आयुर्वेदे पञ्चमहाभूतस्य अवधारणा

आयुर्वेदे पंचमभूतनिर्माणस्य उल्लेखः प्राप्यते। आयुर्वेदे पञ्चमहाभूतस्य अथवा पञ्चमहातत्त्वस्य अवधारणा तस्य भौतिक-मानसिक-ब्रह्माण्डस्य अवगमनस्य आधारं भवति । एते पञ्च तत्त्वानि मानवशरीरं, मनः, विश्वं च इत्यादीनां सर्वेषां द्रव्याणां मौलिकनिर्माणखण्डाः इति मन्यन्ते । एते पञ्च तत्त्वानि कथं परस्परं क्रियान्वयं कुर्वन्ति, कथं प्रकट्यन्ते इति अवगत्य आयुर्वेदस्य उद्देश्यं शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च अन्तः संतुलनं निर्मातुं, इष्टतमस्वास्थ्यं प्रवर्धयितुं वर्तते पञ्चमहाभूते पृथिवी (पृथ्वी) , जलं (अप) , अग्निः ( तेजसः ) , वायुः (वायुः) , ईथरः (आकाशः) च सन्ति , ये मानवशरीरस्य मनसः च अन्तः विविधजैविकशारीरिककार्ययोः अनुरूपाः सन्ति।

पञ्चतत्त्वानां अतिरिक्तं आयुर्वेदः त्रीणि प्राथमिकजैविकशक्तयः अथवा दोषाः चिनोति, ये वात , पित्तः , कफा च इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति , ये मानवशरीरस्य अन्तः एतेषां तत्त्वानां संयोजनं प्रतिनिधियन्ति एते दोषाः विशिष्टशारीरिककार्यं नियन्त्रयन्ति तथा च व्यक्तिस्य संविधानं, स्वास्थ्यं, रोगसंवेदनशीलतां च अवगन्तुं कुञ्जी भवन्ति । प्रत्येकं दोषस्य पञ्चतत्त्वसन्तुलनमाश्रित्य स्वकीयः लक्षणगुणसमूहः भवति ।

पञ्चमभूतसंविधानस्य अयं व्यापकः अन्वेषणः पञ्चतत्त्वानां विस्तृतभूमिका, तेभ्यः उत्पद्यमानानां जैविकशक्तयः, स्वास्थ्यं रोगं च प्रभावितं कर्तुं शरीरस्य अन्तः कथं प्रकट्यन्ते इति विषये गहनतया ज्ञास्यति । वयं त्रयाणां दोषाणां उत्पत्तिं, प्रकारं, उपप्रकारं, मुख्यकार्यं च परीक्षिष्यामः: वात , पित्तः , कफः च ।

1. पञ्च मूलतत्त्वम् ( पञ्चमहाभूतम् )

आयुर्वेदे पञ्चमहाभूता इति प्रसिद्धाः पञ्च मूलतत्त्वानि जीवनस्य प्राकृतिकजगस्य च आधारभूतसिद्धान्ताः सन्ति । एते तत्त्वानि अस्तित्वं निर्मायमाणानां शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-स्थितीनां मूलकारणत्वेन दृश्यन्ते । ते सन्ति:

1.	पृथ्वी (पृथिवी) : पृथिव्याः तत्त्वं ठोसद्रव्यं , संरचनां, स्थिरतां, पोषणं च प्रतिनिधियति । गुरुता, शीतता, शुष्कता, रूक्षता इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धम् अस्ति । अस्थि, मांसपेशी, ऊतकं च समाविष्टं शरीरस्य संरचनात्मकं अखण्डतां पृथिवी नियन्त्रयति । शरीरस्य पोषणवृद्धौ अपि च अन्नस्य पाचने, आत्मसातीकरणे च भूमिकां निर्वहति ।

2.	Ap (Water) : जलस्य तत्त्वं द्रवत्वं , समन्वयं , आर्द्रतां च प्रतिनिधियति | द्रवता, शीतलता, स्निग्धता, गुरुता च इत्यादयः गुणाः । रक्तं, लसिका, श्लेष्मा, लार इत्यादीनां शरीरस्य द्रवाणां, ऊतकानाम् जलीकरणं, स्नेहनं च भवति । भावनानां भावानाञ्च सन्तुलनं प्रदातुं भावात्मकक्षेत्रमपि शासयति ।

3.	तेजस (अग्नि) : अग्निस्य तत्त्वं परिवर्तनं , तापं , पाचनशक्तिं च प्रतिनिधियति | तीक्ष्णता, शुष्कता, लघुता, तीव्रता इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धम् । अग्निः शरीरे पोषकद्रव्याणां चयापचयम्, पाचनं, अवशोषणं च नियन्त्रयति, शरीरस्य अन्तः उष्णतायाः, ऊर्जायाः च उत्तरदायी भवति तदतिरिक्तं बुद्धिः, बोधः, मानसिकस्पष्टता च नियमने अग्निः भूमिकां निर्वहति ।

4.	वायु (वायु) : वायुतत्त्वं गतिं , लघुतां , स्पन्दनं च प्रतिनिधियति | शुष्कता, शीतता, गतिशीलता, विस्तारता इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धम् अस्ति । वायुः शरीरस्य मनसः च गतिं नियन्त्रयति, यथा श्वसनं, परिसञ्चरणं, तंत्रिकातन्त्रस्य कार्यं च । श्वसनं, हृदयस्पन्दनं, मनसि विचाराणां गतिः अपि इत्यादिषु सर्वेषु शरीरेषु गतिसम्बद्धेषु कार्येषु उत्तरदायी भवति ।

5.	आकाश (Ether or Space) : ईथरस्य तत्त्वं अन्तरिक्षं , ध्वनिं , शून्यतां च प्रतिनिधियति | लाघवसूक्ष्मताविस्तारनिरूपतादिगुणलक्षणम् । पञ्चसु तत्त्वेषु ईथरः सूक्ष्मतमः अस्ति, अन्ये तत्त्वानि यस्मिन् माध्यमे भवितुं शक्नुवन्ति, तस्य दायित्वं भवति । वक्षःस्थल-उदर-आदीनि गुहानि शासयति, शरीरस्य अन्तः वायु-ध्वनि-आदि-तत्त्वानां मुक्त-गतिम् अनुमन्यते

व्यक्तिनां शारीरिक-भावनात्मक-मानसिक-संविधानस्य उत्तरदायी दोषाः (वात-पित्त-कफाः) निर्मान्ति

2. जैविकतत्वम् (दोष) 

दोषाः आयुर्वेदे जैविकशक्तयः हास्याः वा सन्ति , ते च शरीरस्य शारीरिकप्रक्रियाः नियन्त्रयन्ति । त्रयः दोषाः वटः , पित्तः , कफः च , प्रत्येकं दोषः पञ्चधातुषु द्वयोः संयोगः । एताः ऊर्जाः निरन्तरं प्रवाहिताः भवन्ति, तेषां संतुलनं वा असन्तुलनं वा व्यक्तिस्य स्वास्थ्यं, स्वभावं, रोगस्य संवेदनशीलतां च निर्धारयति । आयुर्वेदः बोधयति यत् व्यक्तिस्य संविधानं प्रधानदोषेण निर्धारितं भवति, यत् जन्मसमये स्थापितं भवति, वयसः, पर्यावरणं, जीवनशैल्याः, आहारस्य च सह परिवर्तनं कर्तुं शक्नोति

i ) वातदोषः

वातः वायुः (वायुः) ईथरः (आकाशः) च इति तत्त्वयोः संयोजनम् अस्ति । एतत् तंत्रिकातन्त्रस्य कार्याणि, परिसञ्चरणं, निराकरणं, श्वसनं च इत्यादीनां सर्वेषां शरीरस्य गतिं नियन्त्रयति । वतः दोषत्रयेषु गतिशीलतमः शरीरमनसयोः गतिजः । शुष्कता, लाघव, शीत, अनियमिता, गतिशीलता इत्यादिगुणैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।

•	वातस्य उत्पत्तिः : ईथर - वायु- तत्त्वेभ्यः वातस्य उत्पत्तिः भवति । सूक्ष्मतमदोषः गतिः उतार-चढाव-लक्षणः । वाता शरीरे ऊर्जायाः प्रवाहं नियन्त्रयति, सम्पूर्णशरीरे पोषकद्रव्याणां, अपशिष्टानां, सूचनानां च परिवहनस्य उत्तरदायी भवति ।

•	वातस्य प्रकाराः :

o	प्राण वात : निःश्वासस्य, मनः, इन्द्रियाणां च सेवनं शासयति।

o	उदना वात : वाक्, वृद्धि, सृजनशीलता च नियन्त्रयन्ते ये आन्दोलनानि तेषां उत्तरदायी।

o	समन वात : पाचनं पोषकद्रव्याणां आत्मसातीकरणं च नियन्त्रयति।

o	व्यानवट : सम्पूर्णशरीरस्य परिसञ्चरणं ऊर्जायाः गतिं च नियन्त्रयति ।

o	Apana Vata : निराकरणाय, मासिकधर्माय, प्रसवस्य च उत्तरदायी।

•	वट उपप्रकाराः : वातस्य अनेकाः उपप्रकाराः सन्ति, प्रत्येकं शरीरस्य अन्तः विशिष्टकार्यस्य उत्तरदायी भवति : १.

o	वात (सामान्य) : शारीरिकं मानसिकं च सर्वविधं गतिं नियन्त्रयति ।

o	व्यान वात : परिसञ्चरणं समग्रजीवनशक्तिं च नियन्त्रयति उपप्रकारः ।

ii) पित्तदोषः

पित्तः अग्नि ( तेजस ) जलस्य (अप) च तत्त्वयोः संयोगः अस्ति । शरीरे पाचनं, अवशोषणं, आत्मसातीकरणं च इत्यादीनां सर्वेषां चयापचयप्रक्रियाणां उत्तरदायी अस्ति । पित्तः ताप-तीक्ष्णता-तीव्रता-द्रवता इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धः अस्ति । अन्नस्य पाचनं वा मानसिकशक्तिः संज्ञानदृष्टिरूपं वा परिवर्तनं नियन्त्रयति ।

•	पित्तस्य उत्पत्तिः : पित्तः अग्निजलतत्त्वेभ्यः उत्पद्यते , शरीरस्य परिवर्तनप्रक्रियाणां च मुख्यतया उत्तरदायी भवति । पिट्टा इति बलं जीवनस्य कच्चामालं ऊर्जायां पोषकद्रव्येषु च परिवर्तयति, पाचनं चयापचयं च प्रमुखां भूमिकां निर्वहति

•	पित्तस्य प्रकाराः :

o	अग्निनि पित्त : उदरं पाचनतन्त्रं च पाचनं चयापचयं च नियन्त्रयति ।

o	साधक पित्त : मानसिकस्पष्टतां, बुद्धिः, भावनाः च नियन्त्रयति।

o	रञ्जक पित्त : पित्तस्य उत्पादनं अन्नस्य च पाचनं च उत्तरदायी।

o	बोधक पित्त : संवेदनानां भावनानां च बोधक्षमतां नियन्त्रयति।

o	पचक पित्त : पोषकद्रव्याणां पाचनं अवशोषणं च नियन्त्रयति ।

•	पित्त उपप्रकाराः : पित्तस्य उपप्रकाराः अपि सन्ति ये अधिकविशिष्टशारीरिककार्यस्य उत्तरदायी भवन्ति :

o	साधक पित्त : भावनात्मक संतुलन एवं मानसिक स्पष्टता के लिए उत्तरदायी।

o	रञ्जक पित्त : पाचन प्रक्रियां पित्तस्य गुणवत्तां च प्रभावितं करोति ।

iii) कफदोषः

कफः पृथिवी (पृथ्वी) जलं (Ap) इति तत्त्वानां संयोजनम् अस्ति । दोषः एव संरचना, स्नेहनं, वृद्धिं च नियन्त्रयति । कफः गुरुता, शीतता, आर्द्रता, स्थिरता इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धः अस्ति । एषः समन्वयस्य सिद्धान्तः अस्ति, शरीरस्य अखण्डतां, स्थिरतां, रोगप्रतिरोधकशक्तिं च निर्वाहयितुम् अस्य दायित्वम् अस्ति । कफः शरीराय पोषणं स्नेहनं च ददाति, दोषः एव सहनशक्ति-लचीलतायाः विषये अधिकं चिन्तयति ।

•	कफस्य उत्पत्तिः : कफः पृथिवीजलतत्त्वेभ्यः उत्पद्यते । एतत् ऊतकानाम्, द्रवाणां, प्रतिरक्षाकार्यस्य च निर्माणं, संरचनां च नियन्त्रयति, शारीरिकं मानसिकं च स्थिरतां प्रदाति ।

•	कफस्य प्रकाराः :

o	क्लेडाक कफा : उदरं पाचनतन्त्रं च नियन्त्रयति, स्नेहनं आर्द्रीकरणं च प्रदाति ।

o	अवलम्बक कफा : हृदयस्य वक्षःस्थलस्य च समर्थनं करोति, श्वसनस्वास्थ्यस्य उत्तरदायी।

o	तर्पका कफा : मस्तिष्कं शासयति, मानसिकस्पष्टतां रक्षणं च सुनिश्चितं करोति।

o	बोधक कफा : मुखस्य, कण्ठस्य, नासिकाग्रंथिस्य च स्नेहनं कर्तुं सहायकं भवति ।

o	स्लेशक कफा : सन्धिषु ऊतकयोः च स्नेहनं करोति ।

•	कफ उपप्रकाराः : अन्येषां दोषाणां इव कफस्य अपि उपप्रकाराः सन्ति ये विशिष्टतन्त्राणि अङ्गं च नियन्त्रयन्ति :

o	तर्पक कफा : मनः रक्षति स्मृतिः भावनात्मकस्वास्थ्यं च वर्धयति।

o	स्लेशक कफा : सन्धि-उतक-स्थिरतायां उत्तरदायी ।

सारांशः

आयुर्वेदस्य दोषानां (वात, पित्त, कफ) जटिलसन्तुलनं ज्ञातुं पञ्चमभूतसंविधानम् आधारं भवति । एते तत्त्वानि ऊर्जाश्च मानवशरीरं मनः च आकारयन्ति, येन व्यक्तिस्य शारीरिकस्वास्थ्यं, मानसिकदशा, भावनात्मककल्याणं च प्रभावितं कुर्वन्ति । शरीरस्य अन्तः एतेषां तत्त्वानां दोषाणां च संतुलनं असन्तुलनं वा कस्यचित् संविधानस्य, रोगस्य संवेदनशीलतायाः, समग्रस्वास्थ्यस्य च स्थितिनिर्धारणे केन्द्रभूमिकां निर्वहति

पञ्चतत्त्वानां , दोषाणां , तेषां सम्बद्धानां उपप्रकारानाञ्च सम्बन्धं अवगत्य आयुर्वेदः स्वास्थ्यं जीवनशक्तिं च निर्वाहयितुम् एकं समग्ररूपरेखां प्रदाति आहारस्य, जीवनशैल्याः, चिकित्सायाः च व्यक्तिगतदृष्टिकोणानां माध्यमेन आयुर्वेदिकप्रथानां उद्देश्यं दोषाणां तत्त्वानां च मध्ये संतुलनं पुनः स्थापयितुं भवति, येन इष्टतमस्वास्थ्यं दीर्घायुः च प्रवर्तते।