Киһи киһиэхэ сыһыана уларыйар

Олох сайдан, тупсан истэҕинэ дьон бииргэ олоруулара, үлэлээһиннэрэ элбээһиниттэн бэйэ-бэйэлэрин кытта билсиһиилэрэ, сыһыаннара үөскүүр уонна тупсан, тарҕанан иһэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныттан өй-санаа, майгы тупсан киһитийэн иһэрэ ситиһиллэр.

Олус былыргы кэмнэргэ киһи киһиэхэ сыһыана кыайбыт уонна кыаттарбыт диэн икки аҥы арахсара үйэлэргэ туттуллубут. Кыайбыттар кыаттарбыттары талбыттарынан дьаһайаллара, кулут оҥостон араас үлэлэргэ босхо үлэлэтэллэрэ “Кутургуйа талбытынан тахсар, тойон талбытынан дьаһайар” диэн этиинэн биһиэхэ тиийэн кэлбит. 

Дьон өйө-санаата сайдан, киһи киһиэхэ сыһыана тупсан иһиитэ демократия үөрэҕин үөскэтэн олоххо киллэрбитэ. Демократия үөрэҕэ олоххо киириититтэн дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара биллэрдик тубуста уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт туту-лугун олохторугар туһанар кыахтаннылар.

Дьон өйдөрө-санаалара тус-туспаларыттан бэйэ-бэйэлэригэр сы-һыаннара уратыланан тахсаллар уонна араас көрүҥнэниэхтэрин сөп:

1. Бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэр, ытыктаһар, улаханнык сыаналыыр дьон харыстаһар эйэлээх сыһыаннара.

2. Аанньа ахтыспат, улаханнык билсиспэт, чугаһаспат дьон көрүстэхтэринэ дорооболоһор эрэ сыһыаннара.

3. Сөбүлэспэт, атааннаһар дьон бииргэ сылдьыылара.

Дьон бу бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын биир-биир ыламмыт төһө кыахпыт баарынан ырытан көрүөхпүт:

1. Сөбүлэһэр, итэҕэйсэр дьон бэйэ-бэйэлэригэр ытыктабыллаах-тык, харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар, этиһэн, кыыһырсан, охсу-һан барбаттар, уустук боппуруоһу быһаарыыга да биир тылы булу-наллара элбиир. Туохха барытыгар көмөлөһө, көх-нэм, сүбэ-ама буола сылдьаллар. Бэйэ-бэйэлэригэр үчүгэйи баҕарар санааларыттан кини сөбүлүүр, туһалаах дьыалаларын анаан-минээн оҥороллор.

Сөбүлүүр киһилэрэ сыыһа тутуннаҕына, ону бэлиэтээн этэн көннөрүнэригэр көмөлөһө сатыыллар, сороҕор кыыһыран, мөҕөн да ылыахтарын сөп. Ол барыта харыстыыр, көмүскүүр, оҥоруллубут сыыһаны тупсара охсор санаалара улаханынан табатык быһаарыллар.

2. Аанньа ахтыспат дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара биир тэҥ, хаһан да уларыйбат; үчүгэй да, куһаҕан да буолбат. Бу дьон бэйэ-бэйэлэрин букатын да аахайбакка, ханан да таарыйсыбакка, иҥниспэккэ эрэ төһө баҕарар сылдьыахтарын сөп. Биирдэ эмэ, утарыта да көрүстэхтэринэ дорооболоһон ылыахтарын эбэтэр халты көрөн кэбиһиэхтэрин, көрбөтөҕө да буолан аасыһан хаалыахтарын сөп.

Билигин улахан куоракка олорор дьон бары кэриэтэ бу курдук аахайбат сыһыаҥҥа тиийэн хааллылар. Улаатан иһэр оҕолор оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара бараллара элбээбититтэн тугу эмэ куһаҕаны оҥоро, табаахтыы эҥин эбэтэр арыгы иһэ да сырыттах-тарына, улахан дьонтон ким да кыһаммат, хата көрбөтөҕө, билбэтэҕэ буолан ааһа туруохтарын сөп.

3. Бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэспэт, абааһы көрсөр дьон куһаҕан санаалара элбээтэҕинэ туох эмэ куһаҕаны оҥорон кэбиһиэхтэрин эбэтэр биллибэтинэн оҥоро сылдьыахтарын сөп.

Киһиэхэ куһаҕаны оҥоруу хас да араастардаах:

- Соруйан, куһаҕан буоллун диэн оҥоруу. Киһи өйдөөҕүттэн-санаалааҕыттан куһаҕаны анаан-минээн, өр толкуйдаан оҥордоҕуна олус улахан куһаҕан, кыыллар да оҥорбот ынырык быһыылара буолан тахсыан сөп. Араас элбэх дьааттары уонна улахан дэлби тэбэр күүстээх атомнай, термоядернай буомбалары дьон атыттары өлөртөөрүлэр элбэҕи оҥорон бэлэмнэнэн сылдьаллар.

- Билбэт буолан куһаҕаны оҥоруу. Бу быһыы үгүстүк сыыһа-халты туттунуулартан, тиэтэйииттэн, ыксааһынтан үөскээн тахсыан сөп. Ким да сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суох.  

Киһи киһиэхэ сыһыана бэрт кыраттан тутуллан сылдьар. Биир сатамматах, кэмигэр этиллибэтэх тыл өйдөспөт буолууну үөскэтэрин тэҥэ, бары сыһыаны тохтотон кэбиһиэн сөп. Эдьиийдэрэ быраатын уолугар кыратыттан улаатыар диэри араас көмөнү элбэхтик оҥорбута. Биирдэ даачаҕа олордохторуна ардахтаах кэмҥэ массыынанан кэлэн баран улааппыт уолу массыынабын сууйарбар көмөлөс диэн эппитин биирдэһэ аккаастаан кэбиспититтэн санаата түһэн хаалан букатын сылдьыбат буолан хаалбыта. Киһи киһиэхэ сыһыана икки өттүттэн тутулуктанан сайдан иһэриттэн аҥардастыы аҥар өттүгэр, хайала-рыгар эрэ үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхаланнаҕына өр барбат. Хардары өттүттэн сыһыан эмиэ тугунан эмэ билиннэҕинэ табыллар.

Дьоҥҥо сыһыан хардары-таары, икки өттүттэн тутулуктааҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэрин үөскэтэн иһэр. Атыттарга хайдах сы-һыаннаһаҕын даҕаны кинилэр эмиэ соннук сыһыаны тутуһаллар. Саха дьоно бу этиини тутуһа сылдьалларыттан аан маҥнай дьоҥҥо үчүгэйи саныыллар, иэс баайан туһалааҕы оҥорон биэрэллэр.

Киһи киһиэхэ сыһыана тупсан иһиитэ саха тылыгар киирэн иҥмит. Киһи киһитэ, киһилии киһи диэн этиилэр киһи киһиэхэ сыһыана сыыйа сайдан иһэрин, биллэрдик тупсубутун бэлиэтииллэр.

Ыччат сороҕор киһини барытын, кимин-ханныгын быһаарса сатаабакка, аһара түһэн, киэргэтэ, тупсара көрөр. Киһи да арааһынай буоларын билбэттэр. Үгүстэр этэллэринэн, кини искусство, уус-уран лите-ратура айымньыларыгар киэргэтиллэн эрэ кэрэ, оттон дьиҥнээх олохпутугар ырааҕынан оннуга суох. (1,5).

Киһи киһиэхэ сыһыана улаатан, кэҥээн дойдулар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар кубулуйар, эбэтэр бу сыһыан дьон сыһыаннарын үөскэтэр. Үчүгэй сыһыаннаах, киэҥник эргинэр дойдулар бэйэ-бэйэлэригэр туһалааҕы оҥорсоллор, өйөһөллөр, өссө сайдыыны ситиһэргэ аналлаах дуогабардары оҥостуохтарын сөп. 

Киһи майгынын уратылара холбоһон, улаатан дойду майгынын үөскэтэллэр. “Ыт аһаабыт иһитигэр кулгуйар” диэн өс хоһооно сахаларга баар. Бу өс хоһооно аһаппыт, көмөлөспүт, үчүгэйи оҥорбут киһиэхэ куһаҕан, аанньа ахтыбат сыһыан үөскээһинин арыйар. Коммунистар былаастара эстибитин кэнниттэн хоргуйбут, быста дьадайбыт Россия дьонугар Европа, Америка дойдулара улаханнык көмөлөспүттэрин билигин ньиэп, гаас атыылааһыныттан сыта байаннар умнубуттара, аһара улуутумсуйан улаханнык сананан хаалбыттара, бу өс хоһооно олус табатын дакаастыыр. 

Таҥара үөрэҕэ дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар олус улахан дьайыылаах. Аныгы үйэҕэ дойдулар биир тылы булунар кыахтара политикаттан уонна экономикаттан тутулуктанан сайдарын таҥара үөрэхтэрэ хас дойду аайы тус-туспалара улаханнык мэһэйдиир.

Үчүгэй киһи таҥаралары баһыйар, үрдүктүк турар сахалар Күн таҥаралара киэҥник тарҕаннаҕына тус-туспа итэҕэллэр күнтэн кыраларын билиннэхтэринэ эйэлэһиилэрэ үөскээн олоххо киириэн сөп. Дьон айылҕаттан кыраларын, оҕолоро эрэ буолалларын билиниилэрэ эйэлэһиилэрин үөскэтэр сүрүн күүһүнэн буолуо этэ.

Киһи киһиэхэ сыһыана уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан иһиитэ саха тылыгар киирбитэ киһи киһитэ, киһилии киһи диэн этиилэр баалларыттан уонна туттулла сылдьалларыттан биллэр.  (2,35).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Попов Б.Н. Киһи киһиэхэ сыһыана. – Дьокуускай: Бичик, 2009. -  96 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.