कादम्बः

कादम्बः () एकः बृहदाकारकः जलीयपक्षी अस्ति। अयं पक्षी प्रायः समूहेषु वसति तथा च सरोवरेषु, नदीषु, अन्येषु च जलाशयेषु दृश्यते। तस्य मधुरः, किञ्चित् अनुनासिकः ध्वनिः तस्य परिचायकः भवति।

संस्कृतसाहित्ये, विशेषतः गद्यकाव्येषु, कादम्बस्य उल्लेखः जलाशयानां तथा प्रकृतेः सौन्दर्यं वर्णयितुं क्रियते। अस्य नाम बाणभट्टस्य प्रसिद्धया गद्यकथा कादम्बरी इत्यनया सह अपि सम्बद्धम् अस्ति, यत्र प्रकृतेः वर्णनानि प्रचुराणि सन्ति।

 शारीरिकं वर्णनम् 
कादम्बस्य शरीरं दृढं भवति तथा च तस्य वर्णः प्रायः धूसरः (grey) भवति।

 चञ्चुः (Beak): अस्य चञ्चुः स्थूला तथा नारङ्गीवर्णीया भवति।
 पादौ (Legs): अस्य पादौ अपि नारङ्गीवर्णौ अथवा पाटलवर्णौ भवतः।
 ध्वनिः: कादम्बः 'हॉङ्क्' इति सदृशं ध्वनिं करोति, यः दूरतः श्रूयते।
 उड्डयनम्: उड्डयनसमये कादम्बाः प्रायः 'V' आकारस्य व्यूहं रचयन्ति।

 निवासः तथा आहारः 
अयं पक्षी एशिया-युरोप-खण्डयोः शीतप्रदेशेषु तथा समशीतोष्णप्रदेशेषु निवसति। भारतवर्षे शीतकाले बहवः कादम्बाः प्रवासार्थम् आगच्छन्ति। ते मुख्यतया तृणानि, जलीय-पादपान्, तथा बीजानि खादन्ति। तेषां निवासः स्वच्छजलाशयानां समीपे भवति।

 साहित्ये स्थानम् 
कादम्बस्य सर्वप्रसिद्धः साहित्यिकः सन्दर्भः बाणभट्टस्य गद्यकाव्ये प्राप्यते।बाणभट्टस्य 'कादम्बरी' कथायाम् अच्छोदसरोवरस्य वर्णने कलहंसानां (राजहंसानां) तथा कादम्बानां मधुरः कोलाहलः वर्णितः अस्ति। तेषां ध्वनिः सरोवरस्य शान्तं वातावरणं सङ्गीतमयं करोति। 

— 'कादम्बरी' कथायाः सन्दर्भःBāṇabhaṭṭa's Kādambarī, description of the Acchoda Lake.कादम्बः प्रायः राजहंसैः (हंसैः) तथा चक्रवाकैः सह जलाशयानां शोभां वर्धयन् वर्णितः।

 पर्यायपदानि 

 कलहंसः - अयं शब्दः मधुरं कूजते हंसाय अथवा कादम्बाय प्रयुज्यते।
 राजहंसः - यद्यपि अयं मुख्यतया 'swan' कृते अस्ति, तथापि बृहदाकारकेषु जलीयपक्षिषु अयमपि नाम दृश्यते।

 अपि पश्यतु 

 बाणभट्टः
 कादम्बरी
 हंसः

 सन्दर्भाः