Sudan dû Sud

Lu Sudan dû Sud (ufficiarmenti, n nglisi Republic of South Sudan) è nu Statu di l'Africa cintrali, ca avi pi capitali la citati di Juba. Lu Sudan dû Sud cunfina ntô nord cû Sudan, ntô livanti cu l'Etiopia, cû Kenya, Uganna e la Ripùbbrica Dimucràtica dû Congu ntô sud e la Ripùbbrica Centrafricana a punenti.

Fu pruclamatu lu 9 di giugnettu dû 2011, n sèquitu a nu referendum pi la nnipinnenza ca si tinìu 6 misi prima. 

La pupulazzioni dû Sudan dû Sud, pi lu cchiussai di tipu nìuru e di riliggiuni animista cu na minuranza mpurtanti di cristiani, si distingui dî chidda dû Nord ca è pi lu chiossai di tipu àrabbu e di riliggiuni islamica.

 Storia 
Ebbica 800
Nn'havi picca di ducumintazzioni dâ storia di chiddu ca òi lu Sudan dû Sud è, armenu nzinu ô dumìniu eggizzianu ntô nord partennu dû 1820 e lu succissivu anchiamentu di schiavi affirati ntô sud. Li nfurmazzioni di prima di st'èbbica sunnu basati chiossai ntâ tradizzioni dî cunti. Sicunnu sti tradizzioni, li pòpuli niloti comu li dinka, li nuer, li shilluk e àutri, traseru pâ prima vota ntô Sudan dû Sud nta certi mumenti prima dû XXèsimu sèculu. Duranti lu pirìudu cumprinnutu dintra lu XVèsimu sèculu nzinu ô lu XIXèsimu sèculu, li migrazzioni tribbali, n gran parti dâ zona di Bahr al Ghazal, si junceru a sti pòpuli ntô so' locu d'òi. Lu pòpulu azande (nun niloti) trasìu ntô Sudan dû Sud ntô XVIèsimu sèculu, jennu a stari nta lu statu cchiù granni di tutta la riggiuni. Ntô XVIIIèsimu sèculu, macari lu pòpulu di l'avungara trasìu e lestamenti mpunìu la so' autoritati supra l'azande.

Duranti li sèculi, li barrerî naturali firmaru la trasuta di l'Islam ntô sud dû Sudan, mantinennu lu duminiu sutta l'avungara e lu patrimoniu suciali e curturali dî diversi etnî ca camparu nta l'attuali Sudan dû Sud. Tintativi di culonizzazzioni fatti dî francisi e dî belgi furu affucati chî guirrigghi avungara e azande. Â fini du XIXèsimu sèculu, l'agghicata dî britannici e di l'eggizziani arrumpirìa sta nnipinnenza dî tribbù lucali.

Ebbica mpiru uttumanu
Lu tirritoriu arristau sutta a lu dominiu di l'Eggittu (ca era nu statu vassaddu dû Mpèriu ottumanu) nzinu a quannu lu disìu ca currìa cuntra la forti nfruenza auropea e li ribbillioni ca di chistu nasceru pressu lu 1880, purtaru lu locu a èssiri abbannunatu, tranni ca pi acchi nzidiamentu dî tribbù lucali.

Ntô 1899 si ristabilìu lu duminiu nglisi-eggizzianu. Ntantu, li culunizzatora belghi avianu formatu lu Tirritoriu di Lado, n'esclavi dû Statu Lìbbiru dû Congu. Pirò quannu murìu du reghi Liupoldu II dû Belgiu, lu tirritoriu passau ê britannici ca lu junceru ô Sudan, pirò dù anni doppu la parti miridiunali passau a l'Uganna.

Ebbica 900
Doppu na serî d'eventi, finarmenti ntô 1953 lu Sudan addivintau nnipinnenti furmannu na ripùbbrica cu Kartum comu capitali.

Pirò partennu dû 1955 parteru tinzioni ntra li varî etnî. La sciarra durau nzinu ê 1970ini, quannu fu firmatu nu protocollu di paci ca pirmittìa la criazzioni di nu statu autonumu ntô sud dû Sudan. St'accordu purtau la paci nzinu a quannu lu prisidenti Yaffar al-Numeiry annunzò lu stabbilimentu di nu statu islamicu e l'applicazzioni dâ sharia nta tuttu lu paìsi ca porta lu scattìu di n'àutra guerra civili.

Ebbica 2000
Tri anni la sciarra durau e accabbò ufficiarmenti ntô jinnaru dû 2005 ca purtau l'arricanuscimentu dî dritti dî sudanisi dû sud e purtau macari a fàciri nu referendum pi dicìdiri siddu si putìa fàciri nu statu nnipinnenti. Lu referendum fu vinciutu e lu Sudan dû Sud si prucamò nnipinnenti lu 9 di giugnettu dû 2011.

Amministrazzioni
Ntô Statu àfricanu è furmata dî 10 stati fidirali o cuvernaturati:
 Altu Nilu
 Unitati
 Jonglei
 Equatoria Uccidentali
 Equatoria Cintrali
 Equatoria Urientali
 Lachi
 Warrap
 Bahr al-Ghazal Sìttintriunali
 Bahr al-Ghazal Uccidentali

Pulìtica
Lu Sudan dû Sud è na ripùbbrica prisidenziali e dimucràtica.

Ecunòmia

Sport

Cultura

Lingua