لبيا

رياست ليبيا (عربي: دولة ليبيا؛ انگریزی: State of Libya), اتر آفريڪا جي "المغرب" جي علائقي ۾ هڪ آفريڪي عرب ملڪ آهي. لبيا جون سرحدون اتر ۾ رومي سمنڊ، اوڀر ۾ مصر، ڏکڻ اوڀر ۾ سوڊان، ڏکڻ ۾ چاڊ، ڏکڻ ۾ نائيجر، اولهه ۾ الجزائر ۽ اتر اولهه ۾ تيونس سان لڳن ٿيون. لبيا ٽن تاريخي علائقن، تريپولينيا، فيزان ۽ سائرینيڪا تي مشتمل آهي. لڳ ڀڳ 18 لک چورس ڪلوميٽر (7,00,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ سان، هي آفريڪا ۽ عرب دنيا ۾ چوٿين نمبر تي وڏو ملڪ آهي، ۽ دنيا ۾ 16 نمبر وڏو ملڪ آهي. ليبيا، پنھنجي شهر غاط جي ڏکڻ ۾ 32,000 چورس ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر الجزائر جي زمین جو دعوی پڻ ڪري ٿو. لیبيا جي آبادي 70 لک کان مٿي آهي. ملڪ جو سرڪاري مذهب اسلام آهي، ليبيا جي آبادي جو %96.6 سني مسلمان آهي. لیبيا جي سرڪاري ٻولي عربي آهي، جنهن ۾ لیبيا جي عربی ٻولي تمام گهڻي ڳالهائي وڃي ٿي. لیبيا جي آبادي جي اڪثريت عرب آهي. سڀ کان وڏو شهر ۽ راڄڌاني، طرابلس، اتر اولهه لیبيا ۾ واقع آهي۔   

ليبيا برونز جي آخر دور کان وٺي بربرن طرفان آباد ڪيو ويو آهي. بربر ايبرو موروسين ۽ ڪئپسين ثقافتن جو اولاد آهن.J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa (UNESCO 1990). ڪلاسيڪي آڳاٽي دور ۾، فونيشين اولهه لیبيا ۾ شهر رياستون ۽ واپاري پوسٽون قائم ڪيون، جڏهن ته اوڀر ۾ ڪيترائي يوناني شهر قائم ٿيا. لیبيا جا حصا مختلف طرح سان ڪارٿيجینئین، فارسين ۽ يونانين جي حڪومت ۾ هئا، ان کان اڳ جو سڄو علائقو رومن سلطنت جو حصو بڻجي ويو. لیبيا عيسائيت جو ابتدائي مرڪز هو. مغربي رومن سلطنت جي زوال کان پوء، لبيا جو علائقو 7 صدي عيسويء تائين گهڻو ڪري وينڊالن جي قبضي ۾ هو، جڏهن ھن علائقي ۾ اسلام آیو. ان کان پوءِ عربن جي صدين کان مغرب ڏانهن لڏپلاڻ، لیبيا جي آبادي جي دائري کي عربن جي حق ۾ منتقل ڪيو. 16هين صديءَ ۾ اسپيني سلطنت ۽ سينٽ جان جا نائٽ طرابلس تي قبضو ڪيو، جيستائين عثماني حڪومت 1551ع ۾ شروع ٿي. لیبيا 18هين ۽ 19هين صديءَ جي باربري جنگين ۾ ملوث رهيو. عثماني حڪومت اٽلي۔ترڪي جنگ تائين جاري رهي، جنهن جي نتيجي ۾ لیبيا تي اطالوي قبضو ٿيو ۽ ٻن نوآبادين، اطالوي ٽرپوليٽانيا ۽ اطالوي سائرينيڪا (1911-1934) جي قيام جي نتيجي ۾، بعد ۾ سال 1934ع کان 1943ع تائين اطالوي ليبين ڪالوني ۾ متحد ٿي ويا.

ٻي عالمي جنگ دوران، لیبيا اتر آفريڪي مهم ۾ جنگ جو ميدان هو. پوءِ اطالوي آبادي زوال پذير ٿي وئي. لیبيا 1951ع ۾ هڪ سلطنت جي حيثيت سان آزاد ٿيو. سال 1969ع ۾ هڪ خونريز فوجي بغاوت، ڪرنل معمر قذافي جي اڳواڻي ۾ اتحاد پاران شروع ڪيو ويو، بادشاهه ادريس اول جی حڪمرانی  کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ هڪ جمهوريه ٺاهي وئي. قذافي کي اڪثر نقادن پاران هڪ ڊڪٽيٽر جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي، ۽ دنيا جي سڀ کان ڊگهي خدمت ڪندڙ غير شاهي اڳواڻن مان هڪ هو، جيڪو 42 سالن تائين حڪومت ڪندو رھیو. هن سال 2011ع جي ليبيا جي گهرو ويڙهه، جيڪو وسيع عرب اسپرنگ جو حصو هو، دوران ختم ٿيڻ ۽ قتل ٿيڻ تائين حڪومت ڪئي. اختيار قومي عبوري ڪائونسل کي پوءِ چونڊيل جنرل نيشنل ڪانگريس کي منتقل ڪيو ويو. 2014ع تائين ٻن حریف فریق ليبيا تي حڪومت ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ ٻي گهرو ويڙهه شروع ٿي، ليبيا جا حصا تبروڪ ۽ طرابلس تي ٻڌل حڪومتن سان گڏوگڏ مختلف قبائلي ۽ اسلام پسند مليشيا جي وچ ۾ ورهائجي ويا. ٻن مکيه جنگي فریقن طرفان سال 2020ع ۾ هڪ مستقل جنگ بندي تي دستخط ڪيو ۽ هڪ اتحادي جمهوري حڪومت  چونڊن جي منصوبابندي ڪرڻ جو اختيار ورتو، جيتوڻيڪ سياسي دشمني هن کي دير سان جاري رکي ٿي. 

لبيا هڪ ترقي پذير ملڪ آهي ۽ هتان دنيا ۾ 10هون وڏو ثابت ٿيل تيل (Petrole) جو ذخيرو موجود آهي. لبيا گڏيل قومن، آفريقي يونين، عرب ليگ، اسلامي تعاون جي تنظيم، اوپيڪ ۽ غير وابسته تحريڪ جو ميمبر آهي. ملڪ جو سرڪاري مذهب اسلام آهي، ليبيا جي آبادي جو %96.6 سني مسلمان آهن. لبيا جي سرڪاري ٻولي عربي آهي، مقامي ليبيا جي عربي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندي آهي. لبيا جي آبادي جي اڪثريت عرب آهي. 

 نالو 

 تاريخ 

 جاگرافي 

 سياست ۽ حڪومت 

 معيشت 

 آباديات 

ثقافت
ڪيترائي عربي ڳالهائيندڙ ليبيا پاڻ کي هڪ وسيع عرب برادري جو حصو سمجهن ٿا. اهو 20 صدي جي وچ ۾ پان-عربيت جي پکيڙ ۽ لبيا ۾ انهن جي اقتدار تائين پهچڻ سان مضبوط ٿيو. جتي انهن عربي کي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي طور قائم ڪيو. ٻئي ڳالهائيندڙ عربي لهجا (۽ بربر) اڃا تائين اطالوي مان لفظ برقرار رکن ٿا. جيڪي لبيا اطالوي دور کان اڳ ۽ ان دوران حاصل ڪيا ويا هئا. * ليبيا ۾ اڳوڻي خانہ بدوش بدوين عربي ڳالهائيندڙن ۽ بيٺڪ بربر قبيلن جي روايتن ۾ هڪ ورثو آهي. گهڻا ليبيا پاڻ کي قبائلي يا فتح تي ٻڌل ورثي مان نڪتل هڪ خاص خانداني نالو سان ڳنڍيندا آهن. * ليبيا جي ماڻهن ۾ "ڏيڻ جي فطرت" (عربي: انفاق، بربر ٻوليون: ⴰⵏⴰⴽⴽⴰⴼ انڪاف) جي عڪاسي ڪندي (انهي سان گڏ مهمان نوازي جو احساس). 2013 ۾ چيرٽيز ايڊ فائونڊيشن جي ورلڊ گيونگ انڊيڪس ۾ ليبيا جي رياست ٽاپ 20 ۾ شامل ٿي. چيرٽيز ايڊ فائونڊيشن (CAF) جي مطابق. هڪ عام مهيني ۾. تقريبن ٽي چوٿون (72٪) سڀني ليبياين ڪنهن اهڙي شخص جي مدد ڪئي جنهن کي اهي نه ڄاڻندا هئا. سروي ڪيل سڀني 135 ملڪن ۾ ٽيون بلند ترين سطح.

Arabic speaking Libyans consider themselves as part of a wider Arab community. This was strengthened by the spread of Pan-Arabism in the mid-20th century, and their reach to power in Libya where they instituted Arabic as the only official language of the state. Under Gaddafi's rule, the teaching and even use of indigenous Berber language was strictly forbidden. In addition to banning foreign languages previously taught in academic institutions, leaving entire generations of Libyans with limitations in their comprehension of the English language. Both the spoken Arabic dialects and Berber, still retain words from Italian, that were acquired before and during the Libia Italiana period.

Libyans have a heritage in the traditions of the previously nomadic Bedouin Arabic speakers and sedentary Berber tribes. Most Libyans associate themselves with a particular family name originating from tribal or conquest based heritage.

Reflecting the "nature of giving" ( , Berber languages: ⴰⵏⴰⴽⴽⴰⴼ Anakkaf ), amongst the Libyan people as well as the sense of hospitality, the state of Libya made it to the top 20 on Charities Aid Foundation's World Giving Index in 2013. According to Charities Aid Foundation (CAF), in a typical month, almost three-quarters (72%) of all Libyans helped somebody they did not know – the third highest level across all 135 countries surveyed.

There are few theatres or art galleries due to the decades of cultural repression under the Gaddafi regime and lack of infrastructure development under the regime of dictatorship. For many years there have been no public theatres, and only very few cinemas showing foreign films. The tradition of folk culture is still alive and well, with troupes performing music and dance at frequent festivals, both in Libya and abroad.

A large number of Libyan television stations are devoted to political review, Islamic topics and cultural phenomena. A number of TV stations air various styles of traditional Libyan music. Tuareg music and dance are popular in Ghadames and the south. Libyan television broadcasts air programs mostly in Arabic though usually have time slots for English and French programs. A 1996 analysis by the Committee to Protect Journalists found Libya's media was the most tightly controlled in the Arab world during the country's dictatorship.  hundreds of TV stations have begun to air due to the collapse of censorship from the old regime and the initiation of "free media".

Many Libyans frequent the country's beach and they also visit Libya's archaeological sites—especially Leptis Magna, which is widely considered to be one of the best preserved Roman archaeological sites in the world. The most common form of public transport between cities is the bus, though many people travel by automobile. There are no railway services in Libya, but these are planned for construction in the near future (see rail transport in Libya).

Libya's capital, Tripoli, has many museums and archives. These include the Government Library, the Ethnographic Museum, the Archaeological Museum, the National Archives, the Epigraphy Museum and the Islamic Museum. The Red Castle Museum located in the capital near the coast and right in the city centre, built in consultation with UNESCO, may be the country's most famous.

 Cuisine 

Libyan cuisine is a mixture of the different Italian, Bedouin and traditional Arab culinary influences. Pasta is the staple food in the Western side of Libya, whereas rice is generally the staple food in the east.

Common Libyan foods include several variations of red tomato sauce based pasta dishes (similar to the Italian Sugo all'arrabbiata dish), rice, usually served with lamb or chicken (typically stewed, fried, grilled, or boiled in-sauce), and couscous, which is steam cooked whilst held over boiling red tomato sauce and meat (sometimes also containing zucchini/courgettes and chickpeas), and typically served along with cucumber slices, lettuce and olives.

Bazeen, a dish made from barley flour and served with red tomato sauce, is customarily eaten communally, with several people sharing the same dish, usually by hand. This dish is commonly served at traditional weddings or festivities. Asida is a sweet version of Bazeen, made from white flour and served with a mix of honey, ghee or butter. Another popular way to serve Asida is with rub (fresh date syrup) and olive oil. Usban is animal tripe stitched and stuffed with rice and vegetables cooked in tomato based soup or steamed. Shurba is a red tomato sauce-based soup, usually served with small grains of pasta.

A very common snack eaten by Libyans is known as khubs bi' tun, literally meaning "bread with tuna fish", usually served as a baked baguette or pita bread stuffed with tuna fish that has been mixed with harissa (chili sauce) and olive oil. Many snack vendors prepare these sandwiches and they can be found all over Libya. Libyan restaurants may serve international cuisine, or may serve simpler fare such as lamb, chicken, vegetable stew, potatoes and macaroni. Due to severe lack of infrastructure, many under-developed areas and small towns do not have restaurants and instead food stores may be the only source to obtain food products. Alcohol consumption is illegal.

ليبيا جي روايتي کاڌي جا چار مکيه اجزا؛ زيتون (۽ زيتون جو تيل)، کجور، اناج ۽ کير آھن.  اناج کي ڀُونيو، پسيو ۽ ڇُنيو ويندو آهي، پوء ماني، ڪيڪ، سوپ ۽ بازين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. کجور کي ڪٽيو ۽ خشڪ ڪيو ويندو آهي، جيئن کائي سگهجي ۽ شربت ۾ ٺاهيو ويندو آهي يا ٿورو تريل ۽ بسيسا ۽ کير سان کائيو ويندو آهي. کاڌي کان پوءِ، ليبيا وارا اڪثر ڪري ڪاري چانهه پيئندا آهن. اها عام طور تي ٻئي ڀيري ٻئي گلاس چانهه لاءِ، ٻيهر ڪيو ويندو آهي ۽ چانهه جي ٽئين دور ۾، ان کي ڀُونيل مونگ ڦلي يا ڀُونيل بادام سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي ۽ "شائي بِا لوز" (بادام سان گڏ چانهه) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

 رانديون 
فٽبال ليبيا ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور راند آهي. ملڪ 1982ع جي آفريقي ڪپ آف نيشنز (AFCON) جي ميزباني ڪئي ۽ سال 1986ع ۾ فيفا ورلڊ ڪپ لاءِ ڪواليفائي ڪيو. قومي ٽيم  سال 1982ع ۾ AFCON جي فائنل ۾ گھانا کان پينلٽيز تي 7-6 کان هاري ويو. سال 2014ع ۾، لبيا فائنل ۾ گھانا کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ آفريقي قومن جي چيمپئن شپ کٽي. جيتوڻيڪ قومي ٽيم ڪڏهن به ڪو وڏو مقابلو نه کٽيو آهي ۽ نه ئي ورلڊ ڪپ لاءِ قابليت حاصل ڪئي آهي، پر اڃا تائين راند لاءِ تمام گهڻو جذبو آهي ۽ فٽبال جو معيار بهتر ٿي رهيو آهي. ليبيا ڪيترن ئي سمر اولمپڪس، جهڙوڪ 2016ع سمر اولمپڪس، 2008ع سمر اولمپڪس ۽ وڌيڪ ۾ پڻ حصو ورتو. گهوڙن جي ڊوڙ پڻ لبيا ۾ هڪ مشهور راند آهي ۽ ڪيترن ئي خاص موقعن ۽ موڪلن جي روايت آهي.   

 پڻ ڏسو 

 فهرست لاڳاپيل مضمون لبیا

حوالا

ٻاهريان ڳنڍڻا
 Libya  ڪتاب عالمي حقائق ۾ معلومات
 لبيا  منصوبو مفتوح فهرست تي 
 وڪيميڊيا نقشي نامو Libya
 link=|16x16px  Libya سفري رهنما طرفان وڪي سفر

زمرو:لبيا
زمرو:ملڪ
زمرو:المغرب
زمرو:عرب جمهوريه
زمرو:صحارا جا ملڪ
زمرو:المغرب جا ملڪ
زمرو:آفريڪا جا ملڪ 
زمرو:اتر آفريڪا جا ملڪ
زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ
زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ
زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ
زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
زمرو:1951ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا