Монгуол бичигэ

Монгуол бичигэ (монг. ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌, монгол бичиг) — монгуол суруктарыттан биирдэстэрэ, XIII үйэ саҕаланыытыттан саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри туттулла сылдьар монгуол суруктарыттан саамай былыргы. Монгуол бичигинэн суруллан хаалбыт саамай былыргы өйдөбүнньүгүнэн Чыҥыс Хаан мэҥэ тааһа буолар (1224/1225 сыл).

Былыр Монгуол сиригэр, Ньуучча сиригэр уонна Кытайга олорор монгуол тыллаах омуктар сүрүн суруктара этэ. Бу сурукка олоҕуран хас да саҥа сурук үөскээбитэ, холобур, тодо-бичик (калмыктар суруктара), вагиндра (бүрээттэр суруктара) уонна мандьуу суруга (бу суругу Кытайы баһылаан олорбут Чиннэр киэҥник туттубуттара)

 Төрүтэ 

Номоххо этиллэринэн монгуол бичигин 1204 сыллаахха уйҕуур суруксута Тататунга Чыҥыс Хааҥҥа билиэн түбэспитин кэннэ айбыт. Бу номох монгуоллар уйҕуурдартан суруктарын ылбыттарын бигэргэтэр. Уйҕуурдар монгуолларга Бурхан-Бахсы үөрэҕин уонна былыргы уйҕуур суругун биэрбиттэрэ, ол иһин монгуол бичигэ монгуоллуу уйҕуур суруга диэн (уйгуржин бичиг).

Атын номоҕунан Чыҥыс Хаан монгуол саамай былыргы саҥарар тылыгар олоҕуран сурук айарга ыйаах таһаарбыт үһү, бу сурук көмөтүнэн Чыҥыс Хаан араас араастык саҥарар биистэри сомоҕолообут. Бу сурукка тыл былыргы көрүҥүнэн суруллар, холобур, баатыр диэн монгуол бичигинэн баҕатур диэн, онтон билиҥҥи монгуол тылыгар баатар диэн.

Монгол бичигин атын суруктартан сүрүн уратыта диэн үөһээттэн аллараа суруллар. Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан бу кытай бичигин дьайыыта буолуон сөп, ол гынан баран ол кэмҥэ Орто Аасыйаҕа суруйуу араас ньыматын туһанар эбиттэр, онон аҥардас Кытай дьайыыта диир сыыһа.

1587 сыллаахха Аюши-гуши диэн үөрэхтээх Бурхан-Бахсы үөрэҕин каноннарын тылбаастаары монгуол бичигин уларытан биэрэр уонна санскрит, тибет уонна кытай сорох дорҕооннорун бэлиэтиир эбии бэлиэлэри айар. Саҥа бэлиэлэр галиг диэн ааттаммыттара.

Былыр былыргыттан монгуол бичигинэн Монгол сиригэр уонна Ис Монгол сиригэр олорор омуктар суруйаллара. Ону таһынан бу сурук Юань уонна Чин улуустарыгар, Дьуҥгаар уонна Калмык хааннарын дойдуларыгар, Тываҕа (кирилл суругар көһүөхтэригэр диэри) туттуллар этэ. 

Ньуучча сиригэр бу суругу калмыктар уонна бүрээттэр туталлара. XIX үйэ саҕаланыытыттан саҕалаан Арассыыйа импиэрийэтигэр бүрээттэри монгуол бичигинэн үөрэтэллэрэ.

 Билиҥҥи туруга 
Билигин монгуол бичигэ Кытайга монгуол уонна эбэҥки тылларыгар туттуллар, Ис Монгол сиригэр бу суругу туһаныы булгуччулаах (тас биллэриилэр барыта кытай уонна монгуол бичигинэн буолуохтаах). Монгол сиригэр 1941 сылтан туттуллубат (кирилл суругар көспүттэрэ).

ССРС ыһыллыбытын кэннэ сорох дьон монгуол бичигэр төннүү туһунан санаа эппитэ, ол гынан баран бу санаа олоххо киирэрэ аһары ыарахан буолан тарҕамматаҕа. Ол да буоллар, 1990-1995 сылларга Монгол сирин орто оскуолаларыгар монгуол бичигинэн үөрэтии киирэ сылдьыбыта. Билигин монгуол бичигэ официальнай таһымнаах эрээри киэҥник тарҕана илик, бэлиэлэргэ, бэчээттэргэ уонна киэргэл быһыытынан туттуллар. 

 Тутула 
Үөһээттэн аллараа, хаҥастан уҥа суруллар. Бэлиэлэр үс көрүҥнээхтэр (тыл баһа, ортото, бүтүүтэ). Сорох түгэннэргэ дьүөрэлэспит дорҕооннору суруйар эбии ньымалар бааллар.

Сурукка сорох дорҕооннор биир бэлиэнэн бэлиэтэнэллэр: аһаҕас дорҕооннор (о/у, ө/ү, уонна тыл бүтүүтүгэр а/э), бүтэй дорҕооннор (т/д, к/г). Сорох тас бэлиэлэр үгэс быһыытынан суруллубаттар (н дорҕоону бэлиэтиир нохто бүтэй дорҕооннор иннилэригэр уонна тыл бүтүүтүгэр суруллубат). 
БэлиэТранслитерацияБыһаарыытыл баһаортотобүтүүтэ латыынPoppe, Nicolas Grammar of Written Mongolian 3rd ed.  кирилл Билэ:Mongol_a_head2.jpg Билэ:Mongol_a_middle_2.jpg Билэ:Mongol_a_tail_1.jpgБилэ:Mongol_a_tail_2.jpg a А Билэ:Mongol_e_head.jpg e Э Билэ:Mongol_i_head.jpg Билэ:Mongol_i_middle1.jpg
Билэ:Mongol_i_middle2.jpg Билэ:Mongol_i_tail2.jpg i, yi И, Й, Ы, ЬБилиҥҥи монгуол тылыгар инники турар бүтэй дорҕоону сымнатар Билэ:Mongol_o_head.jpg Билэ:Mongol_o_middle.jpg Билэ:Mongol_o_tail.jpg o, u О, УБилэ:Mongol_oe_head.jpg Билэ:Mongol_o_middle.jpgБилэ:Mongol_oe_middle.jpg Билэ:Mongol_o_tail.jpgБилэ:Mongol_oe_tail.jpg ö, ü Ө, Ү Билэ:Mongol_n_head.jpg Билэ:Mongol_n_middle.jpgВ начале слога (n-<гласный>).
Билэ:Mongol_a_middle_2.jpgВ конце слога (<гласный>-n). Билэ:Mongol_a_tail_1.jpg n Н Билэ:Mongol_mng_middle.jpg Билэ:Mongol_ngt_tail.jpg ng Н, ҤТыл бүтүүтүгэр эрэ.
Тибет тылыттан уонна санскриттан киирбит ङ дорҕоону бэлиэтиир. Билэ:Mongol_b_head.jpg Билэ:Mongol_mbm_middle.jpg Билэ:Mongol_b_tail.jpg b Б, В Билэ:Mongol_p_head.jpg Билэ:Mongol_p_middle.jpg p ПТыл баһыгар эрэ.
Тибет тылыттан киирбит པ дорҕоону бэлиэтиир; Билэ:Mongol_q_head.jpg Билэ:Mongol_q_middle.jpg Билэ:Mongol_ga_tail.jpg q ХКытаанах аһаҕас дорҕооннору кытта. Билэ:Mongol_ga_head.jpg Билэ:Mongol_ga_middle.jpgБилэ:Mongol_q_middle.jpg Билэ:Mongol_ga_tail.jpg Билэ:Mongol_ga_tail3.jpg ɣҔ Кытаанах аһаҕас дорҕооннору кытта.
«Аһаҕас дорҕоон-ҕ-аҕас дорҕоон» дьүөрэлэһии уһун аа курдук ааҕыллар.Например: qa-γ-an (хан) сокращается до хаан.  Бүтэһик көрүҥ а-ны эрэ кытта суруллар. Билэ:Mongol_k_head.jpg Билэ:Mongol_k_middle.jpg k ХСымнаҕас аһаҕас дорҕооннору кытта.
Тыл бүтүүтүгэр г курдук ааҕыллар.
«Аһаҕас дорҕоон-г-аҕас дорҕоон» дьүөрэлэһии уһун аһаҕас дорҕоону бэлиэтиир.Например: de-g-er сокращается до дээр. Существуют исключения, например ügüi (нет).Билэ:Mongol_g_tail.jpg g Г Билэ:Mongol_m_head.jpg Билэ:Mongol_m_middle.jpg Билэ:Mongol_m_tail.jpg m М Билэ:Mongol_l_head.jpg Билэ:Mongol_l_middle.jpg Билэ:Mongol_l_tail.jpg l Л Билэ:Mongol_s_head.jpg Билэ:Mongol_s_middle.jpg Билэ:Mongol_s_tail.jpg s С Билэ:Mongol_sh_head.jpg Билэ:Mongol_sh_middle.jpg Билэ:Mongol_sh_tail.jpg š Ш Билэ:Mongol_t_head2.jpg Билэ:Mongol_t_middle.jpgБилэ:Mongol_t_middle2.jpgБилэ:Mongol_t_middle3.jpg Билэ:Mongol_t_tail.jpg t, d Т, Д Билэ:Mongol_ac.jpg Билэ:Mongol_ac.jpg č Ч, Ц Билэ:Mongol_j1_head.jpg Билэ:Mongol_j1_middle.jpg Дь, З Билэ:Mongol_y1_head.jpg Билэ:Mongol_y1_middle.jpg y *-Й, Е*, Ё*, Ю*, Я*Дифтоҥнары суруйарга туттуллар. Билэ:Mongol_r1_head.jpg Билэ:Mongol_r1_middle.jpg Билэ:Mongol_r_tail2.jpg r РТыл баһыгар киирии эрэ тылларга.При транскрипции иностранных слов обычно предваряется протетической гласной, например, Россия —  Билэ:Mongol_w_head.jpg Билэ:Mongol_w_middle.jpg v ВСанскрит व бэлиэтэ. Билэ:Mongol_f_head.jpg Билэ:Mongol_f_middle.jpg f ФКытай уонна Европа тылларыттан киирбит тылларга туттуллар. Билэ:Mongol_kk_head.jpg Билэ:Mongol_kk_middle.jpg  КК дорҕоону бэлиэтиир. Билэ:Mongol_ts.jpg Билэ:Mongol_ts.jpg (c) (ц)Тибет тылын /ts'/ ཚ уонна санскрит छ бэлиэтэ. Билэ:Mongol_dz.jpg Билэ:Mongol_dz.jpg (z) (з)Тибет тылын /dz/ ཛ уонна санскрит ज бэлиэтэ. Билэ:Mongol_h_head.jpg Билэ:Mongol_h_middle.jpg (h) (г, х)Тибет тылын /h/ ཧ уонна санскрит ह бэлиэтэ.

 Холобурдар 
Былыргы шрифтБилиҥҥи шрифтБастакы тыл буукубалара Билэ:Mclassical_mimic.jpg Билэ:Wikiclassicalmongol.jpg Билэ:Mongol_w_head.jpg  v Билэ:Mongol_i_middle1.jpg　 i Билэ:Mongol_k_middle.jpg  k Билэ:Mongol_i_middle1.jpg  i Билэ:Mongol_p_middle.jpg  p Билэ:Mongol_a_middle_2.jpg  e Билэ:Mongol_t_middle.jpg  d Билэ:Mongol_i_middle1.jpg  i Билэ:Mongol_y1_middle.jpg  y Билэ:Mongol_a_tail_1.jpg  a
 Кирилл: 
 Транскрипцията: Wikĭpedĭ čölö:t newterxī tolĭ bičĭg boloĭ.
 Тылбаас: Бикипиэдьийэ — аһаҕас билии.
 Тиэкэс:
ᠸᠢᠺᠢᠫᠡᠳᠢᠶᠠ᠂
ᠴᠢᠯᠦᠭᠡᠲᠦ ᠨᠡᠪᠲᠡᠷᠬᠡᠢ ᠲᠤᠯᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌ ᠪᠤᠯᠠᠢ᠃

 Монгол бичигэр олоҕурбут суруктар 

 Тодо-бичик 
1648 сыллаахха ойрат бахсыта Зайа-Пандита сурук уонна саҥарар тылы чугаһатаары айбыт суруга. Бу суругунан калмыктарт 1924 сыллаахха диэри суруйар этилэр, онтон кирилл суругар көспүттэрэ. Билигин Кытайга олорор ойраттар туһаналлар.

 Мандьуу суруга 
1599 сыллаахха мандьуулар ыраахтааҕыларын Нурхачи ыйааҕынан монгуол бичигин мандьуу тылыгар сөп түбэһиннэрэн уларытан биэрэллэр. 1632 сыллаахха бу суругу иккистээн уларыталлар (тас бэлиэлэри эбэллэр: нохтолору уонна төгүрүктэри эбэллэр)

 Вагиндра 
Бу суругу 1905 сыллаахха бүрээт бахсыта Агван Доржи (1850—1938) айар. 

 Галиг 
Тибет тылыттан уонна санскриттан киирбит дорҕооннору бэлиэтиир эбии бэлиэлэр.

 Монгол бичигэ Юникодка 
Юникод тайааһына U+1800 — U+18AFUnicode block U+1800 — U+18AF; Mongolian.. Бу иһигэр монгуол бичигин буукубалара, сыыппаралара уонна сурук бэлиэлэрэ, тодо-бичик, сибин уонна мандьуу суруга, ону таһынан санскрит уонна тибет тылыттан киирбит дорҕооннору тириэрдэр бэлиэлэр киирэллэр.
 1800 ᠀ Birga 1801 ᠁ Ellipsis 1802 ᠂ Comma 1803 ᠃ Full Stop 1804 ᠄ Colon 1805 ᠅ Four Dots 1806 ᠆ Todo Soft Hyphen 1807 ᠇ Sibe Syllable Boundary Marker 1808 ᠈ Manchu Comma 1809 ᠉ Manchu Full Stop 180A ᠊ Nirugu 180B ᠋ Free Variation Selector One 180C ᠌ Free Variation Selector Two 180D ᠍ Free Variation Selector Three 180E  Vowel Separator 1810 ᠐ Zero 1811 ᠑ One 1812 ᠒ Two 1813 ᠓ Three 1814 ᠔ Four 1815 ᠕ Five 1816 ᠖ Six 1817 ᠗ Seven 1818 ᠘ Eight 1819 ᠙ Nine 1820 ᠠ A 1821 ᠡ E 1822 ᠢ I 1823 ᠣ O 1824 ᠤ U 1825 ᠥ Oe 1826 ᠦ Ue 1827 ᠧ Ee 1828 ᠨ Na 1829 ᠩ Ang 182A ᠪ Ba 182B ᠫ Pa 182C ᠬ Qa 182D ᠭ Ga 182E ᠮ Ma 182F ᠯ La 1830 ᠰ Sa 1831 ᠱ Sha 1832 ᠲ Ta 1833 ᠳ Da 1834 ᠴ Cha 1835 ᠵ Ja 1836 ᠶ Ya 1837 ᠷ Ra 1838 ᠸ Wa 1839 ᠹ Fa 183A ᠺ Ka 183B ᠻ Kha 183C ᠼ Tsa 183D ᠽ Za 183E ᠾ Haa 183F ᠿ Zra 1840 ᡀ Lha 1841 ᡁ Zhi 1842 ᡂ Chi 1843 ᡃ Todo Long Vowel Sign 1844 ᡄ Todo E 1845 ᡅ Todo I 1846 ᡆ Todo O 1847 ᡇ Todo U 1848 ᡈ Todo Oe 1849 ᡉ Todo Ue 184A ᡊ Todo Ang 184B ᡋ Todo Ba 184C ᡌ Todo Pa 184D ᡍ Todo Qa 184E ᡎ Todo Ga 184F ᡏ Todo Ma 1850 ᡐ Todo Ta 1851 ᡑ Todo Da 1852 ᡒ Todo Cha 1853 ᡓ Todo Ja 1854 ᡔ Todo Tsa 1855 ᡕ Todo Ya 1856 ᡖ Todo Wa 1857 ᡗ Todo Ka 1858 ᡘ Todo Gaa 1859 ᡙ Todo Haa 185A ᡚ Todo Jia 185B ᡛ Todo Nia 185C ᡜ Todo Dza 185D ᡝ Sibe E 185E ᡞ Sibe I 185F ᡟ Sibe Iy 1860 ᡠ Sibe Ue 1861 ᡡ Sibe U 1862 ᡢ Sibe Ang 1863 ᡣ Sibe Ka 1864 ᡤ Sibe Ga 1865 ᡥ Sibe Ha 1866 ᡦ Sibe Pa 1867 ᡧ Sibe Sha 1868 ᡨ Sibe Ta 1869 ᡩ Sibe Da 186A ᡪ Sibe Ja 186B ᡫ Sibe Fa 186C ᡬ Sibe Gaa 186D ᡭ Sibe Haa 186E ᡮ Sibe Tsa 186F ᡯ Sibe Za 1870 ᡰ Sibe Raa 1871 ᡱ Sibe Cha 1872 ᡲ Sibe Zha 1873 ᡳ Manchu I 1874 ᡴ Manchu Ka 1875 ᡵ Manchu Ra 1876 ᡶ Manchu Fa 1877 ᡷ Manchu Zha 1880 ᢀ Ali Gali Anusvara One 1881 ᢁ Ali Gali Visarga One 1882 ᢂ Ali Gali Damaru 1883 ᢃ Ali Gali Ubadama 1884 ᢄ Ali Gali Inverted Ubadama 1885 ᢅ Ali Gali Baluda 1886 ᢆ Ali Gali Three Baluda 1887 ᢇ Ali Gali A 1888 ᢈ Ali Gali I 1889 ᢉ Ali Gali Ka 188A ᢊ Ali Gali Nga 188B ᢋ Ali Gali Ca 188C ᢌ Ali Gali Tta 188D ᢍ Ali Gali Ttha 188E ᢎ Ali Gali Dda 188F ᢏ Ali Gali Nna 1890 ᢐ Ali Gali Ta 1891 ᢑ Ali Gali Da 1892 ᢒ Ali Gali Pa 1893 ᢓ Ali Gali Pha 1894 ᢔ Ali Gali Ssa 1895 ᢕ Ali Gali Zha 1896 ᢖ Ali Gali Za 1897 ᢗ Ali Gali Ah 1898 ᢘ Todo Ali Gali Ta 1899 ᢙ Todo Ali Gali Zha 189A ᢚ Manchu Ali Gali Gha 189B ᢛ Manchu Ali Gali Nga 189C ᢜ Manchu Ali Gali Ca 189D ᢝ Manchu Ali Gali Jha 189E ᢞ Manchu Ali Gali Tta 189F ᢟ Manchu Ali Gali Ddha 18A0 ᢠ Manchu Ali Gali Ta 18A1 ᢡ Manchu Ali Gali Dha 18A2 ᢢ Manchu Ali Gali Ssa 18A3 ᢣ Manchu Ali Gali Cya 18A4 ᢤ Manchu Ali Gali Zha 18A5 ᢥ Manchu Ali Gali Za 18A6 ᢦ Ali Gali Half U 18A7 ᢧ Ali Gali Half Ya 18A8 ᢨ Manchu Ali Gali Bha 18A9 ᢩ Ali Gali Dagalga 18AA ᢪ Manchu Ali Gali Lha

 Клавиатура 
Монгольская клава.png

 Быһаарыылар 

 Сигэлэр 
 Старомонгольское письмо на сайте Omniglot
 The Silver Horde: монгольские письменности
 Lingua Mongolia: монгольское письмо: описание и учебник 
 Поддержка китайских, тибетских, монгольских и тайских шрифтов от Microsoft

Категория:Сурук-бичик
Категория:Монгол тыла