Өй буккуллуута

Өй буккуллуута диэн киһи өйө-санаата уһун кэмҥэ туругун сүтэриитэ, туһалаах хамнааһыннары оҥороро олус бытаарыыта эбэтэр аһара түргэтээһинэ ааттанар.

Саха тылыгар өй-санаа иҥэн сылдьарын быһааран саха тыла иччилээх диэн этиини бары билэбит. Сахаларга хамнаа уонна хамсаа диэн биирдии “н” уонна “с” дорҕооннорунан уратылаһар тыллар элбэхтик туттуллаллар. Хам диэн хам тутары оҥорууну биллэрэр тыл. Оҕо аан маҥнайгы өйдөөн-санаан оҥорор хамсаныыта хам тутуу, онтон тардыалааһын буолар. Бу тылга “наа” уонна “саа” диэн тыллар эбиллэн биэриилэрэ хамнаа уонна хамсаа диэн улаханнык ураты-лаһар тус-туспа өйдөбүллээх тыллары үөскэтэллэр.

Наа диэн тылга хамнааһыны үөскэтэр “й” дорҕоон эбиллэн наай диэни үөскэтэр. Наай диэн тыл ханнык эрэ өйө-санаата суох, таах хамнааһыны биллэрэр. Тиит төбөтө хамныыр, былыттар хамныыллар диэн этэбит. Бары өй-санаа иҥмэтэх хамнааһыннарын барыларын хамнаа диэн тылынан этэрбит суолтатыгар ордук сөп түбэһэр.

Саа диэн тыл сахаларга саамай туһалаах, туттуллар тыл. Бултуурга, сэриилэһэргэ аналлаах тыл буолар уонна өй-санаа баарын, туох эрэ үлэни оҥорорун биллэрэр. Бу тылга “й” дорҕоон эбиллиитэ саай диэн тылы үөскэтэр. Саай диэн тыл өй-санаа иҥмит тыла, киһи эрдэттэн өйдөөн-санаан туран туһалаах буолуо диэн оҥорбут хамсаныыта ааттанар. Киһи оҥорор быһыылара хамсаа диэн тылынан эрэ этилиннэхтэринэ табыллан, оҥоруллубут быһыыга өй-санаа баарын биллэрэллэр. Хамсаа диэн тыл киһи быһаччы, өйдөөн-санаан туран оҥорор быһыыларын чуолкайдаан этиигэ туттуллар.

Өй-санаа ханнык да быһыыны, үлэни бэйэтэ оҥорботуттан өй-санаа үлэтин арааран биллэриигэ хамныыр диэн тыл туттуллара эрэ табыллар. Өй-санаа үөрэҕин сахалар олус былыргы кэмнэртэн үөрэтэн, дорҕоонноро киһиэхэ туох өйү-санааны үөскэтэллэрин бы-һааран тылларыгар киллэрэн иҥэрбиттэр. Саха тыла хас биирдии дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыыларын долгуннарын, хамнааһыннарын таба туһанан үөскэтиллибитинэн билигин саха тыла иччилээх диэн өйдөбүлү бары билинэллэр.

Санаа уларыйара хамнаа диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Санаа ханнык да күүһэ суоҕа, туох да хамсааһыны бэйэтэ оҥорбото быһаарыллан, бу тылынан этиллэрэ табыллар.

Саха тыла барыта дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын таба туһанар. "Рр” дорҕоону элбэхтик саҥарар киһи кыыһырымтаҕайа элбиирин, онтон “ыы” дорҕоону үгүстүк тылыгар туттар киһи сотору ытыаҕа диэн дорҕоон киһиэхэ оҥорор дьайыылара биллэрэллэр. Кыра оҕо “ыы” диэн ытыыра киһи истэригэр саамай куһаҕанын, улаханнык долгутарын, киһи тэһииркиирин психология наукатыгар быһаарбыттара. Бу быһаарыы айыы диэн элбэх суол-талаах тыл “ыы” диэн дорҕооннооҕо биир эрэ үчүгэйдээҕин, онтон атын суолталара барылара куһаҕаннара элбэҕин, киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэн, сотору ытааһыҥҥа тиийэрин биллэрэ сылдьар. Айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тылга киирсэр, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолору үөрэтэргэ, куһаҕан тыллары саҥарбатыгар уонна куһаҕаны оҥорботугар анаан оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр туһана сылдьаллар.

Өй-санаа дорҕооннортон тутулуга олус улахан. Дорҕооннор киһи мэйиитигэр бэйэлэригэр сөптөөх хамнааһыннары, долгуннары, ол аата санаалары үөскэтэллэр.

“А” дорҕоон өй-санаа баарын, туругун быһаарар. Киһи тугу эмэ ыйыттаҕын аайы “аа” диэн хардары ыйытан иһэр киһи өйө-санаата бытааннык хамныырын, солуну уһуннук ырытарын биллэрэр.

“И” дорҕоон өй-санаа уларыйарын, мунньулларын биллэрэр. Ис, ии, ийэ, иир, итирик, итэҕэс диэн өй-санаа иҥмит тыллара “и” дорҕоонтон үөскүүллэр. (1,8).

“Ии” диэн хоһуласпыт дорҕоон өй-санаа буккулларын, уларыйарын, ии курдук эргийэ сылдьарын быһаарар. Иирбит диэн тыл өй-санаа буккуллуута аһара барбытын биллэрэр.

Өй-санаа убаҕас буолбатах, кыратык маарынныыр эрэ кэмнэрдээх. Өй-санаа уларыйыытын быһаарыыга аналлаах буккуллар диэн тыл туттуллар. Буккуллар диэн тыл өй-санаа уларыйыытын, үгэстэр бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара арахсыытын биллэрэр. Өй-санаа уу да, убаҕас да буолбатах, ол иһин булкуллар диэн буолбакка, буккуллар диэн туспа тылынан этиллэрэ табыллар.

Булкуллар диэн тыл өйгө-санааҕа ханнык да сыһыана суох, убаҕаһы, миини эҥин булкуйары, “булк” диэн тыаһатары биллэрэр. Булкуллар диэн тыл “булк” диэн убаҕас булкуйдахха тыаһыырын үтүктүүттэн үөскээбит. Өй-санаа буккуллуута ханнык да тыаһы үөс-кэппэт, ол иһин буккуллар диэн этиллэр.

Ытык диэн сахаларга саамай туттуллар ытык тэрил аата, дагданы, күөрчэҕи ытыйыллар, күүгэн оҥоруллар. Ытыллар хамнааһын өйү-санааны буккуйар кыаҕа аһара улаханыттан ытык улахан кистэлэҥнээх тэрилгэ кубулуйбут. Сүөгэйи ытыйан арыытын таһаарыы иирдии диэн өй-санаа улаханнык буккуллуутун курдук холбуу ааттаммыт.

Өй-санаа тутулуга босхотуттан аһара кэбирэх. Өй көтөн, суох буолан хааларын тэҥэ, куруук хамныы, уларыйа-тэлэрийэ, элбии, көҕүрүү сылдьарынан өй дьалкыйара, буккуллара элбээн хаалар. Өй буккуллуута, хамнааһына соһуччу буолан ылыан сөбүн тэҥэ, төрүөх-тэриттэн буккуллааччылар эмиэ бааллар.

Төрүөхтэриттэн өйдөрө-санаалара буккуллааччылары туспа араа-ран сахалар; тиийиммэт, акаары, аппаала, аҥала, ааргы, иирээки диэн төһө ыараан иһэллэринэн көрөн ааттыыллар. 

Киһи өйүгэр-санаатыгар кыранан тиийбэт өйдөөх-санаалаах, аһара өс киирбэх киһи тиийиммэтэ эбэтэр акаарыта быһаарыллан тахсар. Өй-санаа буккулларын быһаарыыга киһи өйүн-санаатын сайдан иһэр таһымыгар тэҥнээн мээрэйдэнэр. Киһи өйүн-санаатын сайдан иһэр таһыма киһи быһыыта диэн ааттанар уонна киһи буолуу үөрэҕин сайыннаран Киһи таҥараны үөскэппитин дьон туһана сылдьаллар. Бу ситиһиллибит таһымҥа тэҥнээн киһи өйүн-санаатын быһаараллар.

Киһи буолуу диэн оҕо улаатан, ситэн, киһи быһыытын тутуһарга, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга, үлэҕэ-хамнаска үөрэ-нэн ситиһэр өйүн-санаатын таһыма буолар. Сахалар өй-санаа бу таһымын, киһи буолууну ситиһэрин быһаарыыга туттар сүрүн өйдө-бүллэринэн; киһилии майгы, өй-санаа, киһилии быһыылары оҥоруу, үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһаныыта уонна эдэр киһи саҥа ыалы тэрийиитэ ааҕыллар.

Ыал буолуу диэн оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн кэлэр көлүөнэлэри бэйэтэ үөскэтэр кыахтаммытын биллэрэр таһыма буолар уонна киһи буолууну ситиспитин туоһулаан биэрэр.

Сааһыран истэххэ өй-санаа буккуллан ылыыта умнуган буолуу улаатан, эбиллэн иһэриттэн биллэн сыыйа кэлэн иһэр. Киһи күннээҕини, быстаҕы, субу оҥорбутун умнарыттан умнугана улаатан барара өй буккуллара кэлэн эрэрин биллэрэр. Билигин ачыкыларын ханна уурбуттарын умнааччылар уонна хам олорон кэбиһээччилэр бааллар. Өй-санаа, таҥара үөрэҕинэн утумнаахтык дьарыктана сыл-дьыы киһи умнубатын улаатыннаран, дьарыктаан өйө-санаата буккулларын суох оҥорор. Лаппа сааһырыахтарыгар диэри сытыы уонна умнугана суох өйдөрүн ыһыктыбат кырдьаҕастар элбэхтэр.

Утуйуу диэн эт-сиин сынньанарын тэҥэ, өй-санаа дьаарыстанан оннун булунар кэмэ ааттанар. Бу кэмҥэ киһи субу күннээҕи билбитин туһалааҕын туһата суоҕун арааран, дьаарыстаан уурунар, мунньунар. 

Үчүгэйдик утуйар киһи өйө-санаата бөҕө, кыраттан хамнаабатын, атын, быстах санаалар киирэн эрэйдээбэттэрин бэлиэтэ буолар. Утуйан сынньаммыт өй-санаа быстах киирэр дьайыылартан буккуллан ылара аҕыйыыр. Аанньа утуйбатах киһи сыыһа-халты көрөрө элбиирин тэҥэ, туох эмэ быһаарыыны ылынара бытааран быстах быһыыга түбэһэн хаалыан сөбө улаатар. 

Өй-санаа буккуллан ылар кэмигэр киһи куһаҕан, үөйбэтэх-ахты-батах быһыыларын оҥорон кэбиһэр кыаҕа аһара улаатан хаалар. Үчүгэйи оҥоробун диэн сыыһа санаа элбэхтик киириититтэн ханнык эрэ айыыны оҥоро охсон кэбиһиини эдэрдэр элбэхтик оҥороллор. Бу соһуччу оҥоруллар саҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка куһаҕан буолан хаалара элбэҕиттэн үгүстэр хаайыыга түбэһэн хаалаллар. Бэргэһэни былдьаан ылан баран куотуу куһаҕан саҥаны айыы буоларыттан эдэрдэр элбэхтик түбэһэ сылдьыбыттара.

Айыы диэн тыл киһи эрэ, салгын кута сайдарынан саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр. Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллибитэ айыы диэн тылы үөскэппит. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта буолан тахсарынан хаһан баҕарар икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэрэ тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан, була сатаан эттэхтэрин аайы  уларыйан хаалбат.

Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллубут айыы табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылар ордук элбииллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн аналлаах хааччахтары туһанан куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйатар. (2,24).

Куһаҕан быһыыны оҥоруу кэнниттэн айыы этиитэ диэн былыргы үгэс туттулуннаҕына эрэ киһи оҥорон кэбиспит куһаҕан быһыытын, сыыһатын тохтотон, бу куһаҕан быһыы эбит диэн билинэн “Айыытын этэн” көннөрөн, атыннык, тупсаран оҥорон үчүгэй үгэстэри саҥалыы үөскэтинэн иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгыланыан сөп. Бу оҥорбут быһыым куһаҕан диэн билинии, аны манныгы оҥорбоппун диэн тохтотуу, бу санааны хаалларыы, умнуу, эбэтэр атыҥҥа уларытыы, атын үчүгэй  санааны ылыныы куһаҕан быһыы көнөн, саҥа үчүгэй үгэс үөскүүрүгэр тириэрдэр.

Өй-санаа харыстааһына төбөнү харыстыыртан саҕаланар. Төрөппүттэр бары оҕолорун кыра эрдэҕиттэн харах харатын курдук харыс-таатахтарына эрэ табыллар. Кыра оҕону көтөҕөргө аҥар илиинэн төбөтүн тута сылдьыллыахтаах, ыксары суулаан илдьэ сылдьыы эмиэ көмөлөһөр. Маннык сэрэниини оҕо бэйэтэ төбөтүн лаппа кыанан туттунар буолуор диэри оҥоро сылдьыллар. Оҕо төбөтүн кыра эрдэҕиттэн харыстыыллара, доргуппаттара, онтон-мантан дөлбү түһэрбэттэрэ, улаатан истэҕинэ “Оҕону оройго охсума” диэн этиини кытаанахтык тутуһаллара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Мэник, аһара барар оҕону тохтоторго сахалар былыр-былыргыттан аналлаах кыра талаҕы, чыпчархайы туһаналлар. Эттээх сиргэ чыпчархай оҥорор кыра ыарыыта буруйу оҥорору сонно тохтоторун тэҥэ, оҕоҕо этэ-сиинэ баарын, ыалдьарын биллэрэн кыра эрдэҕиттэн харыстанар санаатын үөскэтэн улаатыннарар. Оҕо этин-сиинин харыстыыр санаата улааттаҕына киһи быһыытын таһынан барара, сыыһа-халты туттунара биллэрдик аҕыйаан, үчүгэйи оҥороро элбиир.

Өй буккуллан ылар кэмигэр киһи сыыһа-халты туттубатын ийэ кута көрөр-истэр, харыстыыр. Оҕо ийэ кутун кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥотторон ииттэххэ, үчүгэй, киһилии быһыылаах буола улаатара өй буккулларыттан харыстыырга аналланар. Улахан да киһи бары оҥорор быһыытын ийэ кута хонтуруоллаан, көннөрөн биэрэрэ хаһан баҕарар биллэр. Кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскээбит ийэ кута киһи оҥорор быһыыларын салайыыга хаһан баҕарар кыттыһа сылдьар. (3,70).

Өй буккуллуутун ыарахан көрүҥүнэн даун, кыайан саҥарбат, хамсаммат оҕолор төрөөһүннэрэ эбиллэн иһэрэ буолар. Буор кут диэн киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕын быһаарар өй-санаа буолар уонна үгүстүк эр киһиттэн оҕотугар утумнаан бэриллэн иһэр. Буор кут буккуллуута оҕо хамсаныылары кыайан оҥорботун үөскэтэн уһуннук эмтэнэригэр тириэрдиэн сөп.

Киһи өйүн-санаатын уратылара сирэйиттэн, хараҕыттан көстөн биллэллэрэ элбэх. Үөрбүт киһини хомойбут, санаата түспүт киһиттэн арааран худуоһунньуктар уруһуйдууллара олус табыллар. Киһи дьабалдьыта дьоодьойон, иҥнэйэн хаалбыта өйө-санаата хамсыы сылдьыбытын, туруга суоҕун биллэрэр ураты бэлиэ буолара үөрбүттүү тутуннахха биллэн кэлэрин быраастар туһаналлар.

Өй-санаа улахан харыстааһыны эрэйэрин оҕо кыра эрдэҕиттэн билэн, улаатан иһэн бэйэтэ харыстанарга үөрэниэ этэ. 

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.

2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с. 

3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. - 156 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа үөрэҕэ.