Кумааҕы

Кумааҕы (нууч. «бумага»), дьаарсын (эрг., п.-монг. «čaγasun») — суруйарга, ойуулуурга, бэчээттииргэ, онтон да атыҥҥа туттулларга аналлаах целлюлозаттан оҥоһуллар чараас матырыйаал. Кумааҕы ууну уонна атын убаҕаһы үчүгэйдик иҥэрэрин иһин, ыраастыырга эмиэ туттуллар. Ону таһынан кумааҕыны суу курдук туттуохтарын сөп.

 Хайдах оҥоһуллара 
Билиҥҥи кэм кумааҕыта мастан оҥоһуллар (pulp). Бастаан маһы бытарыталлар, ууну уонна атын химическай матырыйааллары кытта убаҕас буолуор дылы булкуйаллар. Сороҕор маҥхаталлар, оччоҕуна ыраас маҥан кумааҕы буолар. Бу убаҕас кумааҕы буоларыгар ыгыллар. Хаппытын кэннэ быһыллар. Араас технологиялар бааллар, ол курдук туой эптэхтэринэ килбэчигэс кумааҕы буолар. 

Кумааҕыны тутуллубут кумааҕыттан эмиэ оҥоһуллар. Оччоҕуна иккистээн туттуллар.
Сорох кумааҕыны мастан буолбакка, хлопоктан, лентан эбэтэр конопляттан оҥоһуллар.

 Кумааҕы устуоруйата 
Суруйуу кумааҕы айыллыан иннинэ саҕаламмыта. Дьон эҥин матырыйаалга суруйар этэ. Ол курдук таҥаска, тааска, маска, о.д.а. 

 Бастакы кумааҕы 
Элбэх үйэ аннараа өттүгэр Египетка кумааҕыга майгынныыр папирус диэн матырыйаалы айбыттар. Греция уонна Рим дьонноро ону эмиэ үөрэппиттэр. Рим дьонноро тирииттэн оҥоһуллубут тэрилгэ суруйаллар эбит.

Биһиги эрабыт иннинээҕи 105 сылга Кытайга кумааҕыны айбыттар. Ол иннинэ бамбугу уонна солкону тутталлар эбит. Саамай урут оҥоһуллубут кумааҕы Кытай Улуу Эркинин аттыгар булуллубут. Онно 105 сыла сурулла сылдьар эбит. Кумааҕыны оҥоруу кистэлэҥ курдук ааҕыллар этэ, кимиэхэ да кэпсээбэт эбиттэр.

 Тарҕаныыта 
Дьоппуон дьоно хайдах кумааҕыны оҥорору 610 сыллаахха билбиттэр. Ону уаши () диэн ааттаабыттар. Ол кэнниттэн, кумааҕы Индияҕа, Чугастааҕы востокка уонна Италияҕа тарҕаммыт.

 Туһайыы 

 Полиграфия 
Кинигэ оҥорон таһаарыыга аналлаах кумааҕы бэчээккэ туһаныллар. Советскай Союзка уонна Россияҕа бэчээт тииптэригэр хас да деление баара. Уһун үйэлээҕинэн быһаарыллар, кумааҕыга баар 1- кы №- дээх кумааҕы, 0,8- 1- кы долбуурдаах, киниэхэ анаан бэчээттэнэр, холобур, айымньыларын хомуурунньуктара, 2- тэн итэҕэһэ суох үйэлээх кумааҕы, 0,5- 0,6 №- дээх учебниктар; 3- с №- дээх долбуурдаах, 0,35- тэн итэҕэһэ суох учебниктары бэчээттиир, туһанар, туһанар, туһанар буолла, холобур, издательстволар тематическай былааннарын бэчээккэ таһаарарга. Кумааҕы убаҕаһыттан көрөн матовай (имик-имик), харахтаммыт (аҕыйах ордук килэркэй) уонна меловой (ордук килэркэй), каландрированнай уонна суперкалландированнай буолуон сөп. Бэчээт араас ньымаларыгар маннык көрүҥнэр бааллар: типография — үрдүк бэчээккэ анаан типография - бэчээккэ анаан, тииптээх-бэчээккэ анаан. Бэчээттэммит кумааҕы көрүҥэ өрөбүллэргэ көстөр.

Методическай сурунаалларга, анал сурунаалларга, оҕо кинигэлэригэр сыһыарарга, үрүҥ коэффициеннаах кумааҕы, намыһах коэффициеннаах кумааҕы туһаныллар. Ону харахха саамай аччыгый хоромньулаах текстэри ааҕар кыахтанар.

 Араарар матырыйааллар 
Икки-полимернай отделочнай матырыйаал, ол иһигэр кумааҕыга олоҕуран. Ис истиэнэни, ардыгар кураанах дьиэ үрдүн бүрүйэргэ туттуллар. Үксүгэр рулоннар курдук буолар. Кумааҕы общиналара 1892 сыллаахха оҥоһуллубуттара уонна уруккуттан илин Азия дойдуларыгар (Кытай, Япония) туһаммыттара. Кэлин декоративнай салаа быһыытынан, истиэнэҕэ аргыс поры уонна щели сабан баран, Европа дойдуларыгар эмиэ көспүтэ.

 Быһаарыылар 

 Өссө маны көр 
 Тэтэрээт
Категория:Сурук