Интэриниэт

225px|thumb|This NeXT Computer was used by Sir Tim Berners-Lee at CERN and became the world's first Web server.
Интэриниэт (, ол эбэтэр ) диэн көмпүүтэрдэр бэйэ бэйэлэрин кытта холбоммут бүтүн аан дойдутааҕы ситимнэрэ. IP (Internet Protocol Suite) боротокуолу уонна data пакеттары туһанар. Интэриниэт ситимэ мөлүйүөнүнэн ахсааннаах ситимнэһиилэртэн турар. Ол ситимнэр (дьиэ уонна дьон-сэргэ, университет, бизнес уонна дьаhалта гиэннэрэ) бэйэ бэйэлэрин икки ардыларыгар араас технологияларынан холбоноллор: алтан уонна оптоволокно кабеля, кабеля суох уо.д.а.

Интэриниэт устуоруйата
Интэриниэт бастаан 1969 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр баар буолбута диэн ааҕыллар. Бу күн Стэнфорд чинчийэр үстүтүүтүгэр уонна Калифорния университетыгар турар көмпүүтэрдэр ыккардыларыгар ситими олохтообуттара. Биллэн турар бу иннинэ, да кэннинэ да уһун сыллар усталарыгар араас таһымнаах саҥа тэриллэр уонна технологиялар айыллыбыттара. Онон интэриниэт устуоруйатын XX үйэ 50-60-с сылларыттан ааҕар дьон эмиэ бааллар. 1957 сыллаахха АХШ байыаннайдара маннык ситими олохтооһун туһатын өйдөөннөр учуонайдарга сорук туруорбуттара. Онон 1969 сыл бүтүөр дылы 4 чинчийэр тэрилтэ бу ситиминэн холбоммута. Ситим ARPANET диэн ааттаммыта.

1971 сыллаахха электроннай почтаны ыытар бастакы бырагыраама айыллыбыта.

1973 сыллаахха Атлантика аннынааҕы каабель нөҥүө АХШ тэрилтэлэрин кытта Великобритания уонна Норвегия көмпүүтэрдэрэ холбоммуттара. Бу кэмтэн ыла ситим дойдулар ыккардыларынааҕы буолбута.

Ситимнэһии тэнийэн истэҕин аайы араас боротокуоллар баар буолан испиттэрэ, бу көмпүүтэрдэр ыккардыларыгар информацияны атастаһыыны атахтыыр этэ. Онон 1983 сыл тохсунньу 1 күнүттэн TCP/IP диэн соҕотох боротокуол ылыныллыбыта. Бу сылга ARPANET ситим Internet диэн тиэрмини бэйэтигэр сыһыаран тутар буолбута.

1984 сыллаахха домен-ааттар тиһиликтэрин айбыттара (англ. Domain Name System, DNS).

Ол сылга ARPANET конкурена – NSFNet (англ. National Science Foundation Network) баар буолбута. Бу ситим элбэх кыра ситими холбообута уонна аһарар кыаҕа конкуреныттан быдан үрдүк этэ. Интернет диэн аат кинини кытта ситимнэнэр буолбута.

1988 сыллаахха тиэкиһи тута биэрэр боротокуол баар буолбута - Internet Relay Chat (IRC), онон интэриниэккэ "тутуһан олорон" кэпсэтэр кыах үөскээбитэ.

1989 сыллаахха Британия аатырбыт информатик учуонайа Тим Бернерс-Ли Аан дойду ситимин кэнсиэпсийэтин киһи-аймах болҕомтотугар таһаарар. Ол кэннэ икки сыл иһигэр HTTP боротокуолу, HTML разметканы уонна URI идентификатордары айар. Ол курдук 1990 сыл сэтинньи 12 күнүгэр гипертекстовай диаграммалар тиһиликтэрин туһунан этиилэрин бэчээттиир, уонна киниэхэ аат биэрэр — World Wide Web.

1990 сыллаахха ARPANET хотторон, суох буолар. Эмиэ бу сыл интэриниэккэ төлөпүөн көмөтүнэн аан бастаан киирии буолар (Dialup access – «дозвон»).

1991 сыллаахха Аан дойдутааҕы интэриниэт ситимҥэ ким баҕарар киирэр кыахтанар.

1993 сыл (сорох источникка 1994 сыл саҕаланыытыгар дэнэр) – NCSA Mosaic диэн аатырбыт браузер тахсар. Интэриниэт түргэнник тарҕанан барар.

1995 сыллаахха сетевой трафигы наардааһыны ситим-провайдердар бэйэлэригэр ылыналлар, оттон NSFNet көмпүүтэрдэрэ чинчийэр эрэ үлэлэнэн дьарыктанар буолаллар.

Ол сыл Аан дойдутааҕы ситим Консорциума (W3C) олохтонор, кини соруга -  ситим стандаартарын оҥоруу.

1996 сыллаахтан Аан дойдутааҕы ситим (WWW) "интэриниэт" диэн өйдөбүлү толору кэриэтэ солбуйар буолар уонна билэни атастаһар FTP боротокуолу трафигынан куоһарар. 1998 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр — доменнары салайар аналлаах ICANN диэн кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ баар буолар.

 Интэриниэт тиэрминнэрэ: Нуучча тыла - Саха тыла - Кырым тыла- Түүрк тыла Кыска Сөздүгү 

 Нуучча тыла (Русский) Саха тыла Qırımça (Кырыым тыла) Türkçe(Түрк тыла) страница  сирэй (sirey) saife (саифе) sayfa ссылка  сигэ (sige) bağlantı (багъланты) bağlantı кнопка тимэх (timex) dögme (дёгме) düğme нажать (на кнопку), щёлкнуть (мышкой) баттаа (battaa) basmaq (басмакъ) tıklamak сделать двойной щелчок хос баттаа (xos battaa) çift basmaq (чифт басмакъ) çift tıklamak выделить хараарт (xaraart) saylamaq (сайламакъ) seçmek информация, данные билгэлэр (bilgeler) malümat (малюмат) bilgiler, veri база данных билгэлэр базалара (bilgeler bazalara) malümat bazası (малюмат базасы) veri tabanı аккаунт, учётная запись аат сурук (aat suruk) esap (эсап) hesap создать аккаунт бэлиэтэн (belieten) esap açmaq (эсап ачмакъ) hesap açmak пользователь туттааччы (tuttaaççı) qullanıcı (къулланыджы) kullanıcı участник, член кыттааччы (kıttaaççı) aza (аза) üye вход киирии (kiirii) kiriş (кириш) giriş выход тахсыы (taxsıı) çıqış (чыкъыш) çıkış сеанс, сессия (работы с программой, сайтом) омурҕан (omurğan) oturım (отурым) oturum войти в систему, залогиниться логиннан (loginnan) oturım açmaq (отурым ачмакъ) oturum açmak выйти из системы таҕыс (tağıs) oturım qapatmaq (отурым къапатмакъ) oturum kapatmak извещать, уведомлять биллэр (biller) haberdar etmek (хабердар этмек) haberdar etmek перейти (по ссылке) бар (bar) barmaq (бармакъ) gitmek искать ирдээ (irdee) qıdırmaq (къыдырмакъ) aramak отправить, послать ыыт (ııt) yollamaq, yibermek (ёлламакъ, йибермек) göndermek отмена  lâğu (лягъу) iptal отменить  lâğu etmek (лягъу этмек) iptal etmek вернуть назад төттөрүлэт (töttörület) keri ketirmek (кери кетирмек) geri getirmek регистрация регистрация (registratsiya) qayd (къайд) kayıt регистрироваться регистрацияланыы (registratsiyalanıı) qayd olmaq (къайд олмакъ) kayıt olmak зарегистрированный регистрацияламмыт (registratsiyalammıt) qaydlı (къайдлы) kayıtlı корректный, допустимый сөптөөх, көнө (söptööx, könö) keçerli (кечерли) geçerli некорректный, недопустимый сыыhа, сатаммат (sııha, satammat) keçersiz (кечерсиз) geçersiz настройки айардар (ayardar) ayarlar (аярлар) ayarlar настраивать айардаа (ayardaa) ayarlamaq (аярламакъ) ayarlamak проверять  teşkermek (тешкермек) kontrol etmek размер улахана (ulaxana) büyüklik (буюклик) boyut безопасность харысхал (xarısxal) telükesizlik (телюкесизлик) güvenlik файл билэ (bile) fayl (файл) dosya расширение кэҥэтиитэ (keñetiite) uzantı (узанты) uzantı тип көрүҥ (körüñ) çeşit, tür (чешит, тюр) çeşit, tür календарь халандаар (xalandaar) taqvim (такъвим) takvim дата кэм (kem) tarih (тарих) tarih общий бары (barı) umumiy (умумий) genel утверждение, одобрение  tasdıq (тасдыкъ) onay утвердить, одобрить  tasdıqlamaq (тасдыкъламакъ) onaylamak восстановить  yañıdan tiklemek, ğayrıdan tiklemek, yañıdan yaratmaq (янъыдан тиклемек, гъайрыдан тиклемек, янъыдын яратмакъ) yeniden yaratmak сбросить, обнулить, вернуть в начальное состояние  sıfırlamaq (сыфырламакъ) sıfırlamak обновить саҥарт (sañart) yañartmaq (янъартмакъ) yenilmek успешный  muvafaqiyetli (мувафакъиетли) başarılı успешно  muvafaqiyetnen (мувафакъиетнен) başarıyla предупреждение сэрэтии (seretii) tenbi (тенби) uyarı задействовать, включить холбоо (xolboo) işletmek (ишлетмек) uygulamak указать, ввести бэлиэтээ (belietee) belgilemek (бельгилемек) belirtmek удалить, убрать сот (sot) yoq etmek (ёкъ этмек) silmek доступ  irişim (иришим) erişim право (доступа и т.д.)  yetki, izin (етки, изин) yetki, izin статус, состояние турук, статус (turuk, status) al, status (ал, статус) hal, durum инструмент инструмент (instrument) alet (алет) araç вклад  isse (иссе) katkı пространство имён (в вики)  isim fezası (исим фезасы) alan adı (vikide) поле  satır, pencere (сатыр, пенджере) alan частые вопросы (ЧаВо) элбэхтик бэриллэр соруйдар (ЭБС) (elbextik beriller soruydar (EBS)) sıq berilgen sualler (SBS) (сыкъ берильген суаллер (СБС)) sık sorulan sorular (SSS) загрузить ук (uk) yüklemek (юклемек) yüklemek добавить, присоединить, приаттачить эп (ep) eklemek (эклемек) eklemek аттачмент эбии (ebii) eklenme (экленме) eklenti отметить, пометить бэлиэтээ (belietee) işaretlemek (ишаретлемек) belirtmek знак, отметка бэлиэ (belie) işaret (ишарет) simge символ (буква, цифра, знак) симбол (simbol) simvol (символ) karakter заполнять толор (tolor) toldurmaq (толдурмакъ) doldurmak совпадать  eşleşmek (эшлешмек) eşleşmek совпадение, зацепка (при поиске) cөп түбэhии (söp tübehii) ilişki (илишки) ilişki приоритет, вес приоритет (prioritet) ağırlıq (агъырлыкъ) ağırlık ящик (для писем) куту (kutu) qutu (къуту) kutu папка  cüzdan (джузьдан) klasör дополнительный  ilâve (иляве) ek, ilave изображение ойуу (oyuu) resim, suret (ресим, сурет) resim разрешение (графич. файла)  çezinirlik (чезинирлик) çözünürlük статья  maqale (макъале) madde сообщение сурук (suruk) beyanat (беянат) mesaj тема сурук аата (suruk aata) mevzu (мевзу) konu заголовок баhа (baha) serleva (серлева) başlık автор  müellif (муэллиф) yazar текст текст (tekst) metin (метин) metin правило сиэр (sier) qaide (къаиде) kaide содержание иhинээҕитэ (ihineeğite) münderice (мундеридже) içerik правка, изменение, редактирование уларытыы (ularıtıı) deñişiklik (денъишиклик) değişiklik изменять, редактировать уларыт (ularıt) deñiştirmek (денъиштирмек) değiştirmek обсуждение ырытыы (ırıtıı) muzakere (музакере) tartışma предложение этии (etii) teklif (теклиф) teklif личный  şahsiy (шахсий) kişisel, şahsi, özel цитата  alınma (алынма) alıntı раздел салаа (salaa) bölüm (болюм) bölüm подраздел хос салаа (xos salaa) alt bölüm (алт болюм) altbölüm список лиис (liis) cedvel (джедвель) liste таблица таабыл (taabıl) cedvel (джедвель) tablo предпросмотр  ög baquv (ог бакъув) önizleme распечатать бэчээттээ (beçeettee) bastırmaq (бастырмакъ) bastırmak комментарий коммент (komment) tefsir (тефсир) yorum пояснение быhаарыы (bıhaarıı) izaat (изаат) açıklama описание кэпсээн (kepseen) tarif, tasvir (тариф, тасвир) tarif, tasvir голос (при голосовании) куолас (kuolas) rey (рей) oy голосовать куоластаа (kuolastaa) rey bermek (рей бермек) oylamak итог, результат түмүк (tümük) netice (нетидже) sonuç жирный (шрифт) халыҥ (сириип) (xalıñ (siriip) qalın (yazı)  (къалын (язы)) kalın (yazı) подпись илии баттааhын (ilii battaahın) imza (имза) imza