Омуктардааҕы биирдик тутумтата

Омуктардааҕы биирдик тутумтата (SI, , ) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата.

 7 сүрүн биирдик 
+SI сүрүн биирдиктэрэ Бэлиэтэ Аата Кээмэйэ s сөкүүндэ  кэм m метр  уста kg килограмм  маасса A ампер   чаҕыл сүүрээн K кельвин  термодинамик температура mol моль  сэк ахсаана cd кандела сырдык күүһэ

 Историята уонна туттуута 
Метрическэй систиэмэ Францияҕа 1789 сыллаахха Французскай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн оҥоһуллубута. Бастакы систиэмэ икки эрэ стандартнай биирдиилээх этэ, киилэ уонна миэтэрэ. Метрическэй систиэмэ учуонайдар ортолоругар тарҕаммыта.

1860-с сылларга Джеймс Клерк Максвелл уонна Уильям Томсон (кэлин Лорд Кельвин диэн ааттаммыта) үс сүрүн биригээдэлээх систиэмэни этии киллэрбиттэрэ – уһун, маасса уонна бириэмэ. Атын биригээдэлэр ол үс сүрүн биригээдэлэртэн тахсыахтара. Кэлин бу этии сантиметр-грамм-сөкүүндэ биригээдэ систиэмэтин (CGS) оҥорорго туһаныллыаҕа, онно сантиметр уһуна, грамм маасса сүрүн биригээдэтэ, иккис сүрүн биригээдэ быһыытынан туттуллубуттара бириэмэ. Ону тэҥэ күүс тирэх биригээдэтин быһыытынан динаны уонна энергия тирэх биригээдэтин быһыытынан эргы эбэн биэрбитэ.

Учуонайдар электричествоны уонна магнетизмы үөрэтэн баран, бу предметтэри ойуулуурга атын сүрүн биригээдэлэр наадаларын өйдөөбүттэрэ. ХХ үйэ ортотугар метрическэй систиэмэ араас варианнара туттуллар буолбуттара. Бу олус мунаарар этэ.

1954 сыллаахха ыйааһыннар уонна кээмэйдэр 9-с генеральнай конференциялара (CGPM) Аан дойдутааҕы биирдиилээн систиэмэ бастакы варианын оҥорбута. Кинилэр туһанар алта сүрүн биригээдэлэрэ: миэтэрэ, килограмм, сөкүүндэ, ампер, Кельвин уонна кандела. Сэттис сүрүн биригээдэ, моль, 1971 сыллаахха эбиллибитэ.

SI билигин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ туттуллар, АХШ-тан, Либерияттан уонна Мьянматтан ураты, онно былыргы империя биригээдэлэрэ билигин даҕаны киэҥник туттуллар. Атын дойдулар, үксүлэрэ историческай өттүнэн Британскай империяҕа сыһыаннаахтар, урукку империя систиэмэтин метрическэй систиэмэнэн бытааннык солбуйаллар эбэтэр икки систиэмэни биир кэмҥэ тутталлар.

Категория:кээмэйдээhин
Категория:тутумталар