Мэҥэ-Хаҥалас улууһа

Мэҥэ Хаҥалас — Саха Сирин ортотугар баар улуус. Административнай киинэ — Аллараа Бэстээх. Ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа бааллар. Тыа хаhаайыстыбата олус сайдыылаах. Улуус баhылыга Старостин Николай Прокопьевич.

 Устуоруйата 
Улуус билиҥҥи кыраныыссатынан Олунньу 10 к. 1930 с. Мэҥэ уонна Илин Хаҥалас улуустар холбоhууларыттан үөскээбитэ. Оройуоннааһын кэмигэр Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин аҥаара (Чаҥкычах аҕатын ууһа бүтүннүү, Улахан уонна Биэкэнэ аҕаларын ууһун сорох өттө) Амма оройуонугар бэриллибиттэрэ.Г. В. Попов. Маны таһынан Аммаҕа Сатаҕай уонна Эмис нэһилиэктэрэ холбоммуттар. Оттон Мэлдьэхси, Бахсы уонна Алаҕар (Чыаппара) нэһилиэктэрин Чурапчы улууһугар холбообуттар.Владислав Доллонов: 1930 сыллаахха оройуоннааһыҥҥа быспыттар. Олимпиец Павел Пинигин дьиҥэ Мэҥэ. Эһэтин убайа Бараммат Байбал (Пинигин) аарыма күүстээх киһи эбитэ үһү.
Олимпиец Байбал эһэтэ Мас Булгунньахха, билиҥҥитэ Суолаҕа олордоҕуна Боссоойкоҕо көмөлөстүҥ диэн олус эрийбиттэрэ үһү чекистэр. Ол иһин сир уларыйан Мэлдьэхси хоту өттүгэр көспүт. Ону Чурапчыга холбоон кэбиспиттэр, быһаннар, оройуоннааһын кэмигэр. Чурапчыга өссө икки Мэҥэ нэһилиэгэ холбонон турар - Бахсы уонна Алаҕар (Чыаппара). Аммаҕа Алтаны, Сатаҕайы, Эмиһи холбообуттар. Онон Мэҥэ сирин бассабыыктар балай да сарбыйбыттар.

Сэтинньи 8 к. 2007 сыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин ылыммыт сокуонунан улуус киинэ Майаттан Аллараа Бэстээххэ көспүтэ.

Улуус сиригэр саха омугун аатырбыт хорсуна Манчаары Баһылай төрөөбүтэ.

Мэҥэ улууһа XVII үйэттэн өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха Сирин биир биллэр-көстөр уонна саамай бөдөҥ улуустарыттан биирдэстэрэ этэ. 1917 сыллаахха 20-ттэн тахса тыһыынча киһилээҕэ. Олохтоохтор үс улахан бөлөххө арахсаллара: Мэҥэ ууһа (Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрэ), Доллу Мэҥэ ууһа (Доллу, Дьаабыл, Араҥас нэһилиэктэрэ), Мэлдьэхси Дьаҥхаады, Мөҥүрүөн нэһилиэктэрэ. Бу үс бөлөх нэһилиэктэр уопсай төрүттээхтэр диэн буолар. Мэҥэ ууһун уопсай төрдүнэн Эллэй Боотур уола Болотой Орхон (Оххон) ааҕыллар. Сорох сэһэнньиттэр атын дьону ааттыыллар: Соҕуруу Даары, Орулаа Талый, бэл XVII  үйэ 70-с сылларыгар диэри олорбут Буох Дьиэхсин ойууну (сурукка киирбитинэн Декси Орлов)Г. В. Попов. Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрин төрүттэрэ. — Дь.: «Кудук», 1998. — 88 с.. 

МЭҤЭ — Бу төрүт-уус аат. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн - киһи аата (антропоним). Ол ууһаан тэнийэн, кэҥээн, дорҕооннонон, сураҕыран, туругуран турар./.../ 
"Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ"  кинигэ 1-гы чааьыгар (М.—Л. 1960) «Эллэй и его потомство»  диэн таблицалар бааллар (стр. 304—307). Дьэ бу манна араас кэмҥэ суруллубут үһүйээннэргэ Мэҥэ улууһа Эллэй ханнык ыччатыттан силис тардан тахсыбыта кэпсэнэр.
1898 с. Байаҕантай улууһунааҕы Хаҥалас нэһилиэгин киһитэ П. Е. Готовцев: "Эллэй сиэнэ,Болотой Орхон уола Мэҥэ улуус төрдө буолбут" — диэбит./.../
Бу кэпсээн эрдэ суруллубут уонна улуу учуонай В. Радлов кинигэтигэр бэчээттэммит буолан, ордук ыйааһыннаах./.../ 
Аны сурукка киирбит саамай эрдэтээҥи туоһуну ылан көрүөҕүҥ.
XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар үлэлээбит Иккис Камчатскай экспедиция научнай үлэһитэ Я. И. Линденау: "Мэҥэ ууһун төрдө Болотой" — диэн суруйан хаалларбыт.Ити — үөһээ ахтыллыбыт Болотой Орхон.
Мэҥэ, Мэҥэбил. Бас-көс буолар улуу бэлиэ дьон аҕа ууһун баһылыга буолаллар. Мэҥэлэр — Мэҥэбиллэр.
Мэҥэлэр, Мэҥэбиллэр — Мэҥэ аҕатын ууһа. Халыҥнар.Нуучча казактара кэлээт да кинилэри, кинилэр олорор сирдэрин туспа улуус, волость диэн арааран ааттаабытынан киирэн барбыттара: Мегинская, (Маганская, Магальская, Мангунская)./.../

(Багдарыын Сүлбэ. Улуустар ааттара. — Дь.: «Бичик», 2001. — 69—70 с.)

 Географията 
Хоту Уус-Алданныын, хотугулуу-илин Чурапчылыын, соҕуруулуу-илин Аммалыын, cоҕуруулуу-арҕаа Хаҥаластыын уонна арҕаа Дьокуускайдыын кэккэлэhэр.

 Экономиката 

Мэҥэ-Хаҥалас улууһа - Саха Сиригэр биир бастыҥ сайдыылаах улуус буолар. Саха Сирин 11% тыа хаһаайыстыбатын хааччыйар, Саха Сирин 17—25% промышленнай табаарын хааччыйар. Манна элбэх фермалар бааллар уонна 2020 (Сүүрбэ Сүүрбэ) программанан федеральнай программаҕа улуус киирбитэ — Мэҥэ бырайыак диэн. Аны 2012—2014 сыллардаахха тимир суол кэлиэхтээх, онно олохтоох дьон бэлэмэ суох диэн айдаан буола турар (2019 саҥа кэлбитэ)

  Мэҥэ бырайыак — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ыбылы сайыннарыы, аныгы саҥа оҥорон таһаарар тэрилтэлэри үлэҕэ киллэрии, саҥа олохтоох дьону аҕалыы (150 тыһ.) уонна временнай үлэһиттэри (70 тыһ). Ити былаан 2022 сыллаах сэриинэн туолбат.

Билигин харчы кириизиһинэн сибээстээн улууска үлэтэ суох дьон ахсаана улаата турар, холобур:

 1999 — 114 үлэтэ суох дьон 
 2001 — 458 үлэтэ суох дьон 
 2002 — 354 үлэтэ суох дьон 
 2003 — 501 үлэтэ суох дьон 
 2004 — 899 үлэтэ суох дьон 
 2005 — 1 077 үлэтэ суох дьон (рекорд)
 2006 — 1 480 үлэтэ суох дьон (рекорд)
 2007 — 1 001 үлэтэ суох дьон (арыый намтыыр)
 2008 — 1 998 үлэтэ суох дьон (Саҥа рекорд)
 2009 — 3 470 (4 000) үлэтэ суох дьон (Саҥа рекорд)

 2010 — 4 500 үлэтэ суох дьон (рекорд)
 2011 - 1066 үлэтэ суох (эмискэ намтыыр)
 2012 - 522 үлэтэ суох (2003 сыллаах көрдөрүүгэ төҥнөр)

 2013 - 109 үлэтэ суох (олох үчүгэй көстүү экономикаҕа)

 2014 - 997 үлэтэ суох (Арассыыйа уонна Украина конфлига, Крым айдаана, бастакы санкциялар)

 2015 - 3997 үлэтэ суох (санкциялар 2014 сыл охсуута)

 2016 - 2441 үлэтэ суох (экономикаҕа воссьановления барар)

 2017 - 1021 үлэтэ суох (2007 сыл көрдөрүүтүгэр чугас)

 2018 - 755 үлэтэ суох (2004 сыллаах көрдөрүүгэ чугас)

 2019 - 656 үлэтэ суох

 2020 - 669 үлэтэ суох

 2021 - 698 үлэтэ суох

 2022 - 5633 үлэтэ суох (Украина сэриитин фонугар, санкциялар, экономикаҕа кризис)

 2023 - 6744 үлэтэ суох.

 2024 - 8665 үлэтэ суох (максимальнай)

 2025 - 3383 үлэтэ суох (адаптация фонугар уонна эдэр ыччат атын улуустарга уонна омук сиригэр эмиграция фонугар).

 Мэҥэ бырайыагы кириитикэ 

 Демография 

500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана

 Администрацияларынан араарыы 

#Бөһүөлэк 
уонна нэһилиэктэрКииннэрэКыра сэлиэнньэлэрУлуус 
кииниттэн,
кмПочта 
индексаОлохтоох 
ахсаана

(2010 сыл)1Аллараа Бэстээх, бөһүөлэкулуус киинэ  0 35132МайаМайа  34 72873ТөҥүлүТөҥүлү 48 23064НөөрүктээйиПавловскайХомустаах10 20045ДьаҥхаадыТөхтүрБөдьөлөк15 11846ХараПетровка 36 11397ТараҕайТабаҕа 72 8928ХорообутХорообутХарба Атах70 9849ХаптаҕайХаптаҕай 18 100410МэҥэБалыктаах 56 88311БүтэйдээхБүтэйдээх 106 701 12Иккис НаахараХочо 71 66213ДьабыылНуораҕана 60 71814Бастакы ТыыллымаЛоомтука 50 70115ДоллуТумул 47 57816Бастакы НаахараТиэлиги 103 53417БэдьимэБэдьимэ 30 54118ХодороЧүүйэ 39 61119МөҥүрүөнМаттаКөрдүгэн65 48920ОроссолуодаОроссолуода 26 47221АлтанӨлөчөй 98 50222БаатараСыымах 99 502 23МэлдьэхсиСуола  62 42624МоорукСуола 84 50525ТомторТомтор 23 42026ЧыамайыкыДаркылаах 156 43427ДогдоҥоБөкөСото42 36128АраҥасТарат 51 35329ХолгумаБырама 97 29430Иккис ТыыллымаХаатылыма 68 11831ДойдуХапчаҕай 92 132Барыта        31268

 Үөрэҕирии 

 Мэҥэ-Хаҥалас улууһун биллиилээх дьоно 
 Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — СССР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
 Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921—13.10.1943) — сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
 Баишева Февронья Алексеевна — РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

Попова Марина Константиновна (21.12.1927 - 16.07.2014) - ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа. 

Манчаары Баhыылай (Слободчиков Василий Федорович) (1805—1870) — бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн номоххо уонна саха устуоруйатыгар киирбит киһи. 

Владимир Петрович Ларионов (10.02.1938 — 04.03.2004) — саха биллиилээх учуонайа, сахаттан бастакы Россия билимнэрин Академиятын академига (1997), техническэй билимнэр доктордара, профессор. 

Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа. 

Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа

Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 

Борисова Степанида Ильинична — театр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Российскай Федерация норуодунай артыыһа.  

 Быһаарыылар 

Категория:Саха сирин улуустара