योगमनोविज्ञाने आत्मनः अवधारणा

योगमनोविज्ञाने आत्मनः अवधारणा महत्त्वपूर्णः विषयः। आत्मनः अन्वेषणेन शताब्दशः दार्शनिकाः, धर्मशास्त्रज्ञाः, मनोवैज्ञानिकाः च मोहिताः सन्ति । मनोविज्ञानस्य क्षेत्रे आत्मनः अवधारणा प्रमुखा अस्ति, यया व्यक्तिः स्वं कथं गृह्णाति, जगति स्वस्थानं च कथं गृह्णाति इति प्रभावितं करोति । योगमनोविज्ञानं पाश्चात्यमनोवैज्ञानिकसिद्धान्तेभ्यः बहुधा विचलितं आत्मनः विषये एकं अद्वितीयं दृष्टिकोणं प्रददाति । अयं निबन्धः अहङ्कारः, आत्मनः (आत्मा), चेतनायाः स्तराः च इत्यादीनां अवधारणानां विषये केन्द्रीकृत्य पाश्चात्यमनोविज्ञानस्य तुलने योगमनोविज्ञाने 'आत्मस्य' धारणा कथं अवगम्यते इति गहनतया गच्छति

 पाश्चात्यमनोविज्ञाने आत्मनः अवगमनम्

पाश्चात्यमनोविज्ञाने आत्मनः प्रायः एकः निर्माणः इति दृश्यते यस्मिन् तादात्म्यं, विचाराः, भावनाः, व्यवहाराः च समाविष्टाः सन्ति . मनोवैज्ञानिकाः आत्मनः व्याख्यानार्थं विविधाः सिद्धान्ताः विकसितवन्तः, प्रत्येकं मानवीय-अनुभवस्य भिन्न-भिन्न-पक्षेषु बलं ददाति । एतेषु सिग्मण्ड् फ्रायड्, कार्ल् रोजर्स्, एरिक् एरिकसन इत्येतयोः सिद्धान्ताः प्रमुखाः सन्ति ।

फ्रायड-महोदयस्य मनोविश्लेषणात्मकदृष्टिकोणः

मनोविश्लेषणस्य पिता सिग्मण्ड् फ्रायड् इत्यनेन आत्मनः विचारः id, ego, superego इत्येतयोः मध्ये जटिलः अन्तरक्रियारूपेण प्रवर्तितः । id आदिमकामानां प्रतिनिधित्वं करोति, अहङ्कारः id तथा वास्तविकतायाः मध्यस्थतां कुर्वन् तर्कसंगतः आत्मनः भवति, सुपरअहंकारः नैतिकमानकानां मूर्तरूपं ददाति। फ्रायडस्य प्रतिरूपं सूचयति यत् आत्मनः एतेषां त्रयाणां पक्षानां मध्ये एकः निरन्तरः वार्ताकारः अस्ति, यत्र अहङ्कारः संतुलनं स्थापयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति ।

व्यवहारस्य अधिकांशः बाल्यकाले उत्पन्नैः अचेतनकामनाभिः, विग्रहैः च प्रेरितः भवति । अतः अहङ्कारः मध्यस्थरूपेण कार्यं करोति, अतिअहङ्कारस्य नैतिकमानकानां समर्थनं कुर्वन् सामाजिकरूपेण स्वीकार्यरीत्या id इत्यस्य इच्छां पूरयितुं प्रयतते एषा गतिशीलपरस्परक्रिया आन्तरिकबाह्यप्रभावैः आकारितं निरन्तरं विकसितं आत्मभावं जनयति ।

मानवतावादी दृष्टिकोणः 

मानवतावादी मनोविज्ञानस्य प्रमुखः व्यक्तिः कार्ल रोजर्स् आत्मसंकल्पनायाः उपरि बलं दत्तवान्, यस्याः परिभाषां सः स्वस्य विषये धारणानां संगठितप्रतिरूपं कृतवान् । रोजर्स् इत्यस्य मतं आसीत् यत् व्यक्तिभिः आत्म-वास्तविकीकरणं प्राप्तुं तेषां आत्म-अवधारणा स्व-अनुभवैः सह संरेखितव्यः, निःशर्ततया च स्वं स्वीकुर्वन्तु इति । एषः उपायः आत्मजागरूकतायाः, व्यक्तिगतवृद्धेः च महत्त्वं प्रकाशयति ।

रोजर्स् इत्यनेन "आदर्शात्मना" "वास्तविकात्मना" च विचारः प्रवर्तते, यतः एतयोः निर्माणयोः मध्ये महत्त्वपूर्णः अन्तरः भवति चेत् मनोवैज्ञानिकदुःखः उत्पद्यते इति सूचयति चिकित्सा, अस्मिन् सन्दर्भे, आत्मस्वीकारं, संगतिं च पोषयित्वा एतत् अन्तरं न्यूनीकर्तुं उद्दिश्यते, येन व्यक्तिः अधिकं पूर्णं जीवनं यापयितुं शक्नोति

एरिकसनस्य विकासात्मकाः चरणाः

एरिक् एरिकसनः एकं मनोसामाजिकं प्रतिरूपं प्रस्तावितवान् यत्र आयुषः कालखण्डे चरणानां श्रृङ्खलायाः माध्यमेन आत्मनः विकासः भवति । प्रत्येकं चरणं एकं संकटं प्रस्तुतं करोति यस्य समाधानं स्वस्थस्वविकासाय अवश्यं कर्तव्यम्। एरिकसनस्य सिद्धान्तः आत्मनः गतिशीलस्वभावं रेखांकयति, यतः सः सामाजिकपरस्परक्रियाभिः अनुभवैः च आकारितः भवति ।

एरिकसनः शैशवकालात् वृद्धावस्थापर्यन्तं अष्टपदार्थानाम् चिह्नं कृतवान्, प्रत्येकं केन्द्रीयसङ्घर्षेण लक्षणीयः, यथा "विश्वासः बनाम अविश्वासः" अथवा "परिचयः बनाम भूमिकाभ्रमः" इति एतेषां विग्रहाणां सफलनिराकरणेन विश्वासः, स्वायत्तता, अखण्डता इत्यादीनां गुणानाम् विकासः भवति, येन आत्मनः समन्वयः अनुकूलः च भावः भवति

योगमनोविज्ञानम्

पाश्चात्यमनोविज्ञानं यत्र बहुधा आत्मनः व्यक्तिगतसत्तारूपेण केन्द्रितं भवति, तत्र योगमनोविज्ञानं अधिकं विस्तृतं दृष्टिकोणं प्रददाति । प्राचीनभारतीयदर्शने मूलभूतं योगमनोविज्ञानं आत्मनः बृहत्तरस्य, परस्परसम्बद्धस्य वास्तविकतायाः भागत्वेन गृह्णाति । उपनिषद्, भगवद्गीता, पतञ्जलिस्य योगसूत्रादिग्रन्थैः अयं दृष्टिकोणः गभीररूपेण प्रभावितः अस्ति ।

आत्मनः सत्यात्मा

योगमनोविज्ञाने आत्मनः अवधारणा केन्द्रे भवति । आत्मनः भौतिकशरीरमनसविशिष्टं नित्यं अपरिवर्तनं वा सच्चिदानन्दं आत्मा वा निर्दिशति । प्रायः व्यक्तित्वेन तादात्म्येन च बद्धा पाश्चात्यात्मसंज्ञायाः विपरीतम् आत्मनः व्यक्तितां अतिक्रम्य विश्वचैतन्यस्य ब्रह्मणः वा प्रकटीकरणरूपेण दृश्यते

आत्मनः साक्षात्कारः योगदर्शने मानवजीवनस्य परमं लक्ष्यं मन्यते । अस्मिन् साक्षात्कारे शारीरिक-मानसिकक्षेत्रस्य सीमां अतिक्रम्य दिव्येन सह स्वस्य एकतां ज्ञातुं च अन्तर्भवति । अस्य जागरणस्य सुविधायै ध्यानं, आत्मजिज्ञासा, भक्तिः इत्यादयः अभ्यासाः प्रयुज्यन्ते ।

अहंकारस्य भूमिका

नित्यात्मन्विपरीतम् अहङ्कारोऽहङ्कारो वा मनसः पक्षः व्यक्तित्वविरहस्य भावः सृजति । शरीरेण, विचारैः, भावैः च सह तादात्म्यं कर्तुं तस्य उत्तरदायित्वं भवति । योगमनोविज्ञानं अहङ्कारं आवश्यकं किन्तु अन्ततः भ्रमात्मकं निर्माणं पश्यति यत् अनियंत्रितं चेत् दुःखं जनयितुं शक्नोति। अहङ्कारं अतिक्रम्य ब्रह्मणा सह आत्मनः एकतायाः साक्षात्कारः योगाभ्यासस्य लक्ष्यम्।

अहङ्कारः अस्मिन् सन्दर्भे सच्चिदानन्दं व्याप्तं आवरणं दृश्यते । अस्तित्वस्य क्षणिकपक्षैः सह तादात्म्यं कृत्वा व्यक्तिः कामासक्तिविरक्तिचक्रेषु उलझन्ति, येन दुःखं भवति मनःसन्तोषः, विरक्तिः इत्यादीनां अभ्यासानां माध्यमेन व्यक्तिः क्रमेण अहङ्कारस्य धारणाम् विलीनं कृत्वा आत्मसाक्षात्कारस्य स्वतन्त्रतां अनुभवितुं शक्नोति ।

चेतनायाः स्तराः

योगमनोविज्ञानं आत्मनः बहुस्तरं वा कोशाः वा वर्णयति, येषां उपमा प्रायः सच्चिदानन्दं आच्छादयन्तः म्यानानि भवन्ति । एतेषु स्तरेषु अन्तर्भवन्ति : १.

1.	अन्नमय कोश : भौतिक शरीर, बाह्यतम स्तर का प्रतिनिधित्व।

2.	प्राणामय कोश : श्वास-प्राण (प्राण) सम्बद्ध ऊर्जा शरीर।

3.	मनोमय कोश : विचारान् भावान् च व्याप्तं मानसिकं शरीरम्।

4.	विज्ञानमय कोश : प्रज्ञा शरीर, अंतर्ज्ञान-अन्तर्दृष्टि-सम्बन्धी।

5.	आनन्दमय कोश : आनन्दशरीरं, आत्मनसमीपतमं, आनन्दशान्तिलक्षणम्।

योगस्य अभ्यासस्य उद्देश्यं एतेषां स्तरानाम् शुद्धीकरणं भवति, येन व्यक्तिः आत्मनरूपेण स्वस्य यथार्थस्वभावस्य अनुभवं कर्तुं शक्नोति । प्रत्येकं कोशं चैतन्यस्तररूपेण दृश्यते यत् आत्मनः परमसाक्षात्कारं प्राप्तुं अतिक्रान्तव्यम् ।

व्यक्तिगतता विरुद्धं सार्वभौमिकता

पाश्चात्य-योग-मनोविज्ञानयोः एकः अत्यन्तं आश्चर्यजनकः भेदः अस्ति व्यक्तिगततायाः विरुद्धं सार्वत्रिकतायाः उपरि बलं दत्तम् । पाश्चात्यसिद्धान्ताः प्रायः एकस्य अद्वितीयस्य आत्मनः विकासं अभिव्यक्तिं च प्राथमिकताम् अयच्छन्ति, यदा तु योगमनोविज्ञानं ब्रह्माण्डेन सह स्वस्य एकतायाः साक्षात्कारार्थं व्यक्तिगततायाः विघटनस्य उपरि बलं ददाति।

एषः विचलनः आत्मनः अवगमने व्यापकसांस्कृतिकभेदं प्रतिबिम्बयति । पाश्चात्यसमाजेषु व्यक्तिवादस्य उत्सवः प्रायः भवति, यत्र व्यक्तिगतसाधनानां, आत्मव्यञ्जनस्य च महत्त्वं भवति । तदपेक्षया योगदर्शने परस्परसम्बन्धः, व्यक्तिगत अहङ्कारस्य पारगमनं च मुक्तिपूर्तिमार्गरूपेण बलं ददाति।

अहङ्कारस्य भूमिका

पाश्चात्यमनोविज्ञाने अहङ्कारः प्रायः स्वस्थस्य आत्मनः आवश्यकः घटकः इति दृश्यते । एतत् व्यक्तिभ्यः वास्तविकतायाः मार्गदर्शने, तादात्म्यस्य भावः च निर्वाहयितुं साहाय्यं करोति । तद्विपरीतम् योगमनोविज्ञाने अहङ्कारः आध्यात्मिकजागरणस्य बाधकत्वेन दृश्यते । अहङ्कारं अतिक्रम्य उच्चतरात्मना सह सम्बद्धतां प्राप्तुं ध्यानं, आत्मजिज्ञासा इत्यादयः अभ्यासाः प्रयुज्यन्ते ।

पाश्चात्यदृष्टिकोणाः यद्यपि आत्मसम्माननिर्माणस्य, परिचयनिर्माणस्य च माध्यमेन अहङ्कारस्य सुदृढीकरणे केन्द्रीभवन्ति तथापि योगप्रथानां उद्देश्यं विरक्तिं आत्मजागरूकतां च पोषयित्वा अहङ्कारस्य पकडं विलीनं कर्तुं भवति एषा प्रक्रिया व्यक्तिभ्यः अहङ्कारपरिचयस्य बाधाभ्यः मुक्तं शान्तिस्य, उपस्थितिस्य च गहनतरं भावम् अनुभवितुं शक्नोति ।

चेतना तथा आत्मसाक्षात्कारः

पाश्चात्यमनोविज्ञानं मनोवैज्ञानिकस्वास्थ्यस्य सूचकत्वेन चेतनजागरूकतायाः आत्मसाक्षात्कारस्य च विषये केन्द्रीक्रियते । तस्य विपरीतम् योगमनोविज्ञानं चैतन्यस्य आत्मसाक्षात्कारस्य च उच्चतरावस्थाः प्राप्तुं अधिकं बलं ददाति, यत्र व्यक्तिः स्वस्य यथार्थस्वभावं आत्मनः इति परिचिनोति

अब्राहम मास्लो इत्यादिभिः आकृतैः यथा वर्णितं तथा आत्म-वास्तविकीकरणे स्वस्य क्षमतायाः साक्षात्कारः प्रामाणिकरूपेण जीवनं च अन्तर्भवति । योगदृष्ट्या एषा प्रक्रिया व्यक्तिगतपूर्तितः परं आध्यात्मिकजागरणं , सर्वेषां द्वैतरूपस्य विघटनं च व्याप्नोति ध्यानादिभ्यासानां माध्यमेन व्यक्तिः सामान्यमनसस्य सीमां अतिक्रम्य सर्वस्य अस्तित्वस्य एकतायाः अनुभवं कृत्वा उच्चतरचैतन्यावस्थां प्राप्तुं शक्नोति

योगस्य पाश्चात्यदृष्टिकोणानां च एकीकरणम्

यद्यपि द्वयोः दृष्टिकोणयोः स्पष्टभेदाः सन्ति तथापि पाश्चात्य-योगमनोविज्ञानयोः अन्वेषणानाम् एकीकरणेन आत्मनः अधिकसमग्रं अवगमनं प्रदातुं शक्यते यथा, मनोचिकित्सायाः पाश्चात्यपद्धतयः ध्यानं, मनःसन्तोषं च इत्यादिभिः योग-अभ्यासैः पूरयितुं शक्यन्ते, येन व्यक्तिगतवृद्धिः आध्यात्मिकविकासः च पोष्यते

व्यावहारिक-अनुप्रयोगः

चिकित्सापरिवेशेषु योगसिद्धान्तानां समावेशः भावनात्मककल्याणं लचीलतां च वर्धयितुं शक्नोति । श्वसनकार्यं ध्यानं च इत्यादीनि तकनीकानि व्यक्तिभ्यः तनावस्य प्रबन्धने, चिन्ता न्यूनीकर्तुं, आन्तरिकशान्तिस्य गहनतरं भावः च संवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । अपि च आत्मनः अवधारणायाः अन्वेषणेन व्यक्तिः स्वस्य तात्कालिक-अनुभवात् परं दृष्ट्वा बृहत्तर-उद्देश्य-बोधेन सह सम्बद्धतां प्राप्तुं प्रोत्साहयितुं शक्नोति ।

एतेषां दृष्टिकोणानां एकीकरणेन मानसिकस्वास्थ्यस्य अधिकव्यापकसमझं अपि सुलभं कर्तुं शक्यते, यत्र न केवलं मनोवैज्ञानिकलक्षणानाम् अपितु आध्यात्मिकचिन्तानां सम्बोधनं भवति। मनः, शरीरं, आत्मा च परस्परं सम्बद्धतां ज्ञात्वा चिकित्सकाः अधिकसूक्ष्माणि प्रभावी च हस्तक्षेपाणि प्रदातुं शक्नुवन्ति ये समग्रचिकित्सां प्रवर्धयन्ति।

आह्वाहनानि, अवसराश्च

योगस्य पाश्चात्यदृष्टिकोणानां च समावेशः आव्हानानि अवसरानि च उपस्थापयति। एकं आव्हानं आत्मनः स्वरूपस्य वास्तविकतायाः च विषये भिन्नानां अन्तर्निहितानाम् अनुमानानाम् सामञ्जस्यं भवति । पाश्चात्यमनोविज्ञानं प्रायः अनुभवजन्यसाक्ष्येषु वैज्ञानिकपद्धतिषु च निर्भरं भवति, यदा तु योगमनोविज्ञानं अनुभवात्मकाभ्यासेषु दार्शनिकदृष्टिषु च मूलभूतं भवति

परन्तु एतत् एकीकरणं नवीनतायाः, विकासस्य च अवसरान् अपि प्रदाति । उभयोः दृष्टिकोणयोः सामर्थ्यं गृहीत्वा चिकित्सकाः नूतनानि चिकित्साविधयः विकसितुं शक्नुवन्ति ये मानवीय-अनुभवस्य जटिलतां सम्बोधयन्ति । मनःसन्तोष-आधारित-चिकित्सासु वर्धमानं रुचिः, मुख्यधारा-मनोविज्ञाने आध्यात्मिक-अभ्यासानां समावेशः च अस्य एकीकरणस्य प्रति व्यापकं आन्दोलनं प्रतिबिम्बयति

योगमनोविज्ञाने आत्मनः अवधारणा गहनं परिवर्तनकारीं च दृष्टिकोणं प्रस्तुतं करोति यत् पारम्परिकपाश्चात्यदृष्टिकोणं चुनौतीं ददाति। आत्मनः व्यक्तिः सार्वत्रिकः च इति अवगत्य व्यक्तिः अहङ्कारस्य सीमां अतिक्रम्य आत्मतत्त्वं आलिंगयति इति आत्म-आविष्कारस्य यात्रां कर्तुं शक्नुवन्ति एषा अन्वेषणं न केवलं अस्माकं आत्मनः अवगमनं समृद्धयति अपितु स्थायिशान्तिं , पूर्णतां च प्राप्तुं बहुमूल्यं अन्वेषणं अपि प्रददाति |

यथा यथा पाश्चात्य-योग-मनोविज्ञानयोः संवादः निरन्तरं विकसितः भवति तथा तथा व्यक्तिगत-सामूहिक-वृद्धेः रोमाञ्चकारी-संभावनाः प्रददाति । उभयोः परम्परयोः प्रज्ञां आलिंग्य वयं मानवचेतनायाः अधिकं एकीकृतं प्रबुद्धं च दृष्टिकोणं प्रति गन्तुं शक्नुमः । अस्मिन् संश्लेषणे न केवलं अस्माकं आत्मनः अवगमनं अपितु वयं परस्परं, अस्माकं परितः जगतः च सम्बन्धस्य मार्गस्य परिवर्तनस्य क्षमता अपि अस्ति ।

अस्मिन् अन्वेषणयात्रायां वयं योगपरम्परायाः कालातीतप्रज्ञायाः स्मरणं प्राप्नुमः, या अस्मान् पृष्ठतः परं दृष्ट्वा अन्तः असीमक्षमताम् आविष्कर्तुं आमन्त्रयति अहङ्कारं अतिक्रम्य स्वस्य यथार्थस्वभावस्य साक्षात्कारेण वयं आत्मनः अनन्तसमग्रस्य भागत्वेन ज्ञात्वा यत् गहनं आनन्दं स्वतन्त्रतां च अनुभवितुं शक्नुमः।