आकर्णधनुरासनम्

आकर्णधनुरासनम् एका शक्तिशाली गतिशीलः च योगमुद्रा अस्ति यः बलस्य, लचीलापनस्य, संतुलनस्य च तत्त्वानां संयोजनं करोति । संस्कृततः निष्पन्नं अस्य नाम भौतिकं प्रतीकात्मकं च अर्थं बोधयति, मुद्रायाः सारं प्रतिबिम्बयति । अस्मिन् लेखे वयं आकर्णस्य ऐतिहासिक-भौतिक-आध्यात्मिक-पक्षेषु गहनतया गमिष्यामः धनुरासन , तस्य अभ्यासस्य विस्तृतनिर्देशान् अन्वेषणं च प्रदाति।

 आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 

आकर्ण इति नाम धनुरासनं मुख्यघटकद्वयात् आगच्छति-

 आकर्ण : एतेन कर्णं वा कर्णेन सह संरेखितं किमपि     वा निर्दिश्यते । " आकर्ण " इति संस्कृतशब्दात् " अकर्ण     " इति निष्पन्नम्, यस्य तात्पर्यं कर्णसम्बद्धं किमपि वा कर्णसम्बन्धे शरीरस्य     संरेखणं वा भवति ।
 धनुरासन : धनुरा इत्यस्य अर्थः "धनुः"     इति, आसनस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति । अतः धनुरासनं     सामान्यतया "धनुषमुद्रा" इति उच्यते, यत् धनुर्धरस्य धनुषस्य आकारस्य     प्रतीकं भवति ।

आकर्णे​ धनुरासन , शरीरं धनुषरूपं गृह्णाति, अभ्यासकारिणः च पादाङ्गुलीः धारयन्ति, यथा धनुर्धारिणः धनुर्तारं धारयति । पादौ वा पादाङ्गुलीषु वा धारयन् मुद्रायाः संरेखणं संतुलनं च धनुर्तारस्य आकर्षणस्य, तस्य आवश्यकस्य केन्द्रीकरणस्य च प्रतीकं भवति

ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ

अस्याः मुद्रायाः उत्पत्तिः पारम्परिकयोगाभ्यासेषु अभवत्, यत्र प्राकृतिकतत्त्वानां, पशूनां, प्रतीकात्मकानां हावभावानां च नामधेयेन विविधानि आसनानि नामकृतानि आसन् । अस्य आसनस्य अभ्यासः शास्त्रीयहठयोगात् आरभ्य ज्ञातुं शक्यते, योगस्य अनेकविद्यालयेषु अस्य आसनस्य स्वीकृतिः परिष्कृतः च अस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट्या योगिभिः लचीलतां वर्धयितुं, मेरुदण्डस्य सुदृढीकरणाय, शरीरस्य ऊर्जायाः च कृते अस्य उपयोगः भवति स्म । लक्ष्यग्रहणस्य मध्ये धनुर्धरस्य भूमिगतस्वभावः इव अभ्यासकर्तुः भूमिकरणे अपि एतत् आसनं साहाय्यं कृतवान् इति मन्यते

आकर्णः धनुरासनस्य उल्लेखः अनेकशास्त्रीययोगग्रन्थेषु अस्ति, यत्र हठयोगप्रदीपिका , एकः प्रमुखः ग्रन्थः यस्मिन् विभिन्नानां आसनानाम् वर्णनं भवति तथा च शारीरिक-आध्यात्मिक - स्वास्थ्यस्य कृते तेषां लाभाः सन्ति यद्यपि अन्येषां केषाञ्चन आसनानां इव बहुधा अभ्यासः न भवति तथापि अभ्यासकर्तुः बलं, एकाग्रतां, जागरूकतां च संवर्धयितुं तस्य महत्त्वं वर्तते

 संस्कृत अर्थ आकर्ण धनुरासन 

यथोक्तम् आकर्णः धनुरासनः आकर्णः (कर्णः वा कर्णसम्बद्धः वा) धनुरासनः (धनुषः मुद्रा) इति शब्दानां संयोजनम् अस्ति । अस्याः मुद्रायाः शारीरिकक्रियायां धनुषः सदृशरीत्या शरीरस्य मोचनं भवति, यत् बलस्य, एकाग्रतायाः च प्रतीकं भवति ।

 आकर्णः : कर्णेन सह संरेखणं निर्दिशति, यत्     मुद्रां सूचयति यत्र शरीरस्य संरेखणे संतुलनं एकाग्रता च आवश्यकी भवति ।
 धनुरासन : धनुषमुद्रा, यस्मिन् शरीरं पश्चात्     मोचयित्वा पादौ धारयति, शरीरेण सह धनुषरूपं आकारं निर्माति। एतत् धनुषधनुषस्य     आकर्षणसदृशं, ध्यानस्य, बलस्य, अनुशासनस्य च प्रतीकं भवति ।

एवं आकर्णः धनुरासनस्य व्याख्या "कर्णसंरेखणयुक्तः धनुषमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते, यत्र मुद्रायाः दृढं, एकाग्रं मुद्रासंरेखणं निर्वाहयन् खिञ्चनं, खींचने च केन्द्रीकरणं भवति

आकर्ण के आध्यात्मिक लाभ धनुरासन ===

आकर्णः धनुरासनं न केवलं शारीरिकबलं लचीलतां च लाभप्रदं अपितु गहनं आध्यात्मिकं मानसिकं च लाभं भवति। अस्य मुद्रायाः अभ्यासस्य केचन प्रमुखाः आध्यात्मिकलाभाः अत्र सन्ति ।

 ध्यानं अनुशासनं च वर्धयति : मुद्रा एकाग्रतां     अनुशासनं च आग्रहयति, यत् योगदर्शनस्य केन्द्रम् अस्ति। मुद्रायाः संतुलनं धारयितुं     च आवश्यकं ध्यानं मानसिकस्पष्टतां संवर्धयति, यत् लक्ष्यं लक्ष्यं कृत्वा धनुर्धरस्य     एकाग्रतायाः सदृशं भवति
 सौर प्लेक्सस सक्रिय करता : आकर्ण धनुरासनः     सौरजालप्रदेशे कार्यं करोति, यत् आत्मसम्मानेन, आत्मविश्वासेन, व्यक्तिगतशक्त्या     च सम्बद्धम् अस्ति । अस्य क्षेत्रस्य उत्तेजनेन सशक्तिकरणस्य, जीवनशक्तिः, सकारात्मकशक्तिः     च इति भावाः प्रवर्धयितुं शक्यन्ते ।
 मूलचक्रेण सह सम्बद्धः भवति : अस्मिन् आसनेन     शरीरस्य ग्राउण्ड् करणं भवति, यत् मूलचक्रस्य ( मुलाधारा ) सन्तुलनं कर्तुं सहायकं     भवति । एतेन पृथिव्याः सुरक्षायाः, स्थिरतायाः, सम्बन्धस्य च भावः वर्धते ।
 मनःसन्तोषं प्रवर्धयति : मुद्रायां शरीरस्य     श्वसनस्य च गहनजागरूकता आवश्यकी भवति। मनःसन्तोषः इति नाम्ना प्रसिद्धा एषा जागरूकता     शारीरिक-अभ्यासं गहनतया आध्यात्मिकवृद्ध्या आत्मसाक्षात्कारेण च सम्बध्दयति ।
 मानसिकतनावस्य निवारणं करोति : शारीरिकः खिन्नता,     श्वसनस्य शान्तप्रकृतिः च मानसिकतनावस्य निवारणे सहायकं भवति । नियन्त्रितश्वासेन     मुद्रां धारयित्वा आरामः वर्धते, चिन्ता, तनावः च न्यूनीकरोति ।

 प्रयोजन एवं लाभ 

आकर्णः धनुरासनस्य अनेकाः शारीरिकाः मानसिकाः च लाभाः प्राप्यन्ते- 

शारीरिक लाभ

 मेरुदण्डं सुदृढं करोति : एषा मुद्रा मेरुदण्डस्य     गहनं खिञ्चनं प्रदाति, मेरुदण्डस्य लचीलतां, बलं च प्रवर्धयति ।
 वक्षःस्थलं उद्घाटयति : अस्मिन् मुद्रायां वक्षःस्थलं     महत्त्वपूर्णतया तानितं भवति, येन फुफ्फुसस्य क्षमता प्रवर्धते, श्वसनस्वास्थ्यं     च सुधरति ।
 उदरक्षेत्रं तानयति : आकर्णः धनुरासनः उदरस्य,     धड़स्य च मांसपेशिनां ताननं करोति, येन एतेषां क्षेत्राणां टोनिंग् कर्तुं साहाय्यं     भवति ।
 लचीलापनं वर्धयति : मुद्रा पादौ, नितम्बस्य,     पृष्ठस्य च कृते उत्तमं खिञ्चनं प्रदाति, येन एतेषु प्रदेशेषु लचीलतां सुधारयितुं     साहाय्यं भवति ।
 मुद्रासुधारं करोति : धनुषस्य आकारः मेरुदण्डं     तानयित्वा वक्षःस्थलं उद्घाट्य मुद्रां सम्यक् कर्तुं साहाय्यं करोति, स्लोचिंग्     अथवा कुब्जं न्यूनीकरोति।

मानसिक एवं भावनात्मक लाभ

 चिन्ता न्यूनीकरोति : मुद्रायाः श्वसनं बलनिर्माणं     च केन्द्रीकरणं तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, चिन्तानिवारणं     करोति ।
 ध्यानं वर्धयति : धनुर्धरस्य केन्द्रितं ध्यानं     इव एषः मुद्रा एकाग्रतायाः निर्माणे सहायकः भवति, यत् जीवनस्य अन्येषु क्षेत्रेषु     प्रयोक्तुं शक्यते ।
 संतुलनं प्रवर्धयति : एतत् आसनं शारीरिकं मानसिकं     च संतुलनस्य भावनां संवर्धयति, येन अभ्यासकर्ता जीवने संतुलनं प्राप्तुं प्रोत्साहयति।

 पदे पदे निर्देश 

आकर्णं कर्तुं धनुरासन सम्यक्, एतानि पदानि अनुसरणं कुर्वन्तु:

 प्रवणस्थितौ आरभत : पार्श्वे बाहून् कृत्वा     उदरं समतलं शयनं कुर्वन्तु, पादौ ऋजुं प्रसारयन्तु।
 जानुनि मोचयन्तु : पार्ष्णिं स्वस्य ग्लूट्स्     प्रति आनयन्तु, तथा च हस्तेन स्वस्य गुल्फौ गृह्णन्तु, भवतः पकडः सुरक्षितः इति     सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
 वक्षःस्थलं ऊरुं च उत्थापयन्तु : गभीरं निःश्वासं     कुर्वन्तु, निःश्वासं गच्छन् वक्षःस्थलं तलात् उत्थापयितुं आरभत । तस्मिन् एव     काले धनुः वक्रं कृत्वा शिरः प्रति पादौ आकर्षयन्तु ।
 Engage Your Core : यथा यथा भवन्तः खिञ्चनं     गभीरं कुर्वन्ति तथा तथा स्वस्य पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणार्थं स्वस्य कोरस्य     मांसपेशिनां संलग्नतां कुर्वन्तु।
 Hold the Pose : धनुषः आकारे शरीरं उत्थापितं     कुर्वन्तु, समं श्वासं धारयन्तु। २०-३० सेकेण्ड् यावत्, अथवा आरामदायकं चेत् अधिककालं     यावत् मुद्रां धारयन्तु।
 Release the Pose : मुक्तुं शनैः शनैः धड़ं     पादौ च पुनः तलम् अवनयन्तु, बाहून् च आरामं कुर्वन्तु ।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

 पृष्ठस्य अतिविस्तारः : सावधानाः भवन्तु यत्     पृष्ठस्य अधःभागस्य अतिविस्तारः न भवतु। मेरुदण्डस्य रक्षणार्थं, तनावस्य परिहाराय     च कोरं नियोजयन्तु।
 नूपुरं सुरक्षितरूपेण न ग्रहणं : दुर्बलपरिग्रहः     अस्थिरतां जनयितुं शक्नोति तथा च खिञ्चनस्य लाभं न्यूनीकर्तुं शक्नोति। सुनिश्चितं     कुरुत यत् भवतः पकडः दृढः अस्ति परन्तु अतितप्तः न भवति।
 वक्षःस्थलस्य पतनम् अनुमन्यमानः : मुद्रां धारयन्     वक्षःस्थलं उद्घाटितं उत्थापितं च कुर्वन्तु, शरीरस्य उपरितनभागस्य पतनं न कुर्वन्तु।
 पादौ व्यायामं कर्तुं बाध्यं करणम् : पादौ अधिकं     न आकर्षयन्तु; अपि तु मुद्रा स्वाभाविकतया प्रकटिता भवतु। खिन्नः गभीरः अनुभूयते     परन्तु दुःखदः न भवति।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

आकर्णः धनुरासन मुख्यतया निम्नलिखित मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति :

 मेरुदण्डस्य मांसपेशी : मुद्रा मेरुदण्डस्य     गहनं खिञ्चनं प्रदाति, पृष्ठभागे मांसपेशिनां सक्रियीकरणं सुदृढीकरणं च करोति     ।
 कोर-स्नायुः : उदरस्य मांसपेशिकाः शरीरस्य स्थिरीकरणाय     नियोजिताः भवन्ति, विशेषतः अधोदरस्य मांसपेशीः ।
 पादस्नायुः : पादौ धारयन् पादस्नायुः, चतुर्भुजः,     ग्लूट्स् च नियोजिताः, तानिताः च भवन्ति ।
 वक्षः स्कन्धः : वक्षःस्थलं उद्घाट्यते, स्कन्धबाहू     च स्थितिं धारयित्वा दृढं भवति ।

 श्वसन तकनीक 

आकर्णधारणाय सम्यक् श्वसनम् अत्यावश्यकम् धनुरासन स्थिरता एवं ध्यान सहित। एतानि युक्तयः अनुसरणं कुर्वन्तु:

 वक्षःस्थलं उत्थाप्य पृष्ठस्नायुषु नियोजयन् गभीरं निःश्वासं गृहाण     ।
 धनुषः आकारं गभीरं कृत्वा पादौ शिरः प्रति समीपं आकर्षयन् निःश्वासं     कुरु ।
 ध्यानं वर्धयितुं अनावश्यकं तनावं च निवारयितुं मन्दं स्थिरं श्वासं धारयन्तु।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

यदा आकर्णः धनुरासनं अधिकांशस्य कृते लाभप्रदं भवति, कतिपयैः व्यक्तिभिः सावधानताः करणीयाः : १.

 मेरुदण्डस्य समस्याः : पृष्ठस्य तीव्रवेदना,     हर्नियाचक्राः, मेरुदण्डस्य चोटः वा येषां जनानां भवति तेषां एतत् आसनं परिहरन्तु     अथवा परिवर्तनीयम् ।
 जानुप्रकरणाः : जानुना चोटं येषां भवति तेषां     पादौ अतिबलेन आकर्षणं न कर्तव्यम्, अथवा ते अतिरिक्तसमर्थनार्थं जानुभ्यां अधः     प्रोपस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति
 गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः एतत् आसनं परिहर्तव्यं     यतः एतत् उदरं संपीडयति ।

 योगाभ्यास में भूमिका 

आकर्णः धनुरासनस्य अभ्यासः योगक्रमस्य विभिन्नेषु चरणेषु कर्तुं शक्यते । मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, सुदृढीकरणं च अधिकतया पृष्ठमोचनक्रमस्य भागरूपेण क्रियते । हृदय-उद्घाटन-क्रमस्य समये वक्षःस्थलस्य सक्रियीकरणस्य, उद्घाटनस्य च उत्तमः उपायः अस्ति ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

आकर्णः धनुरासनः एकः सशक्तीकरणः मुद्रा अस्ति यः अभ्यासकारिणः तेषां शक्तिं लचीलतां च सह सम्बध्दयति। एतत् केन्द्रीकरणस्य, स्पष्टतायाः, मनःसन्तोषस्य च भावः प्रवर्धयति, व्यक्तिभ्यः भूमिगतं, भावनात्मकरूपेण च सन्तुलितं च अनुभवितुं साहाय्यं करोति ।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक 

अस्य आसनस्य धनुषः सम्बन्धः आध्यात्मिकसंरेखणस्य, एकाग्रतायाः च प्रतीकः अस्ति । यथा धनुर्धरेण लक्ष्यं प्रहारयितुं ध्यानपूर्वकं ध्यानं दातव्यं तथा आध्यात्मिकस्पष्टतां बलं च प्राप्तुं अभ्यासकर्त्रेण अस्मिन् मुद्रायां शरीरं मनः च संरेखितव्यम्

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

उन्नत-अभ्यासकानां कृते मुद्रायां व्यतीतस्य समयस्य दीर्घतां वर्धयित्वा अथवा अधिकतीव्रपृष्ठमोचनाय नूपुरान् धारयन् बाहून् शिरसि विस्तारयित्वा मुद्रां गभीरं कर्तुं शक्यते

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 

विभिन्नाः योगपरम्पराः आकर्णस्य विविधाः उपायाः प्रदातुं शक्नुवन्ति धनुरासन . हठयोगे मुद्रायाः अभ्यासः शनैः शनैः गहनकेन्द्रीकरणेन च भवति, विन्यासयोगे तु प्रवाहितक्रमे समावेशः भवितुं शक्नोति । व्यक्तिस्य आवश्यकतानुसारं ब्लॉक् अथवा पट्टिका इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः अपि भिन्नः भवितुम् अर्हति ।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

आकर्णं समावेशयन् धनुरासनं दैनिकं अभ्यासं कर्तुं लचीलतां वर्धयितुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, समग्रजीवनशक्तिं च वर्धयितुं शक्नोति। प्रातःकाले शरीरस्य ऊर्जां दातुं सायंकाले वा दीर्घदिवसस्य अनन्तरं तनावस्य मुक्तिं कर्तुं अभ्यासः कर्तुं शक्यते ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

संशोधनेन ज्ञातं यत् बैकबेण्ड्स् इव...

आकर्णः धनुरासन मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुदृढं करोति, पृष्ठे स्कन्धे च तनावं न्यूनीकरोति, मुद्रां च सुधरति। शारीरिकलाभानां समर्थनं योगस्य नैदानिक अध्ययनेन अपि च लचीलतायां, मानसिकस्वास्थ्ये, शरीरस्य संरेखणे च तस्य प्रभावः भवति ।

 सन्दर्भाः 

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
 सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
 तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका : एक टीका . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
 कुमार, राज. "उन्नत आसनस्य अन्वेषणम् : आकर्णस्य अध्ययनम्।"     धनुरासन एवं इसके लाभ।" योग जर्नल , खंड 55, सं 7, 2019, पृष्ठ     32-37।