1812

Туох буолбута 
 Кулун тутар 
 Кулун тутар 15 — Калифорнияҕа бастакы нуучча сэлиэнньэтэ олохтоммут — Росс холуонньа. Бу Америкаҕа Форт Росс диэн аатынан биллэр сэлиэнньэҕэ 1812 сылтан 1841 сыллаахха диэри элбэх саха олорбута, үлэлээбитэ.

 Муус устар 
 Муус устар 5 — Арассыыйа уонна Швеция Францияны утары сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.

 Бэс ыйа 
 Бэс ыйын 18 — АХШ Улуу Британияҕа сэрии биллэрбит. Бу 1815 с. диэри барбыт сэриини АХШ-ка билигин Босхолонуу иккис сэриитэ дииллэр, тоҕо диэтэххэ Британия сабыдыалыттан босхолонорго олук буолбута. Британия өттүгэр элбэх индеецтэр сэриилэспиттэрэ.
 Бэс ыйын 22 — Француз императора Наполеон Бонапарт Арассыыйаҕа сэрии биллэрбит.
 Бэс ыйын 24 — Наполеон Улуу Аармыйата Неман өрүһүн туораан Арассыыйа Импиэрийэтин сиригэр киирбит.

 Балаҕан ыйа 
 Балаҕан ыйын 7 (эргэ истиилинэн атырдьах ыйын 26) — Бородино кыргыһыытыгар Москубаҕа кимэн киирэн иһэр Франция аармыйата уонна Арассыыйа аармыйата күөн көрсүспүттэр. Манна икки өттүттэн 250 тыһыынчаттан тахса киһи кыттыбыт, онтон 50 тыһыынчаттан тахса киһи өлбүт. Кыргыһыы чопчу түмүгэ суох буолбут. Бу аан дойду устуоруйатыгар биир күннээх кыргыһыылартан саамай улаханнара.

 Балаҕан ыйын 11 — Калифорнияҕа нууччалар бу сыл сааһыгар олохтообут бастакы сэлиэнньэлэрэ Росс диэн ааттаммыт (кэлин — Форт-Росс).

 Балаҕан ыйын 14 — Бородино кыргыһыытыттан сэттэ күн ааспытын кэннэ Наполеон баһылыктаах Франция аармыйата Москубаҕа киирбит.

 Алтынньы 
 Алтынньы 19 — Наполеон Улуу Аармыйата Москубаттан тахсан төттөрү чугуйуутун саҕалаабыт. Маҥнай утаа бэрээдэктээхтик чугуйан испит французтар сотору кэминэн аһыыр астара бүтэн барбыт, аармыйа ыһыллан үмүөрүспүт көй дьоҥҥо кубулуйбут.

 Сэтинньи 
 Сэтинньи 14 — Смолиани аттыгар кыргыһыыга (сэтинньи 13-14 кк.) Петр Витгенштейн хамаандалаах нуучча сэриитэ Франция Клод Виктор уонна Николас Удино маршаллар хамаандалаах сэриилэрин үлтүрүппүт. Бу кыргыһыы французтар нууччалары тохтото сатаабыт тиһэх бөдөҥ кыргыһыылара этэ. Бу иннинэ манна, Двина өрүскэ, французтар иккитэ кыайтарбыттара: Полоцкайдааҕы иккис кыргыһыыга (алтынньы 18-20 күннэрэ) уонна Часники аттынааҕы кыргыһыыга (алтынньы 31 күнүгэр).

 Сэтинньи 26 — Березина диэн өрүс таһыгар нуучча сэриитэ Арассыыйаттан тэскилээн иһэр французтары кыргыбыт. Өрүһү туорааһыҥҥа французтар өттүлэриттэн элбэх көннөрү, саллаат буолбатах дьон, дьахталлар уонна оҕолор өлбүттэрэ.

 Ахсынньы 
 Ахсынньы 5 — Наполеон Парижка переворот буолаары гыммытын истэн, Арассыыйаҕа кыайтарбыт аармыйатын быраҕан дойдутугар айаннаабыт.
 Ахсынньы 14 — Баараҕай Аармыйа () тиһэх саллааттара Арассыыйаттан үүрүллүбүттэр.

 Төрөөбүттэр 
 Олунньу 7 — Чарлз Дикенс — Англия биллиилээх суруйааччыта. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута.

 Өлбүттэр 

*