Уйгур тыла

Уйгур тыла (уйг. Уйғурчә, Уйғур тили, ئۇيغۇرچە, кыт. 维吾尔语 вэйвуэрюй Wéiwú'ěryǔ) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, узбек тылыгар чугас. Кытай Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуонун официалык тыла.
Саңарар дьон ахсаана - 10-25 мөлүйүөн киһи. Синдьээнтэн ураты уйгур тыла Казахстаҥҥа (300 000 киһи) , Кыргызстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уо д.а. уйгурдар олорор сирдэригэр туттуллар.
Синдьээҥҥэ ил тыл буоларын быһыытынан олох элбэх эйгэтигэр (делопроизводство, телевидение, радио, Интернет) туттуллар.  

2017 сыллаахтан ыла уйгур тыла үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтиллэрэ тохтообута. Онон оскуолаларга уруккутун курдук аҕыйах ахсааннаах омуктарга аналлаах төрөөбүт тылы үөрэтэр предмет аны көрүллүбэт. Онон Синдьээн оскуолаларыгар үөрэтии бүтүннүү кытай тылыгар көһөн турар. 

Уйгур тыла түүрүк тылга киирсэр да буоллар, фарси, араб, нуучча уонна кытай тыллар улахан сабыдыалларын ылыммыт тыл.

 Суруга-бичигэ 
Билиҥҥи кэмҥэ уйгур тылыгар араб алпабыыта туһаныллар. Ааспыт үйэҕэ 1965 сыллаахтан 1982 с. дылы Кытайга уйгур тылыгар латын алпабыыта туттуллар этэ. Казахстаҥҥа уо д.а. Орто Азия дойдуларыгар олорор уйгурдар билиҥҥи кэмҥэ кириллицанан тутталар.

+Уйгур тыл араас бичигэ Араб (Кытай,  1982 ыла) Латин (Кытай, 1965-82) Кириллицца (ССРС, СНГ) Латинский (ССРС, 1946 дылы) Латиница-ULY МФА Арабский (Кытай, 1982 ыла) Латиница (Кытай, 1965-82) Кириллица (ССРС, СНГ) Латинский (ССРС, 1946 дылы) Латиница-ULY МФА ئا  A a  A a  A a  A a  a  ق  Ⱪ ⱪ  Қ қ  Q q  Q q  q ئە  Ə ə  Ə ə  Ə ə  E e  æ  ك  K k  К к  K k  K k   k ب  B b  Б б  B в  B b  b  ڭ  -ng  Ң ң  Ŋ ŋ   -ng   ŋ پ  P p  П п  P p P p  p  گ  G g  Г г  G g  G g ɡ ت  T t  Т т T t T t  t  ل  L l  Л л  L l L l  l ج  J j  Җ җ  Ç ç J j  ʤ  م  M m  М м  M m  M m  m چ  Q q  Ч ч  C c Ch ch  ʧ  ن  N n  Н н N n  N n  n خ  H h  X x  X x  X x  x  ھ  Ⱨ ⱨ  Һ һ  H h  H h  h د  D d  Д д  D d  D d  d  ئو  O o  О о О о O o  o ر  R r  Р р R r  R r  r  ئۇ  U u  У у U u  U u  u ز  Z z  З з  Z z  Z z  z  ئۆ  Ɵ ɵ  Ө ө Ɵ ɵ  Ö ö  ø ژ  Ⱬ ⱬ  Ж ж Ƶ ƶ  J j/Zh zh ʒ  ئۈ  Ü ü  Ү ү  Y y  Ü ü  y س  S s  С с S s  S s  s  ۋ  V v  В в  V v  W w  v ش  X x  Ш ш  Ş ş  Sh sh  ʃ  ئې  E e  E e  E e  É é  e غ  Ƣ ƣ  Ғ ғ  Ƣ ƣ  Gh gh ʁ  ئى  I i  И и  I i  I i  i,ɨ ف  F f  Ф ф  F f  F f  f  ي  Y y  Й й  J j  Y y  j

Ону таһынан уйгур кириллицата икки буукубалара - Ю уонна Я, латин уонна араб бичиктэригэр икки буукубанан суруллар.
 Кириллица Арабскийалфавит Латиница-ULY Ю ю يۇ yu Я я يا ya

Кирилл алпабыытаЛатин алпабыыта (UYY)Араб алпабыытауйғур латин йезиғи (ULY)Сахалыы тылбаас Һемме адем занидинла еркин, иззет-һөрмет ве һоқуқта бапбаравер болуп туғулған. Улар еқилге ве вийдан'ға иге һемде бир-бириге қэриндашлиқ мунасивитиге хас роһ билен билен муамил қилиши кэрек.H̡əmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-h̡ɵrmət wə hok̡uk̡ta babbarawər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilƣə wə wijdanƣa igə h̡əmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasiwitigə hax roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək.ﻫﯧﻤﻤﯥ ﺋﺎﺩﯦﻢ ﺯﺍﻧﺌﺪﺋﻨﻼ ﺋﯧﺮﻛﺌﻦ، ﺋﺌﺰﺯﯦﺖ-ﻫﯚﺭﻣﯧﺖ ﯞﯤ ﻫﻮﻗﯘﻗﺘﺎ ﺑﺎﭘﺒﺎﺭﺍﯞﯦﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻻﺭ ﺋﯧﻘﺌﻠﮕﯥ ﯞﯤ ﯞﺋﻴﺪﺍﻥ'ﻏﺎ ﺋﺌﮕﯥ ﻫﯧﻤﺪﯤ ﺑﺌﺮ-ﺑﺌﺮﺋﮕﯥ ﻗﯧﺮﺋﻨﺪﺍﺷﻠﺌﻖ ﻣﯘﻧﺎﺳﺌﯟﺋﺘﺌﮕﯥ ﺧﺎﺱ ﺭﻭﮬ ﺑﺌﻠﯧﻦ ﺑﺌﻠﯧﻦ ﻣﯘﺍﻣﺌﻞ ﻗﺌﻠﺌﺸﻰ ﻛﯧﺮﯦﻚ.Hëmmë adëm zanidinla ërkin, izzët-hörmët wë hoquqta bapbarawër bolup tughulghan. Ular ëqilgë wë wiydan'gha igë hëmdë bir-birigë qërindashliq munasiwitigë xas roh bilën bilën muamil qilishi kërëk.Дьон барыта бэйэ суолтатыгар уонна быраабыгар тэҥ буолан төрүүллэр. Кинилэр бары өркөн өйдөөх, суобастаах буолан төрүүллэр, уонна бэйэ бэйэлэригэр тылга кииринигэс быһыылара доҕордоһуу тыыннаах буолуохтаах.

 Морфологията уонна синтаксиhа 

 Солбуйар ааттар 
+Сирэй солбуйар ааттарБиир ахсаанЭлбэх ахсаанУйгурдууСахалыыУйгурдууСахалыымәнминбизбиhигисәнэнсәнләр/силәрэhигиСізЭн/ЭһигиСізлерЭhигиукиниуларолор/кинилэр

 Түһүктэр 
Уйгур тылыгар 6 түһүк баар.
ТүһүкЫйытыысыһыарыыхолобурТөрүөт түһүк (Баш келиш)ким? (кім?) туох? (немә?)—Араарыы түһүк (Егилик келиш)кими? (кимниң?) тугу? (неминиң?) -ниңмəктəпниң китапханиси - оскуола библиотеката,
тошқан(-) териси - куобах тириитэТуохтуу түһүк (Чүшүм келиш)кими? (кимни?) тугу? (немини?) -ниСениң китавиңни алдим - эн кинигэҕин ыллымАллатив (Бериш келиш)ханна? (нəгə?/қаяққа?/қəйəргə?) кимиэхэ? (кимгə?) туохха? (немигә?), хаһан (қачанға?), хаска (қанчиға?) -ға/-гə/-қа/-кə/-қəБазарға — баһаарга, Саат онға — уон чааска, Йүз сомға сатти - сүүс солкуобайка атыылаатаЛокатив (Орун-вақит келиш)кимиэхэ? (кимдə?) ханна? (нəдə?/қəйəрдə?) хаһан? (қачан?) -да/-дə/-та/-тəУ өйдə — Кини дьиэҕэ. Китап үстəлдə — Кинигэ остуолга. Саат онда — Уон чааскаТаһаарыы түһүк (Чиқиш келиш)кимтэн? (кимдин?)  хантан? (нəдин?/қəйəрдин?) -дин/-тинӨйдин — Дьиэттэн

 Ахсаан аат 

 Чыыһыла  1  2  3  4  5  6  7  8  9  10 Төһө ахсаан бир  икки  үч  төт  бәш  алтә  йәттә  сәккиз  тоққуз  он Кэрискэ ахсаан биринчи  иккинчи  үчинчи   төртинчи  бәшинчи  алтинчи  йәттинчи  сәккизинчи  тоққузинчи  онинчи
 Чыыһыла  11   20  30  40  50  60  70  80  90 Төһө ахсаан он бир  йигирмә  оттуз  қириқ  әллик  атмиш  йәтмиш  сәксән  тоқсан Кэрискэ ахсаан он биринчи  йигирминчи  оттузинчи  қириқинчи  әлликинчи  атмишинчи  йәтмишинчи  сәксәнинчи  тоқсанинчи
 Чыыһыла  100  1000  10000  1000000  10000000 Төһө ахсаан йүз  миң  түмән  милйон  түмәнмиң Кэрискэ ахсаан йүзинчи  миңинчи   түмәнинчи  милйонинчи  түмәнмиңинчи

 Лексиката 
Уйгур лексикатыгар элбэх кэлии тыл баар. Түүрүк тылларыттан ордук казах, узбек уонна чагатай тылларыттан киириилэр элбэхтэр. Ону таһынан 10-с үйэттэн ыла саҕалаан уйгур омуга исламҥа көспүтүн кэннэ элбэх тыл араб уонна фарси тылларыттан киирбиттэрэ. 19-20 үйэҕэ уйгур лексиката нуучча уонна кытай тылын сабыдыалын ылыммыта.
ТөрүтэТөрүт тылСаҥарыытаУйгурдууТылбаасФарсиәпсусаһыылаахгөшэтАраб (genitive case)саәтчаасНууччавелсипитбэлиһэпиэтдохтурбыраасмороженое[mɐrˈoʐᵻnəjə]марожнимороженайобластуобаласконфета[kɐnfʲˈetə]кәмпүткэмпиэтКытай花生 huasheng[xwa1ʂəŋ]хасиңарахис豆腐 dòufuдуфутофу

 Этиилэр холобурдара 
Уйгур тылаСаха тылаҚандарақ туруватіз?Хайдах олороҕут?Ісміңіз немә?Аатыҥ ким диэний?Менің ісмім---Мин аатым...Қанчә ящқа кірдіңіз?Хас саастааххын?Йігірмә бәщ ящқа кірдімСүүрбэ биэс саастаахпынБүгүн кәчтә вақтіңіз барму?Бүгүн киэһэ бириэмэлээххин ду?ЙоқсуохМаңа бір тәһсә ләңмән беріңМиэхэ биир миискэ лагман биэриҥАман болуҥЧэпбик буолАптобус бэкіті нәдәАвтобус тохтобула ханна баарый?яманкуһаҕаняқшиүчүгэйкөп рахметулахан махталҮрүмчідін Турпанға мащініда төт саәт кетідуУрумчиттан Турпаңңа дылы түөрт чаас айанныыгынХазір саәт қанчә болді?Билигин хас чаас буолла?Он іккі болдіУон икки буоллаҺазір алтігә он минут қалдиБилигин алта буолара уон мүнүүтэ хааллаСізнің нәччә баліңіз бар?Эн хас оҕолордооххун?Менің ұч балам бар

Икки қіз, бір оғлум барМин үс оҕолоохпун; икки кыыстаахпын уонна биир уоллаахпынКәчүрүңАлҕас / Бырастыы гыныҥУлар йэңі оқуғучіКинилэр саҥа үөрэнээччилэрМэнің юртум ҺотәнМин дойдум ҺотэнҚайсі мәктәптә оқуйсіз?Ханнык оскуолаҕа үөрэнэҕин?Мән достум біләнн барімәнМин доҕорбун кытта барабынБүгүн бармаймәнБүгүн барбаппынПулум йоқХарчым суохСіз уйғур тіліні біләмсіз?Эн уйгур тылын билэҕин дуо?Апам гезіт оқуватідуИйэм хаһыат ааҕарМән рус тилини анчә яхши билмәймәнМин нууччалы үчүгэйдик билбэппинБүгүн кәчтә ямғур тохтайдикәнБүгүн киэһэ самыыр тохтуохтаахЙеңи жил биленСаңа дьылынан

Категория:Тыллар
Категория:Түүр тыллара