Usu dî vucali ncerti nta na sìllabba diversa di chidda penùrtima

Diffusioni 
‘N sicilianu, l'accentu tònicu cadi spissu ntâ penùrtima sìllabba dâ palora. Na vucali dèbbuli (zoè nun tònica) prisenti nta n'àutra sìllabba pò canciàrisi 'n "u", "i" o "a". Lu canciamentu, chi pò èssiri diversu a secunna dâ zona dialittali siciliana, si fa supratuttu ‘n "u". Stu finòminu dî vucali ncerti ntâ nta na sìllabba diversa di chidda penùrtima succedi nta tutti l'àrii dâ Sicilia.

 Arcuni asempi di palori 
Pi ogni littra, taliati l'asempi ccà sutta:

 Littra "a" 
A li voti la "a" addiventa "i":

malancunìa/malincunìa (gr. "melànos cholê", "mèlas kolh"). È forsi na nfruenza dû talianu "malinconìa".

mataràzzu/matiràzzu (lat. mataràtium). È forsi na nfruenza dû talianu "materàsso". 

sciàpitu/scìpitu (lat. "non sàpidus"). È forsi na nfruenza dî palori taliani "insìpido" e "scìpido" .

sprivèri/spravièri (lat. "sparvèrius"). E' forsi na nfruenza dâ palora francisa antica "espervier".

lavànca/livànca

A li voti la "a" addiventa "u":

aggranfagnàri/aggranfugnàri (furma dirivata dû tèrmini sicilianu "aggranfàri")

bammàcia/bummàcia (tal. "bambàgia"). La diffusioni di stu talianismu nun è veru mpurtanti. E ci voli pricisari ca ntâ stragranni parti dâ Sicilia s'usa cchiù "màttula". 

cacumìdda/cucumìdda (gr. khamaìmelon)

carriòla/curriòla

valànza/vulànza (sp. "balànza")

 Littra "i" 
A li voti la "i" addiventa "a":

dinàru/danàru (lat. "denàrius"). È forsi na nfruenza dû talianu "danaro".

dijùnu/dajùnu (lat. "jejùnium"). È forsi na nfruenza dû spagnolu "ayuno".

dùnchi/dùnca (latinu anticu "ad tunc" o "ad hunc", latinu mudernu "dònique", talianu anticu "adùnque", talianu mudernu "dùnque")

esircìzziu/sarcìziu

finarmènti/fanammènti

furistèru-furistèri/furastèru-furastèri (lat. "foristàrius"). È forsi na fruenza dâ palora latina "fòras" o dâ palora siciliana "fòra".

midèmmi/midèmma (fr. anticu "medèsme", lat. "met ìpsimus")

miravìgghia/maravìgghia (lat. "mirabìlia"). È forsi na nfruenza dû spagnolu "maravilla".

Ngritèrra/Ngratèrra. È forsi na nfruenza dû spagnolu "Inglaterra".

palirmitanu/palarmitanu. È forsi na nfruenza di l'àrabbu "Balarm" ("Palermu" 'n àrabbu). 

patritèrnu/patratèrnu (tal. "padretèrno").  È forsi na nfruenza dû latinu "pàter aetèrnus".

pirò/parò (tal. però)

qualùnchi/qualùnca (latinu: "qualiscùmque", e talianu "qualùnque") ma è cchiù sicilianu e cchiù cumuni "qual’è gghiè"

ricàmu/raccàmu

rifàrdu/rafàrdu

Siraùsa/Saraùsa (gr. "Syracusa")

tigànu/tagànu (gr. "tegànon")

tirrimòtu/tirramòtu (lat. "terremòtus" e "terraemòtus")

tridènta/tradènta

 Stu finòminu pò cumpàriri puru nti l'ùrtima sìllabba:

canzùni/canzùna (lat. "cantiònem")

canzùni/canzùna

Singapùri/Singapùra

spècî/spècia

Spissu la "i" addiventa "u":

allisciàri/allusciàri (tal. lisciàre))

ammintuàri/ammuntuàri (nurm. "mentevòir")

assimigghiàri/assumigghiàri (lat. "assimilàri"). È forsi na nfruenza dû talianu "assomigliàre".

birrìtta/burrìtta (tal. berrètto)

Bisacchìnu/Busacchìnu (lat. "Bisachìnum")

bizzùni/buzzùni (fr. "bessòn")

carnizzèri/carnazzèri (sp. "carnicèro")

carnalivàri/carnaluvàri

carrabbinèri/carrabbunèri

chistiòni/custiòni

cugnòmi/cugnòmu (lat. "cum nòmen" e "cum gnòmen")

dimannàri/dumannàri (lat. "demandàre"). È forsi na nfruenza dû talianu "domandàre".

filìnia/fulìnia

Filìppu/Fulìppu (lat. "Philìppus", "Phulìppus")

firriàri/furriàri

gesimìnu/gesumìnu (pirs. "giasemìn"). È forsi na nfruenza dû talianu "gelsomìno".

Girgènti/Giurgènti

livàra/luvàra (sp. "olivèra")

milùni/mulùni (lat. "melònem")

milanciàna/mulanciàna (lat. "melongèna", "meràngolus"). E "malanciàna" 'n Calabbria.

muvimèntu/muvumèntu (lat. "movimèntus")

nòmi/nòmu (lat. "nòmen")

pinzèddu/punzèddu (sp. "pincèl")

pirtùsu/purtùsu

pitrusìnu/putrusìnu (gr. petroselìnon)

primintìu-primmintìu/prumintìu-prummintìu (tusc. "primatìccio")

sdirrùpu/sdurrùpu (lat. "dirùptus"). Asìstinu videmma li verbi siciliani "sdirrupàri" e "sdurrupàri".

sigghiùzzu/sugghiùzzu (lat. "singlùtius")

simàna/sumàna (spagn. semàna)

simènza/sumènza (lat. "semèntia")

sirvìzzu/survìzzu (lat. "servìtium")

tàrdi/tàrdu (lat. "tàrde", it. "tàrdi"). 'N talianu, "tàrdo" pò significari midemma "tàrdi" (oltri lu tèrmini fissatu).

tidìscu/tudìscu (lat. "tedèscus").

tilàru/tulàru (lat. "telàrius")

tippuliari/tuppuliari (gr. "typto")

tirrènu/turrènu (lat. "terrènus")

tirrìbbuli/turrìbbuli (lat. "terrìbilem")

tripiànu/trupiànu (tal. "trebbiàno")

vèrmi/vèrmu (lat. "vèrmem")

viddìcu/vuddìcu (lat. "umbilìcus" e "imbilìcus")

vidèmma/'urèmma (francisi anticu "medèsme")

viscìca-vissìca/vuscìca-vussìca (lat. "vensìca", "vesìca")

vrìsca, virìsca/vurìsca (tal. "brèsca")

zibbìbbu/zubbìbbu (ar. "zibìb")

 Littra "u" 
A li voti la "u" addiventa "a":

carrumàttu/carramàttu

muccatùri/maccatùri (sp. "mocadòr")

salamurìgghiu/salamarìgghiu

vurdunàru/vardunàru (gr. "bordonàrios")

A li voti la "u" addiventa "i":

còmu/còmi (lat. "quòmodo", it. "còme")

cummugghiàri/cummigghiàri (sic. "cummògghiu")

cuntèntu/cuntènti (lat. "contèntus"). È forsi na nfruenza dâ palora spagnola antica e purtuchisa muderna "contente".

furèttu/firèttu (lat. "fùrus, "fùro"). È forsi na nfruenza dû ngrisi "ferret". 

jimmurùtu/jimmirùtu

luèri/lièri

mulunciàna -> mulinciàna/milinciàna (lat. "melongèna"). È forsi na nfruenza dû talianu "melenzàna".

pinzèru/pinzèri (lat. "pensàrius", it. "pensièro" e "pensière")

prisuntùsu/prisintùsu (lat. presumptuòsus)

prumùni/primùni

prusciùttu/prisùttu

scurpiùni/schirpiùni

rubbùstu/ribbùstu

rulòggiu/rilòggiu (lat. "horològium"). È forsi na nfruenza dû spagnolu "relòj". Nta arcuni zoni asisti midemma "ralòggiu".

turrùni/tirrùni (lat. "turùnda")

 Orìggini 
Accura lu canciamentu succedi spissu pi mutivu fònicu ma videmma succedi a li voti pi mutivu d'òrdini etimològgicu, e è veru diffìcili distìnchiri l'unu di l'àutru pirchì la lingua siciliana nun era studiata na vota (e pirchissu nun sapemu tuttu supra idda).

Stu finòminu funèticu asisti macari nta la lingua corsa ca havi li furmi:

civodda / ciuvodda (zoè 'n sicilianu: "cipudda")

lettùra / littura (zoè 'n sicilianu: "littura")

interrugà / intarrugà (zoè 'n sicilianu: "nterrugari")

interessatu / intarissatu  (zoè 'n sicilianu: "ntirissatu")

intreccià / intriccià (zoè 'n sicilianu: "ntrizzari", "ntrinzari")

pernìci / parnici (zoè 'n sicilianu: "pirnici")

persòna / parsona (zoè 'n sicilianu: "pirsuna")

prisentà / prisintà (zoè 'n sicilianu: "prisintari")

pettirossu / pittirussu (zoè 'n sicilianu: "pettirrussu")

riferenzi / rifarenzi (zoè 'n sicilianu: "rifirimenti")

sgranfià / sgrinfià (zoè 'n sicilianu: "graffiari")

terminàle / tarminali (zoè 'n sicilianu: "tirminali")

terrenu / tarrenu (zoè 'n sicilianu: "tirrenu", "turrenu")

vergògna / vargogna (zoè 'n sicilianu: "virgogna")

cerveddu / ciarbeddu (zoè 'n sicilianu: "cirveddu")

regulàre / rigulari  (zoè 'n sicilianu: "rigulari")

ecc.

Stu finòminu funèticu asisti macari nta la lingua spagnola ca havi li furmi:

berrueco / barrueco

ecc.

Stu finòminu funèticu asisti macari nta la lingua aragunisa (parrata ntâ Spagna) ca havi li furmi:

zibíl / zebíl (zoè 'n sicilianu: "civili")

ecc.

Stu finòminu funèticu asisti macari nta la lingua asturiana (parrata ntâ Spagna) ca havi li furmi:

chicolate / chocolate (zoè 'n sicilianu: "ciucculatti")

ecc.

Rifirimenti ca ùsanu li vucali ncerti macari nta na sìllabba diversa di chidda penùrtima
Vucabbulariu di Lucio Zinna - Antares Editrice, 2002

Rifirimenti ca nun ùsanu li vucali ncerti nta na sìllabba diversa di chidda penùrtima

Sicilianu standard usatu ntâ wikipedia
Raccumannamu d'usari li vucali ncerti quannu si tràttanu di furmi canusciuti (zoè purtati di armenu un littiratu sicilianu). Li cullabburatura dâ Wikipedia siciliana ùsanu ogni jornu li vucali ncerti quannu scrìvinu artìculi nta stu pruggettu uichipidianu.

Catigurìa:Lingua siciliana