शतरञ्ज्

शतरञ्ज् (अरबीः शत्रञ्ज् उच्चारणम् [शाˈत्रञ्ज्] मध्यपार्सीभाषायाः चत्रङ्ग इत्यस्मात् उद्भूतः) नामकः एकः प्राचीनः चतुरङ्गखेलः अस्ति  यः सासान्यसाम्राज्ये प्रचलितः आसीत्। अस्य खेलस्य मूलं भारतदेशीयं चतुरङ्गनामकं युद्धक्रीडां प्रति गच्छति। आधुनिकः चतुरङ्गः शनैः अस्मात् एव विकसितः जातः  यः मुस्लिमअल्अन्दालुस् (अधुनातनः स्पेनदेशः) तथा च सिसिलीदेशे दशमे शताब्दे सम्पर्कद्वारा युरोपदेशे प्रविष्टः। अधुनातनपार्सीभाषायाम् अपि शतरञ्ज् इत्येतत् शब्दः चतुरङ्गस्य अनुवादरूपेण प्रयुज्यते।

 शब्दोत्पत्तिः च उत्पत्तिस्थानम् 
अस्मिन खेले प्रयुक्तः शब्दः चतुरङ्ग इत्यस्मात् उत्पन्नः इति समीपस्थेषु राष्ट्रेषु दृश्यते। पार्सीभाषायां चत्रङ्ग  अरबीभाषायां शतरञ्ज्  तिब्बतीभाषायां चन्देरकि इत्यादयः उदाहरणरूपेण दृश्यन्ते। एते सर्वे दर्शयन्ति यत् एषः खेलः भारतदेशात् एव आगतः। पार्सीदेशे अपि एषः विश्वासः आसीत् यत् एषः खेलः भारतात् आगतः इति।"The name of the game in adjoining countries appears to be derived from chaturanga - chatrang in Persian, shatranj in Arabic, chanderaki in Tibetan are examples. This suggests that the game, as well as its name, came from India. Also, as will appear, it was believed in Persia that the game arrived there from India."

पार्सीभाषायां शतरञ्ज् इत्येतत् शब्दः अन्ततः संस्कृतस्य चतुरङ्ग इत्यस्मात् उद्भूतः। संस्कृतशब्दे चतुरङ्गे चतु: (चत्वारि) अङ्गानि (सेना  अश्व  रथ  गजः) इत्यर्थः। मध्यपार्सीभाषायां एषः शब्दः चत्रङ्ग इत्यरूपेण दृश्यते  यत्र 'उ' इत्यस्य लोपः स्यात् (संकोचः)  'अ' इत्यस्य अपि लोपः स्यात् (अपोकोपः)। उदाहरणरूपेण सप्तमशताब्दे रचिते ग्रन्थे मादायान् ई चत्रङ्ग (चतुरङ्गस्य पुस्तकं) इत्यत्र दृश्यते।
लघुचित्रम्|प्राचीनः उत्तरभारतीयः मुग्धलशतरञ्ज् क्रीडासङ्ग्रहः — चन्दनकाष्ठेन निर्मितः।
कर्णनामकः ग्रन्थः कर्णनामकः आर्दशीरः पबगानः आर्दशीरः प्रथमः इत्यस्य चतुरङ्गे कौशलं वर्णयति। दैवस्य सहायेन आर्दशीरः सर्वेभ्यः अधिकं विजयी च युद्धकुशलः जातः  पोलो क्रीडायां  अश्वारोहणे  चत्रङ्गे  विने आर्तख्शीरे च  अन्येषु च कलासु। इत्यत्र उक्तम्। तथापि  कर्णनामकः ग्रन्थः बहूनि आख्यानानि च किंवदन्त्यः च धारयति  अतः एषः उल्लेखः केवलं तस्य कालस्य चत्रङ्गस्य लोकप्रियतां सूचयति।

 नियमः 

 सन्दर्भः