Былыргы түүр бичигэ

Былыргы түүр бичигэ (Орхон-Енисей бичигэ) диэн Орто Азияҕа түүр тылларынан биһиги эрабыт иннинэ V-с үйэттэн биһиги эрабыт X үйэтигэр дылы туттуллубут сурук-бичик. Билиҥҥи чинчийэччилэргэ бастаан Орхон уонна Енисей өрүстэр кытылларыгар көстүбүттэр. Сороҕар рунанан сурук дииллэр, былыргы германскай руналарга майгынныырын иһин (сорох руналар ойуутунан эрэ буолбакка, суолтатынан эмиэ сөп түбэсиһэллэр).

 Сурук тутула 
Хойукку сайдыбыт кэмигэр (VIII үйэҕэ) 38 буукубаттан уонна тыл араарар бэлиэттэн турар эбит. Сурук хайысхата сытыары, уҥаттан хаҥас. 

 Бэлиэлэр таблицалара 

+ Былыргы түүр алпаабыта (классический период) Туттуллуута Бэлиэлэр  Транслитерация уонна транскрипция	 аһаҕас дорҕооннор20pxA , 20pxI , , 20pxO , , 20pxU , ,  Бүтэй дорҕооннорсочетающиеся(¹) — кэлин,(²) — илинаһаҕас дорҕооннору кытта  20px  20pxB¹  B²  20px  20px  D¹  D²  20px  20px  G¹  G²  20px  20px  L¹  L²  20px  20px  N¹  N²  20px  20px  R¹  R²  20px  20px  S¹ S²  20px  20px  T¹ T²  20px  20px  Y¹  Y²  только с (¹) — Qтолько с (²) — K  20px  20px  Q   K с любымигласными20px  -Ç  20px  -M 	 20px  -P 	 20px  -Ş 	 20px  -Z 	 20px  -NG сочетания  + гласный 20px  IÇ, ÇI, Ç , ,  20px  IQ, QI, Q , ,  20px  20px OQ, UQ,QO, QU, Q, ,, , ÖK, ÜK,KÖ, KÜ, K, ,, , + согласный  20px  -NÇ 		20px  -NY 20px  -LT ,  20px  -NT ,  тыллары араарар бэлиэ  20px суох	(-) — тыл кэннигэр эрэ суруллаллар 

 Ааҕыы холобура 
15px15px15px15px — уруһуйданыыта (уҥаттан хаҥас ааҕыллар)

T²NGR²I — транслитерация (эпиграфическай)

/teŋri/ — транскрипция (:ru:МФА)

teñri — транслитерация (билиҥҥи түүр латиницата)

 Сурук историята 
Бу бичигинэн саамай былыргы суруктар (V—III б.э.и. үйэлэргэ) Кыргызтаҥҥа Иссык диэн сиргэ көстүбүттэрэ.   — көр. Иссык суруга, Талас, Балыкчи о.д.а.).
Сурук хантан төрүттэммитэ чуолкай биллибэт. Элбэх бэлиэлэрэ тамгаалары кытта майгыннаһалларын көрөллөр. Сорох бэлиэлэр (буукубалара сытыы муннуктаахтара, сурук хайысхата, фонетиката) эргэ семитическэй суруктарга чугаһатар курдуктар: библосс уонна финикийэ суруктарыгар.

Бастаан, саҥа чинчиллэн эрдэҕинэ улахан итэҕэтиитэ суох да буоллар согдийскэй төгүрүк сурукка, эбэтэр оннооҕор кытай суругун фонетикатын бэлиэлэригэр чугаһаталлара.

Кэнники сорох чинчийээччилэр кхароштхи суругуттан тахсыбыт буолуон сөп дииллэр, эбэтэр ити икки сурук биир төрдүлээхтэр диэн буолар.

Монголлар кимэн киириилэрин кэмигэр (XIII үйэ) алфавит арабицаннан уонна атын түүр суруктарынан уларытыллыбыт.

Былыргы түүр бичигиттэн атын руна суруктар тахсаллар - холобур, болгар руналара, Хазар каганатын Саркел диэн сирин суруга, мадьаар руналара о.д.а.

Былыргы түүр суругун туһунан бастаан Петр I саҕана биллибитэ. Дьиҥнээх научнай чинчийии XIX үйэ бүтүүтүгэр саҕаламмыта.  Алтынньы 25 күнүгэр 1893 сыллаахха суругу Дания лингвиһа Вильгельм Томсен аныгы дьонтон бастакыннан аахпыта. Бастакы ааҕыллыбыт тыл — Теҥри (Таҥара).

Тэнийиитэ
Былыргыттан хаалбыт көстүбүт суруктар Россия, Казахстан, Кыргызстан, Кытай уонна Монголия сирдэригэр бааллар.

Өссө көрүҥ
Köktürkische Schrift, Türkische Runen
Orkhon Inscriptions complete text 

Category:түүр тыллара