चित्रोक्तासनम्

चित्रोक्तासनम् इति संस्कृतपदं यत् "चित्रम्" यस्य अर्थः "चित्रितः" अथवा " वर्णितः " इति, " क्तसनः " इति "क्षणं" अथवा "कालबिन्दु" इति वाचकं कर्तुं शक्नोति नाम एकं मुद्रां प्रतिबिम्बयति यस्मिन् कालविशेषे जीवन्तशक्तिः, मनःसन्तोषः च भवति, यत् शारीरिकं मानसिकं च अभ्यासं सूचयति योगे एतत् पदं शरीरेण मनसा च चित्रं चित्रयति इव प्रायः स्वस्य अन्तः जीवन्तशक्तिसंवर्धनस्य विचारं उद्दीपयति ।

चित्रोक्तासनस्य आध्यात्मिकलाभः 

चित्रोक्त्सना अनेक आध्यात्मिक लाभ प्रदान करता है। मुद्रा शिरस्य उपरिभागे स्थितं मुकुटचक्रं ( सहस्ररा ) सक्रियं करोति इति विश्वासः अस्ति, यत् व्यक्तिं उच्चतरचेतनायाः आध्यात्मिकबोधस्य च सह सम्बद्धं करोति ध्यानमुद्रारूपेण आन्तरिकशान्तिं, मानसिकस्पष्टतां, भावनात्मकस्थिरतां च प्रवर्धयति । अस्य आसनस्य अभ्यासेन जागरूकता, मनःसन्तोषः च वर्धते, येन अभ्यासकारिणः स्वस्य यथार्थस्य आत्मनः गहनतया अवगमनं विकसितुं शक्नुवन्ति । आध्यात्मिकवृद्धिः, दिव्यसम्बद्धः सम्बन्धः, चेतनायाः विस्तारः च प्रमुखाः लाभाः सन्ति ।

 प्रयोजन एवं लाभ 

चित्रोक्तसन के प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ

 शारीरिकलाभाः : चित्रोक्त्सना कोरमांसपेशीं     सुदृढां करोति, मुद्रां सुदृढं करोति, लचीलतां च वर्धयति। पृष्ठं, वक्षःस्थलं,     नितम्बं च प्रसारयति, मेरुदण्डस्य उत्तमं संरेखणं प्रवर्धयति । एतत् आसनं मांसपेशिनां     टोनिंग्, संतुलनं सुधारयितुम्, समग्रशरीरस्य समन्वयं वर्धयितुं च सहायकं भवति     ।
 मानसिकलाभाः : चित्रोक्तसनाभ्यासेन एकाग्रता     , मानसिकस्पष्टता, मनःसन्तोषः च वर्धते। इदं परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं     सक्रियं कृत्वा चिन्ता-तनाव-निवृत्तौ सहायकं भवति । ध्यानं सुधारयितुम्, मनः भूमिं     स्थापयितुं च सहायकं भवति ।
 आध्यात्मिकलाभाः : यथा यथा एतत् आसनं मुकुटचक्रं     सक्रियं करोति तथा उच्चचेतनायाः सह सम्बन्धं पोषयति इति ज्ञायते । अभ्यासकारिणः     गहनविश्रामं अनुभवन्ति, ब्रह्माण्डेन सह एकतायाः भावः च संवर्धयन्ति । धैर्यस्य,     भावनात्मकसन्तुलनस्य च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं करोति ।

 पदे पदे निर्देश 

 प्रारम्भिकस्थानं : ऋजुमेरुदण्डेन सह आरामदायकस्थाने     उपविश्य आरभत।
 पादस्य स्थितिः : पादौ एकत्र आनयित्वा तलस्य     उपरि समतलं स्थापयन्तु। भवतः पादौ नितम्बविस्तारपर्यन्तं पृथक् भवति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु।
 Back Alignment : श्वासं गृहीत्वा मेरुदण्डं     ऊर्ध्वं दीर्घं कुर्वन्तु।
 बाहून् उत्थापनम् : निःश्वासं कृत्वा बाहून्     सीधा शिरः उपरि उत्थापयन्तु, स्कन्धान् शिथिलं कृत्वा।
 मुकुटस्य स्थितिः : शिरः मुकुटं ऊर्ध्वं उत्थापयन्     कण्ठं दीर्घं कर्तुं ध्यानं दत्तव्यम्।
 श्वसनम् : मुद्रां धारयन् श्वसनं प्रति ध्यानं     दत्त्वा गभीरं स्थिरं च श्वसनं निरन्तरं कुर्वन्तु।
 स्थितिं धारयितुं : अनेकानि श्वासाः धारयन्तु     ततः शनैः शनैः उपविष्टस्थाने पुनः आगच्छन्तु।

परिवर्तनम् : आरम्भकानां कृते स्थिरतां स्थापयितुं नितम्बस्य अधः समर्थनेन सह अभ्यासः सहायकः भवितुम् अर्हति । उन्नत-अभ्यासकानां कृते बाहून् अधिकं प्रसारयित्वा वा अधिककालं यावत् स्थितिं धारयित्वा वा आसनं गभीरं कर्तुं शक्यते ।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

 अशुद्धसंरेखणं : सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः     मेरुदण्डः सीधा एव तिष्ठति तथा च भवतः स्कन्धाः शिथिलाः सन्ति।
 कण्ठस्य तनावः : कण्ठस्य अतिविस्तारं परिहरन्तु।     शिरःमुकुटद्वारा उत्थापने एव ध्यानं भवेत्, न तु कण्ठस्य तनावः ।
 Arms Too Tense : बाहून् विस्तारितं किन्तु     कठोरं न कुर्वन्तु; शिथिलाः बाहू गभीरतरं व्यायामं कर्तुं शक्नुवन्ति।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

चित्रोक्त्सना मुख्यतया कोरस्नायुषु कार्यं करोति, उदरस्य मांसपेशिनां, पृष्ठस्य अधःभागस्य च सुदृढीकरणं करोति । आसनं नितम्बस्य फ्लेक्सर्, ऊरु, मेरुदण्डं च लक्ष्यं कृत्वा आसनं, लचीलतां च सुधरयति । ग्लूट्स्, हम्स्ट्रिंग्स् च मन्दं प्रसारिताः भवन्ति, यदा तु स्कन्धाः, बाहूः च उन्नतस्थित्या लाभं प्राप्नुवन्ति ।

 श्वसन तकनीक 

चित्रोक्तसनस्य श्वसनं अभ्यासस्य केन्द्रम् अस्ति । आसनं गभीरं कर्तुं उज्जयि श्वासस्य उपयोगं कुर्वन्तु । उज्जयि इत्यत्र नासिकाद्वारा श्वसनं भवति, यदा कण्ठस्य पृष्ठभागं संकुचितं भवति, येन मृदुः "समुद्री" शब्दः निर्मीयते । ध्यानं वर्धयितुं मुद्रायाः लाभं गभीरं कर्तुं च स्वस्य श्वासस्य गतिं समन्वययन्तु। यथा यथा भवन्तः निःश्वासं कुर्वन्ति तथा तथा मेरुदण्डस्य दीर्घतां अनुभवन्तु, यथा यथा भवन्तः निःश्वासं कुर्वन्ति तथा तथा व्यायामं गभीरं कुर्वन्तु ।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

 कण्ठस्य समस्याः : कण्ठे चोटः अथवा कठोरता येषु     जनाः सन्ति ते सावधानीपूर्वकं चित्रोक्तसना- समीपं भवन्तु , अभ्यासात्     पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां परामर्शं च कुर्वन्तु।
 पृष्ठस्य समस्याः : यदि भवतः पृष्ठस्य समस्यायाः     इतिहासः अस्ति तर्हि मेरुदण्डे तनावः न भवेत् इति मुद्रां परिवर्तयन्तु।
 गर्भावस्था : गर्भवती व्यक्तिः प्रमाणितयोगप्रशिक्षकस्य     मार्गदर्शनेन एतत् मुद्रां वा अभ्यासं वा परिहरन्तु।

 योगाभ्यास में भूमिका 

योगक्रमस्य विभिन्नेषु भागेषु चित्रोक्त्सना समावेशितुं शक्यते । अधिक उन्नतमुद्राणां पूर्वं तापनार्थं वा अधिकश्रमयुक्तानां आसनानां अनन्तरं शान्ततायै वा उत्तमः मुद्रा अस्ति । एतत् आसनं संतुलनं, ध्यानं, संरेखणं च प्रोत्साहयति, येन अभ्यासकारिणः स्वस्य श्वसनस्य, शरीरस्य, ऊर्जायाः च विषये अधिकं मनः, जागरूकाः च भवितुम् अर्हन्ति ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

मुद्रा भावनात्मकतनावस्य मुक्तौ सहायकं भवति, भावनात्मकसन्तुलनस्य भावः च प्रवर्धयति । अभ्यासकर्तारं ग्राउण्ड् कृत्वा चित्रोक्त्सना तनावनिवृत्तौ सहायकं भवति, आरामं च प्रोत्साहयति। इदं विचारस्य स्पष्टतां भावनात्मकं स्थिरतां च पोषयति, यतः मानसिकं अव्यवस्थां स्वच्छं कर्तुं शरीरं मनः च संरेखयितुं साहाय्यं करोति ।

'
 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 

चित्रोक्त्सना मनःसन्तोषस्य आत्मजागरूकतायाः च अवधारणाभिः सह गभीरं सम्बद्धं भवति । अस्य अभ्यासः एकाग्रता (धारा) ध्यानस्य (ध्यान) च योगसिद्धान्तैः सह बद्धः अस्ति । आसनं उच्चतरं सत्तां प्रति गमनस्य, भौतिकशरीरस्य अतिक्रमणं, आन्तरिकचेतनायाः च सम्बद्धतायाः प्रतीकरूपेण द्रष्टुं शक्यते अस्मिन् समर्पणं, धैर्यं, मानसिकं अनुशासनं च इति अवधारणाः समाहिताः सन्ति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

अधिक उन्नत-अभ्यासकानां कृते चित्रोक्तसनस्य विविधताः अन्तर्भवितुं शक्नुवन्ति- १.

 खिंचावस्य गभीरीकरणम् : बाहून् अधिकं विस्तारयन्तु     अथवा विस्तारितावधिपर्यन्तं स्थितिं धारयन्तु।
 संतुलनम् : चित्रोक्त्सनातः अन्येषु आसनेषु यथा वृक्सासन (Tree Pose) इत्यत्र संक्रमणं कृत्वा     संतुलनतत्त्वं समावेशयन्तु ।
 प्रवाहस्य समावेशः : संतुलनं समन्वयं च चुनौतीं     दातुं विन्यासप्रवाहे चित्रोक्तसनान्यमुद्राणां मध्ये निर्विघ्नतया संक्रमणं     कुर्वन्तु ।

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 

चित्रोक्तसनस्य दृष्टिकोणे विविधताः सन्ति | हठयोगे प्रायः दीर्घकालं यावत् पदं धारयितुं ध्यानं भवति, विन्यासे तु प्रवाहितस्य क्रमस्य भागः भवितुम् अर्हति । अय्यङ्गरयोगे संरेखणं परिशुद्धता च प्रमुखं भवति, आरम्भकानां कृते परिवर्तनं सुचयितुं शक्यते । विभिन्नपरम्परासु अस्य मुद्रायाः विविधव्याख्यानां अवगमनं अभ्यासस्य गभीरीकरणे सहायकं भवितुम् अर्हति ।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

चित्रोक्तसनस्य अभ्यासं कृत्वा भवन्तः स्वस्य दैनन्दिनजीवने समावेशयितुं शक्नुवन्ति । कार्ये विरामसमये अपि अस्मिन् मुद्रायां ऊर्ध्वं स्थित्वा आसनं सुदृढं कर्तुं, तनावस्य निवारणं, शरीरस्य पुनः ऊर्जां च प्राप्तुं शक्यते । दिनस्य कृते शान्तं केन्द्रितं च स्वरं स्थापयितुं संक्षिप्तं प्रातःकालिकं दिनचर्यारूपेण अपि कर्तुं शक्यते ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

चित्रोक्तसनाविषये विशेषतया वैज्ञानिकाः अध्ययनाः सीमिताः सन्ति चेदपि तनावस्य न्यूनीकरणाय, मानसिकस्वास्थ्यस्य सुधारणाय, शारीरिककल्याणस्य प्रवर्धनाय च समग्ररूपेण योगस्य लाभस्य समर्थनं कुर्वन्तः शोधः अस्ति अध्ययनेन ज्ञायते यत् योगेन लचीलापनं वर्धयितुं, मांसपेशीबलं वर्धयितुं, श्वसनकार्यं वर्धयितुं च शक्यते । शोधं इदमपि सूचयति यत् चित्रोक्त्सना इत्यादीनि आसनानि सहितं योग-अभ्यासाः कोर्टिसोल्-स्तरं न्यूनीकर्तुं चिन्ता-निवारणे च सहायकाः भवन्ति ।

 सन्दर्भाः 

 स्मिथ, जॉन। सर्वेषां कृते योगः चित्रोक्तसनादि आसनानां मार्गदर्शकः     . द्वितीय संस्करण, योग प्रकाशन, 2020.
 गुप्त, अरुणा . “ चित्रोक्तसनस्य चिकित्साशक्तिः .” योग जर्नल ,     vol. ४५, न. 3, 2019, पृष्ठ 58-63।
₹ देसाई, राजेश। योग एवं आध्यात्मिक जागरण: अपनी आन्तरिक क्षमता का ताला खोलना . योग प्रेस, 2018.