سلطنت دهلي

دهلي جي سلطنت يا دهلي سلطنت هڪ ديرين وچئين دور جي سلطنت هئي جيڪا بنيادي طور دهلي تي مرڪوز هئي ۽ ٽن صدين کان وڌيڪ عرصي تائين هندستاني ننڍي کنڊ جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي. هن سلطنت جو قيام 1206ع ۾ اڳوڻي غوري سلطنت جي علائقن ۾ ٿيو. تاريخي طور دهلي سلطنت کي پنج دورن؛ مملوڪ دور (1206–1290ع)، خلجي دور (1290–1320ع)، تغلق دور (1320–1414ع)، سيدن جي دور (1414–1451ع) ۽ لودي دور (1451–1526ع)  ۾ ورهايو وڃي ٿو. هن سلطنت جا علائقا موجوده اتر ڀارت، ڏکڻ نيپال، بنگلاديش ۽ پاڪستان جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هئا. 

سلطنت جي بنياد غوري فاتح سلطان محمد غوري وڌيو، جنهن 1192ع ۾ تراين جي ٻي جنگ ۾ راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني، جنهن جي اڳواڻي اجمير جي حڪمران پرٿوي راج چوهان ڪري رهيو هو. دهلي سلطنت شروعات ۾ غوري سلطنت جي انهن علائقن مان هڪ هئي جيڪي محمد غوري جي ترڪ غلام سالارن جهڙوڪ تاج الدين يلديز، قطب الدين ايبڪ، بهاءُ الدين تغريل ۽ ناصر الدين قبچه پاڻ ۾ ورهائي سنڀاليندا هئا.

خلجي ۽ تغلق دور ۾ ڏکڻ هندستان تائين تيز ۽ مسلسل فوجي مهمون هليون. محمد بن تغلق جي دور ۾ سلطنت پنهنجي جاگرافيائي عروج تي پهتي ۽ تقريباً سڄي ننڍي کنڊ تي سندس اقتدار قائم ٿيو. 1398ع ۾ وچ ايشيا جو حڪمران تيمور جي دهلي تي حملي کان پوءِ اتر هندستان ۾ وڏيون سياسي تبديليون آيون. ان کان پوءِ وجيانگر سلطنت ۽ ميواڙ جي رياست جهڙيون هندو طاقتون ٻيهر مضبوط ٿيون، جڏهن ته بنگال سلطنت ۽ بهمني سلطنت جهڙيون مسلم رياستون به الڳ ٿي ويون. 1526ع ۾ تيموري سلطنت جو حڪمران بابر پاني پت جي پهرين جنگ ۾ دهلي سلطنت کي شڪست ڏئي مغل سلطنت قائم ڪئي.

دهلي سلطنت جي قيام سان ننڍو کنڊ بين الاقوامي اسلامي سماجي ۽ اقتصادي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو. هن دور ۾ هندستاني ٻولي ۽ هند-اسلامي فن تعمير کي ترقي ملي. سلطنت منگول حملن کي به روڪيو ۽ اسلامي تاريخ ۾ ٿورن عورت حڪمرانن مان هڪ، رضيه سلطانه، سال 1236ع کان 1240ع تائين حڪمراني ڪئي. سلطنت جي دور ۾ وڏي پيماني تي زبردستي مذهب تبديل ڪرائڻ جو ڪو منظم عمل نه هو ۽ ڪيترائي هندو عملدار ۽ جاگيردار انتظامي نظام جو حصو رهيا. بهرحال، ڪجهه مهمن دوران مندرن ۽ تعليمي مرڪزن جي تباهي جا واقعا پڻ ٿيا. اولهه ۽ وچ ايشيا ۾ منگول حملا ٿيڻ سبب ڪيترائي عالم، صوفي، واپاري ۽ ڪاريگر نندي کنڊ ڏانهن لڏي آيا، جنهن سان هتي اسلامي ثقافت کي وڌيڪ مضبوطي ملي.

سال 1206ع کان 1526ع تائين هندستان تي حڪومت ڪرڻ وارن ڪيترين ئي حڪومتن کي گڏيل طور تي دهلی سلطنت چيو ويندو آهي. ترڪ ۽ پشتون نسل جي انهن حڪومتن ۾ خاندان غلامان (1206ع کان 1290ع تائين)، خلجي خاندان (1290ع کان 1320ع تائين)، تغلق خاندان (1320ع کان 1413ع تائين)، سيد خاندان (1414ع کان1451ع تائين) ۽ لوڌي خاندان (1451ع کان 1526ع تائين) جون حڪومتون شامل آهن. سال 1526ع ۾ دهلی جي آخری سلطنت مغليه سلطنت ۾ ضم ٿي وئي۔ 

12هين صدي ۾ شهاب الدين غوري غزني، ملتان، سنڌ، لاهور ۽ دهلي کي فتح ڪيو ۽ سال 1206ع ۾ هن جي شهادت کان پوء هن جو هڪ غلام جرنيل قطب الدين ايبڪ دهلي ۾ تخت نشین ٿيو ۽ اهڙي طرح دهلي سلطنت ۽ خاندان غلامان جي حڪومت جي شروعات ٿي۔ خاندان غلامان جي حڪومت انتهائی تيزی سان پکڙي ۽ صدي جي وچ تائين خيبر لڪ  کان وٺي بنگال تائين جو علائقو سلطنت ۾ شامل ٿي ويو. التمش (1210ع کان 1235ع تائين) ۽ غیاث الدين بلبن (1266ع کان 1287ع تائين ء) هن خاندان جا مشهور حڪمران رهيا. سال 1290ع ۾ هن خاندان جي حڪومت جو خاتمو ٿي ويو ۽ خلجي خاندان اڀريو جيڪو غوري دور جي دوران ۾ بنگال جو حڪمران هيو۔ خلجي حڪمرانن گجرات ۽ مالوه فتح ڪيا ۽ نرمدا درياهه جي پار ڏکڻ ۾ تامل ناڊو تائين هن جا قدم وڃي پهتا۔ پهرين سلطان دهلي ۽ بعد ۾ گلبرگه جي بهمني سلطنت ۽ 1518ع ۾ بهمني سلطنت جي پنج ڏاکڻي سلطنتن ۾ تقسيم کان پوء به ڏکڻ هندستان ۾ مسلمانن جي پيش قدمي جاري رهي۔ هندو سلطنت وجيانگر ڏکڻ هندوستان کي پنهنجي جھنڊي  هيٺ جمع ڪندي دهلي سلطنت جي پيش قدمي کي ڪجهه عرصي جي لاء روڪيو پر 1565ع ۾ هي سلطنت هٿان ختم ٿي وئي. 

دهلي سلطنت واحد سلطنت هئي جنهن جي دوران ڀارت تي  هڪ عورت حڪومت ڪئي۔ خاندان غلامان جي حڪومت  جي دوران التتمش پنهنجي ڌيء رضيه سلطانه جي حق ۾ وصيت ڪري ڇڏي هئي جنهن 1236ع کان 1240ع تائين تخت هندستان سنڀاليو. حالانڪه هن جي دور حڪومت انتهائي مختصر هيو پر مورخ هن کي انتهائي قدر جي نگاهه سان ڏسندا آهن. التتمش جا ڪيترائي پٽ هيا پر هو چوندا هئا ته، "مرد ته صرف رضيه آهي". رضيه کي پنهنجي ئي ڀائرن جي بغاوت کي منهن ڏيڻو پيو ۽ بالآخر پنهنجي مڙس سميت انهن جي هٿان ماري وئي۔ هو مسلم تاريخ جي پهرين عورت حڪمران هئي جنهن جي حڪومت اوڀر ۾ دهلي کان اولهه ۾ پشاور ۽ اتر ۾ ڪشمير کان ڏکڻ ۾ ملتان تائين قائم هئي. 

1398ع ۾ تيمور لنگ جي حملي جي ڪري سلطنت دهلي کي زبردست نقصان پهتو ۽ اوڌ، بنگال، جونپور، گجرات ۽ مالوه جون آزاد حڪومتون قائم ٿي ويون۔ لوڌين جي دور حڪومت ۾ دهلي سلطنت ڪافي حد تائين بحال ٿي وئي ۽ بالآخر 1526ء ۾ ظهير الدين بابر مغليه سلطنت جو بنياد رکيو۔

نالو
جیتوڻيڪ عام طور تي هن رياست کي ان جي مُکيه گاديءَ واري شهر دهلي جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، پر دهلي سلطنت جي ماتحت علائقن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح گهڻو ڪري غير مقرر رهندو هو. جوزجاني ۽ برني هن کي "دهلي جي سلطنت" (فارسي: ممالڪِ دهلي) سڏيو، جڏهن ته ابن بطوطه محمد بن تغلق جي دور واري سلطنت کي "هند ۽ سنڌ" چيو. دهلي سلطنت کي "سلطنتِ هندستان" (فارسي: ممالڪِ هندستان) جي نالي سان به سڃاتو ويندو هو، ۽ هي نالو ان دور ۾ رائج ٿيو.

تاريخ

پس منظر

ڀارت ۾ دهلي سلطنت جو اڀار هڪ وسيع رجحان جو حصو هو، جيڪو ايشيا براعظم جي وڏي حصي، خاص ڪري ڏکڻ ۽ اولهه ايشيا تي اثرانداز ٿيو. هن عمل جي بنياد مرڪزي ايشيا جي اسٽيپ علائقن مان ترڪي خانہ بدوش قبيلن جي لڏپلاڻ هئي. ان جو آغاز نائين صدي عيسويءَ ۾ ٿيو، جڏهن اسلامي خلافت مشرقِ وسطیٰ ۾ ٽٽڻ لڳي. ان وقت مسلمان حڪمرانن پنهنجي مقابلي واري رياستن ۾ مرڪزي ايشيا جي غير مسلم ترڪ خانہ بدوشن کي غلام بڻائي، کين وفادار فوجي غلامن طور تيار ڪيو، جيڪي مملوڪ سڏبا هئا. جلد ئي ترڪ اسلامي دنيا ڏانهن لڏي آيا ۽ اسلام قبول ڪيو. انهن مان ڪيترائي ترڪي مملوڪ غلام بعد ۾ حڪمران بڻيا ۽ اسلامي دنيا جي وڏن حصن تي قبضو ڪيو، ۽ مصر کان وٺي موجوده افغانستان تائين سلطنتون قائم ڪيون، پوءِ هنن جو ڌيان ڀارتي برصغير ڏانهن ويو.

هيءَ ترقي اسلام جي ڦهلاءُ کان اڳ واري ڊگهي تاريخي رجحان جو به حصو هئي. جيئن ٻين زرعي سماجن سان ٿيو، تيئن ڀارتي برصغير جون آباد زرعي رياستون به خانہ بدوش قبيلن جي حملن جو شڪار رهيون. اسلامي دور کان اڳ به اتر-اولهه وارو برصغير مرڪزي ايشيا جي قبيلن جي حملي هيٺ رهندو هو. تنهن ڪري مسلمانن جا حملا ۽ پوءِ جون فتوحات، پهرين هزارين سالن دوران ٿيندڙ ٻين حملن کان گهڻو مختلف نه هيون.Richard M. Frye, "Pre-Islamic and Early Islamic Cultures in Central Asia", in Turko-Persia in Historical Perspective, ed. Robert L. Canfield (Cambridge U. Press c. 1991), 35–53.
962ع تائين ڏکڻ ايشيا جي هندن ۽ ٻڌن جي بادشاهتن تي مرڪزي ايشيا مان مسلمان فوجن جا ڪيترائي حملا ٿيا. انهن مان هڪ محمود غزنوي هو، جيڪو هڪ ترڪي مملوڪ فوجي غلام جو پٽ هو. هن 997ع کان 1030ع جي وچ ۾ ستارنهن ڀيرا اتر هندستان تي حملا ڪري دولت لوٽي، پر هر ڀيري موٽي ويو ۽ صرف اولهه پنجاب تائين اسلامي حڪمراني وڌائي.
محمود غزنوي کان پوءِ به مسلمان سردارن جا حملا جاري رهيا، پر انهن سان مستقل سرحدون قائم نه ٿيون. ان جي ابتڙ، غوري خاندان جي سلطان محمد غوري 1173ع کان اتر هندستان ۾ منظم توسيعي جنگ شروع ڪئي. هن سنڌو درياهه جي اوڀر ۾ سني اسلامي رياست قائم ڪري دهلي سلطنت جي بنياد وڌي. ڪجهه مؤرخ 1192ع کان دهلي سلطنت جي تاريخ شروع ڪن ٿا، جڏهن محمد غوري جي فوجي موجودگي ڏکڻ ايشيا ۾ مضبوط ٿي چڪي هئي.History of South Asia: A Chronological Outline

1206ع ۾ محمد غوري کي اسماعيلي شيعا قتل ڪيو.Encyclopædia Britannica (2011) ان کان پوءِ سندس غلام قطب الدين ايبڪ دهلي جو پهريون سلطان بڻيو.

سلسلا

 مملوڪ سلسلو (1206–1290) 

قطب الدين ايبڪ، جيڪو محمد غوري جو اڳوڻو غلام هو، دهلي سلطنت جو پهريون حڪمران بڻيو. ايبڪ ترڪمان-ڪپچڪ نسل سان تعلق رکندڙ هو، ۽ انهيءَ ڪري سندس خاندان کي مملوڪ سلسلو چيو ويو.Jackson P. (1990)... هن 1206ع کان 1210ع تائين حڪومت ڪئي ۽ پنهنجي سخاوت سبب "لک بخش" جي لقب سان مشهور ٿيو. ايبڪ جي وفات کان پوءِ آرام شاه اقتدار ۾ آيو، پر 1211ع ۾ سندس قتل ٿيو ۽ شمس الدين التمش حڪومت سنڀالي. التمش شروعات ۾ ڪمزور حيثيت ۾ هو، ڇو ته ڪيترن مسلمان اميرن سندس اختيار کي چئلينج ڪيو. ڪيترين جنگين ۽ مخالفن جي سخت سزائن کان پوءِ هن پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.


التمش ملتان، بنگال ۽ رٿمبور سميت ڪيترائي علائقا فتح ڪيا. هن تاج الدين يلدز کي به شڪست ڏئي قتل ڪيو، جنهن پاڻ کي محمد غوري جو وارث قرار ڏنو هو. 1236ع ۾ التمش جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ ڪمزور حڪمرانن جو سلسلو شروع ٿيو، جنهن ۾ رضيه سلطانه به شامل هئي. آخرڪار غياث الدين بلبن 1266ع ۾ اقتدار ۾ آيو ۽ 1287ع تائين حڪومت ڪئي. بلبن "چاليهه جي ٽولي" (Corps of Forty) جي طاقت ختم ڪئي. سندس جانشين معزالدين قيقباد ٿيو، جنهن جلال الدين خلجي کي فوج جو سالار مقرر ڪيو. خلجي قيقباد کي قتل ڪري اقتدار سنڀاليو ۽ اهڙيءَ طرح مملوڪ سلسلي جو خاتمو ٿيو ۽ خلجي سلسلو شروع ٿيو.
قطب الدين ايبڪ قطب مينار جي تعمير شروع ڪرائي، جيڪا بعد ۾ التمش مڪمل ڪرائي. قوت الاسلام مسجد به ايبڪ ٺهرائي، جيڪا هاڻي يونيسڪو عالمي ورثي جو ماڳ آهي. قطب مينار ڪمپليڪس کي بعد ۾ علاؤالدين خلجي وڌايو. مملوڪ دور ۾ افغانستان ۽ ايران مان ڪيترائي امير هندستان لڏي آيا، ڇاڪاڻ ته اولهه ايشيا منگول سلطنت جي حملي هيٺ هئي.

 خلجي سلسلو (1290–1320)

خلجي سلسلو ترڪو-افغان ورثي سان تعلق رکندڙ هو. اهي اصل ۾ ترڪ هئا، پر افغانستان ۾ ڊگهي عرصي تائين رهڻ سبب ٻين ماڻهن کين افغان سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠ ته هنن افغان عادتون ۽ رسمون اختيار ڪيون.

خلجي سلسلي جو پهريون حڪمران جلالُ الدين فيروز خلجي هو. تخت نشينيءَ وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 70 سال هئي، ۽ عام ماڻهن ۾ هو نرم مزاج، عاجز ۽ مهربان بادشاهه طور سڃاتو ويندو هو. جلالُ الدين فيروز ڇهه سال حڪومت ڪئي، پوءِ سال 1296ع ۾ سمانا جو محمد سليم کيس قتل ڪيو، جيڪو سندس ڀائيٽي ۽ ناٺي جونا محمد خلجي جي حڪم تي ٿيو؛ اهو ئي پوءِ علاءُ الدين خلجي جي نالي سان مشهور ٿيو.

علاءُ الدين پنهنجي فوجي ڪيريئر جي شروعات ڪارا صوبي جي گورنر طور ڪئي. اتان هن مالوا (1292ع) ۽ ديوگيري (1294ع) تي ٻه حملا ڪري ڦرلٽ ڪئي. تخت نشيني کان پوءِ هن انهن علائقن ڏانهن ٻيهر توسيع جاري رکي: گجرات تي وزيراعظم نصرات خان جليسري هٿان قبضو ٿيو، مالوه تي عين الملڪ ملتاني هٿان، ۽ راجپوتانا ڏانهن به.Alexander Mikaberidze, Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, , pp. 62–63 پر اهي فتوحات اتر-اولهه مان ٿيندڙ منگول حملن ۽ ڦرلٽ سبب ڪجهه وقت لاءِ روڪي ويون. منگول ڦرلٽ ڪري واپس هليا ويا ۽ دهلي سلطنت جي اتر-اولهه حصن تي ڇاپا هڻڻ بند ڪيائون.Rene Grousset – Empire of steppes, Chagatai Khanate; Rutgers Univ Press, New Jersey, 1988 

منگولن جي موٽڻ کان پوءِ علاءُ الدين خلجي ملڪ ڪافور ۽ خسرو خان جهڙن هندستاني غلام جرنيلن جي مدد سان دهلي سلطنت کي ڏکڻ هندستان تائين وڌايو. انهن شڪست کاڌل رياستن مان وڏو جنگي مال گڏ ڪيو.Frank Fanselow (1989), Muslim society in Tamil Nadu (India): a historical perspective, Journal Institute of Muslim Minority Affairs, 10(1), pp 264–289 سندس سالارن جنگي غنيمت گڏ ڪري "غنيمه" (عربي: الْغَنيمَة، جنگي مال تي ٽيڪس) ادا ڪئي، جنهن خلجي حڪومت کي مضبوط ڪيو. انهن ڦريل خزاني ۾ وارنگل جي ڦرلٽ به شامل هئي، جنهن ۾ مشهور ڪوهِ نور هيرو به شامل هو.Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, A History of India, 3rd ed., Routledge, 1998, 

علاءُ الدين خلجي ٽيڪسن جون پاليسيون تبديل ڪيون: هن زرعي ٽيڪس %20 مان وڌائي %50 ڪيو (اناج ۽ زرعي پيداوار جي صورت ۾ ادا ٿيندڙ)، مقامي سردارن کي ٽيڪس وصولي تي ملندڙ اجرتون ۽ ڪميشنون ختم ڪيون، پنهنجن عملدارن جي پاڻ ۾ ميل جول ۽ اشرافيه خاندانن جي پاڻ ۾ شادين تي پابندي وڌي ته جيئن سندس خلاف ڪا اپوزيشن نه ٺهي ۽ هن عملدارن، شاعرن ۽ عالمن جون پگهارون گهٽايون. هن پاليسين ۽ خرچن جي ڪنٽرول سان سندس خزانو مضبوط ٿيو ۽ وڌندڙ فوج جي خرچن لاءِ وسيلو مليو. هن رياست اندر زرعي پيداوار ۽ شين تي اگهن جا ڪنٽرول لاڳو ڪيا ۽ اهو به طئي ڪيو ته ڪهڙي هنڌ تي، ڪهڙي طريقي سان ۽ ڪير اهي شيون وڪرو ڪري سگهي ٿو. "شهنهءِ منڊي" نالي بازارون قائم ڪيون ويون. مسلمان واپارين کي انهن "منڊين" ۾ خاص اجازت ناما ۽ اجاره داري ڏني وئي ته اهي سرڪاري مقرر ڪيل اگهن تي خريد ۽ وڪرو ڪن. انهن واپارين کانسواءِ ٻيو ڪو نه هارين کان خريد ڪري سگهندو هو ۽ نه شهرن ۾ وڪرو ڪري سگهندو هو. منڊي جي ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ کي سخت سزا ملندي هئي، گهڻو ڪري عضون جي ڪٽائي سميت.M.A. Farooqi (1991), The economic policy of the Sultans of Delhi, Konark publishers,  اناج جي صورت ۾ وصول ٿيل ٽيڪس رياستي گودامن ۾ محفوظ ڪيو ويندو هو، پوءِ ايندڙ ڏڪار ۾ اهي گودام فوج لاءِ ڪافي خوراڪ مهيا ڪندا رهيا.

مورخن علاءُ الدين خلجي کي ظالم به قرار ڏنو آهي. جنهن کي به هو پنهنجي طاقت لاءِ خطرو سمجهندو هو، ان کي ان جي خاندان جي مردن، عورتن ۽ ٻارن سميت قتل ڪرايو ويندو هو. وقت سان گڏ هو پنهنجي اڪثر اميرن تي شڪ ڪرڻ لڳو ۽ فقط ڪجهه غلامن ۽ پنهنجي خاندان تي ڀروسو رکندو هو. 1298ع ۾ دهلي ڀرسان 15,000 کان 30,000 منگول، جيڪا تازو ئي اسلام قبول ڪيا هئا، گجرات تي حملي دوران بغاوت جي سبب هڪ ئي ڏينهن ۾ قتل ڪيا ويا. جنگ ۾ شڪست کائيندڙ رياستن خلاف سندس بي رحمي به مشهور آهي.

1316ع ۾ علاءُ الدين جي وفات (اشرافيه جي سازش سان قتل) کان پوءِ سندس جرنيل ملڪ ڪافور، جيڪو هڪ هندو خاندان ۾ ڄائو هو پر اسلام قبول ڪيو هو، عملي طور اقتدار ۾ آيو ۽ ڪمال الدين گرگ جهڙن غير خلجي اميرن جي مدد سان هليو. پر خلجي اميرن جي اڪثريت جي حمايت نه هجڻ سبب کيس قتل ڪيو ويو.Holt et al., The Cambridge History of Islam – The Indian sub-continent, south-east Asia, Africa and the Muslim west, , pp 9–13 پوءِ نئين حڪمران ملڪ ڪافور جي قاتلن کي قتل ڪرايو.

خلجي سلسلي جو آخري حڪمران علاءُ الدين جو 18 سالن جو پٽ قطبُ الدين خلجي هو، جيڪو چار سال حڪومت ڪرڻ کان پوءِ خسرو خان هٿان قتل ٿيو. خسرو خان به هڪ غلام جرنيل هو، جيڪا هندي نسل سان هيو. هو اسلام کان ڦري ويو ۽ اشرافيه ۾ پنهنجي هندو "برادو" فوجي قبيلي کي وڌايو. خسرو خان جي حڪومت فقط ڪجهه مهينا هلي ۽ پوءِ غازي ملڪ، جيڪو پوءِ غياثُ الدين تغلق سڏيو ويو، خسرو خان کي شڪست ڏئي قتل ڪيو ۽ 1320ع ۾ اقتدار سنڀالي، اهڙيءَ طرح خلجي سلسلو ختم ٿيو ۽ تغلق سلسلو شروع ٿيو.

 تغلق سلسلو (1320–1413)

تغلق سلسلو هڪ ترڪو-منگول روايت وارو يا ترڪي مسلمان سلسلو هو، جيڪو 1320ع کان 1413ع تائين رهيو. پهريون حڪمران غياثُ الدين تغلق هو. هن پنج سال حڪومت ڪئي ۽ دهلي ڀرسان تغلق آباد نالي شهر اڏايو. سندس پٽ جونا خان ۽ جرنيل عينُ الملڪ ملتاني ڏکڻ هندستان ۾ وارنگل فتح ڪيو. ڪجهه مؤرخن جهڙوڪ ونسينٽ اسميت مطابق، غياثُ الدين کي سندس پٽ جونا خان قتل ڪيو، جنهن 1325ع ۾ اقتدار سنڀاليو.

جونا خان پنهنجو نالو محمد بن تغلق رکيو ۽ 26 سال حڪومت ڪئي.Elliot and Dowson, Táríkh-i Fíroz Sháhí of Ziauddin Barani, The History of India as Told by Its Historians. The Muhammadan Period (Vol 3), London, Trübner & Co سندس دور ۾ دهلي سلطنت جاگرافيائي لحاظ کان پنهنجي اوج تي پهتي ۽ ڀارتي برصغير جو وڏو حصو ان جي قبضي ۾ آيو.Muḥammad ibn Tughluq Encyclopædia Britannica

محمد بن تغلق هڪ علم دوست حڪمران هو؛ کيس قرآن، فقهه، شاعري ۽ ٻين علمن جي وسيع ڄاڻ هئي. پر هو پنهنجي عزيزن ۽ وزيرن بابت گهڻو شڪي به هو، مخالفن سان انتهائي سخت هو، ۽ اهڙا فيصلا ڪندو هو جن سان اقتصادي ابتري پيدا ٿي. مثال طور، هن حڪم ڏنو ته چانديءَ جي سڪن جي برابر قدر سان گهٽ قيمتي ڌاتن جا سڪا ٺهرايا وڃن؛ اهو قدم ناڪام ٿيو، ڇو⁠تہ عام ماڻهن گهرن ۾ موجود ڌاتن مان نقلي سڪا ٺاهيا ۽ انهن سان ٽيڪس ۽ جزيه ادا ڪيو.

محمد بن تغلق موجوده ڀارتي رياست مهاراشٽر جي شهر ديوگيري کي (نالو بدلائي دولت آباد رکندي) دهلي سلطنت جي ٻي انتظامي گادي بڻايو. هن دهليءَ جي مسلمان آباديءَ کي، جنهن ۾ شاهوڪار خاندان، امير، سيد، شيخ ۽ عالِم شامل هئا، زبردستي دولت آباد منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو. هن منتقليءَ جو مقصد مسلمان اشرافيه کي پنهنجي "عالمي فتح" واري مشن ۾ شامل ڪرڻ هو: هو چاهيندو هو ته اهي سلطنتي بيانئي ۾ اسلامي مذهبي علامتن کي استعمال ڪن ۽ صوفي مبلغ ماڻهن کي قائل ڪري ڏکن (دکن) جي ڪيترن رهواسين کي مسلمان بڻائين. جيڪي امير منتقل ٿيڻ تي راضي نه ٿيا، تن کي هن بغاوت جي برابر سمجهي سخت سزائون ڏنيون. فيرشته مطابق، جڏهن منگول پنجاب ۾ آيا، ته سلطان اشرافيه کي وري دهلي موٽائي آندو، جيتوڻيڪ دولت آباد انتظامي مرڪز طور قائم رهيو. هن قدم جو هڪ نتيجو اهو نڪتو ته اشرافيه جي دلين ۾ سلطان بابت ڊگهي عرصي تائين نفرت رهي. ٻيو نتيجو اهو ٿيو ته دولت آباد ۾ هڪ مضبوط مسلمان اشرافيه ٺهي ۽ مسلمان آبادي وڌي، جيڪا دهلي واپس نه موٽي؛ ان کان سواءِ بهمنين جي اڀار ۽ وجيانگر سلطنت کي چيلنج ڪرڻ واري تاريخ ممڪن نه هجي ها. دهڪن ۾ محمد بن تغلق جون مهمون مندرن جي تباهي ۽ بي حرمتي سان به ڳنڍيل ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ Svayambhu Shiva Temple ۽ ٿائوزنڊ پلر ٽيمپل وارنگل ۾.

محمد بن تغلق خلاف بغاوتون 1327ع ۾ شروع ٿيون ۽ سڄي دور ۾ جاري رهيون؛ وقت سان دهلي سلطنت جو ڪنٽرول گهٽجندو ويو. وجيانگر سلطنت ڏکڻ هندستان ۾ دهلي سلطنت جي حملن جي سڌي ردعمل طور وجود ۾ آئي،Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, A History of India, (Routledge, 1986), 188. ۽ ڏکڻ هندستان کي دهلي سلطنت جي حڪمرانيءَ کان آزاد ڪرايو.Advanced Study in the History of Medieval India by Jl Mehta p. 97 1330ع جي ڏهاڪي ۾ محمد بن تغلق چين تي حملي جو حڪم ڏنو ۽ پنهنجي فوج جو هڪ حصو هماليه جبلن کان پار موڪليو، پر اهي Kangra State هٿان شڪست کائي ويا.Chandra, Satish (1997). Medieval India: From Sultanate to the Mughals. New Delhi, India: Har-Anand Publications. pp. 101–102. . سندس پاليسين سبب، خاص ڪري 1329ع کان 1332ع تائين گهٽ قيمتي ڌاتن وارن سڪن واري تجربي سبب، رياستي آمدنيون ٽٽي پيون. ڏڪار، غربت ۽ بغاوتون وڌي ويون. 1338ع ۾ سندس ڀائيٽي مالوا ۾ بغاوت ڪئي؛ سلطان حملي ڪري کيس گرفتار ڪيو، چمڙي لاهي قتل ڪيو. 1339ع تائين اوڀر وارا علائقا مقامي مسلمان گورنرن هيٺ ۽ ڏکڻ وارا حصا هندو بادشاههن هيٺ بغاوت ڪري آزادي جو اعلان ڪري چڪا هئا. سلطان وٽ ڇڪجندڙ سلطنت کي سنڀالڻ لاءِ نه وسيلا هئا نه حمايت. مورخ والفورڊ بيان ڪيو آهي ته دهلي ۽ ڀارت جي وڏي حصي ۾ انهن سالن ۾ سخت ڏڪار آيا، جيڪي گهٽ قيمتي ڌاتن وارن سڪن واري تجربي کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.Cornelius Walford (1878), , pp 9–10Judith Walsh, A Brief History of India, , pp 70–72; Quote: "In 1335–42, during a severe famine and death in the Delhi region, the Sultanate offered no help to the starving residents." 1335ع ۾ اتر هندستان جي ڪئٿل جو سيد جلالُ الدين احسن خان بغاوت ڪري ڏکڻ هندستان ۾ مدورائي سلطنت قائم ڪئي. 1347ع تائين بهمني سلطنت اسماعيل مخل جي بغاوت ذريعي آزاد ٿي ۽ ڏکن (دکن) ۾ مقابلي واري مسلمان رياست بڻجي وئي، جنهن جو باني علاءُ الدين بهمن شاه هو.

محمد بن تغلق 1351ع ۾ گجرات ۾ دهلي سلطنت خلاف بغاوت ڪندڙن کي پڪڙڻ ۽ سزا ڏيڻ دوران فوت ٿيو. سندس جاءِ تي فيروز شاه تغلق (1351–1388) آيو، جنهن بنگال سان 1359ع ۾ 11 مهينن تائين جنگ ڪري پراڻيون سرحدون بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر بنگال فتح نه ٿي سگهيو. فيروز شاه 37 سال حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ خوشحالي آئي، جنهن جو وڏو سبب قابل ۽ ڏاهو وزيراعظم خانِ جهان مقبول هو، جيڪو ڏکڻ هندستان جو تلگو مسلمان هو. سندس دور ۾ خوراڪ جي فراهمي مستحڪم ڪرڻ ۽ ڏڪار گهٽائڻ لاءِ يمونا درياهه مان آبپاشيءَ جو نهر ٺهرائي وئي. فيروز شاه هڪ پڙهيل لکيل سلطان هو ۽ هن پنهنجون يادگيريون به لکيون.Firoz Shah Tughlak, Futuhat-i Firoz Shahi – Memoirs of Firoz Shah Tughlak, Translated in 1871 by Elliot and Dawson, Volume 3 – The History of India, Cornell University Archives اُن ۾ هن لکيو ته هن تشدد جون ڪيتريون رسمون (جهڙوڪ عضوا ڪٽڻ، اکيون ڪڍڻ، ماڻهن کي جيئرو آري سان ڪاٽڻ، هڏا چٿڻ، ڳلي ۾ ڳريل سيسو اوتڻ، ماڻهن کي باهه ڏيڻ، هٿن ۽ پيرن ۾ ميخون هڻڻ وغيره) بند ڪيون. هن اهو به لکيو ته هو رافضي شيعه مسلمانن ۽ مهدي فرقن کي ماڻهن کي پنهنجي مذهب ڏانهن آڻڻ نه ڏيندو هو، ۽ نه هندو ماڻهن کي مندر ٻيهر ٺاهڻ ڏيندو هو جيڪي سندس فوجن ڊاهيا هئا.Firoz Shah Tughlak, Futuhat-i Firoz Shahi – Autobiographical memoirs, Translated in 1871 by Elliot and Dawson, Volume 3 –The History of India, Cornell University Archives, pp 377–381. فيروز شاه پنهنجي ڪاميابين ۾ اهو به ڄاڻايو ته هن هندو ماڻهن کي سني اسلام قبول ڪرائڻ لاءِ (ٽيڪسن ۽ جزيه مان ڇوٽ ڏيڻ جو اعلان ڪري) ۽ نون مسلمانن کي تحفا ۽ اعزاز ڏئي تبديليون ڪيون.Futuhat-i Firoz Shahi Simultaneously, he raised taxes and jizya, assessing it at three levels, and stopping the practice of his predecessors who had historically exempted all Hindu Brahmins from the jizya.Annemarie Schimmel, Islam in the Indian Subcontinent, , Brill Academic, pp 20–23 هن غلامن جو انگ به تمام گهڻو وڌايو—پنهنجي خدمت ۾ به ۽ ٻين مسلمان اميرن جي خدمت ۾ به—جنهن ۾ ڪيترائي هندو غلام اسلام ۾ داخل ڪيا ويا، کين قرآن پڙهڻ ۽ ياد ڪرڻ سيکاريو ويو، ۽ خاص ڪري فوج ۽ ٻين کاتن ۾ مقرر ڪيو ويو؛ اهڙيءَ طرح هن وڏي فوج گڏ ڪئي. اهي غلام "غلامانِ فيروز شاهي" سڏبا هئا ۽ هڪ اشرافيه محافظ دستو بڻيا، جيڪو پوءِ رياست ۾ اثرائتو ٿيو. فيروز شاه جي دور ۾ هڪ طرف شديد تشدد ۾ گهٽتائي ۽ ڪجهه گروهن کي مخصوص رعايتن جو خاتمو ٿيو، پر ٻي طرف ڪجهه نشانو بڻايل گروهن خلاف عدم برداشت ۽ ظلم وڌيو، جنهن جو نتيجو آباديءَ جي وڏن حصن جو اسلام ۾ داخل ٿيڻ به ٻڌايو وڃي ٿو.

فيروز شاه تغلق جي وفات کان پوءِ سلطنت ۾ انتشار ۽ ٽٽڦٽ شروع ٿي. سندس جانشين، وڏي پوٽي غياثُ الدين شاه ثاني نوجوان ۽ اڻتجربهڪار هو ۽ شراب ۽ عيش ۾ لڳو رهيو. اميرن سندس خلاف بغاوت ڪري سلطان ۽ سندس وزير کي قتل ڪيو ۽ فيروز شاه جي پوٽي ابو بڪر شاه کي تخت تي ويهاريو. پر پراڻا غلامانِ فيروز شاهي ابو بڪر خلاف ٿيا؛ هو ڀڄي ويو ۽ انهن جي سڏ تي نصيرُ الدين محمد شاه تخت نشين ٿيو. غلامانِ فيروز شاهي جو هي عجيب ادارو بعد وارن سلطانن لاءِ بدعنوانيءَ جو سبب بڻيو. هن سلسلي جا آخري ٻه حڪمران 1394ع کان 1397ع تائين پاڻ کي سلطان سڏيندا رهيا: نصيرُ الدين محمود شاه تغلق (فيروز شاه جو پوٽو)، جيڪو دهلي مان حڪومت ڪندو هو، ۽ نصيرُ الدين نصرت شاه تغلق (تغلق خان جو ڀاءُ ۽ فيروز شاه جو ٻيو پوٽو)، جيڪو فيروز آباد مان حڪمراني ڪندو هو، جيڪو دهلي کان ڪجهه ميل پري هو. ٻنهي مائٽن جي وچ ۾ جنگ جاري رهي، تان جو 1398ع ۾ تيمور جو حملو ٿيو. تيمور (مغربي علمي ادب ۾ ٽيمرلين) تيموري سلطنت جو ترڪي بڻيل منگول حڪمران هو. دهلي سلطنت جي حڪمرانن جي ڪمزوري ۽ تڪرارن جي خبر پئجي وڃڻ تي، هو پنهنجي فوج سان دهلي ڏانهن وڌيو ۽ رستي ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام ڪندو رهيو. دهليءَ ۾ تيمور جي قتل عام بابت اندازا 100,000 کان 200,000 ماڻهن تائين بيان ڪيا وڃن ٿا.Lionel Trotter (1906), History of India: From the Earliest Times to the Present Day, Gorham Publishers London/New York, p. 74Annemarie Schimmel (1997), Islam in the Indian Subcontinent, Brill Academic, , pp 36–37; Also see: Elliot, Studies in Indian History, 2nd ed., pp 98–101 تيمور جو ارادو ڀارت ۾ رهڻ يا حڪومت ڪرڻ جو نه هو. هن جن علائقن مان گذريو، تن کي لوٽيو، پوءِ دهلي کي ڦري ساڙي ڇڏيو. پندرهن ڏينهن تائين تيمور ۽ سندس فوج قتل عام ڪندي رهي. پوءِ هن دولت گڏ ڪئي، عورتن، مردن ۽ ٻارن کي قيد ڪري غلام بڻايو (خاص ڪري ڪاريگرن کي) ۽ اهو مال سامر قند ڏانهن کڻي موٽي ويو. دهلي سلطنت جا ماڻهو ۽ علائقا انتشار، افراتفري ۽ وبائن جي حالت ۾ رهجي ويا. نصير الدين محمود شاه تغلق، جيڪو تيمور جي حملي دوران گجرات ڏانهن ڀڄي ويو هو، واپس اچي، درٻار جي مختلف ڌڙن جي هٿان هڪ ڪٺ پتلي حڪمران طور، تغلق سلسلي جو آخري حڪمران بڻجي نالي ماتر حڪومت ڪندو رهيو.Annemarie Schimmel, Islam in the Indian Subcontinent, , Brill Academic, Chapter 2

 سيد سلسلو (1414–1450)

سيد سلسلو خضر خان قائم ڪيو، ۽ هن دهلي سلطنت تي 1415ع کان 1451ع تائين حڪومت ڪئي. هن سلسلي جي فردن پنهنجو لقب سيد اختيار ڪيو—يعني اسلامي نبي محمد جا نسل—اهڙي دعويٰ جي بنياد تي ته هو سندس ڌيءَ فاطمه وسيلي سندن نسل سان ڳنڍيل آهن. ابراهيم ايرالي جي خيال موجب خضر خان جا وڏا شايد عرب خاندان جا اولاد هئا، جيڪي شروعاتي تغلق دور ۾ گهڻو اڳ ملتان واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا، پر هو خضر خان جي سيد نسب واري دعويٰ تي شڪ ڪري ٿو. اي. ايل. سريواستو به ساڳي راءِ ڏي ٿو. رچرڊ ايم. ايٽن ۽ سائمن ڊگبي موجب خضر خان پنجابي سردار هو، جيڪو کوکڙ قبيلي سان تعلق رکندو هو. تيموري حملي ۽ ڦرلٽ دهلي سلطنت کي اجاڙ ڪري ڇڏيو هو، ۽ سيد سلسلي جي حڪمراني بابت گهڻو ڪجهه معلوم نه آهي. انيماري شيمل لکي ٿي ته هن سلسلي جو پهريون حڪمران خضر خان هو، جنهن تيموري سلطنت جو تابعدار (vassal) بڻجي اقتدار سنڀاليو. سندس جانشين مبارڪ خان، جيڪو پنهنجو نالو مبارڪ شاه رکيو، پنهنجي پيءُ جي تيمور سان نالي ماتر وفاداري ختم ڪئي ۽ پنجاب ۾ کوکڙ جنگي سردارن کان وڃايل علائقا واپس وٺڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي.

شيمل موجب، سيد سلسلي جي ڪمزور ٿيڻ سان ڀارتي برصغير ۾ اسلام جي تاريخ هڪ گهري تبديليءَ مان گذري.  اڳ ۾ غالب سني فرقو ڪمزور ٿيو، شيعه جهڙا متبادل فرقہ وڌيا، ۽ دهلي کان ٻاهر اسلامي ثقافت جا نوان مقابلي وارا مرڪز جڙڻ لڳا.

سيد سلسلي جي آخري دور تائين دهلي سلطنت سڪيڙي هڪ ننڍڙي قوت رهجي وئي. آخري سيد حڪمران عالم شاه (جنهن جي نالي جو مطلب “سڄي دنيا جو بادشاهه” آهي) جي زماني تائين اتر هندستان ۾ هڪ مشهور طنز هلڻ لڳي ته “سڄي دنيا جي بادشاهه جي بادشاهي دهلي کان پالم تائين آهي”، يعني فقط . مورخ رچرڊ ايم. ايٽن موجب، هي چوڻي ڏيکاريندي آهي ته “هڪ وقت جي طاقتور سلطنت مذاق بڻجي چڪي هئي”. 1451ع ۾ سيد سلسلو لودي سلسلي هٿان ختم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ وري ڪجهه حد تائين بحالي آئي.

 لوڌي سلسلو (1451–1526)

لوڌي سلسلو هڪ افغان، يا ترڪو-افغان سلسلو هو، جيڪو پشتون (افغان) لودي قبيلي سان لاڳاپيل هو.Judith Walsh, A Brief History of India, , p. 81; Quote: "The last dynasty was founded by a Sayyid provincial governor, Buhlul Lodi (r. 1451–89). The Lodis were descended from Afghans, and under their rule, Afghans eclipsed Turks in court patronage." هن سلسلي جو باني بھلول خان لوڌي لودي قبيلي جو هڪ خلجي هو. هن پنهنجي حڪومت جي شروعات مسلمان جونپور سلطنت تي حملو ڪري دهلي سلطنت جو اثر وڌائڻ سان ڪئي، ۽ معاهدي وسيلي ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ڪيائين. ان کان پوءِ دهلي کان وارانسي تائين (جيڪو تڏهن بنگال صوبي جي سرحد تي هو) وارو علائقو ٻيهر دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويو.

بھلول لوڌي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ نظام خان اقتدار ۾ آيو، پنهنجو نالو سڪندر لوڌي رکيو ۽ 1489ع کان 1517ع تائين حڪومت ڪئي.Digby, S. (1975), The Tomb of Buhlūl Lōdī, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 38(03), pp. 550–561 سڪندر لوڌي پنهنجي ڀاءُ بربڪ شاه کي جونپور مان ڪڍي ڇڏيو، پنهنجي پٽ جلال خان کي اتان جو حڪمران مقرر ڪيو، پوءِ اوڀر طرف وڌي بھار (رياست) تي دعوائون وڌايون. بيهار جا مسلمان گورنر خراج ۽ ٽيڪس ڏيڻ تي راضي ٿيا، پر دهلي سلطنت کان الڳ نموني خودمختيار رهندا هئا. سڪندر لودي مندرن جي تباهيءَ جي مهم به هلائي، خاص ڪري مٿرا جي ڀرپاسي ۾. هن دهليءَ مان گادي ۽ درٻار آگرا منتقل ڪئي، جيڪو هڪ قديم هندو شهر هو ۽ دهلي سلطنت جي شروعاتي دور جي حملن ۽ ڦرلٽ ۾ تباهه ٿي چڪو هو. سڪندر پنهنجي دور ۾ آگرا ۾ هند-اسلامي طرزِ تعمير واريون عمارتون ٺهرائيون، ۽ دهلي سلطنت جي خاتمي کان پوءِ، مغل سلطنت جي دور ۾ به آگرا جي واڌ ويجهه جاري رهي.Andrew Petersen, Dictionary of Islamic Architecture, Routledge, , p. 7

سڪندر لودي 1517ع ۾ طبعياتي موت مئو، ۽ سندس ٻئي پٽ ابراهيم لوڌي اقتدار سنڀاليو. ابراهيم کي افغان ۽ فارسي اميرن ۽ علائقائي سردارن جي حمايت حاصل نه هئي.Richards, John (1965), The Economic History of the Lodi Period: 1451–1526, Journal de l'histoire economique et sociale de l'Orient, Vol. 8, No. 1, pp 47–67 ابراهيم پنهنجي وڏي ڀاءُ جلال خان تي حملو ڪري کيس قتل ڪيو؛ جلال خان کي سندس پيءُ جونپور جو گورنر مقرر ڪيو هو ۽ اميرن ۽ سردارن جي حمايت پڻ کيس حاصل هئي. جلال خان جي قتل کان پوءِ ابراهيم پنهنجي طاقت مضبوط نه ڪري سگهيو؛ پنجاب جو گورنر دولت خان لوڌي مغل حڪمران بابر سان رابطو ڪري کيس دهلي سلطنت تي حملي جي دعوت ڏني.Lodi Dynasty Encyclopædia Britannica (2009) بابر 1526ع ۾ پاڻيپت جي جنگ ۾ ابراهيم لوڌي کي شڪست ڏئي قتل ڪيو. ابراهيم لودي جي موت سان دهلي سلطنت ختم ٿي وئي ۽ ان جي جاءِ تي مغل سلطنت قائم ٿي.

حڪومت ۽ سياست
مورخ پيٽر جيڪسن نئون ڪيمبرج تاريخِ اسلام ۾ وضاحت ڪري ٿو: “شروعاتي دهلي سلطنت جي اشرافيه گهڻي ڀاڱي پهرين نسل جا مهاجر هئا، جيڪي ايران ۽ وچ ايشيا مان آيا هئا: فارسي، ترڪ، غوري، ۽ جديد افغانستان جي گرم علائقن (گرم سِير) مان خلج.”

سياسي نظام

وچئين دور جي عالمن جهڙوڪ اسامي ۽ برني اشارو ڪيو ته دهلي سلطنت جو “اڳ-تاريخي پس منظر” غزنوي رياست ۾ پيو، ۽ ان جو حڪمران محمود غزنوي دهلي نظام جي ٺهڻ ۾ بنيادي ڍانچو ۽ الهام فراهم ڪندڙ هو. هنن روايتن ۾ منگول ۽ هندو بادشاهتون وڏا “ٻيا” (Others) هيون، ۽ فارسي مزاج ۽ طبقاتي شعور رکندڙ، اشرافي فضيلتون مثالي رياست طور غزنوي رياست ۾ تخليقي نموني سان يادگار بڻايون ويون—هاڻي اهي ئي دهلي سلطنت لاءِ قالب بڻجي ويون. تاريخي بيانيي جي اندر رکڻ سان سلطنت کي مسلمان حڪمرانيءَ جي وڏين روايتن ۾ وڌيڪ خود-عڪس ڪندڙ، لڪيروار (linear) جڙت ملي. وقت گذرڻ سان، لڳاتار مسلمان سلسلن “فارسي روايت” مطابق هڪ “مرڪزي ڍانچو” ٺاهيو، جنهن جو ڪم منگول ۽ هندو بادشاهتون ٻنهي خلاف جاري هٿياربند جدوجهد لاءِ انساني ۽ مادي وسيلا گڏ ڪرڻ هو. بادشاهه “هندن جو سلطان” يا مثال طور هرياڻا جي ماڻهن جو سلطان نه هو؛ بلڪه سلطنت جي مورخن جي نظر ۾ مسلمان اهو گروهه هئا جنهن کي جديد اصطلاح ۾ “Staatsvolk” چئي سگهجي ٿو. ڪيترن مسلمان مبصرن لاءِ اسلامي دنيا ۾ ڪنهن به حڪمران جي آخري جواز جو بنياد دين جي حفاظت ۽ واڌارو هو. سلاطين لاءِ—غزنوي ۽ غوري اڳواڻن وانگر—ان جو مطلب اهو هو ته غير رواجي مسلمانن کي دٻايو وڃي، ۽ فيروز شاه لاءِ اها ڳالهه اهم هئي ته هن “اصحابِ حد و عبادت” (ڀٽڪيل ۽ لچڪدار/آزاد خيال ماڻهن) خلاف ڪارروائي ڪئي. ان ۾ آزاد هندو رياستن کان ڦرلٽ ۽ خراج/ڀاڙو ڪڍڻ به شامل هو. فيروز شاه، جيڪو اهو سمجهندو هو ته هندستان کي مسلمان قوم ۾ بدلائي ڇڏيو ويو، اعلان ڪيو ته “مسلمان ملڪ ۾ رهندڙ ڪو ذمي همت نه ڪري.”

جي هندو راڄ اسلامي حڪمرانيءَ کي مڃي ويا، اهي برصغير جي تعليم يافته مسلمان برادريءَ جي وسيع دائري اندر “محفوظ رعيت” شمار ٿيا. ثبوتن جو مجموعي وزن ڏيکاري ٿو ته چوڏهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾—شايد ان کان اڳ—غير مسلمانن تي جزيه امتيازي ٽيڪس طور لاڳو هو؛ پر پوءِ به اهو ڏسڻ ڏکيو آهي ته اهڙو قدم مسلمان اقتدار جي وڏن مرڪزن کان ٻاهر ڪيئن لاڳو ٿي سگهيو. دهلي سلطنت اڳين هندو سياسي نظامن جون حڪومتي روايتون به جاري رکيون: ڪيترن معاملن ۾ هن پنهنجي تابعن مان ڪن تي مڪمل ۽ واحد اعليٰ ڪنٽرول بدران “بالادستي/اعليٰ حاڪميت” جو دعوو ڪيو. ان مطابق، هن ڪجهه فتح ڪيل هندو حڪمرانن جي خودمختياري ۽ فوجي ڍانچي ۾ مداخلت نه ڪئي، ۽ هندو واسوَل ۽ عملدارن کي بي رنڊڪ شامل ڪيو.

اقتصادي پاليسي ۽ انتظام

دهلي سلطنت جي اقتصادي پاليسي جي سڃاڻپ اها هئي ته “قديم/ڪلاسيڪي” هندو سلسلن جي ڀيٽ ۾ معيشت ۾ حڪومتي مداخلت وڌيڪ هئي، ۽ انهن خانگي ڪاروبارن لاءِ ڏنڊ وڌايا ويا جيڪي حڪومتي ضابطن کي ٽوڙيندا هئا. علاءُ الدين خلجي خانگي منڊين جي جاءِ تي چار مرڪزي، سرڪاري هلائيندڙ منڊيون قائم ڪيون؛ “بازار جو نگران” مقرر ڪيو؛ ۽ سخت اگهه بندي لاڳو ڪئي—هر قسم جي سامان تي، “ٽوپين کان جرابين تائين؛ ڪنگهن کان سُوئين تائين؛ ڀاڄين کان شوربي تائين؛ مٺائين کان چاٻين تائين” (جيئن ضياءُ الدين برني [تقريباً 1357ع] بيان ڪري ٿو). سُڪ ۽ قحط جي حالتن ۾ به اگهه بندي لچڪدار نه هئي. گهوڙن جي واپار ۾ پونجي دار سيڙپڪارن جي شرڪت مڪمل طور بند ڪئي وئي، جانورن ۽ غلامن جا دلال ڪميشن وٺڻ کان روڪيا ويا، ۽ جانورن ۽ غلامن جي سمورين منڊين مان خانگي واپارين کي ختم ڪيو ويو. اناج گڏ ڪرڻ (hoarding) خلاف پابندي لڳائي وئي ۽ ٻيهر وڪرو/ٻيڙي واپار (regrating) تي به بندش وڌي. اناج جا گودام قومي ملڪيت بڻايا ويا ۽ پوکيندڙن لاءِ ذاتي استعمال ۾ ايندڙ اناج جي مقدار تي حدون لڳايون ويون.

مختلف قاعدن هيٺ لائسنس وارو نظام لڳايو ويو. واپارين جي رجسٽريشن لازمي ڪئي وئي، ۽ ڪجهه مهانگا سامان—جهڙوڪ ڪي مخصوص ڪپڙا—عام ماڻهن لاءِ “غير ضروري” قرار ڏئي، انهن جي خريد لاءِ رياست کان اجازت نامو لازمي ڪيو ويو. اهي اجازت ناما اميرن، ملڪن ۽ حڪومت جي ٻين اهم ماڻهن کي جاري ٿيندا هئا. زرعي ٽيڪس 50٪ تائين وڌايو ويو.

واپارين هنن ضابطن کي ڳرو بار سمجهيو، ۽ ڀڃڪڙيءَ تي سخت سزائون ملنديون هيون—جنهن سبب واپارين ۾ وڌيڪ ناراضگي وڌي. نظام لاڳو ڪرائڻ لاءِ جاسوسن جو ڄار قائم ڪيو ويو؛ خلجي جي موت کان پوءِ به جڏهن اگهه بندي ختم ٿي وئي، برني دعويٰ ڪري ٿو ته جاسوسن جو خوف رهجي ويو، ۽ ماڻهو مهانگين شين جي واپار کان پاسو ڪندا رهيا.

سماجي پاليسيون
سلطنت فن ۾ انسان جهڙين شڪلين جي نمائشن بابت اسلامي مذهبي پابندين کي لاڳو ڪندي هئي.Architecture under the Sultanate of Delhi

فوج
دهلي سلاطين جي فوج شروعات ۾ محمدِ غور سان لاڳاپيل خانہ بدوش ترڪي مملوڪ فوجي غلامن تي ٻڌل هئي.

هن ڏکڻ ايشيائي سلطنت جي فوج جو مرڪزي ڍانچو ترڪو-افغان باقاعده دستا هئا، جن کي واجيه سڏيو ويندو هو؛ اهي اعليٰ گهرو سوار تيرانداز هئا، جن جو پسمنظر غلاميءَ سان ڳنڍيل هو. دهلي سلطنت جي هڪ وڏي فوجي خدمتن مان اها هئي ته هن منگول سلطنت جي هند تي حملن خلاف ڪامياب مهمون هلائيون—جيڪي ڀارتي برصغير لاءِ تباهه ڪن ٿي سگهن ٿيون، جيئن منگولن جا حملا چين، فارس ۽ يورپ ۾ ٿيا. جيڪڏهن دهلي سلطنت نه هجي ها، ته شايد منگول سلطنت هند تي ڪامياب حملي ۾ ڪامياب ٿي وڃي ها.

فوجن جي طاقت وقت سان بدلجندي رهي. مورخن موجب خلجي دور ۾ دهلي سلطنت 300,000–400,000 سوار گهوڙي فوج ۽ 2500–3000 جنگي هاٿين تي ٻڌل بيٺڪ فوج قائم رکي. ان کان پوءِ واري رياست، تغلق سلسلو، پنهنجي فوج ۾ 500,000 سوار گهوڙي فوج تائين وڌيڪ واڌ ڪئي.

 معيشت 

ڪجهه مورخن جو خيال آهي ته دهلي سلطنت هندستان کي وڌيڪ گهڻ-ثقافتي ۽ ڪوسموپوليٽن بڻائڻ ۾ ذميوار هئي. هندستان ۾ دهلي سلطنت جي قيام کي منگول سلطنت جي واڌ سان ڀيٽيو ويو آهي، ۽ ان کي “اهڙي وڏي رجحان جو حصو” چيو ويو آهي جيڪو يورايشيا جي وڏي حصي ۾ جاري هو، جتي اندرين ايشيا جي پهاڙين (steppes) مان خانہ بدوش ماڻهو لڏي آيا ۽ سياسي طور غالب بڻجي ويا.

اينگس ميڊيسن موجب، 1000 کان 1500 جي وچ واري عرصي ۾ هندستان جو GDP—جنهن ۾ سلاطين جو حصو اهم هو—تقريباً 8٪ وڌي 1500ع ۾ 60.5 ارب ڊالر تائين پهتو، جيتوڻيڪ مجموعي GDP ۾ هندستان جي حصيداريءَ جو سيڪڙو 33٪ مان گهٽجي 22٪ ٿي ويو. ميڊيسن جي اندازن مطابق، هن عرصي ۾ هندستان جي آبادي 1200ع ۾ 85 ملين مان وڌي 1500ع ۾ 101 ملين ٿي وئي.

دهلي سلطنت جو دور ڀارتي برصغير ۾ ميڪانيڪي ٽيڪنالاجيءَ جي وڌيڪ استعمال سان پڻ همعصر هو. دهلي سلطنت کان اڳ به هندستان ۾ زراعت، خوراڪي فصلن، ڪپڙي (ٽيڪسٽائل)، علاج، معدنيات ۽ ڌاتن بابت تمام اوچو درجو موجود هو. پاڻيءَ جا ڦيٿا به اڳ ۾ هندستان ۾ موجود هئا—جيئن ڪيترن چيني ڀڪشوئن ۽ عرب مسافرن ۽ لکندڙن پنهنجن ڪتابن ۾ بيان ڪيو آهي. دهلي سلطنت جي دور ۾ اسلامي دنيا مان ڪيترا ميڪانيڪي اوزار هندستان ۾ متعارف ٿيا—جهڙوڪ گئر سان هلندڙ پاڻي کڻڻ وارا ڦيٿا ۽ ٻيون مشينون جن ۾ گئر، پلي، ڪيم، ۽ ڪرئنڪ شامل هئا. بعد ۾ مغل بادشاهه بابر دهلي سلطنت ۾ پاڻيءَ جي ڦيٿن جي استعمال بابت وضاحت پڻ ڏئي ٿو.

مورخن ارنلڊ پيسي ۽ عرفان حبيب موجب، اسپننگ ڦيٿو دهلي سلطنت جي دور ۾ ايران مان هندستان ۾ آيو. اسمٿ ۽ ڪوٿرن جو خيال آهي ته اهو پهرين هزار ساله جي ٻي اڌ ۾ هندستان ۾ ئي ايجاد ٿيو هو، پر پيسي ۽ حبيب چون ٿا ته ڪپهه ڪتڻ بابت اهي ابتدائي حوالا “ڦيٿي” جي سڃاڻپ نٿا ڪن؛ غالباً اهي هٿ سان ڪتڻ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هندستان ۾ اسپننگ ڦيٿي جو سڀ کان پراڻو، غير مبهم حوالو 1350ع جي تاريخ سان ملندو آهي. 13هين يا 14هين صديءَ ۾ ورم-گئر رولر ڪاٽن جن ايجاد ٿي؛ حبيب جو چوڻ آهي ته اها ترقي ممڪن آهي ته پهرين برصغير جي ڏکڻ واري حصي ۾ ٿي، پوءِ مغلن جي دور ۾ وڌيڪ عام ٿي وئي. ڪاٽن جن ۾ ڪرئنڪ هينڊل جو شامل ٿيڻ شايد دهلي سلطنت جي آخري دور يا ابتدائي مغل دور ۾ ظاهر ٿيو.

هندستان ۽ چين جا لاڳاپا هزارين سالن جي تاريخ ۾ جاري رهيا آهن. ڪاغذ 6هين يا 7هين صديءَ تائين اڳ ئي هندستان جي ڪجهه حصن ۾ پهچي چڪو هو،Harrison, Frederick. A Book about Books. London: John Murray, 1943. p. 79. Mandl, George. "Paper Chase: A Millennium in the Production and Use of Paper". Myers, Robin & Michael Harris (eds). A Millennium of the Book: Production, Design & Illustration in Manuscript & Print, 900–1900. Winchester: St. Paul's Bibliographies, 1994. p. 182.
Mann, George. Print: A Manual for Librarians and Students Describing in Detail the History, Methods, and Applications of Printing and Paper Making. London: Grafton & Co., 1952. p. 79. McMurtrie, Douglas C. The Book: The Story of Printing & Bookmaking. London: Oxford University Press, 1943. p. 63. شروعات ۾ اهو چيني مسافرن ۽ قديم ريشمي رستي وسيلي ٿيو، جنهن سان هندستان گهڻو ڳنڍيل هو. اڳ ڪجهه مورخن جو خيال هو ته ڪاغذ گهڻو مقبول نه ٿي سگهيو ڇاڪاڻ ته کجور/پالميڙا پن ۽ ڀور جي ڇال وڌيڪ پسند ڪيا ويندا هئا؛ پر پوءِ اها راءِ رد ٿي وئي. ٻي پاسي، ڪاغذ شايد هڪ جدا رستي سان بنگال تائين پهتو هجي؛ ڇاڪاڻ ته 15هين صديءَ جي چيني مسافر ما هوان لکيو ته بنگالي ڪاغذ اڇو هو ۽ “وڻ جي ڇال” مان ٺاهيو ويندو هو—جيڪو ڪاغذ سازيءَ جي چيني طريقي سان ملندڙ هو (۽ وچ اوڀر جي ٽڪرن/فضلي واري طريقي کان مختلف)، جنهن مان بنگال ۾ ڪاغذ جي اچڻ لاءِ چين کان سڌي رستي جي امڪان جو پتو پوي ٿو؛ ۽ ان وقت تائين برصغير جي ان حصي ۾ ڪاغذ اڳ ئي مضبوط ۽ وڏي پيماني تي رائج هو.

 عنصر 

 آباديءَ سان لاڳاپيل انگ اکر 

جديد مورخن جي هڪ تمام غير يقيني اندازن واري سلسلي موجب، هندستان جي ڪُل آبادي 1ع کان 1000ع تائين وچين بادشاهتن جي دور ۾ وڏي حد تائين 75 ملين جي لڳ ڀڳ جامد رهي. وچئين دور جي دهلي سلطنت واري زماني (1000 کان 1500) دوران، هندستان مجموعي طور هزار سالن کان پوءِ پهريون ڀيرو ڊگهي مدي واري آباديءَ جي واڌ جو تجربو ڪيو، ۽ 1500ع تائين آبادي لڳ ڀڳ 50٪ وڌي 110 ملين تائين پهتي.Angus Maddison (2001), The World Economy: A Millennial Perspective, pages 241–242 , OECD Development CentreAngus Maddison (2001), The World Economy: A Millennial Perspective, page 236 , OECD Development Centre

 ثقافت 

جيتوڻيڪ ڀارتي برصغير ۾ قديم زمانن کان وٺي وچ ايشيا مان حملا آور ايندا رهيا آهن، پر مسلمان حملاورن کي ٻين اڳين حملاورن کان ڌار ڪندڙ ڳالهه اها هئي ته—اڳين حملاور جيڪي عام طور تي هتي جي غالب سماجي نظام ۾ ضم ٿي ويندا هئا—ڪامياب مسلمان فاتحن پنهنجي اسلامي سڃاڻپ برقرار رکي ۽ نوان قانوني ۽ انتظامي نظام قائم ڪيا، جيڪي سماجي روين ۽ اخلاقي قدرن بابت موجود نظامن کي للڪاريندا رهيا ۽ ڪيترن حالتن ۾ انهن تي غالب به اچي ويا؛ ان جو اثر وڏي حد تائين غير مسلم مخالف رياستن ۽ عام ماڻهن تي پڻ پيو، جيتوڻيڪ غير مسلم آبادي کي گهڻو ڪري پنهنجي قانونن ۽ ريتن رسمن تي ڇڏيو ويو. انهن اهڙا نوان ثقافتي ضابطا پڻ متعارف ڪرايا جيڪي ڪجهه پاسن کان اڳوڻن ثقافتي ضابطن کان تمام مختلف هئا. انهيءَ سبب هڪ نئين، گڏيل نوعيت واري ڀارتي ثقافت اڀري، جيڪا قديم ڀارتي ثقافت کان ڌار هئي. هندستان ۾ مسلمانن جي وڏي اڪثريت مقامي ماڻهو هئا جيڪي اسلام قبول ڪري چڪا هئا؛ هي عنصر به ثقافتن جي امتزاج ۾ اهم رهيو.Eaton, Richard M.'The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760. Berkeley: University of California Press, c1993 1993, accessed on 1 May 2007

هندستاني ٻولي (هندوي) دهلي سلطنت جي دور ۾ اُڀرڻ لڳي؛ اها وچين هند-آريائي اپڀرَمَش عام ڳالهائڻ وارين ٻولين مان، اتر هندستان ۾ ترقي ڪئي. امير خسرو، جيڪو 13هين صدي عيسوي ۾ اتر هندستان ۾ دهلي سلطنت جي دور ۾ رهيو، پنهنجي لکڻين ۾ هن ٻوليءَ جي هڪ صورت استعمال ڪئي—جيڪا ان دور جي عام رابطي واري ٻولي هئي—۽ ان کي هندوي سڏيو.

عملدار، سلاطين، خان، ملڪ ۽ سپاهي خوارزم جي طرز تي اسلامي قبائون پائيندا هئا، جيڪي بدن جي وچ تي ٻڌل هونديون هيون؛ جڏهن ته پڳ ۽ ڪُلاه عام سِر جو پوشاڪ هئا. پڳون ڪُلاه (ٽوپين) مٿان ويڙهيل هونديون هيون، ۽ پير ڳاڙهن بوٽن سان ڍڪيل هوندا هئا. وزير ۽ ڪاتب به سپاهين وانگر لباس پائيندا هئا، پر هو پٽڪا (بيلٽ) استعمال نه ڪندا هئا، ۽ گهڻو ڪري صوفين جي انداز ۾ اڳيان ڪپڙي جو هڪ حصو لٽڪائي ڇڏيندا هئا. قاضي ۽ عالم ماڻهو وڏيون ڪُرتا-جهڙيون پوشاڪون (farajiyat) ۽ عربي لباس (durra) پائيندا هئا.

 تعميريات 


1206ع ۾ قطب الدين ايبڪ جي دور ۾ دهلي سلطنت جي شروعات هندستان ۾ هڪ وڏي اسلامي رياست جو تعارف ڪرايو، جنهن ۾ وچ ايشيا جا انداز استعمال ٿيا.Harle, 423–424 مسلمان اشرافيه کي وڏي عمارتن جون جيڪي صورتون گهرجن هيون—خاص طور مسجدون ۽ مقبرا—اهي هندستان ۾ اڳ ٺهندڙ عمارتن کان تمام مختلف هيون. ٻنهي قسمن جي عمارتن جون ٻاهريون ڇتيون گهڻو ڪري وڏن گمبدن سان ڍڪيل هونديون هيون ۽ محرابن جو وسيع استعمال ٿيندو هو. اهي ٻئي خصوصيتون هندو مندرن جو فن تعمير ۽ ٻين مقامي اندازن ۾ تمام گهٽ استعمال ٿينديون هيون. ٻنهي قسمن جي عمارتن جو بنيادي ڍانچو عام طور هڪ وڏي اڪيلِي جڳهه تي مشتمل هوندو هو، جيڪا اوچي گمبد هيٺ هوندي هئي، ۽ اهي هندو مندرن جي تعميريات ۾ اهم ٺهڪندڙ شڪلي/انساني مُورتين واري سنگتراشي کان تقريباً مڪمل پرهيز ڪنديون هيون.

دهلي ۾ اهم قطب مينار ڪمپلڪس جي شروعات 1199ع تائين محمد غوري جي دور ۾ ٿي، ۽ پوءِ قطب الدين ايبڪ ۽ پوءِ وارن سلاطين جي دور ۾ جاري رهي. قوّت الاسلام مسجد—هاڻي کنڊر—پهريون ڍانچو هو. ٻين ابتدائي اسلامي عمارتن وانگر، ان ۾ به تباهه ڪيل هندو ۽ جين مندرن مان کنيل جزا، جهڙوڪ ٿنڀا، ٻيهر استعمال ڪيا ويا؛ ساڳئي هنڌ هڪ مندر جي پليٽفارم کي به ٻيهر استعمال ڪيو ويو. انداز ايراني هو، پر محراب اڃا به روايتي ڀارتي طريقي موجب ڪوربيلڊ هئا.

ان جي ڀرسان انتهائي اوچو قطب مينار آهي، جيڪو مينار يا فتح جو برج آهي؛ ان جون اصل چار منزلون 73 ميٽر تائين پهچن ٿيون (پوءِ هڪ آخري منزل بعد ۾ وڌائي وئي). ان جو ويجهو ترين مقابلو افغانستان ۾ 62 ميٽر اوچو سڄو سرن جو ٺهيل جام مينار آهي، جيڪو  جو آهي—يعني دهلي واري برج جي ممڪن شروعات کان لڳ ڀڳ ڏهاڪو کن اڳ. ٻنهي جون سطحيون تحريرن ۽ هندسي نقش نگاري سان ڀرپور سينگاريل آهن؛ دهلي ۾ برج جو ٿنڀ جهڙو حصو فلُوٽنگ سان ٺهيل آهي ۽ هر منزل جي مٿئين حصي ۾ بالڪنين هيٺ “شاندار اسٽالاڪٽائيٽ جهڙيون ٽيڪون” ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. عام طور هندستان ۾ مينار آهستي آهستي رائج ٿيا، ۽ جتي به هوندا هئا اڪثر مسجد جي مکيه عمارت کان الڳ بيٺل هوندا هئا.Harle, 429.

1236ع تائين التتمش جو مقبرو ڪمپلڪس ۾ شامل ٿيو؛ ان جو گنبذ ۽ اسڪونچ به وري ڪوربيلڊ هئا، ۽ هاڻي گمبد موجود ناهي؛ نفيس سنگتراشيءَ کي اهڙي “ڪنڊيدار سختي” وارو سڏيو ويو آهي، ڄڻ ته نقشگر هڪ اڻ سُڃاتل روايت ۾ ڪم ڪري رهيا هجن. ايندڙ ٻن صدين ۾ هن ڪمپلڪس ۾ ٻيا به جزا شامل ٿيندا رهيا.

هڪ ٻي تمام ابتدائي مسجد، جيڪا 1190ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿي، اها اڍائي ڏينهن واري جهوپڙي آهي، جيڪا اجمير، راجسٿان ۾ ساڳين دهلي حڪمرانن لاءِ ٺاهي وئي؛ هتي به ڪوربيلڊ محراب ۽ گمبد آهن. هتي هندو مندرن جا ٿنڀا (۽ شايد ڪي نوان به) ٽن ٽن جي ٽولن ۾ گڏ رکي اضافي اوچائي حاصل ڪئي وئي. ٻنهي مسجدن جي سامهون وڏيون الڳ اسڪرينون، جن ۾ نوڪدار ڪوربيلڊ محراب هئا، شايد التتمش جي دور ۾ ٻن ڏهاڪن بعد شامل ڪيون ويون. انهن ۾ وچ وارو محراب وڌيڪ اوچو آهي، جيئن ايوَان جي نقل. اجمير ۾ ننڍا اسڪرين محراب پهريون ڀيرو هندستان ۾ ڪجهه حد تائين ڪنڊيدار (cusped) نظر اچن ٿا.

1300ع جي لڳ ڀڳ حقيقي گمبد ۽ محراب، ووسوائر سان ٺهڻ لڳا؛ دهلي ۾ کنڊر ٿيل بلبن جو مقبرو (وفات 1287) شايد انهن مان سڀ کان پراڻي بچيل مثالن مان هجي. 1311ع جو علائي دروازو اڃا به نئين ٽيڪنالاجيءَ بابت احتياط ڏيکاري ٿو: ڀتيون تمام ٿلهيون ۽ گمبد ايترو ٿورو اُڀريل جو فقط ڪجهه فاصلي يا اوچائي تان نظر اچي. ڳاڙهي سورخ پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر سان پٿرن جي رنگن جو جُهٽڪو تضاد اهڙي خاصيت متعارف ڪرائي ٿو جيڪا پوءِ هند-اسلامي تعميريات ۾ عام بڻجي وئي—فارسي ۽ وچ ايشيائي رنگين ٽائلس جي جاءِ تي. نوڪدار محراب هيٺئين بنياد وٽ ٿورو گڏ ٿين ٿا، جنهن سان هلڪو گهوڙي-نعل جهڙو محراب اثر پيدا ٿئي ٿو؛ اندروني ڪنڊون ڪنڊيدار نه آهن پر “نيزي جي نوڪ” جهڙن ابھارن سان قطار ۾ ٺهيل آهن، جيڪي شايد ڪنول جي ڪونپلن جي علامت هجن. هتي جالي—پٿر جي کليل ڪٽائي واريون اسڪرينون—به متعارف ٿين ٿيون؛ اهي اڳي مندرن ۾ ڊگهي عرصي کان استعمال ٿينديون رهيون هيون.

 تغلق تعميريات 
شاهه رڪن عالم جو مقبرو (1320 کان 1324ع) ملتان، پاڪستان ۾ هڪ وڏو اٺ ڪنڊو سرن سان ٺهيل مقبرو آهي، جنهن تي رنگين شيشي جهڙي چمڪدار سينگار موجود آهي ۽ اهو ايران ۽ افغانستان جي اندازن سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو. اندران ڪاٺ به استعمال ٿيل آهي. هي تغلق خاندان (1320–1413) جو سڀ کان ابتدائي وڏو يادگار آهي، جيڪو سلطنت جي وسيع پر غير پائيدار توسيع واري دور ۾ ٺهيو. اهو ڪنهن سلطان لاءِ نه پر هڪ صوفي بزرگ لاءِ تعمير ڪيو ويو، ۽ تغلقن جا ڪيترائي تغلق مقبرا هن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ سادا آهن. خاندان جي باني غياث الدين تغلق (وفات 1325) جو مقبرو وڌيڪ سادو آهي، پر اثرائتو؛ هندو مندر وانگر ان جي ڇت تي ننڍڙو املاڪا ۽ ڪلش جهڙو گول ٽاپ موجود آهي. اڳ ذڪر ٿيل عمارتن جي ابتڙ، هن ۾ ڪا به اُڪريل تحرير ناهي، ۽ اهو اوچين ڀتين ۽ برجدار ڪنارن واري احاطي ۾ بيٺل آهي. ٻنهي مقبرن جون ٻاهريون ڀتيون ٿورو اندر ڏانهن ڦريل آهن—دهلي واري مقبري ۾ 25° جي زاويه سان—جيئن ڪيترين قلعن وارين بناوتن ۾ هوندو آهي، جنهن ۾ سامهون وارو کنڊر ٿيل تغلق آباد قلعو به شامل آهي، جيڪو نئين گادي جو هنڌ بڻائڻ لاءِ ارادو ڪيو ويو هو.

تغلقن وٽ سرڪاري معمارن ۽ تعميرڪارن جو هڪ ٽولو موجود هو، ۽ هنن ۽ ٻين ڪمن ۾ ڪيترن هندن کي پڻ ملازمت ڏني. هنن ڪيترائي عمارتون ۽ هڪ معياري خانداني انداز ڇڏي ويا. خاندان جو ٽيون سلطان فيروز شاهه (حڪمراني 1351–88) بابت چيو وڃي ٿو ته هن پاڻ عمارتن جا نقشا ٺاهيا، ۽ هو خاندان جو سڀ کان ڊگهو حڪمران ۽ سڀ کان وڏو تعمير ڪندڙ هو. فيروز شاهه محل ڪمپلڪس (1354ع ۾ شروع) حصار (شھر)، هريانا ۾ هاڻي کنڊر آهي، پر ڪجهه حصا مناسب حالت ۾ آهن. هن جي دور جون ڪجهه عمارتون اهڙيون صورتون ڏيکارين ٿيون جيڪي اسلامي عمارتن ۾ اڳ گهٽ يا اڻڄاتل هيون. هن کي دهلي ۾ وڏي حوض خاص ڪمپلڪس ۾ دفن ڪيو ويو، جتي هن دور ۽ پوءِ واري سلطنت جا ڪيترائي ڍانچا آهن، جن ۾ ڪيترائي ننڍا گمبذن وارا پويلين به شامل آهن، جيڪي فقط ٿنڀن تي بيٺل آهن.

ان وقت تائين هندستان ۾ اسلامي تعميريات اڳين ڀارتي تعميريات جون ڪي خاصيتون اختيار ڪري چڪي هئي—مثال طور اوچي چوڪي/پليٿ جو استعمال، ۽ گهڻو ڪري ڪنارن تي سينگاري ڍالون؛ گڏوگڏ ٿنڀا، ڪنڊيليون (brackets) ۽ گهڻ ٿنڀن وارا هال. فيروز جي موت کان پوءِ تغلقن جو زوال شروع ٿيو ۽ پوءِ واريون دهلي گهراڻيون ڪمزور رهيون. گهڻيون وڏيون عمارتون مقبرا بڻيون، جيتوڻيڪ اثرائتو لوڌي باغ (چشما، چار باغ باغ، تلاءَ، مقبرا ۽ مسجدون) ديرين لوڌي خاندان طرفان ٺهرايا ويا. علائقائي مسلمان رياستن جي تعميريات گهڻو ڪري وڌيڪ شاندار هئي.

 دهلي جا سلطان 
خاندان غلامان (1206 - 1290)
 قطب الدين ايبڪ (1206 - 1210)
 آرام شاهه (1210 - 1211)
 شمس الدين التمش (1211 - 1236)
 رڪن الدين فيروز (1236)
 رضيه سلطانه (1236 - 1240)
 معز الدين بهرام (1240 - 1242)
 علاؤ الدين مسعود (1242 - 1246)
 ناصر الدين محمود (1246 - 1266)
 غياث الدين بلبن (1266 - 1286)
 معز الدين ڪيقباد (1286 - 1290)
 ڪيومرث (1290)  
خلجي خاندان (1290 - 1321)
 جلال الدين فيروز خلجي (1290 - 1294)
 علاؤ الدين خلجي (1294 - 1316)
 قطب الدين مبارڪ شاهه (1316 - 1321)
تغلق خاندان (1321 - 1398)
 غياث الدين تغلق شاهه پهريون (1321 - 1325)
 محمد شاهه ثاني (1325 - 1351)
 محمود بن محمد ( March 1351)
 فيروز شاهه تغلق (1351 - 1388)
 غياث الدين تغلق ثاني (1388 - 1389)
 ابوبڪر تغلق (1389 - 1390)
 ناصر الدين محمود شاهه ٽيون (1390 - 1393)
 سڪندر شاهه پهريون ( March - April 1393)
 محمود ناصر الدين (سلطان محمود ثاني) دهلی ۾ (1393 - 1394)
 نصرت شاہ فيروز آباد ۾ (1394 - 1398)
لوڌي خاندان
 دولت خان (1413 - 1414)
سيد خاندان (1414 - 1451)
 خضر خان (1414 - 1421) 
 مبارڪ شاهه ثاني (1421 - 1435) 
 محمد شاهه رابع (چوٿون) (1435 - 1445) 
 اله دين عالم شاهه (1445 - 1451)
لوڌي خاندان (1451 - 1526)
 بهلول خان لوڌي (1451-1489)
 سڪندر لوڌي (1489-1517)
 ابراهيم لوڌي (1517-1526)
1526-1540: مغل دور
سوري خاندان (1540 - 1555)
 شير شاهه (1540 - 1545) 
 اسلام شاهه (1545 - 1553) 
 محمد خامس (پنجون) (1553 - 1554) 
 فصروز ( 29 اپریل - 2 مئی 1554) 
 ابراهيم ثالث (ٽيون) (1554 - 1554/5) 
 سڪندر شاهه (1554/5 - 1555)
زوال جو سبب 
افغانستان مان مغلن جي آمد ۽ حملي کان سواء، دهلي سلطنت جي زوال جو مکيه سبب، خراب حڪمراني، اقربا پروري ۽ هندو ماڻهن جو عدم اطمينان هو. دهلي سلطنت جي سلطانن ڪجهه حالتن ۾ تباهه ٿيل هندو، جين ۽ ٻڌ مندرن جي تعمير يا مرمت کان انڪار ڪيو هو. ڪجهه حالتن ۾، سلطنت مندرن جي مرمت ۽ تعمير لاءِ اجازت نامو ڏيندي هئي جيڪڏهن سرپرست يا مذهبي برادري جزيه (ٽيڪس) ادا ڪري. مثال طور، چينين پاران سلطاني فوج پاران تباهه ٿيل هماليه ٻڌ مندرن جي مرمت جي تجويز کي رد ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته اهڙي مندر جي مرمت صرف تڏهن ئي اجازت ڏني ويندي سگهجي هئي جڏهن چيني سلطنت جزيه ٽيڪس ادا ڪرڻ تي راضي ٿين. 

ايوا ڊي ڪلرڪ، جين مت جي مطالعي جي ماهر، جي مطابق؛
 "اسلامي قانون جي باوجود، دهلي سلطنت ۾ نون مندرن جي تعمير تي سختي سان پابندي نه لڳائي هئي". 
پڻ ڏسو

 سنڌ ۾ اسلام
 محمود غزنوي 
 مغليه سلطنت 
 اشوڪ اعظم 
 ڪنشڪ اعظم 
 هندستان تي منگولن جا حملا 
 دهلي سلطنت جو ادب
 بت پرستي 
 ابراهيم لودي 
 فارسي سماج
 بَهلول لودي
 خاندان غلامان 
 شير شاهه سوري
 ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام

 وڌيڪ پڙهڻ لاءِ 







 ٻاهريون ڳنڍڻا 



زمرو:دهلي سلطنت
زمرو:هندستان جي تاريخ
زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ
زمرو:ننڍي کنڊ ۾ مسلم دور
زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون سلطنتون
زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻيون سلطنتون
زمرو:1206ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا
زمرو:هندستان جون اڳوڻيون بادشاهتون
زمرو:ايشيا ۾ 1206ع جون قائمائون
زمرو:هندستان ۾ 13هين صديءَ جون قائمائون
زمرو:هندستان ۾ 1526ع جون برخاستگيون
زمرو:1526ع ۾ ختم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا
زمرو:ايشيا جا ترڪ قومون
زمرو:ڀارت–ترڪي لاڳاپا

حوالا

 لاڳاپيل مضمون 
 ڏکڻ هند تي مسلمانن جو قبضو