भारतीयचतुरङ्ग

भारते अष्टादशे नवमे च शताब्दे (विक्रमसंवत् १८५७–१९५७) प्रचलिताः चतुरङ्गक्रीडायाः प्रादेशिकप्रकाराः भारतीयचतुरङ्गः इत्याख्येन प्रसिद्धाः। एषः प्राचीनचतुरङ्गक्रीडायाः भिन्नः प्रकारः, यः आधुनिकनियमैः सादृश्यं धारयति, किन्तु रक्षणनियमः (कास्टलिङ्ग्), पदातिप्रवर्धनम् (पॉन् प्रमोशन्) इत्यादिषु किञ्चन भेदः दृश्यते।

 पश्चिमचतुरङ्गात् भेदाः 

 प्रारम्भविन्यासे प्रत्येकः राजा प्रतिपक्षस्य राणीं प्रतिपश्यति। उभयोः पक्षयोः दृष्ट्याः, स्वराजा स्वस्य राण्याः दक्षिणे स्थितः, वर्णभेदं विना। एषः विन्यासः पश्चिमचतुरङ्गे न दृश्यते, यत्र राजौ परस्परं प्रतिपश्यतः, राण्यौ अपि।
 पदातेः द्विपदं प्रारम्भगमनं भारतीयचतुरङ्गे न दृश्यते। अतः "एन् पासान्त्" इत्याख्यं गृहीतिः अपि न भवति।
 सामान्यं रक्षणं, यत् रथराजयोः संयुक्तगमनं, नास्ति। अपि तु, यदि राजा बाधितः न भवति, तर्हि सः एकवारं अश्वगमनं कर्तुं शक्नोति, यः "भारतीयरक्षणं" अथवा "राजस्य उत्प्लवः" इत्याख्यः।
 यदि पदातिः पट्टस्य पारं गच्छति, तर्हि सः तस्मिन् स्थाने आरब्धं पात्रं यथारूपं प्रवर्ध्यते। यदि राजा आरम्भस्थानं प्राप्तं, तर्हि पदातिः राण्यां प्रवर्ध्यते।
 यदि केवलं एकं पात्रं राजाभ्यां व्यतिरेकेण शेषं भवति, तर्हि तस्य गृहीतिः न भवति। अन्यथा, यदि सः पदातिः न भवति, तर्हि गृहीतिः शक्यते।
 यदि केवलं राजौ पदातयः च क्रीडायां शेषं भवन्ति, तर्हि प्रतिपक्षः "शाहः" दातुं न शक्नोति, किन्तु "स्थगनं" द्वारा विजयः सम्भवः। अन्यथा, "शाहः" दातुं शक्यते, किन्तु अन्तिमपदातेः गृहीतिः, यः समतां जनयेत्, पूर्वनियमेन निषिद्धः।
 राजा यावत् एकवारं "शाहः" न प्राप्तः, तावत् गन्तुं न शक्नोति। एषः नियमः प्रादेशिकभेदः इति मन्यते।

 पात्राणां नामानि 
अधोलिखिते तालिकायां भारतीयचतुरङ्गक्रीडायाः विविधपात्राणां नामनिर्देशः कश्चन प्रकारः प्रदर्श्यते, यत्र हिन्दी उर्दू च उच्चारणानि अपि समाविष्टानि। केशरवर्णेन हिन्दीभाषायां सामान्यतमं नाम, हरितवर्णेन उर्दूभाषायां सामान्यतमं नाम सूच्यते।
आधुनिकचतुरङ्गपात्रम्भारतीयचतुरङ्गपात्रम्आङ्ग्लसंस्कृतम्हिन्दीउर्दूअ॰मा॰सं॰ १५९१९ लिप्यन्तःअन्यःतेलुगुमलयाळम्तमिळ्असमियाराजा (king)kingराजाराजाراجاrājāరాజుരാജാവ്ராஜாৰজাबादशाहبادشاہbādśāhराणी (queen)ferz/ministerमन्त्रीमन्त्रीمنتریmantrīమంత్రిമന്ത്രിমন্ত্ৰীवज़ीरوزیرvazīrqueenराणीरानीرانیrānīராணி / அரசிৰাণীमलिकाملکہmalikāgeneralसेनापतिःसेनापतिسیناپتیsēnāpatiरथः (rook)rook/chariotरथःरथرتھrathതേര്নাওঁरुख़رخruxrukkhacastleदुर्गःक़िलाقلعہqilāகோட்டைelephantगजःहाथीہاتھیhāthīhattīఏనుగుயானைअश्वः (knight)horseअश्वःघोड़ाگھوڑاghōṛāగుఱ్ఱముകുതിരகுதிரைঘোঁৰাगजः (bishop)alfil/elephantगजःफ़ीलाفیلہfiyalā/fīlāആനহাতীcamelऊष्ट्रःऊँटاونٹū̃ṭchariotశకటు/ఒంటెministerஅமைச்சர்पदातिः (pawn)infantrymanपदातिःपैदलپیدلpaidalകാലാള്‍ / പടയാളിகாலாள்পুণীप्यादाپیادہpyādāsoldierसैनिकःसैनिकسینکsainikసిపాయిசிப்பாய்सिपाहीسپاہیsipāhī

 सन्दर्भः