1863

1863 сыл.

 Туох буолбута 
 Тохсунньу 
 Тохсунньу 10 — Лондоҥҥа аан дойдуга бастакы метрополитен бастакы лиинийэтэ аһыллыбыт.
 Тохсунньу 22 — Польшаҕа, Литваҕа уонна Беларуська Арассыыйа былааһын утары Тохсунньутааҕы өрө туруу саҕаламмыт. Бу өрө туруу хам баттаммытын кэннэ элбэх киһи көскө ыытыллыбыта, ол иһигэр Саха сиригэр.

 Олунньу 
 Олунньу 17 — Женева гражданнарын бөлөҕө "Бааһырбыттарга көмөлөһөр норуоттар ыккардыларынааҕы кэмитиэт" тэрийбит, кэлин бу тэрилтэ Кыһыл Кириэс кэмитиэтэ диэн ааттаммыта.

 Муус устар 
Муус устар 17 — Суутунан таһыйары бобор туһунан Ыйаах тахсыбыт. Ол гынан баран бааһынайдары, штрафной саллааттары, сыылынайдары уонна хаатаргаҕа сылдьар дьон таһыллалларын бу Ыйаах уларыппатах.
 Муус устар 26 — Тохсунньутааҕы өрө туруу: поляк өрө турааччылара Новая Весь аннынааҕы кыргыһыыга импиэрийэ сэриилэрин кыайбыттар.
 Муус устар 29 — Арассыыйаҕа таһыйыыны хааччахтаабыттар.

 Ыам ыйа 
Ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар.

 Бэс ыйа 
 Бэс ыйын 25 — Сёгун Токугава Японияттан кэлии дьону барыларын үүрэргэ ыйаахтаабыт.

 Бэс ыйын 30 (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) — Арассыыйа импиэрийэтигэр үрдүк үөрэх туһунан саҥа ыйаах тахсыбыт, дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубут (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн).

 Балаҕан ыйа 
 Балаҕан ыйын 27 — Санкт-Петербургка Софья Люгебиль Арассыыйаҕа бастакы уһуйааны тэрийбит.

 Алтынньы 
 Алтынньы 3 — АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн сэтинньи төрдүс чэппиэригэр Махтаныы күнүн бэлиэтииргэ уурбут.
 Алтынньы 29 — Швейцарияҕа Кыһыл Кириэс уопсастыбата тэриллибит.

 Ахсынньы 
 Ахсынньы 19 — Англия айааччыта Фредерик Уолтон линолеуму патеннаабыт.

 Төрөөбүттэр 
 Тохсунньу 1 — Пьер де Кубертен — Франция учуутала уонна устуоруга. Аныгы Олимпия оонньууларын төрүттээччитэ, Аан Дойду Олимпия кэмитиэтин олохтооччута уонна бэрэсидьиэнэ.
 Тохсунньу 17 — Константин Станиславскай — нуучча сэбиэскэй тыйаатыр диэйэтэлэ, артыыс, режиссёр, педагог, ССРС бастакы норуодунай артыыһа. Кини аатырбыт тыллара — "Не верю!".

 Кулун тутар 12 — Владимир Вернадскай — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туhунан үөрэх айааччыта, Украина наукаларын академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ.

 От ыйын 30 — Генри Форд — АХШ инженерэ уонна урбаанньыта. 1896 сыллаахха Форд Мотор хампаанньатын олохтообут.

 Атырдьах ыйын 31 — нуучча фотограба Сергей Михайлович Прокудин-Горскай
 Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863 - 1917), аатырбыт олоҥхоһут.

 Өлбүттэр 
 Атырдьах ыйын 13 — Эжен Делакруа (1798 төр.), француз худуоһунньуга.

*