Кэриэс этиини туһаныы

“Кэриэс этии” диэн үгэс сахаларга баарын Эрилик Эристиин “Кэриэс туолуута” диэн сэһэнигэр суруйбута. Кыра Хабырыыс өлүөр диэри көмүскүү сатаабыт сэбиэскэй былааһа элбэх ахсааннаах үлэһиттэр баҕа санааларын толоруутун туһунан бу сэһэҥҥэ кэпсэнэр. 

Кут-сүр үөрэҕин баһылаабыт ойууннарга киһи өйө-санаата өлбүтүн кэннэ ханна сылдьарын быһаарыы улахан уустуга суох буолуон сөп. Киһи түһээн былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт дьону хаһан баҕарар көрөр. Арай бу өлбүт киһи хайдах көрүҥнээх көстөрө кини аймахтара, оҕоло­ро-уруулара төһө үчүгэйдик сылдьалларыттан тутулуктанар. Түүлгэ көстөр өлбүт киһи көрүҥэ үчүгэй буоллаҕына, олох төһө да ыараханын иннигэр кини оҕолоро, сиэннэрэ кыайа-хото үлэлии-хамсыы сылдьыахтара диэн түүл үөрэҕэ быһаарар.

Киһи бэйэтэ өлбүт төрөппүтүн көрөр буоллаҕына, кини хайдах көрүҥнээх көстөрө олус улахан оруолу ылар. Төрөппүт киһи көрүҥэ уларыйан, мөл­төөн көһүннэҕинэ, ханнык эрэ дьыалаҕа табыллыбат буолуу тахсыан эбэтэр эн оҥорор дьыалаларгын кини сөбүлээбэтин бэлиэтэ буолуон сөп. Киһи ханна да сырыттаҕына, өлбүт төрөппүт-тэрин куттара, айыы буолан сылдьар өйдөрө-санаалара көрө - истэ сылдьалларын түүл ити көстүүлэрэ толору дакаастыыллар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ киһи сирэйин олус сирийэн көрөр. Үөрбүт си­рэйи көрдөҕүнэ - үөрэр, онтон сирэйгин куһаҕаннык тутуннуҥ даҕаны оҕо мөлтүүр, санаата түһэр, букатын ытаан тоҕо барыан сөп буолар. Киһи сирэйин көрүҥэ оҕоҕо олус күүстээх дьайыылаах. Бу кэмҥэ кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сылдьар буолан, төрөппүтүн сирэ­йин көстүүтэ кини салгыы хайдах быһыыланарын быһаарар, оҥорор быһыытын хайысхатын ыйан биэрэр суолталанар. Түүл киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ көстөрүттэн сирэй хайдах көрүҥнээҕэ олус улахан дьайыыны оҥороро быһаарыллар.

Сайдыылаах буор куттаах, үлэһит эр киһи элбэх оҕолонон, сиэннэнэн аҕа ууһун үөскэттэҕинэ бары биир буор куттаах буола улаа-таллар. Хаан аймахтыылар үгүстүк биир санааланыыны ситиһэллэрэ, ити буор куттара оҥорор дьайыыта биириттэн тутулуктанар. 

Киһи олоҕо төрөппүттэрин кытта биир ситиминэн, буор куттарынан холбуу баайылла сылдьал­ларын ити курдук быһааран бараммыт салгыы кэриэс этиини быһаарар­быт ордук оруннаах буолуоҕа. Төрөппүт киһи бэйэтин кэн­нигэр хаалар ыччаттарыгар анаан кэриэс тылын этиитэ хайаан да ылыныл­лыахтааҕын уонна толоруллуохтааҕын түүл ити көстүүлэрэ эмиэ да­каастыыллар. Киһи хаһан баҕарар түүлү көрөрүн быһыыты­нан бэйэтин төрөппүтүн хайаан да түһээн көрүөн сөп. Кэриэс этиитэ туолбат буоллаҕына төрөппүтүн куһаҕан, санаата түспүт көрүҥэ сото­ру-сотору түүлүгэр көстүөн сөбө, бу киһиэхэ толорботох кэриэс этиитин өйдөтө сылдьыан сөп.

Өлөөрү сытар киһи бэстилиэнэй баҕа санаатын, кэриэс этиитин бэ­йэтин оҕолоро, ыччаттара толоруулара кини өйүн-санаатын, кутун баҕата туоларыгар тириэрдэр буолан санаата уоскуйар, тардыһа сылдьара суох буолар. Баҕа санаата туоллаҕына кини кута уоскуйан, көрүҥэ тупсан оҕолорун түүлүгэр үчүгэй көрүҥнээх көһүннэҕинэ кинилэр үтүө баҕа санаалара туолуохтарын сөп.

Кэриэс этии туһааннаах киһиэхэ биллэр дьайыыны оҥорорун туһунан олоххо буолан ааспыт маннык холобурдартан билиэххэ сөп. Кэргэнэ өлүөн биир күн иннинэ Ленаҕа эппит:

- Кэриэспин толоруом диэ... – нэһиилэ ыган-ыган саҥарбыт. 

- Толоруом.

- Кэргэн эрэ тахсымаар. Ким да мин курдук күүскэ таптыа, харыстыа, аһыныа, көмөлөһүө суоҕа. Хомото сылдьыахтара. Хомотуохтарын баҕарбаппын, ол иһин бэйэбэр ыҥыран ылыаҕым,- диэн нэһиилэ саҥаран иһиллэр-иһиллибэттик эппит. 

Кэриэс этиини умнан толорбокко кэргэн тахсыбыт. Саҥа кэргэнэ автомобиль авариятыгар түбэһэн өлбүт. Похорона кэнниттэн Лена бастакы кэргэнин түүлүгэр көрбүт. Киһитэ: “Эн кэргэн тахсыа суох буолбутуҥ. Саҥа кэргэниҥ эйигин атаҕастыыр, хомотор”,- диэбит. Түүлүн кэнниттэн Лена бастакы кэргэнигэр аны кимиэхэ да эргэ тахсыам суоҕа диэн эрэннэрбитин санаан ааспыт. 

Биэс сыл кэнниттэн эмиэ кэргэн тахсыбыт да, Лена саҥа кэргэнэ муостаттан охтон үлтү түспүт. Бу хомолтолоох быһыы кэнниттэн бастакы кэргэнэ түүлүгэр киирэн эмиэ сэрэппит. Эппити, эрэннэрбити толорбот буолууну тыыннаах киһи араас биричиинэ булан тоҕо толорботоҕун быһаарар буоллаҕына, өлбүт киһи санаата уларыйбат.

Сахалар итэҕэллэринэн өлөөрү сытар киһиэхэ тугу эмэ эрэннэрэн баран толорбот буолуу хайдах да табыллыбат. Эрэннэрбити толор-доххо эрэ санаата туолан көрүҥэ тупсар. Ол барыта сахалар ойууннара былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата өлбүтүн да кэннэ ханна сылдьарын, туох санаалааҕын кытта билэллэригэр олоҕурар.

Арай өлөөрү сытар киһи баҕатын толорорго ханнык да кыах суох буоллаҕына эрэннэримиэххэ сөп курдук.

Биир эдэр дьахтар ийэтэ өлөөрү сытан кыыһыгар эппит:

- Эргэ тахсаргар тиэтэйимэ, ылаллар эрэ диэн тахсыма.

- Тахса охсор киһим да суох.

- Ол киһи сотору көрсүөҕэ. Мин кини аатын кытта билэбин. Киниэхэ тахсаар,- диэн баран аатын эмиэ этэн биэрбит.

Оннук ааттаах киһини Ольга билбэт эбит. Арай ийэтэ өлбүтүн биир сыла туолуутугар кылабыыһаҕа сылдьан баран төннөн иһэн метроҕа көрсөн билсиспит. Киһитэ аатын эппитэ сөп түбэспититтэн олус соһуйдар даҕаны, бу киһини олус сөбүлээн кэргэн тахсыбыт.

Өлбүттэр өйдөрө-санаалара айыы буолан тыыннаах, Орто дойдуга олорор дьон өйдөрүгэр-санааларыгар дьайа сылдьалларын саха-лар билэн олохторугар туһанан “Кэриэс этии” диэн үгэһи үөскэппиттэр. Өлөөрү сытар киһи кэриэс этиитигэр сахалар олус итэ-ҕэллээхтик сыһыаннаһаллар, кыахтара баарынан толороллор.

Сахалар “Кэриэс этии” диэн үгэстэрин хууннар Европаҕа диэри тириэрдэн уонна элбэхтик сэриилэһэн, хотторон сылдьаннар Христос таҥара үөрэҕэр кубулуппуттар. Былыргы өбүгэлэрин бииргэ түмээри “Кэриэстэс” диэн ыҥырыыны үйэлэргэ туһана сылдьыбыттара, кэлин Христос диэн таҥара үөрэҕин аатыгар уларыйан хаалбыт.

Кэриэс этии диэн былыргы үгэс дьону көстүбэттэри уонна өлбүт төрөппүттэри кытта холбуу ситимнииринэн кырдьаҕас киһи кэриэс этэрин хаалааччылар толороллоро ирдэнэр көрдөбүл буолар. (1,73).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.