Ашина

Ашина (кыт.: 阿史那, пиньинь: Āshǐnà) — VI–IX үйэлэргэ былыргы түүр хаҕаннарын аҕа ууһа. 

 Ашина төрүтэ 
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. ХауссигHaussig Н.W. Byzantinische Qullen über Mittelasien in ihrer historischen Aussage // Prolegomena to the sources on the history of pre-Islamic Central Asia. Budapest, 1979. S. 55-56., А.Н. БернштамБернштам А.Н. Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф) и его труд «Собрание сведений…» М.-Л., Наука, 1950., Ю.А. ЗуевЗуев Ю.А. Тамги лошадей из вассальных княжеств (Перевод из Китайского сочинения 8-10 вв. Танхуйяо, том 3, глава (цзюань) 72, стр. 1305—1308), Д.Г. СавиновСавинов Д. Г. Владение Цигу древнетюркских генеалогических преданий и таштыкская культура. // Историко-культурные связи народов Южной Сибири. Абакан: 1988. С. 64-74., С.П. ГущинМуратов Б. А. ДНК-генеалогия тюркоязычных народов Урала, Волги и Кавказа. Том 4, серия «Этногеномика и ДНК-генеалогия», ЭИ Проект «Суюн». Vila do Conde, Lidergraf, 2014, илл. ISBN 978-5-9904583-2-1., Рон-ТашRóna-Tas 280., Р.Н. ФрайFrye Richard N. Turks in Transoxiana, ФиндлиFindley 39., В.У. МахпировМахпиров В.У. Имена далеких предков / В. У. Махпиров. — Алматы: Инс-т востоковедения МН АН РК, 1997, С.137-138. сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаахCARTER VAUGHN FINDLEY.THE TURKS IN WORLD HISTORY. 2005, с.39,41..

Х.В. ХауссигHaussig Н.W. Byzantinische Qullen über Mittelasien in ihrer historischen Aussage // Prolegomena to the sources on the history of pre-Islamic Central Asia. Budapest, 1979. S. 55-56. уонна С.Г. КляшторнайKjyashtorny S.G. The Royal Clan of the Turks and the Problem of its Designation//Post-Soviet Central Asia. Edited by Touraj Atabaki and John O’Kane. Tauris Academic Studies. London*New York in association with IIAS. The international Institute for Asian Studies. Leiden-Amsterdam, P.366-369. сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы перстии ахşаẽnа "халлаан күөх" диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп, онтон бу аат "гөк-түрк", ол эбэтэр "күөх түүр" диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С.Г. Кляшторнай "Ашина" аат сакалыы asana "аар, үтүө" диэнтэн үөскүөн сөп диирКляшторный С.Г. Проблемы ранней истории племени тÿрк (ашина) // Новое в советской археологии / МИА № 130. М.: 1965. С. 278—281..

Дьоппуон чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан "Ашина" аат дьиҥэ "Ашинас" диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөрOsawa, Takashi, “A hypothesis on the etymology of the Old Turkic royal clan name Ašina/Ašinas and the transformation process in the early Abbasid period”, Chronica, S.11, (2011), s.145-153.

Л.Н. ГумилевГумилёв Л.Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967., Н.Я. Бичурин уонна М.И. Артамонов чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр.

 Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии 
Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэрWen S.-Q., Muratov B.A., Suyunov R.R. The haplogroups of the representatives from ancient Turkic clans - Ashina and Ashide // BEHPS. , Volume 3, No. 2 [1,2]. March 2016. p. 154-157. R.R. Suyunov, Муратов Б.А., Суюнов Р.Р. Саки-динлины, аорсы, Ашина и потомки кланов Дешти-Кипчака по данным ДНК-генеалогии // Вестник Академии ДНК-генеалогии (Бостон, США) → Том 7, №8, Август 2014, стр. 1198-1226., Muratov, Муратов Б.А. ДНК-генеалогия тюркоязычных народов Урала, Волги и Кавказа. Том 4, серия «Этногеномика и ДНК-генеалогия», ЭИ Проект «Суюн». Vila do Conde, Lidergraf, 2014..

 Ашина бэлиэтэ 
мини|176x176пкс|Ашина бэлиэтэ
Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэТюркологический сборник. 2009–2011. М., 2011, С. 211..

 Ашина удьуора 
Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур йабҕу — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, тыгын – хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэрCARTER VAUGHN FINDLEY.THE TURKS IN WORLD HISTORY. 2005, с.44..

 Илиҥҥи салаа 
уҥа|мини|400x400пкс|Түүр хаҕаната муҥутаабыт кэмэ (600 с.):

 Бумын хаҕан — 542–552 сс., 551 сылтан хаҕан.
 Хара Иссик хаҕан —  553–554 сс.
 Муҕан хаҕан —  554–572 сс.
 Татпар хаҕан — 572–581 сс.
 Амрах хаҕан — 581 с.
 Ышбара хаҕан — 581–587 сс.
 Баҕа хаҕан — 587–588 сс.
 Тулан хаҕан — 588–599 сс.
 Тарду — 599–603 сс.

 Арҕааҥҥы салаа 
 Түүр хаҕанат арҕааҥҥы салаатын салайааччылара 

 Истэми — 554—576 сс.
 Тарду —  576—599 сс.
 Нири —  599—603 сс.

 Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатын хаҕаннара 

 Нири хаҕан — 603–604 сс.
 Басыл тыгын — 604 с.
 Таман хаҕан — 604–612 сс.
 Шэгуй хаҕан — 612–618 сс.
 Тоҥ Йабҕу хаҕан — 618–630 сс.
 Күлүг Сибир хаҕан — 630–631 сс.
 Сы Йабҕу хаҕан — 631–633 сс.
 Дуолу хаҕан — 633–634 сс.
 Ышбара Толис хаҕан — 634–639 сс.
 Ышбара хаҕан (Ашина Хэлү) — 653–657 сс.
 Ашина Дужи — 676–679 сс.
 Ашина Хусэлуо (Бөри шад) — 693–704 сс.

 Литература 

 Гумилёв Л.Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
 Кляшторный С.Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90–102.
 Кляшторный С.Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Среднеколетный Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980.
 Савинов Д.Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981.
 Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. СПб., 2005.

 Быһаарыылар 

Категория:Сахалар историялара
Категория:Түүрдэр