Сиэр үөскээһинэ

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн санаа бастаан иһэрин быһаарар этиини олохторугар туһана сылдьаллар. Дьон кыахтара баарынан бэйэлэригэр туһалааҕы үчүгэй диэн ааттыылларыттан уонна олору оҥостунан иһэллэриттэн сайдыыны ситиһэн, тупсан иһэллэр.

Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара хаһан баҕарар баар буола турар. Ол барыта киһи оҥорор быһыылара оҥорбутун кэнниттэн, атыттар сыана биэрэллэриттэн тутулуктанан үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн буолан тахсаллар. Дьон бары үчүгэйи оҥосто сатыылларыттан үчүгэй балысханнык эбиллэн иһэр. Биир эмэ куһаҕаны оҥорор дьон син-биир баалларын тэҥэ, үгүстэр сыыһа-халты туттуналларыттан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр.

Үчүгэй уонна куһаҕан киһи оҥорор быһыыларын икки өрүттэрин үөскэтэн таһааралларыттан хаһан баҕарар баар буолан иһэллэр. Киһи “үчүгэй” буолуо диэн быстах санааҕа киирэн хааларыттан оҥоро охсубута куһаҕан буолан тахсан өссө элбэтэн кэбиһэр.

Киһи санаата оҥорор быһыыларыттан эрдэлээн, инники баран, сирдээн иһэр. Оҕо үчүгэй санаалардаах буоларын кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн биэрии үөскэтэр. Ийэ кутугар иҥмит үчүгэй үгэстэрэ улааппытын кэннэ баҕа санаа буолан оҥорор быһыытын салайалларын тэҥэ, саҥа оҥоро сатыыр быһыыларын олорго тэҥнээн көрөн оҥорор диэн быһаарыы таба буолар. Оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан ииппэккэ аһаран кэбистэххэ улаатан баран араас куһаҕан сабыдыалларга киирэн биэрэрэ элбээн хаалыан сөп. Бу кэмҥэ куһаҕан быһыылары оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, бэйэтэ ол быһыылары аны оҥорууга тиийэр.

Оҕо өйө-санаата маннык икки өрүттэнэн сайдарын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥороруттан киһи эрдэттэн үчүгэй санаалардаах буоларын сахалыы таҥара үөрэҕэ ийэ кутун иитиинэн үөскэтэр.

Киһи санаата икки өрүккэ арахсар:

1. Үчүгэй санаа. Үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдэр санаалар үчүгэй, киһилии санаалар диэн ааттаналлар.

2. Куһаҕан санаа. Куһаҕаны оҥорууну үөскэтиэн сөп.

Санаа киһи мэйиитигэр үөскүүрүнэн үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэккэ эрэ сылдьыан сөп. Бу санаа киһиэхэ ханнык эрэ быһыыны оҥорууга тириэртэҕинэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биирдэ быһаарыллан тахсар кыахтанарын “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр диэн этэн былыргы кэмнэртэн биллэрэллэр. Санаа олус түргэнэ бэрдиттэн ханна саныыры кытта онно тиийэн иһэринэн уонна туохха да хааттарбатыттан, тугунан да тутуллубатыттан үөрэтиини киһи оҥорор быһыыларыттан саҕалаабыттара дьа диэн тылтан биллэр.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буолуҥ” диэн этиини тутуһан дьон үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥороллорун үөскэтэр. Ону тэҥэ, “Куһаҕан санаалары умнуу” диэн туому толорторон киһи куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьарыгар көмөлөһөр. 

Бу үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүккэ арахсар санаалар икки ардыларыгар үөскээн тахсар сөп түбэһиини, тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүт сиэр диэн ааттанар. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыылар куһаҕан буолан хаалбаттарыттан туһалаах быһыылары оҥорууга тириэрдэннэр киһи сайдыыны, тупсууну ситиһэрэ кыаллар.

Үчүгэй уонна куһаҕан санаалар киһи өйүн-санаатын икки өрүтүн үөскэтэллэр. Бу тус-туспа хайысхалаах өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүт, сөп түбэһиини, табыллыыны биллэрэр уонна сиэр диэн үрүҥ уонна хара дьүһүннэр бииргэ холбоспуттарын биллэрэр тылынан олус былыргы кэмнэргэ ааттаммыт.

Урут оҥоруллубут үчүгэй быһыыны үтүктэн, батыһан саҥаны оҥоруу сиэри тутуһууну быһаччы үөскэтэр. Сахалар бары оҥорор быһыыларын сиэри тутуһан оҥороллоро “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһалларын биллэрэр. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыылар сыыһа-халты буолан, эбэтэр табыллыбакка хаалаллара аҕыйыырынан туһалааҕы оҥорууну элбэтэллэрин сахалар туһаналлар.

Сахалар бары сиэри тутуһан олохторун олороллор. Сиэри тутуһуу “Туох барыта үһүстээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн үһүс өрүтү таба булан туһаныыга тириэрдэр. Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулугу тутуһан сайдыы икки өрүттэнэн баран иһэриттэн, бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүт, сөп түбэһиини, табыллыыны үөскэтэринэн олоххо таба булан туһаныы эрэйиллэр. Олоххо сайдыыны ситиһии икки өрүттэнэн тахсарынан; үчүгэйэ элбиирин тэҥэ, куһаҕана эмиэ улаатан иһэриттэн ортолорун тутуһуу үгүс туһаны оҥороро быһаарыллар.

Олус былыргы кэмнэртэн үлэни оҥоруу уустуктарын баһылаабыт сахалар “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһан сөп түбэһиини, таба быһаарыыны олох бары өрүттэригэр булан иһэллэр.

Киһи санаатыгар аһара барыылары оҥорбокко сиэри тутуһа сырыттаҕына оҥорор быһыылара табыллан, сатанан тахсалларын үөскэтэн туһалааҕы оҥороро табыллар кыахтанар. (1,25).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.