آئرن (لوھه)

لوهه (انگريزي: Iron؛ لاطيني: Ferrum)، هڪ ڪيميائي عنصر آهي؛ ان جو علامت Fe آهي، جيڪا هن جي لاطيني نالي کان ورتل آهي ۽ ايٽمي نمبر 21 آهي. اهو  دوري جدول جي پهرين منتقلي سيريز (Transition Series) ۽ گروپ 8 (آئرن گروپ) سان تعلق رکندڙ ڌاتو آهي. اهو، وزن (mass) جي لحاظ کان، ڌرتيءَ تي سڀ کان عام عنصر آهي ۽ ڌرتيءَ جي ٻاهرين ۽ اندروني پرتن جو گهڻو حصو ٺاهيندو آهي. اهو ڌرتيءَ جي ڪرسٽ ۾ چوٿون سڀ کان وڌيڪ گهڻائي وارو عنصر آهي ۽ بنيادي طور تي، ڌرتي تي کرڻ واري شهابن (Meteorites) سان ان کي هن جي ڌاتوئي حالت ۾ حاصل ڪري سگهبو آهي.

لوھ جي معدنيات مان استعمال لائق ڌاتو ڪڍڻ لاءِ اهڙي ڀٽين (furnace) جي ضرورت پوندي آهي جيڪي 1,500°C (ٽامي کي ڳارڻ (Smelting) لاءِ گهربل گرمي پد کان تقريباً 500 °C وڌيڪ) تائين پھتي  سگهن. انساني تهذيبون ٻي صدي قبل مسيح دوران يوريشيا ۾ ان عمل ۾ مهارت حاصل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اوزارن ۽ هٿيارن جي ٺاھيل لاء ٽامي جي مصرعن، جي لوھ جو استعمال شروع ٿيو. صرف 1200 ق.م جي آس پاس شروع ٿيو. اهو واقعو برونز ايج کان لوھ جي دور ۾ منتقلي سمجهيو ويندو آهي. جديد دنيا ۾، لوھ جا مصرع (جهڙوڪ اسٽيل، اسٽينلیس اسٽيل، ڪاسٽ آئرن ۽ خاص اسٽيل) سڀ کان وڌيڪ عام صنعتي ڌاتو آهن. انهن جي مشيني خاصيتن ۽ گهٽ قيمت جي ڪري. لوھ ۽ اسٽيل جي صنعت اقتصادي طور تي تمام اهم آهي. ۽ لوھ سڀ کان سستو ڌاتو آهي. ڪجهه ڊالر في ڪلوگرام يا پائونڊ جي قيمت سان. * موسمي (قديم) ۽ هموار خالص لوھ جون مٿاڇريون آئيني وانگر چاندي-گرين آهن. لوھ آڪسيجن ۽ پاڻي سان آساني سان رد عمل ڪري ٿو ته جيئن ناسي کان ڪارو هائيڊريٽڊ آئرن آڪسائيڊ پيدا ڪري سگهجي. عام طور تي زنگ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪجهه ٻين ڌاتو جي آڪسائيڊ جي برعڪس جيڪي غير فعال پرتون ٺاهيندا آهن. زنگ ڌاتوءَ کان وڌيڪ مقدار ۾ قبضو ڪري ٿو ۽ ان ڪري ڦاٽل ٿي وڃي ٿو. زنگ لاءِ وڌيڪ تازيون مٿاڇريون ظاهر ڪري ٿو. ڪيميائي طور تي، لوهه جون سڀ کان عام آڪسائيڊيشن حالتون +2 ۽ +3 آهن. لوهه ٻين منتقلي ڌاتوءَ جون ڪيتريون ئي خاصيتون شيئر ڪري ٿو. ٻئي گروپ 8 عنصرن سميت. روٿينيم ۽ آسيميم. لوهه آڪسائيڊيشن حالتن جي وسيع رينج ۾ مرکبات ٺاهيندو آهي. -4 کان +7 تائين. لوهه ڪيترائي هم آهنگي ڪمپليڪس پڻ ٺاهيندو آهي. انهن مان ڪجهه (جهڙوڪ فيروسين، فيريوڪسليٽ ۽ پرشين نيرو) ۾ اهم صنعتي، طبي يا تحقيقي ايپليڪيشنون آهن. پنهنجي اصلي نظر ۾.

خاڪو

تفصيل

اردو ۾ لوه ۽ لوکنڊ چئبو آهي، هي هڪ سستو ترين ڌاتو آهي. دنيا جي صنعتي انقلاب جو سبب ٻه معدنيات آهن لوه ۽ ڪوئلو هن ٻنهي ڌاتن جي سبب لاتعداد مشينون تيار ڪيون ويون جنهن جي ڪري انسان تمام گھڻي ترقي ڪئي، اڄ شايد ئي ڪائي مشين هجي جنهن ۾ لوه شامل نه هجي۔

هي شيون فوٽان خارج ڪنديون آهن جن جو حرارتي پد ٻڙي يعني منفي 273 سينٽي گريڊ کان وڌيڪ آهي پر هي فوٽانز گھڻو ڪري انفرا ڳاڙهي توانائي جا حامل هوندا آهن ان لاءِ نظر ناهين ايندا جيئن جيئن لوھ جو پد وڌندو آهي ان مان گھڻي توانائيءَ جا فوٽانز بہ نڪرڻ شروع ٿي ويندا آهن جڏهن انھن فوٽونز جي توانائي ايتري وڌيڪ ٿي وڃي جو اسانجون اکيون ان فوٽونز جي سڃاڻپ ڪرڻ لڳن تہ اسانکي لوھ ڳاڙهو نظر ايندو آهي ڳاڙهي رنگ جي فوٽانز جي فريڪوئنسي انفرا ڳاڙهي کان وڌيڪ هوندي آهي ۽ ڳاڙهي رنگ جي فوٽانز کي اسانجون اکيون محسوس ڪري سگھن ٿيون جيڪڏهن لوھ کي گھڻو گرم ڪيو وڃي تہ فوٽانز جي توانائي وڌيڪ وڌي ويندي آهي جنھن جو نتيجو هي ٿيندو آهي تہ اسانکي گرم لوھ جو رنگ مٽيل نظر ايندو آهي گھڻو گرم لوھ نيرو نظر ايندو آهي ۽ انکان بہ وڌ گرم لوھ اڇو ڏيک ڏيندڙ هوندو آهي جيڪو برقرار رهندو آهي.

عمارتن ۾ لوھ جو استعمال

لوھ جي گھٽ قوت جي امڪان سبب تعميراتي ڪم ۾ نقص جو انديشو رھي ٿو انھيءَ ڪري لوھھ ھميشه پاڪستان اسٽئنڊرڊ انسٽيٽيوٽ (P. S. I) جي منظور ٿيل ڪارخانن جو تيار ڪيل استعمال ڪجي.
سريھ طور عام طرح سان مائيلڊ اسٽيل (Mild Stress) جون گول سيخون استعمال ڪيون وڃن جن جي گھٽ ۾ گھٽ بيلڊ اسٽريس (Yield Stress) ھڪ اسڪئاير انچ تي 36,000 پائونڊ (36,000 psi) ھئڻ گھرجي.
وڏين گھڻ منزلھ جاين ۽ وڏن ھالن لاءِ زياده قوت وارا غير ھموار سريھ (High Tensile Deformed Bars) استعمال ڪيا وڃن ڇاڪاڻ تھ اھي وڌيڪ ڪفايت وارا رھن ٿا. اھڙين سيخن جي گھٽ ۾ گھٽ طاقت ھر اسڪئاير انچ تي 60،000 پائونڊ ٿيندي آھي.
استعمال کان اڳ ۾ سريھ کي ڪٽ يا زنگ، ڏارن، ڦوٽ ۽ بي ڊولائتي ھئڻ کان پاڪ ھئڻ گھرجي. بازار ۾ اھڙو لوھھ بھ دستياب آھي، جو ھڪ ڪرو نھ آھي ۽ انھيءَ ۾ گھڻائي عيب آھن. اھڙي لوھھ جو استعمال نقصانڪار آھي.
لوھھ جي ٻڌڻ لاءِ لوھھ جي 16 نمبر (16 SWG) جي سنھي تار استعمال ڪئي وڃي..ڪتاب: عمارت سازي ؛  ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ،ڄامشورو

حوالا

زمرو:ڪيميائي تت
زمرو:آئرن گروپ
زمرو:غذائي معدنيات