Цаатаннар

Цаатаннар (; бэйэлэрин ааттанар ааттара: духа) — Моҕол сиригэр олорор түүр тыллаах омукElisabetta Ragagnin (2011). Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden.. "Цаатан" диэн ааттаах биистэр моҕол тыллаах Хубсугул урянхайдарыгар уонна калмык-торҕуттарга бааллар.

2000 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн Моҕол сиригэр баар цаатаннар ахсааннара 303 киһи этэ, оттон 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн цаатаннар ахсааннара 282 киһиэхэ диэри аҕыйаабыт. Цаатаннар итэҕэллэрэ — ойууннааһын (57%) уонна буддизм (10%); итэҕэлэ суохтар 33%Результаты переписи населения 2010 года.

Цаатаннар Моҕол сирин хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Хубсугул аймаҕар олороллор. Цаатаннар атын ааттара тувиннар диэн (Lattimore 1965: 455). Сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктаналлар. Үгэс быһыытынан урц диэн ааттыыр ураһаларга олороллор. Билиҥҥи кэмҥэ туризмтан харчыланаллар.

 Төрүттэрэ 
Цаатаннар түүр, моҕол уонна самадьы тыллаах биистэр булкуһууларыттан үөскээбиттэр.

 Ааттара 
"Цаатан" диэн аат "цаа" ("таба") диэнтэн үөскээбит "таба", ол аата "цаатан" "табаһыт" диэн суолталаах. Бадамхатан диэн ааттаах цаатаннары хас да сыл устата үөрэппит монгол чинчийээччитэ этэринэн цаатаннар бэйэлэрин урааҥхай уйгуур уонна тылларын уйгуур тыла дииллэр Жуковская Н.Л. Цаатаны — имеющие оленей. Вокруг Света. Январь 1994..

 Аҕа уустара 
Цаатаннар аҕа уустара манныктар: уруд (урат), каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкшы), додот (тоду, аг-тоду, кара-тодуНанзатов Б. З. К этногенезу цаатанов, дархатов и хубсугульских урянхайцев (по материалам этнонимии) // Мир Центральной Азии-2. — Улан-Удэ, 2008. — С.51—56.), соён (соян) (вкл. хертек, белмей, салчак), зоот (жогд, чооду, чота, чооды), сорс, даргалар, дэмжээ (демчи), хэрдэг, хойюк, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён кыргиз, ханачи, маатҮндэстний цөөнхийн эрхийн асуудал . — Улаанбаатар, 2018. — 144 с..

"Цаатан" диэн ааттаах биистэр Хубсугул урянхайдарыгар уонна калмыктарга бааллар. Хубсугул урянхайдарын цаатаннара: баруун цаатан уонна зуун цаатан. Калмыктар цаатаннара: цаатан, керяд-цаатан (цаадин керәд), аха-цаатан, бага-цаатанХойт С. К. Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. — Элиста: Изд-во КГУ, 2008. — 82 с. — ISBN 978-5-91458-044-2., ики-цаатан, эркетен-цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан. Генетиктэр чинчийиилэрэ көрдөрбүтүнэн, торҕут цаатаннар ордук халха-моҕоллорго чугастар, Хубсугул цаатаннарыгар буолбатах.

 Быһаарыылар 

 Сигэлэр 

 «The tiny tribe where work is life» — BBC ыстатыйата (ааҥл.)
 Tsaatan Community & Visitors’ Center (TCVC) Handbook for Visitors (ааҥл.)

 Кинигэлэр 

 Lattimore O. Rev.: Mongolia: Unknown Land. by Jorgen Bisch by Reginald Spink. Pacific Affairs 37, 1965. P. 455—456.