कार्बनिक रसायन तथा परमाणुसिद्धान्तस्य वैज्ञानिक-विकासः

कार्बनिक-रसायनम् क्षेत्रम् रसायन-विज्ञानम् मुख्यतत्त्वम् कार्बनः संयोजकता चतुःसंयोजकः प्रमुख-विषयाः हाइड्रोकार्बनाः, समावर्तनम्, संकरकरणम् उपयोगः औषधनिर्माणम्, कृषि-विज्ञानम्
 कार्बनिक-रसायनस्य स्वरूपम् तथा महत्वम् 
कार्बनिक-रसायनम् आधुनिक-विज्ञानस्य अत्यन्तं महत्वपूर्णः विभागः अस्ति। अस्य मूलाधारः “कार्बन” नामकः तत्त्वविशेषः। कार्बनस्य परमाणुः चतुःसंयोजकः अस्ति, अर्थात् सः एकस्मिन् समये चत्वारि सहसंयोजक-बन्धनानि कर्तुं समर्थः। एषा विशेषता एव अस्य तत्त्वस्य अद्वितीयत्वं निर्धारयति। अन्येषां बहूनां तत्त्वानां संयोजकता सीमिता दृश्यते, किन्तु कार्बनः स्वस्य सूक्ष्म-संरचनया विविधरूपेण अणुसंयोजनं कर्तुं शक्नोति।
दक्षिणतः|लघुचित्रम्|300x300अणवः|२,२,३-ट्राइक्लोरोब्यूटेनस्य द्विमितीय-संरचना
कार्बनस्य अन्यत् महत्त्वपूर्णं गुणं अस्ति—दीर्घ-शृंखला-निर्माण-शक्ति। कार्बन-परमाणवः परस्परं सह बन्धं कृत्वा दीर्घाः रेखीय-शृंखलाः, शाखायुक्त-रूपाणि, वृत्ताकार-संरचनाः, त्रिमितीय-जालिकाः च निर्मातुं समर्थाः भवन्ति। एतेषां विविधरूपाणां कारणेन अनन्तसङ्ख्याकाः कार्बनिक-अणवः सम्भवन्ति। अतः एव रसायनशास्त्रे कार्बनिक-विभागः अत्यन्तं विस्तीर्णः इति कथ्यते।

कार्बनः सामान्यतया हाइड्रोजनम्, ऑक्सीजनम्, नाइट्रोजनम्, गन्धकः, फॉस्फोरसः इत्यादिभिः सह संयुज्य जटिलाः अणुसंरचनाः निर्माति। एते अणवः जीवस्य आधारभूताः भवन्ति। प्रोटीनम्, वसा, शर्करा, न्यूक्लिक-अम्लानि च सर्वे कार्बनिक-संरचनावलम्बिताः सन्ति। यतः जीवनस्य प्रत्येकः कोशः कार्बनिक-अणुभिः निर्मितः अस्ति, तस्मात् कार्बनिक-रसायनम् “जीवन-विज्ञानस्य आधारः” इति उच्यते।

इतिहासतः अपि एतस्य विषयस्य विशेषः विकासः अभवत्। यदा वोलर् नाम वैज्ञानिकः प्रयोगशालायां मूत्राम्लस्य कृत्रिम-संश्लेषणं कृतवान्, तदा एतत् प्रतिपन्नम् यत् कार्बनिक-द्रव्याणि केवलं जीवेषु एव न उत्पद्यन्ते, अपि तु प्रयोगशालायामपि निर्मातुं शक्यन्ते। तस्मात् कालात् आरभ्य कार्बनिक-रसायनम् तीव्रतया अभिवृद्धिं प्राप्तम्।

अद्यतन-युगे औषधनिर्माणे, इन्धन-उत्पादने, वस्त्र-उद्योगे, प्लास्टिक-निर्माणे, तथा पर्यावरण-रक्षणे कार्बनिक-विज्ञानस्य अनुप्रयोगः दृश्यते। एषः विषयः न केवलं शास्त्रीयः, अपि तु प्रत्यक्ष-जीवनोपयोगी। अतः कार्बनिक-रसायनस्य अध्ययनं विज्ञान-शिक्षायाः अनिवार्यं अंगम् अस्ति।

 कार्बनिक-संरचना तथा बन्ध-सिद्धान्ताः 
कार्बनिक-अणूनां वास्तविकं सौन्दर्यं तेषां संरचनायां निहितम् अस्ति। अत्र प्रमुखः सिद्धान्तः “सहसंयोजक-बन्धः” इति। सहसंयोजक-बन्धे द्वौ परमाणू स्व-स्व संयोजक-इलेक्ट्रॉनान् साझीकुर्वन्तौ स्थैर्यं प्राप्नुतः। कार्बनः स्वस्य चत्वारि संयोजकतास्थानानि उपयोग्य अन्यैः कार्बन-परमाणुभिः अथवा हाइड्रोजनादिभिः सह दृढं बन्धनं निर्माति। एते बन्धाः अणोः आकारं, स्थैर्यं, रासायनिक-गुणांश्च निर्धारितुम् समर्थाः भवन्ति।

कार्बनिक-संरचनायाः अधिकं स्पष्टिकरणार्थं “संकरकरण-सिद्धान्तः” (Hybridization) प्रतिपादितः। अस्मिन् सिद्धान्ते कार्बनस्य s तथा p कक्षिकाः परस्परं संयोगं कृत्वा नवीनाः संकर-कक्षिकाः भवन्ति। यदा एकः s तथा त्रयः p कक्षिकाः संयोज्यन्ते, तदा sp³ संकरकरणम् भवति। अस्य परिणामः चतुःमुखी (tetrahedral) संरचना, यथा मिथेन-अणोः दृश्यते। यदा एकः s तथा द्वौ p कक्षिकौ संयोज्येते, तदा sp² संकरकरणम्, तथा समतल-त्रिकोणीय-रूपं भवति। पुनः s तथा एकः p संयोगेन sp संकरकरणम्, रेखीय-संरचना च निर्मीयते। एतेषां भेदाः अणूनां ज्यामितिं, बन्धकोणं, तथा अभिक्रियाशीलतां निर्धारितुम् अतीव आवश्यकाः।

अन्यः महत्वपूर्णः सिद्धान्तः “समावर्तनम्” (Isomerism) इति। अस्मिन् समान-संयोजक-सूत्रं भवति, किन्तु अणुसंरचना भिन्ना। संरचनात्मक-समावर्तनम् तथा स्थान-समावर्तनम् इत्यादयः भेदाः दृश्यन्ते। उदाहरणतया ब्यूटेनम् तथा आइसोब्यूटेनम्—उभयोः रासायनिक-सूत्रं समानम्, परन्तु अणु-व्यवस्था भिन्ना। तस्मात् तयोः भौतिक-गुणाः अपि भिद्यन्ते।

एवं कार्बनिक-संरचना केवलं परमाणूनां संख्यया न निर्धारिता, अपि तु तेषां व्यवस्थया अपि। अणुसंरचनायाः सूक्ष्म-भेदः द्रव्यस्य गुणेषु महान् परिवर्तनं जनयति। अतः बन्ध-सिद्धान्ताः तथा संरचनात्मक-विचाराः कार्बनिक-रसायनस्य मूलाधाराः सन्ति।

 कार्बनिक-अभिक्रियाः तथा विश्लेषण-प्रणाल्यः 
कार्बनिक-रसायनस्य वास्तविक-गतिशीलता “अभिक्रियासु” दृश्यते। अभिक्रिया नाम परमाणु-समूहानां पुनर्व्यवस्था, यस्य फलतः नूतन-अणुसंरचना निर्मीयते। अस्य प्रक्रियायाः सूक्ष्म-अध्ययनं “अभिक्रिया-मार्गः” (reaction mechanism) इति कथ्यते। अभिक्रिया-मार्गे ज्ञायते यत् अभिक्रिया एकस्मिन् क्षणे न सम्पन्ना भवति, अपि तु चरणशः प्रवर्तते। मध्यवर्ती-अवस्था (intermediate) तथा संक्रमण-अवस्था (transition state) अत्र महत्वपूर्णाः तत्त्वानि सन्ति।
दक्षिणतः|लघुचित्रम्|300x300अणवः|१९०१ तमे वर्षे प्रकाशिते “Practical Methods of Organic Chemistry” ग्रन्थात् उद्धृतं चित्रम्
प्रत्येकस्य अभिक्रियायाः आरम्भे “सक्रियण-ऊर्जा” (activation energy) अपेक्ष्यते। यदि एषा ऊर्जा उच्चा भवति, तर्हि अभिक्रिया मन्दं भवति। अत्र “उत्प्रेरकः” (catalyst) महत्त्वपूर्णां भूमिकां वहति। उत्प्रेरकः सक्रियण-ऊर्जां न्यूनां कृत्वा अभिक्रियायाः वेगं वर्धयति, किन्तु स्वयम् न उपभुज्यते। औद्योगिक-उत्पादने, औषध-संश्लेषणे, बहुषु रासायनिक-प्रक्रियासु उत्प्रेरकस्य उपयोगः अत्यावश्यकः।

कार्बनिक-अणूनां संरचनां ज्ञातुं आधुनिक-विश्लेषण-प्रणाल्यः अत्यन्तं विकसिताः सन्ति। “स्पेक्ट्रोस्कोपी” इति पद्धतिः अणूनां ऊर्जा-स्तराणां अध्ययनं करोति। अवरक्त-स्पेक्ट्रोस्कोपी (IR) बन्ध-प्रकारान् ज्ञापयति, NMR (न्यूक्लियर-चुम्बकीय-अनुनादः) अणुसंरचनां सूक्ष्मतया प्रकाशयति, तथा द्रव्यस्य आन्तरिक-व्यवस्थां उद्घाटयति।

तथा “क्रोमैटोग्राफी” इति पद्धतिः मिश्रणेषु अवस्थितानां द्रव्याणां पृथक्करणाय उपयुज्यते। कागद-क्रोमैटोग्राफी, स्तम्भ-क्रोमैटोग्राफी, द्रव-क्रोमैटोग्राफी (HPLC) इत्यादयः भेदाः सन्ति। एतेषां साहाय्येन वैज्ञानिकाः सूक्ष्म-परिमाणेषु अपि द्रव्याणि विश्लेषयितुं शक्नुवन्ति।

एवं कार्बनिक-अभिक्रियाः केवलं सिद्धान्तमात्रं न, किन्तु प्रयोगात्मक-आधारेण दृढीकृताः। आधुनिक-प्रयोगशालासु नियंत्रित-तापमानम्, दाबः, विलायकः, उत्प्रेरकः इत्यादीनां संयोजनम् अणुसंश्लेषणं सुनिश्चितं करोति। अतः अभिक्रिया-विज्ञानं कार्बनिक-रसायनस्य हृदयम् इति कथ्यते।

 भारतीय-ऋषीणां वैज्ञानिक-योगदानम् 
भारतीय-वैज्ञानिक-परम्परा अत्यन्तं प्राचीनाऽस्ति। आधुनिक-विज्ञानस्य पूर्वमेव अस्माकं ऋषयः प्रकृतेः सूक्ष्म-तत्त्वानां गहनं चिन्तनं कृतवन्तः। विशेषतया महर्षिः कणादः, यः वैशेषिक-दर्शनस्य प्रवर्तकः आसीत्, सः “अणु-सिद्धान्तस्य” आद्य-प्रतिपादकः मन्यते। तेन प्रतिपादितम् यत् सर्वं द्रव्यं सूक्ष्मतमैः “अणुभिः” निर्मितम् अस्ति। एते अणवः अविभाज्याः, नित्याः, स्वभावतः गतिमन्तः च इति तस्य अभिप्रायः आसीत्। एषा संकल्पना आधुनिक-परमाणु-सिद्धान्तस्य पूर्वरूपमिव दृश्यते।

वैशेषिक-दर्शनम् द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, समवाय इत्यादीनां तत्त्वानां विश्लेषणं करोति। अत्र द्रव्यस्य सूक्ष्म-रचना अणु-समूहात् भवति इति विचारः स्पष्टतया प्रतिपादितः। कणादस्य मतानुसारं द्वौ अणू मिलित्वा “द्वयणुकम्”, त्रयः मिलित्वा “त्रयणुकम्” इत्यादि रूपाणि निर्मातुं शक्नुवन्ति। अयं विचारः रासायनिक-संयोजनस्य मूलभूत-सिद्धान्तेन सह साम्यं वहति।

आयुर्वेद-परम्परायां अपि रसायन-विज्ञानस्य उपयोगः व्यापकः आसीत्। आचार्यः चरकः तथा सुश्रुतः औषध-निर्माणे वनस्पति-आधारित-द्रव्याणां विशिष्ट-प्रक्रियाः वर्णितवन्तौ। धातु-भस्म-निर्माणम्, आसवन-प्रक्रिया, द्रव्यानां शोधनम् इत्यादयः प्रयोगाः तेषां ग्रन्थेषु दृश्यन्ते। एतेषु प्रक्रियासु रासायनिक-परिवर्तनानां सूक्ष्म-अवलोकनं निहितम् आसीत्।

प्राचीन-भारते धातु-विज्ञानम् अपि अत्युन्नतं आसीत्। दिल्ली-स्थितः लौह-स्तम्भः, यस्य जरण-प्रतिरोधक-गुणः अद्यापि वैज्ञानिकान् आश्चर्यचकितान् करोति, तस्य निर्माणे धातु-शोधनस्य उच्च-स्तरीय-ज्ञानं प्रमाणीकृतम्। ताम्र, रजत, सुवर्ण इत्यादीनां धातूनां विशुद्धिकरण-प्रक्रियाः अपि प्राचीन-ग्रन्थेषु उल्लिखिताः सन्ति।

एवं दृश्यते यत् भारतीय-ऋषयः केवलं दार्शनिकाः न आसन्, अपि तु प्रयोगशील-विज्ञानिनः अपि आसन्। तेषां चिन्तनम् अनुभवेन सह संयुक्तम् आसीत्। यद्यपि तेषां सिद्धान्ताः आधुनिक-प्रयोगशालया परीक्षिताः न आसन्, तथापि तेषां मौलिक-विचाराः विज्ञानस्य विकासे प्रेरणास्रोतः अभवन्।

अतः अस्माकं कर्तव्यं भवति यत् एतां प्राचीन-परम्परां आधुनिक-विज्ञानस्य प्रकाशे पुनः अवलोकयेम। भारतीय-ऋषीणां योगदानम् विज्ञान-इतिहासे गौरवपूर्णं स्थानं धारयति।
 परमाणुसंरचना मूल-अवयवाः प्रोटॉनः, न्यूट्रॉनः, इलेक्ट्रॉनः नाभिकः धनविद्युत्-युक्तः केन्द्रभागः इलेक्ट्रॉन-व्यवस्था कक्षिकासु (s, p, d, f) प्रमुख-मॉडलाः डाल्टन्, थॉम्सन्, रदरफोर्ड्, बोहर् आधुनिक-सिद्धान्तः क्वाण्टम्-यान्त्रिक-मॉडल् सम्बन्धित-सिद्धान्तः अनिश्चितता-सिद्धान्तः

 परमाणुसिद्धान्तस्य ऐतिहासिक-विकासः 
रमाणुसिद्धान्तस्य आधुनिक-विकासः उन्नीसवीं शताब्द्यां व्यवस्थितरूपेण आरब्धः। आङ्गलदेशीयः वैज्ञानिकः जॉन डाल्टन् सन् १८०३ तमे वर्षे वैज्ञानिक-आधारितं परमाणुसिद्धान्तं प्रतिपादितवान्। तस्य अनुसारं सर्वं द्रव्यं सूक्ष्म-अविभाज्य-परमाणुभिः निर्मितम् अस्ति। प्रत्येकस्य तत्त्वस्य परमाणवः परस्परं समान-भारयुक्ताः सन्ति, तथा रासायनिक-अभिक्रियासु परमाणवः न नश्यन्ति, केवलं पुनर्व्यवस्थिताः भवन्ति। एषः सिद्धान्तः रासायनिक-संयोजनस्य नियमेषु दृढं आधारं दत्तवान्।
दक्षिणतः|लघुचित्रम्|344x344अणवः|जॉन डाल्टन् (John Dalton)
किन्तु अनन्तरं ज्ञातम् यत् परमाणुः पूर्णतया अविभाज्यः नास्ति। सन् १८९७ तमे वर्षे जे.जे. थॉम्सन् कैथोड-किरण-प्रयोगेन “इलेक्ट्रॉन” इति ऋणविद्युता-युक्तं सूक्ष्मकणं आविष्कृतवान्। तेन प्रतिपादितः “प्लम्-पुडिंग्-मॉडल्” इति परमाणु-मॉडल्, यत्र धनविद्युता-युक्त-पिण्डे इलेक्ट्रॉनाः आरोपिताः इव मन्यन्ते। एषः मॉडल् प्रथमं परमाणोः आन्तरिक-संरचनां सूचयितुं प्रयत्नवान् आसीत्।

ततः सन् १९११ मध्ये अर्नेस्ट रदरफोर्ड् सुवर्ण-पत्र-परीक्षणेन महत्वपूर्णं आविष्कारं कृतवान्। तेन ज्ञातम् यत् परमाणोः अधिकांशः भागः रिक्तः अस्ति, तथा मध्यभागे अति-घनः धनविद्युता-युक्तः “नाभिकः” स्थितः अस्ति। इलेक्ट्रॉनाः तस्य परितः भ्रमन्ति इति तस्य प्रस्तावः आसीत्। एषः “नाभिक-मॉडल्” परमाणुसंरचनाया नूतनं दृष्टिकोणं दत्तवान्।

किन्तु रदरफोर्डस्य मॉडल् स्थैर्य-समस्या-वशात् अपूर्णः आसीत्। अतः नील्स् बोहर् सन् १९१३ तमे वर्षे क्वाण्टम्-सिद्धान्तस्य साहाय्येन नूतनं मॉडल् प्रस्तुतवान्। तस्य अनुसारं इलेक्ट्रॉनाः निश्चित-ऊर्जा-स्तरेषु एव भ्रमन्ति। स्तर-परिवर्तने ऊर्जा-आवेशनम् वा विसर्जनम् भवति। एषः मॉडल् विशेषतः हाइड्रोजन-परमाणोः वर्णनाय सफलः आसीत्।

एवं परमाणुसिद्धान्तः क्रमशः विकसितः—डाल्टन् इत्यस्य सरल-विचारात् आरभ्य बोहरस्य क्वाण्टम्-आधारित-रूपपर्यन्तम्। प्रत्येकः वैज्ञानिकः पूर्वसिद्धान्तं संशोध्य अधिकं सूक्ष्मं, अधिकं प्रमाणितं च ज्ञानं समर्पितवान्।

 आधुनिक-क्वाण्टम्-मॉडल् तथा अनिश्चितता-सिद्धान्तः 
बीसवीं शताब्द्याः प्रारम्भे विज्ञान-जगति महान् परिवर्तनम् अभवत्। पारम्परिक-भौतिकी यत्र कणान् केवलं स्थूल-द्रव्यरूपेण पश्यति स्म, तत्र नूतन-क्वाण्टम्-विज्ञानं सूक्ष्म-जगतः अद्भुतं रहस्यम् उद्घाटितवान्। सन् १९२४ तमे वर्षे लुई डे-ब्रॉयली प्रतिपादितवान् यत् प्रत्येकः कणः तरङ्ग-स्वभावम् अपि धारयति। एषा “कण-तरङ्ग-द्वैस्वभाव-संकल्पना” परमाणु-सिद्धान्तस्य विकासे महत्त्वपूर्णं चरणम् आसीत्।
दक्षिणतः|लघुचित्रम्|300x300अणवः|१९२७ वर्षस्य सोल्वे-सम्मेलनम् प्रमुखाः भौतिक-वैज्ञानिकाः एकत्रिताः
अस्य आधारात् एरविनः श्रोडिङ्गरः सन् १९२६ तमे वर्षे प्रसिद्धं “तरङ्ग-समीकरणम्” प्रस्तुतवान्। अस्य समीकरणस्य साहाय्येन इलेक्ट्रॉनस्य व्यवहारः गणितीय-रूपेण निरूपितः। अत्र इलेक्ट्रॉनः निश्चित-कक्ष्यायां परिभ्रमन् कणः इति न मन्यते, किन्तु सः “संभाव्यता-मेघ” (probability cloud) इत्यस्मिन् क्षेत्रे विद्यमानः इति उच्यते। यत्र तस्य उपस्थिति-सम्भावना अधिका, तत्र “कक्षिका” (orbital) इति संज्ञा प्रयुज्यते।

एषः क्वाण्टम्-यान्त्रिक-मॉडल् पूर्ववत् वृत्ताकार-कक्ष्याः न स्वीकुरुते। अपि तु s, p, d, f इत्यादयः विभिन्न-आकारयुक्ताः कक्षिकाः कल्प्यन्ते, ये परमाणोः त्रिमितीय-संरचनां सूचयन्ति। एतेषां कक्षिकानां विन्यासः रासायनिक-गुणान् तथा बन्ध-निर्माणं प्रत्यक्षतया प्रभावितुं शक्नोति।

अस्यैव काले वर्नर् हाइजेनबर्गः “अनिश्चितता-सिद्धान्तम्” प्रतिपादितवान्। तस्य अनुसारं कस्यापि सूक्ष्मकणस्य स्थानं तथा संवेगः (momentum) एकस्मिन् क्षणे पूर्णतया निश्चितरूपेण ज्ञातुं न शक्यते। यदि स्थानं सूक्ष्मतया ज्ञायते, तर्हि संवेगः अनिश्चितः भवति, तथा विपरीतम्। एषः सिद्धान्तः सूचयति यत् सूक्ष्म-जगत् नित्यं संभाव्यतामूलकः अस्ति, न तु पूर्ण-निश्चिततामूलकः।

एवं आधुनिक-क्वाण्टम्-मॉडल् परमाणुसंरचनायाः अत्यन्तं सूक्ष्मं तथा यथार्थं चित्रं प्रदर्शयति। अयं मॉडल् न केवलं सैद्धान्तिकः, अपि तु रसायन-विज्ञानस्य, नैनो-प्रौद्योगिक्याः, अर्धचालक-उद्योगस्य च आधारः अस्ति।

 आधुनिक-युगे कार्बनिक-रसायनस्य अनुप्रयोगाः 
आधुनिक-सभ्यतायाः विकासे कार्बनिक-रसायनस्य भूमिका अत्यन्तं व्यापकाऽस्ति। प्रथमतः औषधनिर्माण-क्षेत्रे अस्य योगदानं विशेषतया उल्लेखनीयम्। प्रतिजैविक-द्रव्याणि, वेदनानाशकानि, कर्कटक-रोग-प्रतिरोधक-औषधानि, हार्मोन-संश्लेषित-द्रव्याणि च सर्वे कार्बनिक-संरचनावलम्बिताः सन्ति। अणु-स्तरे सूक्ष्म-संशोधनं कृत्वा वैज्ञानिकाः अधिक-प्रभावी, न्यून-विषाक्त-औषधानि निर्मातुं शक्नुवन्ति। अतः आधुनिक-चिकित्साविज्ञानं कार्बनिक-रसायनम् विना अपूर्णम्।

कृषि-विज्ञानस्य क्षेत्रे अपि कार्बनिक-द्रव्याणां उपयोगः दृश्यते। कीटनाशकानि, उर्वरक-संयोजनानि, वृक्ष-विकास-नियामकाः इत्यादयः कृषकानां सहायकरूपेण प्रयुज्यन्ते। तथापि अति-प्रयोगः पर्यावरणस्य हानिं जनयितुं शक्नोति। अतः अद्य “हरित-रसायनम्” इति नूतन-दृष्टिकोणः स्वीक्रियते, यस्य उद्देश्यं पर्यावरण-मित्र-द्रव्याणां निर्माणम्, न्यून-अवशिष्ट-उत्पादनम्, तथा पुनरुत्पादनीय-संसाधनानां उपयोगः अस्ति।

वस्त्र-उद्योगे, प्लास्टिक-निर्माणे, रबर-उत्पादने, वर्णक-तैयारी-प्रक्रियायां च कार्बनिक-अणवः मूलाधाराः भवन्ति। कृत्रिम-रेशम, नायलॉन, पॉलिमर-द्रव्याणि इत्यादीनि सर्वाणि कार्बनिक-संश्लेषणस्य फलानि सन्ति। इन्धन-क्षेत्रे अपि पेट्रोलियम्-आधारित-हाइड्रोकार्बनाः ऊर्जास्रोतोरूपेण उपयुज्यन्ते।

नवीन-युगे नैनो-प्रौद्योगिकी तथा पदार्थ-विज्ञानम् कार्बनस्य विशेष-रूपाणि, यथा ग्राफीन् तथा नैनो-नलिकाः, उपयुञ्जते। एतेषां उपयोगः विद्युत्-संचार-उपकरणेषु, ऊर्जा-संचय-प्रणालिषु, तथा जैव-संवेदकेषु दृश्यते।

पर्यावरण-सुरक्षायां अपि कार्बनिक-विज्ञानस्य नवोन्मेषाः महत्त्वपूर्णाः। जैव-विघटनशील-प्लास्टिकः, जल-शुद्धिकरण-संयोजकाः, कार्बन-अवशोषक-पदार्थाः च सतत-विकासस्य दिशां सूचयन्ति।

अतः निष्कर्षतः वदामः—कार्बनिक-रसायनम् केवलं प्रयोगशालायां सीमितं न, किन्तु मानव-जीवनस्य प्रत्येक-आयामे व्याप्तम् अस्ति। विज्ञानस्य भविष्ये अपि अस्य प्रधान-स्थानं निःसंशयं स्थास्यति।

 सन्दर्भाः 
जॉन डाल्टन् परमाणुसिद्धान्तस्य प्रमुखः प्रवर्तकः आसीत्।Wikimedia Commons, "Portrait print of Dr. John Dalton, F.R.S.".
सन् १९२७ तमे वर्षे आयोजिते सोल्वे-सम्मेलने अनेकाः महान् वैज्ञानिकाः सम्मिलिताः आसन्।Wikimedia Commons, "Solvay conference 1927.jpg".
२,२,३-ट्राइक्लोरोब्यूटेनस्य संरचना अत्र चित्रे दर्शिता अस्ति।Wikimedia Commons, "2,2,3-Trichlorobutane-2D-dimensions.svg".
एतत् चित्रं प्राचीन-कार्बनिक-प्रयोग-प्रणालीं दर्शयति।Wikimedia Commons, "Image from page 186 of Practical methods of organic chemistry (1901)".