Уот барыыта

Саха сирэ өрт уота барыытыттан улаханнык эрэйдэнэр буолла. Сайын куйаас күннэр элбээтилэр даҕаны ханна эрэ уот барыыта бэлиэтэнэр. Уот барыыта диэн алдьатыыга тэҥнэнэр иэдээн буолар.

“Айыы үчүгэй” диэн этэн тыл үөрэхтээхтэрэ эдэрдэри үөрэтэллэрэ ол-бу араас саҥаны айыыны булан оҥоро сатыыларын элбэтэн, аһара тутуналларын үксэтэн уоту уматталлар эрэ өрт уотун ыыталларын элбэттэ. Оҥорор быһыылара аһара барыыта майгыларын куһаҕан өттүгэр уларытан иһэр. Кыра аайыттан кыыһыран, тымтан иһээччилэр, сыыһа-халты туттунааччылар өссө үксээтилэр.

Дьон уоту уматыыны табан туһанар буолбуттара ырааппыт. Улахан уот барыытын маннык биричиинэлэртэн буолар диэн этэллэр:

- Уот барыытын үгүс өттүн дьон бэйэлэрин дьалаҕайдарыттан, сэрэммэттэриттэн уонна сыыһа-халты туттуналларыттан ыыталлар.

-  Чаҕылҕан түһэриттэн эмиэ барар.

Айылҕаҕа кураан кэмҥэ мунньуллубут лаҥха кууран-хатан уоту даҕайары кытта умайан тахсар кыахтанар. Дьон оту ситэ оттообот буолуулара үксээн элбэх сирдэр, тыалар саҕалара оттоммокко хаалаллара элбээһинэ лаҥха эбиллэн, халыҥаан иһэригэр тириэрдэр.

Дьон сыыһа-халты туттуналлара хаһан баҕарар баар. Тыаҕа уоту сатаан туттууну үөрэппэтэх, баһылаабатах эдэрдэр ханна эрэ сыыһа туттунан уоту ыытан кэбиһэллэрэ тахса турар. 

Атаахтык, көҥүллэринэн барыыга иитиллибит эдэрдэр биирдэ эмэтэ тыаҕа таҕыстахтарына сыыһа-халты туттуналлара киирэн кэлэн уоту ыытан кэбиһиэхтэрин сөп. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сыыһа ыҥырыыны оҥорон туһанналлара, "айыы үчүгэй" диэн сымыйанан этэллэрэ уонна онно эдэрдэри үөрэтэллэрэ тыаҕа сылдьан ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын элбэтэн уоту ыыталларын үксэтэр. 

Саҥаны айыыны оҥорооччулар табаах тардаллар, арыгы иһэллэр уонна сэрэҕэ суохтарыттан уоту ыытан кэбиһэллэрэ элбиир.

“Айыы үөрэҕэ” диэн албын секта дьон буолар-буолбаты оҥоро сатыылларын элбэтэн сэрэхтээх буолууларын суох оҥорор, сэрэҕэ суох киһи уоту сатаан туттубакка ыытан кэбиһэр. Сахалары албынныыр “айыы үөрэҕин” тохтоттоххо эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара сэрэхтээх буолуу диэки салаллан уот барыыта аҕыйыыр кыахтанар.

Киһи өйө-санаата көрсүө-сэмэй буолууну аһара баран хаалыыта майгынын куһаҕан өттүгэр уларытара сыыһа-халты туттунарын элбэтэн кэбиһэрин дьон билэллэрэ эрэйиллэр. Майгы куһаҕан өттүгэр халыйыыта киһи оҥорор быһыытын куһаҕана улаатарыгар тириэрдэр.

Айылҕаҕа уоту ыытан кэбиһии икки өрүттээх тутулуктаах:

1. Дьон уоту сатаан, сэрэхтээхтик туһамматтара.

2. Түргэнник умайар эттиктэр мунньуллан хаалыылара.

Бу икки өрүттэри арыыйда дириҥник ырытыахпыт:

1. Уоту олус сэрэхтээхтик туһаныы ирдэнэр көрдөбүл буолар. Уоту сатаан тутта үөрэммит киһи сэрэхтээх буолуута улаатан сыыһа-халты туттунан кэбиспэти ситиһэр кыахтанар. Ханнык эттиктэр хаһан, хайдах умайалларын билэр буолуу кутталлаахтартан сэрэҕи улаатыннарар. Отуу уотун оттон ас буһарынарга аналлаах хаһыллан оҥоруллубут сири туһаныы табыллар.

2. Тыа сиригэр сайын аайы үүнэр оту сирийэн, кыһанан оттообот буолуу сыыһа тутуннахха өрт уота барарын уонна күүскэ умайан тарҕанарын үөскэтэр. Оттоммокко хаалбыт от лаҥхаҕа кубулуйан баран курааҥҥа куурбута, хаппыта улахан кутталы үөскэтэр. Кураан буоллаҕына, бу лаҥха кыра кыымтан да умайан тахсар кыахтанар.

Сэрэхтээх буолуу диэн киһи киһилии майгынын биир улахан уратыта буолар. Туохха барытыгар сэрэҕи тутуһа сылдьар көрсүө, сэмэй майгылаах киһи сыыһа-халты туттунара суох буолар кыахтанар.

Дьон сыыһа-халты туттунууттан, быстах быһыыга түбэһииттэн харыстана, көмүскэнэ сатыыллара улаатан араас харысхал бэлиэлэринэн үлүһүйэн туран дьарыктаналлара элбээһинэ сэрэхтээх буолууларын улаатыннарар. Араас талааннаахтар киһи көрө сылдьыан курдук үчүгэй харысхал бэлиэлэрин оҥорон атыылыыр буоллулар. 

Киһи харысхал бэлиэтин ыллаҕына оҥорор быһыытын тупсаран бэйэтин харыстанар санаата улаатарыттан сыыһа-халты туттунууга, быстах быһыыга киирэн биэрбэт кыаҕа улаатар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн үөрэтэрэ киһи өйүн-санаатын сайыннаран, тупсаран бэйэтин харыстанар санаатын улаатыннаран биэрэн улахан туһаны оҥорор.

Харысхал бэлиэтэ киһи сэрэхтээх буолар санаатын улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарыгар туһалыыр.

Арҕааҥҥы үөрэхтэр оҕо харыстанар санаатын улаатыннарар туһугар тугу да оҥорботтор, арай оонньото эрэ сылдьаллар. 

Эт-сиин кэбирэх, араас оһолго түбэһэн дэҥнэниэн сөп. Киһи өйүн-санаатын сайыннаран этин-сиинин харыстыыр аналлаах. Оҕо этин-сиинин харыстыыр санаата улааттаҕына бэйэтэ харыстана сылдьара кыаллар кэмэ кэлэр. (1,122).

Киһи майгына куһаҕан өттүгэр халыйыыта элбээтэҕинэ араас быстах быһыыларга түбэһэн хаалара үксүүрүн сэрэнэрин уонна харыстанар санаатын улаатыннаран тохтоторо эрэйиллэр.

 Туһаныллыбыт литература. 
1.Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС (Я) "Бизнес-инкубатор РС(Я)", 2015, - 125 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.