Тас сахалар

Тас сахалар — бу тиэрмин икки сүрүн суолталаах. Бастакыта — билиҥҥи Саха сирин тула өттүгэр былыр-былыргыттан түөлбэлээн олорор саха тыллаах дьон. Иккис өйдөбүлэ — бастакы бөлөҕү киллэрэн туран өссө Арассыыйа атын сирдэригэр уонна кыраныысса таһыгар олорор, үөрэнэр-үлэлиир сахалар, ол аата Саха сирин тас өттүгэр олохсуйбут, төрөөбүт эбэтэр быстах кэмҥэ гынан баран балачча өр (холобура үөрэх, уһун командировка кэмигэр) олорор сахалар барыта.

 Тас сахалар ахсааннара 
 Саха сирин тула олорор тас сахалар 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тулалыыр регионнарга баар саха дьонун ахсаанын чопчу этэр кыах суох. Онно хас да төрүөт баар:
 Сыллааҕы статистика сахалары туспа көрдөрбөт; 
 Арассыыйа үрдүнэн уонча сылга биирдэ ыытыллар биэрэпистэр түмүктэрэ эмиэ араас ымпыктаах-чымпыктаах буолар:
 Региоҥҥа быстах кэмҥэ (үөрэххэ, уһун командировкаҕа) сылдьар дьон эмиэ ааҕыллыахтарын сөп.
 Сорох дьон саха эһэлээх-эбэлээх буоллахтарына, саха тылын, култууратын соччо билбэттэрин да үрдүнэн сахабын дэнэллэр, сорохтор тылы өйдүүр гынан баран сатаан саҥарбаппыт дии санаан, эбэтэр туох эрэ льготанан туһанаары атын омугунан суруттараллар.
 Сорох саха төрүттээх дьон төрүттэрин билбэттэр. Холобур, Охуоскайтан төрүттээх, төрүттэрэ ынах сүөһү ииппит, тас көрүҥнэринэн биһигиттэн уратыта суох дьон камчадаалбын эбэтэр ительмеммин диир түгэннэрэ көстөр.
№  Кыраай, уобалас  1989 с. биэрэпис  2002 сыллааҕы биэрэпис  2010 сыллааҕы биэрэписВПН 2010 Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство  Атын сыыппара  1.  Амуур уобалаһа  788  314  449     2.  Хабааровскай кыраай  1578  1454  1417  3.  Иркутскай уобалас  2020   922   858  4.  Приморскай кыраай  475  703  766  5.  Магадаан уобалаһа  754  469   407  6.  Красноярскай кыраай  1778  1368  1468  7.  Сахалиин уобалаһа  66  120  63  8.  Забайкальскай кыраай  399Чита уобалаһа  206Чита уобалаһа уонна Агинскай Бүрээт уокуруга  163  9.  Чукотка    73  62  10.  Камчаатка кыраайа  75  92Камчаатка уобалаһа Коряк уокуругун кытта  142  11.  Дьэбириэй уокуруга    95  99  10.  Бурятия  705  283  272    Барыта    6833  6650 

Ол аата устудьуоннары иҥин аахпатахха быһа барыллаан 5,5 - 6 тыһыынча саха киһитэ өрөспүүбүлүкэ тулатыгар олорор.

Бу дьоҥҥо Красноярскай кыраай хоту өттүгэр (сүнньүнэнТаймыырга) олорор дулгаан-саха тыллаах долгааннары киллэриэххэ сөп. Кинилэр ахсааннара 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн кыраайга 5810 киһи.

 Саха сириттэн тэйиччи олорор Арассыыйа сахалара 
Бу бөлөххө Саха сириттэн ыраах тэлэһийэн барбыт уонна онно олохсуйа хаалбыт саха дьонун киллэрэбит. 
Үксүн киин куораттарга (Москуба, Санкт-Петербург), наука кииннэригэр (Новосибирскэй, Томскай) силис тардыбыттар. Бу дьонтон чулууларын туһунан саха суруналыыһа Иннокентий Неустроев икки кинигэлээх. Аҥардас аармыйа (ис дьыала буолбакка) полковнигын сыбаанньатыгар тиийэ үүммүт дьон (бу дьон үксүн атын сирдэргэ сулууспалыыллар уонна отставкаҕа тахсан баран олохсуйа хаалаллар) ахсаана 40-тан таҕыста диир.

Кэнники сылларга көһүү программаларынан Белгород, Краснодар уонна Калининград уобаластарыгар көһөн барбыт орто саастаах уонна биэнсийэ сааастаах дьон элбээтэ дииллэр.

Эдэр саастарыгар үөрэнэ барбыт уонна устунан онно хаалбыт сахалартан сорохторо саха кэргэннээхтэр, ол эрэн элбэх киһи атын омугу кэргэн ылар.

 Кыраныысса таһыгар олорор тас сахалар 
Бу аата этэринии, Арассыыйаттан көһөн барбыт дьон. Бу дьон эдэрдэригэр барбыт буоллахтарына үксүн кэргэннэрэ атын омук буолар. Араас дойдуларынан бытанан олорор буоланнар статистикаҕа аанньа киирбэттэр. Арай Украина 2001 сыллааҕы биэрэпиһигэр киирбит түгэннэрэ баар - 304 сахабын дэммит киһи баар эбит (онтон 56-та сахалыы билэбин диэбит)Украина ыстатыыстыкаҕа кэмитиэтин ситим-сирэ. Уонна Казахстааҥҥа 2009 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпискэ 119 киһи сахабын диэбитКазахстаан ыстатыыстыкаҕа кэмитиэтин ситим-сирэ .

СахаОпенВорлд диэн ситим-сиргэ мусталлар. Саха Диаспора диэн АХШ-ка олорор Соловьева Вера салайааччылаах уопсастыбаннай тэрилтэ түмэр.

 Тас сахалар сүрүн бөлөхтөрө 
Дьэһиэй сахалара – бу Красноярскай кыраай Эбэҥки национальнай оройуонугар олорор сахалар. Үксүлэрэ Дьэһиэй күөл кытылыгар, сорохторо Туру (нууччалыы Тура) диэн оройуон киинигэр олороллор. Былыр Бүлүү уокуругар киирэллэрэ. Сүрүн дьарыктара кыыл табаны бултааһын, балыктааһын. Саха литературнай тылыттан арыый атыннык саҥараллар. Сэбиэскэй саҕана распределениенан саха учууталлара, быраастара баран үлэлииллэр этэ. Атын тас сахаларга тэҥнээтэххэ төрүт тылларын ордук чөл тутан олорор бөлөх.
Уларыта тутуу кэмигэр Магадаан сахалара эмиэ “дьэһиэй сахаларабыт” (ессейские якуты) дэммиттэрэ, оннук аатынан уобалас аҕыйах ахсааннаах омуктарын реестрыгар киирбиттэрэ. Бу бэйэлэрин Саха Сирин сахаларыттан туспа ойдон олороллорун көрдөрөр ньыма этэ. 

Үт сахалара – Хабааровскай кыраай Үт үрэх  (нууччалыы Уда) сүнньүнэн олорор сахалар. Туспа түөлбэ тыллаахтар. Чумукаан, Удское диэн сирдэргэ бааллар. Кырдьаҕастара сорохторо Хабаровскайга, Комсомольск-на-Амуре куораттарга көспүттэр. Николай Иванов – Утучур диэн суруйааччылаахтар этэ, соторутааҕыта өлбүтэ.

Охуоскай (Лаамы) сахалара – бу былыргы Лаамы кытылыгар Охуоскайга, Айааҥҥа барар дьаам суолун сүнньүнэн олохсуйбут, кэлин булдунан, балыгынан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт сахалар. Бу дьон сорохторо XIX-XX үйэлэргэ Охуоскай муора кытылын батыһа билиҥҥи Магадаан сиринэн тэнийбиттэрэ. Сүнньүнэн Хабааровскай кыраай хоту өттүгэр баар Охота үрэх үрдүгэр турар Аарка бөһүөлэккэ бааллар.

Магадаан сахалара – икки төрүт субстрааттан турар сахалар. Бастакыта Охуоскайтан кэлбит дьон (XIX үйэҕэ Охуоскай уонна билиҥҥи Магадаан кытыл сирдэрэ биир уобалас этэ). Иккис – Өймөкөөн өттүттэн кэлбиттэр. Магадаан уобалаһын хотугулуу-арҕаа өттө урут Байаҕантай улууһугар киирэр этэ. Бу дьон хойукка дылы сүөһүлэрин-сылгыларын тутан олорбуттара, 50-с сылларга саха оскуолалара баалларын архыып докумуоннара туоһулууллар. 70-90-с сылларга сир-дойду баайын хаһаары, былаас бу дьону толору хааччыллыылаах бөһүөлэктэргэ уонна Магадааҥҥа көһөрбүтэ, онтон сылтаан олохторун отуора тосту уларыйбыта, сүөһүлэрин эһэргэ күһэллибиттэрэ.

Амыр (Амуур) сахалара – бу дьон Үт сахаларын кытта биир төрүттээхтэр. Ол гынан баран балартан туһунан, Саха сириттэн былыр арахпыт, өрүс уҥуор Кытайга көспүт сахалар баар буолуохтарын сөп диэн сабаҕалааһын баар. Биллэрин курдук Кытай бырабыыталыстыбата хас да аҕыйах ахсааннаах омугу XX үйэ 50-с сылларыгар «норуот көрдөһүүтүн ылынан» эбэҥкиннэн суруттарбыта. Ол дьон билиҥҥэ дылы сылгы иитэллэрэ иһиллэр.

Иркутскай сахалара – Бу Өлүөнэ өрүс тардыытыгар Бодойбо оройуонугар олорор сахалар. 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн Бодойбо оройуонугар 204 саха олорор эбит, Бодойбо куоракка 51 киһи, бөһүөлэктэргэ 153. Онтон 100 эр киһи, 104 дьахтар. Улахан Баатам (Большой Патом), Перевоз диэн сэлиэнньэлэргэ былыргыттан эбэҥкилэри кытта сэргэ олорбуттар. Билигин ити сэлиэнньэлэри суох гыныы бэлиитикэтэ бара турар буолан, олохтоохтор үксүлэрэ Өлүөхүмэ улууһун Чапаево уонна Маача сэлиэнньэригэр, Дьокуускай куоракка көспүттэр, үксүлэрэ дойдуларыгар сайылыыллар эрэ. Улахан Баатамҥа 51 саха, 4 эбэҥки, 10 булкааспын дэнэр дьон олороллор, оҕолоро Чапаевоҕа үөрэнэллэр.

Маны таһынан урут барбыт саха дьонун сыдьааннара Сахалиин арыыга (бу туһунан, холобур, онно сылдьыбыт эбэҥки учуонайа А.Н. Мыреева кэпсиирэ), Забайкальскай кыраайга, Камчааткаҕа (сурах хоту тумул арыы ортотугар баар Эссо бөһүөлэккэ) бааллара иһиллэр. Архыып дөкүмүөннэрэ көрдөрөрүнэн Арассыыйа Америкаҕа сирдээх эрдэҕинэ саха ыаллара Калифорнияҕа (Форт Росс эргин) уонна Аляскаҕа олохсуйбут курдуктар. Бу дьон сыдьааннарын сорохторо Алеут арыыларыгар да хаалбыт буолуохтарын сөп.

 Олохсуйан олорор сирдэрэ 

 Арассыыйа 
 Красноярскай кыраай сахалара
 Хабаровскай кыраай сахалара
 Амуур сахалара
 Сибиир сахалара
 Новосибирскай сахалара
 Чэлээбинскэй сахалара
 Чукотка сахалара
 Краснодарскай кыраай сахалара
 Сахалин сахалара - Илин сахалар
 Москуба сахалара
 Санкт-Петербург сахалара
 Калининград сахалара
 Таймыыр сахалара

 Татарстан сахалара
 Башкортостан сахалара
 Бүрээтийэ сахалара
 Хакаас сахалара
 Алтай сахалара

 Далҕан сахалара

 Азия 
 Дьоппуон сахалара
 Казахстан сахалара
 Кэриэйэ сахалара
 Кытай сахалара
 Монголия сахалара
 Сингапур сахалара
 Индонезия сахалара
 Малайзия сахалара
 Индия сахалара
 Камбоджа сахалара
 Израил сахалара
 Тайван сахалара

 Америка 
 АХШ сахалара
 Бразилия сахалара
 Канаада сахалара
 Латыын Америка сахалара - үксэ Аргентина уонна Уругуай сахалара
 Мексика сахалара
 Коста Рика сахалара
 Панама сахалара

 Эуропа 
 Аустрия сахалара
 Германия сахалара
 Швеция сахалара
 Норвегия сахалара
 Финляндия сахалара
 Исландия сахалара - саханы аатырдыбыт Александра Аргунова - Күөрэгэй
 Дания сахалара
 һолландия сахалара
 Лүксэмбург сахалара
 Эстония сахалара
 Италия сахалара
 Франция сахалара
 Андорра сахалара
 Швейцария сахалара

 Эуропа сахалара

 TÖRYT SIR - Британия сахалара

 Океания 
 Аустралия сахалара
 Саҥа Зеландия сахалара

 Политичэскэй куотааһын сахалара 

 Өссө маны көр 

 иммиграция
 сахалар

 омук сиригэр биллибит сахалар ааттара
 «Тас Сахалар» Сүбэ ситим-сирэ

 Быһаарыылар