Сахалыы ааттар

Сахалар православие ылыахтарыттан ыла сурукку киирэр (официальнай) ааттара Арассыыйа империятыгар туттуллар христианскай ааттар буолбуттара. Ол эрэн киһи олоххо туттуллар аата сахалыы да буолуон сөбө.  Сыыйа киирии ааттар баһыйан билиҥҥи кэмҥэ сахалар үгүстэрэ «нууччалыы» ааттаахтар.

Билиҥҥи сахалыы ааттар уус-уран айымньылар геройдарын, сирдэр, үүнээйилэр ааттарыттан уо. д. а. таһаарыллаллар. Холобур, номохтор геройдарын ааттара — Эллэй, Манчаары, Туйаарыма (Туйаара), Ньургун, Күннэй — киэҥник тарҕаммыттар.

Билиҥҥи сахалыы ааттар үксүн санааҕа үчүгэй эттиктэр ааттарыттан таһаарыллаллар. Онтон былыр төттөрүтүн абааһылар бэлиэтии көрбөтүннэр диэн куһаҕан соҕус тыллары аат гыналлара. Итинник «куһаҕан» ааттаахтар сааһыран баран үксүгэр официальнай аатынан тутталлара. Эбэтэр «куһаҕан» аат киһи хос аата буолан хаалара. 

Эр киһи олоҕун тухары аатын хаста да уларытыан сөбө. Кыра эрдэҕинэ туох эрэ бэйэтин уратытын таба көрөн ааттыахтарын сөбө, эбэтэр «абааһыттан куоттараары» «куһаҕан ааты» талаллара. Уол ситэн, эр киһи буоларыгар эмиэ аат биэрэллэрэ, эбэтэр урукку аатыгар эбии аат холбоноро. Оттон социальнай өттүнэн тугу эмэ ситистэҕинэ, холобура баһылык дуу туох дуу буоллаҕына, үксүн орто сааһыгар бэйэтэ аат талыныан сөбө. Ону таhынан сахалар ааты оҕо төрөөбүт күнүнэн-дьылынан көрөн эмиэ биэрэллэр. Холобур, бу ситим-сир  ааптара этэринэн, өскөтүн оҕо тохсунньу ый 1 күнүгэр күн сирин көрбүт буоллаҕына, кинини Тускун, Кэскилээнэ диэн ааттыахха сөп.

 Ааттар 
Кыыс аата кытархай, уол аата халлаан күөхтүҥү өҥнөрүнэн бэлиэтэннилэр. 
Киэҥник тарҕаммыт ааттар араҕас бэлиэлээхтэр.
Категория:Сахалыы ааттар
 № Аат Аат суолтата1  Айаал  Айааччы, үчүгэйи оҥорооччу 2  Айаана  Айааччы, үчүгэйи оҥорооччу 3  Айан  Айан диэнтэн, үтүө суолу тутуһааччы 4  Айантай  Айан диэнтэн 5  Айастаан  Ай диэнтэн, үтүөнү оҥорооччу 6  Айсиэн  Айыы сиэнэ 7  Айтал  Кэрэни, талбаны айааччы 8  Айталыына  Ый курдук ыраас, кэрэ 9  Айхал  Айыы кэл диэнтэн, таҥараттан төрүттээх 10  Айхаана  Айыы кэл диэнтэн, таҥараттан төрүттээх 11  Айыына  Ай диэнтэн, үтүөнү-кэрэни оҥорооччу 12  Алаас  Алаас диэнтэн, саха олоҕун төрүттээччи 13  Албан  Үтүө ааттаах-сурахтаах 14  Алгыс  Үтүө тыллаах-өстөөх15  Алгыстаана  Үтүө тыллаах-өстөөх 16  Аман  Чэгиэн, чэбдик 17  Амаана  Чэгиэн, чэбдик 18  Арчын  Ыраастааччы, быыһааччы-абырааччы 19  Арчыына  Ыраастааччы, быыһааччы-абырааччы 20  Арылхан  Ыраас, чаҕылхай 21  Аталамы  Ат уола диэнтэн, Дьөһөгөйтөн төрүттээх 22  Байаана  Элбэх уйгуну-быйаҥы илдьэ сылдьааччы 23  Байан  Элбэх уйгуну-быйаҥы илдьэ сылдьааччы 24  Байанай  Байанайтан төрүттээх 25  Байдам  Баайы-дуолу бас билээччи 26  Барахсаана  Тапталлаах, харыстабыллаах 27  Барахсан  Тапталлаах, харыстабыллаах 28  Барылан  Баайы-дуолу бас билээччи 29  Боотур  Көмүскээччи, араҥаччылааччы 30  Быйаҥ  Уйгуну оҥорооччу 31  Быйаман  Уйгуну оҥорооччу 32  Бэргэн  Табыгас ытааччы 33  Дабаан  Үрдүккэ дьулуһааччы 34  Дайаана  Кынаттаах курдук чэпчэки, сэргэх 35  Дайан  Кынаттаах курдук чэпчэки, сэргэх 36  Далаана  Далан диэнтэн: киэҥ-холку майгылаах 37  Далан  Киэҥ-холку майгылаах 38  Далбар  Элбэх астаах-үөллээх 39  Далбара  Элбэх астаах-үөллээх 40  Далбарай  Күөрэгэй курдук кэрэ 41  Дархан  Ытыктабыллаах, дьоһуннаах 42  Добун  Ыарахантан толлубат 43  Дойду  Сирдээх-уоттаах төрүт киһи 44  Дойдууна  Сирдээх-уоттаах төрүт киһи 45  Долун  Кыайыылаах-хотуулаах 46  Долгууна  Сымнаҕас-эйэҕэс майгылаах 47  Дэлэгэй  Холку майгыннаах 48  Дэлэм  Баайдаах-дуоллаах 49  Дыгын  Үтүө төрүттээх 50  Дьулус  Ылыммыт дьыалатын толорооччу 51  Дьулустаан  Ылыммыт дьыалатын толорооччу 52  Дьулусхан  Инникини оһорооччу 53  Дьулуур  Моһоллортон иҥнибэт 54  Дьурустаан  Үрдүк, көнө уҥуохтаах  55  Кудай  Таҥараттан төрүттээх  56  Кудук  Уйгуну-быйаҥы биэрээччи  57  Кунай  Ыйаҥ төрдө 58  Кустук  Кустук курдук чаҕылхай 59  Кустуктаана  Кустук курдук чаҕылхай 60  Күбэйэ  Дьиэ-кэргэн төрдө буолааччы 61  Күндүл  Сырдык, чаҕылхай 62  Күндүмэн  Сырдык, чаҕылхай 63  Күндүүнэ  Үчүгэй, кэрэ 64  Күндэлэй  Сырдык, чаҕылхай 65  Күннэй  Күн курдук ыраас, кэрэ 66  Күөрэгэй  Күөрэгэй курдук истиҥ, тапталлаах 67  Кыталыына  Кыталык курдук кэрэ 68  Кэнчээри  Кэскиллээх  69  Кэрэмэн  Үчүгэй, тапталлаах  70  Кэрэчээнэ  Үчүгэй, тапталлаах 71  Кэскил  Сайдар, үүнэр кыахтаах  72  Кэскилээнэ  Сайдар, үүнэр кыахтаах  73  Мичил  Үөрүү-көтүү аргыстаах  74  Мичийэ  Үөрүү-көтүү аргыстаах 75  Мичилээнэ  Үөрүү-көтүү аргыстаах 76  Мургун  Бастыҥ, инники сылдьааччы  77  Мүлдьү  Моһолу туорааччы  78  Нарыйа  Эйэҕэс, сымнаҕас, истиҥ 79  Намыына  Эйэҕэс, амарах 80  Ньургуйаана  Нарын, ыраас 81  Ньургун  Бастыҥ, чулуу  82  Ньургустаан  Ыараханнартан толлубат  83  Ньургустаана  Нарын, ыраас 84  Ньургуһун  Ньургуһун курдук кэрэ 85  Ньургууна  Ньургуһун курдук кэрэ 86  Одун  Таҥараттан төрүттээх  87  Өктөм  Чэгиэн-доруобай  88  Өнөр  Үүнэр-сайдар 89  Өркөн  Айыылартан бэлиэлээх  90  Сааскыйа  Саас курдук чэбдик 91  Саарын  Бэйэтигэр эрэнэр  92  Сайаана  Сайдар, үүнэр кэскиллээх 93  Сайдам  Сайдыыны ылааччы  94  Сайдыына  Үтүө сабыдыаллаах 95  Саймыына  Үтүө сабыдыаллаах 96  Сайыына  Сайыны аҕалааччы 97  Самаана  Саас курдук чэбдик 98  Санаайа  Үчүгэй ыралаах 99  Сандар  Ыраас, чэбдик  100  Сандаара  Ыраас, чэбдик 101  Сандал  Ыраас, чэбдик  102  Сандаман  Ыраас, чэбдик  103  Саргылаана  Дьолу-соргуну аҕалааччы 104  Саргын  Дьолу-соргуну аҕалааччы  105  Сардаана  Сардаана курдук кэрэ 106  Сарыада  Сарыал курдук сырдык 107  Сахаайа  Таҥараттан төрүттээх 108  Сулус  Сулус курдук сытыы, чаҕылхай  109  Сулустаана  Сулус курдук сытыы, чаҕылхай  110  Сүргэн  Күүстээх санаалаах  111  Сырал  Сылаас, эйэҕэс  112  Сырама  Сылаас, эйэҕэс 113  Сэргэ  Төрүт буолааччы  114  Сэргэх  Өйдөөх-санаалаах   115  Тайбыыр  Үтүө санааны биэрээччи   116  Талба  Үтүө, бастыҥ  117  Талбаана  Үтүө, бастыҥ  118  Талбан  Үтүө, бастыҥ   119  Талыман  Үтүө, бастыҥ   120  Таман  Үчүгэй дьүһүннээх   121  Толбон  Сырдык, чаҕылхай   122  Толлуман  Ыарахантан толлубат   123  Туйаара  Күөрэгэй курдук кэрэ 124  Туйаарыма  Нарын кэрэ  125  Туйгун  Бастыҥ, чулуу   126  Туйгууна  Бастыҥ, чулуу 127  Туймаада  Киэҥ-куоҥ, дэлэгэй 128  Туллуктаана  Туллук курдук кэрэ 129  Тулуй  Ыарахантан толлубат  130  Тулуйхан  Ыарахантан толлубат  131  Туналыына  Сырдык, ыраас 132  Тупсун  Үчүгэй, кэрэ  133  Тупсууна  Үчүгэй, кэрэ 134  Тургун  Ыарахаттары кыайааччы 135  Тускун  Үтүөнү оҥорооччу 136  Тускууна  Үтүөнү оҥорооччу 137  Түмэн  Холбуур, түмэр  138  Уйгун  Баайдаах-дуоллаах  139  Уйгууна  Баайдаах-дуоллаах 140  Умсуура  Үчүгэй ыралаах 141  Уран  Сатабыллаах  142  Ураана  Сатабыллаах  143  Урсун  Киэҥ-куоҥ, дэлэгэй  144  Урсууна  Киэҥ-куоҥ, дэлэгэй  145  Уххан  Дьулуурдаах, көхтөөх   146  Хаачылаана  Үтүөнү-кэрэни оҥорооччу  147  Харыстаана  Көмүскэллээх  148  Харысхан  Көмүскэллээх 149  Хомус  Абылаҥнаах-тардылыктаах  150  Хоһуун  Кыайыылаах-хотуулаах 151  Хотой  Хотой курдук кыахтаах 152  Хотууна  Баайы-дуолу бас билээччи  153  Чэлгийээнэ  Үүнэр-төлөһүйэр 154  Чөмчүүнэ  Чөмчүүк курдук кэрэ 155  Чэмэлиинэ  Ыраас, чэгиэн 156  Эллэй  Или төрүттээччи 157  Эркин  Тирэх буолааччы 158  Эрчим  Күүстээх-уохтаах 159  Эрэл  Үтүөнү аҕалар кыахтаах 160  Эрсан  Эр санаалаах 

 Псевдонимнар 
Бу ордук суруйааччылар, суруналыыстар, артыыстар туттар ааттара. Сороҕор араспаанньа быһыытынан (холобур Ойуунускай, Ороһуунускай), сороҕор араспаанньаҕа эбии быһыытынан, сороҕор туспа аат курдук үксүн киһи бэйэтэ талынан ылар, уонна сурукка киирэр ааты кытта үксүн бииргэ, эбэтэр биир кэмҥэ туттуллар аата. Холобур, суруйааччы олоҕор сурукка киирбит ааты туттар, онтон литератураҕа айымньытыгар эбэтэр хаһыакка ыстатыйа суруйарыгар псевдонимынан илии баттыыр.

Псевдонимнарга чугас көмпүүтэр эйгэтигэр киэҥник туттуллар нииктар, логиннар бааллар.

 Хос ааттар 
Сороҕор «сахалыы аат» диэнинэн биллэр, урукку ыраахтааҕы да кэмигэр, сэбиэскэй да кэмҥэ сүппэтэх, билиҥҥи да кэмҥэ сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр, ордук тыаҕа киэҥник тарҕаммыт көстүү. Сорох ааттар киһи быдьар өттүн көрдөрөр буоланнар ыыс быһыытынан туттуллаллар. Сорох ааттар киһи сурукка киирбит аатын олоччу солбуйа сыһаллар, киһи бэйэтэ да ол эрэ аакка хардарар балаһыанньата үөскээн хаалар.

 Сахалыы ааттаах биллиилээх дьон 
 Топонимикаҕа сүҥкэн билии олоҕун (база данных) хомуйбут Багдарыын Сүлбэ
 Ил Түмэн спикера буола сылдьыбыт Тимофеев Ньургун Семенович
 Сивцев Айсен Дмитриевич — Айсен Дойду, суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.