Үөһээ Дьааҥы улууһа

Үөһээ Дьааҥы улууһа — Дьааҥы өрүс уонна кини салааларын сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, Саха сиригэр суолталаах улуус. Киинэ - Баатаҕай бөһүөлэгэ.

 Географията 
Улуус иэнэ — 134,1 тыһ. км². Саха сирин арктика өттүгэр киирэр. Ыксалаһар улуустара илин өттүэгэр Муома улууһа, соҕуруулуу-илин — Томпо улууһа, соҕуруулуу-арҕаа — Кэбээйи улууһа, арҕаа — Эбээн-Бытантай улууһа, хотугулуу-арҕаа — Булуҥ улууһа уонна хоту, хотугулуу-илин — Усуйаана улууһа.

Улуус соҕуруу уонна киин өттүгэр Дьааҥы дьапталҕата, хотугулуу-арҕаа өттүгэр — Кулар сис хайа, илин — Черскэй сис хайата тайаан сытар. Улуус үгүс өттүн Дьааҥы өрүс уонна кини салаалара, Адыаччы (биир сүрүнэ) уонна Туостаах үрэхтэрэ ылаллар.

Дьааҥы өрүс орто сүнньүгэр (х.к.68°) 47 тыһ. сыллааҕынан биллэр верхнепалеолитическай стоянка баар (Бунге-Толля, 1885)Российские учёные: человек заселил Арктику уже 45 тыс. лет назад.

 Айылҕата 
салгына — субарктическай, тосту континентальнай. Орто температура тохсунньуга −38 °C…−48 °C, от ыйыгар +15 °C…+17 °C. Сөҥүү түһүүтэ сылга 150 мм 300 мм диэри.

Салгын саамай тымныйа сылдьыыта (−67,8 °C) 1892 сыл олунньу ыйыгар Верхоянскай куоракка бэлиэтэммитэ. Верхоянскай куораты ол иһин Сир Саарын Хотугу өттүн Тымныы чыпчаала диэн ааттыыллар.

 Нэһилиэнньэтэ 

Верхоянскай куоракка, Баатаҕайга уонна Эһэ-Хайаҕа улуус дьонун 43,67% олорор.

 Омугун туруга
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн: саха — 9599 киһи (70,24 %), нуучча — 2756 киһи (20,17 %), украинец — 403 киһи (2,95 %), эбээн — 376 киһи (2,75 %), атын омук — 532 киһи (3,89 %).

 Администрацияларынан араарыы 
#НэһилиэктэрКииннэрэКыра бөһүөлэктэрИэнэПочта 
индексаОлохтоохторун 
ахсаана

(2018 сыл)1ВерхоянскайВерхоянскай куорат 1 2567853011222БаатаҕайБаатаҕай311 678500 36533Эһэ-ХайаЭһэ-Хайа13 678515 1884АдыаччыБөтөҥкөс35666 678505 9045АрыылаахБала23516 678526 5056БабушкинскайБоронук 25417 678530 3457БарыласБарылас 16750 678527 1058БоруулаахТомтор 218930 678510 7099ДулҕалаахТомтор15931 678525 28510СартаҥҮҥкүр212139 678527 51111ОстуолбаОстуолба11898 67850029412СуордаахСуордаах 19237 678511 35113ТабалаахУлахан-Күөл 226993 678504 98414ЧөрүмчэЧөрүмчэ 213654 678522 22915ЭҥэСайдыы221828 678521 60916ЭлгэсХайыһардаах13683 678522 36417ЯнскайҮөттээх 21747 678500194Барыта  29134,1 тыһ.км²  11352

 Экономика 
 Промышленность 

Улууска сир баайа хорҕолдьун, сурьма, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам, алтан, о.д.а. хостонор. Сэбиэскэй кэмҥэ манна Баатаҕай уонна Эһэ Хайа чугаһыгар хорҕолдьуну хостооһун күүскэ ыытыллыбыта (ол иһигэр Көстөргө эмиэ), Лазоҕа кыһыл көмүс хостоно сылдьыбыта. 1990-с сылларга годы сир баайын хостооһун барыта кэриэтэ тохтообута. 2001 сыллаахха Лазо дэриэбинэ сабыллыбыта, в 2003 сыллаахха Эһэ Хайа бөһүөлэги сабар туһунан былаан көрүллүбүтэ эрээри, олоххо киирбэтэҕэ.

Кэлиҥҥи сылларга сир баайын хостооһун саҥа биэтэгэ саҕаланна, билигин улууска:
 көмүс байдаах Сентачан — Россияҕа биир саамай бөдөҥ, 1990-с сылларга анаан тохтотуллубута. Билигин «Звезда» ХЭТ чөлүгэр түһэрии үлэтин түмүктээн, көмүһү хостооһун бара турар.
 көмүс баайдаах Күчүс — Саха сиригэр биир саамай бөдөҥ. «Полюс Золото» ХЭТ манна чинчийии үлэтин ыыта сылдьар.
 Прогноз — үрдүк хаачыстыбалаах үрүҥ көмүс баар сирэ.

 Тыа хаһаайыстыбата

Улуус билиҥҥи сайдыытын уонна уратытын кытта быһаччы ситимнээх. Тыа хаһаайыстыбата сүнньүнэн ынах сүөһүнү, сылгыны, табаны уонна күндү түүлээҕи иитии.

 Үөһээ Дьааҥыттан төрүттээх биллэр дьон 

Ефимов Георгий Семенович (1892— ? ) — саха бастакы юристарыттан биирдэстэрэ, Саха АССР бастакы Конституциятын оҥорууга хамыыһыйа чилиэнэ.
 Ефимов Моисей Дмитриевич (06.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай бэйиэтэ.
Томская Дария Андреевна-Чайка (1913) — ийэ олоҥхоһут.

 Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэҕин тэрилтэлэрэ 

 Примечания 

 Ссылки 

 Верхоянский улус на сайте Центра СЭПМ
 Неофициальный сайт Батагая
 Неофициальный сайт Батагая
 Сайт ОАО «Бурятзолото»
 О месторождении Кестер



Категория:Саха сирин улуустара