Польша

Польша (пол. Polska,; Польска), официальнай аата Польша Өрөспүүбүлүкэтэ
(пол. Rzeczpospolita Polska; Жэчпосполита Польска) — Илин Эуропаҕа баар дойду.

Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр:
хоту - Балтик байҕал, Россиялыын (Калининград уобалаһа) уонна Литвалыын,
илин –  Беларусьтуун уонна Украиналыын,
соҕуруу – Чехиялыын уонна Словакиялыын, 
арҕаа –  Германиялыын.

Польша уопсай иэнэ 312,679  км2, Уопсай иэнинэн 77-с улахай дойду буолар. Нэһилиэнньэтэ 38,5 мөл. киһи. Улахан аҥара куораттарга олороллор, Варшава, Лодзь, Краков.

Дойду национальнай структуратын, чуолаан, иккис аан дойду сэриитин (Холокоста) уонна сэрии кэннинээҕи уларытыылары уонна немецкэй, Польша нэһилиэнньэтин, ону сэргэ государство этническэй политиката. Официальнай статистика көрдөрөрүнэн,кэнники икки сылга Чечняттан хас да тыһыынча тэскилээччи ылылларыттан ураты, Польшаҕа бэлиэтэммит. Польша сокуоннарынан тэскилээччилэр статустара дойдуга баар, ол гынан баран хамнас кээмэйин, судаарыстыбаттан да социальнай пособиены ылбат, дойдуларыттан тэскилээбиттэри хааччыйыы аан дойдутааҕы уонна олохтоох гуманитарнай уонна аһымал тэрилтэлэргэ ылар. Онон дойдуларыттан тэскилээччилэргэ үксэ транзит буолар эбит.Польша гражданствотын ылыы ньымалара 

 Историята 
И вот легенда, Польша заснаня. Үс бырааттыылар: Лях, Рус уонна Чех. Сырдыкка сирдээбиттэрэ эрээри, биирдэ эмэ арахсыбыттара .Лях хонуу устун өр сылдьыталаата да, дуплопаттан маска кэтиллэ түстэ. Дупаҕа белый Өксөкүлээх (билигин Польша гербэтигэр), онон кини онно уйаламмыт куораты Ҕнезҥо (Польша бастакы киин куората) олохтообута.

Польша диэн дойду аата бастаан 966 сыллахха официальнайдык туттуллубута. 1569 сыллахха Литваны кытта олус күүстээх союз тэрийбитэ. 1795 сыллахха  үс дойдуга бытарыллыбыта.
Бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн суверенитетын төттөрү ылбыта, уонна Аан дойду иккис сэриитигэр эмиэ сүтэрбитэ. Аҕыйах сыл буолан баран Польша народнай өрөспүүбүлүкэтэ буолбута, ССРС хонтуруолугар баар Илин блок састаабыгар киирбитэ.

1989 хомуньуустуу дойду буолан бүппүтэ уонна либеральнай демократия олохтоммута. 2004 сыл ыам ыйын бастакы күнүгэр Европа Сойууһун састаабыгар киирбитэ. Билигин ону тэҥэ НАТО, ХНТ уонна ВТО организациялар чилиэнэ буолар.

 География
Польша территорията Балтийскай муораттан Карпат хайаларыгар дылы дэхси сир буолар. Ол дэхси сир иһигэр сир илинтэн арҕааҕа дылы араастык уларыйар.

Польшатааҕы Балтия кытыла сүнньүнэн көнө, ол гынан баран Гданьск уонна Шечин куорат аттыларыгар буухталардаах.  Байҕал кытыытыгар араас сиэ кумахтар, дюналар уонна араас күөллэр бааллар. Ол күөллэр уруут муора сорҕото эбиттэр, билигин муораттан быһыллыбыттар. Сороҕор оннуктары лагууна диэн ааттыыллар. Шечин лагууната арҕаа Германия кыраныыссатын аттыгар баар, онтон Висла лагууната Арассыыйа Калининградын кытары кыраныыссалаһар. Висла - Польша олус уһун өрүһэ - Висла лагуунатыгар уонна Балтия муоратыгар сүүрэн түһэр.

Дойду хотугулуу илин өттө олус хойуу тыалардаах, нэһилиэнньэтэ аҕыйах уонна тыа хаһаайыстыбатын уонна араас промышленнай ресурсалара суох. 

Польшаҕа элбэх күөл баар. Европаҕа киниттэн ордук Финляндияҕа эрэ элбэх күөллэрдээх. Ордук бөдөҥ күөллэрэ Шнардовы уонна Мамры диэн ааттаахтар. Соҕуруу баар күөллэргэ эбии Татрас хайаларыгар күөл элбэх.

 Туризм 
Польшаҕа Туризм дойду уопсай экономикатыгар кылаатын киллэрэр. Ордук киэҥник биллибит Крков, Варшава, Воцлав, Гдань, Позань, Щецин, Любилин, Туунь, Закопане, туус шахтата уонна историческай миэстэлэргэ немецкэй нацистскай концентрационнай лааҕыр буолар. Сынньанар бастыҥ миэстэлэрэ Польша Күөл кытыытыгар, Балтийскай муора кытылыгар, татаардар (саамай үрдүк хайа арҕаһа Карпат), судьуйалар уонна Белолюбская бырдаҕа киирэллэр. Польша сүрүн туристическай этиилэрэ куорат уонна историческай пааматынньыктар, дьыалабыай сырыылар, квалификациялаах туризм, агротуризм, хайа походтарын (тркинг) уонна альпинизм куораттарын кэрэ- бэлиэ сирдэрин чинчийииттэн тураллар.Автобус Польша устун айаннааһын

Польша Европаҕа омук туристарын, аан дойду туристарын рейтинигэр сөп түбэһиннэрэн, 2016 сылга — 17,463 мөл. киһи, аан дойду туризмыттан 10,977 млрд долларга тэҥнэһэр.

 Польша доруобуйа харыстабылын министерствота 
Польша доруобуйа харыстабылын министерствота Польша Өрөспүүбүлүкэтин министерстволарыттан биирдэстэрэ буолар ситэриилээх былаас органа. Кини билиҥҥи миниистир Адам НедзельскайПольшаҕа медицинскэй системаны тэрийии принцибэ .

 Доруобуйа харыстабылын министерствота (1918-1923))
 Үлэ, социальнай хааччыйыы уонна доруобуйа харыстабылын министерствота (1944-1945))
 Доруобуйа харыстабылын министерствота (1945-1960))
 Доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы министерствота (1960-1999))
 Доруобуйа харыстабылын министерствота (1999 — билиҥҥи кэмҥэ)

 Административнай түҥэтии 
500px

+БылаахГербатаВоеводствоПольскай тылынан аатаКиин куорат40px25pxМазовецкайMazowieckieВаршава40px25pxДольнослязкайDolnośląskieВроцлав40px25pxКуявско-ПоморскайKujawsko-PomorskieБидгощь,Торунь40px25pxЛюблинскайLubelskieЛүблин40px25pxЛүбускайLubuskieГожув-Улуупольскай,Күөх ХайаPOL województwo łódzkie 1 flag.svg|40pxPOL województwo łódzkie COA.svg|25pxЛодзинскайŁódzkieЛодзьPOL województwo małopolskie flag.svg|40pxPOL województwo małopolskie COA.svg|25pxКырапольскайMałopolskieКраковPOL województwo opolskie flag.svg|40pxPOL województwo opolskie COA.svg|25pxОпольскайOpolskieОполеPOL województwo podkarpackie flag.svg|40pxPOL województwo podkarpackie COA.svg|25pxПодкарпатскайPodkarpackieРяшовPOL województwo podlaskie flag.svg|40pxPOL województwo podlaskie COA.svg|25pxПодляскайPodlaskieҮруҥостокPOL województwo pomorskie flag.svg|40pxPOL województwo pomorskie COA.svg|25pxПоморскайPomorskieҔданскPOL województwo świętokrzyskie flag.svg|40pxPOL województwo świętokrzyskie COA.svg|25pxСвентакшыскайSwiętokrzyskieКельцоPOL województwo śląskie flag.svg|40pxPOL województwo śląskie COA.svg|25pxСлязкайŚląskieКатовицаPOL województwo wielkopolskie flag.svg|40pxPOL województwo wielkopolskie COA.svg|25pxУлуупольскайWielkopolskieПознаньPOL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg|40pxPOL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|25pxВармино-МазурскайWarmińsko-MazurskieӨльштин40pxPOL województwo zachodniopomorskie COA.svg|25pxАрҕаа-ПоморскайZachodniopomorskieЩецын

 Олохтоохторо 

+Польша сиэмэтин үүнүүтэ 1950-2010 сс.195019551960196519701975198019851990199520002005201024 824 000	27 281 000	29 561 000	31 496 000	32 526 00034 022 000	35 578 000	37 203 000	38 119 00038 588 000	38 649 00038 166 000	38 530 000	
Источник: Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин социальнай-экономическай дьыалаларын отдела, 2010 сыл.

 Итэҕэл 
10-с үйэҕэ Польша пруссов уонна нууччалар өттүлэриттэн баттанан, христианство сайдан барбыта. Таҥара дьиэтигэр бүтэһиктээхтик православнай уонна католическай, Польша католиков сабыдыалыгар көппүтэ. Иккис разделга Польша сорҕото Российскай Империяҕа баран, Греко-католическай церковь прусскай чаастарыгар католик ахсаана эбиллэн испит кэмигэр Польша норуота греко-католическай церковь сайдыбыта .

Билигин Польшаҕа итэҕэллэр үксүлэрэ Римо-католиктар, 200 тыһ. — греко-католиктар ,онтон аҕыйах ахсааннаах армяннар-католик бөлөхтөрө бааллар. Польшаҕа утарсааччылар ахсааннара элбэх.

 Омугум 
 Польша нэһилиэнньэтин, национальнай бэлиэлэринэн (2011 сыл) биэрэпис көрдөрүүлэрэWyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno-społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych (Stan w dniu 31 III 2011 r.) : Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011.pdf Национальность Омугумсуйуу хоруй
(тыһ/дьон) Олортон бастакытын ааттаабыт дьон (тыһ/дьон) Биир эрэ национальнай диэн ааттаммыт дьон
(тыһ/дьон) Хоруй бырыһыана
% Бастакы омугумсуйуу хоруйун бырыһыана % Биир омугумсуйуу бырыһыана % 2002 сылтан уратыта (тыһ/дьон) Поляктар  36 085  36 007  35 251  93,72 %  93,52 %  91,56 %  ↓899 Силезецтар 809  418  362  2,10 %  1,09 %  0,94 %  ↑636 Кашубтар 228  17  16  0,59 %  0,04 %  0,04 %  ↑223 Немецтар 109  49  26  0,28 %  0,13 % 0,07 %  ↓44Украиннар  48  36  26  0,12 %  0,09 % 0,07 %  ↑17 Беларустар 47  37  31  0,12 %  0,10 % 0,08 %  ↓2 Ромлар 16  12  9  0,04 %  0,03 % 0,02 %  ↑3 Нууччалар  13  8  5  0,03 %  0,02 % 0,01 %  ↑7 Американнар  11  1  1  0,03 %  0,003 % 0,003 %  ↑9 Лемектар 10  7  5  0,03 %  0,02 % 0,02 %  ↑4 Англичанлар 10  2  1  0,03 %  0,01 % 0,003 %  ↑9 Атыттар  87  45  34  0,23 %  0,12 % 0,09 %— Быһаарыллыбатах  1 862  1 862  —  4,84 %  4,84 %  —  ↑1 087 Барыта  38 501  38 501  38 501  100,00 %  100,00 %  100,00 %  ↑271

Польшаҕа Украина уонна Беларусь элбэх үлэһиттээх.

 Эбии маны көр 
 Польша бэлиэ күннэрэ

 Быһаарыылар 

Категория:Эуропа дойдулара