Calabbrisi centru-miridiunali

Lu calabbrisi centru-miridiunali (nomu lucali "calabbrìsi" o "calavrìsi") è nu nzemi di dialetti ca sunnu parrati nta la zona ca currispunni a l'antica Calabbria Ultiriuri (oi chiamata Calabbria centru-miridiunali). Lu calabbrisi centru-miridiunali è di tipu sicilianu.

 Latinu mediuevali 

Lu latinu mediuevali rapprisenta nu substratu mpurtanti dû calabbrisi centru-miridiunali. Gerhard Rohlfs, quannu parra dâ prisenza dâ lingua latina ntê dialetti calabbrisi, ammetti ca «lu funnu principali dû lèssicu calabbrisi è lu latinu», pricisannu pirò ca li tèrmini latini cchiù ricenti (zoè dû Mediuevu) cumpàrinu ntê parrati dâ Calabbria centru-miridiunali unni la latinizzazzioni avvinni 'n tèmpura cchiù ricenti.

Chistu è pussìbbili virificàrilu liggennu arcuni tèrmini ripurtati dû Gerhard Rohlfs:

 Calabbrisi miridiunali Talianurumànidomaniasciatàntu / shramèntifrattantoavantèriieri l'altrosbadigghjàrisbadigliarecapìzzacavezza

 Grecu anticu 

Lu grecu è n'elementu fortimenti carattirizzanti dû dialettu calabbrisi centru-miridiunali. E' straurdinariamenti rapprisintatu dâ lingua parrata ntâ parti miridiunali, n particulari modu ntâ pruvincia di Riggiu Calabbria. Pi longu tempu 'n granni parti dâ zona lu Gricànicu era la lingua cchiù parrata, oi sulu nta arcuni centri quali Bova, Roghudi, picca àutri paisi dâ zona di l'Amendolea e arcuni quarteri di Riggiu ci sunnu anziani ca pàrranu ancora sta lingua càlabbru-greca.

La pirsistenza dû gricànicu ntâ Calabbria miridiunali, ovveru la sò tarda latinizzazzioni, hà avutu 'n Gerhard Rohlfs lu sò cchiù cunvintu assirturi. Lu studiusu tudiscu, hà pircursu pi quasi cinquant'anni la riggiuni. Chi la lingua greca è abbunnantimenti rapprisintata ntô dialettu dâ Calabbria miridiunali nun ci sunnu dubbi. 

La custruzzioni virbali hà nu rastu grecu pricisu ntô dialettu càlabbru-miridiunali. Stu rastu è prisenti macari nta tanti topònimi e cugnoma calabbrisi, e è spissu aggevurmenti rintracciàbbili.

Eccu dunca, nta na prima tabbella, li palori grechi dû calbbrisi miridiunali:

 Calabbrisi miridiunali Grecu Talianuagrofàcuβάτραχος (vátrakhos)ranocchiozinnapòtamuενυδρίδα + ποταμος (potamos)lontrabampurìddha / lampurìdda / vampurìddhaλαμπο (lampein)lucciola

Ntâ Calabbria miridiunali lu ricordu dû greco è accussì chiaru di nun richièdiri ultiriuri apprufunnimenti. 'N effetti è fàcili ricanùsciri nta l'idintificativu arcuni armali, chianti e oggetti la dirivazzioni greca:

 Calabbrisi miridiunali Grecu Talianu'zinnapòtamukynopotamuslontrabatràci / agrofàcubotrakòsranocchio'bampurìddha / lampurìdda / vampurìddhalampuridalucciolacapìzzacapistrucavezzasìrtu / sìrtisùrtestirabrace'nnàcanàkecullajilònachelònetestuggine'geramìdakeràmidiontegolatimognathemooniacumulo di grano'zìmbaru / 'zìmmaruxìmaroscapronepurtuàlluportokàlosaranciaciràsa / 'geràsakeràsaciliegiescìfaskyphoscoppacantàrukantharostazza

 Cuniugazzioni dî verbi 

L'elementu grecu ntô lèssicu calabbrisi miridiunali nun s'esaurisci simpricimenti nta l'usu di vucàbbuli accussì evidentimenti dirivati dâ lingua greca, poichì macari lu modu d'esprimìrisi tradisci stu substratu.

Eccu p'asempiu dî modi d'esprimìrisi ntâ Calabbria miridiunali:

 Talianu Calabbrisi miridiunalivoglio mangiare vogghju u (i) mangiu voglio dormire vogghju u (i) dormu 

Doppu li verbi ca esprìminu na vuluntati o n'azzioni, ntô dialettu dâ Calabbria miridiunali nun s'usa lu nfinitu ca veni sustituitu tràmiti na cungiunzioni.

 Cugnoma calabbrisi 

Eccu arcuni asempi di cugnoma calabbrisi d'orìggini greca:

 Cugnomu talianu Tèrmini grecu TraduzzioniCalogerokalogherosmònacuCreakreascarniCrupikouroupestusatuScordoskordonagghiaDelfinodelphysdelfinu

 Topònimi calabbrisi 

Eccu nveci asempi di topònimi calabbrisi d'orìggini greca:

 Locu Tèrmini grecu Traduzzioni LucalizzazzioniPargheliapareghialiariva di maricumuni 'n pruvincia di ViboLepporalepuronscorciacuntrata ntâ zona di Serra San BrunoCantoratokontaratosarmatu d'astanomu di diversi cuntrati

 Àrabbu 

Li ncursioni saracini supra li costi calabbrisi versu la fini dû primu millenniu e li scanci cummirciali di l'èbbuca hannu lassatu traccia ntô dialettu calabbrisi miridiunali. Li Saracini nun asircitaru mai un dominiu nta l'attuali Calabbria, limitànnusi a dî friquenti ncursioni supra li costi tra X sèculu e XI sèculu. Essennu patruna ncuntrastati dâ Sicilia, l'Àrabbi sfruttaru la sò pusizzioni priviliggiata pi suttapòniri li citati custeri dâ Calabbria a tribbuti e comu è gghiè ntrattinennu rapporti cummirciali e di scanciu. Tuttu chistu cumpurtau un mutamentu, puru siddu mìnimu, dâ lingua càlabbra cu diversi "arabbismi" la cui prisenza è ancora oi addimustràbbili. Eccu di l'asempi:

 Calabbrisi Àrabbu Talianutùminu / tuminàtatumntùminu (misura tirrera)zìrra / zìrruzirricipienti pi l'oliu'guajeraadaraguàddaralimbìccual-ambiqallammicucarubbaharrubcarruva (fruttu dû carruvu)sciàbaca / sciabachèjusabakasciàbbica (riti di pisca)zaccànusakanzaccanu (ricintu pi li vesti)

Ma la redità saracina nun si ferma a lu sulu lèssicu, la si pò scummigghiari midemma nta arcuni cugnoma d'orìggini Àrabba:

 Cugnomu calabbrisi Tèrmini àrabbu TraduzzioniModafferimuzzafarvitturiusuBosurgibuzurggranniNaimona'imdilicatuNescinasi (prununza nasci)giùviniTafuri / Tafurotaifurifabbricanti di stuvigghi

Pi cumpritizza di nfurmazzioni e di giudizziu lu latinista Giuseppe Pensabene ntô sò Cognomi e toponimi in Calabria, nun riporta li vuci Naim e Tafuri esprimennu macari pirplissitati supra Nesci, ma supra l'àutri nun hà dubbi: li cugnoma Modafferi e Bosurgi hannu dirivazzioni latina e nun àrabba:

 Cugnomu calabbrisi Custruzzioni latina Traduzzioni SignificatuModafferimodus + feropurtaturi d'equilibriu, di misuraomu equilibratuBosurgiboves + urgeospinciu li voicunnutturi di grossu vistiami

 Francisi 

N'àutra lingua rapprisintata ntô virnàculu calabbrisi, verusimirmenti pinitrata cu li nurmanni e li angioini, è lu francisi. Comu già accinnatu, la Calabbria fu sutta la duminazzioni nurmanna dû 1060 finu a quasi tuttu lu XII sèculu e è chiaru ca li paroli dû lèssicu calabbrisi di dirivazzioni francòfuna sunnu pinitrati n tali pirìudu. Eccu arcuni franctsismi ntô dialettu di Calabbria miridiunali:

 Calabbrisi Francisi Sicilianuacciaacheacciuarrocculàrireculerrutuliariperciàripercerpirciari, purtusaribuccirìa / vuccerìaboucherievuccirìaaccattàri / 'cattàriacheteraccattarisciarabàlluchar à bancsveìculu sbatacchiatuspilatràppu / spilandràppasparadrapsparadrappu'muccatùrimouchoirmuccaturi, maccaturisùricisourissurciracìnaraisinracinabuàttaboîtebuattamustàzzimoustachemustazzi'ndùjaandouillesalami

Lu francisi comu è gghiè è na lingua neolatina e tra lu 1266 e lu 1442 la casa d'Angiò tinìa sutta la sò cruna lu Regnu di Nàpuli. Li cugnoma cu disinenza finali n -eri e -ieri sunnu spissu d'orìggini Nurmanna.

 Rifirimenti 

Dialetto calabrese (articolo della wikipedia italiana)
Lingue romanze (articolo della wikipedia italiana)
Gruppo siciliano (articolo della wikipedia italiana)

 Liami nterni 

Calabbrisi sittintriunali (parrata calabbrisa di tipu napulitanu)

 Liami sterni 

Situ cu ortografìa e alfabbetu calabbrisi

Catigurìa:Lingua siciliana
Catigurìa:Gruppu sicilianu
Catigurìa:Calabbria