Limba dalmatica

Su dalmàticu o dàlmata fit una limba romanza chi unu tempus si chistionabat peri sas costas de sa Dalmatzia. Fit una de sas limbas romanzas balcanicas.
Sa documentassione istorica chi tenimus faveddat de duas macro-variedades printzipales:
 Su limbazu de su nord o vegliotu, custu ca fit de s'isula de Veglia;
 Su limbazu de su sud o raguseu: pro custu b'at finas documentos e iscritos de sa Repubrica de Ragusa.

Istoria
150px|thumbnail|right|Sas limbas romanzas in sa penisula balcanica de su seculu de XIV.
Cando s'imperiu romanu de otzidente fit rutu, sa zente latinitzada de s'Illiria fit abbarrada in podere de sos invasores Avaros e Islavos. In su seculu de VII sa regione fit partìa in duos: sa Dalmatzia (su tretu acant'e mare) e sa zona montagnina; sa secunda fit oramai islavitzada, sa prima aìat resistìu a sas invasiones mantenende s'identidade sua; sa populassione fit resèssia a si che fughire a sos portos fortificaos comente Zara, Spalato e Ragusa. Galu oje, in su Montenegru, bi sunt toponimos de làdina orizine latìna comente Durmitor, Visitor e Cipitor. 

Sicund'a s'istoricu Giovanni de Castro, in su seculu de XI galu prus de 50.000 pessones chistionabant su dalmaticu. Peròe, chin totus sas conchistas de sa Repubrica de Venetzia su dalmaticu fit in sa prus parte bocau in locu de su venetu: paret chi in sa tzitade de Zara custu siat accadìu ja in antis de su Rinaschimentu. Su dalmaticu raguseu fit imbetzes sa limba egemone de sa Repubrica de Ragusa finas a su seculu de XI, e isparta finas a sa meitade de su Battoschentos. Est gràssias a Giovanni Conversini de Ravenna (1343-1408), chi si chessàbat chi non podìat prus faveddare chin sa zente de Ragusa, semus a connoschentzia chi ja a s'acabbu de su seculu de XIV sa limba prus allegada in cùghe non fit prus su dalmaticu. Sa classe arta, a dontzi modu, fit bilìmbe si non trilìmbe, capàssa de faveddare siat su latinu, siat s'italianu, siat su limbazu islavu de Ragusa. Filippo de Diversis nat chi in sos annos 1434-1440, cando imparabat sa grammatica latina in Ragusa, in sos tribunales galu si chistionabat in dalmaticu, ma sos zuiches etotu chin issu faveddabant in italianu.

Su dalmaticu raguseu si che fit estìntu in s'acabu de su Battoschentos. Pro s'umanista raguseu Elio Lampridio Cerva (1460 - 1520) su dalmaticu fit una limba belle irmenticada, un'ammentu de pitzinnìa. In carchi trettu isolau, comente sas isulas de Quarnero e fortzis Lissa, su dalmaticu bi l'aìat fatta a supravvìvere chin tottu probabilidade finas a s'artziada de Napolione che limba chistionada dae comunidades de numeru mannu. S'urtimu a chistionare su limbazu de su nord, Tuone Udaina, si che fit mortu in Veglia pro s'iscopiu de una mina de terra in su 1898; ma, prima de si che morrere, su glottologu Matteo Bartoli li aìat fattu un'intervista, prubicande prima in italianu (versione pèrdia e torrada a bortare pètzi dae pacu) e poi in tedescu unu sagiu in supra de su dalmaticu (Das Dalmatische: altromanische Sprachreste von Veglia bis Ragusa und ihre Stellung in der apennino-balkanischen Romania), galu un'opera de importu mannu pro cumprender e istudiare custa limba antica. 

Edduncas, su dalmaticu che limba nou-latina est oje iscumpartu de su totu. Chin "dalmaticu" oje si nat su limbazu croatu narau čakavo-ikavo, chi faveddant sos croatos de Dalmatzia e chi at picau medas faveddos italianos e venetos e si bi podent galu bìer in intro medas elementos lessicales de probabile orizine dalmatica. Pro cantu pertocat sas populassiones de limba veneta e italiana de sa Dalmatzia, sunt como pacas e ispartas.

 Vocabolàriu 

{| class=wikitable style="text-align:center; margin:auto;"
! Latinu || Sardu || Dalmàticu || Italianu || Romunu
|-
| aperire || abbèrrere || apiar || aprire || deschis
|-
| aqua || abba || jacqua || acqua || apă
|-
| acappare || acabbare || acappur || finire || finalizarea
|-
| atentio || atentzione || atentiaun || atenzione || atenție
|-
| absentis || assente || absent || assente || absent
|-
| annus || annu || jain || anno || an
|-
| argentum || arghentu || argaint || argento || argint
|-
| aurum || òru || jaur || oro || aur
|-
| basilica || cresia || baselca || chiesa || biserică
|-
| veclus || betzu || vieclo || vecchio || vechi
|-
| canis || cane || cuon || cane || cân
|-
| casa || domu || cuosa || casa || casă
|-
| coxa || cossa || copsa || coscia || coapsă
|-
| cognatus || connadu || comnut || cognato || cumnat
|-
| capsa || cassa || cupsa || cassa || capsă
|-
| causa || còsa || causa || cosa || chesie
|-
| cochlearium || cociàre || coclar || cucchiaio || linguretă
|-
| cera || chera || caira || cera || ceară
|-
| cena || chena || caina || cena || cina
|-
| cepulla || chibudha || capula || cipolla || ceapă
|-
| certus || cértu || cairt || certo || cert
|-
| civitatem || tzitade || čituot || città || cetate
|-
| caelum || chelu || čil || cielo || cer
|-
| quinque || chimbe || čenc || cinque || cinci
|-
| cum || cun || co || con || cu
|-
| cantare || cantare || cantur || cantare || cânta
|-
| dulcis || durche || dulco || dolce || dulce
|-
| elegire || elìggire || elagur || eleggere || alege
|-
| functio || funtzione || functiaun || funzione || funcție
|-
| facere || fachere || facrar || fare || face
|-
| genuclum || genúgu || denaclo || ginocchio || genunchi
|-
| inteligere || cumprèndhere || inteliguar || capire || intelege
|-
| iocare || giogare || jocur || giocare || juca
|-
| inter || inter || intra || tra || între
|-
| insegnare || indetare || insemnar || insegnare || însemna
|-
| lactem || latte || lapto || latte || lapte
|-
| lignus || línna || lamn || legno || lemn
|-
| legere || leghere || leguar || leggere || citi
|-
| potere || pòdere || putar || potere || putea
|-
| protegere || badrare || proteguar || proteggere || protege
|-
| pugnus || puntzu || poimn || pugno || pumn
|-
| pettia || petzu || petta || pezzo || bucată
|-
| quando || candu || cand || quando || când
|-
| quantus || cantu || cont || quanto || cât
|-
| quadrus || cuàdru || cadrial || quadro || cadri
|-
| quis || chíe || čin || chi || cine
|-
| quinta || cuínta || čincta || quinta || cincea
|-
| quietare || acaíre || četur || chetare || înceta
|-
| pariclus || paritzu || paraclo || parecchio || pereche
|-
| si || éi || sa || si || da
|-
| non || nòne || na || no || nu
|-
| noctem || notte || nuapto || notte || noapte
|-
| undis || úba || unde || dove || unde
|-
| vacca || bàca || vacca || vacca || vacă
|-
| placere || prachere || plucar || piacere || place
|-
| vigilare || tentare || vegur || vigilare || veghea
|-
| lingua || limba || langa || lingua || limbă
|-
| manducare || madhicare || mancuor || mangiare || manca
|-
| cattus || gàtu || cuot || gatto || pisică
|-
| vita || bidda || vaita || vita || viată
|-
| super || súba || saupra || sopra || sespre
|-
| solis || sole || saul || sole || soare 
|}

 Númerus in su dàlmaticu 

{| class=wikitable style="text-align:center; margin:auto;"
! Sardu || Dalmàticu || Italianu || Romunu
|-
| unu || join || uno || unu
|-
| duos || doi || due || doi
|-
| tres || tra || tre || trei
|-
| batoro || catro || quattro || patru
|-
| chimbe || čenc || cinque || cinci
|-
| ses || si || sei || șase
|-
| sete || sapto || sette || șapte
|-
| oto || guapto || otto || opt
|-
| nobe || nu || nove || nouă
|-
| deghe || dico || diece || zece
|-
| undaghi || jonco || undici || unsprezece
|-
| doghi || dotco || dodici || doisprezece
|-
| treghi || tretco || tredici || treisprezece
|-
| batordighi || catuartco || quattordici || paisprezece
|-
| bindhighi || čonco || quindici || cincisprezece
|-
| seghi || sitco || sedici || șaisprezece
|-
| dighisete || dichisapto || diciasete || șaptesprezece
|-
| dighioto || dichiguapto || diaciaotto || optsprezece
|-
| dighinobe || dichinu || dicianove || nouăsprezece
|-
| binti || vent || venti || vent
|}

 Notas 

Categoria:Limbas romanzas