سبزي

ڀاڄيون (Vegetables) ٻوٽن جا اهي کائڻ لائق حصا آهن، جيڪي انسان يا ٻيا جانور کاڌي طور استعمال ڪن ٿا. هن لفظ جو اصل مطلب اڄ به عام استعمال ۾ موجود آهي، ۽ گڏيل طور ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ته جيئن هر قسم جي کائڻ لائق ٻوٽن واري شين کي ظاهر ڪري سگهجي، جن ۾ گلن، ميون، ڏانڊا/ٺاٺ، پن، پاڙون ۽ ٻج شامل آهن. هڪ ٻي تعريف ڪجهه حد تائين من ماني طريقي سان اڪثر کاڌي پچائڻ واري شوق ۽ ثقافتي روايت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي؛ ان ۾ مزيدار ميوا جهڙوڪ ٽماٽا ۽ کيرا، گل جهڙوڪ بروڪلي، ۽ ٻج جهڙوڪ دالن کي شامل ڪيو ويندو آهي؛ پر ڪجهه ٻوٽن مان نڪتل اهي شيون خارج ڪيون وينديون آهن جيڪي ميوا، گل، نٽس يا  گورا يا اناج جا داڻا شامل آھن.

شروعاتي دور ۾ ڀاڄيون جهنگ مان شڪار-۽-جمع ڪندڙن (hunter-gatherer) گڏ ڪيون، ۽ دنيا جي مختلف علائقن ۾ پوکيءَ ۾ داخل ٿيون, گهڻو امڪان آهي ته هي عمل 10,000 ق م کان 7,000 ق م واري دور ۾ ٿيو، جڏهن نئين زرعي زندگيءَ جو طريقو وڌيو. شروع ۾ مقامي طور وڌندڙ ٻوٽن کي پوکيو ويو، پر وقت سان واپار ذريعي ٻاهرين علائقن مان عام ۽ ناياب فصل به آيا ۽ گهريلو قسمن ۾ شامل ٿيندا ويا. اڄڪلهه موسم جي اجازت مطابق گهڻيون ڀاڄيون سڄي دنيا ۾ پوکيون وڃن ٿيون، ۽ گهٽ موزون علائقن ۾ به محفوظ ماحول ۾ فصل پوکيا وڃن ٿا. چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ زرعي شين جي عالمي واپار سبب صارف پري پري ملڪن ۾ پوکيل ڀاڄيون به خريد ڪري سگهن ٿا. پيداوار جو پيمانو گھر-خرچ زراعت (agriculture Subsistence) ڪندڙ هارين کان، جيڪي رڳو پنهنجي خاندان لاءِ کاڌو پيدا ڪن ٿا، وڏن زرعي ڪاروبارن تائين ڦهليل آهي، جتي هڪ ئي پيداوار جا وسيع ايراضيءَ وارا فصل پوکيا وڃن ٿا. ڀاڄي جي قسم موجب، فصل لڻڻ کان پوءِ درجابندي، ذخيرو، پروسيسنگ ۽ مارڪيٽنگ جا مرحلا ٿين ٿا.

ڀاڄيون ڪچيون به کائي سگهجن ٿيون ۽ پڪايون به؛ ۽ انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون، عام طور تي چرٻي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ ۾ گهٽ، پر وٽامنن، معدنيات ۽ غذائي فائبر ۾ وڌيڪ. ڪيترائي غذائي ماهر ماڻهن کي ڀاڄيون ۽ ميوا وڌيڪ کائڻ جي صلاح ڏين ٿا؛ اڪثر روزانو پنج يا وڌيڪ حصا کائڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.

اشتقاق

انگريزي لفظ ويجٽبل (vegetable)  انگريزي ۾ پهريون ڀيرو 15هين صدي جي شروعات ۾ لکيل صورت ۾ ملي ٿو. هي قديم فرينچ مان آيو آهي، ۽ شروعات ۾ سڀني ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ حياتيات جي تناظر ۾ اڄ به هن معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.Swedenborg, Emanuel (2003). Swedenborg Concordance 1888. Kessinger Publishing. p. 502. . هي وچئين دور جي لاطيني  جي لفظvegetabilis مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "وڌندڙ، ڦلندڙ" (يعني ٻوٽي بابت) هو؛ ۽ هي هڪ معنوي تبديلي هئي، جيڪا پوئين لاطيني ۾ "جيئارڻ، سُجاڳ ڪرڻ" واري معنيٰ مان ٿي.

"ويجٽبل" جي معنيٰ "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو" طور 18هين صديءَ تائين قائم نه ٿي هئي. 1767 ۾ هن لفظ کي خاص طور "کاڌي لاءِ پوکيل ٻوٽو، کائڻ لائق جڙ/پاڙ" جي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو. 1955 ۾ پهريون ڀيرو هن جو مختصر ۽ عام ٻوليءَ وارو روپ "veggie" استعمال ٿيو.

صفت طور vegetable سائنسي ۽ فني متنن ۾ هڪ ٻي، وڌيڪ وسيع معنيٰ سان به استعمال ٿيندو آهي: عام طور "ٻوٽن سان لاڳاپيل"—کاڌي لائق هجي يا نه، جهڙوڪ vegetable matter، vegetable kingdom، vegetable origin وغيره.

اصطلاح

"ڀاڄي" يا ويجٽبل جي ٺيڪ تعريف ان ڪري به بدلجي سگهي ٿي جو دنيا ۾ کاڌي طور ٻوٽي جا ڪيترائي حصا استعمال ٿين ٿا، پاڙون، ڏانڊا، پن، گل، ميوا ۽ ٻج. سڀ کان وسيع تعريف اها آهي جيڪا هن لفظ کي صفت طور "ٻوٽي جي اصل" واري معنيٰ ۾ استعمال ڪري. وڌيڪ مخصوص طور، ڀاڄي کي "اهڙو ٻوٽو جنهن جو ڪو حصو کاڌي لاءِ استعمال ٿئي" چئي به بيان ڪيو ويو آهي، ۽ ٻي ثانوي معنيٰ "اهڙي ٻوٽي جو کائڻ لائق حصو" پڻ آهي. هڪ وڌيڪ درست تعريف اها به ڏني وئي آهي ته: "کاڌي طور استعمال ٿيندڙ هر اهو ٻوٽياتي حصو جيڪو ميوا يا ٻج نه هجي، پر اهي پڪا ميوا شامل آهن جيڪي مکيه کاڌي جو حصو بڻجي کائبا آهن."  هنن تعريفن کان ٻاهر کائڻ لائق فنگس (جهڙوڪ مُشروم) ۽ کائڻ لائق سامونڊي ٻوٽا ايندا آهن؛ جيتوڻيڪ اهي ٻوٽن جا حصا ناهن، پر گهڻو ڪري ڀاڄين وانگر ورتا ويندا آهن.


روزمره ٻوليءَ ۾، مٿي ذڪر ڪيل "ڀاڄي" واري تعريف مطابق "ميوا" ۽ "ڀاڄيون" هڪ ٻئي کان الڳ  سمجهيا وڃن ٿا. "ميون" کي علم نباتات ۾ درست معنيٰ حاصل آهي: اهو حصو جيڪو بيضه/اووري مان گلن واري ٻوٽي ۾ بڻجي ٿو. هي ڳالهه کاڌي واري  معنيٰ کان ڪافي مختلف آهي. جيئن آڙو، آلوبخارا ۽ نارنگي (ميوو) ٻنهي معنائن ۾ "ميوا" آهن، پر ڪيترين شين کي عام طور "ڀاڄي" چيو ويندو آهي، جهڙوڪ واڱڻ، شملو مرچ ۽ ٽماٽو، اهي نباتات مطابق ميوا آهن. ٽماٽو ميوا يا ڀاڄي؟ وارو سوال 1893 ۾ آمريڪا جي سپريم ڪورٽ تائين به پهتو. عدالت نڪس vs ھيڊن, 1893ع (Nix v. Hedden) واري ڪيس ۾ متفقه طور فيصلو ڪيو ته درآمد ٿيل پيداوار تي 1883ع واري ٽيرف تحت ٽيڪس لاءِ ٽماٽو کي "ڀاڄي" طور سڃاتو وڃي؛ جڏهن ته عدالت اهو به مڃيو ته علم نباتات جي لحاظ کان ٽماٽو ميوو آهي.Nix v. Hedden, 149 U.S. 304 (1893) . Findlaw.com.

تاريخ

زراعت کان اڳ، انسان شڪار-۽-جمع ڪندڙ هئا. اهي کائڻ لائق ميوا، ٻير/نٽس، ڏانڊا، پن، ڪورمز (corm) ۽ ٽيوبر (tubers) گڏ ڪندا هئا ۽ کاڌي لاءِ جانورن جو شڪار به ڪندا هئا. اڀرندي برساتي جهنگ ۾ ٻيلائي-باغباني کي زراعت جو پهريون مثال سمجهيو وڃي ٿو: ڪارآمد ٻوٽا سڃاتا ويا ۽ انهن کي وڌڻ لاءِ همٿايو ويو، جڏهن ته ناڪارائتا ٻوٽا هٽايا ويا. ان کان پوءِ چونڊ ذريعي ٻوٽن جي نسلي تبديلي شروع ٿي، جهڙوڪ وڏي ميوي ۽ تيز واڌ جهڙيون خوبيون. جيتوڻيڪ ڪڻڪ ۽ جو جهڙن گاهن جي گهريلو بڻجڻ جا پهريان ثبوت (وچ اوڀر) ۾ مليا آهن، پر ممڪن آهي ته دنيا جي ڪيترن ئي ماڻهن 10,000 ق م کان 7,000 ق م جي عرصي ۾ پوک شروع ڪئي هجي. گھر-خرچ زراعت اڄ به موجود آهي: آفريڪا، ايشيا، ڏکڻ آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي ڪيترائي ڳوٺاڻا هاري پنهنجي زمين مان ايترو کاڌو پيدا ڪن ٿا جو خاندان گذارو ڪري سگهي؛ ۽ بچيل پيداوار ٻين شين جي بدليءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿي.

لکيل تاريخ دوران، امير طبقو گوشت، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل متنوع خوراڪ وٺڻ جي سگهه رکي ٿو؛ جڏهن ته غريبن لاءِ گوشت عيش هوندو هو ۽ سندن خوراڪ گهڻو ڪري هڪ بنيادي اناج (Staple food) تي مشتمل هوندي هئي, جهڙوڪ چانور، رائي، جو، ڪڻڪ، ٻاجھر يا مڪئي. ڀاڄين جو شامل ٿيڻ خوراڪ ۾ ڪجهه رنگا رنگي آڻيندو هو. وچ آمريڪا ۾ ازٽيڪ (Aztec) قوم جو بنيادي کاڌو مڪئي هو، ۽ اهي ٽماٽا، ايواڪاڊو (avocado)، رانھان(bean)، مرچ(Capsicum)، ڪدو، اسڪواش، مڱڦري ۽ امارانٿ (amaranth جا ٻج پوکيندا هئا ته جيئن پنهنجي ٽورٽيلا (tortilla) ۽ دليي (porridge) کي وڌائين.  پيرو ۾ انڪا (Inca Empire) سلطنت جا ماڻهو هيٺاهين علائقن ۾ مڪئي ۽ اوچن علائقن ۾ پٽاٽن تي گذارو ڪندا هئا. اهي ڪينوئا (quinoa) جا ٻج به استعمال ڪندا هئا ۽ مرچن، ٽماٽن ۽ ايواڪاڊو سان خوراڪ کي وڌيڪ ڀرپور ڪندا هئا.

قديم چين ۾ ڏکڻ ۾ چانور ۽ اتر ۾ ڪڻڪ بنيادي فصل هئا؛ ڪڻڪ مان ڊمپلنگ/پڪوڙيون (dumplings), نوڊلز/سيون (noodles) ۽     
پين ڪيڪ/پراٺي وارا پڪوڙا (pancake)  تيار ٿيندا هئا. گڏ ۾ استعمال ٿيندڙ ڀاڄين ۾ ڪچالو (yam)، سويا، ڦريون (broad beans)، گوگڙو، سائو بصر (spring onion) ۽ ٿوم شامل هئا. قديم مصري خوراڪ جو دارومدار ماني تي هو، جيڪا اڪثر واريءَ جي آميزش سبب ڏندن کي گھسائي ڇڏيندي هئي. گوشت عيش هو پر مڇي وڌيڪ ميسر هئي. گڏ ۾ ڪيتريون ڀاڄيون به هونديون هيون—جهڙوڪ ٽُنْدَيَ ڪَدُو (marrows)، ڦريون (broad beans)،  داليون(lentils)، بصر
(onions)، سائو بصر (leeks)، ٿوم
(garlic)، موري (radishes) ۽ سلاد پتا(lettuces).

قديم يونان ۾ ماني بنيادي کاڌو هئي؛ ان سان گڏ ٻڪريءَ جو پنير، زيتون، انجير، مڇي ۽ ڪڏهن ڪڏهن گوشت. پوکيل ڀاڄين ۾  بصر، ٿوم، گوبيون، ھنداڻو يا ڇانھين ۽ داليون شامل هيون. قديم روم ۾ emmer ڪڻڪ يا ڦرين مان ڳاڙهو دليو ٺهندو هو؛ گڏ ۾ سائيون ڀاڄيون هونديون هيون پر گوشت گهٽ. مڇيءَ کي گهڻو پسند نه ڪيو ويندو هو. رومن بصر ، مثر، ڦريون، گوگڙو پوکيندا هئا ۽ چقندر (Beetroot) جي پاڙ بدران پن کائيندا هئا.

غذائيت ۽ صحت


ڀاڄيون انساني غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. گهڻيون ڀاڄيون چرٻي ۽ ڪيلورين ۾ گهٽ هونديون آهن، پر مقدار ۾ ڀرپور ۽ پيٽ ڀريندڙ هونديون آهن. اهي غذائي فائبر فراهم ڪن ٿيون ۽ ضروري وٽامنن، معدنيات ۽ trace elements جا اهم وسيلا آهن. خاص طور اهم اينٽي آڪسيڊنٽ وٽامن A، C ۽ E آهن. جڏهن خوراڪ ۾ ڀاڄيون شامل ٿين ٿيون ته ڪينسر، فالج، دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين ۽ ٻين دائمي عارضن جي واقعن ۾ گهٽتائي ڏٺي وئي آهي. تحقيقن موجب، جيڪي ماڻهو روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون ٽي سرونگ کان گهٽ کائين ٿا، انهن جي ڀيٽ ۾ جيڪي پنج کان وڌيڪ سرونگ کائين ٿا، انهن ۾ دل جي رڳن جي بيماري يا فالج ٿيڻ جو خطرو لڳ ڀڳ ويهه سيڪڙو گهٽ هوندو آهي.

ڀاڄين جو غذائي مواد تمام گهڻو مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ۾ پروٽين جا مفيد مقدار هوندا آهن، پر عام طور انهن ۾ چرٻي گهٽ هوندي آهي، ۽ مختلف مقدار ۾ وٽامن جهڙوڪ vitamin A، vitamin K ۽ vitamin B6؛ provitamins؛ dietary minerals؛ ۽ ڪاربوهائيڊريٽ شامل هوندا آهن.

نوجوانيءَ ۾، جڏهن هڏا اڃا وڌي رهيا هوندا آهن، ڪرَڪُڙي ۽ ڏکيا چٻائڻ وارا کاڌا (جهڙوڪ ڪچيون ڀاڄيون) کائڻ جبڙن جي صحيح واڌ لاءِ ضروري سمجهيو ويو آهي؛ جيڪڏهن اهڙا کاڌا نه کائبا ته جبڙا پنهنجي مڪمل ماپ تائين نه وڌندا، جنهن سبب ڏندن لاءِ جاءِ گهٽ پئجي سگهي ٿي ۽ ڏند ٽيڙا يا [معقل جا ڏند ڦاسيل رهڻ جهڙا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا.

تنهن هوندي به، ڀاڄين ۾ ڪڏهن ڪڏهن زهريلائ مادا ۽ اينٽي نيوٽرينٽس به هوندا آهن، جيڪي غذائن جي جذب ٿيڻ  ۾ رڪاوٽ وجهن ٿا. انهن ۾ سولينائن (α-solanine) چيڪونائن
(α-chaconine)، اينزايم انھبليٽر (enzyme inhibitor) جهڙوڪ ڪولينيسٽريس (cholinesterase), پروٽيئيز  (protease), امائليس (amylase) وغيره جا انھبليٽر، سائيناڊ ۽ 
سائيناڊ جا اڳ-مادّا (linamarin), آگزيلگ تيزاب (oxalic acid) وغيره شامل آهن. اهي زهر قدرتي دفاعي نظام آهن، جيڪي ٻوٽي تي حملو ڪندڙ ڪيڙا، شڪار ڪندڙ ۽ فنگس کي روڪڻ لاءِ هوندا آهن. ڪجهه بينز ۾ فوٽوھيماگلوٽنن هوندو آهي، ۽  مٺن آلن (cassava) جي پاڙن ۾ سائنوجينيٽڪ گلائڪوسائڊ هوندي آهي—اهو ئي بانس جي ڪونپلن ۾ به ٿي سگهي ٿو. مناسب پچائڻ سان اهي زهر غير اثرائتا ٿي سگهن ٿا. ساوا آلو گلائڪوالڪلائيڊز رکن ٿا ۽ انهن کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

ميوا ۽ ڀاڄيون—خاص طور پنن واريون ڀاڄيون—آمريڪا ۾ نارووائرس (norovirus) سبب ٿيندڙ تقريباً اڌ آنڊن-پيٽ جي انفيڪشنن سان ڳنڍيون ويون آهن. اهي شيون اڪثر ڪچيون کائبيون آهن ۽ تياري دوران متاثر فوڊ هينڊلر جي ذريعي آلودگي ٿي سگهي ٿي. ڪچي کائڻ واري خوراڪ کي هٿ ڪرڻ وقت صفائي اهم آهي؛ اهڙن شين کي مناسب نموني صاف، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ سان آلودگي گهٽائي سگهجي ٿي.

سفارشون

USDA جي امريڪين لاء غذائي ھدايتن موجب روزانو ميوا ۽ ڀاڄيون پنج کان نَو ويلن تائين کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.Fabulous fruits... versatile vegetables. United States Department of Agriculture. Retrieved 2012-03-30. ڪُل مقدار عمر ۽ جنس مطابق بدلجي سگهي ٿو، ۽ عام طور کائيندڙ معياري حصن ۽ غذائي مواد جي بنياد تي طئي ٿيندو آهي. آلو هن ڳڻپ ۾ شامل ناهن، ڇاڪاڻ⁠ تہ اهي بنيادي طور نشاستي جا فراهم ڪندڙ آهن. گهڻين ڀاڄين ۽ ڀاڄي جي جوس لاءِ هڪ ويلو اڌ ڪپ آهي—ڪچي يا پڪي ٻنهي صورتن ۾. پنن واري ساڳي ڀاڄي لاءِ (جهڙوڪ سلاد پتو ۽ پالڪ) هڪ ويلي لاء اڪثر هڪ پورو ڪپ هوندو آهي. مختلف قسمن جون شيون چونڊڻ گهرجن، ڇو ته ڪو به هڪڙو ميوا يا ڀاڄي صحت لاءِ گهربل سڀ غذائي جزا نٿو ڏئي.

بين الاقوامي غذائي رهنمائي به USDA جهڙي آهي. جاپان مثال طور روزانو ڀاڄيون پنج کان ڇهه ويلائ کائڻ جي صلاح ڏئي ٿو.The Japanese Diet. the-food-guide-pyramid.com فرانسيسي سفارشون به ملندڙ جلندڙ آهن ۽ روزانو پنج ويلا هدف رکن ٿيون.The French Dietary Guide. the-food-guide-pyramid.com ڀارت ۾ بالغن لاءِ روزانو  ڀاڄيون کائڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي.

پيداوار

پوکي



ڀاڄيون قديم ترين زماني کان انساني خوراڪ جو حصو رهيون آهن. ڪجهه بنيادي خوراڪ آهن، پر گهڻيون معاون خوراڪ آهن—جيڪي کاڌن ۾ پنهنجي مخصوص ذائقي سان تنوع پيدا ڪن ٿيون ۽ ساڳئي وقت صحت لاءِ گهربل غذائيت وڌائين ٿيون. ڪجهه ڀاڄيون باراني/هميشه رهندڙ هونديون آهن، پر گهڻيون سالياني ۽ ٻه سالياني هونديون آهن، ۽ عام طور ٻج پوکڻ يا ٻوٽو لڳائڻ کان هڪ سال اندر لڻي وينديون آهن. پوک لاءِ جيڪو به نظام هجي، پوک جو ڍانچو گهڻو ڪري ساڳيو هوندو آهي: مٽيءَ کي ڀِڃي نرم ڪرڻ، گاهه-گندي هٽائڻ يا دفن ڪرڻ، ۽ نامياتي ڀاڻ يا ڪيميائي ڀاڻ شامل ڪرڻ؛ ٻج پوکڻ يا ننڍا ٻوٽا لڳائڻ؛ فصل جي واڌ دوران جڙي ٻوٽين سان مقابلي کي گهٽائڻ، نقصان ڏيندڙن تي ڪنٽرول ۽ مناسب پاڻي مهيا ڪرڻ؛ فصل پچڻ تي لڻڻ؛ پوءِ چونڊ/درجابندي، ذخيرو ۽ مارڪيٽنگ يا سڌو استعمال.

مختلف مٽيءَ جا قسم مختلف فصلن لاءِ مناسب هوندا آهن، پر عام طور معتدل موسمن ۾ وارياسي مٽي جلدي سڪي ٿي پر بهار ۾ جلدي گرم به ٿيندي آهي، تنهن ڪري ابتدائي فصلن لاءِ سٺي آهي؛ جڏهن ته ڳري چڪني مٽي نمي بهتر رکي ٿي ۽ دير سان موسم واري فصلن لاءِ مناسب آهي. پوک جو موسم فليس، ڪلوش (Cloche)، پلاسٽڪ ملچ (mulch)، [پولي ٽنل]] (polytunnel) ۽ گرين هائوس جي استعمال سان وڌائي سگهجي ٿو. گرم علائقن ۾ ڀاڄين جي پيداوار موسم، خاص طور برسات جي نموني، سبب محدود ٿي سگهي ٿي؛ جڏهن ته معتدل علائقن ۾ اها گرمي پد ۽ ڏينهن جي ڊيگهه سبب محدود ٿئي ٿي.


گهر جي سطح تي، ڪوڏر، ڪهاڙي/ڏال، ۽ هَـو (hoe) پسنديده اوزار آهن؛ جڏهن ته تجارتي فارمن تي مختلف مشيني سامان موجود آهي. ٽريڪٽرن کان علاوه، هر، هئرو (اوزار)(Harrow)، ڊرل، ٽرانسپلانٽر، ڪلٽيويٽر، آبپاشي جو سامان ۽ هاروسيٽر شامل آهن. نيون ٽيڪنيڪون به پوک جي طريقن کي بدلائي رهيون آهن، ڪمپيوٽر مانيٽرنگ سسٽم، جي پي ايس لوڪيٽرز، ۽ ڊرائيور بغير خودهلندڙ پروگرام (self-steer) اقتصادي فائدا ڏين ٿا.

لابارو

جڏهن ڀاڄي لڻي ويندي آهي ته اها پنهنجي پاڻي ۽ غذائيت جي سرچشمي کان ڪٽي ويندي آهي. پوءِ به اها ظاھر ڪندي رهي ٿي ۽ نمي وڃائيندي رهي ٿي—هي عمل خاص طور سائي پنن واري فصل ۾ مُرجائڻ جي صورت ۾ چٽي طرح نظر اچي ٿو. پاڙن واري ڀاڄين کي پوري پڪ تي لڻڻ سندن ذخيرو-زندگي بهتر ڪري ٿو؛ پر انهن کي زمين ۾ ئي ڇڏڻ ۽ ڊگهي عرصي ۾ آهستي آهستي لڻڻ به ممڪن آهي. لڻائي جو عمل فصل کي نقصان ۽ چٿر (bruising) کان بچائڻ لاءِ ترتيب ڏيڻ گهرجي. پياز ۽ لسڻ کي ميدان ۾ ڪجهه ڏينهن سڪائي سگهجي ٿو، ۽ آلو جهڙن پاڙن وارن فصلن کي ٿوري "پڪجڻ جي مدي" مان فائدو ٿئي ٿو—گرم، نمي واري ماحول ۾، جتي زخم ڀرجن ٿا ۽ ڇل ٿلهي ٿي سخت ٿيندي آهي. مارڪيٽ يا ذخيرو کان اڳ درجابندي ضروري آهي ته جيئن خراب شيون الڳ ڪجن ۽ پيداوار کي معيار، ماپ، پڪ، ۽ رنگ مطابق چونڊيو وڃي.

ذخيرو
سڀني ڀاڄين لاءِ لڻائي کان پوءِ صحيح سنڀال فائديمند آهي. لڻائي کان پوءِ ذخيرو واري دور ۾ ڀاڄين ۽ ٻين جلدي خراب ٿيندڙ خوراڪن جو وڏو حصو ضايع ٿي وڃي ٿو. ترقي پذير ملڪن ۾، جتي مناسب ٿڌي ذخيرو سهولتون موجود نه آهن، اهي نقصان 30 کان 50 سيڪڙو تائين ٿي سگهن ٿا. ضايع ٿيڻ جا مکيه سبب نمي سبب خراب ٿيڻ، ڦڦوند، خرد حيات، ۽ جانورن/ڪيڙن جي تباهي آهن.

ذخيرو مختصر مدي لاءِ به ٿي سگهي ٿو ۽ ڊگهي مدي لاءِ به. گهڻيون ڀاڄيون جلدي خراب ٿيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ مختصر ذخيرو مارڪيٽنگ ۾ لچڪ پيدا ڪري ٿو. ذخيرو دوران پنن واريون ڀاڄيون نمي وڃائين ٿيون ۽ انهن ۾ وٽامن سي تيزيءَ سان گهٽجي ٿو. ڪجهه شيون، جهڙوڪ آلو ۽ بصر، بهتر ذخيري واري خاصيت رکن ٿيون ۽ بعد ۾ وڌيڪ قيمت وقت وڪرو ڪري سگهجن ٿيون؛ مارڪيٽنگ جو موسم وڌائڻ سان ڪُل وڪرو مقدار وڌي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٿڌي ذخيرو موجود نه هجي ته گهڻن فصلن لاءِ ترجيح اها آهي ته اعليٰ معيار جي پيداوار ذخيرو ڪئي وڃي، نمي جو تناسب وڌ ۾ وڌ رکيو وڃي، ۽ پيداوار کي ڇانوَ ۾ رکيو وڃي.

لڻائي کان پوءِ ذخيرو کي بهتر بنائڻ ۽ رکڻ جو مدو وڌائڻ لاءِ ڪارائتي ڪولڊ چين جو استعمال اهم سمجھيو ويو آهي.Kohli, Pawanexh (2008) "Why Cold Chain for Vegetables" in Fruits and Vegetables Post-Harvest Care: The Basics . Crosstree Techno-visors ٿڌو ذخيرو خاص طور cauliflowers، eggplants، lettuces، radishes، spinach، potatoes ۽ tomatoes لاءِ ڪارائتو آهي؛ مناسب گرمي پد پيداوار جي قسم موجب بدلجي ٿو. ڪجهه اهڙيون به ٽيڪنالاجيون آهن جيڪي بجلي کانسواءِ گرمي پد ڪنٽرول ڪن ٿيون، جهڙوڪ evaporative cooling. ڪنٽرول ٿيل فضا ۾، جتي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ گهڻو يا آڪسيجن گهڻو هجي ميوا ۽ ڀاڄيون ذخيرو ڪرڻ سان خرد حيات جي واڌ روڪي سگهجي ٿي ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.

ڀاڄين ۽ ٻين زرعي پيداوار کي آئيونائزنگ ريڊيئيشن ذريعي روشني ڪرڻ سان انهن کي خرد حياتي انفيڪشن ۽ ڪيڙن جي نقصان کان بچائي سگهجي ٿو، ۽ جسماني خرابيءَ کان به محفوظ ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طريقي سان کاڌي جا بنيادي خاصا نمايان طور تبديل نه ٿيندا ۽ ذخيرو-زندگي وڌي سگهي ٿي.

محفوظ ڪرڻ
ڀاڄين کي محفوظ ڪرڻ جو مقصد انهن جي دستيابي کي استعمال يا مارڪيٽنگ لاءِ وڌائڻ آهي. مقصد اهو آهي ته خوراڪ کي ذائقي ۽ غذائيت جي بهترين حالت تي لڻي، ۽ انهن خوبين کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکجي. لڻائي کان پوءِ ڀاڄين جي خراب ٿيڻ جا مکيه سبب قدرتي اينزائم جا عمل ۽ خرد حيات سبب خراب ٿيڻ آهن. ڪيننگ ۽ فريزنگ سڀ کان عام طريقا آهن؛ ۽ انهن طريقي سان محفوظ ڪيل ڀاڄيون غذائي لحاظ کان گهڻو ڪري تازي پيداوار جهڙيون ئي هونديون آهن، خاص طور  وٽامن اي، معدنيات ۽ غذائي فائبر جي لحاظ کان.


ڪيننگ هڪ عمل آهي جنهن ۾ ڀاڄين جا اينزائمز غير اثرائتا ڪيا ويندا آهن ۽ موجود خرد حيات (جراثيمن) کي گرميءَ سان ماريو ويندو آهي. سيل ٿيل ڪين هوا کي اندر اچڻ کان روڪي ٿو، جنهن سان بعد ۾ خرابي گھٽ ٿئي ٿي. ضروري حد تائين گهٽ گرمي ۽ گهٽ ۾ گهٽ پروسيسنگ وقت رکيو ويندو آهي ته جيئن پيداوار جي ميڪانيڪي ٽٽڻ کان بچي ۽ ذائقو ممڪن حد تائين برقرار رهي. پوءِ ڪين کي عام گرمي پد تي ڊگهي عرصي تائين رکڻ ممڪن ٿئي ٿو.

فريزنگ ذريعي ڀاڄيون  کان هيٺ رکڻ سان مختصر عرصي لاءِ خراب ٿيڻ روڪي سگهجي ٿو، جڏهن ته ڊگهي مدي لاءِ  جي ضرورت هوندي آهي. اهڙن گرمي پدن تي اينزائيمي عمل مڪمل بند نه ٿيندو، صرف گهٽجي ويندو؛ ۽ فريز ڪرڻ کان اڳ مناسب ماپ ۾ تيار ڪيل ڀاڄين کي بلانچ ڪرڻ سان off-flavors گهٽ ٿين ٿا. اهڙن گرمي پدن تي سڀ خرد حيات ختم نه ٿيندا، تنهن ڪري پگھرڻ کان پوءِ ڀاڄيون جلد استعمال ڪرڻ گهرجن؛ نه ته موجود خرد حيات ٻيهر وڌي سگهن ٿا.

روايتي طور سج ۾ سڪائڻ ڪجهه پيداوار (جهڙوڪ ٽماٽا، مشروم ۽ بينز) لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ پيداوار کي ريڪن تي وڇايو ويندو آهي ۽ وقفي وقفي سان اُلٽو ڪيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪيترائي نقصان آهن، سڪائڻ جي رفتار تي ڪنٽرول نه هجڻ، سست سڪائڻ سبب خراب ٿيڻ، مٽي سان آلودگي، مينهن سبب ڀِڄڻ، ۽ ڪوئن، پکين ۽ ڪيڙن جو حملو. انهن مسئلن کي شمسي توانائي واري ڊرائير سان گهٽائي سگهجي ٿو. سڪي ويل پيداوار کي ذخيرو دوران ٻيهر نمي جذب ڪرڻ کان بچائڻ ضروري آهي.

گهڻي مقدار ۾ کنڊ ۽ لوڻ خوراڪ کي محفوظ ڪري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي خرد حيات جي واڌ روڪين ٿا. سائي مٽرن کي لوڻ سان تهه در تهه رکڻ سان محفوظ ڪري سگهجي ٿو، پر هي طريقو گهڻين ڀاڄين لاءِ مناسب ناھن. لوڪي ، گجر ، چقندر ۽ ڪجهه ٻين ڀاڄين کي کنڊ سان اُبالِي جام جهڙو بڻائي سگهجي ٿو. سرڪو خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي؛ ايسيٽڪ ايسڊ جي مناسب مقدار تباهه ڪندڙ خرد حيات جي واڌ روڪي ٿي، جنهن کي اچار، چٽڻي وغيره تيار ڪرڻ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. فرمينٽيشن به ڀاڄيون بعد ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪرڻ جو طريقو آهي. ساور ڪرائوٽ  ڪٽيل گوبي مان ٺهندو آهي ۽ ليڪٽڪ تيزاب بيڪٽيريا تي ڀاڙيندو آهي، جيڪي اهڙا مرڪب پيدا ڪن ٿا جيڪي ٻين خرد حيات جي واڌ کي روڪين ٿا.

مکيه پيدا ڪندڙ


2010 ۾ چين ڀاڄين جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، دنيا جي ڪُل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ. ڀارت، آمريڪا، ترڪي، ايران ۽ مصر ايندڙ وڏا پيدا ڪندڙ هئا. چين ۾ ڀاڄين جي پوک لاءِ زمين جو ايرادو سڀ کان وڌيڪ هو، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ سراسري پيداوار (yield) اسپين ۽ جمهوريه ڪوريا ۾ حاصل ٿي.

 ملڪ  آبادي ھيٺ ايراضي ھزار ھيڪٽر(2,500 ايڪڙ) پيداوار ھزار في kg/ha (890 lb/acre)  پيداوار  ھزار ٽن(1,100 short tons)چين  23,458  230  539,993انڊيا  7,256  138  100,045 يونائيٽيڊ اسٽيٽس 1,120  318  35,609ترڪي  1,090  238  25,901ايران  767  261  19,995مصر  755  251  19,487اٽلي  537  265  14,201روس  759  175  13,283اسپين  348  364  12,679ميڪسيڪو  681  184  12,515نائجيريا  1844  64  11,830برازيل  500  225  11,233جاپان  407  264  10,746انڊونيشيا  1082  90  9,780 سائوٿ ڪوريا 268  364  9,757ويٽنام  818  110  8,976يوڪرين  551  162  8,911ازبڪستان  220  342  7,529فلپائين  718  88  6,299فرانس  245  227  5,572ڪل world  55,598  188  1,044,380

ڪجھ عام ڀاڄيون
ڪجهه عام ڀاڄيونتصويرجنس/نسل (مصالحا)استعمال ٿيندڙ حصااصلقسم (پوکيون)عالمي پيداوار(×106 ٽن، 2018) Aggregate data: may include official, semi-official or estimated data 125px  براسِيڪا اوليريسيا   پن،  بَغْلِي ڪُونْپَلْ، ڏانڊا، گلن جا ڳچا  يورپ  گوبي، برسلز واري ٻوٽيون، گل گوبي، بروڪلي، هُندَڻِيَ گوبْيْ، ڳانٺُ گُوبْيْ،ڳاڙھي گوبي، ساويَيْ گُوبْيْ ، چيني بروڪلي، 
ڪَرَمْ ڪُلَهْ  69.4 125px   براسِيڪا راپَه   پاڙ، پن  ايشيا گوگڙو، چيني گوبي، napa cabbage، bok choy 125px  رافانَس سَاتِيفَسْ  پاڙ، پن، ٻجن جا ٿڃا/پوڊ، ٻج جو تيل، سلا  ڏکڻ اوڀر ايشيا  موري، daikon، seedpod varieties 125px  ڊاڪس ڪيروٽا  پاڙ، پن، ڏانڊا  فارس  گجر40.0Includes both carrots and turnips. 125px  (Pastinaca sativa) پَسْٽِينَڪَ سَاتِيفَ  پاڙ  يوريشيا  parsnip 125px بيٽا ولگيرس(Beta vulgaris)
  پاڙ، پن  يورپ ۽ ويجهو اوڀر  چقندر، سامونڊي چقندر، Swiss chard،  کنڊ وارو چقندر 125px  (Lactuca sativa)ليڪٽوڪ ساتيف  پن، ڏانڊا، ٻج جو تيل  مصر  سلاد پتا، سلاد جو ساق27.2 125px  فيزيولس ولگيرسفيزيولس ڪوڪسينيسفيزيولس ليڪٽوڪ  پوڊ، ٻج  مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا  سايون ڦريون)(green beans)، فرينچ  ڦريون، (runner bean )سرخ ڦريون، ھيريڪاٽ ڦريون
،  ليمائي رانھان55.1Sum of production of dry and green vegetables. 125px  وشيئا فابا  پوڊ، ٻج  ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ڦريون4.9 125px  پائزم سيٽائوم   پوڊ، ٻج، سلا   ميڊيٽرينين ۽ مشرقِ وسطى   مٽر، snap pea، snow pea، split pea34.7 125px  سولانيم ٽيوربوسم   ٽيوبر (tubers)  ڏکڻ آمريڪا  پٽاٽو368.1 125px  سولانيم ميلونجينہ  ميوا  ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا  واڱڻ 54.0 125px  سولانيم لائڪوپرسيڪم  ميوا  ڏکڻ آمريڪا  ٽماٽو، ڏسو ٽماٽن جي پوکين جي فھرس182.2 125px  ڪيوڪمس ساتيوس  ميوا  ڏکڻ ايشيا  کيرو، ڏسو کيرن جي قسمن جي فھرست75.2 125px  ڪيوڪربٽا ايس پي.  ميوا، گل  ميسو آمريڪا  ڪدو، اسڪواش (ٻوٽو)، ميرو، پيٺو (توري)، لوڪي27.6 125px  اليم سيپ   گڏي/بلب، پن  ايشيا  بصر، سائو بصر، scallion، shallot، ڏسو بصرن جي پوکين جي فھرست102.2 125px  اليم ساتيوم  گڏي/بلب  ايشيا  ٿوم28.5 125px اليم امپلوپراسم پنن جا غلاف (leaf sheaths) سيٿ يورپ ۽ وچ اوڀر ساوا بصر، ھاٿي ٿوم2.2 125px  ڪپسڪم انوم  ميوا  اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا  مرچ، شملو مرچ،  مٺا مرچ 40.9 125px اسپناضيا اوليريسيا پن مرڪزي ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا پالڪ26.3 125px  ڊائوسڪوريا ايس پي.  ٽيوبر  اڀرندي آفريڪا  ڪچالو72.6 125px  آئپوميا بٽاٽاس  ٽيوبر، پن، ڪونپلون  مرڪزي ۽ ڏکڻ آمريڪا  مٺا پٽاٽا، ڏسو لاھوري گجرئ91.9 125px مينھولٽ ايسڪولينٽا ٽيوبر  ڏکڻ آمريڪا  مٺو آلو277.8

معيار
انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار اسٽينڊرڊائيزيشن (ISO) بين الاقوامي معيار مقرر ڪري ٿي ته جيئن شيون ۽ خدمتون محفوظ، قابل اعتماد ۽ سٺي معيار جون هجن. ميون ۽ ڀاڄين بابت ڪيترائي ISO معيار موجود آهن. ISO 1991-1:1982 ۾ ڀاڄين طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽن جي 61 جنسن جا ٻوٽاياتي نالا، ۽ انهن جا عام نالا انگريزي، فرينچ ۽ روسي ۾ ڏنل آهن. ISO 67.080.20 ڀاڄين ۽ انهن مان ٺهندڙ شين جي ذخيرو ۽ آمدرفت کي ڍڪيندو آهي.

حوالا