Өй уонна күүс уратылара

Кут-сүр үөрэҕэр быһаарбыппыт курдук өй-санаа киһи үс куттарыгар арахсар уонна эккэ-сииҥҥэ быһаччы сыһыаннаах, онно үөскүүр уонна үөрүйэхтэри үөскэтэр буор кута киһиэхэ хаһан да умнуллубат, суох буолбат, көппөт өйү-санааны иҥэрэр уратылаах. Аныгы үөрэх-билии сайдыыта сайыннарар салгын кута киһиэхэ үйэлээх өйдөбүл-лэри ситэн биэрбэтиттэн, элбэхтик хос-хос хатылааһын, үгэстэри үөскэтии уһунуттан, ону тэҥэ, көтөн, буккуллан хааларыттан дьон өйө-санаата туруга суох буолуута билигин улаатта. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин уһун кэмҥэ суох оҥоро сылдьыбыт Россияҕа эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан, кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэккэ аһарыллан хааларыттан сыыһа-халты туттунан буруйу, сэмэни оҥороллоро эбиллэн иһэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн кэмэ кэллэҕинэ айылҕа уларыйан, солбуйсан биэрэр тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн күүс уонна өй икки өрүтү үөскэтэллэр:

1. Күүс. Олус былыргы кэмнэртэн дьону күүс баһылаан салайбыт.

2. Өй. Дьон өйө-санаата сайдан, үлэни оҥоруу тупсан, уустугуран иһиитэ өй баһылаан салайарын олоххо киллэрэн иһэр. 

Дьон олоҕор бу икки өрүттэр кэмэ кэллэҕинэ хардары-таары солбуйсан биэрэллэрин таба туһаныы эрэйиллэр. Олох биир сиргэ хам баайыллан турбат, хамсыыр, сыҕарыйар, уларыйан биэрэн сайдыыны ситиһэн иһэр. Олох тупсуута, сайдыыта, иннин диэки хамсааһына өй уонна күүс хатыһыыларыттан, күрэстэһиилэриттэн, хардары-таары баһыйсыыны үөскэтэн сайдыы хамсааһыныгар тириэрдэллэриттэн уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн баһылааһыннарыттан күүс ылынан сорох кэмҥэ түргэтиир, ардыгар бытаарар кэмнэрдээх. 

Дьон-аймах олохторугар өй уонна күүс биирдэ эмэтэ сөп түбэ-сиһэр, бииргэ үлэлиир кэмнэрдээхтэр, онтон үгүс кэмнэргэ хайалара эрэ аһара баһыйан утарыта турар суолталанан хаалаллар. 

Омуктар уһун кэмнээх олохторугар атын омуктуун холбостохторуна, хааннарын тупсардахтарына эттэрэ-сииннэрэ олус күүһүрэр, ахсааннара балысханнык эбиллэр, киэҥ сирдэри баһылыыр, саҥа дойдулары үөскэтэр кэмнэрэ кэлэллэр. Өй уонна күүс саҥа үөскээбит дойдуну күүһүрдэр, сайыннарар кэмҥэ бииргэ үлэлииллэрэ табыллар. 

Утарыта харсыһыыга дьиикэй күүс өйү-санааны лаппа баһыйарын билигин да хааллара илик. Ханнык даҕаны таҥара үөрэхтэрэ дойду салайар күүстэрэ өйөөбөтөхтөрүнэ бааллара-суохтара биллибэт, аҕыйах ахсааннаах батыһааччылардаах уонна олус үксээн, биирдии бэйэлэрэ аҕыйах киһилээх буолуо этилэр. Дойдулар сайдан, күүһүрэн истэхтэринэ салайааччылар дьон өйүн-санаатын бэйэлэригэр тардан туһанаары ханнык эрэ сөп түбэһэр итэҕэли ылан өрө тутан сайыннаран, күүһүрдэн итэҕэлгэ кубулутан диктатураны үөскэтэллэр этэ.

“Ким күүстээх - ол кырдьык” диэн сахалар өс хоһоонноро былыргыттан бу кэмҥэ диэри суолтатын сүтэрбэккэ сылдьар. Ким кырдьыгын, табатын тутатына, бу кэмҥэ сөп түбэһэринэн быһаарарга күүс улахан оруолу урут ылар этэ, билигин даҕаны туһалаах, аҥардастыы быһаарар күүс буолара хаала илик. Ким күүстээх, киэҥ сирдэри баһылаан ахсаана элбиирин ситиһэн атыттары баһыйдаҕына, бары кырдьыктар киниттэн эрэ тутулуктаналлара саҕаланар. Бу уларыйыы кэлэрин быһаараннар өс хоһооно оҥорон туһаналлар.

Хайа да итэҕэл, өй-санаа бэйэлэрэ атыттарга, элбэхтэргэ биллэр ханнык да күүстэрэ суохтар диир Н.Бердяев, өй-санаа өйдөбүллэрэ баайдааҕар-маллааҕар сыанала­ра быдан кыра. Хайа баҕарар пророк, философ эбэтэр суруйааччы по­лиция үлэһититтэн, саллааттан эбэтэр банкиртан быдан мөлтөхтөр. Таҥара баайдааҕар быдан мөлтөх. Биһиги олохпутугар харчы, баай ханнык баҕарар өйү-санааны кыайыан сөп. Ханнык баҕарар улуу пророктары тааһынан тамнаан хаһан баҕарар өлөрөллөр. Таҥара өй уган биэрбит пророгун таастар кыайар буолан тахсаллар диэн суруйар Н.Бердяев. (1,11).

Итэҕэли, өйү-санааны туох күүһүрдэрий? Итэҕэли былаас эрэ күүһүрдэр. Былаас бэйэтин күүһүрдээри дьон итэҕэллэрин ыла сатыыр. Хайа эрэ бэйэтин тутулугар чугас турар итэҕэли ылан, өрө ту­тан сайыннарар, күүһүрдэр. Итэҕэл сайдан барыыта, итэҕэйэр дьон элбээһиннэрэ былааһы итэҕэйээччилэри өссө үксэтэн күүһүр­эригэр тириэрдэрин бары салайааччылар туһаналлар. 

Итэҕэли былаас бэйэтин туһугар туһанаары тарҕаппыт, анаан-минээн сайыннарбыт түбэлтэлэрэ элбэхтэр. Сэриилээн кыайбыттар кыаттарбыттар итэҕэллэрин араас ньымалары туһанан суох оҥороллоро, дьон өйүттэн-санаатыттан умуннара сатыыллара үгүс өттүгэр кыаллара. Бэйэлэрин итэҕэллэрин күүстэринэн соҥноон, араас манньалары биэрэн тарҕаталлара. Итэҕэйээччилэр ахсааннара элбээһиннэрэ, былааһы сөбүлээччилэри элбэтэн, күүһүрдэн биэрэрин туһаналлар. Итэҕэл уонна былаас хардары-таары бэйэ-бэйэлэрин күүһүрдүнэр, сайыннарар кыахтаахтарын салайааччылар билэн билигин да туһана сылдьаллар. Россияны күүһүрдээри православнай таҥара үөрэҕин тарҕата сатааһын салҕана турар.

Былаас уонна итэҕэл итинник сыһыаннарын тоталитарнай, диктатор­скай салайыылаах дойдулар ордук табан туһаналлар этэ. Аан дойду иккис сэриитин иннинэ Германияны күүһүрдэ сатаабыт фашис­тар, националистар биир сүрүн ыҥырыыларынан “С нами бог” диэн буолбута. Салайар былааһы коммунистар былдьыахтара, биһигини эһиэхтэрэ диэн аһара куттанар христианскай таҥара дьиэтэ нацистар диэки буолан улахан сэриини саҕалааһыннарыгар көмөлөспүтэ.

Коммунизм итэҕэлин көмөтүнэн большевиктар Улуу Өктөөп өрө туруутун оҥорбуттара, кэлин өссө сайданнар, күүһүрэннэр Аан дойду иккис сэриитигэр кыайаннар, атын дойдуларга идеяларын тарҕатаннар, элбэх дойдулар бөлөхтөрүн тэрийэллэрэ кытта кыаллыбыта.

Остуоруйаны, олох үөрэҕин, дьон олохторо сайдан иһиитин билбэт дьон сахалар таҥаралара суох дииллэр. Төһө эмэ таҥ диэн тылтан үөскээбит таҥара диэн тыл, сиэр, киһи буолуу, киһи быһыыта диэн киэҥ өйдөбүллэр, үөрэхтэр, өйү-санааны быһаарар элбэх өс хоһоонноро, итэҕэл нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баалларын үрдүнэн итинник этэ сылдьалларын уларыппаттара олох остуоруйатын, өй-санаа сайдан иһиитин билбэттэрин биллэрэр. 

Таҥ, таҥар диэн саха тылыттан таҥара диэн тыл үөскээбит. Бу үөрэх олус элбэх дьон билиилэриттэн, олохторун уопутуттан тыһыын-чанан сылларга өйгө-санааҕа үөскүүр, олоххо сирдиир баҕа санаалар үгэскэ кубулуйалларыттан хомуллан, мунньуллан, таҥыллан улахан үөрэххэ кубулуйбутун таҥара диэн сахалыы аата биллэрэр. Өй-санаа тус-туспа үгэстэри үөскэтэр уонна олор мунньуллан, таҥыллан, хомуллан өй-санаа үөрэҕэ, таҥара үөскүүрэ табатык быһаарыллар. 

Сахалар таҥара­лара быдан былыргыттан баарын уонна киһи өйө-санаата сайдыытын табатык быһаарарын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр били-ниэхтэрин, дьоҥҥо тириэрдиэхтэрин баҕарбаттар. Тоҕо диэ­тэххэ, сахалар таҥаралара былыргы тенгрианствоны үөскэппит, ол иһин атын таҥаралар үөскүөхтэрин быдан инниттэн баар буолбут, былыргы кэмнэргэ Сибиир олохтоохторо бары билэн туһаналлар эбит. Тенгрианствоны таҥара диэн билинии христианство, православнай итэҕэллэри букатын намтатан, кыччатан кэбиһиэн сөп. Сахалар таҥараларын үөрэҕин нууччалары үтүктээччилэр кистии, саба сатыыллар.

Сахалар бэйэлэрэ салайар былаастара суох, барыга-бары нууччалар баһылаан олороллор, ол иһин итэҕэллэрэ мөлтөх, сайдыбакка муомуран сылдьар. “Айыы үөрэҕэ” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар була сатаан оҥорбут секталара сахалары мөлтөтөргө аналланарын эрдэттэн билэннэр бобо-хаайа сатаабаттар.

Сахалыы өй-санаа, тыл ханнык да күүстэрэ суох, мөлтөхтөр. Хайа баҕарар өй-санаа, тыл ханнык былаас ылан туһанарыттан олус улахан тутулуктааҕа, хаһан да уларыйбат. Билиҥҥи былаас сахалар таҥараларын үөрэҕин сайыннарбат, оскуолаларга тарҕаппат, хам баттыы сатыырыттан сахалар таҥаралара мөлтөх, батталтан кыайан босхолоно илик уонна өссө аны тарҕанарын боболлор.

Билигин сахалар үөрэхтэрэ, тыллара, итэҕэллэрэ ыалларынан, тө-рөппүттэриттэн оҕолоругар быһаччы бэриллэн тарҕанан иһэрэ ордук табыллар кыахтаах. Хас биирдии төрөппүт оҕото туруктаах өйдөөх-санаалаах, дьулуурдаах, тулуурдаах, үлэни-хамнаһы кыайар буолуон олуһун баҕарар. Бу баҕа санаата туоларын ситиһэр туһугар сахалар таҥараларын итэҕэлэ, үлэни баһылаабыт үөрэхтэрэ уонна тыллара эрэ көмөлөһөр кыахтаахтарын итэҕэйиэ, олоҕор туһаныа этэ.

Ыраахтааҕылаах Россия импиэрийэтэ сахалар урукку, ойууннарын итэҕэллэрин, таҥараларын туоратан христианскай итэҕэли Саха сиригэр барытыгар киллэрэ сатаабыта. Бу саҥа итэҕэли саха дьонугар киллэриигэ бы­лаас бары күүһүн-кыаҕын барытын туһаммыттара. Былаас күүстээх буо­лан бэйэтин итэҕэлин киллэрээри араас албастары туһаммыта, атын, сахалар итэҕэллэрин “куһаҕан”, “хара” диэн сирэн, түһэрэн ааттааһыны киллэрбитэ, араас манньалары биэртэлээн уонна үөрэҕи-билиини сайыннарыыны туһанан бары православнай итэҕэли тутуһалларын син ситиспит курдук буолбута.

Коммунистар, коммунизмтан ураты хайа да итэҕэли билиммэт дьон, баһылаан салайбыт сэбиэскэй былаастарын кэмигэр сахалар таҥаралара, хрис­тианскай итэҕэллээҕэр ордук күүстээх туоратыыны көрсүбүтэ. Биир да ойууммун диэн ааттанар киһини хаалларбатахтара. Салайар былаас Россия норуоттарын барыларын холбоон биир сэбиэс-кэй норуоту үөскэтээри таҥараҕа итэҕэли туоратан сахалар урукку олохторун үөрэҕин, остуоруйаларын, үгэстэрин, сиэрдэрин-туомна-рын, тылларын умнуннара, суох оҥоро сатаан “устуоруйа” диэн сахаларга суох саҥа тылы булан бу кэмҥэ даҕаны туһаннара сатыыллар. 

Билиҥҥи былаас эмиэ сахалар таҥараларын туората сатыыр. Былаас атын, православнай итэҕэли өрө тутар, онтон атыт­тары туората, хам баттыы сылдьаллар. Бэйэбит республикабытыгар салайар бы­лааһы ылан баһылыыр күүс буолар кыахпыт суоҕун быыбардар көрдөрдүлэр. Демократия сокуонунан дьон ахсаана аҕыйаҕа салайар былааһа суох буоларга тириэрдэр. Элбэх ахсааннаахтар быыстарыгар кыбыллан сылдьа сатааһын симэлийбэт туһугар кыһаныыны эрэйэр. 

Сахалар таҥара­ларын үөрэҕин сайдыыта былаас күүһүгэр тирэҕирэр кыаҕа билиҥҥи да кэмҥэ кыаллар кыаҕа суох, ол иһин төрөппүттэр оҕолорун туһугар кыһанар санаалара улаатыыта оҕолор өйдөрө-санаалара киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга иитиллэр, үөрэтиллэр кыахтаналларын туһаныыга тирэҕирдэҕинэ табыллар.

Сахалар таҥараларыгар бэйэтигэр кыра да буоллар күүс баар. Билигин ситэ арылла илик буолан төһө күүстээҕэ биллибэт - кистэлэҥ күүстээх. Айылҕа уларыйан иһиитэ дьоҥҥо биллиитэ сахалар Күн таҥаралара сайдарыгар кыах, күүс биэрэн иһэр. Бу күүһү арыйан, сайыннаран дьон билиитигэр таһаа­рыы сахалар таҥараларын итэҕэлин атын итэҕэллэртэн уһулуччу өрө таһаарыыга туһалыыр кыахтаах.

Саха таҥаратын кистэлэҥ күүһэ Айылҕаҕа уонна киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар, тулуурдаах, туттунар күүстээх буоларыгар саһан сылдьар. Бу күүстэри маннык арыйталаан таһаарыахха сөп:

1. Айылҕа өссө биллэ илик кистэлэҥин, түүл үөрэҕин арыйан дьон билиилэригэр таһаарыы сыыһа-халты туттунууну аҕыйатан өй-санаа үөрэҕэ олоххо чахчы туһалааҕын билиннэриэ этэ. 

2. Айылҕаны харыстааһын уонна чөлүгэр түһэрии үлэлэрин барыларын сахалар итэҕэллэринэн, сиэрдэринэн-туомнары­нан, алгыстарынан, үгэстэринэн туһанан тэрийэн ыытыы сахалар Күн таҥараларын үөрэҕин киэҥник тарҕатыа уонна улаханнык күүһүрдүө этэ.

Саха дьоно Айылҕаны харыстыыр өйдөрө-санаалара олус күүстээх. Бу өйү-санааны салгыы сайыннарыы, Айылҕаны урукку чөл туругар төнүннэрии үлэлэрэ сахалыы өйүнэн-санаанан, үйэлээх үгэстэринэн салаллыахтара этэ. Билигин Айылҕаны харыстааһын сахалыы сиэрин-туомун оҥорон туһаҕа таһаарыы саха ойууннарыттан, таҥара үөрэҕин тарҕатааччылартан ирдэнэр көрдөбүл буолар.

3. Кут-сүр үөрэҕэ диэн ааттанар өй-санаа сайдан иһиитин үөрэҕин сайыннаран тарҕатыы. Бу үөрэх сайдыыта киһи бэйэтэ эмиэ айылҕаттан тутулуктаах куттардааҕын билиннэрэн өйө-санаата эйэлээх буолуу, Айылҕаны харыстааһын диэки салаллыытын хааччыйыа этэ.

Дьон өйө-санаата олус былыргы да кэмнэртэн улаханнык уларыйа илик, икки өрүттээҕэ хаһан даҕаны хаалбат. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо өйө-санаата сайдыытын ордук табатык арыйар. Кут-сүр үөрэҕэ олоххо киирдэҕинэ дьон-аймах киһи өйүн-санаатын туһунан билиилэрэ дириҥээн биэрэриттэн туһата улаатыа этэ. 

Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии Кут-сүр үөрэҕин ыйыытынан бардаҕына, дьон-аймах өйдөрө-санаалара туруктаныа, тулуурдара улаатыа, ырааһырыа, куһаҕан быһыылары оҥорол­лоро аҕыйыа этэ. Бу үөрэх олоххо киирдэҕинэ сир үрдүгэр чахчы эйэлээх олох кэлэригэр олук ууруллар. Дьон-аймах көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр олохторугар оҕо иитиитэ, үөрэтиитэ аан маҥнайгыттан сүрүн оруолу ыла­рын хаһан баҕарар туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Киһи өйө-санаата көҥүлүнэн барбатаҕына, араас итэҕэллэр, сиэр-туом көрдөбүл­лэрин иһигэр хааттаран сырыттаҕына эрэ киһи быһыытын тутуһан олоҕо табыллар, итэҕэйээччилэр бэйэлэрин итэҕэллэрин үөрэҕиттэн атыннык саныыллара, толкуйдууллара букатын да сатаммат суол буолар. Диктатура көрүҥэр кубулуйан хаалбыт былыргы улахан таҥара үөрэхтэрэ үөрэх-билии аһара сайдан иһиитин билигин да бобо-хаайа хааччахтыы сатыыллар.

Кырдьаҕас итэҕэллэр өйдөрө-санаалара олох, наука сайдыытыттан хаалан иһэллэр. Былыргы орто үйэтинээҕи хаалбыт өйү-санааны тарҕата сатыыр православнай христианскай итэҕэл холобура итини дакаастыан сөп. Бу итэҕэл үгүс ахсааннаах үлэһит дьоҥҥо куһаҕана улахана, элбэх ахсааннаах үлэһиттэр диэки буолан көмөлөһөрүн оннугар аһара баайдар, ыраахтааҕы, эпписиэрдэр диэки өттүн тутуһара биллэн хаалан Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын кэнниттэн үлтү сынньыллыбыта, олохтон туоратыллара тиийэн кэлбитин умнан кэбиһии хаһан да кыаллыбата буолуо. Бу итэҕэл элбэх ахсааннаах үлэһиттэр диэки буолбат, аҥардастыы баайдар туһанар итэҕэллэрэ буолар уонна үлэһиттэри албынныырга көмөлөһөр.

Былыргы кэмнэргэ үөскээбит улахан итэҕэллэр сайдан иһэр саҥа олох көрдөбүллэригэр кыайан толору эппиэттээбэт, дьон олохторун сиэригэр сөп түбэспэт буолан иһэллэрин Л.Н.Жукова “Язычество: гимн жизни...” диэн үлэтигэр бэ­лиэтиир. (2,7).

Былыргы сахалар таҥараларын итэҕэлэ сайдан иһэр дьон өйдө-рүгэр-санааларыгар ордук сөп түбэһэрэ, эйэлэһиигэ ыҥырара, Айылҕаны харыстыырга анала быһаарылынна. Күн таҥара үөрэҕэ сайдар кэмэ тиийэн кэллэ. Бу былыргыттан төрүттээх-уустаах оҕо өйө-санаата үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыытын, киһи буолууну ситиһиитин табатык быһаарар таҥара үөрэҕэ аныгы демократия олоҕун кэмигэр ордук сөп түбэһэр. Остуоруйа үөрэҕэр тенгрианство диэн аатынан нууччалар сурукка киллэрэннэр Аан дойду барыта билэр итэҕэлэ буолар. 

Сахалар итэҕэлбит олус былыргы төрүттээҕин, атын итэҕэллэр бары биһиги итэҕэлбититтэн сайдан, туспа арахсан барбыттарын табатык сыаналаан олохпутугар туһанарбыт эрэйиллэр. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ киһи өйүн-санаатын быһаарыыга олус сөп түбэһэрин билиниэ этибит. Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллибититтэн улахан тутулуктааҕа, улаатан баран соннук быһыылары оҥороро сыыйа дакаастанан иһэр. 

Өй-санаа уонна күүс бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктаахтарын таба өйдөөн уонна олох уопутун туһанан хайаларын да аһара ыытыа суоҕа этибит. Бу икки өрүттэр сорох кэмҥэ хардары-таары, солбуйсан дьа-йыахтарын сөбүн билэн утарыта туруора сатыахпыт суоҕа этэ. Өй-санаа өй уган биэрбитин күүс кыһанан олоххо киллэрэрэ хаһан да уларыйбат, күүс оҥорор дьайыытыттан уларыйыы киирэн, сайдыы, тупсуу ситиһиллэр кыахтанарын таба туһаныы эрэйиллэр. Күүһү сатаан, табан туһамматахха олус улахан ночооттор, алдьаныылар тахсыахтарын сөбүн билэн сэрэнии, күүһү аһара ыыппат буолуу өйдөөх-санаалаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Өй-санаа ханнык да күүһэ суоҕа хаһан баҕарар биллэриттэн, аҥардастыы өй-санаа дьон олоҕор туһата кырата быһаарыллар. Үөрэх сайдыыта олоххо чэпчэкини, сымнаҕаһы батыһыыга ыҥырарыттан, оннук өй-санаа дьону мөлтөтөр, күүстэрэ-кыахтара аҕыйыырыгар тириэрдэр, сайдыыны, тупсарыыны аҕалбат. Аҥардастыы өй-санаа, үөрэх дьоҥҥо халыйыыны, мөлтөөһүнү үөскэтэн иһэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҥардастыы үөрэҕи эрэ өрө тутуу аһара барбытынан дьон солумсахтара уонна сүрэҕэ суох буолуулара улаатан үлэ-хамнас хаалыыта үөскээбититтэн, бу былаас бэйэтэ эстибитэ.

Өй олоххо хамсааһыны үөскэтэр, саҕалыыр, бастааччы, онтон күүс хамсааһыны салҕаан олоххо киллэрэринэн сатаан, табан, кэмиттэн көрөн, нэмин билэн туһаннахха эрэ табыллар. (3,13).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. “Илин” сурунаал. N 1. 2001.

2. “Илин” сурунаал. N 2. 2001.

3. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.