Буруйу оҥоруу элбиир

Оҕо айыыны оҥороро үчүгэйгэ тириэрдибэт. Айыыны оҥорорго ситэ үөрэнэ, баһылыы илигинэ сыыһа-халты туттара аһара элбиир. Ол иһин төһө да үчүгэйи оҥоро сатаабытын иһин, сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн, үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэриттэн оҕо айыыны оҥорорун сахалар хааччахтаан “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр. 

Улахан, өйүн-санаатын туппут киһи айыыны оҥороро уонна оҕо айыыны оҥороро биллэр уратылаахтар. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айааччылар, бу улахан уратылары билбэттэриттэн айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн этэ сылдьаллара оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ буортуну, куһаҕаны оҥорорун төрөппүттэр биллэхтэринэ табыллар. 

Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үтүө үгэстэрэ үөскүү, ийэ кута иитиллэ илигинэ айыыны, куһаҕаны оҥоро үөрэннэҕинэ, аны бу быһыыта үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааллаҕына куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйуон сөбүн бэйэлэрэ оҕото суохтар аахсыбаттар. Онтон улахан киһи тугу эмэни саҥаны оҥороругар урут иҥэн сылдьар ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар тэҥнээн көрөр кыахтааҕынан сыыһаны-халтыны, куһаҕаны оҥорор кыаҕа аҕыйах, суох кэриэтэ буолар, кыра эрдэҕиттэн үөскээбит үчүгэй үгэстэрэ, ийэ кута кини оҥорор быһыытын барытын хонтуруоллуу сылдьалларыттан туттунар, тохтотунар күүһэ улаатан биэрэр.

Оҕо саҥаны оҥороругар харса суох, туох да буоллун, туохтан да иҥнэн-толлон турбакка эрэ оҥорор кыахтаах. Кини өйүгэр-санаатыгар бу быһыыны урут оҥорон көрбүтэ-билбитэ суоҕуттан, туох да кинини туппат, тохтоппот. Бу оҥорор быһыыта куһаҕан содулга, куһаҕаҥҥа тириэрдэрин эрдэттэн билбэтиттэн, тохтообокко оҥорор кыахтанар уонна урут үөскээбит ийэ кута суоҕуттан хата санаарҕаан, кэмсинэн да көрбөккө үөрэ-көтө сылдьыан сөп.

Мааныга, бэлэмҥэ үөрэммит эдэрдэр туохтара эмэ, баҕара саныыллара тиийбэккэ хааллаҕына хайдах эрэ гынан чэпчэкитик, эрэйэ суох олору буларга кыһаналлар уонна дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын арааран билбэттэриттэн олору урутаан оҥороллоруттан буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорууну элбэтэн кэбиһэллэр.

Бэйэлэрин аанньа кыаммат дьону эдэрдэр эккирэтэ сылдьан кырбаан, өлөрөн харчыларын ылаллара элбээтэ. Кырдьаҕас дьону букатын даҕаны астарын атыылаһар маҕаһыыннарын аттыгар охторон, быһыта тэбиэлээн өлөрөргө кытта тиийдилэр. Уон үс саастаах уолаттар ыскамыайкаҕа сынньана олорор пенсионертан табаах көрдөөн ылан тардан баран үлтү кырбаан, баар харчытын барытын былдьаан барбыттар. Биһиэхэ 13 саастаах оҕо ханнык да буруйу оҥордоҕуна сокуоҥҥа эппиэттээбэт. Бу сокуон аныгы кэмҥэ эттэрэ-сииннэрэ эрдэ ситэр эдэрдэр өйдөрө-санаалара сайдыыта олохтон хаалан иһиитин таба сыаналаабат. Оҕолор сокуон ити сымнаҕаһын билэллэриттэн, итинник ыар буруйу да оҥорор кыахтаналлар. Илэ өйдөрүнэн сылдьан көр оҥостон дьону кырбыыллар, эчэтэллэр.

Биир эдэр киһи дьону туох да эрэйэ суох өтүйэнэн төбөҕө охсон өлөртүүр эбит. Уорардааҕар өлөрөн кэбиһэр боростуой, судургу үһү. Хас да киһини өлөрбүтүн кэннэ хата тутаннар 12 сылга хаайбыттар.

Өй-санаа аһара сайдыыта өһүөн эмиэ аһара барыытын үөскэтэрин ити холобурдар дакаастыыллар. Өй-санаа аһара барара хааччахтаннаҕына эрэ, киһи өйө-санаата туруктаах буола сайдарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн дьоҥҥо тириэрдэ сатыырын оҕолорун харыстыыр, үчүгэйгэ үөрэтэр төрөппүттэр таба өйдөөн туһаныахтара этэ.

Эдэр киһи өйүгэр-санаатыгар аан маҥнай оҥорор быһыыта саҥаны айыы, айыыны оҥоруу буолар. Саҥаны айан куһаҕан, хара айыыны оҥоруу оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааллаҕына, куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйар кыахтааҕыттан эрдэттэн, оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр ордук улахан туһалаах. Оҕо арыгыны иһэрэ, наркотиктары боруобалыыра саҥаны айыыны оҥоруута буолар. Ити курдук айыыны оҥоро сатаан арыгыга, наркотикка ылларааччылар элбээн иһэллэр. Бу быһаарыы “айыы үөрэҕэ” диэн секта оҕону иитиигэ олус улахан сыыһатын  дакаастаан туттуллуо суохтааҕын биллэрэр.

Коммунистар баһылаан салайар эрдэхтэринэ сайдыыны ситиһэн истэхпит аайы олох чэпчээн иһэр диэн сымыйанан этэн үөрэппиттэрэ. Кырдьык даҕаны кылгас, аҕыйах уон сыллар истэригэр саҥаны айан, үөрэҕи баһылаан, сайдыыны ситиһэн, араас науканы, тиэхиникэни хаалыылаах дойдуга сайыннаран истэхтэринэ, илии үлэтэ чахчы чэпчээн иһэрэ олох барыта чэпчээн иһэрин курдук сыыһа, халыйбыт өйдөбүлү үгүс, атеист буолан хаалбыт дьоҥҥо иҥэрбитэ. 

Ыраахтааҕы кэмин саҕанааҕы хаалыылаах олохтон сайдыыбыт тэтимэ түргэниттэн оҕолорбут үөрэҕи баһылаатахтарына, илии үлэтэ диэни букатын да билбэт олохторо кэлэ охсуоҕун курдук санаа, сэбиэскэй дьон өйдөрүгэр-санааларыгар дириҥник иҥмитэ. Итини тэҥэ, наука, тиэхиникэ, автоматика сайдыытын туһата эбиллиититтэн барыта бэлэмҥэ олоруу, “коммунизм” кэлиэҕэ диэн өйдөбүлү күүскэ тарҕаталлара. Бу өйдөбүл, ыҥырыы сабыдыалынан кэлин дьон бары чэпчэки үлэни, чэпчэки олоҕу көрдүү сатыырга кырдьык тиийбиттэрэ уонна оҕолорун оннукка, үөрэҕи эрэ ситиһэ сатааһыҥҥа үөрэтиигэ, онтон илиинэн үлэни куһаҕан курдук этэргэ кытта тиийбиттэрэ. Үөрэҕи ылбатаххына хотон үлэһитэ, саах күрдьээччи буолуоҥ диэн эдэрдэри куттууллара бары үөрэнэ сатыылларыгар тириэрдибитэ.

Чэпчэки, барыта бэлэм олоххо олоруу киһи тугу барытын чэпчэкитик ситиһэригэр үөрэтэр, оннук санааны иҥэрэр. Олоххо туох эмэ ыарахан үөскээтэҕинэ маннык үөрэммит киһи чэпчэки өттүн батыһарыгар ханнык да саарбахтааһын үөскээбэт. 

Биһиэхэ билигин кэлэн үлэһит, оҥорор, тутар дьон аҕыйаабыттара сэбиэскэй былаас эстиитин саҕана оҕолору чэпчэки, бэлэм олоххо үөрэтиилэрин сабыдыала буолар. Эдэр дьоммут чэпчэкитик, туох да улахан үлэтэ-хамнаһа, эрэйэ суох кэлэр үбү-харчыны эккирэтэ са-тыыллара улаатта, ол иһин араас эрэкэтиирдэр, уоруйахтар, халабырдьыттар билигин элбээн хааллылар.

Кыаммат киһиттэн былдьаан ыллахха, куһаҕан айыыны оҥордоххо, туох да улахан эрэйэ суох көстөр баай, бэргэһэ эдэр дьоҥҥо чэпчэкитик булуу-талыы баҕа санаата буолан аттыгар кылбаҥныырын тулуура суох эдэр киһи тулуйара ыарахан. Туманынан, тымныынан туһанан хаба тардан ылаат ханна эрэ ыстанан хааллахха, соҕотохто бэргэһэлэнэ, байа-тайа түһүү эдэрдэр быстах санааларыгар ордук курдук буолара элбии сылдьыбыта.

Кинилэр быстах санааларыгар маннык булунан баайы-малы мунньунуохха сөп курдук. “Киһини санаата салайар” диэн этиини биһиги дьоммут аанньа ахтыбаттарыттан, билбэттэриттэн кыра-кыратык барыстанан иһиэхпит диэн албын санааҕа оҕустараллар. Санаа хос-хос хатыланнаҕына мунньуллар, күүһүрэр, киһини бэйэтин салайар кыахтанарын умнубаттара буоллар, бу куһаҕан быһыылара тэнийэн, дириҥнээн иһэриттэн хайаан да туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа тиийэллэрин билиэ, тардыныа этилэр. Биирдэ албыннаан, уоран, талаан туһаммыт, барыһырбыт киһи бу дьыалатын иккистээн оҥорор кыаҕа аһара улаатар. Саҥаны айыы сабыдыала, ыҥырар, угуйар күүһэ улаханыттан уонна өссө барыстана, туһана охсоору тутуллубатах уоруйах өссө уоран тутулларга тиийэрэ дакаастаммыт чахчы буолар.

Саҥаны айыы, айыыны оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар быһаччы хатанар, иҥэр суолталаах, ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Туох эмэ уратыны, киһи билбэтин өй урутаан, биирдэ оҥорору, боруобалыыры кытта умнубат гына өйдөөн хаалар уратылаах. Куһаҕан айыылары оҥорууттан киһи куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан олору оҥорортон туттунары сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир.

Оҕо улаатан баран киһи буолууну, ол аата тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору баһылыы илигинэ саҥаны оҥороро, айара олус кутталлаах, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх. Оҕону киһи быһыылаах буолууга кыра эрдэҕинэ иитии уонна улаатан истэҕинэ “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтии хайаан да толоруллуохтаах көрдө-бүллэргэ киирсэллэрин билигин, сэбиэскэй былаас тобохторугар балыттаран, албыннатан сылдьарбытыттан туһаммаппыт. 

Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “айыы үөрэҕэ” куһаҕан дьайыытын билэн детсадтарга, оскуолаларга, үөрэх тэрилтэлэригэр, бу үөрэҕи тохтотор кэм буолла. Өй-санаа үөрэҕин таба туһаныы үөрэх министерствотыттан улахан тутулуктааҕын дьон бары билиэ этилэр.  (1,38).

 Туһаныллыбыт литература. 
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.