मूर्धासनम्

मूर्धासनं संस्कृतशब्दद्वयात् निष्पन्नम् - मूर्धा अर्थात् "शिरः" आसनस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इति । अतः मूर्धासनं सामान्यतया "शिरः मुद्रा" अथवा "शिरःस्थापनम्" इति उच्यते । एषा एकः शास्त्रीयः योगमुद्रा अस्ति यत्र अभ्यासकारिणः स्वशरीरस्य शिरसि सन्तुलनं कुर्वन्ति, बाहुयोः अग्रभुजयोः च साहाय्येन, ये शरीरस्य समर्थनं कुर्वन्ति, स्थितिं निर्वाहयितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति।

ऐतिहासिकदृष्ट्या मूर्धासनं योगपरम्परायां प्राचीनतमेषु पूज्यतमेषु आसनेषु अन्यतमं मन्यते । अस्य मूलं भारतस्य प्राचीन-आध्यात्मिक-अभ्यासेषु निहितम् अस्ति, यत्र योगिनः ऋषयः च मानवशरीरस्य शारीरिक-मानसिक-सीमानां अतिक्रमणं कर्तुं प्रयतन्ते स्म । मुद्रा दृष्टिकोणस्य परिवर्तनस्य प्रतीकं भवति-शारीरिकं आध्यात्मिकं च-उच्चतरचेतनायाः आत्मजागरूकतायाः च सम्बन्धं प्रदाति इति विश्वासः अस्ति यद्यपि तस्य सटीकं उत्पत्तिः किञ्चित् अस्पष्टं वर्तते तथापि हठयोगप्रदीपिका (१५ शताब्दी) तथा घेरण्डसंहिता (१७ शताब्दी) इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु अस्य मुद्रायाः दस्तावेजीकरणं कृतम् अस्ति , येषु व्यावृत्तीनां शारीरिक-मानसिक-लाभानां वर्णनं भवति प्रथमं योगध्यानस्य ऊर्जाप्रवाहस्य च सन्दर्भे अस्य अभ्यासस्य अन्वेषणं कृतम्, यत्र शरीरस्य माध्यमेन प्राणस्य (प्राणबलस्य) ऊर्ध्वगतिविषये बलं दत्तम्।

मूर्धासना सहितं योगे व्यावृत्तेः अभ्यासः अपि आध्यात्मिकशक्तिजागरणेन सह सम्बद्धः आसीत् । योगिनां मतं आसीत् यत् व्यावृत्तिः शरीरस्य ऊर्जामार्गेषु विशेषतः सुषुम्ना इति नाम्ना प्रसिद्धे केन्द्रीय ऊर्जामार्गे अवरोधं स्वच्छं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति nadi , आध्यात्मिकजागरणस्य मानसिकस्पष्टतायाः च उन्नतिं जनयति ।

 प्रयोजन एवं लाभ 

मूर्धासना शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभानां सरणीं प्रददाति । शारीरिकरूपेण मुद्रा रक्तसञ्चारं वर्धयति, शिरः, कण्ठं, उपरितनशरीरं च स्वस्थं रक्तप्रवाहं च प्रवर्धयति । एतत् वर्धितं परिसंचरणं मस्तिष्के अधिकं प्राणवायुः आनयति, यत् मानसिकं ध्यानं तीक्ष्णं कर्तुं संज्ञानात्मकं कार्यं च वर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । मुद्रा स्कन्धान्, बाहून्, कोरस्नायुः च संलग्नं करोति, दृढं च करोति, येन एतेषां क्षेत्राणां टोन्, स्थिरीकरणं च सहायकं भवति । तदतिरिक्तं मेरुदण्डस्य कण्ठस्य च कृते गहनं खिञ्चनं प्रदाति, येन कालान्तरे एतेषु क्षेत्रेषु लचीलापनं सुधरति ।

मानसिकरूपेण मूर्धासनस्य सम्बन्धः तनावनिवृत्तिः, मानसिकस्पष्टता, एकाग्रता च वर्धिता च अस्ति । शरीरस्य स्थितिं स्थानान्तरयित्वा अभ्यासकः अभ्यासविचारप्रवाहस्य प्रवाहं बाधते, येन क्षणे शान्ततायाः, उपस्थितिः च भवितुं शक्नोति व्यावृत्तिः तंत्रिकातन्त्रे शान्तप्रभावं जनयितुं शक्नोति, चिन्ताभावं न्यूनीकर्तुं वा अभिभूतस्य वा भावः न्यूनीकरोति । तदतिरिक्तं शिरसि संतुलनस्य शारीरिकचुनौत्यं अतिक्रम्य अभ्यासकारिणः आत्मविश्वासस्य मानसिकधैर्यस्य च उन्नतिं अनुभवितुं शक्नुवन्ति ।

आध्यात्मिकरूपेण मूर्धासनः अजनः (तृतीयनेत्रः) चक्रं उत्तेजयति , यत् अन्तःकरणस्य, अन्वेषणस्य, उच्चतरचेतनायाः च केन्द्रम् इति कथ्यते । अतः मूर्धासनस्य नियमितः अभ्यासः उन्नत-आध्यात्मिक-जागरूकतायाः विकासाय, मनःसन्तोषं, गहनं ध्यानं च प्रोत्साहयितुं समर्थः भवितुम् अर्हति । मुद्रा अभ्यासकारिणः स्वशरीरे मनसि च विश्वासस्य भावः संवर्धयितुं आमन्त्रयति, आन्तरिकशान्तिं, ऊर्जायाः उच्चतरस्रोतेन वा दिव्यचेतनायाः वा सम्पर्कं च पोषयति।

मूर्धासनस्य दीर्घकालीनः अभ्यासः अपि शरीरस्य अन्तः संतुलनं, सामञ्जस्यं च प्रवर्धयति । व्यावृत्तिः लसिकातन्त्रं सक्रियीकरणे सहायकं भवति, विषहरणे सहायकं भवति, रोगप्रतिरोधकशक्तिं च वर्धयति । रक्तसञ्चारं सुदृढं कृत्वा हृदयस्य कार्यक्षमतां वर्धयित्वा हृदयरोगतन्त्रं अपि सुदृढं करोति । अपि च, उदरस्य अङ्गानाम् रक्तप्रवाहं वर्धयित्वा पाचनतन्त्रं उत्तेजयति , यत् पाचनस्य समर्थनं कर्तुं शक्नोति, कब्जस्य निवारणं च कर्तुं शक्नोति।

 पदे पदे निर्देश 

Murdhasana , अभ्यासार्थं समुचितरूपं, संरेखणं, सुरक्षां च सुनिश्चित्य एतेषां पदे पदे निर्देशानां अनुसरणं कुर्वन्तु:

1.	आरम्भस्थानं : अग्रभुजौ भूमौ आश्रित्य स्वस्य योगचटके जानुभ्यां न्यस्तं कृत्वा आरभत। कोणौ स्कन्धविस्तारं, अग्रबाहुः च परस्परं समानान्तरं भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

2.	हस्तौ सज्जीकुरु : हस्तौ एकत्र संयोजयन्तु, हस्ततलैः चषकं निर्मायन्तु। शिरः मुकुटं (कपालस्य उपरिभागं) मन्दं हस्तेषु स्थापयित्वा कण्ठः तटस्थस्थाने अस्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु । कण्ठे तनावः न भवेत् इति दृष्टिः अग्रे निर्दिशेत् ।

3.	नितम्बं उत्थापयन्तु : अग्रबाहुं भूमौ दृढतया स्थापयित्वा पादौ ऋजुं कृत्वा शनैः शनैः नितम्बं छतम् प्रति उत्थापयन्तु। भवतः पादौ भवतः शरीरस्य समीपं गच्छेयुः, येन भवतः शरीरं उल्टा "V" आकारं निर्माति ।

4.	कोरं संलग्नं कुर्वन्तु : स्थिरतां स्थापयितुं पृष्ठस्य अधःभागे पतनं न कर्तुं च स्वस्य कोर-मांसपेशीं (उदरस्य, पृष्ठस्य अधःभागस्य च मांसपेशिनां) संलग्नं कुर्वन्तु। पादमुकुटपर्यन्तं ऋजुरेखायां तव शरीरं तिष्ठेत्, अविलम्बनं कमानं वा ।

5.	पादौ उत्थापयन्तु : एकदा स्थिरतां अनुभवति तदा मन्दं एकं पादं भूमौ उत्थापयितुं आरभत, तदनन्तरं द्वितीयं पादं उत्थापयितुं आरभत। यथा यथा भवन्तः पादौ उत्थापयन्ति तथा तथा सम्पूर्णं शरीरं संरेखितम् एव तिष्ठति, अग्रबाहुशिरयोः मध्ये भारः समानरूपेण वितरितः भवति।

6.	Hold the Pose : यावत्कालं यावत् भवन्तः सहजतां अनुभवन्ति तावत्कालं यावत् शिरःस्थापनं धारयन्तु, गभीरं स्थिरतया च श्वसितुम्। कण्ठं मेरुदण्डं च शिथिलं कुर्वन्तु, किमपि तनावं परिहरन्तु। स्वस्य कोरं संलग्नं कृत्वा श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा संतुलनं स्थापयन्तु।

7.	Exit the Pose : मुद्रातः निर्गन्तुं शनैः शनैः एकैकं पादौ अधः कृत्वा पादौ नियन्त्रणेन पुनः चटके आनयन्तु । बालस्य मुद्रायां वा सौम्य-आसन-स्थितौ वा विश्रामं कुर्वन्तु येन भवतः शरीरं पुनः प्राप्तुं शक्यते ।

मुख्यसंरेखणबिन्दवः : सम्पूर्णे मुद्रायां सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः कोहनीः प्रत्यक्षतया भवतः स्कन्धस्य अधः एव तिष्ठन्ति येन कण्ठे दबावः न भवति। पादात् शिरःमुकुटपर्यन्तं ऋजुरेखायां कण्ठः तटस्थः भवेत् । कोरस्नायुषु संलग्नं कुर्वन्तु, पृष्ठस्य अधः कमानं च परिहरन्तु।

Modifications for Beginners : If you're new to Murdhasana , भवन्तः समर्थनार्थं भित्तिसमीपे अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति। कण्ठे दबावं न्यूनीकर्तुं शिरः अधः कुशनं स्थापयन्तु। आरम्भकाः अपि पूर्णशिरःस्थापनस्य प्रयासात् पूर्वं अग्रबाहुतुल्यैः अन्यैः सज्जताविपर्ययैः वा आरभतुम् इच्छन्ति ।

उन्नतविविधता : अधिकउन्नत-अभ्यासकानां कृते मूर्धासनं गभीरं कर्तुं शक्यते यथा पाद-विविधतायाः प्रयोगः यथा विभक्तपादाः अथवा बिच्छू-मुद्रा, यत्र पादाः शिरः स्पृशन्ति एतेषु विविधतासु स्कन्धेषु, मेरुदण्डेषु, पादौ च अधिकं लचीलतां, बलं च आवश्यकम् ।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

मूर्धासने एकः सामान्यः त्रुटिः अस्ति यत् अग्रबाहुशिरःयोः मध्ये वितरितुं न अपितु कण्ठे अतिभारं स्थापयति । अनेन कण्ठस्य तनावः वा चोटः वा भवितुम् अर्हति । एतस्य परिहाराय सर्वदा स्कन्धस्य अधः कनिष्ठिकाः सन्ति, अग्रभुजाः शरीरस्य भारं वहन्ति इति सर्वदा सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

अन्यत् त्रुटिः पृष्ठस्य अधःभागस्य पतनम् अस्ति, यत् मेरुदण्डे अनुचितं दबावं दातुं शक्नोति । स्थिरं ऋजुं च शरीरस्थानं स्थापयितुं कोरस्नायुषु संलग्नं कृत्वा एतत् परिहर्तुं शक्यते ।

शिरस्य अशुद्धस्थापनं यथा हनुमत्पादं स्थापयित्वा पार्श्वतः पश्यन् वा कण्ठस्य तनावः भवितुम् अर्हति । एतत् निवारयितुं ऋजुं अग्रे निर्देशितदृष्ट्या सह तटस्थकण्ठसंरेखणं कुर्वन्तु ।

अयोग्यरूपेण मुद्रातः निर्गमनम्, यथा शीघ्रं पादौ पातनं, अपि चोटं जनयितुं शक्नोति । एकं पादं एकैकं पादं अधः आनयन् मन्दं मनःपूर्वकं शिरःस्थानात् सर्वदा बहिः आगच्छन्तु।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

मूर्धासनः अनेकस्नायुसमूहान् नियोजयति, दृढं च करोति । स्कन्धाः, बाहूः च मुद्रायां शरीरस्य भारस्य समर्थनस्य मुख्यतया उत्तरदायी भवन्ति, अतः एते मांसपेशयः-विशेषतः डेल्टोइड्, त्रिसेप्स्, अग्रबाहुः च- बहुधा नियोजिताः भवन्ति उदरं, तिर्यक्, पृष्ठस्य अधःभागः च इत्यादयः कोरस्नायुः अपि स्थिरतां स्थापयितुं शरीरस्य क्षीणतां निवारयितुं सक्रियः भवन्ति तदतिरिक्तं वायुना पादौ उत्थाप्य स्थिरं भवति चेत् ग्लूट्स्, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च नियोजिताः भवन्ति ।

मूर्धासने मेरुदण्डः अपि लम्बः, तानितः च भवति , यत् कशेरुकेषु लचीलापनं प्रवर्धयति तथा च पृष्ठभागे तनावस्य निवारणे सहायकं भवितुम् अर्हति । विपर्ययः कण्ठं मेरुदण्डं च मन्दं विसंपीडनं कर्तुं शक्नोति, यत् उत्तममुद्रायां, मेरुदण्डस्य तनावस्य न्यूनीकरणे च योगदानं दातुं शक्नोति ।

 श्वसन तकनीक 

मूर्धासनस्य अभ्यासस्य श्वसनं महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति | श्वासः शरीरस्य स्थिरीकरणे, तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, अभ्यासं गभीरं कर्तुं च साहाय्यं करोति । मूर्धासनादिषु व्यावृत्तिषु सर्वाधिकं प्रयुक्तेषु श्वसनविधिषु अन्यतमं उज्जयिश्वासः । अस्मिन् श्वासे कण्ठं मन्दं संकुचितं कृत्वा समुद्रतरङ्गसदृशं ध्वनिं निर्माति, यत् श्वसनस्य नियमने, ध्यानं च स्थापयितुं साहाय्यं करोति उज्जयी श्वासः आन्तरिकं तापं ऊर्जां च निर्मातुं साहाय्यं करोति, यत् शिरःस्थापनं धारयितुं लाभप्रदं भवति ।

अन्यत् उपयोगी श्वसनविधिः दीर्घा (त्रिभागीयः) श्वसनम् अस्ति, यत्र उदरं, पृष्ठपार्श्वं, वक्षःस्थलं च मन्दं, नियन्त्रितरूपेण पूरयित्वा श्वसनं गभीरं भवति एषा युक्तिः मनः शान्तं कर्तुं, विपर्ययस्य समये चिन्ता निवारयितुं च साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । अभ्यासकारिणः गतिना सह श्वसनस्य समन्वयं कर्तुं लक्ष्यं कुर्वन्तु, पादौ उत्थापयन्ते सति गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु, स्थितिं धारयन्ते सति पूर्णतया निःश्वासं कुर्वन्तु।

 विरोधाभासः एवं सावधानताः 

कतिपयस्वास्थ्यस्थितियुक्तानां व्यक्तिनां कृते मूर्धासनं न अनुशंसितम् । कण्ठे पृष्ठे स्कन्धे वा क्षतिग्रस्ताः मुद्रां परिहरेयुः यतः एतेषु क्षेत्रेषु महत्त्वपूर्णं दबावं जनयति । उच्चरक्तचापः, मोतियाबिन्दुः, हृदयस्य वा रोगयुक्ताः जनाः अपि मूर्धासनस्य अभ्यासात् निवृत्ताः भवेयुः , यतः व्यावृत्तिः एतासां स्थितिं व्यापकं कर्तुं शक्नोति गर्भिणीभ्यः व्यावृत्तिः न कर्तव्या, यतः एतेन उदरस्य उपरि अनुचितं दबावः भवितुम् अर्हति ।

तर्हि मूर्धासनस्य प्रयासात् पूर्वं योग्ययोगशिक्षकेन वा स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा वा परामर्शः अत्यावश्यकः शारीरिकसीमायुक्तानां व्यक्तिनां कृते परिवर्तनं आवश्यकं भवितुम् अर्हति ।

 योगाभ्यास में भूमिका 

मूर्धासनं सामान्यतया पश्चात् योगक्रमे क्रियते, प्रायः शरीरस्य सज्जीकरणार्थं स्थितानां मुद्राणां, सौम्यविस्तारस्य च श्रृङ्खलायाः अनन्तरं । मूर्धासना इत्यादीनि विपर्ययः शरीरस्य अन्तः ऊर्जायाः (प्राणस्य) संतुलनं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति, ते च मनःसन्तोषस्य, उपस्थितिस्य च संवर्धनार्थं शक्तिशाली साधनं भवितुम् अर्हन्ति । मानसिककेन्द्रीकरणस्य प्रवर्धनार्थं तथा समतायाः भावस्य निर्माणार्थं प्रायः मुद्रां क्रमेषु समावेशितं भवति, येन अभ्यासकारिणः शारीरिकरूपेण भावनात्मकरूपेण च दृष्टिकोणे परिवर्तनस्य अनुभवं कर्तुं शक्नुवन्ति।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

मूर्धासनस्य मनोवैज्ञानिकप्रभावाः गहनाः सन्ति। एतस्य मुद्रायाः अभ्यासेन अभ्यासकर्तुः गभीरं ध्यानं दातव्यं भवति, विक्षेपान् अवरुद्ध्य श्वसनशरीरयोः ट्यूनिङ्ग् करणीयम् । एतत् केन्द्रितं ध्यानं मनःसन्तोषं संवर्धयति, भावनात्मकस्थिरतां वर्धयितुं च शक्नोति । व्यावृत्तिः मानसिकक्लान्ततायाः मुक्तिभावं वा निवृत्तिं वा दातुं शक्नोति, येन मनः स्वच्छं कर्तुं तनावस्य न्यूनीकरणे च साहाय्यं भवति ।

मूर्धासने संतुलनं स्थापयितुं क्षमता प्रायः आन्तरिकसन्तुलनस्य समतायाश्च भावेन सह सम्बद्धा भवति । मुद्रा भावनात्मकं लचीलतां प्रोत्साहयति, यतः अभ्यासकारिणः स्वयमेव स्वशरीरे च विश्वासं कुर्वन्ति, येन तेषां भयं वा संशयं वा अतितर्तुं शक्यते ।

 दार्शनिकं एवं आध्यात्मिकं महत्त्वम् 

योगपरम्परायां मूर्धासनं आध्यात्मिकवृद्ध्यर्थं प्रबलं साधनं मन्यते । मुद्रा चैतन्यस्य परिवर्तनस्य प्रतीकं भवति-भौतिकक्षेत्रात् उच्चतरात्मनः क्षेत्रे गमनम्। इदं अजनचक्रं उत्तेजयति , स्पष्टतां, अन्तःकरणं, मानसिकदृष्टिः च वर्धयति इति विश्वासः अस्ति । एतेन ध्यानस्य, मनःसन्तोषस्य च अभ्यासस्य बहुमूल्यं साधनं भवति, यत्र अभ्यासकः स्वस्य आन्तरिकप्रज्ञायाः गहनतरं सम्बन्धं अन्वेषयति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगतिः 

उन्नत-अभ्यासकानां कृते मूर्धासनं अधिकजटिलविविधतासु विकसितुं शक्नोति, यथा वृश्चिक-मुद्रा, यत्र पादौ शिरः प्रति आनीयते एतानि उन्नतसंस्करणं प्राप्तुं अभ्यासकारिणां मूलभूतशिरःस्थापनस्य दृढं आधारं भवितुमर्हति तथा च क्रमेण स्कन्धेषु, नितम्बेषु, मेरुदण्डेषु च लचीलतां, बलं च निर्मातव्यम्

 विभिन्नयोगपरम्परायाः संदर्भे आसनम् 

विभिन्नेषु योगपरम्परासु मूर्धासनस्य अभ्यासः भिन्नरूपेण भवितुं शक्नोति। हठयोगे प्रायः अधिकविधिक्रमस्य भागरूपेण अस्य उपयोगः भवति, यत्र श्वसननियन्त्रणं, संरेखणं च केन्द्रितं भवति । अष्टङ्गे अथवा विन्यासे ऊर्जाप्रवाहे अधिकं बलं दत्त्वा श्वसनं गतिं च सम्बध्दयन् आसनं गतिशीलप्रवाहे समावेशितं भवितुमर्हति । योगस्य विभिन्नाः विद्यालयाः स्वविशिष्टपरम्पराणां शिक्षायाश्च आधारेण विशिष्टसंशोधनेन वा बलेन वा मूर्धासनस्य समीपं गन्तुं शक्नुवन्ति ।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

मूर्धासनं दैनन्दिनजीवने समावेशयितुं समर्पणं मनःसन्तोषं च आवश्यकम्। यद्यपि पूर्णशिरःस्थापनं दैनन्दिनदिनचर्यायाः कृते व्यावहारिकं न भवेत् तथापि सज्जतामुद्राणां, विपर्ययानां च अभ्यासः अपि तथैव लाभं दातुं शक्नोति । यथा, स्कन्धस्थापनस्य अथवा अग्रभुजस्य संतुलनस्य अभ्यासः मूर्धासनस्य कृते बलं स्थिरतां च निर्मातुम् अर्हति ।

 वैज्ञानिकं एवं चिकित्सा-अनुसन्धानम् 

मूर्धासनस्य शारीरिक-मनोवैज्ञानिक-प्रभावेषु वैज्ञानिक-अध्ययनं परिसञ्चरण-सुधारार्थं, तनावस्य न्यूनीकरणाय, शारीरिक-शक्ति-प्रवर्धनार्थं च तस्य लाभस्य समर्थनं करोति अनुसन्धानेन ज्ञातं यत् विपर्ययः मस्तिष्कं प्रति रक्तप्रवाहं वर्धयितुं शक्नोति तथा च संज्ञानात्मकं भावनात्मकं च लाभं भवितुम् अर्हति । अपि च, नैदानिक-अध्ययनेन ज्ञायते यत् नियमित-विपर्यय-अभ्यासः कतिपय-शारीरिक-स्थितीनां, यथा पृष्ठ-वेदना वा दुर्बल-आसनस्य, निवारणे सहायकः भवितुम् अर्हति।

 सन्दर्भाः 

1.	हठयोग प्रदीपिका , Swami Svatmarama

2.	घेराण्डसंहिता , घेराण्डा

3.	योग शरीर रचना विज्ञान , Leslie Kaminoff & Amy Matthews

4.	योग पर प्रकाश , BKS Iyengar

5.	योग विज्ञान , विलियम जे ब्रॉड

6.	योग का हृदय : एक व्यक्तिगत अभ्यास का विकास , TKV Desikachar

7.	योग जर्नल लेख हेडस्टैंड एवं इन्वर्सन पर

8.	योग बाइबिल , क्रिस्टीना ब्राउन