Алтан (химия элэмиэнэ)

Алтан диэн химия элемиэнэ. Бэлиэтэ Cu (). Атом нүөмэрэ 29.  Судургу бэссэстибэтэ алтан  — пластичнай кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх тимир (оксид субата суох буоллаҕына роза өҥнөөх). Былыр былыргыттан киһи-аймах туттар эттигэАлтан иккис переработката.

Хорҕолдьуну кытта булкуйан чаҥ диэн булкааһы ылаллар. Чаҥ киһи-аймах сайдыытыгар улахан суолталаах этэ.

 Устуоруйата 
Алтан-рудаттан уонна кыра температураттан ылыыга сөптөөхтүк баһыламмыт киһи бастакы металлартан биирдэстэрэ. Бу метал айылҕаҕа үксүгэр көмүс, үрүҥ көмүс, тимир курдук көстөр. Алтан түҥ былыргы оҥоһуктартан биирдэстэрэ, шлак — Турция сиригэр-уотугар, Чатал-Гүюк нэһилиэгин хаһыытыгар булуллубуттара. Алтан үйэтэ алтан үйэни ылан аан дойду устуоруйатыгар киириэхтээх. Экспериментальнай чинчийиилэр С. А. Семенова үлэһиттэри кытта, төһө да сымнаҕас эттээх-сииннээх, алтан орудиелар таас орудиелары кытта тэҥнээтэххэ, рубка, кытаанах, тэҥнэбил уонна мас эрбииригэр, оттон уҥуоҕар таас орудиеларга курдук кэм-кэрдии ылбытын ыйда.

Былыр алтан сэп-сэбиргэл оҥорорго эмиэ боруонса — боруонса мэтээллэри уонна т. п., боруонса үйэ алтан солбуһа буолан туттуллара. Алтан ууһун холбоһуга (боруонса) б. э. чугастааҕы Илиҥҥэ диэри 3000 сыл устата аан бастаан тигистэ. Боруонса дьону үлэ-хамнас, булт, иһити-хомуоһу, киэргэли оҥорорго туһалаах буолла. Бу биридимиэттэр археологическай хаһыыларга булаллар. Үлэ орудиетыгар сыһыаннаан боруонса үйэ солбуйуутугар тимир үйэ кэллэ.

Бастаан алтан хостонор малахит рудатыттан буолбакка, сульфиднэйтэн буолбакка, Алдан уотунан-күөһүнэн уматыгы эрэйбэт буолан, хостууллар. Онуоха руданы уонна чоҕу булкуйан туой иһиккэ куталлар, кыра дьааманы туруораллар, күлүмнүүллэр. 

Кипргэ хайыы-үйэ 3 тыһыынча сыл устата алтан рудниктара кэлэн алтан устуу оҥоһуллубута.

Чонос (Швадор) култуура индейецтэрэ өссө XV-XVI үйэлэргэ алтан 99,5% ылан топорик быһыытынан 2 см халыҥнаах, 0,5 мм халыҥнаах. Соҕуруу Америка арҕаа кытылын, ол иһигэр Инк судаарыстыбаларыгар эмиэ хаама сылдьар.

Россия территориятыгар уонна орто дойду алтан рудниктара б. э. Э. тобох икки тыһыынча сыл иһигэр Уралга (ордук биллэр алтан рудниктар — Каргаллар), Закавказьеҕа, Сибииргэ, Алтайга, Украина территориятыгар бааллар.

XIII-XIV үйэлэргэ алтан бырамыысыланнай көмөнү баһылаабыппыт. Москубаҕа ХV үйэлэргэ пушка дыбарыаһа тэриллибитэ, араас калибрдаах орудиелар боруонса мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Алтан куолакалы оҥоруу элбэхтик барар. Боруонса мэтээлтэн ыраахтааҕы-пушка (1586 с.), ыраахтааҕы-куолакал (1735 с.), Алтан аттаах (1782 с.), Дьоппуонга улахан Будда храма (Тойбохой-дзи храма) (752 с.) курдук литературнай искусство айымньылара уратыламмыттара.

Электричество аһыллыаҕыттан XVII- XIX үйэлэргэ медиа-бөлөх проводтары уонна да атын ситимнэри оҥорууга улахан кээмэйдээх үлэ барда. ХХ ү. проводка сотору- сотору сокуонунан күөмчүлэнэн, алтан электротехникаҕа суолтатын сүтэрэ илик[6].

 Быһаарыылар 

Категория:Химия элеменнара