Саха Сирэ

Саха сирэ, сорумдьу аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ () 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Муус устар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн  — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ. 
Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин саамай улахан субъега.  Нунавут (Канада) кэннэ — аан дойдуга ордук улахан дьаһалта биирдигэ (единицата).

 Географията 

 Кэм зоналара 
Саха сирэ 3 кэм курдааһыныгар сытар ( — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта,  — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта,  — илин өттө).


 Өрүстэр 
Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км кэриҥэ буолаллар.

Өрөспүүбүлүкэ устар аал сырыылаах ордук улахан өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км), Бүлүү (2650 км), Өлөөн (2292 км), Алдан (2273 км), Халыма (2129 км), Индигир (1726 км), Өлүөхүмэ (1436 км), Анаабыр (939 км) уонна Дьааҥы (872 км). 

Атын улахан өрүстэр:

Алаһыай (1590 км),
Амма (1462 км) Алдан салаата,
Марха (1181 км) Бүлүү салаата,
Түҥ (1092 км) Бүлүү салаата,
Маайа (1053 км) Алдан салаата,
Моркуока (812 км) Марха салаата,
Учур (812 км) Алдан салаата,
Лииндэ (804 км) Өлүөнэ салаата,
Ньүүйэ (798 км) Өлүөнэ салаата,
Силээннээх (796 км) Индигир салаата.

 Хайалар 
Саха сирин саамай улахан иэннээх хайата — Верхоянскай сис хайата. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай байҕалтан Лаптев байҕалыгар диэри ханньары сурааһынынан сытар.

Черскай сис хайата Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. Пик Победа — Саха сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө. Иккис үрдүк өргөс — Муус Хайа өргөһө 3011 м үрдэллээх.


 Демография 
Саха сирин олохтоохторун ахсаана 996 243 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls киһи (2023). Куораттарга олорор дьон — 67,09 % (2022) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,32 киһи/км². Инньэ гынан, Саха сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Арассыыйа регионнарыттан саамай намыһыах.

 Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта 
Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн).
 Сыл Нэһилиэнньэ ахсаана195948719788421989104920029492010Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года958,32021996,2

 Эр киһитин-дьахтарын ахсаана 
2002 cыл бүтүн Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн:

Куорат олохтоохтороТыа дьоноБарыта%Эр киhи296 155168 062464 21748,9Дьахтар313 844171 219485 06351,1

 Омуктара 
1939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар:

Омуктара1939Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей1959Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей1970Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей1979Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей1989Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей2002Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей2010Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 годаСахалар233 273 (56,5 %) 226 053 (46,4 %) 285 749 (43,0 %) 313 917 (36,9 %) 365 236 (33,4 %) 432 290 (45,5 %) 466 492 (49,9 %)Нууччалар146 741 (35,5 %) 215 328 (44,2 %) 314 308 (47,3 %) 429 588 (50,4 %) 550 263 (50,3 %) 390 671 (41,1 %) 353 649 (37,8 %)Эбэҥкилэр10 432 (2,5 %) 9505 (2,0 %) 9097 (1,4 %) 11 584 (1,4 %) 14 428 (1,3 %) 18 232 (1,9 %) 21 008 (2,2 %)Украиннар4229 (1,0 %) 12 182 (2,5 %) 20 253 (3,0 %) 46 326 (5,4 %) 77 114 (7,0 %) 34 633 (3,65 %) 20 341 (2,2 %)Эбээннэр3133 (0,8 %) 3537 (0,7 %) 6471 (1,0 %) 5763 (0,7 %) 8668 (0,8 %) 11 657 (1,2 %) 15 071 (1,6 %)Татаардар4420 (1,1 %) 5172 (1,1 %) 7678 (1,2 %) 10 976 (1,3 %) 17 478 (1,6 %) 10 768 (1,1 %) 8122 (0,9 %)

 Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыыы 

(Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы)

Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Сатай бэлиэтэммит.
Билэ:Sakha Republic Municipal Divisions.PNG
 № на карте Аат Код ОКАТО Олорооччулар,  тис. олох. Територия,  тис. км² Нэһилиэнньэ хойуута,  дьон./км² Улуус киинэ+ Куораттаҕы уокурук I Сатай 98 401 554 000 10,3 0,0022 IДьокуускай 98 401 000 000 274,90,1+ Муниципальнай оройуон (улууһа) 1 Абый улууһа 98 201 000 000 4,8 69,4 0,09 Үрүҥ Хайа 2 Алдан улууһа 98 203 000 000 49,4 156,8 0,32 Алдан 3 Аллайыаха улууhа 98 206 000 000 3,2 107,3 0,04 Чокуурдаах 4 Амма улууһа 98 208 000 000 17,3 29,4 0,59 Амма 5 Анаабыр национальнай (дулгаан-эбэҥки) улууhа 98 210 000 000 3,7 55,6 0,07 Сааскылаах 6 Булуҥ улууһа 98 212 000 000 9,7 235,1 0,05 Тиксии 7 Үөһээ Бүлүү улууһа 98 214 000 000 21,2 43,2 0,5 Үөһээ Бүлүү 8 Үөһээ Халыма улууһа 98 215 000 000 6,9 67,8 0,1 Зырянка 9 Үөһээ Дьааҥы улууһа 98 216 000 000 13,7 24,7 0,12 Баатаҕай10 Бүлүү улууһа 98 218 000 000 27,6 55,2 0,5 Бүлүү 11 Горнай улууhа 98 220 000 000 11,2 45,6 0,25 Бэрдьигэстээх 13 Эдьигээн национальнай эбэҥки улууһа 98 222 000 000 3,98 140,2 Эдьигээн 13 Кэбээйи улууһа 98 224 000 000 14,0 107,8 0,13 Сангаар 14 Ленскэй улууһа 98 227 000 000 38,8 77,0 0,5 Лиэнскэй 15 Мэҥэ Хаҥалас улууһа 98 229 000 000 32,1 11,7 2,74 Аллараа Бэстээх 16 Мирнэй улууһа 98 231 000 000 86,0 165,8 Мииринэй 17 Муома улууһа 98 233 000 000 4,5 101,7 0,04 Хонуу 18 Нам улууһа 98 235 000 000 24,3 11,9 2,04 Нам 19 Нүөрүҥгүрү улууhа 85,8 93,0 0,92 Нүөрүҥгүрү 20 Аллараа Халыма улууhа 98 237 000 000 5,3 86,8 0,06 Чиэрскэй 21 Ньурба улууһа 98 226 000 000 25,9 52,4 Ньурба 22 Өймөкөөн улууhа 98 239 000 000 13,4 92,2 Өймөкөөн 23 Өлөөн эбэҥки национальнай улууһа 98 242 000 000 4,1 318,1 Өлөөн 24 Өлүөхүмэ улууһа 98 241 000 000 29,6 166,7 0,19 Өлүөхүмэ 25 Орто Халыма улууhа 98 246 000 000 7,9 125,2 0,08 Орто Халыма 26 Сунтаар улууһа 98 248 000 000 25,5 57,8 0,46 Сунтаар 27 Таатта улууһа 98 204 000 000 17,3 18,98 0,9 Ытык-Күөл 28 Томпо улууhа 98 250 000 000 15,1 135,8 0,11 Хаандыга 29 Уус-Алдан улууһа 98 252 000 000 22,4 18,3 1,22 Бороҕон 30 Уус-Маайа улууhа 98 254 000 000 10,6 95,3 Усс-Майа 31 Усуйаана улууһа 98 256 000 000 8,7 120,3 0,07 Депутатскай 32 Хаҥалас улууhа 98 244 000 000 34,7 24,7 Покровскай 33 Чурапчы улууhа 98 258 000 000 19,9 12,6 1,52 Чурапчы 34 Эбээн-Бытантай национальнай улууhа 98 259 000 000 2,8 55,6 0,05 Баатаҕай-Алыыта

 Олохтоох дьонун ахсаана 
Саха сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор (2010). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % (2010), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км² (2005). Онон Саха сирин олохтоохторугар ортотунан Россия Федерациятыгар саамай элбэх сир тиксэр.

 Урбанизация 
Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Бөдөҥ куораттара: Дьокуускай (267,9 тыh.), Нүөрүҥгүрү (62,3 тыh.), Мирнэй (36,0 тыh.), Ленскэй (24,4 тыh.) уонна Алдан (23,4 тыh.).

 7 тыһыынчаттан тахса олохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар 2010 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан   Дьокуускай
  267 983
  Бүлүү
  10 060

   Нүөрүҥгүрү
  62 333
  Ньурба
  9508
   Мирнэй
  35 994
  Жатай
  9263

   Ленскэй
  24 373
  Томмот
  8626

   Алдан
  23 371
  Өлүөхүмэ
  8485
   Айхал
  15208
  Уус Ньара
  8385

   Удачнай
  14 290
  Нам
  8200 (2003)

   Сунтаар
  10 303
  Чурапчы
  7500 (2003)

   Покровскай
  10 223
  Майа
  7000 (2003)

   Чульман
  10 158


 Экономика 
Уопсай региональнай бородуукта 2023 сыллаахха 2,3 трлн. солкуобай. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 2,3 млн. солк). Структуратынан көрдөххө 45,2% промышленность, атыы-эргиэн өттүгэр 9,3%, тутууга 8,1%, сибээс 5,6% уонна тыа хаһаайыстыбатыгар 3,9% ылар эбит, атын эйгэлэргэ 28,5% ааҕыллар эбит Саха Сирин экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.) .

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха сирэ Арассыыйа регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут (Уровень безработицы в России).

 Энергетика 

 Көлө (транспорт) 
Транспорт суолтата Саха сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, массыына (бастатан туран «Өлүөнэ» (магистрал суол)) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Нүөрүҥгүрүнү ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Аллараа Бэстээххэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта), үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин Өлүөнэ өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы Муомаҕа, Магадаҥҥа дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр  Эльгинскай чох хостуур сирин БАМы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр.

 Өҥө оҥорор сфера 
Саха сиригэр туризмы сайыннарарга дьулуһаллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ туруук хайалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэн хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар.

 Индустрия 
Саха сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уран сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна. 

Индустрия сүрүн хайысхалара:
 Өҥнөөх металлургия, сүрүннээн алмаас уонна кыһыл көмүс (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). АЛРОСА акционернай хампаанньа — аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар. 
 Таас чоҕу хостуур индустрия.
 Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу.
 Маһы таҥыыр индустрия.
 Массыына өрөмүөнэ.
 Таҥас уонна ас индустрията.

 Тыа хаһаайыстабата 
 Күндү түүлээҕи иитии — кииһи, хара саһылы, кырсаны үксүн иитэллэр.
 Эт-үүт — сахалар былыр былыргыттан ынах сүөһүнү уонна сылгыны иитэллэр.
 Оҕуруот аһа — бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур Хатаска арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар.
 Таба, сылгы иитиитэ.
 Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар.

 Култуура 
Саха сиригэр бэчээттэнэр хаһыаттар: «Якутия», «Саха сирэ», «Якутск вечерний», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Күрүлгэн», «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара.

Дьокуускай куоратыгар Нуучча драматическай театра, Саха академическай театра, Опера уонна Балет театра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай музей, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар.

 Саха Сирин биллиилээх дьоно 
 Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус дьоруойдара

 Төрөөбүттэр 
 Кондаков Николай Алексеевич (1920-1979) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
 Степанов Николай Саввич (1922-1992) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
 Дмитриев Роман Михайлович (1949—2010) — тустуук, 1972 с. Олимп оонньууларын чемпиона, 1976 с. Монреальга буолбут Олимп оонньууларын үрүҥ көмүс призёра, Аан дойду уонна европа чемпиона, ССРС алта төгүллээх чемпиона.
 Кулачиков Серафим Романович (1904—1976) — поэт, тылбаасчыт.
 Кульбертинов Иван Николаевич (1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх бэргэн ытааччы.
 Ларионов Владимир Петрович (1938—2004) — биллиилээх учуонай, РАН академига.
 Николаев Михаил Ефимович (1937) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ.
 Охлопков Фёдор Матвеевич (1908—1968) — участник Второй Мировой Войны, снайпер 234-го стрелкового полка (уничтожил 429 фашистов из снайперской винтовки и более 1000 пулеметным огнем), Герой Советского Союза.
 Тыгын Дархан (?—1632) — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI—XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара.
 Ходулов Дмитрий Федорович (1912—1977) — ССРС норуодунай худуоһунньуга.
 Чусовской Николай Николаевич (1910—1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.

 Быһаарыылар 

 Сигэлэр 

 Саха Республикатын официаллык сервера 
 Первый республиканский информационно-аналитический портал SakhaNews.ru
 Республика портала 
 Ископаемые насекомые с территории Якутии
 Республика Саха (Якутия). Справочник административно-территориального деления на 1.01.2005 г. — каталог 



Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ