Шаньюй

Шанью́й (кит. трад. 單于, упр. 单于, пиньинь chányú, палл. чаньюй) — хун баһылыгын титула. Гун биис-ууһун аристократията талара, үйэ тухары талыллара. Аҕа ууһун сүбэтин кытта бииргэ салайара, сүрүннээн, хун биэс биис-ууһун 24 аҕа ууһун кытта. 

Кытай хронистара ити титулу ыраахтааҕыга тэҥнииллэрэ (ван), ол гынан баран, сорох сылларга, гунн шаньюйа Императорга дьүөрэлэнэрэ (Хуан-ди).

Лев Гумилёв  Шаньюйу «пожизненный президент» диэн ааттыыра.
мини|Хунну

 Шаньюй диэн тыл үөскээһинэ 
Всеволод Таскин этэринэн, «шанъюй» диэн титутул икки тыл — шань и юй -- холбоспуттарын түмүгэр үөскээбиттэр. Бастакы тыл san — «почёт», «уважение» диэн түүр төрүттээх тылтан; иккис -- «дом». Онон титул «ытыктанар дьиэ» диэн өйдөбүллээх, ити титулу илдьэ сылдьар киһи күҥҥэ тэҥнэнэрэ. 

 Хун монархиятын үөскээһинэ 
Кытай летопистарыгар сурулларынан, хуннар төрүттэрэ Ся Чуньвэй принц, атын эттэххэ, Хунну Шицзу (предок Хунну) эбит. Кини көс олоҕу талбыт уонна Люаньти диэн хун династиятын төрдө буолбут. Суруйалларынан, өссө Юя кэмин саҕана Кытай хотугу истиэптэригэр Хяньюнь, Хуньюй, Шаньжун биис-уустара олорбуттар, Чуньвэй бэйэтин дьонун кытта кинилэргэ кэлбит.

 Хун Шаньюйдарын испииһэгэ 
Хуннарга шаньюйдар династиялара Луаньти дэнэрэ (кит. трад. 欒提, упр. 栾提, пиньинь Luántí). Ол гынан баран, кэлэр киһи нэһилиэстибэни хайдах быһыылаахтык тутуохтааҕын туһунан чопчу бэрээдэктэрэ суоҕа. Нэһилиэстибэ кэс тылынан бэриллэрэ, уочаратынан барара (инититтэн биитигэр), кинээстэр быыбардыыллара (арыт саҥа шаньюйу кини быччы удьуоруттан буолбакка, аймахтарыттан талаллара)

 Модэ династията 
Олбоххо олорбут аатаТус аатаСалайбыт сыллараТоумань—220—209 б.э.и.Модэ—209—174 б.э.и.ЛаошанЦзичжу174—161 б.э.и.Цзюньчэнь—161—126 б.э.и.Ичжисе—126—114 б.э.и.Увэй—114—105 б.э.и.Ушилу—105—102 б.э.и.Сюйлиху—102—101 б.э.и.

 Цзюйдихоу династията 
Арааһа, Модэттэн төрүттээхтэр. Ол гынан баран үрдүкү аристократияҕа киирсибэттэр этэ. Цзюйдихоу чүгэй байыаннай салайааччы буолан шаньюйунан талыллыбыт.
Олобоххо олорбут аатаСалайбыт сыллараЦзюйдихоу101—96 б.э.и.Хулугу96—85 б.э.и.

 Хуяньди династията 
Модэ удьуоруттан үөскээбит дьон аймахтарыттан үөскээбиттэр. 
Олбоххо олорбут аатаТус аатаСалайбыт сыллараХуяньди—85—68 б.э.и.Сюйлюй-Цюаньцюй—68—60 б.э.и.

 Модэ династиятын чөлүгэр түһэрии 
Олобоххо олорбут аатаТус аатаСалайбыт сыллараВоянь-ЦюйдиТуцитан60—58 б.э.и.

 Хуяньди династиятын чөлүгэр түһэрии 
Хуханье Модэ 8 көлүөнэ сыдьаана этэ. 
Олбоххо олорбут аатаТус аатаСалайбыт сыллараХуханьеЦзихоушань58—31 б.э.и.ФучжулэйДяотаомогао31—20 б.э.и.СоусеЦзюймисюй20—12 б.э.и.ЦзюйяЦзюймоцзюй12—8 б.э.и.УчжулюНанчжиясы8 б.э.и. — 13 б.э.

 Улэй-Жоди династията 
Олбоххо олорбут аатаТус аатаСалайбыт сыллараУлэй-ЖодиСянь13—18Худуэрши Дао-гао ЖодиЮй18—46 б.э.Удадихоу46Пуну46 — ?

 Хотугу хуннар династиялара 
Аан бастаан Пуну удьуордара салайбыттара, ол гынан баран, кинилэр ааттара биллибэт. Ол кэннэ Хуянь ууһа салайар буолбут. 

 Соҕуруу Хуннар династиялара 
Хань Империятын былааһыгар олорбуттара, кинилэртэн тутулуктаах этилэр. Нэһилиэстибэни чопчу быраабылынан туталлара: улахан убайыттан -- кыраҕа, онтон улахан убай оҕолоругар.
Олбоххо олорбут аатаСалайбыт сыллараХуханье II (личное имя Би)48—55Мо55—56Хань56—59Ди59—63Су63Чжан63—85Сюань85—88Туньтухэ88—93Аньго93—94Шицзы94—98Тань98—124Ба124—128Сюли128—140

 Ананар шаньюйдар 
Бу шаньюйдары аатыгар эрэ Кытай императора аныыра.
Олбоххо олорбут аатаТус аатаСалайбыт сыллараХуланьжошичжуцзюДоулоучу143—147Илинши Чжу-цзюЦзюйцзюйр147—172ТутэжошичжуцзюБезымянный172—178ХучжэнХучжэн178—179ЦянцюйЦянцюй179—188Чичжиши-чжухоуЮйфуло188—195ХучуцюаньХучуцюань195—215

 Бэлиэтээһиннэр 

 Литэрэтиирэ 

 Шаньюй // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Категория:Түүр омуктар
Категория:Түүрдэр
Категория:Түүр династиялара
Категория:История