1935 сыл

1935 сыл.

 Туох буолбута 
 Артыыс Табунасов Никон Семенович сахалартан аан бастакынан уус-уран киинэҕэ уһуллубут.
 Тохсунньу 
 Тохсунньу 1 — Турцияҕа араспаанньалар киллэриллибиттэр уонна ытык титуллар ууратыллыбыттар.
 Тохсунньу 7 — Бенито Муссолини уонна Франция тас дьыалаларын миниистирэ Пьер Лаваль Франция уонна Италия ыккардыгар сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар.
 Тохсунньу 28 — Исландия мэдиссиинэ абортун сокуонунан көҥүллээбит бастакы арҕаа дойдунан буолбут.

 Олунньу 
 Олунньу 1 — Истанбулга Айя-София собора түмэл буолан дьон-сэргэ көрүүтүгэр аһыллыбыт.
 Олунньу 10 — Бүлүү улууһуттан араарыллан Үөһээ Бүлүү улууһа тэриллибит.

 Кулун тутар 
 Кулун тутар 3 — Главсевморпуть лүөччүктэрэ Виктор Галышев уонна Карл Неронен Дьокуускайтан Тиксиигэ "ПС-4" сөмүлүөтүнэн көтөн иһэн Сангаарга түспүттэр, халаан тупсарын кэтэһэн 6 хоммуттар. Миитиҥҥэ Галышев "Сангаар уонна Дьокуускай ыккардынан куруук сылдьар салгын суола аһылынна" диэбит.

 Кулун тутар 22 — Персия Ираан  диэн ааттанар буолбут.

 Кулун тутар 23 — ССРС Арассыыйа импиэрийэтэ туппут КВЖД-тын уонна ол тимир суол тула баар сири барытын дьоппуоннар хонтуруоллуур Манчжоу-Го судаарыстыбаларыгар атыылаабыт. Бу тимир суол Владивостогу уонна Порт-Артуру Читааны кытта ситимниирэ. Тимир суолга үлэлээбит сэбиэскэй гражданнар сорохторо ССРС-ка көспүттэр, сорохторо Манчжурияҕа хаалбыттар. ССРС-ка төннүбүттэртэн үксүлэрэ икки сылынан 1937 сыл сайыныгар уонна күһүнүгэр "дьоппуон үспүйүөннэрин" быһыытынан Ежов кистэлэҥ бирикээһинэнОперативный приказ №00593, 1937.09.30 хаайыыга быраҕыллыбыттара, 4500-кэ тиийэр киһи хаайыллыбыта биллэр, эр дьон үксүлэрэ ытыллыбыттара уонна хаайыыга өлбүттэрэ. Оттон Манчжурияҕа хаалбыттара 1945 сыллаахха диэри ССРС-тан биэнсийэ ылбыттара биллэр.

 Ыам ыйа 
 Ыам ыйын 11 — Абалаахха куруорт тэрийэргэ диэн уураах ылыллар.
 Ыам ыйын 15 — Москубаҕа метрополитен бастакы линията аһыллыбыт.

 Ыам ыйын 20 —  Саха сиригэр Буотама үрэххэ үрүҥ эһир көтөн кэлэ сылдьыбытын көрбүттэр.

 Ыам ыйын 27 — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар Илин Сибиирдээҕи байҕал аата бигэргэммит. Урукку ааттара: Муустаах байҕал, Индигир байҕала, Хоту байҕал, Сибиир байҕала.
 Ыам ыйын 31 — Аныгы Пакистаан сиригэр баар Кветта диэн Белуджистаан провинциятын киин куоратын 7,7 балл магнитудалаах сир хамсааһына урусхаллаабыт. 40 000 киһи өлбүт.

 Бэс ыйа 
 Бэс ыйын 11 — Америкаҕа  Эдвин Армстронг FM-араадьыйа айааччыта, бастакы көрдөрүүтүн, иһитиннэриитин оҥорбут.
 Бэс ыйын 15 — Бүлүү сүнньүгэр алмаас хостонуон сөбүн билгэлээбит Бүлүү куоратын учууталыгар Пётр Староватовка "Үлэ Дьоруойа" аат иҥэриллэр.

 От ыйа 
 От ыйын 21 — Осетровоҕа өрүс пордун тутарга уонна онно мас ааллары тутарга диэн ВКП(б) Саха обкомун уурааҕа тахсар.
 Атырдьах ыйа 
 Атырдьах ыйын 5 — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Абалаах күөлүгэр бадараанынан эмтиир 12 койкалаах курорт аһыллыбыт. Бу курорт биэлсэр Тит Сосин көҕүлээһининэн тэриллибитэ.

 Атырдьах ыйын 23 — Москубаҕа Кириэмил башняларын икки бастаах хотойдорун биэс салаалаах сулустарынан солбуйарга Политбюро дьаһайбыт.

 Атырдьах ыйын 31 — Стаханов рекорд олохтообут — биир симиэнэҕэ (5 чаас 45 мүнүүтэ) 102 туонна таас чоҕу хостообут, нуорманы 14 төгүл куоһарбыт.

 Балаҕан ыйа 
 Балаҕан ыйын 17 — Тыл, култуура наука-чинчийэр институуту тэрийэгэ диэн Саха АССР Совнаркомын уурааҕа тахсар. Билигин Саха сирин Наукаларын Академиятын Гуманитарнай чинчийии института.
 Балаҕан ыйын 22 — ССРС совнаркомун уурааҕынан Кыһыл аармыйаҕа байыаннай сыбаанньалар киллэриллибиттэр.

 Алтынньы 
 Алтынньы 1 — Өлөөн культбазатыгар кииннээх Өлөөн оройуона тэриллибит. Оройуон састаабыгар Анаабыр оройуонуттан Дьилиндэ, Кирбэй, Өлөөн, уонна Мэгэдьэк оройуонуттан Солоҕоон сэбиэттэрэ киирбиттэрэ.

 Алтынньы 19 
 Наассыйалар Лиигалара Италия Эфиопияҕа саба түспүтүн иһин бу дойдуну утары санкция биллэрбит.
 Жатайга затон тутарга диэн ВКП(б) Саха сиринээҕи обкуомун уурааҕа тахсыбыт.
 Алтынньы 24 — Москуба Кириэмилин Спасскай башнятын чыпчаалыгар икки бастаах хотой оннугар биэс салаалаах кыһыл сулус анньыллыбыт.

 Төрөөбүттэр 
 Михеев Михаил Алексеевич — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

 Тохсунньу 8 — Элвис Пресли — Америка биир биллэр ырыаһыта, музыка суруйааччыта уонна артыыһа. Рок-н-ролл музыкатыгар биир бастакы киэҥник биллэр ырыаһыт.

 Тохсунньу 10 — Чурапчы Күндэлитигэр Мунхалов Афанасий Петрович төрөөбүт — РФ норуодунай худуоһунньуга, график

 Олунньу 2 — Аркадий Филиппов — Чурапчыга улуус таһымыгар сэбиэскэй, партийнай уорганнарга өр үлэлээбит салайааччы, Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.
 Олунньу 4 — Карл Новиков-Быйаман, бэйиэт, сэһэнньит-суруйааччы, ССРС кинематографиятын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС кинематограыиятын туйгуна, Арассыыйа ытык кинематографиһа, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Суруйааччылар Аан дойдутааҕы  түмсүүлэрин чилиэнэДень в календаре: 2025.02.04 .
 Олунньу 10 — Иван Жараев — бастакы «Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин лауреата, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа,  РСФСР уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
 Олунньу 13 — Александр Захаров — Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
 Олунньу 24 — Рыгор Бородулин — Беларуус бэйиэтэ, эссэиһа, суруйааччыта уонна тылбаасчыта.

 Кулун тутар 1 — Уткин Ксенофонт Дмитриевич - Нүһүлгэн, Философия доктора, профессор, поэт уонна литература критига.
 Кулун тутар 14 — Самыров Афанасий Васильевич (14.03.1935—16.09.2001) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ.
 Кулун тутар 15 — Парников Василий Семенович (Сэксэй) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график,
 Муус устар 19 — Лебедева Жанна Карувна (19.04.1935—04.07.2002) — [эбээн]] уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
 Муус устар 19 — Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр «Сахателеком» генеральнай дириэктэрэ Николай Николаев төрөөбүт.
 Муус устар 29 — Андрей Зализняк (2017 өлб.), биллиилээх лингвист, РАН академига.

 Ыам ыйын 1 — Иванов Василий Николаевич - история билимин доктора, профессор.
 Ыам ыйын 11 — Самсонов Александр Парфеньевич — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
 Бэс ыйын 2 — Харитонов Николай Иванович (Чуор) (02.06.1935—09.09.2010) — поэт, литератураны ырытааччы.
 От ыйын 1 — Ширина Данара Антоновна — история билимин доктора, профессор
 От ыйын 6 — Данара Ширина — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, СӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
 От ыйын 12 — Гаврил Александров — СӨ култууратын туйгуна, Горнай улууһун уонна Бэрдьигэстээх нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
 От ыйын 13 — Раиса Антонова төрөөбүт, РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
 От ыйын 19 — нуучча артыыһа Василий Ливанов.

 Балаҕан ыйын 9 — Слепцов Спартак Иванович - СӨ үтүөлээх артыыһа.
 Балаҕан ыйын 9 — Курилов Семен Николаевич — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта

 Балаҕан ыйын 19 — Захарова Евдокия Гаврильевна — СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

 Сэтинньи 15 — Дмитрий Данилов (Ньурба Андайбыт сэл.) — учуонай, СӨ наукаҕа уонна техникаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимин дуоктара, РАО академига, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ. 

 Сэтинньи 29 — Емельянов Степан Иннокентьевич — артыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
 Ахсынньы 8 — Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева), РСФСР уонна Саха АССР норуот артыыһа.
 Ахсынньы 24 — Сосин Спиридон Спиридонович, Саха сирин общественнай деятелэ.

 Өлбүттэр 

 Тохсунньу 15 — Винокуров Иван Николаевич, Саха АССР ВЦИКка бастйааннай бэрэстэбиитэлэ.

 Ыам ыйын 12 — сөргүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга Юзеф Пилсудскай. Бу киһи соратнигынан сахалары чинчийбит учуонай Вацлав Серошевскай буола сылдьыбыта.

 От ыйын 6 — Иван Мичурин (1855 — 1935) өлбүт, биолог учуонай уонна селекционер.
 Алтынньы 24 — Алампа (Cофронов Анемподист Иванович) өлбүт — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
 Ахсынньы 10 — Пономарев Алексей Тимофеевич, Мэҥэ-Хаҥалас Мэлдьэхситин олохтооҕо, 128 саастах ытык кырдьаҕас.

 Быһаарыылар 

*