Тиэтэйии куһаҕана

Киһи санаата хаһан баҕарар аһара баран иһэр. Бу аһара баран иһэр санаалары тиэтэйии, ыксааһын букатын улаатыннаран, киһи быһыытын таһынан ыытан кэбиһиэхтэрин сөп. Киһи өйө-санаата киһилии санаалары аһара барбатаҕына эрэ киһи киһилии быһыылары оҥоро сылдьара уонна олоҕун киһи быһыылаахтык олороро кыалларын тутуһа сырыттахха эрэ табыллар.

Тиэтэйии, ыксааһын диэн киһиэхэ киирэн кэлэр майгы уратылара киһи санаатын аһара ыытаннар оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа ти-риэрдэллэрэ элбэхтик бэлиэтэнэр. Тиэтэйбит, ыксаабыт киһи сыыһа-халты туттунара элбиириттэн үчүгэй буолан хаалыан да сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутара үгүстүк бэлиэтэнэр.

Сахалар уһун үйэлэрин тухары үлэни хайдах үлэлиири дириҥник үөрэтэн баһылааннар киһи тиэтэйэр, ыксыыр майгына өйүн-санаатын аһара барыыга тириэрдэн кэбиһэринэн оҥорор быһыыларыгар улахан уонна куһаҕан сабыдыаллааҕын быһаарбыттар.

Киһи оҥорор быһыыта табыллан, сатанан туһаны оҥороро олус элбэх үлэттэн, эрэйтэн, билииттэн ситиһиллэрин тэҥэ, сыыһа-халты буолан хаалбатаҕына эрэ үчүгэйи уонна туһалааҕы элбэтэр.

Ситэ ырытыллыбакка, туох содул үөскүүрэ быһаарыллыбакка эрэ оҥоруллубут быһыы куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара элбиир. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тиэтэйимэ, ыксаама” диэн үөрэтэн киһи сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин аҕыйатарыгар туһалыыр. 

Тиэтэйии, ыксааһын киһи өйүн-санаатын аһара ыытарыттан оҥорор быһыытын ситэ сыаналаабакка, ырыппакка эрэ оҥорон кэбиһэрин үөскэтиэн сөбө куһаҕаҥҥа тириэрдэн кэбиһэрэ элбээн хаалар.

“Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ” диэн өс хоһооно уу түгэҕэр туох баара көстүбэтин эрэ биллэрэр буолбакка, оҥорор быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын билбэт буоллаххына, ону оҥорума диэн үөрэтэр. Туох содул үөскээн тахсара биллибэтиттэн быстах быһыыны оҥоруу үгүстүк куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллэр.

Куйааска тириппит киһи сөтүөлүү охсоору тиэтэйбит, ыксаабыт санаатыгар ууга тиийээт ыстана оҕустаҕына, уу түгэҕэр туох эмэ баарыгар түбэһэ түһэн дэҥнэннэҕинэ, эрэйдэннэҕинэ, бу өс хоһооно таба эбит диэн итэҕэйэрэ дьэ киириэн сөп. 

Суоппар суол быраабылаларын тутуһан айаннааһына сиэри, киһи быһыытын тутуһуу буолар. Бу быраабылалары тутуһан айаннаатахха сыыһа-халты туттунуу аҕыйыыр, суох буолуон сөп.

Аһара барар санаата элбэх киһи массыынанан айанныырыгар тиэ-тэйэрэ, ыксыыра киирэн иһэриттэн түргэнник бара сатаан сэрэҕэ суох айанныыра үксээн хаалыан сөп. Атын массыыналартан түргэнник айаннааһын элбэхтик обгоннууру, ситэн ааһары үөскэтэринэн суолга абаарыйа тахсан хаалыытыгар тириэрдиэн сөп.

Эдэр киһи тиэтэйбит, ыксаабыт санаатыгар кыахтаах массыынанан суол знактарын тутуспакка айанныыра саҥаны айыыны оҥоруу буолан тахсарынан улахан кутталы үөскэтэр. Утары кэлэн иһээччи массыына суоппара эмиэ итинник, аһара барар быһыыны оҥоро сатаатаҕына улахан содуллаах абаарыйа буолан хаалыан сөп.

Устан чугаһаан иһэр андылары тиэтэйбитин, ыксаабытын тулуй-бакка ыраахтан ытыалаан көтүтэн кэбиһэр киһи булда аҕыйах буолара биллэр. Тыаҕа сылдьан тиэтэйбэтэххэ, сэрэнэн тыаһа суох хаамтахха, булт табылларын уопуттаах булчуттар билэн туһаналлар.

Үлэни оҥорууга тиэтэйии, ыксааһын куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин үлэһит сахалар билэннэр “Ыт ыксаан-ыксаан хараҕа суох оҕону төрөтөр” диэн өс хоһооно оҥорон туһана сылдьаллар. Бу өс хоһооно тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллубут үлэ табыллыбата, сатаммата элбиирин биллэрэр. “Ачаа саһаана” диэн кэпсээҥҥэ тиэтэйэн, ыксаан саһаан-наммыт оттук мас сууллан хаалан эрэйдиирэ кэпсэнэр. 

Көлөнөн от оҕустарааччы охсор сирин бүтэрээри тиэтэйэн дулҕа-лар быыстарынан от охсор массыынатын түргэнник эргитэ охсоору көлүөһэтин төрдүн хайа тартаран кэбиһэн үлэни атахтаабыта биллэр. Киһи сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаны эмиэ оҥорор. Ыксаабыт киһи елка оонньуурдарын ыйыы сылдьан улахан шаригы хампы түһэ-рэн кэбистэҕинэ оҥоро сылдьар үлэтин куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп.

Үлэни хайдах үлэлиир туһалааҕын билэр сахалар “Тиэтэйимэ, ыксаама” диэн үөрэҕи ханнык баҕарар үлэни оҥороллоругар туһаналларын тэҥэ, “Нэми билэн туттунуу” диэн табатык оҥорорго туһалыыр этиини хаһан баҕарар тутуһа сылдьаллар. Тиэтэйбэккэ эрэ саҕаламмыт үлэ ситиһиилээхтик түмүктэниигэ тиийэрин үлэһиттэр билэллэр.

Оҕо өйө-санаата саҥаны айыыны, уратыны билиилэриттэн сонно үгэһи үөскэтэрэ ийэ кутугар ууруллан, мунньуллан иһэриттэн уонна олору бэйэтэ оҥороруттан сайдан эбиллэн иһэр. Хас биирдии саҥаны билбитэ барыта саҥаны айыы буолан ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥэн, үгэскэ кубулуйан иһэриттэн төрүт өйө-санаата үөскүүр.

Улаатан иһэр, өйө-санаата күүскэ сайдар оҕону тыл үөрэхтээхтэрэ айыы “үчүгэй”, саҥаны айыыны оҥорон ис диэн этэн тиэтэтэллэрэ, ыксаталлара уопута тиийбэтиттэн сыыһа-халты туттунарын үксэтэн, куһаҕаны оҥорорун элбэтэн кэбиһэр. Үлэ диэни билбэт, кумааҕыны эрэ бэрийэр тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар оҕону иитиигэ оҥоро сылдьар улахан куһаҕаннара итинэн быһаарыллар.

Өй-санаа аһара баран иһэрин киһи тулуура, туттунар күүһэ, өһөс санаата ыга тутан киһилии санааҕа киллэрэн биэрэн туһалааҕы оҥо-роругар тириэрдэр. Оҕо улаатан иһэн киһилии быһыылары оҥоро үөрэнэн киһи буолууну ситиһэрэ аан бастаан эрэйиллэр.

Киһи бэйэтэ оҥорор араас быһыылара сыыһа-халты буолан тахсалларыттан элбэхтик эрэйдэнэрин үлэни үлэлии үөрэммит сахалар билэллэр. Киһи өйө-санаата аһара барарыттан, куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдиэн сөбүттэн харысхаллаах, көмүскэллээх буолара ордук туһалааҕын билэн сахалыы таҥара үөрэҕин оҥорон туһаналлар. Бу таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэҕи тутуһа сылдьыыга ыҥырара киһини өйө-санаата аһара барарыттан уонна сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыр аналлаах.

Көрсүө диэн ааттанар киһи үөрэҕи-билиини көрөн-истэн ылынара элбэҕэ, түргэнэ быһаарылларынан, тулуура улаатарыттан сахалар оҕо-лорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр.

Сэмэй диэн сыыһа-халты туттубат киһи ааттанар. Оҥорор быһыы-ларыгар сэрэхтээх буолууну тутуһар киһи сэмэй буолар. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этии киһи оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаһар уонна оҥорор быһыыларга сэрэхтээх буолары ирдиир. 

Тиэтэйии, ыксааһын диэн майгы уратылара киһи өйө-санаата аһара барарын үөскэтэн кэбиһэн уонна улаатыннаран биэрэн киһи куһаҕан быһыылары оҥороругар тириэрдиэхтэрин сөп. (1,67).

 Туһаныллыбыт литература. 
Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.