Монгуол импиэрийэтэ

Монгуол импиэрийэтэ (; ; Yeke Mongɣol ulus — «Улуу Монгуол улууһа») — XIII-XIV үйэлэргэ Чингисхан уонна кини сыдьааннара сэриилээһиннэрин түмүгэр баар буола сылдьыбыт дойду, аан дойду устуоруйатыгар саамай киэҥ сирдэринэн тайаан сыппыта. Кирбиилэрэ  Илин Европаттан Дьоппуон байҕалыгар, уонна Новгородтан Соҕуруулуу-Илин Азияҕа диэри этэ (иэнин сабардама Turchin P., Hall T. D., Adams J. M. East-West Orientation of Historical Empires and Modern States // Journal of World-Systems Research. — 2006. — Vol. 12 (№ 2). — P. 222.Taagepera R. Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia // International Studies Quarterly. — 1997. — Vol. 41. — P. 499. эбэтэр Vandepeer M.  // Retrospect Empire. — P. 9.).

Муҥутаан сайдыбыт кэмигэр импиэрийэҕэ  Киин Азия, Соҕуруу Сибиир, Илин Европа, Ближнэй Восток, Кытай уонна Тибиэт киирэллэрэ. XIII үйэ иккис аҥаарыгар импиэрийэ ыһыллыыта саҕаламмыта, 1269 сыллаахха улуустар хааннара (бары Чингисхан сыдьааннара) тус туһунан дойдулар баһылыктарын быһыытынан бэйэ бэйэлэрин билиммиттэрэ, (Хубулайтан уратылар, кини импиэрийэ киинин салайара). Улуу Монголия ордук бөдөҥ үлтүркэйинэн Юань импиэрийэ, Джучи улууһа (Алтан Ордуу), Хулагуидтар судаарыстыбалара (Ильханат) уонна Чагатай улууһа буолбуттара. Улуу хаан Хубилай, Юань импиэрийэ ыраахтааҕытынан буолбута (1271), киин куоратын Хаанбалыкка (Аныгы Пекин) көһөрбүтэ, уонна улуустары барытын салайара. XIV үйэ саҕалыныытыгар тутулуга суох судаарыстыбалар конфедерацияларын быһыытынан импиэрийэ сөргүтүллүбүтэ.

1368 сыллаахха Юань импиэрийэ суох буолбута, онон Монгуол импиэрийэтэ эмиэ тохтообута.

 Быһаарыылар 

Категория:Баар буола сылдьыбыт дойдулар

Категория:Монгуол дойдулара
Категория:Киин Азия
Категория:Дойдулар Арассыыйа устуоруйатыгар
Категория:Азия урукку дойдулара
Категория:Европа урукку дойдулара
Категория:Азия импиэрийэлэрэ
Категория:Европа импиэрийэлэрэ