John von Neumann

John von Neumann (Budapest, 28 de idas 1903 -  Washington, 8 friaxu 1957) est stètiu unu matemàticu, fìsicu, informàticu, ingenieri e polìmata ungheresu-stadunidensu. Von Neumann est cunsiderau comenti su prus matemàticu de importu de su tempus suu e "s'ùrtimu rapresentanti de is matemàticus mannus".

Von Neumann at donau contributus de importu a matèrias medas, comente sa matemàtica (fundamentus de sa matemàtica, anàlisi funtzionali, teoria ergòdica, teoria de is grupus, teoria de sa rapresentatzioni, àlgebra de is operadoris, geometria, topologia e anàlisi numèrica), sa fìsica (mecànica cuàntica, idrodinàmica e mecànica statìstica cuàntica), s'economia (teoria de is giogus), s'informàtica (architetura de Von Neumann, programatzioni lineari, màchinas auto-replicantis, càrculu stocàsticu) e sa statìstica. Est stètiu unu pioneri de s'aplicatzioni de sa teoria de is operadoris a sa mecànica cuàntica in su svilupu de s'anàlisi funtzionali, e una figura crai in su svilupu de sa teoria de is giogus e de is cuntzetus de automas cellularis, su costruidori universali e s'elaboradori digitali.

Von Neumann at publicau prus de 150 artìculus in sa vida sua: unus 60 de matemàtica pura, 60 de matemàtica aplicada, 20 de fìsica, e su restu asuba a argumentus matemàticus spetzialis o no matemàticus. S'ùrtimu traballu suu, unu manuscritu incumpriu scritu mentris fiat in su spidali, dd'ant publicau apustis in forma de lìburu, The Computer and the Brain.

S'anàlisi sua de sa strutura de s'autoreplicazioni est arribada innantis de sa scoberta de sa strutura de s'ADN. In una lista de fatus asuba a sa vida sua chi at presentau in s'Acadèmia Natzionale de is Sièntzias, at scritu: "S'ala de su traballu miu chi cunsìderu prus essentziali est cudda apitzus de sa mecànica cuàntica, chi s'est svilupada in Gottinga in su 1926, e apustis in Berlinu in su 1927-1929. In prus, su traballu miu apitzus de formas vàrias de teoria de is operadoris, Berlinu 1930 e Princeton 1935-1939; apitzus de su teorema ergòdicu, Princeton, 1931-1932."

In s'interis de sa segunda gherra mundiali, von Neumann at traballau in su Progetu Manhattan cun su fìsicu teòricu Edward Teller, su matemàticu Stanislaw Ulam e àterus, arresolvendi problemas crai de sa fìsica nucleari chi pertocant is reatzionis termonuclearis e sa bomba a idrògenu. At svilupau is mòllius matemàticus a sa basi de s'ullera esplosiva impreada in s'arma nucleari de tipu a implosioni e at imbentau su fueddu "chilotonu" comenti medida de sa fortza esplosiva ingendrada. Apustis de sa gherra, at fatu parti de su Comitau Consultivu Generali de sa Cummissioni po s'Energia Atòmica de is Stadus Aunius e est stètiu consulenti po organizatzionis comenti s'United States Air Force, su Ballistic Research Laboratory de s'esèrtzitu, s'Armed Forces Special Weapons Project e su Lawrence Livermore National Laboratory. Comenti emigrau ungheresu, apensamentau chi is sovièticus podessint lompi a sa superioridadi nucleari, at progetau e promòviu sa polìtica de sa destruidura mùtua assegurada po limitai sa cursa a is armamentus.

 Riferimentus 

Categoria:Biografias
Categoria:Matematicos
Categoria:Ungheresos
Categoria:Americanos (USA)