجازت کان سواءِ ڪنهن کي موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. عضوا ڪاٽڻ، ڪوڙا هڻڻ ۽ ڪاٺين ۾ بيهارڻ عام سزائون هيون، پر سڀ کان عام سزا ڏنڊ هئي. جيڪڏهن نواب کي پڪ ٿيندي هئي ته ڏوهاري پئسا ڏئي سگهي ٿو ته سزا اڪثر ڏنڊ ۾ تبديل ڪئي ويندي هئي، ڇو ته اهي رقمون نواب جي خزاني ۾ وينديون هيون. سرڪاري ملازمن، خاص طور عملدارن ۽ سپاهين کي گهٽ پگهار ملڻ بدعنوانيءَ جو وڏو سبب هو. رشوت ۽ ڪرپشن جو نظام رياست جي هر شعبي ۾ پکڙيل هو. سپاهي عملدارن کان بچڻ لاءِ فيس ڏيندا هئا، عملدار وري رشوت وٺي محصولدارن کي دوکو ڏيندا هئا، ۽ اهي وري حڪومت کي ٺڳيندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr.Mubarak Ali. نواب جي ماهوار پگهار 100 رپيا هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي هئا، جن کي هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، ۽ لڳ ڀڳ ويهه عملدار ۽ سپاهي هئا، جن جي پگهار 3 کان 19 رپين تائين هئي. خزاني جو ذميوار عملدار رڳو 7 رپيا 8 آنا ماهوار وٺندو هو. فوجي گورنر منورا ۽ شهر جي قلعي جو انچارج هو، سندس هيٺ لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته پاڻ 60 رپيا وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار کي 20 رپيا ملندا هئا. 
ان وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14 هزار هئي، جن مان ٻه ٽيون حصو (9 هزار) هندو هئا ۽ باقي مسلمان (4,850). هندن جي تعليم لاءِ 3 کان 4 اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرنہ برهمڻ هلائيندا هئا، جتي ٻارن کي سنڌي ٻولي، حساب ڪتاب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. هر ٻار روز هڪ مُٺ چانور ۽ ٿورا ڏندڻ ڏيندو هو، جڏهن ته والدين مهيني ۾ هڪ يا ٻه رپيا ڏيندا هئا. مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا فارسي پڙهائيندا هئا، ڇو ته درباري ٻولي فارسي هئي. سرڪاري نوڪريءَ جا خواهشمند به مسجدن ڏانهن رخ ڪندا هئا. هتي فيس 3 کان 4 رپيا ماهوار هوندي هئي. ڇوڪرين جي تعليم کي سختي سان روڪيو ويندو هوKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali.ان وقت ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان رڳو پير منگهو جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالا 34 هئا. انهن مان به رڳو هڪ مندر، جيڪو اڄ جي نيٽي جيٽي واري مندر جي جاءِ تي هو، سرڪاري تيل حاصل ڪندو هو. حڪومت هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏيندي ھئي، جيڪو هميشه ٻرندڙ ڏيئي لاءِ هوندو هو. هن مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي، اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهاز بندر ۾ داخل ٿيڻ يا روانو ٿيڻ کان اڳ هتي نذرانو ڏيڻ کي لازمي سمجهندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr.Mubarak Ali. انهن ڏينهن جي ڪراچيءَ بابت سڀ کان وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها هئي ته ٻاهران وڏي ٻيڙي وسيلي ڪراچيءَ ۾ ڪيئن پهچبو هو. جيئن ئي ٻيڙو بندرگاهه ۾ داخل ٿيندو هو ته پاڻي ايترو گهٽ هوندو هو جو مسافر کي ٻيڙو ڇڏڻو پوندي هئي ۽ “بٽيلي” نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻو پوندو هو. پر ٿوري دير کان پوءِ ان کي به ڇڏڻو پوندو هو ۽ “مڇوا” نالي هڪ وڌيڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ وڃڻو پوندو هو. پوءِ اهو وقت اچي ويندو هو، جڏهن مجبورن ڪنهن سگهاري سنڌي جي پٺيءَ تي چڙهڻو پوندو هو، يا وري ننگن پيرن سان هلڻو پوندو هو، هيٺيان ڪپڙا ڪلهن تي وجهي، لڳ ڀڳ هڪ ميل تائين گاري ۽ پاڻيءَ مان گذرڻو پوندو هو، جيڪو سراسري طور ٻن فوٽن جيترو اونهو هوندو هو. ان گاريءَ هيٺ تيز ڇيڙن وارا سِپ، ۽ پاڻيءَ ۾ ڄميل پاڙون هونديون هيون، جيڪي ڄڻ ته ڄار يا ڦندا هجن. اهڙي وڏي مشقت کان پوءِ ماڻهو هن بندرگاهه تي لهندو هو، جيڪا پوء سامان کڻڻ لاءِ به نهايت آسان بڻجي وئيKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali.  اهو مشهور هو ته سنڌ جي حڪمرانن کي سامونڊي واپار ۾ ڪا خاص دلچسپي نه هئي، ۽ اهي درآمدات ۽ برآمدات کي صرف ان حد تائين اهميت ڏيندا هئا، جيتري حد تائين اهي سندن آمدني وڌائين يا ذاتي آرام ۾ اضافو ڪن، تنهن هوندي به واپار جو مقدار ڪافي وڌي ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سالياني اوسط واپار جي ماليت، قيمتي پٿرن کان سواءِ، 37,47,000 رپيا هئي (جنهن ۾ آفيم جي ماليت 16,00,000 رپيا هئي). اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني 1,50,000 رپيا هئي، جيڪا هيٺين محصولن تي ٻڌل هئي:
سڀني درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو ايڊويلورم ڊيوٽي
مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول
ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ سڀني برآمدات تي 1 سيڪڙو محصول
هر “ڪروار” (1,800 پائونڊ) درآمد ۽ برآمد ٿيل مال تي 3 سيڪڙو اضافي محصول
هر اُٺ جي لوڊ (8 مڻ) افيون تي 130 رپيا برآمداتي محصول
هر درآمد ٿيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا درآمدي محصول
ميرن جي دور ۾ محصول گڏ ڪرڻ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته محصولي حق ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ان هوندي به ڪراچي سنڌ جي سڀني دريائي بندرگاهن مان ميرن کي سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ شهر هو. ڪراچيءَ جو ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ آفيم ۽ قيمتي پٿرن تي محصول شامل نه هو. مقامي محصولن جي حوالي سان ڏسجي ته اميرن ڪراچيءَ کي ڪا خاص رعايت نه ڏني هئي، ۽ شهر کي ڳري ٽيڪس کان بچايو نه ويو هو. ذاتي استعمال لاءِ خريد ڪيل هر هڪ رپئي جي اناج تي حڪومت 4 پائي ٽيڪس وٺندي هئي، جڏهن ته ٻين شين تي هر رپئي تي صرف 3 پائي وصول ڪيا ويندا هئا. ڪسٽم هائوس تي ماپ يا وزن ڪرڻ وارن واپارين تي به ٽيڪس لڳايو ويندو هو. مقامي ٽيڪسن مان سڀ کان اهم ۽ ڳرو ٽيڪس “ڳڙافي” نالي نشي آور مشروب تي هو، جيڪو ڪراچيءَ جي ماڻهن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. اهو ڳڙ، کجور، ٻٻر جي ڇوڏي، دالچيني، لونگ، سونف وغيره مان تيار ڪيو ويندو هوKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ميرن جي حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي “هائوس ٽيڪس” کان ڇوٽ ڏنل هئي، جڏهن ته اهو ٽيڪس ميرن جي ٻين سڀني شهرن ۾ لاڳو هو. اها به قابلِ ذڪر ڳالهه آهي ته سنڌ ۾ ميرن جي دور ۾ لوڻ تي ڪو به ٽيڪس نه هو. ڪراچي مارڪيٽ ۾ عام لوڻ جو هڪ اُٺ جو لوڊ صرف ڏهه آنا ۾ وڪرو ٿيندو هو.پر جيڪڏهن حڪومت لوڻ تي ٽيڪس وساري ڇڏيو هو ته جوا تي ٽيڪس ضرور لڳايو ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو قائم هو، جتي هر کٽيل رپئي تي 9 پائي ٽيڪس ورتو ويندو هو. اهو ٽيڪس هڪ خاص سرڪاري ملازم وصول ڪندو هو، جيڪو جوا خاني جو انچارج هوندو هو. مڇيءَ تي ٽيڪس ڪافي ڳرو هو. هر مڇي مار ٻيڙيءَ کي ڪسٽم هائوس تي اچي اهو ڏيکارڻو پوندو هو ته سمنڊ مان ڇا آندو آهي. جيڪڏهن مڇيون 60 کان گهٽ هونديون هيون ته انهن جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو، ۽ جيڪڏهن 60 يا ان کان وڌيڪ هونديون هيون ته ڇهون حصو ٽيڪس طور وصول ڪيو ويندو هو. جيڪڏهن مڇيون سڌو مارڪيٽ ۾ آنديون وينديون هيون ته عملدار هر وڪرو ڪندڙ جو حساب لکندو هو، ۽ مهيني جي پڇاڙيءَ تي ٿورو وڌيڪ اگهه لڳائي مڇيون ٽيڪس طور وصول ڪيون وينديون هيون. ان کان سواءِ عملدار هر وڪرو ڪندڙ کان ڪجهه مڇيون مفت به پاڻ لاءِ وٺندو هو.
مال ڍوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڍورن جي مالڪن کان هر جانور جي روزاني مزدوريءَ جو اڌ حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو. هلندڙ سڪن جي بدلي (شرافتي) تي به ٽيڪس موجود هو. شهر جا واپاري هر ديواليءَ تي انچارج سرڪاري آفيسر کي تحفو ڏيندا هئا. ٻيا واپاري هر سئو رپين جي جاچ تي 2 پائي ڏيندا هئا، جڏهن ته سونارا پنهنجي ڪمائيءَ جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ڏيندا هئا. دلال، قصائي، عاج جون چوڙيون ٺاهڻ وارا، ڪپهه صاف ڪندڙ، باورچي خانن جا برتن ٺاهڻ وارا، کل رنگيندڙ وغيره، هر هنر وارن جي وڏي جي وسيلي مقرر رقم ادا ڪندا هئا. لونگيون، گل بدن وغيره ٺاهڻ وارن هٿ ڪرگهين (looms) تي هر مهيني 3 پائي ٽيڪس هوندو هو. هر ڪنڀر مهيني ۾ 9 ٿانوَ ٽيڪس طور ڏيندو هو، ٻي صورت ۾ کيس ٽيڪس کان ڇوٽ هوندي هئي. ڪپڙا رنگيندڙ مڪمل طور ٽيڪس کان آزاد هئا، پر تيل ٺاهيندڙ هر مهيني 1.5 سير تيل رياست کي ڏيندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249 and 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ مال جو چار ڀاڱي پنج حصو بمبئيءَ مان ايندو هو. انهن ۾ کنڊ (بنگال، چين، منيلا، بتاويا) 4,000 مڻ، ماليت 50,000 رپيا؛ ملابار مان سادي کنڊ 35,000 رپيا؛ مرچ 3,250 مڻ، ماليت 48,750 رپيا؛ ٽامو 1,000 مڻ، ماليت 54,000 رپيا؛ الائچي ۽ مصالحا 75 مڻ، ماليت 10,500 رپيا؛ ريشم (ڪچو، رنگيل، بنگال ۽ چين جو پهريون درجو) 1,20,000 رپيا؛ ٻئي درجي جو ريشم 1,28,000 رپيا؛ ڪاٺ 10,000 رپيا؛ هاٿي جا ڏند (عاج) 64,000 رپيا؛ انگريزي ڪپهه جو سٽ 20,000 رپيا؛ کوپرو (سڪايل ناريل) 25,000 رپيا؛ ٽين 17,500 رپيا؛ ان سان گڏ شڪر قندي، ناريل، زعفران، سوپاري، شنگرف، سيسو، اعليٰ ۽ معمولي فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي (جلاب طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽي)، چيني ڪاغذ، صندل ڪاٺ، لوهه جا ٿانوَ، ڪُسّوون (ڳاڙهو رنگ)، ايريون (نشي آور دوا) ۽ گدامڙي وغيره شامل هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali.گجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جا، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليما، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. اتر سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo)، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ کنؤر ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ تقريباً سڄو مال سنڌ اندر ئي استعمال ٿيندو هو، سواءِ هڪ ننڍڙي حصي جي، جيڪو ڪنهن به سال 1,50,000 رپين کان وڌيڪ نه هوندو هو جيڪو اتر سنڌ ڏانهن موڪليو ويندو هو. هي مال گهڻو ڪري تيار ڪپڙو، ٿورو اسٽيل، کنڊ، مرچ ۽ مصالحا هوندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali. هي سامان اُٺن جي قافلن ذريعي ٻن رستن کان موڪليو ويندو هو: لسبيله وارو رستو ۽ سيوهڻ وارو رستو. لسبيله وارو رستو ڪابل تائين پهچڻ ۾ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو رستو سستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ واٽ تي گهٽ وصوليون ٿينديون هيون، پر اهو انتهائي خطري وارو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ ان رستي تي رهزن گهڻو مشهور هئا. سيوهڻ وارو رستو وڌيڪ محفوظ هو ۽ گهٽ وقت وٺندو هو، پر سيوهڻ تي ٽرانزٽ محصول تمام ڳرا هئا، تنهن ڪري واپاري گهڻو ڪري ڳري محصول ڏيڻ بدران خطرو کڻڻ کي ترجيح ڏيندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali. سنڌ اندر استعمال ٿيندڙ شين لاءِ مال خشڪيءَ رستي سوندر ڳڙهه، ٺٽو، حيدرآباد، سيوهڻ، خيرپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندو هو. قافلو ٺٽي تائين 3 ڏينهن، حيدرآباد تائين 6 ڏينهن، سيوهڻ تائين 13 ڏينهن، خيرپور تائين 20 ڏينهن ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. رستا سٺي حالت ۾ ۽ محفوظ هئا. جوکيا قبيلي جا ڀروسي لائق محافظ نهايت گهٽ اجرت تي ملي سگهندا هئا. اهي حيدرآباد لاءِ 2 رپيا 8 آنا ۽ ٺٽي يا سونمياني لاءِ 2 رپيا وٺندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ڪراچيءَ جي بندرگاهه مان برآمد ٿيندڙ سامان  ۾ گيهه 10,000 مڻ (ماليت 1,70,000 رپيا)، ان 3,500 مڻ (3,50,000 رپيا)، گوگُر (کنؤر) 12,500 رپيا، منجيت (Madder) 45,000 رپيا، ڪشمش 32,000 رپيا، جيرہ (ٻج) 10,000 رپيا، نيرو 1,600 مڻ (1,20,000 رپيا)، ڪڻڪ 33,000 مڻ (67,500 رپيا)، مڇي ۽ شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) 30,000 رپين جي، ۽ پرواز، تيل جا ٻج، تيل، لنگيون، آفيم 500 اُٺن جي لوڊ (في من 400 رپيا) يعني 16,00,000 رپيا. انهيءَ طرح 1837ع ۾ ڪُل برآمدات جي ماليت 5,47,000 + 16,00,000 رپيا ٿي. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپھ جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره طلب ۾ ھياگجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جي، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليمون، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. مٿئين سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ خريد ڪندي هئي. اترين صوبن مان ڪراچيءَ ۾ ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo) ايندو هو، جڏهن ته قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا پڻ اتيان درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئيKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251&252; Edited by: Dr.Mubarak Ali.  بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائين ٿا. صرف درآمد ٿيل ريشم جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان هي شيون گهڻي طلب ۾ هيون: مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، ڊگهو ڪپڙو، شيٽنگ ڪپڙو، انگريزي براڊ ڪلاتھ، مختلف قسمن جا ململ (سادا ۽ گلدار)، رنگين ڪپهه جا رومال ۽ عام انگريزي شالون شامل هيون. ان مان صاف ظاهر آهي ته سنڌ ريشم لاءِ سٺي مارڪيٽ هئي. ان کان پوءِ گجرات مان ڪپهه جي درآمد اچي ٿي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار تمام گهٽ هئي، تنهن ڪري ڪراچي هر سال گجرات مان 15,000 من ڪپهه درآمد ڪندي هئي. پر لڳ ڀڳ 1830ع کان پوءِ سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک ڪاميابي سان شروع ٿي وئي، جنهن سبب 1837ع ۾ سنڌ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ صرف 2,500 من ڪپهه درآمد ڪرڻي پئيKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ڪراچيءَ ۾ افيون جو واپار به تمام وڌيل هو، ۽ حڪومت به ان موقعي کي هٿان وڃڻ نه ڏنو. هر اُٺ جي لوڊ افيون تي 130 رپيا ڳرو محصول لڳايو ويندو هو. هي افيون راجپوتانا جي پالي (Pali) مان ايندي هئي ۽ بمبئيءَ جي ڳرن محصولن کان بچڻ لاءِ دامن ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي. گهڻن سالن ۾ ڪراچيءَ مان ساليانو 1,500 اُٺن جي لوڊ جيتري افيون برآمد ٿيندي هئي، پر عام طور 500 اُٺن جي لوڊ وڌيڪ معمول هئي. رياست کي صرف هن آمدنيءَ مان ئي گهڻو ڪري 70,000 رپين جي ٺيڪي واري رقم کان وڌيڪ حاصل ٿيندو هوKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali.اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جي وڏي طلب هئي. جيتوڻيڪ 1835ع تائين ڪراچيءَ جي سيپي وارن پٿرن مان موتي ملندا هئا، پر اهي تمام ننڍڙا ۽ رنگ ۽ شڪل جي نفاست کان خالي هوندا هئا، جنهن سبب سنڌ جي مارڪيٽ کي متاثر نه ڪري سگهيا. تنهن ڪري موتي فارسي نار مان ايندا هئا. قيمتي پٿر اترين صوبن مان ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، جمشيد، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ڪراچيءَ ۾ غلامن جو واپار به وڏي پيماني تي ٿيندو هو. هر سال گهٽ ۾ گهٽ 600 کان 700 غلام ڪراچيءَ ۾ درآمد ڪيا ويندا هئا. ان جو سبب اهو هو ته برطانوي هندستان جي بندرگاهن تي غلامن جي لهڻ تي پابندي هئي. غلام گهڻو ڪري وڏي عمر جا ٻار هوندا هئا، ۽ انهن مان 75 سيڪڙو عورتون هونديون هيون. غلامن جا ٻه اهم قسم هيا: شيدي يا آفريقي، ۽ حبشي. شيدي غلام ڪراچيءَ ۾ 60 کان 100 رپين ۾ ملي ويندو هو. حبشي غلام وڌيڪ مهانگا هوندا هئا، تنهن ڪري انهن جو تعداد گهٽ هوندو هو. انهن جي قيمت سندن صورت ۽ سونهن مطابق 175 کان 250 رپين تائين هوندي هئي. بالغ حبشي عورت غلام خاص طور درآمد ڪيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي اعليٰ درجي جي ماڻهن وٽ رکڻ لاءِ وڏي مارڪيٽ هئي. حبشي نه رڳو پنهنجي سونهن لاءِ، پر ٿوري تربيت سان ڪنهن به هنر ۾ جلدي مهارت حاصل ڪرڻ لاءِ به مشهور هئا. شيدي غلام گهڻو ڪري واپار جي ڀيٽ ۾ گهريلو نوڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. مجموعي طور حڪومت کي غلامن جي درآمد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا حاصل ٿيندا هئاKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali. ڪراچي شارڪ مڇيءَ جي کنڀڙاٽين (fins) جي واپار لاءِ به مشهور هئي. هر سال لڳ ڀڳ 15,000 رپين جي شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) بمبئيءَ ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جيڪي اتان چين وينديون هيون. شارڪ پڪڙڻ لاءِ 12 وڏيون ٻيڙيون استعمال ٿينديون هيون، هر هڪ ۾ 12 ماڻهو هوندا هئا. هن وڏي واپار سبب ڪراچي دنيا جي ڪنهن به بندرگاهه کان وڏي مڇيگيري مرڪز بڻجي وئي هئي. ڪراچيءَ مان گيهه ۽ کنؤر گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا، جڏهن ته ڪڻڪ ۽ تيل فارسي نار ڏانهن موڪليا ويندا هئا، ۽ ٻيا بندرگاهه باقي سامان درآمد ڪندا هئا. انهيءَ ڪري اهو مڃڻ ئي پوندو ته جيتوڻيڪ برطانوي فتح کان اڳ ڪراچي ڪنهن وڏي بندرگاهه جا ظاهري دعوٰي نه رکندي هئي، تڏهن به هتي ڪافي تيز ۽ سرگرم واپار جاري هوKarachi Town, Its Trade and Taxation in the  First Half of the 19th Century  By C.L. Mariwalla, B.A.  (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali.

سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر ڪراچي وارو قلعو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائين ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هو. ورهيه ٻن کان پوءِ بندرگاھ جي بچاءَ لاءِ ميرن منوڙي تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو.  سنه 1252ھ (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو [قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع.  ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]  . سن 1258ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا.
180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.

ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري منھوڙي واري مٽيءَ جي ٺھيل ڪچي قلعي کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو.

 ڪراچي انگريزن جي دور ۾ 
1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي ميجر جنرل چارلس نيپيئر مياڻيءَ جي جنگ کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ ڪراچي پورٽ قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين اينگلو افغان جنگ جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي گيريزن جي درجي واري ھئي. 1865
۾ فريئر ھال ۽ ملڪہ برطانيه جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ ايمپريس مارڪيٽ واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي ڪڻڪ برآمد ڪرڻ وارو اوڀر جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.[Herbert Feldman [1970]: Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).] انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، پارسي، مراٺي، گوا جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. يھودين به 1893 ۾  ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون سنگاگ ٺاھيو جنھن جو نالو مگئن شالوم رکيائون.ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ڪاميٽي قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون ميئر سيٺ هرچند راءِ وشنداس 1911 ۾  بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.

180px|thumb|180px|ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي مرڪزي آفيس جيڪا ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ٺھرائي.

 پاڪستان جي قيام بعد 
پاڪستان ٺھڻ وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي. ھي شھر انڊيا مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ راولپنڊي منتقل ڪيو ويو. پرڏيھي سفارتخانا پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي ون يونٽ ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي گاديءَ جي هنڌ ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي. 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . ڏکڻ ڪوريا جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393

جاگرافي
ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. 

ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي. شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي نارٿ ناظم آباد ۽ اورنگي وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون. ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي..

موسم
ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو.
ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي.

 انتظامي ورهاست 

 ڪراچي جا تعلقا 

 ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون 

 ڪراچي جون ديھون 
ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن.
+   ڪراچي جون ديھون › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh   
''' # ديھ # ديھ#ديھ# ديھ 1 آبدار   2 الھ ٻنون 3 الھ ڦھائي 4اميلاڻون 5 ٻٻراڻون   6 ٻاڪراڻ   7 بازار  8ڀاڏ  9 بجار جي بٺي  10 ٻٽي آمري   11 ٻولھاڙي 12بند مراد خان 13 ڇتارا   14 چوھڙ 15 درساڻو ڇنو 16ڌاٻيجي 1 17 ڌاٻيجي 2   18 ڍانڍو   19 ڊھ 20دوزان  21 ڊگھ روڊ  22 ڊگھ   23 گڏاپ 24ڳاڱيارو 25 گابو پٽ    26 گھگھر 27 ڳجھڙو 28گونڊ پاس 29 ھلڪاڻي   30 حب   31 حد رواء 32ابراهيم حيدري  33 ڄام جو جکرو  34 جھنگ ڪنڊ   35 جھونجھار 36جوريجي 37 ڪاري لڪي   38 ڪرمتاڻي لٽ 39 ڪاٺوڙ 40کديجي 41 کاکڙ   42 کانٽو   43 کرکرو 44ڪونڪر  45 ڪوٽيرڙو  46 ڪنڊ   47 لعل بکر 1 48لعل بکر 2 49 لانڍي   50 لوسر    51  لوھارڪو لنگھ 52 لنگھيجي 53 ميھر جبل   54 مائي ڳاڙهي 55 ملھ 56مانڊڙو 57 من   58 مواڇ   59 مھراڻ 60مھيو  61 مٺا گھر  62 ميٽاڻ   63 ماڇڪو 64موئيدان 65 موکي   66 منڍياري 67 نانگڻ 68ناراٿر 69 اوڪيواري   70 اوڙنگي   71 ڦھائي 72پپري  73 پير منگھو  74 ريڙھي صفوران   75 سنھڙو 76شاھ مريد 76 شاھي ڇپ   77 شرابي   78 شورڪنڍي 79شورينگ  80 سونگل  81 سونڍي   82 سورجاڻي 83تائيسر 84 تراڙي   85 ٿڌو 86 ٿومبس 87ٽوڙ 88 واڻ ڪنڊ   89 ٿھومينگ   90 ٿاڻو 91  92   93     

 مردم نگاري 
ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو
. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو
 مذھب 
ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾  اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن.
ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. 
مشهور مسجدون: 
ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ 
نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، 
طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، 
بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، 
ڪشتي مسجد، 
مسجد خضره، 
ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ 
پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن.

مشهور مدرسا: 
دارالعلوم ڪورنگي، 
دارالعلوم امجديه، 
دارالعلوم نعيميه، 
جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، 
جامعه بنوريه، سائيٽ، 
جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، 
جامعه راشديه، احسن آباد 
جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. 


 تعليم 
ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ڪراچي يونيورسٽي آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن.

 صحت 

سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن.

 ڪراچي جي معيشت 
سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. 
سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو.
اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. 
فنانس ۽ بئنڪنگ 
پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. 
ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي 
ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن.
صنعت
صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو.

 ٽرانسپورٽ 
روڊ
ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو.
ڪراچي پورٽ
ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي.
 ھوائي آمدورفت 
ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي.
 ريل رستي آمدورفت 
ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو.

 ٽرام 
ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي گھوڙن سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}

 سياحت 
ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره.

عجائب گھر 
مسجدون ۽ يادگار
تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون
 180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم
مارڪيٽون
ساحل
• ڪيپ مونز 

• ڪلفٽن بیچ 

• فرينچ بیچ 

• هاڪس بي بیچ 

• پيراڊائز پوائنٽ 

• سي ویو بیچ
 ===پارڪ=== 
ويجھي ڪشش 
ٻيٽ
• بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ 

• بڊو ٻيٽ 

• بنڊل ٻيٽ

• ڪلفٽن اويسٽر راڪس

• ڪپريانوالا ٻيٽ

• منوڙو ٻيٽ 

• شمس پير ٻيٽ

• چرنا ٻيٽ
ھوٽلون
ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن.

ڀينر شهر 
• مشهد، ايران

• قم، ايران

• تيانجن، چين

• اورمقي (Ürümqi)، چين 
پڻ ڏسو 
 ڪراچي ۾ سب ڊويزنون
 ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست
 ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست
 ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست
 ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست
 ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست
 ڪراچي ۾ ترقي 
 ڪراچي ۾ سئنيما
 ڪراچي جا کاڌا
 ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست
 ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست 
 ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست 
 ڪراچي جي اخبارن جي فهرست
 ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست 
 ڪراچي جي گهٽين جي فهرست 
 ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست
 ڪراچي ۾ ميڊيا 
 ڪراچي جا ڀائر شهر
 ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ

ٻاهريان ڳنڍڻا


 Karachi at the end of the Raj , film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions.

 Growth of the city 

زمرو:ڪراچي
زمرو:پاڪستان
زمرو:وڏا شهر
زمرو:سنڌ جا شھر
زمرو:پاڪستان جا شهر
زمرو:بندرگاهه وارا شهر
زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون
زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون
زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون
زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر
زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر
Category:1729 establishments in Asia
Category:Populated places established in 1729
Category:Coastal cities and towns in Pakistan
Category:Metropolitan areas of Pakistan
Category:Ports and harbours of the Indian Ocean

حوالا