مڇي

مڇي (Fish) هڪ پاڻيء جو، انامنيٽڪ، گلڦڙا (Gills) رکندڙ، ڪرنگھيدار جانور آهي، جنهن ۾ ترڻ جا پن ۽ سخت کوپڙي هوندي آهي، پر ان ۾ ٽنگون (Limbs)  نه هوندا آهن. مڇيءَ کي وڌيڪ بنيادي طور تي بغير جبلن واري مڇي ۽ وڌيڪ عام، جبلن واري مڇيءَ ۾ ورهائي سگهجي ٿو، ٻئي واري قسم ۾ سڀ ڪارٽيلاجينس (Cartilaginous) ، هڏي واريون مڇيون ۽ گڏوگڏ ناپيد ٿيل پلئڪوڊرمز ۽ ايڪانٿوڊيان شامل آهن. تقريبا سڀني مڇيون ٿڌي رت جون هونديون آهن، جنهن جي جسم جو گرمي پد ڀرپاسي جي پاڻيءَ جي مطابق سان مختلف ٿيندو رهندو آهي، جيتوڻيڪ ڪي وڏا سرگرم ترڻ وارا جيئن ته اڇي شارڪ ۽ ٽونا اچي بنيادي گرميء پد رکي سگهن ٿا. ڪيتريون ئي مڇيون هڪ ٻئي سان صوتي طور تي رابطو ڪري سگهن ٿيون، جهڙوڪ جوڙي بڻائڻ جي نمائش دوران ڪرڻ ٿيون. 

سڀ کان پهرين مڇيون ڪيمبرين دور ۾ ننڍي فلٽر فيڊر جي طور تي ظاهر ٿيون. اهي پئليوزوئڪ دور ۾  ترقي ڪندي رهيون ۽ ڪيترن ئي شڪلن ۾ متنوع ٿي ويون. آسٽراڪوڊرمز   سڀ کان پھرين مڇيون، جنهن ۾  تنفس لاء گلڦڙا ۽ جوڙي دار پن هئا، وٽ بھاري ھڏن واري پليٽون ھونديون ھيون، جيڪي غير ڪرنگھيدار حملو ڪرڻ واري جانورن جي خلاف حفاظتي بيروني خول (exoskeletons) جي طور تي ڪم ڪنديون ھيون. پلئڪوڊرمز، جبڙن سان گڏ پهرين مڇيون، سلوريئن دور ۾ ظاهر ٿيون ۽ ڊيوونين دور، ”مڇينءَ جي دور“ دوران تمام گهڻو مختلف ٿي ويون. 

هڏي واري مڇيون، جيڪا ترڻ جي بليڊر جي موجودگيءَ ۽ بعد ۾ ڇلڙ (ossified endoskeletons) جي موجودگيءَ جي ڪري نمايان ٿي، آخري ڊيوونين دور جي معدوميت کان پوءِ، جڏهن اها اپيڪس پلئڪوڊرمز کي ختم ڪري ڇڏي، مڇينءَ جي غالب گروهه طور اڀري. هڏي واري مڇينءَ کي وڌيڪ، لوب-فن واري ۽ ري-فن واري مڇين ۾  ورهايو ويو. اڄ جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو مڇين جي نوعون ٽيليوسيٽ آهن، ري-فن واري مڇين تي ٻڌل مڇيءَ جو هڪ ڪرائون گروپ، جيڪيون پنهنجي جبلن کي اڳتي وڌائي سگهن ٿيون. ٽيٽراپوڊز (Tetrapods)، ڪرنگھيدار جانورن جو هڪ گهڻو ڪري زميني ڪليڊ آهي جيڪو آخري پئليوزوئڪ دور کان وٺي آبي ۽ زميني ماحولياتي نظامن ۾ مٿين ٽرافي سطحن تي غلبو حاصل ڪري چڪو آهي، ڪاربونيفيرس دور جي دوران، هوا سان سانس وٺندڙ ڦڦڙن کي ترڻ جي بليڊر جي جاء تي هومولوگس ترقي ڪندي، لوب-فن مڇين مان اڀريو. ڪليڊسٽڪ نسب جي باوجود، ٽيٽراپوڊز کي عام طور تي مڇي نه سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ”مڇيءَ“ کي هڪ پئرافائليٽڪ گروپ بڻائي ٿو. 

مڇيون انسانن لاءِ قديم زماني کان وٺي، خاص ڪري کاڌي جي طور تي، هڪ اهم قدرتي وسيلو رهيو آهن. روزيدار ماهي گير ۽ تجارتي مڇي پڪڙڻ وارا، مڇيءَ کي قدرتي هيچريئن (Wild Hatcheries) ۾ پوکيندا آهن يا انهن کي فارمن ۾ تلاءَ ۾ پالڻدا آهن يا سمنڊ ۾ افزائش جي پنجرن ۾ رکندا آهن. مڇيون تفريح لاءِ به پڪڙيون وينديون آهن، يا مڇي پالڻ وارن طرفان خانگي ۽ عام نمائش لاءِ مڇلي گهر (Aquarium) ۽ باغيچن جي تلاءَ ۾ رکيو وينديو آهن. مڇينء جو ڪردار انساني ثقافت جي هر دور ۾ عمر، پوجن جي شين، مذهبي علامتن ۽ فنون (مصوري يا مجسمه سازي)، ڪتابن ۽ فلمن جي موضوعن جي طور تي ڪم ڪيو آهن. 

نالو
مڇين لاء انگريزي لفظ، "فش" (Fish) پروٽو-جرمني مان ورثي ۾ ملي ٿو ۽ اهو جرمن فِش (Fisch)، لاطيني پسِس (piscis) ۽ پراڻي آئرش جي "iasc" سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ صحيح جڙ نامعلوم ناهي؛ ڪجهه اختيارين هڪ پروٽو-انڊو-يورپي جڙ،  peysk- کي ٻيهر تعمير ڪن ٿا، پر اهو صرف اطالوي، سيلٽڪ ۽ جرمن ۾ تصديق ٿيل آهي.Winfred Philipp Lehmann, Helen-Jo J. Hewitt, Sigmund Feist, A Gothic etymological dictionary, 1986, s.v. fisks p. 118

ارتقا

 Fossil history 


About 530 million years ago during the Cambrian explosion, fishlike animals with a notochord and eyes at the front of the body, such as Haikouichthys, appear in the fossil record. During the late Cambrian, other jawless forms such as conodonts appear.

Jawed vertebrates appear in the Silurian, with giant armoured placoderms such as Dunkleosteus. Jawed fish, too, appeared during the Silurian: the cartilaginous Chondrichthyes and the bony Osteichthyes.

During the Devonian, fish diversity greatly increased, including among the placoderms, lobe-finned fishes, and early sharks, earning the Devonian the epithet "the age of fishes".

 Phylogeny 

Fishes are a paraphyletic group, since any clade containing all fish, such as the Gnathostomata or (for bony fish) Osteichthyes, also contains the clade of tetrapods (four-limbed vertebrates, mostly terrestrial), which are usually not considered fish. Some tetrapods, such as cetaceans and  ichthyosaurs, have secondarily acquired a fish-like body shape through convergent evolution. Fishes of the World comments that "it is increasingly widely accepted that tetrapods, including ourselves, are simply modified bony fishes, and so we are comfortable with using the taxon Osteichthyes as a clade, which now includes all tetrapods". The biodiversity of extant fish is unevenly distributed among the various groups; teleosts, bony fishes able to protrude their jaws, make up 96% of fish species. The cladogram shows the evolutionary relationships of all groups of living fishes (with their respective diversity) and the tetrapods. Table 1a: Number of species evaluated in relation to the overall number of described species, and numbers of threatened species by major groups of organisms Extinct groups are marked with a dagger (†); groups of uncertain placement are labelled with a question mark (?) and dashed lines (- - - - -).

 Taxonomy 

Fishes (without tetrapods) are a paraphyletic group and for this reason, the class Pisces seen in older reference works is no longer used in formal classifications. Traditional classification divides fish into three extant classes (Agnatha, Chondrichthyes, and Osteichthyes), and with extinct forms sometimes classified within those groups, sometimes as their own classes.

Fish account for more than half of vertebrate species. As of 2016, there are over 32,000 described species of bony fish, over 1,100 species of cartilaginous fish, and over 100 hagfish and lampreys. A third of these fall within the nine largest families; from largest to smallest, these are Cyprinidae, Gobiidae, Cichlidae, Characidae, Loricariidae, Balitoridae, Serranidae, Labridae, and Scorpaenidae. About 64 families are monotypic, containing only one species.

 Diversity 

Fish range in size from the huge  whale shark to some tiny teleosts only  long, such as the cyprinid Paedocypris progenetica and the stout infantfish.

Swimming performance varies from fish such as tuna, salmon, and jacks that can cover 10–20 body-lengths per second to species such as eels and rays that swim no more than 0.5 body-lengths per second.

A typical fish is cold-blooded, has a streamlined body for rapid swimming, extracts oxygen from water using gills, has two sets of paired fins, one or two dorsal fins, an anal fin and a tail fin, jaws,  skin covered with scales, and lays eggs. Each criterion has exceptions, creating a wide diversity in body shape and way of life. For example, some fast-swimming fish are warm-blooded, while some slow-swimming fish have abandoned streamlining in favour of other body shapes.

 ماحوليات 

 اناتومي ۽ فزيالوجي 

 رويا 

 تحفظ 

انسانن لاء اهميت
مڇي پاڻي جو هڪ عام جانور آهي.  مڇين جي جسم تي ڇلڙ ۽ تَرڻ لاء خصوصي پر هوندا آهن. مڇيون کليل سمنڊ، تازي پاڻي، دريائن، ڍنڍُن ۽ ٻين پاڻيءَ جي ذريعن ۾ ملن ٿيون. سڄي دنيا ۾ انسانن جي خوراڪ جو هڪ وڏو ذريعو مڇيون آهن.

 پڻ ڏسو 
اصل مضمون: مڇيءَ جو خاڪو. 

* اونهي سمنڊ جي مڇي 

 اڪٿايولوجي
 * مڇين جي عام نالن جي فهرست 
 * مڃين جي خاندانن جي فهرست 
 * هلندڙ مڇيون

خارجي لنڪس

 ANGFA – Illustrated database of freshwater fishes of Australia and New Guinea
 FishBase online – Comprehensive database with information on over 29,000 fish species


 United Nation – Fisheries and Aquaculture Department: Fish and seafood utilization


Category:Aquatic ecology
Fish
Category:Ichthyology
Category:Obsolete vertebrate taxa
Category:Seafood
Category:Paraphyletic groups

حوالا

زمرو:مڇيون
زمرو:ساموندي حيات
زمرو:سامونڊي حيات
زمرو:ڪرنگھيدار جانور