Былыргы түүрдэр

Былыргы түүрдэр — Киин Азияҕа Түүр хаҕанатын тэрийбит омук. Былыргы түүрдэр олохтоох Алтаай дьоно уонна кэлии Ашина аҕа ууһун булкуһуутуттан үөскээбиттэр.

 Ааттара 
Былыргы түүрдэри уонна билиҥҥи түүр тыллаах омуктары араарар гына чинчийээччилэр араас-араас терминнери тутта сатыыллар. Холобур, Улахан Нууччалыы Энциклопедияҕа (БРЭ) былыргы түүрдэри "собственно тюрки" диэн ааттыыллар. 

Аатырбыт чинчийээччи Л.Н. Гумилев түркүт (нууч.: тюркют) диэн тылы туттар: түрк диэн түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара, -үт диэн моҕол тылыгар элбэх ахсаан сыһыарыыта.

Кытайдар былыргы түүрдэри кыт. 突厥 (пиньинь: tūjué) диэн ааттыыллара, ол иһин сорох нуучча чинчийээччилэрэ "тюрк-тюгю"Поздняков Д. В. Формирование древнетюркского населения Горного Алтая по данным антропологии // Археология, этнография и антропология Евразии 3 (2001): 142. эбэтэр "тугю" (Н.Я. Бичурин "тукюе" диир) диэн ааттары тутталлар.

Сорох чинчийээччилэр буоллаҕына былыргы түүр тылынан суруллубут суруктарга олоҕуран "кёк тюрк" (көк түрк) диэн ааты ылыналлар. Бу ааты былыргы түүдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара дииллэр уонна "күөх түүрдэр" эбэтэр "халлаан түүрдэрэ" диэн тылбаастыыллар.

Археологтар буоллаҕына ордук "Алтаай-теле түүрдэрэ" диэн аатын тутталларСавинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири. // Автореф. дисс. ... д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. Новосибирск: 1987..

Түрк (былыргы түүр.: TürükKultegin’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG Khöshöö Tsaidam MonumentsBilge Kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG Khöshöö Tsaidam Monuments, , пиньинь: Tūjué, орто кыт.: tʰuot-küot, грек.: Τούρκοις) диэн аат бастыкытын VI-с үйэҕэ туттуллубута биллэр. Ол курдук кытай суруктарыгар 542 сыллаахха түүрдэри ахталларАкишев К. История Казахстана, 1996 (1-том). С.296. Европаҕа буоллаҕына түүрдэр туһунан бастыкытын Менандр уонна Феофан диэн Византия историктара суруйалларВ начале четвертого года царствования Юстина в Византию прибыло посольство от турок. (Менандр. Отрывок 18). Ышбара хаҕан (581–587 сс.) Кытай ыраахтааҕытыгар суругар бэйэтин "түүрдэр улуу хаҕаннара" дэнэр.

Араас былыргы суруктарга түүрдэр ааттара маннык суруллан хаалбыт: Согд тылынан — twrk, орто перстии — turk, араабтыы — trk (арааб.: ترك), Сирия тылынан – turkaye, гректии – τoύpκoç, санскриттии – turuška, Тибет тылынан — drug, drugu, Хотан тылынан – ttûrka, tturkiGolden P. An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden: O. Harrassowitz: 1992, P. 117..

Ону таһынан Византиятааҕы суруктарга түүрдэри "скиф" (Σκύθαι) диэн ааттыыллара биллэрG. Moravcsik, Byzantinoturcica II, P. 236-39.. Оттон пехлеви суруктарыгар (орто перс тылынан) түүрдэри "тур" диэн былыргы Туран олохтоохторун кытта булкуйар этилэрАвеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1..

 Былыргы түүрдэр уонна Ашина аҕа ууһун туһунан 
Былыргы кытайдар суруйбуттарынан түүрдэр хууннартан төрүттээхтэр. 

Алтайга Ашина аҕа ууһун тула "түрк" диэн ааттаах биистэр холбоһуктара үөскүүрhttp://www.nsc.ru/HBC/hbc.phtml?11+389+1 . Бу кэмҥэ былыргы түүрдэр жуань-жуань диэн омуктан тутулуктаах этилэрСавинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1984. — С. 32.

Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. ХауссигHaussig Н.W. Byzantinische Qullen über Mittelasien in ihrer historischen Aussage // Prolegomena to the sources on the history of pre-Islamic Central Asia. Budapest, 1979. S. 55-56., А.Н. БернштамБернштам А.Н. Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф) и его труд «Собрание сведений…» М.-Л., Наука, 1950., Ю.А. ЗуевЗуев Ю.А. Тамги лошадей из вассальных княжеств (Перевод из Китайского сочинения 8-10 вв. Танхуйяо, том 3, глава (цзюань) 72, стр. 1305—1308), Д.Г. СавиновСавинов Д. Г. Владение Цигу древнетюркских генеалогических преданий и таштыкская культура. // Историко-культурные связи народов Южной Сибири. Абакан: 1988. С. 64-74., С.П. ГущинМуратов Б. А. ДНК-генеалогия тюркоязычных народов Урала, Волги и Кавказа. Том 4, серия «Этногеномика и ДНК-генеалогия», ЭИ Проект «Суюн». Vila do Conde, Lidergraf, 2014, илл. ISBN 978-5-9904583-2-1., Рон-ТашRóna-Tas 280., Р.Н. ФрайFrye Richard N. Turks in Transoxiana, ФиндлиFindley 39., В.У. МахпировМахпиров В.У. Имена далеких предков / В. У. Махпиров. — Алматы: Инс-т востоковедения МН АН РК, 1997, С.137-138. сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаахCARTER VAUGHN FINDLEY.THE TURKS IN WORLD HISTORY. 2005, с.39,41..

 Быһаарыылар 

 Эбии көр 

 Ашина

 Литература 

 Тюрки / И. Л. Кызласов // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 621–622.

 Тишин В. В. К интерпретации сочетания kök türk // Проблемы востоковедения. — 2014. — Т. 63, № 1.
 Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965.
 Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири// Автореф. дисс. ... д- ра истор. наук: 07.00.06 – археология. Новосибирск: 1987.
 Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья. // Конф. "Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Атаһа, 1987.
 Кызласов Л. Р. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья. // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987.
Категория:Түүр омуктар
Категория:Түүрдэр
Категория:Саха историята