Баҕа санаа туһата

Киһи ханнык эрэ баҕа санаалаах буоллаҕына, ол санаатын толоро сатаан тугу эмэ оҥорор кыахтанар. Баҕа санаа киһиэхэ олоҕор ситиһэ сатыыр сыалын үөскэтэр уонна өйүн-санаатын ол диэки салайар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ оҥорон үлэлииргэ үгэстэри ийэ кутугар иҥэрэн биэрдэххэ улаатан баран үлэни сөбүлүүр киһи буолара кыаллар. Үлэлииргэ баҕа санаалаах буолара ситиһиллэр. 

Санаа элбэхтик хос-хос хатыланнаҕына күүһүрэр, умнуллубат турукка тиийэр. Киһи туһалаах диэбит санаатын элбэхтэ хос-хос хатылаан толоро сатыыр сыалыгар кубулуттаҕына баҕа санааҕа уларыйар. Санаа элбэхтэ хатыланан киһи толоро, ситиһэ сатыыр сыалыгар кубулуйдаҕына баҕа санаа диэн буолар уонна үгэскэ уларыйан оҥорор быһыыга кубулуйар кыахтанар.

Баҕа санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсар:

1. Эт-сиин баҕа санаата.

2. Киһилии баҕа санаалар. (1,15).

Бу курдук киһи баҕа санаалара икки өрүттэргэ арахсалларын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:

1. Эт-сиин киһи тутаах чааһа буолар. Киһиэхэ этин-сиинин баҕа санаалара бастаан иһэллэр. Киһи аһаабатаҕына уонна утуйбатаҕына өр барбата кэмигэр аһыырга, утуйарга баҕа санаата киирэн иһэрин үөскэтэр. Кэмиттэн хойутаабакка эрэ аһаан уонна сынньанан, утуйан истэҕинэ этин-сиинин тутаах баҕа санаата туолан иһэрэ ситиһиллэн олоҕо табыллар. 

Дьон эр киһи уонна дьахтар диэн эттэрин-сииннэрин уратытынан икки аҥы арахсыылара баҕа санаалара тус-туспаларын үөскэтэр. Кэмигэр ыал буолуу киһи этин-сиинин баҕа санаатын үгүс өттүн толорорунан сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэринэн киһи буолууну ситиһиитинэн ааҕыллар бэлиэ кэмэ буолар.

Киһи үлэлээн, элбэхтик хамсанан этин-сиинин эрчийэ сылдьара уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарар. Араас хамсаныылары нэмин билэн сэрэхтээхтик оҥорууга, сыыһа-халты туттубат буолууга үлэ хамсаныылара ордук сөп түбэһэллэр.

2. Дьон үлэни үлэлиир кэмнэриттэн ыла киһилии баҕа санаалара сайдар кыахтаммыт. Киһи кыыллартан туспатык сананарын салгын кута сайдан үлэни үлэлиирэ үөскэппит. “Үлэ - киһини айбыта” диэн этии үлэни үлэлииргэ баҕа санаа үөскээһинэ киһи киһилии быһыыланарыгар тириэрдибитин быһаарар. Кыбыытын кыанар буолуута киһилии быһыыны үөскэтэн кыыллартан туспа арахсыы сүрүн уратытынан буолбут. Таҥаһы таҥнарга баҕа санаа үөскээһинэ киһи кыыллартан бэйэтин туспа араарынарын үөскэппит.

Баҕа санаа диэн киһи толоро сатыыр сыала ааттанар. Киһи бу баҕа санаатын толорор кыаҕа санаата күүһүрэриттэн улаатан иһэр. Ону-маны баҕара санааһын киһиэхэ элбэх. Үөрэх, билии тарҕаныыта киһи ситиһэ сатыыр баҕа санаалара аһара эбиллэн баралларын уонна солумсаҕырыы элбиирин үөскэтэн сылдьар.

Киһи тугу эмэ туһалааҕы оҥорон таһаарарыгар аан бастаан баҕа санаата уонна ол баҕа санаатын толорор кыаҕа баар буолара эрэйиллэр. Баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан, баайын туһанан оҥорон таһаарар буоллаҕына ааттанар. Баҕа санаа киһиттэн чугас сылдьара, кыаҕын иһинэн баар буолара табыллар. Киһи бу баҕа санаатын толордоҕуна үөрэр, дьоллонор кыахтанар.

Баҕа санаа киһини ыгарын, угуйарын, сирдиирин “Санаата батарбат” диэн этии биллэрэр. Баҕа санаа киһини сирдиир, олоххо сыалын булунарыгар көмөлөһөр. “Баҕалаах маска ыттар” диэн этии баара баҕа санаа киһи оҥорор быһыытын уларытарын биллэрэр уонна баҕа санаатын толоро сатыыр кыахтанара этиллэр. “Санааҕар тур” диэн этии өр кэмҥэ баҕара саныы сылдьыбыты толоруохха диэн ыҥырыы буолар. Тугу эрэ ситиһэ сатыырга баҕа санаата туолуута киһиэхэ үөрүүнү уонна дьоллонууну аҕалар. 

“Санаа тиийиитэ” диэн ханнык эрэ баҕа санаа үөскээһинэ уонна киһиэхэ баттааһыны оҥорон биллиитэ ааттанар. Тугу эмэ баҕара саныы сылдьары “Санаата хамныыр” диэн этэллэр. Санаа бэйэтэ ханнык да быһыыны кыайан оҥорботун сахалар быһааран хамныыр диэн тылы туһанан санаа үлэтин быһаараллар. Баҕа санаа оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына киһини хамсатара, тугу эмэ оҥоттороро быһаарыллан хамныыр уонна хамсыыр диэн тыллар үөскээбиттэр.

“Санааҕын уур” диэн тугу эмэ баҕара санааһыны, баҕа санааны күүһүрдүүнү этэллэр. Бу этии киһи күүһүрбүт баҕа санаатын толоро сатыыр кыаҕа улаатарын биллэрэр. Олорор олохторугар туох эмэ уларытыылары, тупсарыылары киллэрээри дьон арааһы барытын баҕара саныыллара элбээн иһэр. Дьон олохторун тупсарар, байыыны ситиһэ сатыыр санаалара улаатыыта ырыынак олоҕун үөскэппит уонна үлэни сайыннарыыга улахан туһаны оҥорор. 

Ырыынак кэмигэр үчүгэй үлэһиттэр сыаналара улаатар. Үчүгэй үлэһит дьон үлэлиир үлэлэригэр тупсарыылары киллэрэн үлэ оҥорон таһаарыытын улаатыннаран барыс киирэрин элбэтэллэр. Дьоҕурдаах уонна сатабыллаах буор куттаах үлэһиттэр бэйэлэрэ кыахтаахтык үлэлииллэрин таһынан, үлэҕэ тупсарыылары киллэрэн иһэллэриттэн сайдыыны, тупсууну аҕалар кыахтара улаатар. 

“Эппит тыл биир, санаабыт санаа төлөрүйбэт” диэн өс хоһооно санаа баҕа санааҕа, этэр тылга кубулуйдаҕына киһи толорор кыаҕа улаатарын биллэрэр. Туох эмэ куһаҕанын, туһата суоҕун арааран билэр буоллахха киһиэхэ “Санаата буолбата” үөскээн тахсар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан киһи аан маҥнай куһаҕаны арааран билэрин үөскэтэр. Киһи бэйэтэ билэр куһаҕанын оҥороруттан тардынар, тохтотунар кыахтанара үөскээн олору оҥорорун аҕыйатарын туһаналлар.

Баҕа санааны толорууга киһи санаата күүстээх, эрэллээх, сыалын ситиһиигэ дьаныардаах буоларын таһынан, өссө кыахтанара эрэйил-лэр. Киһи араас баҕа санаатын толорорун туһугар сөптөөх билиилээх, баайдаах буолара ирдэнэрин тэҥэ, дойду экономикатын сайдыыта сөп түбэстэҕинэ эрэ баҕа санааны толоруу кыаллар. 

Киһи бэйэтин кыаҕынан толоруон сөптөөх санаата баҕа санаа диэн ааттанар. Баҕа санаа диэн толоруллуон, олоххо киириэн сөптөөх санаа буолар. Киһи бэйэтин кыаҕыттан чугас баҕа санааланнаҕына онтун толорон дьолу, үөрүүнү билиэн сөп.

Киһи баҕа санаата олоххо ситиһэ сатыыр сыалыгар кубулуйдаҕына толорон кэбиһэрэ кыаллан туһаны, барыһы аҕаларын тэҥэ, киһи үөрүүнү, дьолу билэр кыахтанар. (2,15).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. –  80 с.

2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.