Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа)

Урааҥхай сирэ, Уриаҥхай кыраайа (тыв.: Таңды Урянхай; былыргы кыт.: 唐努烏梁海, 唐努乌梁海, пиньинь: Tángnǔ Wūliánghǎi; нууч.: Урянхайский край) — 1914–1921 сылларга Тыва аата. Тыва 1912 сылга диэри Кытай сиригэр киирсэр уонна "Танну-Урянхай" дэнэр этэ.

"Урянх" диэн өйдөбүл моҕол төрүттээх. Нууччалар XVII–XX үйэҕэ тывалары урянхайцы, урянхи диэн ааттыыр этилэрУрянхайский край // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009).

Нууччалар Урааҥхай сиригэр 1870-с сыллартан олохсуйан саҕалыыллар уонна 1909 с. номнуо 9 тыһ. нуучча бааһынайа көһөн олорор этэСтатья в Мегаэнциклопедии Кирилла и Мефодия.

1912 с. Кытайга буолбут Синхай өрөбөлүүссүйэтин кэннэ тыва тойотторо (Комбу-Доржу, Чамзы Хамбы-лама диэн амбын-нойоннор, Даа-хошуун нойоно Буйан-Бадыргы уонна да атыттар) ыраахтааҕы салалтатыттан Тываны Арассыыйа импиэрийэтин харыстабылыгар (протекторат) ылалларын көрдөһөллөр.
мини|Күөх сурааһын Урааҥхай сирин кыраныыссата, кыһыл сурааһын – Тыва Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссата
Арассыыйа 1914 с. муус устар 4 (17) күнүгэр Урааҥхай сирин 5 улууһун (хошуунун) бэйэтин састаабыгар кииллэрэрБондаренко Т. А. К 95-летию Белоцарска — Урянхайска — Красного — Кызыла. Саҥа киирбит сир Енисей губерниятыгар холбоспут, ол эрээри политическэй уонна дипломатическэй салалта Иркутскай генерал-губернаторга бэриллибитэ. Тас көрүҥүнэн уопсай салалтаны амбын-нойон тутан олорбут, ол эрээри дьиҥнээх былаас Урааҥхай сиригэр баар нуучча хамыһаарыгар уонна көс салалтатын үлэһитэгэр баар этилэр. Кинилэр олорор сирдэрэ 1914 с. тутуллубут Белоцарскай этэСтатья в Мегаэнциклопедии Кирилла и Мефодия. Ол саҕана Урааҥхай сирин олохтоохторун ахсаана 73 тыһ. киһи кэриҥэ этэУрянхайский край // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009).

Урааҥхай сирэ 7 улууска (хошууҥҥа) арахсар: Бейсэ, Даа, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу уонна Чооду.

1921 с. Урааҥхай сиригэр Танну-Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон 1926 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр буолбута.

1944 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ РСФСР иһигэр киирэр уонна автономнай уобаласка кубулуйар. 1961 сыл Тыва статуһа улаатан Тува АССР диэн буолар. 1992 с. Тува Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр уонна 1993 с. аата уларыйан Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр.

 Эбии көр 

 Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ
 Тывалар

 Быһаарыылар 

 Литература 
Кузьмин Ю.В. Урянхай в системе русско-монголо-китайских отношений. Иркутск, изд-во ИГУ, 2000. — 66 с.
Категория:Түүрдэр
Категория:Түүр омуктар