Аһааһын сиэрэ

Олус былыргы кэмнэргэ аһаа диэн тыл оннугар сиэ диэн тыл туттулла сылдьыбыт. Дьон кыыл курдук тыаҕа сылдьар эрдэхтэринэ айылҕаттан тугу булбуттарын ылан сиэн кэбиһэллэриттэн, бу тыл туттуллара элбэх эбит. Олох сайдан истэҕинэ дьон айылҕаттан ылан эрэ сииллэрэ уурайан, уокка үтэн ас оҥостон аһыыр кэмнэрэ тиийэн кэлбититтэн, билигин ас диэн тыл баһыйар оруолламмыт.

Айылҕаҕа үүнэр отоннору, сиэнэр оттору ылан сиэн кэбиһии билигин да хаала илигиттэн сиэ диэн тыл туттуллара аҕыйаабат. Эт эмиэ айылҕа биэриитигэр киирсэринэн, сиэ диэн эттэххэ ордук табыллар, ол курдук эти сиикэйдии даҕаны сиэн кэбиһиэххэ сөп.

Аһылык киһи олоҕун биир тутаах салаата буолар. Оҕо тугу эмэ туһалааҕы аһаан улаатар, онтон киһи ону-маны сиэтэҕинэ, аһаатаҕына эрэ сэниэлэнэн олох олорор кыахтанарыттан аһылык суолтатын улахана үйэлэргэ уларыйбат. Олоххо сайдыы, тупсуу киирбитин уонна саҥа астары айбыттарын бэлиэтээн ас диэн тыл туттуллар буолбут. Буһаран, хайаан, булкуйан аһылык оҥоруллар. Аһылык оҥоруута дойду экономиката сайдыытын таһымын быһаарар тутаах суолталаах. 

Былыргы кэмнэргэ сахаларга аһылык элбэҕэ суоҕа. Үгүс ыаллар астарын хасааһа кыһыны кыайан туораппакка бүтэн хаалан хоргуйа сыһаллара баар эбит. Ону өс хоһооно оҥорон “Сааскы киһи салбаммытынан, күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн” диэн этэн биллэрбиттэр. Ол былыргы кэмҥэ ас саппааһа аҕыйаҕыттан сахалар ахсааннара үгүс үйэлэргэ бэрт аҕыйахтык эбиллибит. 

Нууччалар кэлэн бурдук ыһыытын киэҥник тарҕатаннар сахалар ахсааннара икки үйэ устата 5 төгүлтэн ордук эбиллибит. Нууччалар кэлиэхтэригэр диэри сахаларга аһара аһаан эрэйдэнэртэн  харыстаныы үөрэҕэ сайдыбатах. Биир эмэ аһара баай киһи уойан хаалан эрэйдэнэрэ уонна атын дьону эрэйдиирэ былыргы кэпсээннэртэн биллэр. Олох сайдан, тупсан иһэрин бэлиэтинэн аһыыр аһылык элбээн, арааһа үксээн иһэрэ буолар. Үгүс ас арааһыттан элбэхтик тииһинэ сатааһын өйө-санаата мөлтөх, тулуура аҕыйах киһини аһара аһаан кэбиһиигэ, уойууга тириэрдиэн сөп. Киһи аһара элбэх аһылыгы аһыыра уойан барарыгар тириэрдэриттэн харыстанан улахан таҥара үөрэхтэрэ аналлаах постары оҥорон туһаналлар. 

Дьон эттэрин-сииннэрин аһыырга баҕа санаатын тулуйар, туттунар  күүстэрэ аҕыйах эбит. Бу постар төһөнү аһыылларын билбэт, тулуура  суох дьону бобон, хаайан, үөрэтэн аҕыйахтык аһыылларыгар тириэрдэргэ аналлаахтар. Тулуура улахан, өһөс, туттунар күүстээх киһи  аһара аһаан кэбиһэрин бэйэтэ билэн тохтотунар кыаҕа улаатар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ аһылыктан туттунууну киһиэхэ  бэйэтигэр итэҕэйэн “Тулуурдаах”, “Туттунар күүстээх буол” диэн этэн  үөрэтэр. Ас аҕыйаҕыттан уонна баар-суох астарын, эттэрин сииллэрин  бобо-хаайа сатыыр православнай таҥара үөрэҕин сахалар ылымматтар, былыргы кэмнэргэ үлэһиттэри албыннаан, өйдөрүн-санааларын  хам баттаан баайдарга көмөнү оҥорорун иһин, аҕыйах баайдар, бу  кэлии таҥараны итэҕэйбит курдук тутталлар эбит.

Билигин олох тупсан, араас аһылык дэлэйэн уойан барааччылар элбээн иһэллэр. Араас минньигэс аһылыктар элбээбиттэриттэн тулуурдара улаата илик оҕолор уойан хаалан эрэйдэнэллэрэ ордук үксээбититтэн медицинэ үлэһиттэрэ санааргыыллар. 

Тымныы кыһыны этэҥҥэ туоруурга сыалаах эт аһылык эрэ сөп түбэһэр. Сахалар кыһыҥҥы кэмҥэ аһылыктарыгар сыалаах эти элбэхтик сииллэр. Ол оннугар сайын устата сүөһүлэри улаатыннарабыт диэн ааттаан, эти биирдэ эмэтэ эрэ сиир үгэһи үөскэтэн туһаналлар. Биир эмэ ыһыахха, урууга сиир эттэрин хара эт диэн, сайын сиэммэтин биллэрэн, хараардан ааттыыллар. 

Сайыҥҥы кэмҥэ эти хара диэн туоратан, намтатан ааттааһын, бу кэмҥэ эти сиир туһата суоҕун сахалар өй-санаа үөрэҕин туһанан быһаарбыттарын биллэрэр. Аныгы медицинэ науката эти элбэхтик сии сырыттахха эккэ-сииҥҥэ холестерин диэн сыа мунньустан куһаҕаны оҥорорун быһааран, эти, сыаны аҕыйахтык сииргэ ыҥырар. Сахалар сайын устата эти сиэбэттэриттэн кыһын устата эттэригэр-сииннэригэр холестерин мунньулларын ыраастаан, суох оҥорон улаханнык туһаналлар, ол иһин уһун үйэни ситиһэр кыахтара улаатар.

Туһалаах аһылык диэн киһи этигэр-сиинигэр иҥнэҕинэ элбэх эньиэргийэни биэрэр аһылык ааттанар. Саамай туһалаах аһылыктарга эт, сыа, арыы уонна бурдуктан оҥоруллар астар киирсэллэр. Бу аһылыктар эрэ киһиэхэ улахан тымныыны тулуйан этэҥҥэ аһарарыгар, үлэни үлэлииригэр сөптөөх кыаҕы, эньиэргийэни биэрэллэр.

Аһылык киһи этигэр-сиинигэр киирэн хайдах буһарыттан туһалыыра улаатар. Тус-туспа аһылыктары куртах онно сөп түбэһэр ферменнэри таһааран буһарар. Сахалар аһылыгы наардаан аһааһын диэн аналлаах үөрэҕи оҥорон туһана сылдьаллар:

- Эт, балык аһылыгы атын астары кытта булкуйбакка эрэ туспа аһылыкка сииллэр. Оччоҕуна куртахха киирэн буһуута табыллан туһата улаатарын быһаарбыттара ырааппыт. 

- Оҕуруот астарын атыттары кытта булкуйан сиэххэ сөп. 

- Арыылаах килиэп, арыылаах алаадьы диэн аһылыктар бэйэлэрэ атын аһылыктары кытта булкуйбакка эрэ сиэнэллэрэ табыллар. Бурдук астар, араас хааһылар бэйэлэрэ туспа астарга киирсэллэр уонна арыылаах сиэнэллэрэ буһалларыгар туһалыыр.

Билигин эти кэмчилиир аһылык үөрэхтэрэ кыра куһуок эти араас астары кытта булкуйан сииргэ этэллэр. Бу сыыһа үөрэх араас аһылык-тан хааһыны үөскэтэн, куртахха табыллан буһарын суох оҥороруттан сахалар аһылыктарын үөрэҕэр сөп түбэспэт.

Былыргы да кэмнэргэ сахалар эти кэмнээн сииллэрэ биллэр, ол иһин аһылыктара икки өрүттэнэн тахсарын туһана сылдьаллар:

1. Дьоро киэһэ. Эт, балык аһылыгы тото сиир киэһэлэрэ үөрүүлээх дьоро киэһэ диэн ааттанар. Ыаллар астарын саппааһа төһө элбэҕиттэн тутулуктанан дьоро киэһэ аҕыйахтык кэлэр эбит, бу бэлиэ киэһэҕэ аһылыктарыгар эти, балыгы тото сииллэр.

2. Ньыха киэһэ. Ханнык эрэ хааһыны, үөрэни, арыылаах килиэби сиир киэһэ, бу киэһэни алаадьыны сиэн тупсарыахха сөп. (1,27).

Аһылыгы бу курдук тус-туспа арааран наардаан аһааһын куртахха үчүгэйдик буһарын үөскэтэн туһатын улаатыннарарын туһана сылдьыахха сөп. Киһи санаата ас буһуутугар дьайыытын эбэбит Лөкүө билэн “Сирэ-сирэ аһаама” диэн үөрэтэрэ, сирдэххэ ас буһуута табыллыбатын ыйара. Аһыах иннинэ аһылыгы сөбүлүү көрүү, хайҕааһын туһалааҕын бары туһанан, астаах остуолу кыһанан тэрийэ сатыыллар, ону тэҥэ, аһыах иннинэ аһылыгы алгыахха сөп.

Иҥэмтэлээх аһылыгы аһара элбэҕи аһааһын киһи уойан хааларын үөскэтэринэн, куһаҕаҥҥа тиийэн хаалыы буолар. Үөрэ-көтө элбэҕи аһыы сылдьыы уойууну үөскэтэн, ыарыыга тириэрдэриттэн аһылык сиэрин киһи тутуһа сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар. 

Иҥсэлээхтик туттан-хаптан, оботтоохтук аһааһын киһи тулуура суоҕун биллэрэринэн сиэри таһынан барыы буолар. Киһи атын дьону кытта бииргэ сылдьара, аһыыра элбэҕиттэн аһылыкка сиэрдээхтик сыһыаннаһара эрэйиллэр. Арыгы диэн иҥэмтэлээх аһылыгы дьон тулуурдара, туттунар күүстэрэ улаатан, кэмнээн аһыырга үөрэннэх-тэринэ, туһалааҕын билиэ, таба сыаналыа этилэр. Киһи аһыйбыт үрүҥ аһы, доруоһалаах бурдук аһылыгы аһыы үөрэммититтэн, этигэр-сиинигэр кыра арыгы үөскүүрэ аһылыгы буһарарга туһалыыр. Арыгыны кэмнээн иһиэххэ сөп.

Арыгы диэн аһылык аһара барыыта киһи арыгыны элбэхтик иһэригэр тириэрдэрэ куһаҕаны, ыарыыга ылларыыны, арыгыһыт буолууну үөскэтэриттэн туттуна сылдьыы уонна сиэри тутуһуу ирдэнэр көрдөбүл буоларын киһилии быһыылаах дьон туһаналлар.

Киһи өйө-санаата сайдан, тулуура улаатан киһилии быһыыланан иһэрин бэлиэтинэн арыгыны кэмнээн иһэргэ үөрэниитэ, ону үгэс оҥостуута ааҕыллар. Тулуура, туттунар күүһэ улахан киһи арыгыны аһара испэт кыахтанар. Сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ үөскэппит өс хоһоонун оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ тутуһаннар тулуурдарын, туттунар күүстэрин улаатыннаран, арыгыны аһара испэт кыахтанан иһэллэр. (2,92).

Модель буола сатыыр дьахталлар ыйааһыннарын түһэрээри араас диеталары туһанан, уһуннук аһаабакка сылдьалларыттан быста ыран хаалаллара биллэр. Аһара баран аһаабакка сылдьыы эккэ-сииҥҥэ буортуну оҥороро эмиэ элбээн хааларыттан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһа сырыттахха табыллар.

Аһааһын эмиэ икки өрүттэнэн тахсарыттан киһи хайа да өттүгэр халыйан хаалбакка, аһара барбакка, бу өрүттэр икки ардыларынан түбэһэр сиэри тутуһа сылдьара ирдэнэр. (3,41).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.

2. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.

3. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.