اسم

اسم (Noun) گرامر جو اصطلاح آھي جيڪو ڳالھائڻ جي لفظن مان ھڪ آھي، جنهن جي معني آهي نالو. اھو لفظ جو ڪنھن بہ ماڻهوءَ، ساھواري، شيءِ، جاءِ، ڪم، حالت ۽ خاصيت جو نالو ھجي. جھڙوڪ: غلام محمد، شينھن، ميز، ٿاڻو، غريبي، اميري، وغيره.

 لفظ اسم 
لفظ اسم عربي ٻوليءِ جو لفظ آهي، جنهن جي معني آهي نـالـو. عربي ٻولي جو لفظ جنھن کي انگريزي ۾ noun چيو ويندو آھي۔ يعني ڪنھن شخص، مقام، فرد، شيء، ڪيفيت يا وصف جو نالو۔  اُردو روئي خط لُغت تي لفظ اسم جو مفھوم. صوفي شاعريءَ ۾ ’اسم‘ لفظ ’الله‘ لاءِ به ڪم ايندو آهي..ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي

انگريزيءَ جو لفظ نائون (noun) لاطيني ٻوليءَ جي لفظ نومين nōmen مان نڪتل آھي جنھن جي معني نالو آهي.

ڳالھائڻ جي لفظن جي  درجہ بندي سنسڪرت ٻوليءَ ۾ پنجين صدي قبل مسيح ۾ ٿي .مشھور گرامردان ياسڪا جي نروڪتا ۾ ڏيکاريل چئن درجہ بندين  ۾ اسم پڻ شامل ھيو.Bimal Krishna Matilal, The word and the world: India's contribution to the study of language, 1990 (Chapter 3)
+اسـم نالو آهيماڻهوپکيجاندارجايونبي جانخاصيتونحالتونڪمڪيفيتڌاتوپاڻياٺالله جا نالااڻ ڳڻپ شيونسالارجھرڪيماڪڙاسڪولميزچالاڪيننڍپڻپڙهڻپيارلوھپاڻيالرحمانهوامهراڻڪٻرپلوگھرڏاٽواڇاڻاميريلکڻٿَڪُجستکيرالرحيمساھسارنگتترلڌڙواوطاقچنڊنيڪيغريبياٿڻعشقٽاموشربتالقادرباھ

 اسم جا قسم 
سنڌي ويا ڪرڻ (گرامر) ۾ اسم جا مکيه ٻه قسم آهن؛

 اسم صفاتي 
اهڙا اسم جن کي ڏسي سگجهي ٿو. هن جا ٻه قسم آهن.

 اسم خاص 
اسم خاص اهڙا اسم جيڪي نالو آهن ڪنهن خاص ماڻهو ، خاص جانور، خاص شيءِ يا ڪنهن خاص ساهواري جو نالو هجي، انکي اسم خاص چئبو آهي.

مثال طور؛ هير سچل ڪاليج نوابشاھ مان انٽر پاس ڪري چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج لاڙڪاڻو ۾ ڊاڪٽري جي تعليم حاصل ڪرڻ وئي. (خاص نالا؛ هير، سچل ڪاليج، نوابشاھ، لاڙڪاڻو)

نوٽ؛ اسم خاص سان ڪهڙو يا ڪنهن جو سوال ٿي نه سگھندو آهي ڇو نه هو خود خاص اسم هوندا آهن.

 اسم عام 
هڪ کان وڌيڪ هڪ جھڙين شين جي نالن کي اسم عام چئبو آهي.

مثال طور؛ سالار ڪتاب خريد ڪري ٿو. هي اسڪول جون ڪرسيون آهن. مينڌرو گھوڙي تي چڙهي گاھ وٺڻ بازار ويو. (عام نالا؛ ڪتاب، ڪرسيون، گھوڙو، گاھ)

نوٽ؛ ميڙ جا نالا پڻ اسم عام ٿيندا آهن. جئين ولر، وڳر، ڌڻ، لشڪر، رعيت، عوام، ٽيم. ٽولو، گروھ، وغيره

 اسم ذاتي 
هنن اسمن حواسن زذريعي محسوس ڪري سگھجي ٿو. هن کي اسم ذات پڻ چئبو آهي.

 اسم ذات 
اهڙا اسم جيڪي ڪنهن خاصيت حالت ۽ ڪم جو نالو ظاهر ڪن. انهن کي اسم ذات چئبو آهي.

نوٽ؛ اسم ذات اهڙن اسم کي پڻ چئبو جن کي صرف حواسن جي ذريعي معلوم يا محسوس ڪري سگھجي فقط محسوس ڪري سگھجي.
+اسم ذات جو جدولخاصيتونوفادارينيڪيساوڪهوشياريچالاڪيبيوقوفيروشنيسونهنڪاراڻڦڪاڻايمانداريحالتونننڍپڻويڙھبيمارياميريغريبيپيريمريديبيوسيگرميٿڌجوانيڪمپڙهڻگھمڻلکڻڏسڻوڃڻوڄڻاٿڻسمهڻاچڻهالائڻڏيڻ
نوٽ؛ الله تعالي جا سڀئي نالا اسم ذات آهن.

الله، الرحيم، القادر، الوهاب، الغفار....

 اسم جا وڌيڪ قسم 

 اسم مصدر 
مصدر جي معنى آهي بڻ بنياد، نڪرڻ جي جاءِ

اهڙا اسم جيڪي فعل جي بڻ بنيادي صورت مان هجن، جن مان ڪنهن ڪم يا حالت جي معني ظاهر ٿئي ۽ سندس پڇاڙيءَ وارو اکر "ڻ" هجي اهڙن لفظن کي اسم مصدر چئبو آهي.

جيئن؛ لکڻ، پڙهڻ، اُٿڻ، سمجھڻ، کائڻ، سمهڻ وغيره

 امر 
امر جي معنى آهي حڪم

وصف؛ اهڙا لفظ جيڪي اڪثر ڪري حڪم ڪرڻ مهل ڪم آڻبا آهن.

نوٽ؛ اسم مصدر مان  "ڻ"  ڪڍڻ سان امر ٺهندو آهي.

 امر جا قسم 

 امر حال 

 امر حال واحد؛ اسم مصدر "ڻ" ڪڍڻ سان ٺهندو آهي

 امر حال جمع؛ امر واحد ۾  "و" يا جيڪڏهن امر حال واحد جي آخر زير آهي ته  "يو" ملائڻ سان امر حال جمع ٺهندو آهي.

 امر استقبال 

 امر استقبال واحد؛ امر حال واحد ۾ "ج" ملائڻ سان يا امر حال واحد ۾ "جان"  ملائڻ سان امر استقبال واحد ٺهندو آهي.

 امر استقبال جمع؛ امر حال واحد ۾ "جو" ملائڻ سان امر استقبال جمع ٺهندو آهي.

+اسم مصدر مان امري لفظ ٺاهڻاسم مصدرامر حال واحدامر حال جمعامر استقبال واحد "ج"سانامر استقبال واحد "جان"سانامر استقبال جمعلکڻلکلکولکجلکجانلکجوپڙهڻپڙھپڙهوپڙهجپڙهجانپڙهجومارڻمار (آخر ۾ زير)ماريومارجمارجانمارجوگھمڻگھمگھموگھمجگھمجانگھمجوڏسڻڏسڏسوڏسجڏسجانڏسجو

 اسم مشتق 
مشتق جي لفظي معنى آهي ”چيرڻ“ 

وصف؛ اهڙا لفظ جيڪي فعل جي بنياد مان نڪتل هجن پر اسم يا صفت ٿي ڪم اچن، اهڙا لفظ ڳالهائڻ جي لفظن ۾ شمار نه هوندا آهن.

مثال طور؛ ايندڙ کي عزت ۽ ويندڙ کي مانُ ڏجي. ايندي هر ڪو سلام ڪري پر ويندي ڪو به نه پُڇي. ( ايندڙ، ويندڙ، ايندي، ويندي اسم ٿي ڪم آيل آهن جيڪي اچڻ ۽ وڃڻ مان جڙيا آهن.) 

 اسم حاليه 
فعل جي اسمي صورت ( ”حاليه“ جي معنى آهي “جاري رکندڙ“)

وصف؛ اهڙا لفظ جيڪي فعل جي بنياد مان جڙيل هجن ۽ اسم سان لاڳو هجن يعني ڪو به ماڻهو ڪم ڪندي، ڪنهن ٻئي ڪم کي لڳو. اهڙا لفظ اسم حاليه سڏبا آهن. 

مثال طور؛ راڻو بال سان کيڏندو گھمندو گهر پهتو.

نوٽ؛ امر حال واحد  جي آخر ۾ پيش هجي ته ”ندو“ ملائڻ سان ۽ جيڪڏهن امر حال واحد جي آخر ۾ زير هجي ته ”يندو“ ملائڻ سان اسم حاليه ٺهندو آهي.
+امر حال واحد مان اسم حاليه جو چارٽامر حال واحداسم حاليهامر حال واحداسم حاليهامر حال واحداسم حاليهامر حال واحداسم حاليهامر حال واحداسم حاليهمارماريندوپڙھپڙهندوڏسڏسندولکلکندوسمھسمهندوکاءِکائيدوپيءُپيندوويھويهندوياد ڪريادڪندوپوکپوکيندو

 اسم فاعل 
فعل جون اهڙيو صورتون جيڪي جملي ۾ اسم جي بدران ڪم اچن ۽ اسمن سان لڳي صفت جو ڪم ڏين. اسم فاعل به اسم فاعل به فعل مان ئي جڙندو آهي. 

مثال طور؛ ويندڙ کي وڃڻو هو. کٽندڙ رانديگر کي انعام ڏنو ويو. ( ويندڙ ۽ کٽندڙ ٻئي اسم فاعل آهن)

نوٽ اسم فاعل ٺاهڻ جو طريقو؛ نوٽ؛ امر حال واحد  جي آخر ۾ پيش هجي ته ”ندڙ“ ملائڻ سان ۽ جيڪڏهن امر حال واحد جي آخر ۾ زير هجي ته ”يندڙ“ ملائڻ سان اسم فاعل ٺهندو آهي.
+امر حال واحد مان اسم فاعل جو چارٽامر حال واحداسم فاعلامر حال واحداسم فاعلامر حال واحداسم فاعلامر حال واحداسم فاعلامر حال واحداسم فاعلمارماريندڙپڙھپڙهندڙڏسڏسندڙلکلکندڙسمھسمهندڙکاءِکائيندڙپيءُپيندڙويھويهندڙياد ڪريادڪندڙپوکپوکيندڙ

 اسم مفعول 
اهڙا لفظ جن جو بنياد امر حال واحد (بنيادي فعل) هجي ۽ جملي ۾ هن جو استعمال تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن فعل وارو ڪم اڳ ۾ پورو ٿي چڪو هجي.

مثال طور؛ پنهل کٽيل راند هارائي ويٺو. سدوري انعام کٽيو آهي. هي ڪتاب امر سنڌو جو لکيل آهي. ماءُ پيءُ جو پٽيل ڪٿي ٿو سڌري. (کٽيل، کٽيو، پٽيو، اسم مفعول آهن جيڪي فعل جي بنياد مان نڪتل آهن.)

 اسم تصغير 
(تصغير معنى آهي ننڍي ۾ ننڍو) اهڙا اسم جن جي اصل حيثيت کي گھٽائي پيش ڪيو وڃي.
+اسم مان اسم تصغيراسماسم تصغيراسماسم تصغيراسماسم تصغيراسماسم تصغيراسماسم تصغيراسماسم تصغيراسماسم تصغيرهٽُهٽڙيدڪاندڪانڙوگاڏيگاڏڙيپُٽپٽڙوگاڏوگاڏڙواوطاقاوطاقڙيگهرگھرڙو

 اسم تڪبير 
(تڪبير جي معنى آهي وڏي ۾ وڏو) اهڙا اسم جيڪي اصل حيثيت کان وڌائي پيش ڪيو وڃي.
+اسم مان اسم تڪبيراسماسم تڪبيراسماسم تڪبيرلپلپوڙوماٽيماٽو

 اسم ڪيفيت 
اهڙا اسم جيڪي ڪنهن ڪيفيت کي ظاهر ڪن انهن کي اسم ڪيفيت چئبوآهي.

جيئن؛ ٿَڪُ، خُمارُ، عشقُ، نشو، ننڍ

 اسم منسوب 
(منسوب جي معنى آهي تعلق رکڻ) ڪنهن به اسم سان منسوب ٿيل لفظ اسم منسوب چئبو آهي.

جيئن؛ حنگلي، جرمني، عيسائي، هندي

 اسم ڪنايه 
اهڙا اسم جيڪي مبهم (لڪل) اشاري لاءِ استعمال ٿين.

جيئن؛ هيئن هونئن ڪري ڇڏاءِ. ٽيرُمٽير ڪري هليو ويو. (هيئن هونئن، ٽيرُمٽير اسم ڪنايه آهن.)

 اسم صوت 
(صوت جي معنى آهي آواز) پکين ۽ جاندار جان آواز اسم صوت آهن.
+اسم صوت (جاندارن جا آواز)جاندارآوازجاندارآوازجاندارآوازجاندارآوازجاندارآوازجاندارآوازجاندارآوازڪوئلڪوڪوڪانءُڪان ڪانطوطوٽين ٽينٻڪريٻي ٻيڏيڏرٽان ٽانڳيروگھوگھوجھرڪيچُون چُون

 اسم ماضيه يا ماضي معطوفي 
(معطوفي جي معنى آهي ڳنڍڻ) فعل جون اهڙيون صورتون جيڪي ساڳئي فاعل جي ٻن جملن کي ڳنڍي هڪ جملو ٺاهن ۽ فاعل سان لڳي ڏيکارين ته فاعل هڪ ڪم پورو ڪري ٻئي ڪم کي لڳي ٿو، يا لڳو آهي يا لڳندو، تن کي اسم ماضيه يا ماضي معطوفي چئبو آهي.
+اسم ماضيه جا مثالپهريون جملوٻيو جملواسم ماضيههير نيرن کاڌي.هير اسڪول وئيهير نيرن کائي اسڪول وئي.پرڀات ڪتاب پڙهيو.پرڀات سُتي آهيپرڀات ڪتاب پڙهي پوءِ سُتي.هاري ٻني کيڙي.هاري گهر هليو ويو.هاري ٻني کيڙي گھر هليو ويو.
نوٽ؛ هنن جملن ۾ فاعل (ڪم ڪندڙ) هڪ ڪم پورو ڪري ٻئي ڪم کي لڳو.

 اسم جي ترڪيب 
سنڌي گرامر( وياڪرڻ) ۾ ترڪيب جو مُک مضمون هتي ڪلڪ ڪري پڙهو.

اسم جي جي ترڪيب لاءِ هيٺين مثال تي غور ڪريو.

نوڪر وفاداريءَ سان پنهل خان جا ڍڳا ٻيلي ۾ چاريا.

هن جملي نوڪر، وفاداري، پنهل خان، ڍڳا، ٻيلي اسم آهن. هاڻي انهن اسمن جو قسم، جنس، عدد، حالت کي ترڪيب جي نموني هن طرح لکيو ويندو.

نوڪر؛ اسم عام، عدد واحد، جنس مذڪر، حالت فاعلي، فاعل آهي فعل ”چاريا“ جو.

وفاداريءَ؛ اسم ذات، عدد واحد، جنس مزڪر، حالت جري سببان ”سان“ حرف جر جي.

پنهل خان؛ اسم خاص، عدد واحد، جنس مذڪر، حالت اضافت مالڪي ڏيکاري ٿو ”ڍڳن“ جي.

ڍڳا؛ اسم عام، عدد جمع، جنس مذڪر، حالت مفعولي، مفعول آهي فعل ”چاريا“ جو.

ٻيلي؛ اسم عام، عدد واحد، جنس مذڪر، حالت جري سببان ”۾“ حرف جر جي.

 اسم ڦيرو 
+اسم جو ڦيرو يا گردانحالتواحدجمع1فاعليڇوڪرُ لکي ٿو.ڇوڪرا لکن ٿا.2مفعوليڇوڪرُ سبق پڙهي ٿو.ڇوڪرا سبق پڙهن ٿا.3اضافتتو ڇوڪر جو ڪتاب کنيو.تو ڇوڪرن جا ڪتاب کنيا.4جريڇوڪرُ قلم سان لکي ٿو.ڇوڪرا قلم سان لکن ٿا.5نداايǃ ڇوڪر لِک.ايǃ ڇوڪرا لکو.
+ڪير ٿو لکي؟ ڪير ٿا لکن؟ڇوڪر- ڇوڪرا (فاعلي)ڇوڪر ڇا ٿو پڙهي؟ ڇوڪرا ڇا ٿا پڙهن؟سبقُ - سبقَ (مفعولي)تو ڪنهن جو ڪتاب کنيو؟ تو ڪنهن جا ڪتاب کنيا؟ڇوڪري جو - ڇوڪرن جو (اضافت)ڇوڪر ٿا سان لکيو؟ ڇوڪرن ڇا سان لکيو؟قلم سان- قلم سان (جري)لکڻ لاءِ ڪنهن کي چيو وڃي ٿو؟ڇوڪرَ - ڇوڪرن کي (ندا)

 اسم جو عدد 
اسم جا ٻه عدد آهن؛

پورو مضمون لاءِ هتي ڪلڪ ڪريو.

 حوالا 

زمرو:سنڌي گرامر( وياڪرڻ)