Litru

Su litru de sìmbulu l o L, lìtera ella in minoreddedda o in majùscula, est dae su 1964 unu nùmene ispetziale pro su decìmetru cùbicu (dm³) segundu detzisione pigada a sa de 12 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras abolende sa definitzione de su litru, istabilende chi su litru est unu nùmene ispetziale pro su detzìmetru cùbicu e racumandende de no impreare custa unidade in mesuras de pretzisione. (CGPM). S'unidade de volùmene de su Sistema Internatzionale de Unidades (SI) est su metru cùbicu (m³), su litru agualat a unu millèsimu de metru cùbicu. Su sìmbulu L est istadu adotadu in su 1979 a sa de 16 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras e est racumandadu pro evitare confusiones cun su nùmeru 1.

Cun totu chi no est un'unidade de medida de su Sistema Internatzionale, su SI nd'atzetat s'impreu cun totu chi racumandat s'impreu de sas unidades de su SI, e est un'unidade usada meda in sa vida fitiana ma non si racumandat s'impreu suo in su campu de sièntzia. Sas "dies" e sas "oras" sunt esempros de àteras unidades non de su SI chi sunt atzetadas dae su SI.

De custa manera, mancari non si racumandet s'impreu de su litru nen apartèngiat a su SI, si podet impreare paris cun unidades de su SI, gosi comente si faghet in s'atualidade cun unidades comente s'ora o sa die.

S'etimologia de s'unidade derivat dae un'unidade antiga de volùmene frantzesa, su litron, a traessu de s'unidade Medievale litra (in latinu). Custu ùrtimu nùmene  benit a su matessi tempus de un'unidade grega de tzirca 16 untzas. Su sistema mètricu frantzesu at pigadu su litru comente a unidade fundamentale, in sa creatzione de unu sistema pròpiu de mesuras.

 Istòria 
S'orìgine de su litru s'agatat in s'unificatzione de mesuras fata durante sa Rivolutzione Frantzesa pro s'Assemblea Costituente de su 1791 pro fàghere fronte a sa diversidade de mesuras chi tando b'aiat. Su litru aparesset sa prima bia comente a mesura de sa capatzidade a sa lege de su 18 germinal de s'annu 3 (7 de abrile de su 1795) definidu in funtzione de su metru, su litru est istadu definidu comente “sa mesura de volùmene, tantu pro lìcuidos comente pro sòlidos, de unu cubu cun una chighirista eguale a una dècima parte de unu metru”.Su testu originale fiat: Litre, la mesure de capacité, tant pour les liquides que pour les matières sèches, dont la contenance sera celle du cube de la dixièrne partie du mètre.

In su 1879 su Comitadu Internatzionale de Pesos e Mesuras at adotadu su litru, e s'incurtzadura sua, sa l minoreddedda. Su 1901 sa de tres Cunferèntzias Generales de Pesos e Mesuras at definidu su litru comente “su volùmene ocupadu dae sa massa de unu chilogrammu de abba pura a sa màssima densidade sua e suta sa pressione atmosfèrica normale”, custu diat chèrrere nàrrere: abba pura a 1 atm e una temperadura in manera lèbia in subra de 3,98 °C. Su litru fiat, segundu custa definitzione ecuivalente a 1.000028 dm³ (a sas primas 1.000027 dm³), atzetende de custa manera s'iscuncordàntzia cun su tzentìmetru cùbicu sebestada segundu sa definitzione.

Prus tardu s'est ispetzificadu 4 °C comente su puntu de riferimentu de sa densidade de s'abba pro inditare unu litru, cun una densidade de s'abba pura lèbiamente inferiora a 1,0000 kg/litru.

Unu de sos ricercadores chi at averguadu sas deviatziones de sa mesura de su litru in custos cambiamentos est istadu su fìsicu Charles Édouard Guillaume, chi in su 1904 at averguadu in manera isperimentale chi sa densidade de s'abba a 4 °C fiat de 1.000028 dm³. 

A sa fine, a causa de sa definitzione complessa de su litru, su 1964 s'est torrada a leare sa definitzione de su 1793, a sa de 12 CGPM in s'àere averiguadu in su 1960 chi b'aiat una diferèntzia de 28 millionesimos rispetu a su decímetru cùbicu, su litru at passadu a èssere petzi unu nùmene ispetziale pro su decímetru cùbicu. averguende sa diferèntzia intre su litru e su detzìmetru cùbicu.

In su 1979 in sa de 16 CGPM s'est detzìdidu s'impreu tantu de sa l minoreddedda chi de sa L majùscula pro evitare confusiones intre sa l e su nùmeru 1 o cun sa lìtera "i" majùscula, cun s'indicatzione chi in unu benidore petzi diat dèpere abarrare unu de sos duos sìmbulos. Sende gasi, sa dualidade galu sighit.

In antis de su 1979, su sìmbulu ℓ (U+2113), est divenidu familiare in carchi paisu; pro esempru, fiat racumandadu dae sa publicatzione M33 de sa South African Bureau of Standards. Custu sìmbulu si podet agatare galu in carchi paisu de allega inglesa e s'impreu suo est galu atzetadu in su Giapone e in Corea de su Sud. Sos font chi coberint sos carateres CJK de solitu non includent petzi s'ella minoreddedda, ma nch'includent fintzas bator carateres pre-cumpostos: ㎕, ㎖, ㎗, e ㎘ (dae su U+3395 a su U+3398) pro inditare micròlitru, millìlitru, decìlitru e kilolitru pare pare. Carchi paisu (comente su Canada racumandaiat de utilizare sa ℓ minoreddedda semper chi esseret possìbile o pro difetu (semper chi non b'apat confusione possìbile cun su numerale 1). In s'atualidade custu sìmbulu non s'impreat in sa majoria de paisos e mai est istadu reconnotu dae sa CGPM nen dae s'Organizatzione Internatzionale pro s'Istandardizatzione (ISO).

Sa de 16 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras, at fatu possìbile s'impreu de sos duos sìmbulos pro espressare custa unidade de mesura. Sa L majùscula est sa chi s'utilizat in sa pràtica, dassende cunfinada sa ℓ minoreddedda a sos puristas (fàtzile de distìnghere intre sa tzifra 1). In s'atualidade non b'at resone tècnica bera pro custa etzetzione a sa numencladura de sos sistemas de mesuras, ca sos sistemas de iscritura informàticos de s'atualidade faghent possìbile s'impreu de sistemas de codificatzione prus distinguibiles.

In su 1990, su matessi Ufìtziu de Pesos e Mesuras at cunsideradu primidiu eliminare unu de sos duos sìmbulos.

 Mùltiplos 
A su litru si l'àplicant sos prefissos de su Sistema Internatzionale de Unidades, su prus utilizadu est su millìlitru chi agualat a una parte millèsima de unu litru. In sa tabella imbeniente s'agatant sos mùltiplos e sutamùltiplos cun sos ecuivalentes issoro in volùmene. Si podet bìdere chi sos mùltiplos e sutamùltiplos de litru aumentant o mìnimant pare pare, in un'òrdine de magnitùdine in base 10. Notare chi sos prus utilizados si sunt marcados in grassetu.
MùltipluNùmeneSìmbulosVolùmene ecuivalenteMultipluNùmeneSìmbulosVolùmene ecuivalente100 LlitrulLdm³decìmetru cùbicu  101 LdecalitrudaldaL 10–1 LdecilitrudldL 102 LetòlitruhlhL 10–2 LtzentilitruclcL 10³ LchilolitruklkLm³metru cùbicu10–3 LmillìlitrumlmLcm³tzentìmetru cùbicu (cc)106 LmegàlitruMlMLdam³decàmetru cùbicu10–6 LmicròlitruµlµLmm³millìmetru cùbicu109 LgigalitruGlGLhm³etòmetru cùbicu10–9 LnanolitrunlnL106 µm³1 millione de micrometros cùbicos1012 LteralitruTlTL km³chilòmetru cùbicu10–12 LpicolitruplpL10³ µm³1 miler de micrometros cùbicos1015 LpetalitruPlPL10³ km³1 miler de chilòmetros cùbicos10–15 LfemtolitruflfLµm³micrometru cùbicu1018 LesalitruSuSU106 km³1 millione de chilòmetros cùbicos10–18 Latolitrua sua su106 nm³1 millione de nanòmetros cùbicos1021 LzetalitruZlZLMm³megàmetru cùbicu10–21 LzeptolitruzlzL10³ nm³1 miler de nanòmetros cùbicos1024 LyotalitruYlYL10³ Mm³1 miler de megàmetros cùbicos10–24 LyoctolitruylyLnm³nanòmetru cùbicu

 Microlitru 
Su microlitru est s'unidade de volùmene ecuivalente a sa milionèsima parte de unu litru, rapresentada dae su sìmbulu μl. Agualat a 1 millìmetru cùbicu.

 1 μl = 10-6 L = 1 mm3

 Millìlitru 
Su millìlitru de sìmbulu ml o, in manera ecuivalente, unu tzentìmetru cùbicu de sìmbulu cm³, est un'unidade pro su volùmene, chi agualat a unu milionèsimu de metru cùbicu. Est su volùmene ocupadu dae unu cubu chi tenet sas chighiristas de unu tzentìmetru. A bias puru s'abreviat (isballiende) in cc (mescamente in cuntestos automobilìsticos) e fintzas in ccm.

Cun totu chi no est un'unidade de mesura de su Sistema Internatzionale, est un'unidade usada meda in sièntzia. S'unidade de mesura de su volùmene in su SI est su metru cùbicu (m³). Est s'unidade baso de volùmene in su sistema antigu de mesuras CGS.

 1 ml = 1 cm³ = 0,1 cl = 0,01 dl = 0,001 litros = 0,000 001 m³

 Tzentìlitru 
Su tzentilitru (abreviadu cun cL) est su segundu sutamùltiplu de su litru. Si tratat de un'òrdine de magnitùdine chi s'est impreadu, in carchi casu, pro medire minores consumos, comente sos consumos de abba in casu de fuidas o su consumu de combustìbile in carchi veìculu, cun totu chi s'impreu suo dipendet dae s'òrdine de magnitùdine de sas cantidades volumètricas chi si descrient.

 Decilitru 
Su decilitru (abreviadu cun dL) est su primu sutamùltiplu de litru. In custa unidade si costumant espressare carchi tassa de cuntenutu de sustàntzias in anàlisis mèigas, dende sos resurtados in cantidades de decilitros de sàmbene.

 Decalitru 
Su decalitru (abreviadu cun daL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a deghe litros, no est meda utilizadu in sa vida fitiana.

 Etolitru 
S'Etolitru (abreviadu cun hL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a chentu litros, est una de sas importantes. S'utilizat a fitianu in s'indùstria de bèvidas.

 Chilolitru 
Su Chilolitru (abreviadu cun kL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a milli litros. S'utilizat pro medire o dare resurtados in abba in grandu cantidades comente pantamos o semplitzemente depòsitos de abba. Si podet puru utilizare pro medire grandu estensiones de abba comente mares, lagos e otzèanos.

 Cunversiones non mètricas 
S'adotzione de su Sistema Internatzionale de mesuras, at fatu obsoletas medas de sas unidades anterioras de mesura de volùmenes. Restende in un'istadu de atzetatzione pro parte de sa CGPM, cunsiderende·si s'ecuivalente a su decímetru cùbicu, in s'ora de sestare sas mesuras antigas costumat si pigare su litru comente a base. In sos capìtulos e tàulas imbenientes s'agatat carchi ecuivalèntzia de unidades.

 Sistema Cunventzionale Americanu 
Unidade mètricaBalore SerenteUnidade non mètricaSistemaUnidade non mètricaEcuivalente mètricu1 L≈ 0.87987699cuartuImperiale1 cuartu≡ 1.1365225 L1 L≈ 1.056688cuartu flùiduU.S.1 cuartu flùidu≡ 0.946352946 L1 L≈ 1.75975326pintaImperiale1 pinta≡ 0.56826125 L1 L≈ 2.11337641pintas flùidasU.S.1 pinta flùida≡ 0.473176473 L1 L≈ 0.2641720523gallone lìcuiduU.S.1 gallone lìcuidu≡ 3.785411784 L1 L≈ 0.21997galloneImperiale1 gallone≡ 4.54609 L1 L≈ 0.0353146667pee cùbicu 1 pee cùbicu≡ 28.316846592 L1 L≈ 61.0237441pòddighe cùbicu 1 pòddighe cùbicu≡ 0.01638706 L1 L≈ 33.8140untza fluida cunventzionaleU.S.1 untza flùida cunventzionale≡ 29.5735295625 mL1 L≈ 35.1950untza flùidaImperiale1 untza flùida≡ 28.4130625 mLBidais puru Unidades Imperiales e Sistema Cunventzionale Americanu

 Relatzione cun su litron 
Su litron est un'antiga unidade frantzesa de volùmene, chi s'impreaiat pro medire arena. De custa unidade si derivat in manera etimològica su nùmene de su litru. Su volùmene de unu litron est ecuivalente a 0,813 L.

 L majùscula e l minùscula 
Sos duos sìmbulos L e l sunt reconnotos. In Unicode sa « ℓ minùscula rotundada » (Unicode U+2113, 8467 in deghimale) est su caratere tipogràficu racumandadu dae su sìmbulu istòricu, cun totu chi custu sìmbulu non tenet su reconnoschimentu de s'Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Mesuras (cun acrònimu BIPM in frantzesu). In generale si connoschet chi su sìmbulu de un'unidade non si depet iscrìere in majùscula si non currispondet a unu nùmene pròpiu, comente podet èssere su casu de su newton (N). In custu sensu nche figurat su contu istòricu de istabilire unu personàgiu fitìtziu pro isòrvere sas irregularidades cummìtidas reconnoschende su sìmbulu in majùscula. Su personàgiu est istadu numenadu Claude Émile Jean-Baptiste Litre cun una bibliografia originale disvilupada su 1977.

Mancari su printzìpiu de sas majùsculas petzi a sas unidades de nùmenes pròpios, sos litros fiant fàtziles de confùndere cun sa tzifra 1 in sas iscrituras mecanografiades, cosa chi at favoridu s'istabilimentu de s'etzetzione cun custa unidade.

 Unidades derivadas 
Su litru-atmosfera est un'unidade de traballu impreada in s'àmbitu de sos motores tèrmicos. Est su traballu chi risultat de iscostiare unu pistone de unu decímetru cuadradu de àrea ricurrende una carriera de 1 dm de distàntzia, traballende contra una pressione de un'atmosfera. Est ecuivalente a 101,3 J. 

 Riferimentos