پرڊيسينائي

پرڊيسينائي (Perdicinae) پکين جو هڪ پولي فليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان آهي جيڪو، تيتر (Partridge) کي پراڻي دنيا جي بٽيرن (quails) ۽ فرينڪولين سان ٻيهر منظم ٿيل پکين جي خاندان ڦاسانيڊائي (Phasianidae) ۾ آهي. جيتوڻيڪ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هن ذيلي خاندان کي مونوفيليٽڪ سمجهيو ويندو هو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين فيزينٽس، ٽريگوپنن، جهنگل فال ۽ پيافول فاسانينائي (Phasianinae) کان الڳ هو، ماليڪيولر فائيلوجنيز اهو ظاهر ڪيو آهي ته اهي ٻه ذيلي خاندان اصل ۾ صرف هڪ نسب تي مشتمل آهن. مثال طور، ڪي پرديڪس جينس (Perdix genus) وڌيڪ ويجھا ڀوتن سان جڙيل آهن، جڏهن ته پراڻي دنيا جي بڇڙن ۽ اليڪٽورس (Alectoris) نسل مان تيتر جنگل جي پکين جي ويجها آهن. ان جي ڪري، ذيلي خاندان پرڊيسينائي (Perdicinae) کي هاڻي بين الاقوامي آرنيٿولوجيڪل ڪانگريس طرفان تسليم نه ڪيو ويو آهي، جن جي نسلن کي 3 ذيلي خاندانن ۾ ورهايو ويو آهي.

تتر (Patridge) ھڪ وچولي سائز جو گليفارم پکي آھي. جيڪو يورپ، ايشيا ۽ آفريڪا جي مختلف حصن ۾ وسيع ڏيهي علائقن ۾ ورهايل آهي. آمريڪا ۾ ڪيترن ئي قسمن کي متعارف ڪرايو ويو آهي. اها ڪڏهن ڪڏهن خاندان ڦاسانيڊائي (Phasianidae) جي ذيلي خاندان، پرڊيسينائي (Perdicinae) (تيتر، بتي وغيره) ۾ ورهايل هوندا آهن. بهرحال، ماليڪيولر ريسرچ مان معلوم ٿئي ٿو ته تيتر فيملي ڦاسانيڊائي ۾ هڪ الڳ ٽئڪسون نه آهن، پر ڪجهه جنسون ڦيسانٽس جي ويجھو آهن، جڏهن ته ٻيا جنگل جي پکين جي ويجهو آهن.

تترن جا قسم

هن جا سنڌ ۾ مک مقامي قسم هي آهن. ٻاٽيرو يا ٻاٽيڀڙ نسل جو تتر جھڙو پکي هن کي انگريزي ۾ سينڊگروز (Sandgrouse) چئبو آهي.

+ سنڌ ۾ تتر ۽ ٻٽيري جا قسمنمبر شمارسنڌي نالوانگريزي نالوسائينسي نالو1بگڙو (ڀورو) تتر گري پيٽرج (Gray Patridge)
 فريڪونلينس پانڊيسرائنس2ڪارو تتربليڪ فرينڪولن پيٽرج   فريڪونلينس 3سيسي تتر   سي سي پيٽرج ايموپرڊڪس گيسيئوگولرس 4پَٽَ تتر ليچٽنسٽائين وارو سينڊگروزٽيروڪلز ليچٽنسٽائينئي5 پٽ تتر ڊگوش  پن ٽيلڊ سينڊگروز 
 ٽيروڪلز الڪاٽا  6ڦلڦلو ڳٽواسپاٽيڊ سينڊگروز   ٽيروڪلز سينيگالوس 7ٻاٽيڀرچيسٽنٽ سينڊگروز   ٽيروڪلز ايڪسسٽس 
ان کان علاوه ايراني ۽ ٻيا غير مقامي قسم آهن.

 کاڌ خوراڪ ۽ رهائش 
تتر جي مک خوراڪ اناج آهن پر هي ننڍڙا جيت پڻ کائيندا آهن. هن ٻچا شروعاتي 10 ڏينهن تائين صرف جيت هضم ڪري سگھندا آهن.

ڌاڃورو: ڌاڃورو، ڍانڍي گاهه جو هڪ قسم آهي، جنهن جي پاڙ ۾ گول، ڪارا ۽ خوشبودار داڻا ٿين ٿا، جيڪي ڏُٿ طور ڪم ايندا آهن. انهن داڻن کي خاص طرح تتر کوٽي کائيندا آهن. هيءَ گاهه سنڌ جي ڍنڍن ۾ به عام جام ٿيندو آهي. هي تتر عموماً جوڙين يا گروهن جي صورت ۾ هلندي نظر ايندا آهن. اڏامڻ جي ڀيٽ ۾ هلڻ کي ترجيح ڏيندا آهن. مختصر پنڌ تي ٿوري وقت لاءِ اڏامندا آهن.. تتر جي خوراڪ ڀاڄين، پنن، گاهن جي ٻج، وڻ جي ساين ٽارين، رسدار ميون (ٻيرن وغيره) ۽ جيتن تي مشتمل آهن. مقامي سيسي تتر، ٻين تترن ۽ چڪور وانگر اونهاري ۾ مٿانهن علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ بدران اتي ئي رهڻ پسند ڪندا آهن. 

عام طور هي تتر سڄو ڏينهن ٻوليندا آهن، پر صبح ۽ شام جي پهرن ۾ مسلسل ٻوليندا آهن. سيسي تتر ٽن کان چئن منٽن تائين لاڳيتو ٻولي سگهندا آهن.

 نسل جي واڌويجھ 
مارچ  ۽ اپريل اڪثر نر تتر ميلاپ لاءِ ٻوليندو آهي. ۽ مادي تتر اپريل ۽ مئي جي وچ ۾ آرو ڪندي آهي. 18 کان 19 ڏينهن ۾ ٻچا آنن مان نڪري ايندا آهن مادي تتر هڪ ئي وقت 8 کان 14 يا وڌ ۾ وڌ 16 بيضا لاهيندي آهي، جيڪي اڇاڻ مائل ملائي رنگ کان پيلسري ڦڪي رنگ جا ٿين ٿا. بيضن جي مٿاڇري سطح بي داغ هوندي آهي. هن جي آري جو عرصو ايڪيهه (21) ڏينهن هوندو آهي، جنهن دوران نر تتر، ماديءَ سان ويجهڙائيءَ ۾ رهندو آهي.  

 تتر بابت سنڌي ماڻهن ها سنوَڻ 
گهران نڪرڻ وقت جيڪڏهن کاٻي کان تتر جي تنوار ٻڌبي ته تمام سٺو ۽ جي ساڄي تتر ٻولي ته خراب سمجهيو ويندو آهي، ۽ پهچڻ واري جاءِ تي تتر جي ساڄي تنوار کي سٺو ۽ کاٻي تنوارخراب سمجهيو وڃي ٿو.

 چاڙهيڪو (تتر جي شڪار جو طريقو) 
شڪار جو هڪ طريقو، جيڪو شام جو واهيري مهل يا صبح جو ساجھر ٿيندو آهي. صبح جي وقت پکي وڻن تي آرام ۾ هوندا آهن، جن کي شڪاري بندوق کڻي اچي ماريندا آهن. هن شڪار ۾ ڪارڙا تتر ماربا آهن. هڪ پاليل ڪارڙو تتر پڃري ۾ وجھي جھنگ ۾ وڃي رکبو آهي. اهو ٻوليندو آهي ته جھنگلي تتر ان جي ٻولي ٻڌي ساڻس وڙهڻ ايندا آهن. شڪاري بندوق سان ڀرسان لڪو ويٺو هوندو آهي ۽ اهڙن جھنگلي تترن جو شڪار ڪندو آهي. - ٿر واري پاسي، ڀِِٽن يا ٽؤنڪن تي چڙهي، وڃايل مال جي ڳولا ڪرڻ کي به چاڙهيڪو چوندا آهن.مارِي (شڪاري) هن پکيءَ جو شڪارڪن ٿا. ماري/ شڪاري، ٻٽير کي ٻٽير جي رڪارڊ ٿيل ٻوليءَ رستي ڌوڪي سان ڦاسائين ٿا. سنڌ کانپوءِ هيءُ پکي مڪران جي ساحل کان ٿيندو عمان ڏانهن هليو وڃي ٿو. سيسي تتر(See See- Partridge) به ڦاسايو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪراچيءَ سميت ٻين ڪيترن شهرن ۾ سرعام وڪرو ڪيو وڃي ٿو.

تتر (Imperial sandgrouse) هتان جو مقامي پکي آهي. پٽ تتر (Spotted Sandgrouse) ۽ ٻاٽيٻڙ (chestnut bellied sandgrouse) نه رڳو ٻين جنسن کان سرس ٿئي ٿو، بلڪ سڄيءَ سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ چڱو خاصو ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ پٽ تتر جون هي ٻئي جنسون سولائيءَ سان واڌويجھه ڪري سگهنديون هيون، پر هنن جي تعداد ۾ تمام گھڻي گھٽتائي ٿي آهي، جنهن جو ڪنهن حد تائين هڪ سبب لاڳيتي خشڪسالي به آهي، جنهنڪري پاڻيءَ جا تلاءَ سُڪي ويا آهن ۽ ٻيو ڪارڻ هن جو لاڳيتو شڪار پڻ آهي.

 تتر جو گوشت 
ڪارو ۽ اڇو تتر جن کي شڪاري لذيذ گوشت سبب وڏي شوق سان شڪار ڪندا آهن. ڪنهن زماني ۾ هي تتر عامجام ٿيندا هئا، جڏهن ته هاڻي ڪجهه وقت کان وٺي انهن جي انگ ۾ وڏي گھٽتائي آئي آهي ۽ ڪيترن هنڌن تان ته بلڪل ختم ٿي ويا آهن، جنهن جا ڪيترائي ڪارڻ آهن، جن ۾ خاص طور غير قانوني شڪار ۽ انهن جا ماڳ ختم ٿي وڃڻ آهي. ڪارو تتر گھڻي ڀاڱي پوکي راهيءَ وارن هنڌن، خاص ڪري ڪمند جي آسپاس جام ٿيندو آهي. اهڙن هنڌن تي جيئن ته جيت مار دوائن جو ججهو استعمال ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪارڙوتتر جيتخور هئڻ ڪري مرندڙ جيت ۽ ڪيئان کائي ٿو، جنهنڪري انهن دوائن جو زهر، پکيءَ جي وَھ/ چرٻيءَ يا جنمي سرشتي (reproductive system) ۾ گڏ ٿي، ان جي واڌويجھ (Infertility) ختم ڪري ڇڏي ٿو. جيتمار دوائن ۾ موجود ڪينسري مادا آنن تي اهڙو اثر ڪن ٿا، جو ٻچن جي ڦٽڻ کان اڳ ۾ ئي آني جو ٻاهريون خول ٽٽي پوي ٿو.

 ٻيا قسم 
ڀاڙو: تتر جو ھڪ قسم، جيڪو قد جو ننڍو ۽ رنگ جو ميرانجھو ٿيندو آھي، ان جي بدن تي چِٽ ٿيندا آھن. نر تترجي ڳچيءَ ۾ ڪارو ليڪو ٿيندو آھي، هن کي ’ڀونئتريو‘ به چوندا آهن.

حوالا

زمرو:طيوريات
زمرو:حيوانيات
زمرو:ٽيڪسانومي (حياتيات)