2003 сыл

2003 сыл.

 Туох буолбута 
 Тохсунньу 
 Тохсунньу 6 — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан».
 Тохсунньу 17 — СӨ «О родовой, родоплеменной кочевой общине коренных малочисленных народов Севера» сокуона ылыныллыбыт (бу сыл сэтинньи 20 күнүттэн олоххо киирбит, 2007 с. олунньу 14 уларытыллыбыт).

 Олунньу 
 Олунньу 1 — «Колумбия» космическай хараабыл дэлби тэбиллибит; сэттэ киһи өлбүт.
 Олунньу 15 — Ираак сэриитин утары бырачыастар аан дойду 600-тэн тахса куоратыгар буолбуттар. Бырачыастарга 8-30 мөлүйүөн киһи кыттыбыт диэн сабаҕалыыллар, онон бу демонстрация аан дойду устуоруйатыгар саамай улаханынан ааҕыллар.

 Кулун тутар 
 Кулун тутар 12 — ВОЗ ыарахан респираторнай синдром () диэн ааттммыт сыстыганнаах ыарыы туруутун туһунан сэрэтии таһаарбыт.
 Кулун тутар 19 — ЭХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш Ираак баһылыгар Саддам Хусейнҥа ултумаатым туруорбут, бу күнтэн ыла сэрии саҕаламмыт диэххэ сөп. Британия, Япония, Турция уонна Австралия салалталара өйөөбүттэр, Франция, Кытай уонна Канаада утарбыттар.
 Кулун тутар 20 — АХШ, Британия, Австралия уонна Польша Холбоһуктаах сэриилэрэ Ираакка саба түспүттэр.

 Муус устар 7 
 Муус устар 7 — АХШ сэриилэрэ Багдад куораты ылбыттар.
 Муус устар 7 — Бүлүү Сыдыбылыгар оскуола умайыытыгар 22 оҕо уокка былдьаммыт. Ол оҕолортон сэттэтэ — алта кыыс, биир уол — улахан кылаас оҕолоро, кыра оҕолору быыһыы сылдьан өлбүттэр.
 Муус устар 28 — ITunes Store аһыллыбыт, Apple хампаанньа онлайн-маҕаһыына.

 Ыам ыйа 
 Ыам ыйын 1 — Монголияҕа сири приватизациялааһын саҕаламмыт. Хас биирдии куоракка олорор ыал босхо 0,07 га сири ылыахтааҕын туһунан сокуон тахсыбыт.

 Бэс ыйа 
 Бэс ыйын 10 — Spirit марсоход көтүтүллүбүт, NASA Хатааһын Чолбонун (Марсы) үөрэтэр чинчийиитэ саҕаламмыт.
 Бэс ыйын 18 — Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата бигэргэтиллибит.
 Бэс ыйын 20 — Бикипиэдьийэ, Бикитиэкэ, Биики Домох курдук элбэх туһунан бырайыактары үбүлүүр Викимедиа Пуондата тэриллибитэ. Тэрийээччи — Бикипиэдьийэни олохтообут Дьимми Уэйлс.

 От ыйа 
 От ыйын 10 — СӨ Төрүт сокуонун 55-с (дьокутааттар биир мандааттаах уонна өрөспүүбүлүкэ уокуругуттан талыллалларын туһунан), 62-с (сокуону уларытарга көҕүлээһин туһунан), 93-с ыстатыйаларыгар уларытыылар киирбиттэр.

 Атырдьах ыйа 
 Атырдьах ыйын 11 — Афганистааҥҥа аан дойду эйэни олохтуур сэриилэрин НАТО салайар буолбут.

 Балаҕан ыйа 
 Балаҕан ыйын 14 — Эстония олохтоохторо референдумҥа Европа Сойууһугар киирэргэ куоластаабыттар.

 Балаҕан ыйын 21 — Юпитеры чинчийбит Галилео хараабыл үлэтин тохтоппут.

 Балаҕан ыйын 26 — Википедия иннинээҕи Нупедия үлэтэ тохтотуллубут

 Алтынньы 
 Алтынньы 7 — АХШ-га Калифорния штаатын күбүрүнээтэринэн киинэ артыыһа Арнольд Шварценеггер талыллыбыт.

 Алтынньы 15 — Ильхам Алиев Азербайджан аҕа баһылыга буолбут.
 Алтынньы 15 — Кытай «Шэньчжоу 5» диэн бастакы пилоттаах космос аалын көтүппүт, космонавт (тайконавт) — Ян Ливэй. Инньэ гынан Кытай бэйэтэ дьону космоска таһаарар кыахтаах үһүс дойду буолбут.
 Алтынньы 17 — Тайбааҥҥа Тайпэй 101 диэн 101 мэндиэмэннээх, 509,2 м үрдүктээх небоскреб тутуллубут. 2010 сыллаахха Дубайга Бурдж Халифа тутуллуор диэри Тайпэй 101 аан дойдуга саамай үрдүк дьиэ
 Алтынньы 20 — "Слоун Улуу Эркинэ" диэн миллиард сырдык сыла усталаах галактикалар бөлөхтөрүн булбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ бу Куйаарга ордук улахан структура.
 Алтынньы 24 — Тыас түргэнин куоһарар пассажирскай көтөр аал Конкорд бүтэһик рейсин оҥорбут.
 Алтынньы 29 — Аҕа уонна уол Рерихтар хартыыналарын быыстапката СӨ Комдрагметын быыстапкалыыр саалатыгар аһыллыбыт.

 Сэтинньи 

 сэтинньи — Грузияҕа «розалар өрөбөлүүссүйэлэрэ» буолбут. Э. А. Шеварднадзе отставкаҕа барбыт.

 Сэтинньи 7 — Александр Шмонов диэн силиэсэр демонстрация кэмигэр Михаил Горбачёву ытан өлөрө сатаабыт.
 Сэтинньи 12 — Кытайга Shanghai Transrapid диэн магнитка дайар (маглев) пассажир пуойаһа аан дойду түргэн рекордун олохтообут — 501 км/час (311 миля/час).

 Сэтинньи 23 — «Роза өрөбөлүүссүйэтэ»: Грузия бэрэсидьиэнэ Эдуард Шеварднадзе дуоһунаһыттан барбыт.
 Сэтинньи 26 — "Сахабилиибанк" лиссиэнсийэтэ ууратыллыбыт.

 Ахсынньы 
 Ахсынньы 3 — Сахакредитбанк лиссиэнсийэтэ ууратыллыбыт. Дьокуускайга Ленин проспегар тутуллубут 12 этээстээх офиһын өрөспүүбүлүкэ ылбыт.
 Ахсынньы 7 — Арассыыйаҕа Дуума 4-с ыҥыырыытын быыбара буолбут.
 Ахсынньы 13 — Тикрит куорат (Ираак) аттыгар Саддам Хусейн тутуллубут.

 Төрөөбүттэр 

 Өлбүттэр 
 Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна (23.11.1932—2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта.
 Караканов Прокопий Иосифович (1936—2003)— суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
 От ыйын 15 — Гаврильева Римма Семеновна (06.05.1941—15.07.2003) — история билимин кандидата.
 Ахсынньы 22 — Прокопьев Юрий Николаевич, партия уонна ил диэйэтэлэ. 1982 - 1991 сыллардаахха ССКП Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.
 Тохсунньу 6 — Олег Макаров, космонавт.
 Тохсунньу 26 — Валерий Брумель, советский легкоатлет (прыжки в высоту), заслуженный мастер спорта.
 Кулун тутар 9 — Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — история билимин кандидата.
 Кулун тутар 9 — Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) - история билимин кандидата, доцент
 Кулун тутар 10 — Марина Ладынина, киноактриса, народная артистка СССР.
 Кулун тутар 12 — Зоран Джинджич, премьер-министр Сербии
 Кулун тутар 21 — Гедеон (Докукин), митрополит Русской православной церкви
 Кулун тутар 29 — Спиридонов Иван Григорьевич (10.02.1930—29.03.2003) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин кандидата,
 Кулун тутар 30 — Валентин Павлов, последний премьер-министр СССР
 Муус устар 21 — Нина Симон, джазовая вокалистка, «жрица соула»
 Ыам ыйын 16 — Марк Хум Маккормак, основатель и президент Международной группы управления.
 Ыам ыйын 21 — Александро де Томазо, аргентинский автоконструктор и гонщик Формулы-1 в 1957—1959 гг.
 Ыам ыйын 27 — Кладкин Василий Михайлович (10.01.1931—27.05.2003) — Социалистическай Үлэ Геройа.
 Ыам ыйын 28 — Илья Пригожин, бельгийский учёный, лауреат Нобелевской премии по химии 1977 года.
 Бэс ыйын 3 — Тамара Храмова, финская певица русского происхождения.
 Бэс ыйын 13 — Николай фон Крейтор, социолог, политолог, журналист.
 От ыйын 27 — Лиханов Владимир Иванович — (27.07.1948—27.07.2003) — филология билимин кандидата.
 От ыйын 3 — Юрий Щекочихин, журналист, депутат Государственной Думы.
 От ыйын 12 — Евгений Алексеевич Торчинов (р. 1956), российский учёный-религиовед.
 От ыйын 15 — Римма Гаврильева (06.05.1941 төр.) — биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
 От ыйын 27 — Владимир Лиханов (27.07.1948 төр.) — филология билимин хандьыдаата, саха тылын лексикографиятын уонна лексикологиятын чинчийбит учуонай.
 Атырдьах ыйын 2 — Владимир Голованов (1938 с. Саха АССР Батамай сэлиэнньэтигэр төр.), сэбиэскэй штангист, Олимпиада чөмпүйүөнэ (Токио, 1964).

 Балаҕан ыйын 5 — Кир Булычёв, фантаст суруйааччы (дьиҥнээх аата Игорь Всеволодович Можейко; 1934 төр.).
 Балаҕан ыйын 8 — Лени Рифеншталь, ньиэмэс кинорежиссёра.
 Балаҕан ыйын 25 — Сенкевич Юрий Александрович, «Клуб Путешественников» программа ыытааччыта.
 Алтынньы 13 — Бертрам Брокхауз, Кнаада физигэ, лауреат Нобелевской премии по физике в 1994 г. «за создание нейтронной спектроскопии» (совместно с Клиффордом Шаллом).
 Алтынньы 26 — Элем Климов, Арассыыйа кинорежиссёра.
 Алтынньы 26 — Леонид Филатов, артыыс, режиссёр, бэйиэт.
 Сэтинньи 2  — Лев Горлицкай, бронетехника конструктора.
 Сэтинньи 3 — Иван Федосеев - Доосо — саха түмэт диэйэтэлэ, бэйиэт, прозаик, тылбаасчыт, литэрэтиирэ критигэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1964). 1965-1992 сылларга «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар холбоммут эрэдээксийэлэрин эппиэттиир сэкиритээрэ.
 Сэтинньи 3 — Расул Гамзатов, авар бэйиэтэ, суруйааччы, публицист, бэлиитикэ диэйэтэлэ.
 Сэтинньи 24 — Михаил Сафронов — ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).
 Сэтинньи 24 — Сайфутдин Азизов — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. КНР Синьцзян-Уйгур автономнай оройуонун бастакы бэрэстээтэлэ.
 Ахсынньы 12 — Гейдар Алиев, Азербайджан бэрэсидьиэнэ
 Ахсынньы 22 — Юрий Прокопьев (14.07.1932 төр.) — 1982-1991 сылларга Саха АССР-ы салайбыт ССКП Саха сиринээҕи обкуомун бастакы сэкиритээрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, судаарыстыба уонна уопсастыба диэйэтэлэ, филология билимин хандьыдаата.

*