Биттэнии

Сахалар “Аан дойдуну санаа тутан тутар” диэн этэллэр. Бу этиини дириҥэтэн быһаардахха, кыра дии саныыр санаабыт суолтата өссө улаатан, Аан дойдуну тутан турара өйдөнөр. Дьон өйө-санаата хайа эрэ диэки; эйэ дуу, сэрии дуу диэки салаллан, халыйан барыыта оҥорор быһыылара оннук буолан тахсалларыгар тириэрдэр.

Санаа туохтан да иҥнибэтэ, ханна баҕарар саныыры кытта соҕотохто тиийэрэ уонна уларыйан, чиҥээн, күүһүрэн иһэрэ, үгэскэ кубулуйан хааларыгар тириэрдэрэ дьону былыргыттан умсугутар, үөрэтэргэ угуйар. Санаа уларыйыыта маннык салҕанан барар:

1. Араас хамсаныылары оҥорууттан эккэ-сииҥҥэ санаалар үөскээн тахсан иһэллэр. Бу санаа элбэхтэ хатыланан үөрүйэххэ кубулуйан, буор куту үөскэтэн эти-сиини уларытар, ол аата киһи бэйэтин санаатынан ол быччыҥы хамсатар кыахтанар. Буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ эти-сиини кытта бэриллэн иһэрэ утумнааһын диэн ааттанар. 

Оҕо 5 эбэтэр 10 ыйыттан сыыллан барар кыахтанар. Бу кэмҥэ буор кута күүскэ сайдар, бары хамсаныылары, илиитинэн таба туттары баһылыыр, онтон атаҕар туран хаама үөрэнэр. Оҕо аан маҥнай буор кута сайдарыттан араас хамсаныылары оҥорору баһылыырын тэҥэ, ис уорганнарын хамсата үөрэтэн кыбыытын кыанарын ситиһэр.

2. Оҕо кыра эрдэҕиттэн киһини таба көрөр кэмиттэн саҕалаан өйө-санаата үгэстэринэн иитиллэн ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Үгэстэртэн үөскүүр ийэ кут киһини салайыыга хаһан баҕарар кыттыһа сылдьар. Сахалар оҕо саҥа улаатан истэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн биэриигэ улахан суолтаны биэрэллэр.

3. Оҕо 5 эбэтэр 6 сааһыттан умнубат буолуута үөскээн үөрэҕи ылынан салгын кутун сайыннарар. Өйө-санаата сайдан күннээҕи дьыалатын умнубат буолара үөскээн үөрэҕи түргэнник ситиһэр.

Сайдыылаах буор кутун аҕа ууһун тэрийээччи кэлэр көлүөнэлэригэр утумнааһын нөҥүө биэрэн иһэр. Буор куттара хаан аймахтарга барыларыгар биир буолар. Ханнык эрэ аймах туга эрэ табыллыбатыттан санаарҕыыра атыттарга барыларыгар тиийэн дьайыыны оҥороро араас биттэниилэр баалларыттан биллэр. 

Буор кут диэн өй-санаа хас да көлүөнэ устата сайдан киһи этигэр-сиинигэр, бары быччыҥнарыгар олохсуйар уонна хамсаныылары оҥорууну тэҥэ, ис уорганнар үлэлэрин салайар. Сыыдам, күүстээх хамсаныылары сайдыылаах буор кут оҥорор кыахтааҕа үлэни сайыннарыыга улаханнык туһалыыр. Сайдыылаах буор куттаах аймахтар бу улахан туһалаах куттарын харыстыахтара этэ. Буор кут хас да киһи үйэтигэр биирдэ сайдарын билэн сахалар сааһырбыт эр дьон өссө оҕолоноллорун ситиһэн салгыы тарҕанан иһэрин үөскэтэллэр.

Санаалар сири-дойдуну саба бүрүйэн сылдьаллар. Санаа үгэскэ кубулуйдаҕына өр кэмҥэ сүппэт, атыттарга холбоһон симэлийэн хаал-бат. Үгэскэ кубулуйбут санаалар улаатаннар таҥаралары үөскэтэннэр уһун үйэлэргэ элбэх дьон санааларын салайаллар. 

Атын санаа киһиэхэ киирэн дьайыыны, ханнык эрэ хамсаныыны оҥоруута биттэниини үөскэтэр. Киһи этин ханнык эрэ чааһа бэйэтиттэн тутулуга суох хамсааһына биттэнии диэн буолар. Үөрэр хаас тардыалааһына диэн эр дьон уҥа хаастара дьигиҥнээтэҕинэ этэллэр.

Биттэнии үөскээһинэ буор кут өйүттэн-санаатыттан тутулуктаах. Биир хаан аймахтарга буор куттара барыларыгар биир буоларыттан биттэнии тарҕанара ордук табыллар. Буор кут дьайыыта атын киһиэхэ тиийэн сөптөөх быччыҥнарын хамсатан биттэниини үөскэтэр. 

Саҥа үөскүүр омук буор кута буккуллан үөскүүрүттэн өйө-санаата туруга суох буола улаатара элбэҕиттэн биттэниини сааһыран, үөрү-йэхтэрэ үөскээбиттэрин кэнниттэн билиэхтэрин сөп.

Буор кут буккуллуута диэн оҕо төрөппүттэриттэн үөрүйэхтэри ылыммакка эбэтэр, буор кута ситэ сайдыбатах эдэр киһиттэн эбэтэр дьадаҥыттан үөскээн төрөөн хаалара этиллэр. Буккуллубут буор кут-таах оҕо сыыһа-халты туттунара, араас хамсааһыннарга, өрө турууларга кыттыһар кыаҕа улаатан хаалара элбиир. Бу хамсааһыннар билигин Россияҕа оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыы, хайҕааһын, киһиргэтии өттүгэр халыйбытыттан эбиллэн иһэр чинчилээхтэр.

Итини тэҥэ, оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ-хамнаска ииппэттэн, үөрэппэттэн буор куттара сайдыыта суох буола улааталлар. Үлэҕэ-хамнаска үөрүйэхтэрэ суоҕуттан саҥалыы үөрэнэ сатыыллара олус уһаан-тэнийэн хаалыан, үлэни сөбүлээбэттэрэ улаатыан сөп. 

Үгэстэр биирдэ көрөн соһуйары, улаханнык долгуйары кытта үөскээн хаалыахтарын сөп, онтон үөрүйэх буолуу түргэнник кыаллыбат. Уус буолууга олус уһуннук үөрэнии, дьарыктаныы ирдэнэр. Үгэстэр эти-сиини элбэхтэ хос-хос хатылаан хамсаттахтарына, эт-сиин хам-саныылары үчүгэйдик оҥорорго үөрэннэҕинэ, сөп түбэһэр буола уларыйдаҕына биирдэ үөрүйэх буолуу үөскээн, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанар. Үөрүйэх үөскээбитин бэлиэтинэн киһи бэйэтин санаатынан ол быччыҥын баҕатын хоту хамсатара буолар.

Биттэн диэн туох эмэ буолуоҕун эрдэттэн таайан хайдах эмэ буол, бэлиэтик быһыылан (үксүн айыыны-абааһыны итэҕэйэр дьоҥҥо сы-һыаннаах). Сүрэҕим куһаҕан бити биттэнэ илик. (1,76).

Биттэнии элбэх араас көрүҥнэрдээх. (2,26). Быччыҥнар хайдах тардыалаан хамсыылларыттан бит арааһа тутулуктанар. Уһун үйэлээх сахалар биттэниини үөрэтэн билэн туһана сылдьаллар.

Санаа киһиэхэ дьайыытын ойууннар баһылаан салайаллар. Санааны көннөрүүнү, куттары эмтээһини кыахтаах ойуун оҥоруон сөп.  Былыргы кэмнэргэ күүстээх ойууннар ыалдьыбыт буор куту солбуйан биэрэн үтүөрдэллэрэ кэпсээннэртэн биллэллэр.

Биттэнии диэн тастан киирбит санаа дьайыыта киһиэхэ тиийэн туох эрэ хамсаныыны үөскэтэн биллиитэ ааттанар. (3,24).

 Туһаныллыбыт литература. 
1.   П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.

2. Бравина Р.И. Түүл-бит. – Дьокуускай: Бичик, 2013. – 192 с. 

3. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.