Акутагава Рюноскэ

Акутага́ва Рюно́скэ (дьоп. 芥川 龍之介 Акутагава Рю:носукэ?, 1892 кулун тутар 1 – 1927 от ыйын 24) — дьоппуон суруйааччыта, аныгы дьоппуон литературатын классига. Акутагава Ясуси (1925–1989) диэн композитор уонна Акутагава Хироси диэн драматург аҕата. Кэпсээннэринэн уонна новеллаларынан биллэр. 1935 сыллаахха Дьоппуон сиригэр Акутагава Рюноскэ литератураҕа бириэмийэтэ олохтоммута.

 Олоҕо уонна айар үлэтэ 
Акутагава Рюноскэ үүтүнэн атыылыыр орто баайдаах Ниихара Тосидзо диэн урбаанньыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Луо сылыгар, Луо күнүгэр, Луо чааһыгар төрөөбүт буолан Рюноскэ диэн ааттаммыта (аатын бастакы бичигэ, 龍 , "луо" диэн суолталаах). Рюноскэ төрүүрүгэр ийэтэ номнуо 30-таах, аҕата 40-наах этэ, дьоппуоннарга бу куһаҕан билгэ. Рюноскэ 10 ыйдааҕар ийэтэ иирээкилэр дьиэлэригэр бэйэтигэр тиийинэн өлөр, ол кэнниттэн кинини оҕото суох таайа Акутагава Митиаки иитэ ылар, ол иһин Рюноскэ таайын араспаанньатын ылар. Таайа былыргы интеллигентнай дьиэ кэргэнтэн төрүттээх буолан (өбүгэлэрэ суруйааччылар уонна үөрэхтээхтэр) былыргы сиэри-туому, үгэһи барытын тутуһара. 

1913 сыллаахха Акутагава Токио үнүбүрсүөтүн тыл факультетын ааҥыл литературатын салаатыгар үөрэххэ киирэр. Бу үөрэнэ сылдьан доҕотторун кытта «Синситё» («Саҥа сүүрээн») диэн сурунаалы таһаарар. Бу сурунаалга «Оҕонньор» диэн бастакы кэпсээнэ тахсар (1914). Кини айар үлэтэ аан маҥнайгыттан киэҥник биллибитэ. Саамай биллэр кэпсээннэрэ дьоппуон орто үйэтээҕи олоҕун туһунан: «Расёмон аана» (1915), «Мурун» (1916), «Аллараа Дойду муҥа-соро» (1918) уо.д.а.
Эдэр сырыттаҕына Сосэки Нацумэ уонна Огай Мори курдук Мэйдзи кэмин суруйааччылара күүскэ дьайбыттара. Ону таһынан Европа литературатыттан Мопассан, Франс, Стриндберг уонна Достоевскай дьайыылара күүстээҕэ. Акутагава Европа, ол иһинэн ньуучча литературатын үчүгэйдик билэрэ. «Бататовай хааһы» диэн кэпсээнин суруйарыгар Гоголь «Шинель» кэпсээнэ көҕүлээбитэ, «Мурун» кэпсээнин — Гоголь «Муруна», онтон «Сад» диэн кэпсээнин — Чехов «Вишнёвый сад» пьесата. «Вальдшнеп» диэн кэпсээнигэр (1921) сүрүн геройдара — ньуучча суруйааччылара Лев Толстой уонна Иван Тургенев.
1916 сылтан Акутагава Байҕал механик училищетыгар ааҥыл тылын үөрэтэр. 1919 с. «Осака майнити симбун» хаһыакка үлэҕэ киирэр. 1921 сыллаахха анал корреспондент буолан түөрт ыйга Кытайга барар. Кытайга баран төттөрүтүн сылайан кэлэр, түүн кыайан утуйбат буолар уонна ньиэрбэтин үлэтэ кэһиллэр. Бу ыарыы ийэтиттэн бэриллибит. Ол да буоллар бу кэмҥэ кини саамай үчүгэй айымньыларын суруйар, олортон биирдэстэрэ «Иһириккэ» (1922). 

«Иһириккэ» кэпсээн тахсыбытын кэннэ Акутагава айар үлэтин майгыта уларыйар, ол түмүгэр айымньыларыгар күннээҕи олох туһунан суруйар буолар, суруйар ньымата буоллаҕына кылгас уонна дьэҥкэ буолар («Мандариннар», «Вагонетка» уо.д.а.). 1920-с сылларга Акутагава автобиографическай үлэлэри суруйан көрөр («Ол кэмҥэ бэйэм туспунан»). 

Олоҕун бүтэһик сылларыгар Акутагава ньиэрбэтэ ыарахан ыарыыга ылларбыта. Бэйэҕэ тиийинии туһунан элбэхтэ толкуйдуура. Ол туһунан «Акаары олоҕо», «Тиистэрдээх көлөһө» уонна «Урукку доҕорбор сурук» кэпсээннэргэ суруллар. Акутагава Рюноскэ 1927 сыл от ыйын 24 күнүгэр аһары элбэх вероналы иһэн бэйэтигэр тиийинэн өлөр.

1960-с сылтан саҕалаан Акутагава айымньылара ССРС уонна Ньуучча сиригэр киэҥник бэчээттэнэллэр.

2015  балаҕан ыйын 25 күнүгэр Мэндэҥэҕэ баар кратер Акутагава аатынан ааттанарAkutagawa.

 Кинигэлэрэ 
СылДьоппуоннуу аатаНьууччалыы аата 1914  老年  Старик 1915  羅生門  Ворота Расёмон 1916  鼻  Нос MENSURA ZOILI  Мензура Зоили 芋粥  Бататовая каша 手巾  Носовой платок 煙草と悪魔  Табак и дьявол 1917  さまよえる猶太人  Вечный жид 戯作三昧  Фантастика в изобилии1917 тохсунньу 運  Счастье1917 муус устар 道祖問答 1917 муус устар-бэс ыйа 偸盗  Ограбление 1918  蜘蛛の糸  Паутинка 地獄変  Муки ада 邪宗門  奉教人の死  Смерть христианина 枯野抄  るしへる  1919  犬と笛  Собаки и свисток きりしとほろ上人伝  Житие святого Кирисутохоро 魔術  Чудеса магии 蜜柑  Мандарины 1920  舞踏会  Бал 秋  Осень南京の基督  Нанкинский Христос 杜子春 アグニの神  Бог Агни 1921  藪の中  В чаще 1922  将軍  Генерал 三つの宝  トロツコ  Вагонетка 魚河岸  Рыбный рынок おぎん  仙人 1922 атырдьах ыйа 六の宮の姫君 Барышня Рокуномия 1923—1927  侏儒の言葉  Слова пигмея 1923  漱石山房の冬  猿蟹合戦  Сражение обезьяны с крабом 雛  Цыпленок おしの  О-Сино あばばばば  А-ба-ба-ба-ба 保吉の手帳から  Из записок Ясукити 1924  一塊の土  Ком земли 1925  大導寺信輔の半生  Половина жизни Дайдодзи Синскэ 1926  点鬼簿  Завещание 1927  玄鶴山房  河童  В стране водяных 誘惑  浅草公園  文芸的な、余りに文芸的な  歯車  Зубчатые колеса 或阿呆の一生  Жизнь идиота 西方の人  Люди Запада続西方の人  Люди Запада (продолжение)

 Киинэ буолбут кэпсээннэрэ 
 «Иһириккэ» кэпсээҥҥэ олоҕуран:
 «Расёмон» (яп. 羅生門, 1950), режиссёр Куросава Акира
 «Железный лабиринт» (ааҥл. Iron Maze, 1991), режиссёр Ёсида Хироаки
 «Иһириккэ» (яп. 籔の中, 1996), режиссёр Сато Хисаясу
 «MISTY» (1997), режиссёр Саэгуса Кэнки
 «Нанкинский Христос» кэпсээҥҥэ олоҕуран:
 «Нанкинский Христос» (кит. 南京的基督, 1995), режиссёр Ау Тони
 «Ведьма» кэпсээҥҥэ олоҕуран:
 «Ведьма» (яп. 妖婆, 1976), режиссёр Имаи Тадаси
 «Яхонты. Убийство» (2013 г.), режиссер Рустам Хамдамов

 Ньууччалыы таһаарыылар 
 Акутагава Рюноскэ. Новеллы. — М., «Художественная литература», 1974. — 704 с., 303 000 экз. (БВЛ, том 129)

 Ньууччалыы литература 


 Быһаарыылар 

 Сигэлэр 
 Библиография Рюноскэ Акутагавы на сайте «Лаборатория Фантастики»
 Акутагава, Рюноскэ в библиотеке Максима Мошкова
 Акутагава Рюноскэ  на сайте «Библиотека япониста»
 Акутагава, Рюноскэ  — статья в энциклопедии «Кругосвет»
 Выдающийся японский писатель Акутагава Рюноскэ  (биография, произведения, галерея)
 Аркадий Стругацкий, «Три открытия Рюноскэ Акутагавы»

Категория:Дьон алпаабытынан
Категория:Суруйааччылар алпабыытынан
Категория:Кулун тутар 1 күнүгэр төрөөбүттэр
Категория:1892 сыллаахха төрөөбүттэр
Категория:1927 сыллаахха өлбүттэр
Категория:Дьоппуон култуурата