Былдьаһыыны үөскэтимиэххэ

Сахалар дьон өйүн-санаатын олус дириҥник үөрэппиттэрин уонна олохторугар туһана сылдьалларын “Былдьаһыктаах бырта сыата” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. Тугу эмэни былдьаһыы, бэйэ диэки тардына сатааһын, миэнэ эрэ буоллаҕына табыллар диэн этиини дойдуну салайааччы туһаныыта үөскээтэҕинэ өй-санаа утарыта өттү-гэр уларыйарыттан, икки өрүт бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрө улаатан иһиитигэр тириэрдиэн сөбүн быһааран итинник эппиттэр.

Оҕону кыра эрдэҕинэ ону-маны көөчүктээн былдьаһыннара үөрэ-тимэ диэн үөрэҕи куруук туһаналлар. Тугу эмэ уратыны көрдөрөн баран “Көөчүк, көөчүк” диэн ымсыыртахха оҕо ымсыырар санаата улаатан кэлэр. Ол кэнниттэн былдьаһыы, ытааһын саҕаланыан сөп. 

Туох барыта былдьаһыктаах бырта сыатыгар кубулуйар кыахтаах. Билигин Россия дьонугар баайы-малы үллэстии ордук ыараханнык, этиһиилээхтик, охсуһуулаахтык, оннооҕор өлөрсүүлээхтик барар. Би-һиги дьоммут уһун кэмҥэ ханнык да баайы-малы бас билбэт, салайбат, үллэстибэт, баай-мал аҕыйаҕар сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэнэн хааланнар, кыраны-эмэни даҕаны олус улаатыннаран, күүркэтэн, был-дьаһыктаах бырта сыатыгар кубулутан кэбиһэллэрэ элбээтэ уонна бэйэмсэх санаалара аһара улаханыттан кыраны да кыайан тэҥнээн, сөптөөхтүк үллэстибэккэ эрэйи көрсөллөр.

Бииргэ кыттыһан үлэлээбит дьон тугу эмэни булунан, сыаналаах малга, массыынаҕа, квартираҕа кубулутан бараннар кыайан тэҥник, сөптөөхтүк үллэстибэккэ арахсаллара, ыһыллан, тус-туспа бараллара, сорохтор онтон сылтаан өстөһөллөрө элбээтэ. 

Салайааччылар былаастарынан туһанан элбэҕи быһа тарыйан бэйэ-лэрин тустарыгар ылаары араас албастары туһаналлар, бииргэ үлэлиир дьоннорун албыннааһыҥҥа, баттааһыҥҥа кытта тиийэллэр. Үллэс-тиигэ тииһиниэхтээх дьону тус-туспа араартааһын, хойут үлэҕэ киир-битин эҥин диэн сирэйгэ-харахха анньыы, туоратыы аан маҥнай оҥоруллар. Тэрилтэни биир киһи бас билэриттэн баайы-малы үллэс-тиэххэ диэн эппит киһини үлэтиттэн үүрүүнү, уурайан барарыгар тириэрдиини олус киэҥник туһана сылдьаллар. 

Бииргэ үлэлиир дьоҥҥо уопсай бас билии баара үллэстэргэ эрэйи, кыһалҕаны үөскэтэр. Кыттыгас тэриллибит тэрилтэлэргэ баайы-малы үллэстиигэ улахан айдааннар тахсаллара элбээтэ.

Баар-суох баайдара олорор квартиралара эрэ буолбут дьон бииргэ олоруулара табыллыбат, кыаллыбат кэмигэр кэллэҕинэ үллэстии, тус-туспа барыы кэмэ тиийэн кэлэр. Маннык уустук кэм кэлиитигэр дьон өйө-санаата туруга, тулуурдара суоҕуттан куһаҕан санаалара, ол кэн-ниттэн куһаҕан быһыылара аһара барыыларыгар тириэрдэрэ охсуһуу, этиһии, өлөрсүү элбээһинин үөскэтэр буолла. 

Өй-санаа аһара барыыта куһаҕан быһыылар эмиэ аһара барыыла-рын үөскэтэрэ былдьаһыктаах бырта сыатыгар тугу барытын кубу-лутуон сөп. Дьадаҥы аймахтыыларга квартира үллэстиитэ кыайан эйэлээхтик быһаарыллыбакка өлөрсүүгэ тиийэн хаалара өй-санаа туруга, тулуура суоҕа аһара барыытын дакаастабыла буолар.

Дойдулар икки ардыларыгар үтүрүссүүлэр, хабырыйсыылар сири-дойдуну үллэстииттэн ордук сытыырхайаллар. Сири-дойдуну былдьа-һыы куруук сэриилэһиигэ тириэрдэрэ тохтотуллара өссө да ыраах. Бэйэлэригэр туспа бардыгыт диэн этэн, албыннаан Южнай Осетияны, Абхазияны Грузияттан арааран ылан Россия бэйэтигэр холбоммута.

1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитигэр Крым тумул арыыта Украинаҕа барсыбыта. Үтүөкэн айылҕалаах, сынньалаҥ сирдэ-ригэр кубулуйбут Крымы Россия төһө да харыһыйдар союзнай респу-бликалар бэйэлэрин урукку кыраныыссаларын тутуһан эйэлээхтик арахсыбыттара. Россия Чернай муоратааҕы байыаннай флотун сүрүн базата Севастопольга баара сири үллэстиигэ уустуктары оҥорбута эрээри, сайдыыны ситиһэн эрэр дойдулар эйэлээхтик быһаарсан биир тылы булунан, араас дуогабардары оҥостуулара син кыаллыбыта. 

Крым тумул арыытын, Донбасс таас чохтоох сирдэрин олохтоох-торо элбэх нууччалар буоланнар аймахтарын диэки тардыһаннар оло-рор сирдэрин былдьаһыктаах бырта сыатыгар кубулутаннар Россия бэйэтигэр холбонор санаатын күөртүүллэр. Армия күүһүрэн иһиитэ биир тыллаах аймахтарыгар көмөлөһөр, холбонор, ахсааннарын эби-нэр санааларын аһара күүһүрдэн бэйэлэрин диэки тардыыны оҥорор.

Арҕаа Украинаҕа туспа дойду буолуу өйө-санаата сайдан күүһү-рүүтэ, урукку кэмҥэ арахсыыны үөскэтэ сатаабыт салайааччылары билиннэрэ, үрдэтэ сатааһыннара хас да үйэлэргэ баһылыы сылдьыбыт “россилар” өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт. Ол курдук, 1653 сыллаахха былыргы “рустары” кыайбыттарын кэнниттэн куруук кыра, кыаммат курдук санааһыннара хаала охсон хаалбакка эрэйдиир.

Туох барыта “Былдьаһыктаах бырта сыатыгар” кубулуйдаҕына икки өттүттэн былдьаһыыны, бэйэ диэки тардыһыыны үөскэтэр, күүр-кэтэр. Көмүскэнэр кыаҕа аҕыйах Грузияны үрэйэн Абхазияны уонна Соҕуруу Осетияны бэйэтигэр холбообут Россия, аны Украинаны үрэ-йэн, онтон ас-таҥас таһаарынаары, 2014 сыллаахха Крымы бэйэтигэр холбоон баран, аны Донбаһы бэйэтигэр холбуур санаата улаатан иһэр. Бу санаа аһара барыыта иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн эйэлээх олох кэмигэр үөскээбит, олоххо киирбит дойдулар кыраныыссаларын, араас дуогабардары, меморандумнары сорох улахан дойдулар сала-йааччылара билиммэт буолуулара үөскээн, Аан дойдуга күүс дьа-йыытын улаатыннаран биэриилэрэ олоххо киирэн эрэрин биллэрэр.

Аан дойду эйэлээх олоҕун уларытыыны Россия Украинаҕа СВО-ну ыытан саҕалаабыта салҕанан иһэр суолга киирдэ. АХШ президиэнэ Д.Трамп Венесуэланы салайан олорбут Н.Мадуроны тутан хаайан баран аны, Гренландияны бэйэтигэр күүһүнэн холбуу сатыыра атыттар көмүскэнэр санааларын улаатыннарда.

Дьоҥҥо олус былыргы да кэмнэртэн тугу эмэ былдьаһыы, бэйэҕэ ыла сатааһын майгына баара букатын да уларыйбакка, тупсубакка билигин да тарҕанан сылдьарын бу “Былдьаһыктаах бырта сыата” диэн сахалар үөскэппит этиилэрэ туттуллара биллэрэр.

Онон былдьаһыктаах бырта сыатыгар туох барыта, кимнээх эрэ санааларын ууралларыттан, баһылаан, бэйэлэригэр ыла сатыылла-рыттан тутулуктанан кубулуйан хаалыан сөп. (1,82).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.