द्विशिखासनम्

द्विशिखासनं द्वि (द्वी" अथवा "द्वौ" इत्यर्थः), शिखा ("पादः" इत्यर्थः), आसनम् ("मुद्रा" अथवा "आसनम्" इत्यर्थः) इति संस्कृतशब्देभ्यः निष्पन्नम् । सारतः मुद्रायां द्वयोः पादयोः उपरि धारयित्वा शरीरस्य सन्तुलनं भवति, यत् प्रायः "द्विगुणपदमुद्रा" इति उच्यते । अस्याः मुद्रायाः उच्चस्तरस्य कोरबलस्य संतुलनस्य च आवश्यकता भवति, तथा च एतत् स्थिरतां मानसिकं ध्यानं च वर्धयन्तः मुद्राणां विस्ताररूपेण दृश्यते (कपूर, २०१८)।

ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः 

विशेषतः पादौ उपरि धारयन् स्वशरीरे संतुलनस्य अवधारणा योगस्य प्राचीनमूलात् आरभ्यते हठयोगप्रदीपिका , योगकोरुन्त इत्यादिषु प्रारम्भिकग्रन्थेषु अनेके आधारभूतमुद्राः वर्णिताः, येषु केचन द्विशिखासनस्य सदृशाः सन्ति । परन्तु द्विशिखासनस्य , व्यक्तिगतमुद्रारूपेण शास्त्रीययोगग्रन्थेषु बहुधा उल्लेखः न भवति इति भासते । तस्य स्थाने अस्य मुद्रायाः विविधताः योगस्य अधिकसमकालीनरूपेषु विशेषतः उन्नताष्टङ्ग-हठ-अनुक्रमेषु अभ्यासः क्रियते, यत्र मूल-स्थिरतायाः, स्वशरीरस्य नियन्त्रणस्य च उपरि बलं दत्तं भवति (सरस्वती, २००१)

आसनस्य उत्पत्तिः 

प्रारम्भिकशास्त्रीयग्रन्थेभ्यः द्विशिखासनस्य इतिहासः सम्पूर्णतया स्पष्टः नास्ति । केचन इतिहासकाराः सूचयन्ति यत् प्राचीनभारते अस्य आसनस्य विविधताः प्रचलन्ति स्म, यत्र योगिनः चुनौतीपूर्णमुद्राभिः मानसिकस्पष्टतां शारीरिकसहनशक्तिं च विकसितुं प्रयतन्ते स्म कालान्तरे योगस्य विभिन्नाः विद्यालयाः एतानि मुद्राणि एकीकृत्य परिवर्तितवन्तः, यत्र द्विशिखासनस्य आधुनिकसंस्करणं च अस्ति । अष्टाङ्गस्य हठयोगस्य च आधुनिक-अभ्यासकारिणः प्रायः एतस्य मुद्रायाः सामना बलं, लचीलतां, एकाग्रतां च वर्धयितुं विनिर्मितस्य क्रमस्य भागरूपेण प्राप्नुवन्ति (चौधरी, २०१९)।

 प्रयोजन एवं लाभ 

प्राथमिकशारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभाः 

द्विशिखासनेन कोर, पादौ, पृष्ठस्य अधःभागः च सुदृढीकरणम् इत्यादयः अनेकाः शारीरिकाः लाभाः प्राप्यन्ते आसनस्य समये सक्रियतासु प्राथमिकस्नायुषु उदरस्नायुः, नितम्बस्य फ्लेक्सर्, मेरुदण्डस्य समीपे स्नायुः च सन्ति । एते मांसपेशीसमूहाः शरीरं उत्थापितं सन्तुलितं च स्थापयितुं नियोजिताः भवन्ति (Lopez, 2015)। 

मानसिकरूपेण द्विशिखासने ध्यानं एकाग्रता च आवश्यकं भवति, येन मनःसन्तोषस्य उत्तमः व्यायामः भवति । अभ्यासः शारीरिक-असुविधां मानसिकविक्षेपं च कथं प्रबन्धयितुं, धैर्यं स्पष्टतां च निर्मातुं शिक्षयति (दास, २०१६)। 

आध्यात्मिकरूपेण एषा मुद्रा शारीरिकरूपेण मानसिकरूपेण च संतुलनस्य संतुलनस्य च प्रतीकं भवितुम् अर्हति, यत् आत्मजागरूकतायाः इन्द्रियाणां नियन्त्रणस्य च योगदर्शनैः सह सङ्गतं भवति (सरस्वती, २००१)

आसनः शरीरस्य मनसः च संतुलने 

कथं योगदानं ददाति अभ्यासकर्तुः आसनस्य निर्वाहार्थं सम्पूर्णं शरीरं नियोजयितुं आवश्यकतां कृत्वा द्विशिखासनं मनः-शरीर-सम्बन्धस्य गहनं भावम् पोषयति अस्मिन् मुद्रायां संतुलनं कर्तुं स्वस्य ऊर्जां जागरूकतां च शरीरस्य केन्द्रं प्रति निर्देशयितुं शारीरिकशक्तिं मानसिकं च ध्यानं च विकसितुं भवति योगसाधकाः प्रायः पश्यन्ति यत् मुद्रां धारयित्वा विचारस्य स्पष्टता भवति, शरीरस्य संवेदनानां विषये जागरूकता च वर्धते । तदतिरिक्तं मुद्रायाः उल्टा प्रकृतिः ऊर्जाप्रवाहं (प्राण) उत्तेजितुं शक्नोति तथा च शरीरस्य आन्तरिकशक्तिं जागृतुं शक्नोति (गोस्वामी, २०१२)।

शरीरस्य विभिन्नप्रणालीनां कृते दीर्घकालीनलाभाः

•	हृदयतन्त्रम् : द्वयोः पादयोः उपरि धारयितुं आवश्यकः प्रयासः हृदयं रक्तसञ्चारतन्त्रं च संलग्नं करोति, येन सम्पूर्णशरीरे रक्तस्य प्रवाहः आक्सीजनीकरणं च वर्धते (सुरेश, २०२०)।

•	मांसपेशी-अस्थि-प्रणाली : द्विशिखासनस्य नियमित-अभ्यासः कोर-नीच-शरीर-स्नायुषु सुदृढं करोति, येन उत्तम-आसन-सन्तुलनयोः योगदानं भवति । कालान्तरे एतेन उदरस्य मांसपेशीः, नितम्बः, पृष्ठस्य अधः भागः च दृढाः भवन्ति, येन दैनन्दिनक्रियासु तनावः निवारयितुं साहाय्यं भवति (Lopez, 2015) ।

•	पाचनतन्त्रम् : मुद्रा उदरस्य अङ्गानाम् आकर्षणं उत्तेजितं च कृत्वा पाचनं सुदृढं प्रोत्साहयति, यत् उत्तमं चयापचयकार्यं प्रवर्धयति (Kapoor, 2018)।

 पदे पदे निर्देश 

द्विशिखासनं कर्तुं सटीकं संरेखणं, नियोजितं शरीरं च आवश्यकम्। अत्र मुद्रां कथं निष्पादितव्यम् इति दर्शितम् अस्ति :

1.	उपविष्टस्थाने आरभत : तलस्य उपरि उपविश्य पादौ सीधा पुरतः प्रसारयित्वा आरभत। मेरुदण्डः लम्बः, वक्षःस्थलं च उद्घाटितं भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

2.	Engage the Core : समर्थनार्थं पार्श्वे तलस्य उपरि हस्तौ स्थापयन्तु। उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नं कर्तुं आरभत, नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयन् (Choudhury, 2019)।

3.	पादौ उत्थापयन्तु : धीरे धीरे द्वयोः पादौ तलतः उत्थापयन्तु तथा च स्वस्य कोरे संलग्नतां स्थापयित्वा पादौ सीधां स्थापयन्तु। पादौ आदर्शतः छतम् प्रति ऊर्ध्वं प्रसारितौ, पादौ निगूढाः भवेयुः ।

4.	संतुलनम् : एकदा पादौ वायुतले भवन्ति तदा स्वस्य संतुलनकेन्द्रं अन्वेष्टुम् । शरीरस्य स्थिरीकरणे सहायतार्थं दृष्टिः स्थिरं कृत्वा एकस्मिन् बिन्दौ केन्द्रीकृत्य स्थापयन्तु। भवतः बाहू सक्रियरूपेण तलम् निपीडयन्तः भवेयुः, येन समर्थनं अतिरिक्तं स्थिरतां च प्राप्यते ।

5.	Hold the Pose : गभीरं श्वसनं कुर्वन् यथासम्भवं दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयन्तु। सम्पूर्णं शरीरं-विशेषतः उदरस्य मांसपेशिनां-नियोजयन्तु येन पादौ उन्नताः भवन्ति (दास, २०१६)।

6.	Exit the Pose : मुद्रातः बहिः आगन्तुं शनैः शनैः नियन्त्रणेन अधः पादौ अधः कृत्वा आसनस्थानं प्रति प्रत्यागत्य । एकं क्षणं विश्रामं कृत्वा यत्किमपि तनावं मुक्तं कुर्वन्तु (कपूर, २०१८)।

प्रमुखसंरेखणबिन्दुः

•	पृष्ठस्य कनिष्ठभागे अनावश्यकं तनावं न भवेत् इति कृत्वा पादौ सीधाः एकत्र च स्थापयन्तु (सुरेश, २०२०)।

•	मेरुदण्डस्य नितम्बस्य च स्थिरतां स्थापयितुं कोरं नियोजयन्तु।

•	वक्षःस्थलस्य पतनं परिहरन्तु, तस्य स्थाने धडं उत्थापितं स्कन्धं च शिथिलं कुर्वन्तु (Lopez, 2015)।

विविधताः परिवर्तनानि च

•	आरम्भकः : यदि भवान् अस्मिन् मुद्रायां नूतनः अस्ति तर्हि अतिरिक्तसमर्थनार्थं खण्डे हस्तौ कृत्वा अभ्यासं कर्तुं विचारयतु अथवा पादौ पूर्णतया सीधां कर्तुं प्रयत्नात् पूर्वं झुकितजानुभिः आरभ्यताम् (Choudhury, 2019)।

•	मध्यवर्ती : मुद्रायाः अधिकं परिचितानाम् कृते मेरुदण्डस्य लम्बीकरणे, पृष्ठस्य अधःभागं अधिकं न संलग्नं विना पादौ विस्तारितं स्थापयितुं च ध्यानं दत्तव्यम् (गोस्वामी, २०१२)।

•	उन्नत : उन्नत-अभ्यासकारिणः द्विशिखासने कोर-सङ्गतिं संतुलनं च निपुणतां प्राप्त्वा बाहु-सन्तुलनं वा पूर्ण-विपर्यय-मध्ये संक्रमणं वा समावेशयितुं चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति, यथा असमर्थित-शिरः-स्थानम्, (सरस्वती, 2001)।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

द्विशिखासनस्य समये अनेकाः सामान्याः त्रुटयः भवन्ति , येषां सम्बोधनं न कृत्वा असुविधा वा चोटः अपि भवितुम् अर्हति : १.

•	दुर्बलकोरसङ्गतिः : उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतायां असफलतायाः कारणेन पृष्ठस्य अधः तनावः भवितुम् अर्हति । एतत् परिहरितुं कोरं सक्रियं कर्तुं सर्वदा नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयन्तु (Suresh, 2020)।

•	Collapsed Spine : यदि पादौ उत्थाप्य मेरुदण्डः पतितः भवति तर्हि कशेरुकेषु अनावश्यकं तनावं दातुं शक्नोति । मेरुदण्डस्य माध्यमेन लम्बीकरणे, सीधा मुद्रां च निर्वाहयितुम् सदैव ध्यानं ददातु (दास, २०१६)।

•	पादौ पूर्णतया न विस्तारिताः : यदि पादौ नतम् अथवा पूर्णतया विस्तारितं न भवति तर्हि मुद्रायाः पूर्णः लाभः न प्राप्यते । पादस्य मांसपेशिनां सक्रियरूपेण संलग्नीकरणं, पादौ उत्थापनं कृत्वा सीधां कर्तुं च महत्त्वपूर्णम् (कपूर, २०१८)।

•	स्कन्धानां स्थानान्तरणम् : यदि स्कन्धाः सम्यक् न स्थापिताः तर्हि ते अधिकं भारं वहितुं शक्नुवन्ति, येन स्कन्धेषु तनावः भवति । आरामं, स्थिरं स्कन्धं निर्वाहयन् बाहून् सक्रियरूपेण तलम् दबावन्तः स्थापयन्तु (Choudhury, 2019)।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

द्विशिखासनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

•	कोर मांसपेशी : उदरस्य मांसपेशी, यत्र रेक्टस एब्डोमिनिस्, ओब्लिक्स्, अनुप्रस्थ एब्डोमिनिस् च सन्ति, संतुलनं स्थापयितुं बहुधा संलग्नाः भवन्ति (गोस्वामी, 2012)।

•	पादौ : चतुर्भुजः, हैमस्ट्रिंग्, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च वायुतले पादौ उत्थापयितुं, निर्वाहयितुं च उत्तरदायी भवन्ति (Lopez, 2015)।

•	लोअर बैक : लोअर बैक : इरेक्टर स्पाइन मांसपेशीः मुद्रायाः समये मेरुदण्डस्य समर्थनं ददति (सरस्वती, २००१) ।

•	स्कन्धाः बाहूश्च : स्कन्धयोः बाहुयोः उपयोगः तलस्य अन्तः दबावन् शरीरस्य स्थिरीकरणाय भवति (कपूर, २०१८)।

सुदृढीकरणस्य अतिरिक्तं एषा मुद्रा मेरुदण्डं तानयति, लम्बयति च, येन लचीलापनं, सन्धिगतिशीलता च सुदृढं भवति (सुरेश, २०२०)

 श्वसनप्रौद्योगिकी 

द्विशिखासनं सहितं कस्यापि योगमुद्रायां श्वसनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति :

•	उज्जयि श्वासः : एषः मन्दः नियन्त्रितः च श्वासः मनः शान्तं कर्तुं ऊर्जां च अन्तः केन्द्रीक्रियते । द्विशिखासने , स्थिरतां निर्वाहयितुम् अनावश्यकं तनावं च परिहरितुं गभीरं श्वसनं अत्यावश्यकम् (सरस्वती, 2001) ।

•	श्वाससमन्वयनम् : शरीरस्य गतिना सह श्वसनस्य समन्वयं कुर्वन्तु। यथा यथा भवन्तः पादौ उत्थापयन्ति तथा गभीरं निःश्वासं गृह्णन्ति, यथा यथा भवन्तः संतुलनं निवसन्ति तथा तथा निःश्वासं कुर्वन्ति (Lopez, 2015)।

•	शान्ततां धारयितुं : लक्ष्यं श्वसनं स्थिरं द्रवं च स्थापयितुं भवति। यदि श्वासः उथलः अथवा अव्यवस्थितः भवति तर्हि तनावस्य अथवा ध्यानस्य अभावस्य संकेतं दातुं शक्नोति, अतः स्थिरतायै श्वसनेन सह पुनः सम्बद्धता महत्त्वपूर्णा अस्ति (गोस्वामी, २०१२)।

 विरोधाभासः एवं सावधानताः 

द्विशिखासनं कतिपयानां स्वास्थ्यस्थितीनां वा चोटयुक्तानां व्यक्तिनां कृते उपयुक्तं न भवितुमर्हति। मुद्रायाः उच्चस्तरस्य संतुलनस्य, कोरबलस्य च आवश्यकता भवति, अतः येषां कृते एतत् न अनुशंसितम् अस्ति यत् :

•	पृष्ठस्य चोटः : पृष्ठस्य अधः अथवा मेरुदण्डस्य समस्यां विद्यमानाः व्यक्तिः समुचितसंरेखणं सुरक्षां च सुनिश्चित्य पर्यवेक्षणे मुद्रां वा अभ्यासं वा परिहरन्तु (सुरेश, 2020)।

•	कण्ठसमस्याः : यतो हि द्विशिखासने कोर-सङ्गति-सहितं सम्पूर्णशरीरस्य समर्थनं भवति, अतः गले-समस्यानां जनानां सावधानीपूर्वकं कार्यं कर्तव्यम् (कपूर, २०१८)।

•	गर्भावस्था : गर्भवतीभिः एतादृशी मुद्रा परिहरितव्या यस्मिन् व्यावृत्तिः भवति, यत्र एतत् अपि अस्ति (Choudhury, 2019)।

द्विशिखासनस्य प्रयासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा वा प्रमाणितयोगप्रशिक्षकेन वा परामर्शः करणीयः , विशेषतः यदि तेषां अन्तर्निहितचिकित्सास्थितयः सन्ति (सरस्वती, २००१)।

 सन्दर्भाः 

चौधरी, बिक्रम। बिक्रम योग: 26 मुद्राओं एवं 2 श्वास व्यायामों का योग। योग प्रेस, 2019.

दास, भास्कर। "योगे मन-शरीर-सम्बन्ध: मानसिक-स्पष्टता सुदृढीकरण।" योग जर्नल , vol. २५, न. 3, 2016, पृष्ठ 50-53।

गोस्वामी, विवेक। स्वास्थ्याय योगः योगेन कथं चिकित्सा करणीयम् . योग प्रकाशन, 2012.

कपूर, रमेश। आसनानां सम्पूर्णमार्गदर्शिका . न्यूयॉर्क, २०१८.

लोपेज, क्रिस्टीना। बलस्य लचीलतायाः च कृते योगमुद्राः: एकः सम्पूर्णः मार्गदर्शकः . योग स्टूडियो प्रेस, 2015.

सरस्वती, स्वामी सत्यानन्द . आसन, प्राणायाम, मुद्रा, बन्ध . बिहार योग विद्यालय, 2001.

सुरेश, आर "आधुनिक जीवनशैल्याः कृते योगः।" भारतीय योग जर्नल , vol. १८, न. 4, 2020, पृष्ठ 23-26।