Санаа уонна илэ оҥоруу

Сахалар таҥарабыт сайдыан, итэҕэлбит оннун булуон, түмсүүбүт улаатыан бары баҕарабыт. Билигин былыргы, сэбиэскэй кэм иннинээҕи үөрэхпитин сөргүтэр, оннугар түһэрэр санаабыт күүһүрэн сылдьар. Бу үөрэхпитин таба өйдөөн олохпутугар туһанарбытыгар өбүгэлэрбит билиилэрин токуруппакка, уларыппакка эрэ туһанарбыт, дириҥник өйдүүрбүт туһатын улаатыннарыа этэ.

20-с үйэ саҕаланыытыгар олорбут биһиги эбэлэрбит, бу үөрэх сүрүн төрүттэрин билэллэрин биһиэхэ тириэрдибиттэрэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэригэр иҥэн сылдьарын таба өйдүөхпүтүн уонна туһаныахпытын сөп буолла. Сэбиэскэй былаас албыннаан “айыы үчүгэй” диэн үөрэппитин хаалларыы ирдэнэр. 

Эбэбит Лөкүө эмээхсин “Бу уол эмиэ киһи оҥорбот быһыытын, айыыны, куһаҕаны оҥорбут”,- диэн мөҥөрүн элбэхтик ону-маны, уратыны оҥорон, кэһэйэрим бэрдиттэн олус чуолкайдык өйдүүбүн. Кыра сылдьан испиискэ сиэрэтин мутук дьөлөҕөһүгэр кутан баран тоһоҕонон охсон эһээри, аһара элбэҕи кутан кэбиһэн уонна халты охсон, эстиитигэр тоһоҕонон хааспын быһа тэптэрэн хаан-сиин буолбуппар эбэм: “Киһи оҥорбот быһыытын айыыны оҥорбуккун, ол иэстэбилэ хайаан да кэлэр”, - диэбитин өйдөөн хаалбыппын. Ол кэмҥэ киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу куһаҕан уонна айыы буолар диэн бары кырдьаҕастар өйдүүллэрэ. (1,27).

Кэлин кэмҥэ тылбыт үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна нуучча тылын учууталлара “айыы” диэн тылбытыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларын билбэттэриттэн, аҥардастыы үчүгэй эрэ оҥорор санааларыттан куһаҕаны атын, “аньыы” диэн сахаларга букатын суох тылы булан уларыта сатыыллара олус улахан сыыһаны үөскэтэр.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ сурукка киирбит дакаастабылынан урукку, ыраахтааҕы саҕанааҕы кэмҥэ суруллубут Э.К.Пекарскай тылдьыта буолар. Бу кинигэҕэ айыы диэн тыл икки аҥы өйдөбүллээҕэ уонна үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан быһаарара чуолкайдык бииргэ суруллубут. Айыы диэн тыл элбэх өйдөбүлэ нууччалыы “грех” диэн тылга сөп түбэһэрэ бэлиэтэммит. Биир киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын итирэн хаалбыт киһи оҥорор куһаҕан быһыылара уонна аһара кыыһырбыт киһи сыыһа-халты туттунара биллэрэрин билиэхпит этэ. Биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин соҕотох айыы диэн тылбыт өйдөтөрүн харыстаатахпытына табыллар.

Урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ Саха сиригэр холуобунай буруйу оҥорооччулар отой аҕыйах, биир эмэ эбиттэр. Онтон киһини өлөрүү курдук ыар буруйдары оҥоруу диэн суоҕун кэриэтэ эбит. Бу кэмҥэ дьон олоҕун таһыма төһө да намыһаҕын иһин, киһи киһиэхэ сыһыана быдан сымнаҕас, сиэри тутуһууга сөп түбэһэн, киһилии быһыылары оҥорооччулар элбэхтэр эбит.

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин туһата суохтарынан ааттаан суох оҥорон атеистары өрө туппута. Өй-санаа үөрэҕэ уһун кэмҥэ, хас да көлүөнэ дьон олоҕун устата салҕанан, сыыйа-баайа дьайарын билбэккэ, хаалларан кэбиспиттэрэ эдэрдэр араас буруйдары, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээһинигэр бу кэмҥэ тириэртэ.

“Киһини санаата салайар”, диэн сахалар үөрэтэр этиилэрин саҥа ылынан туһанан эрэбит. “Куһаҕаны санаама, бэйэҕэр тиийэн кэлиэ” диэн кырдьаҕастар үөрэтэр, такайар этиилэрин сэбиэскэй кэм сабыдыалыттан умнан  туһаммакка сылдьыы халыйыыга тириэртэ. 

Бэйэбитин үчүгэй санаалардаах, үчүгэйи эрэ оҥоруохпутун сөп курдук санаабыт баһыйарыттан, бу этиини таба сыаналаабаппыт. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалыы итэҕэл айыы диэн төрүт тылын буккуйаннар, аҥардастыы үчүгэй эрэ оҥоро, онтон куһаҕан быһыыны оҥорууну “аньыы” диэн саҥа тылы булан ааттыы сатыылларыттан саҕаланар. Куһаҕан быһыылар хантан эрэ атын сиртэн кэлиэхтэрин сөп диэн сыыһа санааҕа ылларыы “Куһаҕаны санаама, бэйэҕэр тиийэн кэлиэ” диэн  этииттэн сэрэнэри суох оҥорон кэбиһэр.  

Киһи өйүн-санаатын, олохсуйбут үгэстэрин үөрэтии, бу этии олус көнө, быһаччы өйдөбүллээҕин дакаастыыр. Киһиэхэ куһаҕан санаалара мунньуллан үгэскэ кубулуйдахтарына, ол аата элбэхтик куһаҕан санаалары саныы сылдьар киһи, куһаҕан майгылаах киһиэхэ кубулуйан, куһаҕан быһыылары оҥоруон сөбө улаатан хаалар. Санаата уларыйар кэмигэр сыыһа-халты туттунан куһаҕан санааларын бэйэтэ толорон кэбиһиэн сөптөөх киһиэхэ кубулуйар.

“Кэһэтиэм”, “Иэстэһиэм”, “Өлөрүөм” диэн санаалар элбэхтик хос-хос хатыланнахтарына уонна кэлин итинник этиилэргэ кубулуйдахтарына киһиэхэ соннук үгэһи үөскэтэннэр, киһи бэйэтэ ити быһыылары оҥорон кэбиһэригэр тириэрдиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн сэрэтээри Христос таҥара үөрэҕэ диэн үөрэх дьоҥҥо туттуллубута икки тыһыынча сыллартан ордон эрэр. Бу икки тыһыынча сылларга киһи киһилии быһыылары оҥорор буолууга үөрэнэ сатыыр эрээри, өссө да ситиһэрэ ырааҕа быһаарыллан иһэр. Оҕо өйө-санаата, ийэ уонна салгын куттара бэйэтин кытта тэҥҥэ сайдан иһэллэриттэн, бу куттара хайдах иитиллэллэриттэн киһи буолууну ситистэҕинэ эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун олороро кыаллара биллэр буолла. 

Өй-санаа сайдыытын уратытын, оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ иитиллэрин хас биирдии киһи билэн олоҕор туһаныа этэ. Улахан киһи куһаҕан үгэстэнэн хаалбатын туһугар куһаҕан санааларын мунньуна сылдьыбакка ыраастанара, олору умнара, хаалларара өйө-санаата тупсарыгар, үчүгэй санаалара элбииригэр тириэрдэр.

Куһаҕан санаалардаах киһи куһаҕан быһыылары оҥорор кыахтаах диир сахалар өй-санаа туһунан үөрэхтэрэ. Саха тылыгар санаа уонна киһи оҥорор быһыыта биир төрүттээх тылынан бэриллэн этиллэллэр. Бу тылбыт ай диэн. Баспыт иһигэр санаабытыгар тугу саҥаны; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айарбыт барыта, бу тылынан толору бэриллэр, араас элбэх үчүгэй да, куһаҕан да санааларбыт кимиэхэ да биллэр куһаҕаны оҥорботторуттан, кыахтара кыратыттан ай, айар, арыйар диэн тылларынан этиллэллэр. Бу тылларбыт санааны эрэ быһааралларыттан куһаҕан өйдөбүллэрэ отой кыра, суох да курдук.

Онтон салгыы, бу санаабытыгар оҥорон көрбүт, саҥаны айа сатыырбытын, аны илэтигэр оҥорон таһаардахпытына дьэ биирдэ айыы диэн, саҥаны, дьон урут билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолан тахсар. Тугу оҥорбуппутун дьон билэр кыахтаналлар, сыаналыыллар. Сахабыт тыла олус былыргы төрүттээҕин бу ай диэн тылбыт айыы диэн тылга, киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйуута быһаарар. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооно ай диэн тылга эбиллиитэ, бу тылбыт, киһи саҥаны оҥорор быһыыта кутталлааҕын, куһаҕан өйдөбүллээҕин, бу айыы диэн тылга иҥэрэн көрдөрөн биэрбиттэр.

Дорҕооннор дьайыыларын билэр ханнык баҕарар саха киһитэ бу тылы истээт даҕаны куһаҕанын, уратылааҕын арааран билиэн сөп этэ. Сэбиэскэй былаас, коммунистар өй-санаа үөрэҕин уһун кэмҥэ суох оҥорбуттарыттан, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоруу үчүгэй, биһиги оннооҕор өрө турууну оҥорон былааһы ылбыппыт, саҥаны айыыны оҥорбуппут “үчүгэй” диэн сыыһа быһаарыыларыттан, билигин кинилэр тобохторо ордон сылдьаллара биһиги сахалар итэҕэлбит төрүт тылын буккуйа сатыылларын тохтото иликтэр.

Былаастан туоратыллыбыт коммунистар тобохторо, кинилэр саҥаны оҥоруу, уруккуну тэпсии “үчүгэй” диэн этиилэрин салҕаан иһээччилэр, оччотооҕу кэмтэн ыла мааныламмыт, өрө тутуллубут суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар ити сыыһа “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын билигин даҕаны туһана, сайыннара сатыыллар, сахабыт тылын, итэҕэлбитин ону-маны саҥаны булан буккуйа сылдьаллар. 

Бу хаалыылаах өйдөөх-санаалаах дьонтон сэрэнэн оҕолор, эдэрдэр өйдөрүн-санааларын харыстыыр кэм кэлбитин төрөппүттэр билиэ этилэр. Оҕо төрөппүттэрин баар-суох олохторун салгыыр киһилэрэ “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн сыыһа үөрэххэ кыра эрдэҕиттэн ыллардаҕына ону-маны, атыттар биллибэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунара элбиириттэн быстах быһыыга киирэн биэриэн сөбө улаатан хаалар.

Киһи баһын иһэ араас санааларынан толору. Олус элбэх олоххо хаһан да туолбат санаалардаах киһини, ыра санааларга ылларбыт киһи диэххэ сөп. Кини ити ыра санааларын ханнык да кыаҕынан оҥорор кыаҕа суоҕуттан манньыйарга, санаатын аралдьытарга эрэ туһаныан сөп. Холобурга, ыйга хаама сылдьар кыыс, бэйэтэ көтөр көбүөр самолет, толору астанан иһэр ыскаачар хаһан да ситиһиллэллэрэ, туһаҕа тахсаллара биллибэт ыраахтар.

Киһи оҥорор бары быһыылара барылара бэйэ-бэйэлэриттэн салҕанан тахсар иккилии сүһүөхтээхтэр. Киһи маҥнай саныыр, онтон ол санаабытын илэ оҥорор. Дьон бары араас быстах киирэн ааһар санааларын атыттартан кистээн сылдьалларыттан таһыттан көрдөххө син-биир үчүгэй киһи курдук көстөллөр. Киһи ханнык баҕарар санаатын көннөрөр, үчүгэй диир санааларын хаһан баҕарар саныан сөбүн ким да уларытар кыаҕа билигин суох.

“Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн киһи санаатын олус дириҥник үөрэппит сахалар этэллэр. Киһи тугу саныы сылдьарын атыттар кыайан билбэттэрин чахчы билинии буолар. Билигин наука сайдыыта киһи саҥатынан салайар тиэхиникэлэрин айан, туһаҕа таһааран эрэринэн, санааны билии уонна туһаныы сотору кэминэн эмиэ кыаллыан сөп.

Саныыр санааларбыт уларыйан биэрэн араас, үчүгэй эбэтэр куһаҕан саҥаны айыылары айа сатыыллара сахалыы ай диэн тылынан толору бэриллэллэр, өйдөнөллөр. Киһи ханнык баҕарар санаалары; үчүгэйи, куһаҕаны, саҥаны арыйыылары санаатыгар оҥорор кыаҕа ай диэн тылынан этиллэр. Санаабытыгар бары даҕаны саҥаны айа, онтубутун туһаҕа таһаара сатыыбыт даҕаны, дьоҥҥо туһалааҕа бэрт аҕыйах, биир эмэ табыллан тахсар.

Бэйэбит өйбүтүгэр-санаабытыгар субу саныыр санаабыт куһаҕан диэн биллэхпитинэ, санаабытын онно уурбакка, аралдьытан, атыны санаан, үчүгэйгэ көһөн биэриэхпитин сөп. Өйдөөх-санаалаах киһи дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын арааран билэрэ куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар тириэрдэр тутаах көрдөбүл буолар.

Онтон салгыы бу саныыр санааларбытын илэтигэр, дьиҥнээхтик оҥорон, тутан-хабан таһаардахпытына ханнык эрэ быһыыга кубулуйан айыы буолар, икки өрүттээҕэ дьэ арыллан, биллэн тахсар уонна үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн ааттанан быһаарыллан икки аҥы арахсаллар. 

Манна ордук уустугу саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана хойутаан биллэрэ оҥорорун таба өйдүө этибит. Маҥнай оҥорорго үчүгэй курдук буолан баран хойут куһаҕана биллэн тахсара элбэҕиттэн сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ харыстаан туһалыырын оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахпыт этэ.

Киһи иһигэр саныыр санааларын тугу оҥороруттан, хайдах быһыылааҕыттан эрэ арааран билиллэрэ оҕону кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтии, ийэ кутун иитии олус улахан суолталааҕын арыйар. Аан маҥнай төрөппүт бэйэтэ куһаҕан быһыылары арааран билэн оҕото олору оҥорботугар үөрэттэҕинэ, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорор буола улаатара олоххо туһаны аҕалара биллэр. Бу ийэ кутугар иҥэн олохсуйбут үгэстэр киһини бэйэтин салайаллар. Элбэхтик биир санааны санааһын, бу санаа өйгө-санааҕа үгэс буолан уурулларын уонна соннук толоруллар кыахтанарын үөскэтэрэ киһи саныыр санааларын эмиэ киһилии санааларга киллэрэн биэрэрин ирдииллэр. Үгүс үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥороро быһаарыллар.

Саныыр санаалара куһаҕан үгэскэ кубулуйан хаалбытын кэнниттэн, бу оҥоруллубут куһаҕан быһыыны көннөрө сатааһын ордук уустугурар. Олохсуйбут үгэһи суох оҥордоххо, атынынан, үчүгэйинэн солбуйдахха эрэ куһаҕан быһыылары оҥоруу тохтотуллар уонна үчүгэйи оҥоруу кыаллар кыахтанар. Киһи оҥорбут быһыытыттан көрөн ханнык өйдөөҕүн-санаалааҕын арааран билии, ол кэнниттэн көннөрөн үөрэтии хойутаан кэлэрин быһаарар.

Тиэтэйэн, ыксаан ситэ толкуйдаммакка, ырытыллыбакка туох содул үөскээн тахсара быһаарыллыбакка эрэ оҥоруллубут быһыылар табыллыбакка, сыыһа-халты буолан куһаҕан быһыыга кубулуйан хаалан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Киһи субу оҥоруохтаах быһыытын өйүгэр-санаатыгар өссө төгүл хос-хос хатылаан хайаан да ырытара, туох да содул үөскээбэтин быһаарара туһалааҕын биллэрэр.

Бары саҥаны айыыны оҥоруохпутун баҕарабыт. Киһи өйө-санаата саҥаны айарга, айыыны оҥорорго хайдах үлэлиирэ туһалааҕын саҥа тутуу проегын оҥоруу уустук, уһун уонна элбэхтик көннөрүллэр, өссө улаханнык уларыйан саҥалыы, хаттаан оҥорууга кытта тиийиллэр үлэтэ киһиэхэ үчүгэйдик, тиийимтиэ гына өйдөтөр.

Саҥа тутуу проега дьиҥнээх саҥаны айа сатааһын буолар. Проект оҥоруллар, кумааҕыга уруһуйданар кэмигэр бары куһаҕаннара ылан быраҕылланнар, сыыһата-халтыта барыта көнөн үчүгэйэ, туһалааҕа эрэ ордон хаалар. Бу саҥаны айарбыт кумааҕыга эрэ уруһуйданан, дьиҥнээх саҥаны айыы буола илик, саҥаны айыыга тириэрдэр суол буолар уонна айар диэн тылынан этиллэн бэриллэрэ табыллар. Бу тутуу проегынан тутулуннаҕына эрэ биирдэ саҥаны айыы буолан олоххо киирэрин таба өйдүө этибит. Бу проекпытынан тутуу тутуллубакка хааллаҕына, бу саҥаны айбыппыт кыайан олоххо киирбэккэ хаалан хааларыгар тиийэр. Үгүс араас проектар тутуллубакка эрэ хаалаллара элбэх.

Киһи мэйиитин саҥаны айарга үлэтэ эмиэ проект оҥоруутугар маарынныыр. Элбэх саҥаны, ону-маны баспыт иһигэр, санаабытыгар санаатахпытына, олорбутун барытын илэтигэр оҥорон таһаарар кыахпыт суох. Сорохторун оҥорорбутугар кыахпыт-күүспүт тиийбэккэ хааллаҕына, атыттара аны куһаҕаннарын, туһата суохтарын билэрбититтэн оҥорбоппут. Бары кумааҕыга суруллар саҥаны айа сатааһыннар, суруйааччылар ону-маны суруйуулара айыы диэн буолбат, өй-санаа курдук айар диэн тылынан бэриллэн этиллэллэрэ таба буоларын арааран өйдөөһүн эрэйиллэр.

Өй-санаа үөрэҕэ хас биирдии киһиэхэ улаханнык туһалыыр уонна кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктанан, киһи быһыытын тутуһан улааталларын төрөппүт бэйэтэ элбэхтик билэн-көрөн, олоххо уопуту иҥэриннэҕинэ эрэ ситиһэр кыахтааҕын быһаарар. (2,45).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Сомоҕотто. Саха итэҕэлэ. – Дьокуускай: Якутский край, 2007. – 88 с.

2. Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.