Mare

Su mare est una massa de abba salida (connota comente a abba de mare) chi coberit una parte manna de sa superfìtzie de sa Terra. Sas massas mannas de abba chi separant sos continentes si nùmenant otzèanos, mentras sas divisiones de custos otzèanos belle tancados dae partes de sos continentes o dae ìsulas e artzipèlagos, sunt connotas petzi comente a mares, sos cales in s'interi si partint in massas de abba prus minores numenadas golfos e bajas e si connetent a traessu de "istrintos". Si nùmenant mares fintzas sos lagos mannos interiores, a fitianu salidos, chi non sicant neddue, comente su mare de Aral.
Segundu su gradu de serrada de sos mares, custos si dividint in:

 mares costerinos, tancados in parte dae ìsulas, artzipèlagos o penìsolas e in ue sos trainos sunt causados dae sos bentos marinos, comente su mare de su Nord o su mare de su Giapone;
 mares continentales, prus tancados e cun unu cuncàmbiu de abba cun s'otzèanu limitadu, in ue sos trainos sunt dèpidos a diferèntzias de salidura e temperadura prus chi no a sa fortza de su bentu, comente est su casu de su mare Mediterràneu o su mare Ruju;
 mares interiores o tancados, de su totu furriados dae terra, chi podent retzire o nono abba durche a traessu de diversos messàrgios ma non lompent in s'otzèanu, comente su mare Càspiu o su mare Mortu.

S'autoridade mundiale chi definit sos lìmites de mares e otzèanos est s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale (OHI), su documentu vigente de sa cale est sa publicatzione ispetziale S-23, Lìmites de otzèanos e mares (in inglesu), sa de 3 editzione, 1953. Sa segunda editzione est istada sa de su 1937, e sa prima fiat de su 1928. In su 1986 si nd'est publicadu sa de bator editziones, ma a causa de diversas disputas nominales no est istada galu ratificada. 

Sa Die Marìtima Mundiale, cuncordada dae s'Assemblea Generale de sas Natziones Unidas, si tzèlebrat su de bator giòvia de cabudanni de cada annu. Organització de les Nacions Unides.

 Mares e otzèanos 
Sa definitzione cumparativa de su mare comente una «estensione de abba salida minore de s'otzèanu» istabilit una classificatzione de sas estensiones de abba salida in ue sos otzèanos diant èssere sas estensiones mannas e diant bènnere a pustis, cun diferentes medidas, sos mares. Sos mares si diferèntziant mescamente pro su cuntatu cun s'otzèanu, e podent èssere abertos o tancados: 

 si est inghiriadu belle de su totu dae sa terra, comente su mare Nieddu, si faeddat de mare continentale,
 si est abertu meda, comente su Mare de sa Tzina Orientale, si faeddat de mare costerinu.

Sa distintzione intre mare e otzèanu ubbidit a diversas càusas, mescamente cando si faeddat de mares abertos in ue si costumat distìnghere in sa situatzione geogràfica, in generale cravada intre duas massas terrestres o, a bias, prus a raru, in sa positzione de sa prataforma continentale. Carchi esempru de custu est:

 Su mare de su canale de sa Màniga chi comùnicat cun s'otzèanu Atlànticu dae su mare Tzèlticu, ma si distinghet pro sa positzione sua intre sa costa sud de s'Inghilterra e sa costa nord de Frantza.
 Su mare Mediterràneu, chi comùnicat cun s'otzèanu Atlànticu dae s'astrintu de Gibilterra e si distinghet craramente pro èssere cravadu intre Europa, Àsia e Àfrica, a su puntu de chi tenet unas conditziones marìtimas diferentes meda (diferentes temperaduras, diferente fàuna e flora, e mareas de diferente mannària).
 Un àteru mare abertu, in custu casu su de sos Sargassos, si distinghet dae s'otzèanu Atlànticu de forma de su totu arbitrària cun su muntone suo de àligas durante sa Florida.

Sa màssima autoridade internatzionale in matèria de làcana de mares est su «International Hydrographic Organization» (IHO), essende su riferimentu mundiale suo publicatzione Limits of Oceans and Seas (Lìmites de otzèanos e mares) de 3a editzione de 1953. Custa publicatzione no istabilit diferèntzias intre otzèanos e mares, si nono chi si lìmitat a numerare totu sos otzèanos e mares de su mundu, assignende unu nùmeru, arribende finas a su 66, mancari comente utilizat a bias nùmeros cun lìtera, in realidade sunt 73. Sunt unu totale de 6 otzèanos (s'Atlànticu e su Patzìficu sunt divididos cada unu in duos partes, Nord e Sud) e 67 mares, de issos duos divididos in duos batzinos, su mare Mediterràneu e su mare de sa Tzina.

Carchi mare tenet mares interiores (chi si nùmerant cun una lìtera minoreddedda) comente su Bàlticu (3), su Mediterràneu (8) e s'Artzipèlagu de s'Ìndia Orientale (13). Sa publicatzione cunsìderat in prus otzèanos e mares, golfos, bajas, canales e istrintos, e medas bias, non risultat craru meda cale est su critèriu utilizadu, dae chi a bias est s'impreu simpre dae tempos passados.

 Mare e lagu 
Carchi massa de abba mentovadas "mares" no est a beru unu mare, e in càmbiu bi nd'at àteros chi sunt mares ma non sunt connotos comente a tales pro su chi pertocat su nùmene. Inoghe una mustra de calicunos nùmenes ecuìvocos:

 Su mare de Galilea est unu lagu minore de abba durche chi lompet in su mare Mortu a traessu de su riu Giordanu. In die de oe est  connotu mengius comente a "lagu de Tiberíades" o "lagu Kinneret", comente si nde narat in sas mapas modernas de Israele, ma sa denominatzione bìblica  est in manera àmpra utilizada in totue.
 Su "mare de Cortés", o de "Cortez", est prus connotu a fitianu comente a "golfu de Califòrnia".
 Su golfu Pèrsicu est in realidade unu mare.
 Su mare Mortu, difatis, est unu lagu.

 Lista de mares 
Mapa de totu sos puntos (in catalanu)OSM Iscàrriga in formadu KML
Custa tàula collit totu sos mares de su mundu chi s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale («International Hydrographic Organization», IHO), in sa publicatzione sua Limits of Oceans and Seas (3a editzione de 1953)] regollit comente a tales. In custa publicatzione totu sos mares e otzèanos tenent unu nùmeru de identificatzione gasi comente una descritzione pretzisa de sos confines suos. Carchi critèriu resurtat antigu, comente sa no esistèntzia de s'Otzèanu Antàrticu e sos mares suos, ma est pendente de un'agiornamentu chi s'agatat disocupada pro iscuncordàntzias in sa determinatzione de lìmites. 
Lista de sos mares de su mundu (segundu s'IHO)Núm.LocalizatzioneMareOtzèanu01.  80px|Localizatzione de su mare Bàlticu    Mare Bàlticu  ATL01.a → 80px|Localizatzione de su gulfu de Bòtnia   Gulfu de Bòtnia  ATL 01.b → 80px|Localizatzione de su gulfu de Finlàndia   Gulfu de Finlàndia  ATL 01.c → 80px|Localizatzione de su gulfu de Riga    Gulfu de Riga  ATL 02.  80px|Localització del Kattegat, l'Øresund i els Belts   Kattegat, Øresund i Belts  ATL  03.  80px|Localització de l'estret de l'Skagerrak   Astrintura de Skagerrak  ATL  04.  80px|Localizatzione de su mare del Nord   Mare de su Nord  ATL 05.  80px|Localizatzione de su mare de Groenlàndia   Mare de Groenlàndia  ATL 06.  80px|Localizatzione de su mare de Noruega    Mare de Noruega  ATL 07.  80px|Localizatzione de su mare de Barentsz    Mare de Barentsz  ART 08.  80px|Localizatzione de su mare Biancu    Mare Biancu  ART 09.  80px|Localizatzione de su mare de Kara    Mare de Kara  ART 10.  80px|Localizatzione de su mare de Làptev    Mare de Làptev  ART 11.  80px|Localizatzione de su mare de sa Sibèria Orientale    Mare de sa Sibèria Orientale  ART 12.  80px|Localizatzione de su mare de su Ciukci   Mar de su Ciukci  ART 13.  80px|Localizatzione de su mare de Beaufort    Mare de Beaufort  ART 14.  80px|Localizatzione de su coladòrgiu de su Nord-Ovest  Coladòrgiu de su Nord-Ovest  ART 14.A → 80px|Localització de la badia de Baffin    Badia de Baffin  ATL 15.  80px|Localització de l'estret de Davis    Astrintura de Davis  ART 15.A → 80px|Localizatzione de su mare de Labrador   Mare de su Labrador  ART 16.  80px|Localizatzione de sa baia de Hudson   Baja de HudsonART 16.A → 80px|Localizatzione de s'astrintura de Hudson    Astrintura de Hudson  ART 17.  80px|Localizatzione de s'otzèanu àrticu    Otzèanu Àrticu  ART 17.A → 80px|Localizatzione de su mare de Lincoln    Mare de Lincoln  ART 18.  70px|Localizatzione de su mare de sas Èbrides    Mare interiore de sa costa ovest de s'Iscòtzia  ATL 19.  80px|Localizatzione de su mare de Irlanda    Mare de Irlanda e canale de Santu Giorgi ATL 20.  80px|Localizatzione de su canale de Bristol    Canale de Bristol  ATL 21.  80px|Localizatzione de su canale de sa Màniga    Canale de sa Màniga  ATL 22.  80px|Localizatzione de su mare Cantàbricu    Mare Cantàbricu o golf de Biscaia  ATL 23.  80px|Localizatzione de s'otzèanu atlànticu    Otzèanu Atlànticu nord  ATL 24.  80px|Localizatzione de su gulfu de Santu Larentu    Gulfu de Santu Larentu  ATL 25.  80px|Localització de la badia de Fundy    Badia de Fundy  ATL 26.  80px|Localizatzione de su gulfu de su Mèssicu    Gulfu de su Mèssicu  ATL 27.  80px|Localització del mare Caraìbicu    Mare Caraìbicu  ATL 28.  80px|Localizatzione de su mare Mediterràneu    Mare Mediterràneu  ATL28.A →  Conca otzidentale de su mare Mediterràneu  ATL 28.B →  Conca orientale de su mare Mediterràneu  ATL 28.Aa → 80px|Localizatzione de s'strintura de Gibilterra    Astrintura de Gibilterra  ATL 28.Ab → 80px|Localització del mar d'Alboran    Mar d'Alboran  ATL 28.Ac → 80px|Localizatzione de su mare de sas Baleares    Mare de sas Baleares ATL 28.Ad → 80px|Localizatzione de su mare Lìgure    Mare Lìgure  ATL 28.Ae → 80px|Localizatzione de su mare Tirrenu    Mare Tirrenu  ATL 28.Af → 80px|Localizatzione de su mare Iònicu    Mare Iònicu  ATL 28.Ag → 80px|Localizatzione de su mare Adriàticu    Mare Adriàticu  ATL 28.Bh → 80px|Localizatzione de su mare Egeu    Mare Egeu  ATL 29.  80px|Localizatzione de su mare de Màrmara    Mare de Màrmara  ATL 30. 80px|Localizatzione de su mare Nieddu    Mare Nieddu  ATL 31.  80px|Localizatzione de su mare de Azov    Mare de Azov  ATL 32.  80px|Localizatzione de s'otzèanu Atlànticu  Otzèanu Atlànticu sud  ATL 33.  80px|Localizatzione de su riu de sa Plata    Riu de sa Plata  ATL 34.  80px|Localizatzione de su gulfu de Guinea    Gulfu de Guinea  ATLNúm.LocalizatzioneMareOtzèanu35.87x87px|Localizatzione de su golf de SuezGulfu de SuezIND36.80x80px|Localizatzione de su gulfu de AqabaGulfu de AqabaIND37.80x80px|Localizatzione de su mare RujuMare RujuIND38.80x80px|Localizatzione de su gulfu de AdenGulfu de AdenIND39.80x80px|Localizatzione de su mare de AràbiaMare de AràbiaIND40.80x80px|Localizatzione de su gulfu de OmànGulfu de OmànIND41.80x80px|Localizatzione de su gulfu PèrsicuGulfu PèrsicuIND42.Mare de sas LacadivasIND43.80x80px|Localizatzione de su gulfu de BengalaGulfu de su BengalaIND44.80x80px|Localizatzione de su mare de AndamanMare de AndamanIND45.80x80px|Localizatzione de s'otzèanu IndianuOtzèanu IndianuIND45.→80x80px|Localizatzione de su canale de Mozambicu Canale de MozambicuIND46→80x80px|Localizatzione de s'astrintu dae Malacca Astrintura de MalaccaIND46.b→80x80px|Localizatzione de s'astrintura de Singapore Astrintura de SingaporeIND47.80x80px|Localizatzione de su gulfu de SiamGulfu de Siam o de TailàndiaIND48.80x80px|Localizatzione de su mare de IndonèsiaMare de IndonèsiaIND48→117x117px|Localizatzione de su mare de Sulu Mare de SuluIND48.b→80x80px|Localizatzione de su mare de Cèlebes Mare de CèlebesPAC48.c→80x80px|Localizatzione de su mare de sas Moluccas Mare de sas MoluccasPAC48→Gulfu de TominiPAC48.e→80x80px|Localizatzione de su mare de Halmahera Mare de HalmaheraPAC48.f→80x80px|Localizatzione de su mare de Sera Mare de SeramPAC48.g→80x80px|Localizatzione de su mare de Banda Mare de BandaPAC48.h→80x80px|Localizatzione de su mare de Arafura Mare de ArafuraPAC48.e→80x80px|Localizatzione de su mare de Timor Mare de TimorPAC48.j→80x80px|Localizatzione de su mare de Flores Mare de FloresPAC48.l→80x80px|Localizatzione de su mare de Bali Mare de BaliPAC48.n→80x80px|Localizatzione de su mare de Java Mare de JavaPAC48.o→80x80px|Localizatzione de su mare de Savu Mare de SavuPAC49.80x80px|Localizatzione de su mare de sa Tzina MeridionaleMare de sa Tzina Meridionale (Nanu Hai)PAC50.80x80px|Localizatzione de su mare de sa Tzina OrientaleMare de sa Tzina Orientale (Tung Hai)PAC51.80x80px|Localizatzione de su mare GroguMare Grogu (Hwang Hai)PAC52.80x80px|Localizatzione de su mare de su GiaponeMare de su GiaponePAC53.80x80px|Localizatzione de su mare Interiore de SetoMare Interiore de SetoPAC54.80x80px|Localizatzione de su mare de OkhotskMare de OkhotskPAC55.80x80px|Localizatzione de su mare de BeringMare de BeringPAC56.80x80px|Localizatzione de su mare de sas FilipinasMare de sas FilipinasPAC57.80x80px|Localizatzione de s'otzèanu PatzìficuOtzèanu Patzìficu NordPAC58.80x80px|Localizatzione de su golf de s'AlaskaGulfu de s'AlaskaPAC59. -Aigües costerinas de su sud-ovest de s'Alaska e sa Colùmbia BritànnicaPAC60.107x107px|Localizatzione de su gulfu de sa CalifòrniaGulfu de CalifòrniaPAC61.80x80px|Localizatzione de s'otzèanu PatzìficuOtzèanu Patzìficu SudPAC62.80x80px|Localizatzione de sa Baia Australiana mannaBaja Australiana MannaPAC62.→80x80px|Localizatzione de s'astrintura de Bass Astrintura de BassPAC63.80x80px|Localizatzione de su mare de TasmàniaMare de TasmàniaPAC64.80x80px|Localizatzione de su mare de su CoradduMare de su CoradduPAC65.86x86px|Localizatzione de su mare de sa SalomonasMare de sas SalomonasPAC66.80x80px|Localizatzione de su mare de BismarckMare de BismarckPAC
Àteros mares de su mundu80x80px|Localizatzione de su mare TzèlticuMare Tzèlticu80x80px|Localizatzione de su mare de PečoraMare de Pečora80x80px|Localizatzione de su mare de BohaiBohai80x80px|Localizatzione de su gulfu de HammametGulfu de Hammamet89x89px|Localizatzione de su mare EgeaMare de Creta (mare Egea)80x80px|Localizatzione de su gulfu de GabèsGulfu de Gabès110x110px|Localizatzione de su mare de SibuyanMare de SibuyanMare de sos Sargassos80x80px|Localizatzione de su mare de WaddenMare de Wadden (mare de su Nord)80x80px|Localizatzione de s'otzèanu AntàrticuOtzèanu Antàrticu98x98px|Localizatzione de su mares de s'otzèanu AntàrticuMare de Amundsen, mare de Ross, mare de Weddell, mare de Davis  e mare de Bellingshausen80x80px|Localizatzione de su mare de ScotiaMare de Scotia102x102px|Localizatzione de su mare CàspiaMare Càspiu107x107px|Localizatzione de su mare de AralMare de Aral185x185px|Localizatzione de su mare MortuMare Mortu

 Lista de sos mares pro superfìtzie 
NºNùmeneSuperfìtzie (mie²)Superfìtzie (km²)1Mare de sas Filipinas2.000.0005.177.7622Mare de su Coraddu1.850.0004.791.0003Mare de Aràbia1.491.1303.862.0004Mare de sa Tzina Meridionale1.351.9363.500.0005Mare de Weddell1.081.5482.800.0006Mar Carib1.063.0002.754.0007Mar Mediterràneu965.0002.500.0008Mare de Tasmània900.0002.330.0009Mare de Bering873.0002.260.10010Golf de Bengala838.9702.172.000

 Istados de su mare 

Cun relatzione a sas dimensiones de sas ondas e a sos impèigos chi rapresentant pro sa navigatzione, si sunt determinadas diversos grados de sos istados de su mare segundu s'iscala Douglas, cun denominatziones ispetzìficas. 

 Mares extraterrestres 
Sos mares lunares sunt mannos pranos basàlticos de sa Luna chi sos primos astrònomos ant confùndidu cun massas de abba, chi ant batijadu comente a "mares".

In sa superfìtzie de Marte, si creet chi in unu passadu larganu nche podiat àere esìstida abba in forma lìcuida e chi sos diversos batzinos martzianos atuales diant èssere fundos marinos sicos. Sa prus grandu est sa mentovada Vastitas Borealis, e nde nche depet àteras comente s'Hellas Planitia e s'Argyre Planitia.

Puru si suponet sa presèntzia de abba currente suta sa superfìtzie de diversas lunas, mescamente in Europa.

In sa superfìtzie de Titanu puru si creet chi b'ant idrocarburos in forma lìcuida, cun totu chi in custu casu diat èssere prus cunformadu faeddare de "lagos" chi no de "mares".

 Su mare in sa mitologia 
Sas mitologias teniant ispiegatziones pro s'orìgine de su mare comente a parte de sa creatzione de su mundu, e a s'ispissu unu de sos deos printzipales regnaiat subra su mare. Aici, pro esempru, Poseidone fiat su deus gregu de su mare, Olorun su de sos pànteons sudafricanos, sos tzinesos teniant bator deos dragos (cadaunu incarrigadu dae un'otzèanu), Nun s'incarrigaiat de sas abbas de su comintzu pro sos egitzianos... Medas piscadores s'acumandaiant a santos o gènios locales pro pregontare protetzione in antis su mare.

In sa literadura, su mare est istadu sinònimu a s'ispissu de sa morte, siat pro sos mostros marinos naschidos dae sa mitologia, pro analogia de sa metàfora de su riu comente sa vida (chi acabat in assutare in su mare) o pro sa cantidade de riferimentos acuàticos in escatologia (sa laguna Estígia o su riu de sa morte egitzianu, pro esempru).

 Riferimentos 

Categoria:Mares