Саҥа Каледония

Саҥа Каледония (фр. Nouvelle-Calédonie) - Быраансыйа анал административнай-территориальнай субъега, Чуумпу далайга турар. Саҥа Каледония

арыыттан уонна атын кыра арыылартан, соҕуруу-илин Чуумпу далайыгар уонна Меланезияҕа турар. Олохтоохторо - 274590 (2022) киһи. Киин куората - Нумэа.

 Этимология 
Улуу Британияттан Джеймс Кук 1774 сылга Саҥа Каледония арыыны арыйбыта, уонна "Саҥа Каледония" диэн ааттаабыта. Каледония - Шотландия былыргы аата.

 География 
Саамай улахан арыыта: Саҥа Каледония үксүн хайалаах рельеф (Үрдүк туочката - Панье хайа, 1628 м.). Саҥа Каледония уһун барьернай рифынан төгүрүйбүт. Арыыҕа элбэх үрэхтэр уонна өрүстэр бааллар, үксүн Краснозем почвалаах. Тыалар 15% территорияны ылаллар.

 Устуоруйа 
3500 сыл анараа өттүгэр киһи Саҥа Каледонияҕа олорбута.https://web.archive.org/web/20160305083656/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Новая_Каледония

1774 сылга Джеймс Кук Саҥа Каледония арыыны арыйбыта. 1840-с сылларга активнай Эуропаттан көһөрүү саҥаламмыта, үксүн Быраансыйаттан атыыһыттар.

1853 сылга Быраансыйа Саҥа Каледонияны бэйэтин хаһаайынынан биллэрдэ. 1864-1896 сыллартан хаайыылаахтарын ыытар этилэрэ. Быраансыйа олохтоохторо кофе уонна кокуос үүннэрэр пиэрмэлэри туппуттара, 1890-с сыллартан ресурсалары хостоһуну саҥалаабыттара.

1946 сылга Быраансыйа анал административнай-территориальнай субъега диэн ааты сүгэр.

 Политика 
мини|Саҥа Каледония Парлаамена
Испольнительнай былаас бэрэстэбиитэлэ - Верховнай Комиссар, Быраансыйа Президенынан туруоруллар. Саҥа Каледония бырабыытылыстыбата 11 чилиэнинэн турар. 54 конгресс депутата, парлаамен 5 сылга биирдэ быыбарданар. Саҥа Каледония олохтоохторо 2 Быраансыйа депутаттарын талар уонна 2 Быраансыйа сенатордарын талаллар.

 Партиялар 
Быыбардар 2019 сылга, ыам ыйын 12 күнүгэр ааспыттара.https://la1ere.francetvinfo.fr/provinciales-nouvelle-caledonie-droite-non-independantiste-garde-majorite-au-congres-709669.html

 L'Avenir en confianc - республиканскай партиялар (18 миэстэ)
 Calédonie Ensemble - либеральнай партия (7 миэстэ)
 L'Éveil océanien - центристскай партия (3 миэстэ)
 Union nationale pour l’indépendanc - социалистичискай партия (9 миэстэ)
 UC/FLNKS - Меланезия социалистара (9 миэстэ)
 FLNKS - Меланезия социалистара (5 миэстэ)
 Parti travailliste - радикальнай-коммунистичискай партия (1 миэстэ)
 ibération Kanak Socialiste - Меланезия социалистара (1 миэстэ)

28 депутат независимость ураты, 26 депутат независимость туһугар.

 Независимость референдумнара 

 1987 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 59%. 1.1% да, 98.9% суох. Независимость туһугар олохтоохторо бу референдумы бойкоттаабыттара.https://www-sudd-ch.translate.goog/event.php?lang=de&id=nc011987&_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en
 2018 cыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 81%. 44% да, 56% суох.https://gordonua.com/news/worldnews/jiteli-novoy-kaledonii-progolosovalo-na-referendume-protiv-nezavisimosti-ot-francii-479060.html
 2020 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 85%. 47% да, 53% суох.https://ria.ru/20201004/nezavisimost-1578179488.html
 2021 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 44%. 5% да, 95% суох.https://ru.euronews.com/2021/12/12/new-caledonia-reax

 Административнай-территориальнай араары 
+№ПровинцияларКиин куоратаБолуоссат
км2Олохтоохторо
(2009)https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.isee.nc%2Frecenspop%2Fevolpop96-09.html&title=Évolution%20de%20la%20population%20entre%201996%20et%202009%2C%20Synthèse%20du%20recensement%20de%202009%2C%20ISEE#federation=archive.wikiwix.com&tab=url1СоҕурууНумэа7012,0183 0072ХотугуКонэ9582,645 1373ЛуайотеУвэа1980,917 436Барытын холбоон18 575,5245 580

 Экономика 

 Экспорт (2,2 млрд $. 2014-с сыл) - никель, балык.
 Импорт (4,4 млрд $. 2014-с сыл) - массыыналар, ас, тиэхникэ.

 Дойду бэлиэ күннэрэ 
 Балаҕан ыйын 24 — Саҥа Каледония күнэ

 Быһаарыылар