Кэрээнтэн тахсыыга тиийимиэххэ

Олус былыргы тыллар аҕыйах дорҕоонноох буолар эбиттэр. Саха тыла хас биирдии айылҕаҕа үөскүүр дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыытыгар сөп түбэһиннэрэн сайдыбытыттан саҥа тыллар үөскүүллэрэ ону тутуһууттан ситиһиллибит.

Сахалар өй-санаа үөрэҕэ олус былыргы кэмнэртэн сайдан иһиитин уонна дорҕоон дьайыытын баһылааннар саҥарар тылларыгар киллэр-биттэрин үчүгэй тупсан, эбиллэн үчүгэйтэн үчүгэй диэни аһара бардаҕына кэрэ буолууну үөскэтэрэ уонна бу кэрэ диэн тылтан салгыы үөскээн иһэр саҥа тыллар өйдөбүллэрэ биллэрэллэр:

- Олох сайдан иһиитин биллэрэр саҥа тыллар үөскээн тахсан иһэл-лэр. Үчүгэйтэн үчүгэй буолуу кэнниттэн кэлэр кэрэ диэн тыл өссө үчүгэй буолууну, тупсууну биллэрэр суолталаах. Өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн эргийэн, солбуйсан биэрэн иһэр уратытын билбэккэ, тутуспакка үчүгэй диэки халыйан хааллахха кэрэ буола сатааһыҥҥа дьулуһуу элбэхтэргэ кэлиэн сөп.

Дьон тас көрүҥнэрэ тупсан иһиитэ үчүгэйтэн үчүгэйи аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийэ сатыыр баҕа санааны үөскэтэр. Өй-санаа сайдыытын буолбакка тас көрүҥ тупсуутун кэрэ диэн тыл биллэрэр. Кэрэ диэҥҥэ дьулуһуу билигин Аан дойду үрдүнэн элбээн иһэр.

- Кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэлэр кэрэх диэн тыл уларыйбат буолбут көстүүнү биллэрэр. Былыргы дьон атыттар көрө, чаҕыйа сылдьалларыгар анаан кэрэх оҥорон туруораллар этэ. Бу быһыы аныгы кэмҥэ уларыйан пааматынньык туруоруута диэн ааттанан сылдьар.

Кэрэ диэн тыл дириҥ суолтатынан кэрэ буолууга тиийбит киһи үлэлээбэтин, бэйэтин кэрэтин эрэ атыттарга көрдөрө сылдьарын биллэрэрэ буолар. Ону тэҥэ, барыга-бары бастакы буола сатааһын аһара барыыта ол-бу буолар буолбат саҥаны айыылары оҥоруу эбил-лиитин үөскэтэр. Ол иһин, дьон үгүстэрэ кэрэ буолууларын кэнниттэн үлэни кыайбаттарыттан уонна сыыһа-халты туттуналлара элбээһиниттэн омук эстэрэ, симэлийэрэ тиийэн кэлэрэ саҕаланар.

Омук кэрэ буолууга тиийэн хааллаҕына элбэх кэлии үлэһиттэр туһалаах үлэ миэстэлэрин былдьыылларыттан үлэлиири сөбүлээбэт, сүрэҕэ суох дьон үтүрүллэн туораан иһэллэриттэн кэлиилэр баһыйал-лара үөскээн, барыһы биэрэр үлэлэртэн туоратан бараллар.

- Кэрэтэ диэн туох эрэ муҥутуур ситиһиитэ, таһыма ааттанар. Күөл кэрэтэ диэн хаһан эрэ улахан уу кэлэ сылдьыбыт кэмигэр күөл уута үрдээн тиийэ сылдьыбыт муҥутуур таһымын этэллэр. Кэрэ буо-луу киһи өйө-санаата сайдыытын бу муҥурданар таһымҥа тириэрдэн кэбиһэрин кэрэтэ диэн тыл суолтата ыйан биэрэр. Кэрэтэ диэн тыл туттуллуута муҥутуур кээмэй, өрө тахсыы бүтэһик таһыма ситиһиллибитин, мантан ордук эбиллии, тупсуу аны киирбэтин, кы-йыата тиийэн кэлэн аһара барыы кыаллыбатын биллэрэр.

- Кэрээн диэн тыл кэрэйиини, харыстаан кэччэйиини биллэрэр. (1,283). Кэрэ буолуу ханнык эрэ кыйыаҕа тириэрдэрин ыйан биэрэр. Бу кыйыаны аһара барыы киһи оҥорор быһыыта кэрээнтэн тахсарын үөскэтэн кэбиһэрин быһаарара ордук улахан суолталаах.

Бэйэтин атыттартан аһара “үчүгэйдик” сананан кэрэ буолууга тиийбит киһи оҥорор быһыытын барытын үчүгэйи оҥоруу курдук саныыра улаатан хаалан кэрээнэ суох быһыылары оҥоруон сөп.

Кэрээнэ суох диэн ааттаммыт киһи ханнык да мээрэйи, хааччаҕы билиммэтин биллэрэр. Үчүгэй да, куһаҕан да өттүгэр халбарыйан хаалыан сөп. Кэрээнэ суох киһи үчүгэйи оҥороро биир эмэ эрээри, бэйэтигэр эрэ туһалыыр, онтон атыттарга аһара барар куһаҕаны оҥороро элбээн хаалара биллэр. Ол барыта үчүгэйи оҥоруу элбэх үлэлээҕиттэн, уустугуттан тутулуктанар, онтон куһаҕаны оҥоруу судургу уонна дөбөҥ буолан, ону оҥорууга халыйан хаалыы үөскээн тахсар.

Кэрээнтэн тахсыы диэн киһи да, кыыл да оҥорор быһыыларын олус аһара барар, ханнык да сиэргэ-майгыга баппат быһыылары оҥоруу, сууттары-сокуоннары билиммэт буолуу ааттанар. 

Кэрэ буолууга тиийбит киһи кэрээниттэн тахсыыга тиийэн хаалыан сөп. Бэйэтин үчүгэйин атыттарга биэрбэт, былдьаппат туһугар тугу барытын оҥоруон сөп. Онно эбии араас куһаҕаҥҥа аналлаах саҥаны айыылары туһана сатааһына киирсэллэр. 

Немец фашистара сэриигэ кыаттарбат туһугар туох баар кыахтарын барытын уурбуттара. Элбэх киһини бииргэ өлөрүүгэ анаан газовай камералары үгүстүк туһаммыттара. Анаан оҥоруллубут грузовой массыына кузовыгар тиэйэн иһэр дьоннорун массыына угардаах гааһынан тумнарыыны элбэхтик оҥороллоро.

Сайдыыны ситиһэн оҥорбут ыраах көтөр ракеталарынан уонна бэйэтэ көтөр самолеттарынан Лондоны ытыалаабыттара. Атомнай буомбаны оҥосто сатаабыттара да утарсааччылар туруулаһан туран мэһэйдээннэр ситэ бүтэрбэккэ эрэ кыаттарбыттара.

Бу кэмҥэ Россия Украинаҕа СВО-ну ыытабыт диэн ааттаан ыраах көтөр ракеталарынан байыаннай да, гражданскай да заводтары, элек-тростанциялары, уматык хранилищеларын, тимир суоллары элбэхтик ытыалыыр уонна самолеттарынан улахан буомбалары ыыталыыр.

Былыргы кэмнэргэ Украина омуга “русы” диэн ааттаналлара сурукка киирбитинэн биллэр. Монгол-татаар омуктары кытта холбоһууттан саҥа үөскээн тахсыбыт омук “русь” диэн аатын тупсарынан “росси” диэн саҥа ааты ылынан сайдан, эбиллэн тахсыбытынан “русы” уонна “росси” диэн ааттанар икки омуктар үөскээн тахсыбыттара уустуктары үөскэппитэ. Сайдыыны ситиспит саҥа “росси” диэн ааттаммыттар тулалыыр омуктарын бас бэриннэрэн испиттэрэ.

1653 сыллаахха “россиларга” бас бэриммит былыргы русы диэн ааттаах омугу “малорусь” диэн, онтон кыайбыттар бэйэлэрин “великорусь” диэн ааттаммыттара. Омуктар бу курдук ааттаныылара Октябрьскай революция буолуор диэри туттулла сылдьыбыта. Сэбиэскэй былаас кэмигэр сэнэбиллээх, батталлаах “малорусь” диэн ааттан босхолонон Украина диэн ааты ылынан республика үөскээбитэ.

1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус эстибитин, үрэллибитин кэннэ Украина республиката урукку кыраныыссатын тутуһан туспа арахсан бэйэтин бэйэтэ бас билинэр кыахтанан ООН чилиэнинэн киирбитэ.

1994 сыллаахха Будапешскай меморандум быһаарыытын тутуһан Украина атомнай буомбаларыттан аккаастанан суох оҥорбута, үгүс өттүн Россияҕа биэрбитэ. США уонна Россия бу меморандуму тутуһуу биир тутаах гаранынан буолбуттара.  

Украинецтар уонна нууччалар биир тылы булуммакка арахсыылара салайар былааһы өрө туран уларытыыттан 2014 сыллаахха саҕаламмыта. Россия Крымы эйэлээхтик былдьаан ылыытыттан салгыы сайдан Донбасс сэриитэ күөдьүйэн тахсыбыта. Салгыы 2022 сыллаахха  Украинаны барытын Россияҕа холбуур санаа аһара барбыта. 

Улуутумсуйбут, улаатымсыйбыт уонна кэрэ буолууга тиийбит дьон кэрээннэриттэн тахсыыга тиийиэхтэрин сөп. Атыттары анныларынан саныыллара аһара улаатан, кинилэри киһинэн да аахпаттара үөскүүрүттэн араас кэрээнэ суох быһыылары оҥорууга тиийэн хаалыахтарын сөп. Билигин дьоҥҥо атомнай сэрии саҕаланара улахан кутталы үөскэтэрин бэйэлэрин тустарыгар туһаныыны оҥоро сылдьаллар. Атомнай буомбаны кэрээннэриттэн тахсыбыттар эрэ субу туттуохпут диэн дьону куттуохтарын сөп.  

Мөлтөөһүн кэмигэр киирэн олорор нууччалар уонна сайдыыны ситиһэн, күүһүрэн иһэр украинецтар арахсыылара сэриигэ тиийэн хаалла. Украина туспа омуга баарын тухары “русские” диэн атын омук улуу буолара табыллыбат курдук балаһыанньата үөскээн таҕыста. Туспа омук буолууну быһаарыыга былыргы төрүттэри билии, олохторун остуоруйатын үөрэтии уонна төрөөбүт сирдэрин билэн харыстааһын сайдан тахсыыта бары олору билэн, үөрэтэ сатыырга кыһаналлара улааппыта Россия былыргы Украина сиригэр үөскээн, сайдан тахсыбытын быһаарда. Москва куораты туппут, салайбыт Ю.Долгорукай диэн кинээс уҥуоҕа Киев куоракка көмүллэ сытара украинецтары баһылыы сатыылларын быһаарар. 

Россия Украинаттан арахсыыта былыргы төрүтэ, төрөөбүт сирэ суох хаалыыларын үөскэтэрэ уонна сэрии сэбинэн баһыйаллара улаханыттан түргэнник кыайыахпыт диэн сыыһа санааҕа киириилэрэ СВО-ну саҕалыылларын тутаах биричиинэлэрэ буоллулар.

Омук дьонугар кэрээнтэн тахсыы үөскээтэҕинэ олус ыар, ыарахан быһыылары оҥорууга тиийэн хааллахтарына улахан, уһуннук барар сэриигэ кыаттарыы кэнниттэн имири эстиигэ, симэлийиигэ тиийиэхтэрин сөп. Олус куһаҕан майгылаахтары уонна ыар быһыылары оҥорбуттары имири эһэри бары да сөбүлүөхтэрин сөп.

Омукка үчүгэй сайдан тахсыыта кэрэ диэни аһара барыыга тириэртэҕинэ дьон кэрээнэ суох быһыылары оҥорууга тиийэннэр эстиилэрэ, симэлийиилэрэ кэлэрин түргэтэтэн биэрэллэр. (2,68).

 Туһаныллыбыт литература. 
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с. 

2. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.