पूजाकासनम्

पूजाकासनम्, केषुचित् मण्डलेषु "पुरोहितमुद्रा" इति अपि ज्ञायते, एकः विशिष्टः सुरुचिपूर्णः आसनः अस्ति यः पारम्परिकयोगाभ्यासयोः आधुनिककालस्य च क्रमयोः महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति पूजाकासनं नाम संस्कृतपदेभ्यः निष्पन्नम् यस्य अर्थः "पूजा" अथवा "आदरः" इति, आसनस्य अर्थः "आसनम्" अथवा "आसनम्" इति । अतः पूजाकासनस्य अनुवादः "पूजामुद्रा" अथवा "आदरमुद्रा" इति अवगन्तुं शक्यते । एतेन आसनस्य गहनं प्रतीकात्मकं महत्त्वं प्रतिबिम्बितम्, यत् प्रायः भक्ति-आध्यात्मिक-संरेखणस्य अभ्यासरूपेण प्रयुक्तम् ।
ऐतिहासिकदृष्ट्या पूजाकासनस्य मूलं न केवलं योगस्य भौतिकपक्षेषु अपितु भारतीयउपमहाद्वीपस्य आध्यात्मिक-संस्कार-प्रथासु अपि अस्ति । इदं आसनं प्रायः भक्तिविनययोः सह सम्बद्धं भवति, यत् अस्तित्वस्य भौतिक-आध्यात्मिक-क्षेत्रयोः प्रति स्वस्य प्रतिबद्धतायाः प्रतीकं भवति मुद्रारूपेण विनयशीलेन आदरपूर्वकं च प्रार्थनां कुर्वतः भक्तस्य इशारस्य सदृशं भवति, अतः तस्य निष्पादनं पूर्णशरीरजागरूकतां, ध्यानं च आग्रहयति

 संस्कृत अर्थ पूजकासन 
संस्कृतभाषायां पूजा भक्तिं वा आदरं वा सूचयति, प्रायः धार्मिकसन्दर्भेषु संस्कारात्मकपूजायाः सन्दर्भे प्रयुक्ता । आसन तु मुद्रां वा आसनं वा सूचयति, यत् सामान्यतया योगे विशिष्टशरीरस्थितीनां बोधनाय प्रयुक्तं भवति यत् मानसिककेन्द्रीकरणं शारीरिकसन्तुलनं च प्राप्तुं साहाय्यं करोति एवं संस्कृतपदत्वेन पूजकासनं शारीर-आसनं भक्ति-स्थितिं च, आदर-विनय-उच्चतर-शक्तेः समर्पण-प्रतीकम् ।

 आध्यात्मिक लाभ 
पूजाकासनस्य आध्यात्मिकलाभाः गहनाः सन्ति, यतः एषा मुद्रा मनःसन्तोषस्य, आन्तरिकशान्तिस्य च स्थितिं प्रवर्धयति । पदं स्वीकृत्य अभ्यासकारिणः प्रायः प्रार्थनाचिन्तनस्य अवस्थां प्रविशन्ति, येन तेषां अन्तःकरणेन सह दिव्येन च गहनः सम्बन्धः भवति अस्य आसनस्य नियमित-अभ्यासः मनसि स्पष्टतां जनयति, कृतज्ञतायाः भावः पोषयति, आदर-भक्ति-भावनाः च चोदयति इति कथ्यते । न केवलं शारीरिकः अभ्यासः अपितु मानसिकः आध्यात्मिकः च संरेखणः अपि अस्ति ।

 प्रयोजन एवं लाभ 
पूजाकासनस्य प्राथमिकं शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च लाभं स्थूलं बहुपक्षीयं च भवति । एतत् विविधान् मांसपेशीसमूहान् सुदृढं करोति, तानयति च, शरीरस्य संरेखणं वर्धयति, भावनात्मकस्य आध्यात्मिकस्य च स्पष्टतायाः गहनं भावः सृजति च ।

प्राथमिकशारीरिकलाभाः : पूजाकासनं नितम्ब, स्कन्धे, मेरुदण्डे च लचीलतां वर्धयितुं प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् वक्षःस्थलं तानयति, हृदयक्षेत्रं च उद्घाटयति, उत्तममुद्रां समग्रशरीरसंरेखणं च प्रवर्धयति । एतत् आसनं पादौ विशेषतः चतुर्भुजं वत्सं च, कोरस्नायुषु च दृढं करोति, येन उत्तमसन्तुलनं स्थिरतां च सहायकं भवति

मानसिकलाभाः - मानसिकस्तरस्य पूजाकासनं प्रायः ग्राउण्डिंग् इत्यस्य मुद्रारूपेण दृश्यते । शरीरं मनः च केन्द्रीकृत्य अभ्यासकारिणः तनावं चिन्ताञ्च न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति । एकाग्रतां, एकाग्रतां च वर्धयति, यतः मुद्रां स्थापयितुं पूर्णतया उपस्थितः एव तिष्ठति । आसनं मानसिकपुनर्स्थापनस्य कार्यं करोति, अन्यथा अराजकजगति शान्ततायाः क्षणं प्रदाति।

आध्यात्मिकलाभाः- आध्यात्मिकरूपेण पूजाकासनं भक्ति-मुद्रा इति मन्यते । विनयं, आदरं, समर्पणक्षमता च चोदयति । अभ्यासकारिणः प्रायः स्वस्य आन्तरिकात्मना ब्रह्माण्डयोः गहनतरं सम्बन्धं संवर्धयन्ति, येन ते शान्तिस्य मनःसन्तोषस्य च ध्यानस्थितेः समीपं आनयन्ति

 पदे पदे निर्देश 
पूजाकासनं सम्यक् कर्तुं विस्तरेण सावधानीपूर्वकं ध्यानं दातव्यम् । अत्र पदे पदे कथं करणीयम् इति दर्शितम् अस्ति ।

1. 	पादयोः एकत्र, बाहून् पार्श्वे, ऋजुमेरुदण्डं च कृत्वा स्थितावस्थायां आरभत।

2. गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु तथा च यथा यथा भवन्तः निःश्वासं कुर्वन्ति तथा तथा हस्तौ 	हृदयकेन्द्रे (अञ्जली मुद्रा) प्रार्थनास्थाने आनयन्तु।

3. 	पादौ भूमौ समतलं भवति, जानुः पादाङ्गुलिभिः सह सङ्गताः सन्ति इति सुनिश्चित्य शरीरं कूपं कृत्वा अधः स्थापयन्तु ।

4. 	वक्षःस्थले हस्ततलं निपीड्य अन्तः ऊरुषु मन्दं कोणौ आश्रित्य स्थापयन्तु।

5. 	स्वस्य कोरं नियोजयन्तु, मेरुदण्डं लम्बं कुर्वन्तु, शिरः मुकुटं यावत् दीर्घं कुर्वन्तु।

6. 	अधिकं अन्तःकरणीयं अभ्यासं कर्तुं मृदुतया अग्रे दृष्टिपातं कुर्वन्तु अथवा नेत्राणि निमीलन्तु।

7. 	5-10 श्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु, स्वस्य श्वासस्य विषये, तया प्रेरितस्य भक्तिभावस्य च विषये ध्यानं दत्तव्यम्।

8. 	मुक्तुं मन्दं हस्तान् भूमौ आनयन्तु, पुनः स्थित्वा उत्तिष्ठन्तु।

प्रमुखसंरेखणबिन्दवः

• 	सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः जानुः भवतः पादाङ्गुलिभ्यः परं न प्रसरन्ति येन सन्धिषु तनावः न भवति।

• 	मेरुदण्डस्य पतनं न भवेत् इति पृष्ठं सीधां वक्षःस्थलं च उत्थापितं कुर्वन्तु।

• 	सम्पूर्णे मुद्रायां स्थिरतां समर्थनं च निर्वाहयितुम् स्वस्य कोरं संलग्नं कुर्वन्तु।
आरम्भकानां, मध्यवर्तीनां, उन्नतानां च अभ्यासकानां कृते भिन्नताः : १.

• 	आरम्भकाः स्क्वाट्-मध्ये सहजतां प्राप्तुं स्वपीठस्य अधः ब्लॉकस्य अथवा कुशनस्य समर्थनेन अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति
।
• 	मध्यवर्ती अभ्यासकारिणः स्क्वाट् गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति तथा च स्थिरतायै स्वस्य कोरं अधिकं संलग्नं कर्तुं शक्नुवन्ति।

• उन्नतव्यावसायिकाः 	खिंचावं गभीरं कर्तुं संतुलनं वर्धयितुं च विस्तारितबाहुभिः सह पूजाकासन इति नाम्ना प्रसिद्धे विविधतायां स्वबाहून् शिरसि उत्थापयितुं कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
पूजाकासनं कुर्वन् कतिपयानि सामान्यानि त्रुटयः कुर्वन्ति | एतेषु केषुचित् अन्तर्भवन्ति : १.

1. 	वक्षःस्थलस्य पतनम् – एतत् परिहरितुं हृदयं उद्घाटितं भवति, पृष्ठं च ऋजुं भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। स्कन्धान् आरामं कृत्वा वक्षःस्थलस्य उत्थापने ध्यानं ददातु।

2. 	जानुनाम् अतिप्रसारणम् – जानुभ्यां कदापि पादाङ्गुलिभ्यः परं विस्तारं कर्तुं बाध्यं न कर्तव्यम्। जानुः पादैः सह सङ्गताः एव तिष्ठन्ति इति सुनिश्चित्य पादयोः भारं सन्तुलितं भवतु ।

3. 	हनुमत्मुखं वा मुखं वा कठिनं करणम् – एकः सामान्यः त्रुटिः मुखस्य वा हनुमत्पादस्य वा तनावं धारयितुं भवति। मुखं मृदु, शिथिलव्यञ्जना सह भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।

 मांसपेशी समूह लक्षित 
पूजाकासनः शरीरे विविधान् मांसपेशीसमूहान् नियोजयति- १.
• 	पादस्य मांसपेशी : चतुर्भुजः, हैमस्ट्रिंग्, बछड़ा, ग्लूटियल मांसपेशी च सर्वे संलग्नाः भवन्ति यतः भवन्तः कूपं कुर्वन्ति तथा संतुलनं निर्वाहयन्ति।

• 	कोर मांसपेशी : शरीरं स्थिरं कर्तुं भवतः उदरस्य मांसपेशी विशेषतः गहनकोरस्य सक्रियता भवति।

• 	उपरितनशरीरम् : बाहू, स्कन्धाः, वक्षःस्थलं च उद्घाटितं भवति, येन उपरितनशरीरे तनावः मुक्तः भवति ।
कङ्कालतन्त्रस्य दृष्ट्या एतत् आसनं विशेषतः जानुषु, नितम्बेषु च सन्धिगतिशीलतां सुधारयितुम् अपि साहाय्यं करोति ।

 श्वसन तकनीक 
पूजाकासनस्य प्रमुखः घटकः अस्ति , यतः मुद्रां गभीरं कर्तुं, ध्यानं च निर्वाहयितुं साहाय्यं करोति । अभ्यासकारिणः सम्पूर्णे मुद्रायां मन्दं गभीरं च श्वसितुम् प्रोत्साहिताः भवन्ति ।
• 	उज्जयी श्वास (विजयी श्वास) इत्यस्य उपयोगेन मुद्रायाः समये उष्णतां जनयितुं मनः केन्द्रीकृत्य च कर्तुं शक्यते।

• 	दीर्घश्वासः (त्रिभागीयः श्वासः) फेफसस्य पूर्णतया विस्तारं कर्तुं सहायकः भवति, गहनविश्रामं प्रोत्साहयति, तंत्रिकातन्त्रं च शान्तं करोति।
भवतः श्वसनस्य गतिना सह समन्वयः भवतः मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयितुं साहाय्यं करोति तथा च तस्य चिकित्साप्रभावं वर्धयति ।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
पूजाकासनं कतिपयानां स्वास्थ्यस्थितीनां कृते उपयुक्तं न भवेत् । जानुप्रकरणं, नितम्बस्य समस्यां, कटिवेदना वा येषां सन्ति ते सावधानतया अस्य आसनस्य समीपं गच्छेयुः । गर्भिणीभिः एतत् मुद्रां परिहर्तव्यं यतः गभीरं कूपं कृत्वा असुविधां जनयितुं शक्नोति ।

शरीरस्य वचनं श्रुत्वा मुद्रायां बलात् स्थापनं परिहरितुं अत्यावश्यकम् । दीर्घकालीनस्थितीनां व्यक्तिनां अभ्यासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां परामर्शः करणीयः ।

 योगाभ्यास में भूमिका 
पूजाकासनं योगाभ्यासस्य विभिन्नेषु भागेषु समाकलितुं शक्यते । इदं उष्णतायाः भागरूपेण अथवा नितम्बवक्षःस्थलयोः उद्घाटनार्थं विनिर्मितक्रमेण सम्यक् कार्यं करोति । तदतिरिक्तं, मुद्रा अधिकगतिशीलमुद्राणां, आसनध्यानस्य च मध्ये महत् संक्रमणं भवितुम् अर्हति । एतत् मनःसन्तोषं श्रद्धां च प्रोत्साहयति, अभ्यासकारिणः स्वस्य अभ्यासे उपस्थिताः, आधारिताः च भवितुं साहाय्यं करोति ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
पूजाकासनस्य मानसिकं भावनात्मकं च लाभं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। आसनेन गहनं शान्तं भवति, चिन्तानिवारणे भावनात्मकसन्तुलनं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं करोति । एतत् मनःसन्तोषं संवर्धयति, मनः-शरीर-सम्बन्धं च सुदृढं करोति, यत् तनावस्य न्यूनीकरणे समग्रमनोवैज्ञानिककल्याणस्य सुधारणे च मौलिकम् अस्ति ।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 
आदरस्य आसनरूपेण पूजाकासनं योगदर्शनेन सह गहनतया सम्बद्धम् अस्ति । समर्पणं, विनयं, विमोचनं च प्रतिनिधियति । एतत् स्मारकरूपेण कार्यं करोति यत् योगः केवलं शारीरिकमुद्रायाः विषये एव नास्ति अपितु एकः आध्यात्मिकः अभ्यासः अपि अस्ति यः अभ्यासकारिणः उच्चतरचेतनायाः सार्वभौमिकशक्त्या च सह सम्बध्दयति

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 
उन्नत-अभ्यासकानां कृते पूजकासनं संतुलनकार्यं वा विविधतां वा समावेशयित्वा गभीरं कर्तुं शक्यते यत् बाहून् शिरसि विस्तारयति, नितम्बस्य खिञ्चनं गभीरं करोति, अधिकानि मांसपेशीसमूहान् संलग्नं करोति च प्रगतिषु मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयितुं वा संरेखणं वर्धयितुं खण्डादिप्रोप्स् इत्यस्य उपयोगः वा भवितुं शक्नोति ।

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 
पूजाकासनं यद्यपि सार्वत्रिकं मुद्रा अस्ति तथापि तस्य व्याख्या विभिन्नेषु योगपरम्परासु भिन्ना भवितुम् अर्हति । यथा हठयोगे शारीरिकनिश्चलतां प्राप्तुं ध्यानं भवति, विन्यासयोगे तु श्वसनसमन्वयनस्य विषये अधिकं बलं दातुं शक्यते

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 
पूजाकासनस्य दैनन्दिनकार्यक्रमेषु समावेशः अत्यन्तं लाभप्रदः भवितुम् अर्हति । कार्ये वा निद्रायाः पूर्वं वा तनावस्य क्षणेषु तस्य अभ्यासः मनः शान्तं कृत्वा शरीरं पुनः संरेखयितुं शक्नोति ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
पूजाकासन- सदृशानां योग-मुद्राणां लचीलतायां, तनाव-निवृत्तिः, समग्र-स्वास्थ्ये च सकारात्मक-प्रभावाः प्रकाशिताः सन्ति । अनुसन्धानेन ज्ञातं यत् नियमितरूपेण अभ्यासः हृदयरोगस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, सन्धिषु गतिशीलतां वर्धयितुं, चिन्ता-अवसादस्य लक्षणं अपि न्यूनीकर्तुं शक्नोति

 सन्दर्भाः 
1. 	स्वामी सिवानन्द। योगविज्ञानम् । दिव्य जीवन समाज।

2. 	बीकेएस अय्यङ्गार। योग पर प्रकाश। हार्परकोलिन्स प्रकाशक।

3. 	टीकेवी देशिकाचर . योगस्य हृदयम् : व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः। आन्तरिकपरम्पराः।

4. 	योग पत्रिका लेख। " पूजाकासन : श्रद्धा मुद्रा"।

5. 	योग एवं शारीरिक चिकित्सा जर्नल। "योग में भक्ति मुद्राओं के लाभ"।