अवतारः

अवतारः इति हिन्दुधर्मे एकं तत्त्वं यः संस्कृतभाषायां "अवतरणम्" इति अर्थं बिभर्ति। एषः तत्त्वः शक्तिमतः देवस्य वा आत्मनः वा पृथिव्यां मूर्तरूपेण प्रादुर्भावं सूचयति, मानवस्वरूपे अपि।James Lochtefeld (2002), "Avatar" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A-M, Rosen Publishing, , pages 72–73 

"अवतारः" इति शब्दः वैदिकग्रन्थेषु न दृश्यते, किन्तु उत्तरवैदिकसाहित्ये, विशेषतः षष्ठशताब्द्यां चान्द्रमानानुसारं, पुराणग्रन्थेषु नामरूपेण प्रकटः। तथापि, एषः तत्त्वः उपनिषदादिषु वर्णितस्य सगुणब्रह्मणः तात्त्विकविचारस्य प्रतीकस्वरूपेण वैदिकसाहित्येन सह सुसंगतं दृश्यते। ऋग्वेदे इन्द्रः स्वेच्छया यथाकामं रूपपरिवर्तनं कर्तुं समर्थः इति वर्णनं दृश्यते। भगवद्गीतायां "अवतारतत्त्वम्" अन्यैः शब्दैः वर्णितम्।Rig Veda 3.53.8 (Maghavan); 6.47.18 (Indra)Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism, Ramakrishna Math, Bangalore (2008) Vol.1, page 221

तत्त्वतः, एषः शब्दः विष्णोः देवस्य सह विशेषतः सम्बद्धः, यद्यपि अन्यदेवतासु अपि एषः तत्त्वः यथासम्भवम् उपयुज्यते। विष्णोः दशावताराः गरुडपुराणे, द्वाविंशतिः अवताराः भागवतपुराणे च उल्लिखिताः, यत्र विष्णोः अवताराः अनन्ताः इति अपि उक्तम्। वैष्णवधर्मे एतेषां विष्णोः अवताराणां विशेषं महत्त्वं अस्ति। शक्तिसम्प्रदायेषु देवीदेवतायाः त्रिपुरसुन्दरी-दुर्गा-चण्डी-चामुण्डा-महाकाली-काली इत्यादीनां रूपेषु अपि अवताराः दृश्यन्ते। गणेशस्य शिवस्य च अवताराः अपि कतिपयमध्ययुगीनग्रन्थेषु उल्लिखिताः, यद्यपि ते गौणरूपेण दृश्यन्ते। वैष्णवधर्मे अवतारतत्त्वं विशेषं, यत् शैवधर्मे अनुपस्थितम्।James Lochtefeld (2002), "Shiva" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing, , page 635

बौद्धधर्मे, ईसाईधर्मे, अन्येषु च धर्मेषु अपि कतिपयांशेषु अवतारतुल्यं तत्त्वं दृश्यते।

सिखधर्मग्रन्थेषु बहवः हिन्दुदेवदेवताः उल्लिखिताः, किन्तु तत्र रक्षकावतारतत्त्वं न स्वीक्रियते। नामदेवप्रभृतीनां भक्तसन्तानां मतानुसारं, निराकारः नित्यः ईश्वरः मानवहृदये वर्तते, मानवः एव आत्मनः रक्षकः इति दृष्टिः तत्र स्वीक्रिता।Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Routledge, , pp. xxxiv–xli

 विष्णोः अवताराः 

हिन्दुधर्मे अवतारतत्त्वं विष्णोः देवेन सह विशेषतः सम्बद्धम्। विष्णुः त्रिमूर्त्यां रक्षणकर्तृरूपेण स्थितः। तस्य अवताराः धर्मस्य पुनःस्थापनाय, दुष्टनिग्रहाय, साधुपरित्राणाय च पृथिव्यां अवतरन्ति। परम्परागतहिन्दवः स्वं "हिन्दु" इति न मन्यन्ते, अपि तु "वैष्णवः", "शैवः", "शाक्तः" इत्यादिरूपेण स्वं परिचयन्ति। प्रत्येकस्य देवस्य स्वं चिह्नं, आख्यानं, पूजाविधानं च अस्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं यत्—दैवीयतत्त्वं मूर्तरूपेण उपलभ्यते।

भगवद्गीतायाः प्रसिद्धः श्लोकः विष्णोः अवतारस्य सामान्यं कार्यं वर्णयति—



विष्णोः अवताराः हिन्दुमिथ्यायां तदा तदा प्रादुर्भवन्ति यदा यदा ब्रह्माण्डे असन्तुलनं जायते। तदा अवतारः मूर्तरूपेण प्रकट्य दुष्टान् नाशयति, धर्मं पुनः स्थापयति च।

वैष्णवसम्प्रदायेषु विष्णोः प्रसिद्धाः अवताराः—कृष्णः, रामः, नारायणः, वेंकटेश्वरः, वासुदेवः च। एतेषां नाम्नां सह विस्तीर्णं साहित्यं, आख्यानानि, कलारूपाणि च सम्बद्धानि सन्ति। महाभारते कृष्णः, रामायणे रामः च वर्णितः।

 दशावताराः 

भागवतपुराणे विष्णोः अवताराः अनन्ताः इति वर्णितम्, किन्तु दशावताराः तत्र प्रमुखरूपेण उल्लिखिताः। दश प्रमुखाः विष्णोः अवताराः अग्निपुराणे, गरुडपुराणे, भागवतपुराणे च उल्लिखिताः।

विष्णोः दश-प्रसिद्ध-अवताराः सामूहिकरूपेण दशावतारः (संस्कृतसंयुक्तः अर्थात् "दश-अवताराः") इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। भागवतपुराणे पञ्च भिन्नसूच्यः समाविष्टाः सन्ति, यत्र नामानां क्रमः भेदयुक्तः अस्ति। फ़्रेडा माचेट् इत्येषा कथयति यत् सङ्गीतकारैः एतत् पुनः अनुक्रमणम् इच्छया भवेत्, येन प्राधान्यम् सूचितं न भवेत् अथवा किमपि निश्चितं स्थापयित्वा अमूर्तं परिमितं भवेत्।
+विष्णोः अवताराणां सूचीःनामःवर्णनम्मत्स्यःमत्स्यरूपः अवतारः। सः मनुम् सप्तर्षीन् च महाप्रलयात् रक्षति, अपि च हयग्रीवनाम्ना असुरेण अपहृतान् वेदान् रक्षति।कूर्मःकच्छपः अवतारः। सः मन्दराचलं धारयति, यदा देवासुरैः क्षीरसागरमन्थनं कृतम्।वराहःवराहरूपः अवतारः। सः हिरण्याक्षेन अपहृतां भूमिदेवीं उद्धरति, तस्य स्थानं पुनः स्थापयति।नरसिंहःसिंहरूपः अवतारः। सः भक्तं प्रह्लादं रक्षति, हिरण्यकशिपोः अत्याचारं च समाप्तं करोति।वामनःवामनरूपः अवतारः। सः महाबलिं त्रिभिः पादैः त्रैलोक्यं व्याप्य पातालं प्रेषयति, इन्द्रस्य शासनं पुनः स्थापयति।परशुरामःब्राह्मणक्षत्रियः अवतारः। सः अत्याचारीन् क्षत्रियराजान् नाशयति, नवं सामाजिकं क्रमं स्थापयति।रामःराजकुमारः अवतारः। सः रावणेन अपहृतां पत्नीं सीतां उद्धरति, धर्मराज्यं स्थापयति।बलरामःकृष्णस्य अग्रजः, कृषिदाता च। सः शेषस्य अवतारः, विष्णोः सर्पपर्वतः, विष्णोः अवतारः च इति विविधरूपेण वर्णितः अस्ति।कृष्णःअष्टमः अवतारः। सः धर्मं पुनः स्थापयति, कंसं मारयति, अर्जुनस्य सारथिरूपेबुद्धः (वादविवादः) ऐतिहासिकः बुद्धः, यः वेदानां मार्गात् असुरान् वञ्चयितुं अवतारं स्वीकृत्य देवतानां विजयं सुनिश्चितं करोति। केषुचित् परम्परासु सः विष्णोः अवतारः इति निर्दिश्यते। कल्कीदशमः अवतारः विष्णुः इति। सः कलियुग इति वर्तमानस्य भ्रष्टाचारस्य युगस्य समाप्त्यर्थं अवतारं स्वीकरोति, विश्वस्य चतुर्णां वर्गाणां, विधिनां च पुनः प्रतिष्ठापयति।

 सन्दर्भः