Баабыр

Баабыр () диэн куоскалар биистэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Panthera ууhун биэс "бөдөҥ куоскаларыттан" биирдэстэрэ. 

Төрүт үөскээбит сирдэрэ — Илин, Соҕуруу Азия уонна Соҕуруулуу-илин Азия. Баабыр хас да көрүҥнээх — Амур баабыра, Бенгал баабыра, Соҕуруу Кытай баабыра, Индокитай баабыра уонна Малай баабыра. Ону таhынан Суматра арыыга (Индонезия) кыра баабыр баар. Индияҕа дэҥ кэриэтэ үрүҥ баабыр көстөр — күөх харахтаах альбинос. 

Баабыр кээмэйинэн массыынаҕа тэҥнээх - 3 миэтэрэ, онтон ыйааһына 170— 330 киилэ. Уһуна 1,5 - 2 миэтэрэ, кутуругун уһуна 1 - 1,15 миэтэрэ, үрдэ 1 миэтэрэ. Тириитин түүтэ уһун - түүтэ баабыры тымныыттан харыстыыр, онтон хара сурааһыннара саһарга, маскировкаланарыгар көмөлөһөр. Дьүһүнэ кыһынын уонна сайынын уларыйбат, кыһынын арыый сырдык соҕустук көстөр. Атахтара арыый кэтит соҕустар, халыҥ хаарынан хаамарыгар көмөлөһөр. 

Баабыр кыһыл кинигэҕэ киирэр. 1930 сыллаахха булчуттар кэриэтэ барыларын өлөрбүттэр. Кыылы быыһыыр туһугар судаарыстыба кыһыл кинигэҕэ киллэрбитэ, ол кэннэ 1960 сыллаахтан ахсааннара арыый элбээбиттэрэ. 90 сыл устата 20 төгүл элбээбит. Билигин Россияҕа быһа холоон эттэххэ 750 баабыр баар. Баабырдар олохторо олорор условияларыттан тутулуктаах. Көҥүлүгэр 20 сыл олоруон сөп, тоҕо диэтэргэ кини олох сэрэхтээх кыыл, олорор дьиэлээх, астаах. 

Баабыр Уһук Илин соҕуруу өттүгэр, сүрүннээн Амур уонна Уссури өрүстэринэн олорор. Кинилэр сөбүлээн олорор сирдэрэ Уссурийскай тайҕаҕа кедр тыаларыгар. Баабыр Уссурийскай тайҕаҕа аһылык ситимигэр маҥнайгы турар. Ити аата кини ахсааныттан Уһук Илин айылҕата тутулуктаах: баабыр суох буоллаҕына, айылҕа суох буолар. Сүрүн аһыыр аһылыга кабаннар, табалар, туртастар. Бу этиллибит кыыллар тиийбэт буоллахтарына барсугунан, енотунан, куобаҕынан, балыгынан аһылыктанар, оннооҕор сороҕор тыатааҕынан аһылыктанар. Баабырдар олох ынырыктык хоргуйдахтарына ыттарга, ынахтарга саба түһэллэр. 

Баабырдар олохторун устата соҕотоҕун сылдьаллар. Атыыр баабыр тыһы баабыры аҕыйах күн көрсөр, оҕоломмуттарын кэннэ быраҕан баран, баран хаалар, оҕотун ииппэт. Уонна итинник курдук салҕана, салҕана бара турар. Бултуулларыгар эмиэ соҕотоҕун сылдьаллар. Аһыыр астара элбэх буоллаҕына, биир-икки сыл биир сиргэ олоруохтарын сөп. Аһыыр астара суох салҕыы көрдүү бараллар. Баабырдар олорор сирдэригэр бэлиэ хааллараллар, ол эбэтэр хаспыт буолаллар, сурааһын хаалларбыт буолаллар. Атын кыыллар эбэтэр атын баабыр киирбит буоллаҕына, охсуһаллар. Бултууругар олох сэрэнэн чугаһаан, күүтэн баран биирдэ эмискэ, кэннин атахтарынан тэбинэн баран, саба түһэр. 

Баабырдар икки сылга биирдэ төрүүллэр. 3-4 ый кэннэ ийэ баабырдар оҕолорун иккилэриттэн түөртэригэр диэри иитэллэр. Аан бастаан үүтүнэн аһаталлар, онтон 2 ыйдарыгар маҥнайгытын эт амсайаллар. Ийэлэрэ биир нэдиэлэ эрэ оҕолорун кытта күнү быһа сылдьар онтон бултуу барар. Икки саастарыгар диэри бултуурга үөрэнэллэр, 3-4 саастарыгар улааталлар. 

Категория:Кыыллар