Омук үөскээһинэ

Элбэх дьон, араас аймахтар кыттыһан, холбоһон омуктары үөскэтэллэр. Омуктар диэн элбэх дьон-аймах бииргэ холбоспуттара ааттанар. Саҥа үөскээн сайдан, күүһүрэн барыылара уонна мөлтөөһүннэрэ биир киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдан иһиилэригэр сөп түбэһэллэр эрээри, ахсааннара элбэҕиттэн лаппа уһун кэми ылаллар.

Омук саҥалыы үөскээн тахсыыта, сайдыыта, күүһүрүүтэ уонна мөлтүүр кэмэ кэлиитэ биир киһи олоҕор маарынныыр эрээри, кэлэр көлүөнэлэр кырдьаҕастар өйдөрүн-санааларын; үөрэхтэрин уонна үгэстэрин тутуһаллара сыыйа барыларыгар тарҕанарыттан быдан уһун кэми ылар.  

Үс саха үөскүүр кэмэ диэн ааттанан олоҥхо кэмигэр саҥа омук үөскээн тахсара ахтылларын таба өйдүүр кэм кэллэ. Икки кырдьаҕас омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһууларыттан икки ардыларыгар саҥа, бааһынай, үһүс омук үөскээн тахсарын үс саха үөскээһинэ диэн олус былыргы кэмнэргэ быһааран сөп түбэһэр ааты иҥэрбиттэр.

Омук саҥалыы үөскүүр, онтон сайдар, күүһүрэр, бэйэтин билинэр кэмнэрэ салгыы кэлэн иһэллэр уонна үлэни төһө баһылааһыныттан, хайдах үлэлиириттэн, этин-сиинин төһө тупсарарыттан тутулуктанан улаханнык уһаан биэриэхтэрин сөп. Сайдыы кэмэ кэлэн аастаҕына сыыйа кырдьыы, мөлтөөһүн кэмэ омукка син-биир тиийэн кэлэр.

Олус былыргы кэмнэргэ дьон үлэлиир үлэлэринэн тус-туспа арахсаннар олохторун олорор уонна омуктары үөскэтэр эбиттэр. Бастакы үлэһиттэринэн уонна сэрииһиттэринэн булчуттар буолаллар. Булчуттар бэйэлэрэ эрэ туһанар тылларынан кэпсэтэллэриттэн кэлин ураты, булчуттарга аналлаах тылларын үөскэтэн омуктарынан арахсыыга тириэрдибиттэр. Аан бастаан тус-туспа үлэ көрүҥнэрэ атын-атын тыллаах омуктары үөскэппиттэрэ быһаарыллан тахсар.

Бу тыл үөскээһинин уратытын булчуттар мунньустан эһэни бултуу баралларыгар эһэ аатын ааттаабаттара, атын аатынан ханарытан этэн кэпсэтэллэрэ быһаарар. Ол барыта эһэ ыраахтан сытан эрэ булчуттар туох санаалаахтарын эрдэттэн билэн бэлэмнэнэн кэбиһэрин үөскэппэт туһуттан оҥоруллар туһалаах быһыы буолар.

Ханнык баҕарар үлэ бэйэтигэр эрэ сыһыаннаах тыллары үөскэтэр. Бу тыллар холбоһууларыттан, мунньуллууларыттан омук саҥарар тыла үөскээн тахсар. Үлэ тыллара тарҕаммыттарын ааҕан омук ханнык үлэ көрүҥүн баһылаабытын быһаарыахха сөп. Тимир диэн саха тыла, элбэх ыйааһыннаах, ыарахан буолан тимирэр диэн өйдөбүлү биэрэринэн суолтатыгар сөп түбэһэр. Сахалартан үөскээн тахсан баран туспа арахсан саҥа омуктары үөскэппит түүрдэргэ барыларыгар бу тыл билигин даҕаны бэйэтинэн кэриэтэ туттулла сылдьар. 

Тус-туспа үлэ көрүҥнэринэн дьарыктанааччылар бастакы омуктары үөскэтэн таһаарбыттар. Олох салҕанан истэҕинэ, бу омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары холбоһууларыттан атын, саҥа  омуктар үөскээн тарҕанан, элбээн иһэллэрэ салҕана турар.

Омук сайдан, ахсаана эбиллэн иһэр кэмигэр этэ-сиинэ бөҕөтүттэн сайдыыны ситиһэр күүһэ-кыаҕа улаатар уонна үлэҕэ саҥаны айыыны киллэрэн сэриитин сэбин тупсарар кыахтанар. Былыргы кэмнэргэ сайдыыны ситиһээччи атыттары, мөлтөхтөрү, олохтон хаалан иһээччилэри сэриилээн ылан бэйэтигэр холбуура кыаллар этэ.

Мөлтөөн иһэр омук биллэр бэлиэлэрдээх. Аан бастаан эр дьоно мөлтүүллэриттэн уонна аймахтаһыылара чугаһаан хааларыттан ахсаан өттүнэн аҕыйаан барыыта үөскээһинэ буолар. Омук дьоно аан бастаан эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөһүнүттэн үлэни кыайбаттара үөскээн тарҕанан эстиигэ тиийэн хаалаллара олох үөрэҕинэн дакаастанар. Атыттары кытта күрэхтэһиилэргэ, үлэҕэ уонна сэриигэ кыаттараллара тиийэн кэлэн, өссө мөлтөөннөр туоратыллан, симэлийэн бараллар.

Омук дьонугар биир тылы булуммат буолуу, арахсыы өйө-санаата үөскээһинэ уонна тарҕаныыта биир киһи салайар былааһын сөбүлүүллэрин үөскэтэрэ сайдан аһара барыыта куһаҕаннары булууга тириэрдэр. Мөлтөөһүн кэмэ кэлбитин билиммэккэ “үчүгэйдэрэ” улаатан хаалыыта атыттары кытта тапсыбаты үөскэтэн кэбиһэр. 

Ханнык баҕарар үлэ олохтон ылыллар холобурдарга тирэннэҕинэ олохтоох, өйгө-санааҕа тиийимтиэ буолар. Мин бу үлэбэр уһун үйэлээх сахалар олохторун холобурдарын тэҥэ, монголлар, түүрдэр, нууччалар уонна украинецтар олохторугар саҥа уларыйыылар хаһан киирбиттэрин быһааран ырытан туһанным.

Омуктар сайдан истэхтэринэ бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара уларыйан иһиитэ биир тэҥ халыып курдук баран иһэр. Сайдан иһэр саха омугар нууччалар сыһыаннара уларыйара эмиэ украинецтарга курдук баран иһиэн сөбө быһаарыллан тахсара эрдэттэн сэрэниини эрэйэр. (1,3).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.