Usu dî vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba

Diffusioni 
‘N sicilianu quannu l’accentu tònicu cadi nta l'antipenùrtima sìllabba di na palora, chistu pò pruvucari un canciamentu fònicu ntâ vucali dâ penùrtima sìllabba. Lu canciamentu, chi pò èssiri diversu a secunna dâ zona dialittali siciliana, si fa supratuttu ‘n “u”. Stu finòminu dî vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba succedi nta tutti l'àrii dâ Sicilia.

 Arcuni asempi di palori 
Pi ogni littra, taliati l'asempi ccà sutta:

 Littra "a" 
Spissu la "a" addiventa "u" (àrabbu/àrubbu), (sàbbatu/sàbbutu). Ma accura asisti macari la furma “àribbu” a Vizzini (CT). Asisti macari la furma “sàbbitu”.

A li voti la "a" addiventa "i" (àrabbu/àribbu e àrabbi/àribbi). Asìstinu puru "màscara/màschira" dû latinu "màscara", o dû spagnolu "máscara". La forma "màschira" putissi vèniri dû talianu "màschera".

 Littra "i" 
Spissu la "i" addiventa "u" o si rafforza cu na "u", (màssimu/màssumu), (pòviru/pòvuru), (òminu/òmunu), (pròssimu/pròssumu), (ùrtimu/ùrtumu), (lìbbiru/lìbburu), (nùmmiru/nùmmuru), (àncilu/ànciulu), (mònicu/mònucu, la palora latina era "mònicus"). Accura: la palora "lìbburu" è usata sulu ntâ varianti salintina dâ lingua siciliana.

A li voti la "i" addiventa "a" (nùmmiru/nùmmaru), (mònicu/mònacu, forsi a càusa dâ nfruenza dâ palora tuscana "mònaco" mentri la palora latina era "mònicus"). 'N Calabbria, "pòviru" si dici macari "pòvaru". E accura, asisti puru la furma “nùmmuru” a Rausa. Asisti macari la furma “mònucu” 'n sicilianu. S'hannu a diri macari l'asempi siquenti: àstracu/àstricu.

 Littra "u" 
A li voti la "u" addiventa "a" (còmmudu/còmmadu). Ma, accura, asisti midemma la furma “còmmidu” a Sarausa. Àutru asempiu: bùmmulu/bùmmalu (dû grecu "bombulios").

Eppuru, a li voti la "u" addiventa "i” (ciàuru/ciàiru, o puru scrittu "sciàvuru/sciàviru"), (diàlucu/diàlicu), (àrvulu/àrvilu, ca veni dû latinu "arborem"), ecc.

 Arcuni asempi di verbi 
Stu finòminu dî vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba poti succèdiri macari pi la maiuranza dÎ verbi siciliani:

Prisenti dû nnicativu
SICILIANUNAPULITANUCORSUVÈNITUSPAGNOLUPURTUCHISIGALLEGUCATALANULATINUTALIANUAmariAmàAmàAmàreAmarAmarAmarAmarAmareAmareamuamoamuamoamoamoamoamoamoamoamiameamiamiamasamasamasamesamasamiamaamaamaamaamaamaamaamaamatamaamamuamammoamemuamémoamamosamamosamamosamemamamusamiamoamatiamateamateamèamáisamaisamadesameuamatisamateàmanu / àmunu / àminuàmanoamanuamaamanamamamanamenamantamano

Nta stu casu dî verbi siciliani c'accàbbanu cu "-ari" (comu "amari", "cantari", ecc.), nutamu ca la forma di l'ùrtima pirsuna di lu plurali c'accabba nurmarmenti cu "-anu" poti vèniri puru canciata a:
"-unu", p'asempiu putemu attruvari "àmunu", "càntunu", ecc. mmeci di "àmanu", "càntanu", ecc. 
"-inu", p'asempiu putemu attruvari "àminu", "càntinu", ecc. mmeci di "àmanu", "càntanu", ecc.

SICILIANUNAPULITANUCORSUVÈNITUSPAGNOLUPURTUCHISIGALLEGUCATALANULATINUTALIANUMèttiri / MittìriMettereMettereMetereMeterMeterMeterMetreMittereMetteremettumettomettumétometometometometomittomettomettimettemettimitimetesmetesmetesmetsmittismettimettimettemetteel métemetemetemetemetmittitmettemittemumettimmomittemu / mittimumetémometemosmetemosmetemosmetemmittimusmettiamomittitimettitemittitemetìmetéismeteismetedesmeteumittitismettetemèttinu / mèttunumèttenomettenui métemetenmetemmetenmetenmittuntmettono

Nta stu casu dî verbi siciliani c'accàbbanu cu "-iri" (comu "mèttiri", "tradùciri", ecc.), nutamu ca la forma di l'ùrtima pirsuna di lu plurali c'accabba nurmarmenti cu "-inu" poti vèniri puru canciata a:
"-unu", p'asempiu putemu attruvari "mèttunu", "tradùciunu", ecc. mmeci di "mèttinu", "tradùcinu", ecc. 

SICILIANUNAPULITANUCORSUVÉNITUSPAGNOLUPURTUCHISIGALLEGUCATALANULATINUTALIANUSèntiri / SintìriSentíSenteSentirSentirSentirSentirSentirSentireSentiresentusentosentuséntosientosintosentosentosentiosentosentisentesentisintisientessentessentessentssentissentisentisentesenteel séntesientesentesentesentsentitsentesintemusentimmosintemu / sintimusentimosentimossentimossentimossentimsentimussentiamosintitisentitesintitesentìsentíssentissentidessentiusentitissentitesèntinu / sèntunusèntenosentenui séntesientensentemsentensentensentiuntsentono

Nta stu casu dî verbi siciliani c'accàbbanu cu "-iri" (comu "sèntiri", "muriri", ecc.), nutamu ca la forma di l'ùrtima pirsuna di lu plurali c'accabba nurmarmenti cu "-inu" poti vèniri puru canciata a:
"-unu", p'asempiu putemu attruvari "sèntunu", "mòrunu", ecc. mmeci di "sèntinu", "mòrinu", ecc.

Mpirfettu dû nnicativu
Verbu "amari": amàvamu -> amàvumu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàvamu -> cantàvumu, ecc. 

ecc.

Verbu "amari": amàvanu -> amàvunu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàvanu -> cantàvunu, ecc.

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìamu -> sintìumu, ecc. 

Verbu "muriri": murìamu -> murìumu, ecc. 

ecc.

Verbu "èssiri": èramu -> èrumu, èrimu. 
Verbu "èssiri": èravu -> èruvu, èrivu. 
Verbu "èssiri": èranu -> èrunu, èrinu. 

ecc.

Verbu "jiri": jàvamu -> jàvumu, ecc. 
Verbu "jiri": jàvavu -> jàvuvu, ecc. 
Verbu "jiri": jàvanu -> jàvunu, ecc. 

ecc.

Passatu rimotu dû nnicativu
Verbu "amari": amàstivu -> amàstuvu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàstivu -> cantàstuvu, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìstivu -> sintìstuvu, ecc. 

Verbu "muriri": murìstivu -> murìstuvu, ecc. 

ecc.

Verbu "cògghiri": còsimu -> còsumu, ecc. 
Verbu "cògghiri": còsiru -> còsuru, ecc. 

ecc.

Verbu "aviri": àppimu -> àppumu, ecc. 
Verbu "aviri": àppiru -> àppuru, ecc. 

ecc.

Verbu "vuliri": vòsimu -> vòsumu, ecc. 
Verbu "vuliri": vòsiru -> vòsuru, ecc. 

ecc.

Verbu "bìviri": vìppimu -> vìppumu, ecc. 
Verbu "bìviri": vìppiru -> vìppuru, ecc. 

ecc.

Verbu "dari": dèttimu o dèsimu -> dèttumu o dèsumu, ecc. 
Verbu "dari": dèttiru o dèsiru -> dètturu o dèsuru, ecc. 

ecc.

Verbu "èssiri": fùstivu -> fùstuvu, ecc. 
Verbu "èssiri": fòrinu -> fòrunu, ecc. (ma la forma sìmprici siciliana "foru" è cchiù diffusa)

ecc.

Verbu "fari": fìcimu -> fìciumu, ecc. 
Verbu "fari": fìciru -> fìciuru, ecc. 

ecc.

Verbu "putiri": pòttimu -> pòttumu, ecc. 
Verbu "putiri": pòttiru -> pòtturu, ecc. 

ecc.

Verbu "sapiri": sàppimu o sèppimu -> sàppumu o sèppumu, ecc. 
Verbu "sapiri": sàppiru o sèppiru -> sàppuru o sèppuru, ecc.  

ecc.

Verbu "stari": stèttimu o stèsimu -> stèttumu o stèsumu, ecc. 
Verbu "stari": stèttiru o stèsiru -> stètturu o stèsuru, ecc. 

ecc.

Verbu "vèniri": vìnnimu -> vìnnumu, ecc. 
Verbu "vèniri": vìnniru -> vìnnuru, ecc. 

ecc.

Verbu "vìdiri": vìttimu o vìstimu -> vìttumu o vìsumu, ecc. 
Verbu "vìdiri": vìttiru o vìstiru -> vìtturu o vìsturu, ecc. 

ecc.

Mpirfettu dû cunciuntivu
Verbu "amari": amàssimu -> amàssumu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàssimu -> cantàssumu, ecc. 

ecc.

Verbu "amari": amàssivu -> amàssuvu, ecc. 

Verbu "cantari": cantàssivu -> cantàssuvu, ecc. 

ecc.

Verbu "amari": amàssiru -> amàssuru, ecc. 

Verbu "cantari": cantàssiru -> cantàssuru, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìssimu -> sintìssumu, ecc. 

Verbu "muriri": murìssimu -> murìssumu, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìssivu -> sintìssuvu, ecc. 

Verbu "muriri": murìssivu -> murìssuvu, ecc. 

ecc.

Verbu "sèntiri": sintìssiru -> sintìssuru, ecc. 

Verbu "muriri": murìssiru -> murìssuru, ecc. 

ecc.

Verbu "èssiri": fùssimu o fòrramu -> fùssumu o fòrrumu , ecc. 
Verbu "èssiri": fùssivu o fòrravu -> fùssuvu, o fòrruvu, ecc. 
Verbu "èssiri": fùssiru o fòrranu -> fùssuru o fòrrunu, ecc. 

ecc.

 Àutri asempi di verbi 
pàrunu = pàrinu

esìstunu = esìstinu

vìdunu = vìdinu

pirmèttunu = pirmèttinu

pàrrunu = pàrranu

usàvumu = usàvamu

arristàvunu = arristàvanu

lèggiunu = lègginu

cunzìdirinu = cunzìdiranu

vòtunu = vòtanu

tròvunu = tròvanu

scrìvunu = scrìvinu

s'addivèrtunu = s'addivèrtinu

vìsitunu = vìsitanu 

mèttunu = mèttinu 

pènzunu = pènzanu

capìsciunu = capìscinu

 Tanti palori siciliani 
La chistioni dî vucali ncerti è na raggiuni (tra tanti, ma 'n ogni casu, na raggiuni mpurtanti) ca s'attròvanu accussì tanti furmi dî palori siciliani cumuni. E puru siddu si lèvanu li paroli chi appartèninu a certi parrati nichi, ancora arrèstanu tri o quattru furmi siciliani usati largamenti. 

 Orìggini 
Attruvamu li vucali ncerti nta la palora latina "vìctima" / "vìctuma" (zoè "vìttima"), nta la palora latina "làcrima" / "làcruma" (zoè "làcrima") e puru nta l'aggittivu latinu "màxime" / "màxume" (zoè "màssimu"). 

Ci voli nutari ca stu finòminu fònicu asisti ntô sicilianu ma macari nta àutri lingui neolatini:

la lingua napulitana ca pussedi "ùrtemo", "ùrtimo" e "ùltemo".
la lingua spagnola ca pussedi "húmedo" e la furma antica e lucali "húmido"
la lingua asturiana ca pussedi "hestoria" e "historia"
la lingua aragunisa ca pussedi "rápedo" e "rápido"

la lingua corsa ca havi li furmi:

vènneri / vènnari (zoè 'n sicilianu: "vènniri", "vènnari", "venniridìa") dû latinu "vèneris dies")

rimproveru / rimprovaru (zoè 'n sicilianu: "rimpròviru", "rimpròvuru") dû latinu "re improperum"

èpica / èpuca (zoè 'n sicilianu: "èpuca") dû latinu "epocha"

fàcile / fàciuli (zoè 'n sicilianu: "fàcili") dû latinu "fàcilem"

diffìcile / diffìciuli (zoè 'n sicilianu: "diffìcili", "disfìcili") dû latinu "diffìcilem"

lìberu / lìbaru / lìbiru (zoè 'n sicilianu: "lìbbiru", "lìbburu") dû latinu "lìberum"

ecc.

Rifirimenti ca ùsanu li vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba
Vucabbulariu di Lucio Zinna - Antares Editrice, 2002

Rifirimenti ca nun ùsanu li vucali ncerti ntâ penùrtima sìllabba

Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia
Raccumannamu d'usari li vucali ncerti (cu canciamentu friquenti a "u" o "i", ma cchiù raramenti a "a"). Li cullabburatura dâ Wikipedia siciliana ùsanu ogni jornu li vucali ncerti quannu scrìvinu artìculi nta stu pruggettu uichipidianu.

Pi li verbi, raccumannamu l'usu di la "-a-" pi li verbi dû gruppu "-ari", e la "-i-" pi li verbi dî gruppi "-iri", ma nun cunziddiramu comu n'erruri li formi cu la "-u-" pi li verbi dû gruppu "-ari", e mancu cunziddiramu comu n'erruri li formi cu la "-u-" pi li verbi dî gruppi "-iri". Facirmenti putemu accitari dui o tri formi di na forma virbali. Assai siciliani, calabbrisi e salintini ùsanu spissu li formi cu la "-u-".

Catigurìa:Lingua siciliana