मोत्सार्टस्य रिक्विएम्

मोत्सार्टस्य रिक्विएम्  

 डी माइनर, के. ६२६ मध्ये रिक्विएम् 
डी माइनर, के. ६२६ मध्ये रिक्विएम् इति संगीतमयः काव्यम् अस्ती, यः विख्यातः ऑस्ट्रियदेशीयः सङ्गीतकारः वोल्फ्गाङ् अमादेउस् मोत्सार्ट इत्यनेन १७९१ तमे वर्षे विरचितः। एषः काव्यः रोमन-काथलिक-धर्मस्य अन्त्यसंस्कारसम्बद्धः गीतात्मकः स्तोत्ररूपः अस्ति, यस्य नाम रिक्विएम् मास् इति प्रसिद्धम्। दुःखदं यत् १७९१ तमस्य डिसेम्बरमासस्य पञ्चमे दिने मोत्सार्टः स्वकार्यं पूर्णं कर्तुं अशक्तः सन् दिवंगतः। तस्य मृत्योः अनन्तरं, तस्य शिष्यः फ्रांझ झावेर स्युशमयः तस्य लिखितानुसारं एतत् पूर्णं कृतवान्।

यद्यपि एषः काव्यः अपूर्णः एव स्थितः, तथापि एषः मोत्सार्टस्य प्रमुखतमेषु कृतीषु अन्यतमः इति परिगण्यते। अस्य संगीते गभीरः भावः, नाटकीयता, एवं सुन्दराणि रागाणि विद्यन्ते। मोझार्टः एतत् रचयन् अस्वस्थः आसीत्, एषः रहस्यमयः इतिहासः तस्य सङ्गीतस्य अद्भुतत्वं वर्धयति।

 इतिहासः च संरचना 
रिक्विएम् इत्यस्य रचना एका ऑस्ट्रियदेशीयेन कुलीनपुरुषेण फ्रांझ वोन् वाल्सेग इत्यनेन प्रेरिता आसीत्। सः स्वपत्नी निधनस्य स्मरणाय एतत् सङ्गीतं रचयितुम् आज्ञप्तवान्। वाल्सेगः अन्येषु सङ्गीतकारेषु गुप्तरीत्या सङ्गीतं रचयित्वा स्वस्य नाम्ना प्रकाशयति स्म। यदा सः एषां गीतानां लेखनाय आज्ञां दत्तवान्, तदा सः स्वनाम नोक्तवान्, यः एषां गीतानां रहस्यं वर्धयति।

मोत्सार्टः अन्येषु कृतिषु, यथा द् मॅजिक फ्लूट च तस्य अन्तिमं पियानो-कॉन्सर्टो च, कार्यं कुर्वन् रिक्विएम् इत्यस्मिन् अपि कार्यं आरब्धवान्। परन्तु, तस्य आरोग्यं ह्रस्वं भूत्वा, तस्य मनसि एषः विश्वासः उत्पन्नः यत् सः स्वस्यैव मृत्योरपि सङ्गीतं रचयति। एषः विश्वासः तस्य संगीतस्य भावनात्मकतां वर्धयति।

मोत्सार्टस्य मृत्योः अनन्तरं, तस्य पत्नी कोन्स्तान्झे मोझार्ट् एषां कृतिं पूर्णं कर्तुम् उत्सुकासीत्, यतः सा प्रयोजनाय वित्तं प्राप्तुम् इच्छति स्म। सा बहून् मोत्सार्टस्य शिष्याः याचिता ये एषां पूर्णतां नयेत्। तत्र, फ्रांझ झावेर स्युशमयः प्रमुखं कार्यं कृतवान्। सः मोत्सार्टस्य लिखितांशान् गृहीत्वा तेषां अधूरेषु भागेषु मोत्सार्टस्य शैलीं अनुसृत्य पूरणं कृतवान्।

 संरचना च विभागाः 
रिक्विएम् इत्यस्य संरचना पारम्परिकायाः काथलिक-धर्मस्य अन्त्यसंस्कार-प्रक्रियायाः अनुसारेण अस्ति। अस्य विभक्तयः निम्नलिखिताः सन्ति:

१. इंट्रोइतुस् (रिक्विएम् एतेर्नम्) – मृतात्मनः शान्तये करुणापूर्णं प्रार्थनारूपकं गीतम्।

२. क्यरिए – ईश्वरस्य अनुग्रहे प्रार्थनासहितं नाटकीयम् गीतम्।
लघुचित्रम्|294x294अणवः|Mozart's Requiem performance at St. Charles church, Vienna
३. सेक्वेन्ज़् – दीर्घं च नाटकीयं खण्डं, यस्मिन् अनेकाः लघुविभागाः विद्यन्ते:

 दीएस् इरे– शीघ्रं च प्रबलं सङ्गीतम्, यः प्रलयदिनं वर्णयति।
 टुबा मिरुम् – मधुरस्वरयुक्तं गीतं, मृतानां पुनरुत्थानं वर्णयति।
 रेक्स् त्रेमेन्दे – महत्तमं दैवीयता सूचयन् गीतम्।
 रेकोर्दारे – सौम्यं च चिन्तनात्मकं गीतं।
 कंफुतातिस् – निःस्वानां दुष्टानां कृते प्रज्ज्वलनात्मकं च सज्जनानां कृते सौम्यं गीतम्।
 लाक्रिमोसा – शोकयुक्तं गीतं, यः दुःखं दर्शयति। 

४. ऑफरतोरीयुम् – मृतात्मनां कृते याचिकायाः दोः खण्डौ:

 डोमिने ईएसु – मृतात्मनः मोक्षाय प्रार्थना।
 होस्तिआस् – शान्तपूर्णं च नम्रं गीतम्। 

५. संक्टुस् – आनन्दपूर्णं स्तुतिगीतम्।

६. बेनेडिक्तुस् – ललितस्वरयुक्तं गीतं। 

७. अग्नुस् देई – मृतात्मनां कृते शाश्वतशान्तये प्रार्थना।

८. कॉम्यूनियो (लक्स एतेर्ना) – आदि-विषयस्य पुनरावृत्तिः, यः गीतस्य शान्तिपूर्णं समापनं करोति।

 सङ्गीतशैली च विशेषताः 
मोत्सार्टस्य रिक्विएम् इत्यस्य सङ्गीतशैली गम्भीरा नाटकीया च अस्ति, या शास्त्रीयसङ्गीतस्य शुद्धतां तीव्रभावनया संयोजयति। अस्य रचनायां समृद्धाः स्वरलयाः, शक्तिशालिनी वाद्यसंयोजना, गभीराः गानखण्डाः च विद्यन्ते, यैः रहस्यमयता, शोकः, दिव्यता च सम्प्रकट्यते। सौम्यशोकमयमेलनानां च प्रबलशक्तिशालिनी भागानां मध्ये गतिशीलसङ्गीतसङ्घर्षः मोत्सार्टस्य कौशलं प्रदर्शयति। सः प्रतिस्वरगानस्य (counterpoint) उपयोगं, भावात्मकस्वररेखाः, वाद्यगहरिं च योजयन् कालातीतं काव्यं निर्मितवान्। अपूर्णत्वेऽपि, रिक्विएम् इत्यस्य अद्वितीयः स्वरः, यस्य सौम्य-महिमायुक्तः स्वभावः, अद्यापि श्रोतॄन् आकर्षयति।

 प्रभावः च धरोहरः 
रिक्विएम् अद्यापि सर्वत्र प्रसिद्धः अस्ति। एषः अन्त्यसंस्कार-समारोहेषु, स्मृतिसमारोहेषु, च सङ्गीत-प्रदर्शनानां मध्ये गाय्यते।

यद्यपि स्युशमयः एतत् पूर्णं कृतवान्, तथापि विद्वांसः मोत्सार्टस्य मूलरचनायाः सिद्धान्तानुसारेण एतत् अनुरूपं वा न इति विवादं कुर्वन्ति।

 सुप्रसिद्धाः प्रदर्शना च अभिलेखाः 
मोझार्टस्य रिक्विएम् इत्यस्य गायनं वादनं च विश्वस्य सुप्रसिद्धैः वाद्यवृन्दैः, निर्देशकैः, गायकवृन्दैः च अनवरतं क्रियते। अस्य सङ्गीतस्य गभीरं भावनात्मकत्वं, नाटकीयता, चित्ताकर्षणं च इति कारणात्, एषः गायन-प्रदर्शनाय च अभिलेखनाय अतीव प्रसिद्धः अस्ति।

इतिहासे बहूनि महत्वपूर्णानि रिक्विएम् इत्यस्य प्रदर्शनेषु स्मरणीयानि सन्ति। १९६४ तमे वर्षे हर्बर्ट् वोन् करायान् इत्यनेन एषः गानम् अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतिः जॉन एफ् केन्नेडी इत्यस्य स्मरणे निर्देशितम्। एवं च, सुप्रसिद्धसङ्गीतज्ञानां यथा ज्यूसेप्पे वेर्दी, फ्रेडरिक् शोपिन् इत्यादीनां अन्त्यसंस्कारेषु अपि एषः सङ्गीतः गायितः, यत् अस्य स्मरणीयभावनायाः महत्वं पुनः दर्शयति।

विंशतितमस्य च एकविंशतितमस्य शताब्द्यां, बहवः विश्वस्य विश्रुतनिर्देशकाः रिक्विएम् इत्यस्य सुप्रसिद्धान्यभिलेखनानि कृतवन्तः, यथा कार्ल् बेम्, निकोलाउस् हार्नोनकुर्त्, सिर् जॉर्ज् सॉल्टि, जॉन् एलियट् गार्डिनर् इत्यादयः। भिन्नाः निर्देशकाः अस्य सङ्गीतस्य विविधं पक्षं प्रकाशयन्ति – केचन तस्य विषण्णभावं, केचन तस्य गौरवयुक्तं दैवीयतां च उन्नयन्ति।

अद्यतनकाले, कतिपये आधुनिकनिर्देशकाः रिक्विएम् इत्यस्य "ऐतिहासिक-सूचितं प्रदर्शनम्" (HIP) इति शैलीं अनुसरन्ति, या तं सङ्गीतं तस्य मूलरूपेण प्रस्तुतुं प्रयत्नं करोति। एषु संस्करणेषु प्राचीनवाद्ययोजना, तदा समयस्य प्रचलितगायनपद्धतयः, यथार्थतालानि च उपयुज्यन्ते।

अस्य कालातीतमहत्वं तं विश्वस्य सर्वश्रेष्ठसङ्गीतवृन्देषु स्थायिरूपेण स्थापयति। प्रख्यातसङ्गीतसभासु, धार्मिकसमारोहेषु, चलचित्रसङ्गीतनियोजनासु च एषः सततं गाय्यते, येन तस्य महत्त्वं न केवलं सङ्गीतप्रेमिणां कृते अपि, अपितु नूतनश्रोतॄणां कृते अपि अनवरतं संप्रेष्यते।

 उपसंहारः 
मोझार्टस्य रिक्विएम् इति पाश्चात्यसङ्गीतजगतस्य अत्यन्तं प्रभावशालीं गभीरां च रचनां अस्ति। यद्यपि तस्य मृत्योः समये एषः अपूर्णः स्थितः, तथापि एषः सङ्गीतः अद्वितीयं नाटकीयत्वं, शोकभावं, पारलौकिकत्वं च सम्प्रदर्शयति। अस्य सङ्गीतस्य भावनात्मकगाम्भीर्यं, समृद्धा रागमालाः, उत्कृष्टं वाद्ययोजनं च अस्मिन् काव्ये कालातीतत्वं ददाति, येन कारणेन अद्यापि लोकाः तं श्रुत्वा मोहिताः भवन्ति।

शताब्द्याः परं, रिक्विएम् इत्यस्य गायनं अनेकासु महत्वपूर्णेषु घटनासु, यथा राजकीय-अन्त्यसंस्काराः, स्मृतिसमारोहाः, शोकसमारोहाः च, निरन्तरं प्रचलति। अतएव, अस्य सङ्गीतस्य सम्बन्धः मृत्युः, स्मरणम्, आत्मनः पारलौकिकयात्रा च इत्येभिः विषयैः दृढः अस्ति। विशेषतः यत् मोझार्टः स्वस्य जीवनस्य अन्तिमेक्षणेषु एव एतस्य रचनां अकरोत्, ततः एषः सङ्गीतः रहस्यमयं, अत्यन्तं भावनात्मकं च इति अभिज्ञायते।

यद्यपि विद्वांसः मोझार्टस्य मूलरचनायाः पूर्णतया अनुसरणं फ्रांझ झावेर स्युशमयेन कृतं वा न इति विवादं कुर्वन्ति, तथापि रिक्विएम् इत्येतत् अद्यापि गायनवाद्ययोजनायाः प्रमुखेषु कृतीषु अन्यतमम् अस्ति। तस्य प्रभावः केवलं शास्त्रीयसङ्गीते न सीमितः, अपितु अनेके आधुनिकसङ्गीतकाराः, चलचित्रनिर्मातारः, अन्ये सङ्गीतज्ञाश्च अपि तस्मात् प्रेरिताः।

अन्ततः, रिक्विएम् केवलं सङ्गीतरचना न, अपितु जीवनस्य, मृत्युः, दैवीयतायाः च गूढं कलात्मकं प्रकाशनम् अस्ति। एषः सङ्गीतः मोझार्टस्य महानत्वस्य साक्ष्यरूपेण स्थितः, येन तस्य सङ्गीतकलायाः कीर्ति युगान्तरं पर्यन्तं स्थिरा भविष्यति।

 सन्दर्भाः