اتر آمريڪا

اتر آمريڪا (North America) دنيا جي ست کنڊن مان هڪ آهي جيڪو اتر ۽ اولهه اڌ گول ۾ آهي. اتر آمريڪا جي سرحد اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ، اوڀر ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ، ڏکڻ اوڀر ۾ ڏکڻ آمريڪا ۽ ڪيريبين سمنڊ، ۽ اولهه ۽ ڏکڻ ۾ پئسفڪ سمنڊ آهي. علائقي ۾ بهاماس، برمودا، ڪئناڊا، ڪيريبين، وچ آمريڪا، ڪلپرٽن ٻيٽ، گرين لينڊ، ميڪسيڪو، سينٽ پيئر ۽ ميڪيلون، ترڪ ۽ ڪيڪوس ٻيٽ، ۽ آمريڪا شامل آهن. اتر آمريڪا اٽڪل 2,47,09,000 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي (95,40,000 چورس ميل) ڌرتيءَ جي زمين جي ايراضيءَ جو تقريباً 16.5 سيڪڙو ۽ ان جي ڪل مٿاڇري واري علائقي جو 4.8 سيڪڙو آھی. هي ايشيا ۽ آفريڪا کان پوءِ سائيز جي لحاظ کان ٽيون وڏو براعظم آهي ۽ ايشيا، آفريڪا ۽ يورپ کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان چوٿون وڏو براعظم آهي. سال 2021ع تائين، اتر آمريڪا جي آبادي 23 آزاد رياستن ۾ 59 ڪروڙ 20 لک ماڻهن کان مٿي هئي، يا دنيا جي آبادي جو 7.5 سيڪڙو. انساني جاگرافي ۾، اصطلاح "اتر آمريڪا" ۽ "اتر آمريڪي" ڪڏهن ڪڏهن صرف ڪئناڊا، آمريڪا، ميڪسيڪو ۽ گرين لينڊ ڏانهن اشارو ڪندا آهن.pp. 30–31, Geography: Realms, Regions, and Concepts, H. J. de Blij and Peter O. Muller, Wiley, 12th ed., 2005 (.)Burchfield, R. W., ed. 2004. "America." Fowler's Modern English Usage () New York: Oxford University Press, p. 48McArthur, Tom. 1992."North American." The Oxford Companion to the English Language () New York: Oxford University Press, p. 707. 

اهو يقين سان اڻڄاتل آهي ته پهريون انساني آبادي پهريون ڀيرو اتر آمريڪا ۾ ڪيئن ۽ ڪڏهن پهتو. ماڻهو گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سال اڳ آمريڪا ۾ رهڻ لاءِ سڃاتا ويندا هئا، پر مختلف ثبوت ممڪن طور اڳين تاريخن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.  اتر آمريڪا ۾ پيلو-انڊين دور آخري برفاني دور جي پٺيان لڳو، ۽ اٽڪل 10,000 سال اڳ تائين هلندو رهيو جڏهن آرڪيڪ دور شروع ٿيو. ڪلاسيڪل اسٽيج آرڪيڪ دور جي پيروي ڪئي، ۽ تقريبا 6 صدي کان 13 صدي تائين جاري رهي. 1000 ع ۾ شروع ٿي، نارس پھريون يورپين ھئا، جن اتر آمريڪا جي علائقن کي ڳولڻ ۽ آخرڪار نوآبادي ڪرڻ شروع ڪيو. 1492 ۾، ڪرسٽوفر ڪولمبس جي ڳولا واري سفرن هڪ ٽرانس اٽلانٽڪ تبادلي جو سبب بڻيو، جنهن ۾ دريافت جي دور ۾ يورپي آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ابتدائي جديد دور شامل آهن. هاڻوڪي ثقافتي ۽ نسلي نمونن يورپي نوآبادين، مقامي ماڻهن، غلامي افريقا، يورپ، ايشيا کان مهاجرن، ۽ انهن لاڳاپيل گروهن جي اولادن جي وچ ۾ رابطي کي ظاهر ڪن ٿا. اتر آمريڪا ۾ يورپ جي نوآبادي جي نتيجي ۾ اڪثر اتر آمريڪن يورپي ٻوليون ڳالهائيندا آهن، جهڙوڪ انگريزي، اسپينش ۽ فرينچ، ۽ علائقي جي ثقافتن کي عام طور تي مغربي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. بهرحال، ڪئناڊا، آمريڪا، ميڪسيڪو ۽ وچ آمريڪا ۾ اتر آمريڪا جا نسبتاً ننڍڙا حصا مقامي آبادي آهن جيڪي پنهنجي لاڳاپيل يورپي نوآبادياتي ثقافتي ۽ لساني روايتن کي جاري رکندا آهن.

هن کنڊ ۾ ڪئناڊا ۽ آمريڪا اهم ملڪ آهن. هن کنڊ جي رهاڪن کي ڳاڙها هندستاني (Red Indians) قوم سان سڏيو ويندو آهي. هن قوم کي نون آباد ڪندڙ يورپين قتل عام کان پوء تقريبن ختم ڪري ڇڏيو هو.

يورپين پهرين آمريڪا ۾ سون جي ڳولا ۾ پهتا. هو اتان جي اصل رهاڪن يعني فرسٽ نيشنز (ريڊ انڊينس) کي ڏکين کاڻين ۾ مزور ڪري استعمال ڪندا هئا. انهن کان ايڏو ته پورهيو ڪرائيندا هئا، جو هو ويچارا تنگ ٿي آخر خودڪشي ڪري ڇڏيندا هئا. ڪڏهن ته ڳوٺن جا ڳوٺ انهن ظلمن کان تنگ ٿي اجتماعي خودڪشي به ڪندا هئا. ايئن لکين ريڊ انڊين مري ويا ۽ سندن ڪم متاثر ٿيڻ لڳو. جنهن کان پوءِ هو شيدين کي آفريڪا مان غلام ۽ قيدي ڪري ٻيڙا ڀري وٺي آيا. ڇو ته آفريڪا جا مُلڪ اڳ ۾ ئي هنن جا غلام هئا. اصلوڪن آمريڪين جن تي هنن نالو رکيو ريڊ انڊين، تن جي آدمشماري هنن جي ظلمن سان گهٽجڻ لڳي، سو هنن آفريڪا مان غلام آڻي انهن  کان پورهيو ڪرائيندا هئا، ايئن لکن جي تعداد ۾ آفريڪي، آمريڪي سوسائٽي جو حصو بڻجي ويا.

1865ع کان پوءِ ابراهام لنڪن وڏي جاکوڙ کان پوءِ آفريڪن آمريڪنز کي ڪجهه حق ڏياريا. 1920ع کان پوءِ هنن کي ووٽ جو حق مليو ۽ الڳ اسڪولن ۾ پڙهڻ جو خاتمو 1954ع ۾ ٿيو. يورپينز گهڻو ڪري آفريڪن آمريڪنز کي زراعت جي مزوري لاءِ استعمال ڪندا هئا. هنن جي گهڻي محنت ڪري زراعت ايتري ته وڌي وئي جو آمريڪا دنيا جو امير ترين زرعي ملڪ ٿي ويو. سندس زرعي پيداوار ايتري ته وڌي وئي جو هو چاليهه سيڪڙو پنهنجو زراعت جو سامان ٻي دنيا کي موڪلڻ لڳو. آمريڪا ۾ غلاميءَ جو سلسلو ايترو ته وڌي ويو جو نيٺ مجبور ٿي آمريڪي ڪانگريس 1808ع ۾ هن ڪاروبار تي مڪمل بندش وجهي ڇڏي ۽ نيٺ وڃي ويچارن آفريڪين آمريڪنز جي جان ڇٽي. اڄ آفريڪن آمريڪن،  آمريڪا جا عزتدار شهري آهن. جيڪي سڄي آمريڪن معاشري ۾ برابر جا ڀائيوار آهن.ڪتاب: ٽوئر ٽو آمريڪا،   ليکڪ: عبدالحئي پليجو


نالو
آمريڪا جو نالو اطالوي ايڪسپلورر آمريگو ويسپوڪي (Amerigo Vespucci) جي نالي پٺيان جرمن نقش نگار مارٽن والڊسيملر ۽ ميٿياس رِنگمن رکيو ويو. ويسپوڪي سال 1497ع ۽ 1502ع جي وچ ۾ ڏکڻ آمريڪا جي ڳولا ڪئي ۽ پهريون يورپي هو، جنهن اهو مشورو ڏنو ته آمريڪا هڪ زميني ماس جي نمائندگي ڪري ٿو جيڪو پوء يورپين کي معلوم ناهو. سال 1507ع ۾، والڊسيملر دنيا جو نقشو شايع ڪيو، ۽ لفظ "آمريڪا" کي موجوده ڏکڻ آمريڪا جي براعظم تي رکيو. موجوده ميڪسيڪو جي اتر واري براعظم کي ان وقت پارياس سڏيو ويندو هو. سال 1553ع ۾ پيٽرس ايپينس پاران شايع ٿيل دنيا جي نقشي تي، اتر آمريڪا کي "بیڪاليريم" سڏيو ويو، مطلب ته "ڪوڊ مڇيء جو دائرو"، اوڀر ساحل تي ڪوڊ مڇي جي گهڻائي جي حوالي سان. والڊسيملر لاطيني نسخو ويسپوڪي جي نالي، آمريڪس ويسپوسس جو استعمال ڪيو، ان جي مونثي روپ ۾ "آمريڪا"، "يوروپا"، "ايشيا" ۽ "آفريڪا" جي مثالن جي پٺيان. نقشي سازن بعد ۾ آمريڪا جو نالو اتر آمريڪا تائين وڌايو. سال 1538ع ۾ گيرارڊس مرڪيٽر (Gerardus Mercator) پنهنجي دنيا جي نقشي تي آمريڪا جو لفظ استعمال ڪيو. سندس ايندڙ 1569ع واري نقشي تي، مرڪيٽر اتر آمريڪا کي ”آمريڪا يا نيو انڊيا“ (America sive India Nova) سڏيو. اسپينش سلطنت اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجن علائقن کي "لاس انڊيا" سڏيندو هو، ۽ رياست جي اداري کي ڏنل نالو جيڪو علائقي جي نگراني ڪندو هو، ڪائونسل آف انڊيز سڏيو ويندو هو.

تعریف
اقوام متحده ۽ ان جي شماريات ڊويزن اتر آمريڪا کي تسليم ڪري ٿو جيئن ٽن علائقن ۾ شامل آهن: اتر آمريڪا، وچ آمريڪا، ۽ ڪيريبين. "اتر آمريڪا" هڪ الڳ اصطلاح آهي "اتر آمريڪا" کان سواء، وچ آمريڪا کان سواء، جنهن ۾ شايد ميڪسيڪو شامل هجي يا نه. علائقائي واپاري معاهدي جي محدود تناظر ۾، اصطلاح ٽن قومن جي حوالي سان استعمال ڪيو ويندو آهي: ڪئناڊا، آمريڪا، ۽ ميڪسيڪو. 

فرانس، اٽلي، پرتگال، اسپين، رومانيا، يونان ۽ لاطيني آمريڪا جا ملڪ ڇهن براعظمن جو ماڊل استعمال ڪن ٿا، آمريڪا کي هڪ واحد براعظم طور ڏٺو وڃي ٿو ۽ اتر آمريڪا کي هڪ برصغير ​​نامزد ڪيو وڃي ٿو جنهن ۾ ڪئناڊا، آمريڪا، ميڪسيڪو ۽ سينٽ  پيئر ۽ ميڪيلون (سياسي طور تي فرانس جو حصو) ۽ اڪثر ڪري گرينلينڊ ۽ برمودا شامل آهن. اتر آمريڪا تاريخي طور تي ٻين نالن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ اسپينش اتر آمريڪا، نيو اسپين، ۽ آمريڪا سيپٽينٽرينل، پهريون سرڪاري نالو ميڪسيڪو کي ڏنو ويو آهي.

علائقا

ڪينيڊا جي علائقن جي فهرست ۽ آمريڪا جي علائقن جي فهرست

اتر آمريڪا ۾ ڪيترائي علائقا ۽ ذيلي علائقا شامل آهن، جن مان هر هڪ جا پنهنجا پنهنجا ثقافتي، اقتصادي ۽ جاگرافيائي علائقا آهن. اقتصادي علائقن ۾ 20 هين ۽ 21 هين صديءَ جي واپاري معاهدن ۾ رسمي ٿيل ڪيترائي علائقا شامل آهن، جن ۾ ڪئناڊا، ميڪسيڪو ۽ آمريڪا جي وچ ۾ NAFTA، ۽ مرڪزي آمريڪا، ڊومينڪن ريپبلڪ ۽ آمريڪا جي وچ ۾ CAFTA شامل آهن. اتر آمريڪا لساني ۽ ثقافتي لحاظ کان ٻن پرائمري علائقن، اينگلو آمريڪا ۽ لاطيني آمريڪا ۾ ورهايل آهي. اينگلو-آمريڪا ۾  اتر آمريڪا، بيلیز ۽ ڪيريبين جزائر، انگريزي ڳالهائيندڙ آبادي سان  شامل آهن. اتي پڻ وڏي فرانسیسی ڳالهائيندڙ آبادي سان علائقا آهن، جن ۾ لوزيانا ۽ ڪيوبيڪ شامل آهن، ڪيوبيڪ ۾، فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي.     

اتر آمريڪا جي ڏاکڻي حصي ۾ وچ آمريڪا ۽ غير انگريزي ڳالهائيندڙ ڪيريبين قومون شامل آهن. براعظم جو اتر پڻ تسليم ٿيل علائقن کي برقرار رکي ٿو. اتر آمريڪا جي عام وصف جي ابتڙ، جيڪا سڄي اتر آمريڪي براعظم کي شامل ڪري ٿي، اصطلاح "اتر آمريڪا" ڪڏهن ڪڏهن صرف چئن قومن ڏانهن اشارو ڪرڻ لاء وڌيڪ تنگ استعمال ڪيو ويندو آهي، ڪئناڊا، گرين لينڊ، ميڪسيڪو شامل آهن. يو ايس جي مردم شماري بيورو سينٽ پيئر ۽ ميڪيلون کی شامل ڪري ٿو پر ميڪسيڪو کي ان جي تعريف کان خارج ڪري ٿو. اتر آمريڪا جو اصطلاح اتر آمريڪا جي اترين ملڪن ۽ علائقن ڏانهن اشارو ڪري ٿو: يو ايس، برمودا، ڪئناڊا، گرين لينڊ، ۽ سينٽ پيئر ۽ ميڪيلون.    (French ). جيتوڻيڪ اصطلاح هڪ متحد علائقي جو حوالو نٿو ڏئي،  وچ آمريڪا ۾ ميڪسيڪو، وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين شامل آهن. 

اتر آمريڪا جا وڏا ملڪ زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان ڪئناڊا ۽ يو ايس آهن، جن ٻنهي کي چڱي طرح بيان ڪيل ۽ تسليم ٿيل ذيلي علائقا آهن. ڪئناڊا ۾، انهن ۾ شامل آهن (اوڀر کان اولهه تائين) ائٽلانٽڪ ڪئناڊا، سينٽرل ڪئناڊا، ڪينيڊين پريريز، برٽش ڪولمبيا ساحل، ۽ اتر ڪئناڊا. آمريڪا ۾، انهن ۾ شامل آهن نيو انگلينڊ، وچ ائٽلانٽڪ، ڏکڻ ائٽلانٽڪ رياستون، اوڀر اتر مرڪزي رياستون، اولهه اتر مرڪزي رياستون، اوڀر ڏکڻ مرڪزي رياستون، اولهه ڏکڻ مرڪزي رياستون، جبل جون رياستون، ۽ پئسفڪ رياستون. وڏين ڍنڍن واري علائقي ۽ پئسفڪ اتر اولهه ۾ ڪينيڊا ۽ يو ايس ٻنهي جا علائقا شامل آهن.

 ملڪ، انحصار، ۽ ٻيا علائقا 

 نشان جھنڊو ملڪ/علائقو AreaUnless otherwise noted, land area figures are taken from  آبادي() آبادي جي ڪثافت گادي جو شھر سرڪاري ٻولين ۾ نالا ISO 3166-1   آنگويلا (برطانیا)    The Valley آنگويلا AIA  انٽيگوا ۽ باربودا    St. John's Antigua and Barbuda ATG   اروبا
(برطانیہ ء ھالینڈ)    Oranjestad Aruba ABW  بهاماس    Nassau Bahamas BHS   بارباڊوس    Bridgetown Barbados BRB   بيليز    Belmopan Belize BLZ   برمودا(برطانیہ)    Hamilton Bermuda BMU   بونائیر
(ھالینڈ)Population estimates are taken from the   12,093  Kralendijk Boneiru BES   برٽش ورجن ٻيٽ (برطانیہ)    Road Town British Virgin Islands VGB   ڪينيڊا    Ottawa Canada CAN   ڪیمن ٻيٽ (برطانیہ)    George Town Cayman Islands CYM   ڪلپرٽن ٻيٽ (فرانس)  0  — Île de Clipperton CPT   ڪوسٽا ريڪا    San José Costa Rica CRI   ڪيوبا    Havana Cuba CUB   ڪراڪائو(ھالینڈ)    Willemstad Kòrsou CUW  ڊومينيڪا    Roseau Dominica DMA   ڊومينيڪن جمهوريا    Santo Domingo República Dominicana DOM   ايل سلواڊور    San Salvador El Salvador SLV   وينزويلا جا وفاقي انحصار (وينزويلا)  2,155  Gran Roque Dependencias Federales de Venezuela VEN-W   گرین لينڊ (ڊينمارڪ)    Nuuk Kalaallit Nunaat/Grønland GRL   گريناڊا    St. George's Gwinàd GRD 30px  گواڊيلوپ    Basse-Terre Gwadloup GLP 30px  گوئٽي مالا    Guatemala City Guatemala GTM 30px هيٽي    Port-au-Prince Ayiti/Haïti HTI  هونڊوراس    Tegucigalpa Honduras HND   جميڪا    Kingston Jumieka JAM 30px مارٽینيڪ (فرانس)    Fort-de-France Martinique/Matinik MTQ 30px  ميڪسيڪو    Mexico City México MEX  مونٽسیریٽ (برطانیہ)    Plymouth,Brades Montserrat MSR   نڪاراگوا    Managua Nicaragua NIC 30px  نووا اسپارٽا (وینیزویلا)  491,610  La Asunción Nueva Esparta VEN-O   پاناما    Panama City Panamá PAN   پورٽو ریڪو (آمريڪا)    San Juan Puerto Rico PRI   صبا (ھالینڈ)  1,537  The Bottom Saba BES 30px  سان اندريس ۽ پروويڊينشيا (ڪولمبيا)  77,701  San Andrés San Andrés COL-SAP   سينٽ بارٿليمي (فرانس)These population estimates are for 2010, and are taken from  Land area figures taken from  7,448  Gustavia Saint-Barthélemy BLM   سينٽ ڪيٽس ۽ نيوس    Basseterre Saint Kitts and Nevis KNA   سينٽ لوسيا    Castries Sainte-Lucie LCA   سينٽ مارٽن (فرانس)  29,820  Marigot Saint-Martin MAF   سينٽ پيئري ۽ ميڪيلون (فرانس)    Saint-Pierre Saint-Pierre-et-Miquelon SPM   سينٽ ونسينٽ ۽ گرينڊنيس    Kingstown Saint Vincent and the Grenadines VCT   سنٽ يوسٽيٽس (ھالینڈ)  2,739  Oranjestad Sint Eustatius BES   سنٽ مارٽن (ھالینڈ)    Philipsburg Sint Maarten SXM   ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو    Port of Spain Trinidad and Tobago TTO 30px  ترڪ ۽ ڪيڪوس ٻيٽ (برطانیہ)    Grand Turk (Cockburn Town) Turks and Caicos Islands TCA  گڏيل   ریاستون)    Washington, D.C. United States of America USA 30px  گڏيل رياستن جا ورجن ٻيٽ ( گڏيل ریاستون)    Charlotte Amalie US Virgin Islands VIR Total   

قدرتي خاصيتون

جاگرافي


 اتر آمريڪا زميني ماس جي اترئين حصي تي قبضو ڪري ٿو عام طور تي نيو ورلڊ، مغربي اڌ گول، آمريڪا، يا صرف آمريڪا، جنهن کي، ڪيترن ئي ملڪن ۾، اتر آمريڪا هڪ برصغير ​​سان، هڪ واحد براعظم سمجهيو ويندو آهي.  اتر آمريڪا ايشيا ۽ آفريڪا کان پوءِ علائقي جي لحاظ کان ٽيون وڏو براعظم آهي.
 اتر آمريڪا جو واحد زميني رابطو ڏکڻ آمريڪا سان اڄوڪي پاناما ۾ ڪولمبيا۔پاناما بارڊر تي ڊرين گیپ ۾ آهي، جيڪو لڳ ڀڳ سڄو پاناما اتر آمريڪا ۾ رکي ٿو. متبادل طور تي، ڪي ارضياتدان فزيوگرافي طور تي ان جي ڏاکڻي حد کي اسٿمس آف تیھوانتیپیک ميڪسيڪو ۾ ڳوليندا آهن، وچ آمريڪا هن نقطي کان ڏکڻ اوڀر طرف ڏکڻ آمريڪا تائين پکڙيل آهي.ڪيريبين ٻيٽ، يا ويسٽ انڊيز، اتر آمريڪا جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. براعظمي ساحل ڊگهو ۽ غير منظم آهي. گلف آف ميڪسيڪو براعظم ۾ پاڻيءَ جو سڀ کان وڏو جسم آهي، ان کان پوءِ هڊسن بي. ٻين ۾ سينٽ لارنس جو نار ۽ ڪيليفورنيا جو نار شامل آهن. 
مرڪزي آمريڪي اسٿمس ٺهڻ کان اڳ، علائقو پاڻي هيٺ هو. ويسٽ انڊيز جا ٻيٽ هڪ ٻڏي ويل اڳوڻي زميني پل کي بيان ڪن ٿا، جيڪو اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا کي ڳنڍيو هو، جيڪو هاڻي فلوريڊا ۽ وينزويلا آهن.

 براعظم جي ساحلن کان پري ڪيترائي ٻيٽ آھن. خاص طور تي، آرڪٽڪ آرڪيپيلاگو، بهاماس، ترڪ ۽ ڪيڪوس، وڏو ۽ ننڍو انٽيليس، اليوٽين ٻيٽ (جن مان ڪي اڀرندي اڌ گول ۾ آهن)، اليگزينڊر آرڪيپيلاگو، برٽش ڪولمبيا جي ساحل جا ڪيترائي هزار ٻيٽ، ۽ نيو فائونڊلينڊ . گرين لينڊ، هڪ خودمختيار ڊنمارڪ ٻيٽ، ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو، هڪ ئي ٽيڪٽونڪ پليٽ (اتر آمريڪي پليٽ) تي آهي ۽ جاگرافيائي لحاظ کان اتر آمريڪا جو حصو آهي. ارضياتي لحاظ کان، برمودا آمريڪا جو حصو نه آهي، پر هڪ سامونڊي ٻيٽ آهي، جيڪو 100 ملين سال اڳ کان مٿي وچ ائٽلانٽڪ ريج جي ڀڃڪڙي تي ٺهيل هو. ان جي ويجھو زميني ماڳ ڪيپ هٽرس، اتر ڪيرولينا آهي. بهرحال، برمودا اڪثر ڪري اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، خاص طور تي ورجينيا ۽ براعظم جي ٻين حصن سان تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي ڏنو ويو آهي. 

 اتر آمريڪا جي وڏي اڪثريت اتر آمريڪي پليٽ تي آهي. اولهندي ميڪسيڪو جا حصا، جن ۾ باجا ڪيليفورنيا، ۽ ڪيليفورنيا جا، جن ۾ سان ڊياگو، لاس اينجلس ۽ سانتا ڪروز جا شهر شامل آهن، پئسفڪ پليٽ جي اڀرندي ڪناري تي بيٺل آهن، جن ۾ ٻه پليٽون سان اينڊرياس فالٽ سان ملن ٿيون. براعظم جو ڏاکڻيون حصو ۽ ويسٽ انڊيز جو گهڻو حصو ڪيريبين پليٽ تي آهي، جڏهن ته جوآن ڊي فوڪا ۽ ڪوڪوس پليٽون اتر آمريڪي پليٽ جي اولهندي سرحد تي لڳل آهن.
براعظم کي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو (جن مان هر هڪ ۾ ڪيترائي ذيلي علائقا شامل آهن): عظيم ميدان جيڪي ميڪسيڪو جي نار کان ڪينيڊین آرڪٽڪ تائين پکڙيل آهن؛ ارضياتي طور تي نوجوان، جبل وارو اولهه، جنهن ۾ راڪي جبل، عظيم بيسن، ڪيليفورنيا ۽ الاسڪا شامل آهن؛ اتر اوڀر ۾ ڪينيڊا شيلڊ جي بلند، پر نسبتاً فليٽ پليٽیو ۽ مختلف مشرقي علائقا، جنهن ۾ اپالاچين جبل، ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ڪناري سان ساحلي ميدان ۽ فلوريڊا جزيره نما شامل آهن. ميڪسيڪو، ان جي ڊگھي تختي ۽ ڪورڊيليرا سان، گهڻو ڪري الهندي علائقي ۾ پوي ٿو، جيتوڻيڪ اڀرندي ساحلي ميدان ڏکڻ ۾ خليج سان گڏ وڌندو آهي. الهندي جبل وچ ۾ ورهايل آهن راڪیز جي مکيه رينج ۽ ساحلي سلسلو ڪيليفورنيا، اوريگون، واشنگٽن ۽ برٽش ڪولمبيا ۾، وڏي بيسن سان، هڪ هيٺيون علائقو جنهن ۾ ننڍا ننڍا جبلن جا سلسلا ۽ وچ ۾  هيٺيون ريگستان آهن. الاسڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ چوٽي ڊینالي (Denali) آهي. 

آمريڪي جاگرافيائي سروي (USGS) ٻڌائي ٿو ته اتر آمريڪا جو جاگرافيائي مرڪز "6 ميل (10 ڪلوميٽر) اولهه بالٽا، پئرس ڪائونٽي، اتر ڊڪوٽا ۾ اٽڪل ، رگبي، اتر ڊڪوٽا کان  اٽڪل 24 ڪلوميٽر (15 ميل) تي آهي". جاگرافيائي سروي وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته "ڪنهن به سرڪاري ايجنسي طرفان 50 رياستن، گڏيل رياستن، يا اتر آمريڪي براعظم جي جاگرافيائي مرڪز طور ڪو به نشان يا يادگار نقطو قائم نه ڪيو ويو آهي." حالانڪه، رگبي ۾ هڪ 4.6 ميٽر (15 فوٽ) فيلڊ پٿر اوبليسڪ آهي جيڪو مرڪز کي نشانو بڻائڻ جو دعويٰ ڪري ٿو. اتر آمريڪي براعظمي قطب ناقابل رسائي 1.650 ڪلوميٽر (1,030 ميل) ويجھي سامونڊي ڪناري کان، ايلن ۽ ڪيلي، ڏکڻ ڊيڪوٽا جي وچ ۾  تي واقع آهي. 

ارضيات

ارضياتي تاريخ
لارینشيا (Laurentia) هڪ قديم ڪراٽون (craton) آهي جيڪو اتر آمريڪا جي جيولوجيڪ ڪور ٺاهي ٿو؛ اهو 1.5 ۽ 1.0 بلين سال اڳ جي وچ ۾ پروٽیروزوئڪ دور ۾ ٺهي. ڪينيڊا شيلڊ هن ڪراٽون جي سڀ کان وڏي نمائش آهي. پيليوزوئڪ جی آخر کان وٺي ابتدائي ميسوزوئڪ دور تائين، اتر آمريڪا ٻين جديد براعظمن سان گڏ، ان جي اوڀر ۾ يوريشيا سان، سپر براعظم پانجيا (Pangea) جي حصي جي طور تي شامل ڪيو ويو. پانجيا جي ٺهڻ جي نتيجن مان هڪ اپالاچين جبل هو، جيڪو 480 ملين سال پھريون ٺھيو، ان کي دنيا جي قديم ترين جبلن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو. جڏهن پانجيا 200 ملين سال پھريون جي چوڌاري ڦرڻ شروع ڪيو، اتر آمريڪا، ان کان اڳ جو اهو يوريشيا کان ڌار ٿيڻ کان اڳ پنهنجي براعظم جي وچ ۾ ڪريٽيسيس دور ۾ لوریشيا (Loresia) جو حصو بڻجي ويو. راڪيز ۽ ٻين الهندي جبلن جي حدن جي شروعات هن وقت،  80 ۽ 55 ملين سال اڳ (mya) جي وچ ۾، جبلن جي تعمير جي دور کان شروع ٿي، جنهن کي لارامڊ اوروجيني (Laramide orogeny) سڏيو ويندو آهي. پاناما جي اسٿمس جي ٺهڻ جيڪا براعظم کي ڏکڻ آمريڪا سان ڳنڍيندي هئي، اهو لڳ ڀڳ 12 کان 15 ملين سال اڳ جي وچ ۾ واقع ٿيو ۽ وڏيون ڍنڍون (انهي سان گڏ ڪيتريون ئي اترين تازي پاڻيء جي ڍنڍون ۽ نديون) اٽڪل 10,000 سال اڳ گليشيئرز جي پسماندگيء سان ٺهيل هيون. 

اتر آمريڪا گهڻو ڪري اهو ذريعو آهي جيڪو انسانيت جي جيولوجيڪل وقت جي دورن بابت ڄاڻي ٿو.  جاگرافيائي علائقو جيڪو بعد ۾ آمريڪا بڻجي ويو اهو ڪنهن به جديد ملڪ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قسمين قسمين ڊائناسورن جو ذريعو رهيو آهي. پيليٽولوجسٽ پيٽر ڊوڊسن جي مطابق، اهو بنيادي طور تي اسٽريٽوگرافي، آبهوا ۽ جاگرافي، انساني وسيلن ۽ تاريخ جي ڪري آهي. ميسوزوئڪ دور جو گهڻو حصو براعظم جي ڪيترن ئي خشڪ علائقن ۾ بي نقاب ٿيل فصلن جي نمائندگي ڪري ٿو. اتر آمريڪا ۾ سڀ کان اهم جوراسڪ ڊائنوسار وارو فوسل مغربي يو ايس جي موريسن فارميشن آهي.  

 ڪينيڊا 

پري ڪيمبرين ڪئناڊا جغرافيائي طور تي دنيا جي قديم ترين علائقن مان هڪ آهي، جنهن ۾ اڌ کان وڌيڪ علائقو پري ڪيمبرين پٿرن تي مشتمل آهي، جيڪي پيليوزوئڪ دور جي شروعات کان وٺي سمنڊ جي سطح کان مٿي آهن. ڪئناڊا جا معدني وسيلا متنوع ۽ وسيع آهن. ڪينيڊا شيلڊ جي چوڌاري ۽ اتر ۾ لوهه، نڪل، زنڪ، ٽامي، سون، ليڊ، موليبڊينم ۽ يورينيم جا وڏا ذخيرا آهن. آرڪٽڪ ۾ تازو ئي هيرن جي وڏي تعداد ۾ ترقي ڪئي وئي آهي، ڪئناڊا کي دنيا جي سڀ کان وڏي پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي. شيلڊ ۾، ڪيترائي کان کني شهر آهن جيڪي انهن معدنيات کي ڪڍندا آهن. سڀ کان وڏو، ۽ مشهور، سڊبري، اونٽاريو آهي. سڊبري شيلڊ ۾ معدنيات ٺهڻ جي عام عمل کان هڪ استثنا آهي، ڇاڪاڻ ته اتي اهم ثبوت موجود آهن ته سڊبري بيسن هڪ قديم ميٽيورائيٽ اثر وارو ڪڪر آهي. ويجھي، پر گهٽ ڄاتل ٽيماگامي مقناطيسي انومالي، سڊبري بيسن سان حيرت انگيز هڪجهڙائي رکي ٿي. ان جي مقناطيسي بيضابطگيون سڊبري بيسن سان تمام گهڻيون ملندڙ جلندڙ آهن، ۽ ان ڪري اهو هڪ ٻيو ڌاتو سان مالا مال اثر وارو ڪڪر ٿي سگهي ٿو. شيلڊ پڻ وسيع بوريل ٻيلن سان ڍڪيل آهي جيڪي هڪ اهم لاگنگ انڊسٽري جي حمايت ڪن ٿا.

 آمريڪا جی گدیل ریاستون 

هيٺيون 48 آمريڪي رياستون تقريباً پنج فزيوگرافڪ صوبن ۾ ورهائي سگهجن ٿيون: 

1. آمريڪي ڪورڊيليرا 

2. ڪينيڊين شيلڊ،  مٿئين وچ اولهه يو ايس جو اتر وارو حصو

3. مستحڪم پليٽ فارم

4. ساحلي ميدان

5. اپالاچيئن اوروجينڪ بیلت
الاسڪا جي ارضيات عام طور تي ڪورڊيليرا وانگر آهي، جڏهن ته هوائي جا وڏا ٻيٽ نئوجيني (Neogene) آتش فشانن تي مشتمل آهن جيڪي هڪ گرم جڳهه تي نڪرندا آهن.

 وچ آمريڪا 

وچ آمريڪا جغرافيائي طور تي فعال آهي ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽن ۽ زلزلن سان وقت وقت تي. 1976 ۾ گوئٽي مالا ۾ هڪ وڏو زلزلو آيو، جنهن ۾ 23,000 ماڻهو مارجي ويا. ماناگوا، نڪاراگوا جي راڄڌاني، 1931ع ۽ 1972ع ۾ زلزلي جي ڪري تباهه ٿي ويو، آخري هڪ اٽڪل 5,000 ماڻهو مارجي ويا؛ ٽن زلزلن ايل سلواڊور کي تباهه ڪيو، هڪ 1986ع ۾ ۽ ٻه 2001ع ۾؛ 2009ع ۾ ھڪڙي زلزلي اتر ۽ مرڪزي ڪوسٽا ريڪا کي تباھ ڪيو، گھٽ ۾ گھٽ 34 ماڻھو مارجي ويا. هنڊوراس ۾ 2009ع ۾ هڪ طاقتور زلزلي 7 ڄڻا مارجي ويا. 

علائقي ۾ آتش فشاني ڦاٽڻ عام آهن. سال 1968ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ آرينل ٻرندڙ جبل ڦاٽي پيو ۽ 87 ڄڻا مارجي ويا. آبشار واري آتش فشاني لاوا جي زرخيز مٽي ان کي ممڪن بڻائي ڇڏيو آهي ته زرعي پيداواري بلندي وارن علائقن ۾ گھڻ آبادي کي برقرار رکڻ. وچ آمريڪا ۾ ڪيترائي جبلن جا سلسلا آهن؛ سڀ کان ڊگھا سيرا ماڊري ڊي چياپاس، ڪورڊيليرا اسابيليا ۽ ڪورڊيليرا دي تالامانڪا آهن. جبلن جي قطارن جي وچ ۾ زرخيز واديون آهن جيڪي ماڻهن لاءِ موزون آهن؛ حقيقت ۾، هنڊوراس، ڪوسٽا ريڪا ۽ گوئٽي مالا جي اڪثر آبادي وادين ۾ رهن ٿا. واديون ڪافي، ڀاڄيون ۽ ٻين فصلن جي پيداوار لاءِ به موزون آهن.

 موسم 
اتر آمريڪا هڪ تمام وڏو براعظم آهي جيڪو آرڪٽڪ سرڪل جي اتر کان وٺي ڪينسر جي ٽروپڪ جي ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. گرين لينڊ، ڪينيڊين شيلڊ سان گڏ، °10 کان °20 سينٽي گريڊ (°50 کان °68 فارنھائٽ) جي سراسري گرمي پد تي مشتمل ٽنڊرا آهي، پر مرڪزي گرين لينڊ هڪ تمام وڏي برفاني چادر تي مشتمل آهي. هي ٽنڊرا سڄي ڪئناڊا ۾ ڦهلجي ٿو، پر ان جي سرحد راڪي جبلن جي ويجهو ختم ٿئي ٿي (پر اڃا تائين الاسڪا تي مشتمل آهي) ۽ ڪينيڊين شيلڊ جي آخر ۾، عظيم ڍنڍن جي ويجهو. ڪاسڪيڊ (Cascade) رينج جي اولهه واري آبهوا کي اوسط ورن 20 انچ (510 ملي ميٽر) سان معتدل موسم قرار ڏنو ويو آهي. ساحلي ڪيليفورنيا جي آبهوا کي ميڊيٽرينين هجڻ جو بيان ڪيو ويو آهي، سان فرانسسڪو جهڙن شهرن ۾ سراسري گرمي پد سال جي دوران °57 کان °70 فارنھائٽ (°14 کان °21 سينٽي گريڊ) تائين آهي.   

اوڀر ڪوسٽ کان اڀرندي اتر ڊاڪوٽا تائين، ۽ ڪنساس تائين پکڙيل، خشڪ براعظمي آبهوا آهي، جيڪا شديد موسمن جي خصوصيت رکي ٿي، جنهن ۾ ساليانو ورن جي وڏي مقدار سان، نيو يارڪ شهر وانگر هنڌن تي اوسط 50 انچ (1,300 مليميٽر) آهي. خشڪ براعظمي آبهوا جي ڏاکڻي سرحد کان شروع ٿي ۽ خليج ميڪسيڪو تائين پکڙيل آهي (جڏهن ته ٽيڪساس جي اڀرندي اڌ کي گهيرو ڪري ٿو). هن علائقي ۾ ملندڙ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ برساتي شهر آهن، جن ۾ موبائل، الاباما ۾ 67 انچ (1,700 ملي ميٽر) جي سالياني ورسي آهي. 

خشڪ براعظم ۽ ذيلي اڀرندڙ آبهوا جي سرحدن کان ڇڪي ۽ اولهه ڏانهن سيرا نيواڊا ڏانهن، ڏکڻ ڏانهن ڊرانگو جي ڏاکڻي ٽپ تائين، ٽنڊرا آبهوا سان سرحد کان اتر تائين، اسٽيپ/ريگستاني موسم آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ خشڪ آهن. هاءِ لينڊ آبهوا براعظم جي اتر کان ڏکڻ تائين ڪٽي ٿي، جتي ذيلي اڀرندڙ يا معتدل آبهوا صرف ٽاڪرو کان هيٺ واقع ٿين ٿا، جيئن مرڪزي ميڪسيڪو ۽ گوئٽي مالا ۾ واقع ٿين ٿا. اڀرندڙ آبهوا جزائر جي علائقن ۽ براعظم ​​​​جي ٿڌ ۾ نظر اچن ٿا، جيڪي ملڪن ۽ رياستن ۾ ملن ٿا جيڪي ڪيريبين سمنڊ يا ميڪسيڪو جي نار ۽ پئسفڪ سمنڊ جي ڏکڻ ۾ آهن. ورن جا نمونا سڄي علائقي ۾ مختلف ٿين ٿا ۽ جيئن ته برساتي جنگل، مون سون ۽ سوانا جا قسم، سڄي سال برسات ۽ تيز گرمي پد سان، ڳولي سگهجن ٿا. 

 ماحوليات 

قابل ذڪر اتر آمريڪي جانورن ۾ بائيسن، ڪارو رڇ، جيگوار، ڪوگر، پريري ڊاگ، ترڪي، پرونگ هورن، ريڪون، ڪويوٽ ۽ مونارڪ بٽر فلائي شامل آهن. قابل ذڪر ٻوٽا جيڪي اتر آمريڪا ۾ پاليا ويا آهن انهن ۾ تمباکو، مڪئي، اسڪواش، ٽماٽو، سورج مکي، بلو بيري، ايواڪاڊو، ڪپهه، چلي مرچ ۽ وينلا شامل آهن.

تاريخ
آبادي 
معيشت
ثقافت 
پڻ ڏسو

 ريڊ انڊين
 اتر آمريڪا جا ملڪ 
 ڪينيڊا 
 آمريڪا جون گڏيل رياستون 
 اتر آمريڪا جا جهنڊا 
 اتر آمريڪا ۾ شهرن جي فهرست 
 اتر آمريڪي يونين

خارجي لنڪس


 North America: Human Geography  at the National Geographic Society 
 European Colonization of North America  at the National Geographic Society 

 The Columbia Gazetteer of the World Online  Columbia University Press 

 Interactive SVG version of Non-Native American Nations Control over N America 1750–2008 animation




Category:Continents

حوالا

زمرو:جاگرافي
زمرو:کنڊ
زمرو:آمريڪا
زمرو:اتر آمريڪا