निगम पुनर्गठन एवं दिवालियापन

निगम पुनर्गठन एवं दिवालियापन 
परिचयः

निगम पुनर्गठन एवं दिवालियापनं वित्तविज्ञानस्य महत्वपूर्णं विषयमस्ति। अस्य अध्ययनं तत्रोपयुज्यते यत्र वित्तीयदुर्दशायां स्थिताः संस्थाः पुनः सञ्जीवयितुं वा सुव्यवस्थितरीत्या परिसमाप्तिं प्रापयितुं च यत्नं कुर्वन्ति। अनेकाः कारणानि संस्थायाः पुनर्गठनाय प्रेरयन्ति, यथा वित्तीय सङ्कटः, परिचालनदौर्बल्यं, नवबजारविस्तारः, अथवा अन्यसंस्थाभिः सह सङ्गठनं वा गमनयोग्यम् अस्ति।

दिवालियापनं तु सा अवस्था भवति यदा संस्था स्वस्य ऋणान् दातुं अशक्ता भवति। एषः प्रक्रिया न्यायिकरीत्या व्यवस्थापनीया भवति, यस्य उद्देश्यं संस्थायाः पुनर्जीवनं वा उचितरीत्या परिसमापनं कर्तुं अस्ति। अयं विषयः वित्तीयविशेषज्ञानां कृते परमावश्यकः अस्ति, यतः ते यथार्थरीत्या पुनर्गठनस्य प्रक्रियाः ज्ञातुं शक्नुवन्ति, लेखाकरणसम्बद्धानां समस्याः समाधानं कर्तुं शिक्षन्ते, च वित्तीयविधिनियमेषु स्पष्टरूपेण पत्रव्यवस्थां निर्मातुं शक्नुवन्ति।

निगम पुनर्गठनस्य अन्तर्गतं बहूनि मुख्यविषयाः अन्तर्भवन्ति, यथा अभिलेखनं, व्यापारसङ्गठनं, आन्तरिकपुनर्गठनं, परिसमापनं, विलयनं च। एते सर्वे विषयाः संस्थायाः वित्तीयस्थिति संरक्षणाय, आर्थिकसन्तुलनस्य दृढीकरणाय च अतीव महत्वपूर्णाः सन्ति।

 1.अभिलेखनम् (Underwriting) 
अभिलेखनं वित्तीयबजारस्य महत्त्वपूर्णं भागमस्ति, यत् संस्थाः निर्गतपत्राणि विक्रीय आवश्यकनिधीनि संकलयितुं समर्थाः भवेयुः। अत्र वित्तसंस्थायाः वा व्यक्तिः नवीननिधिपत्राणां विक्रयस्य दायित्वं गृह्णाति, यदि सार्वजनिकाः सर्वाणि पत्राणि न विक्रीयन्ते, तर्हि अभिलेखनसंस्था तत्सर्वाणि स्वीकुर्वन्ति।

अभिलेखनस्य महत्त्वम्

अभिलेखनप्रक्रिया पूँजिबजारस्य सुव्यवस्थितकार्यकरणाय अनिवार्या अस्ति। अभिलेखनं संस्थाभ्यः आवश्यकं साहसं ददाति, यत् तेषां निर्गतपत्राणां विक्रयः सुनिश्चितः भविष्यति। अत्र निवेशकानां विश्वासं दृढीकर्तुं अपि सहायता लभ्यते, यतः अभिलेखनसंस्था केवलं उत्तीर्ण-परीक्षितपत्राणि एव जारीकर्तुं अनुमन्यते।

अभिलेखनाय नियमनियमाः

अस्य प्रक्रियायाः पारदर्शिता सुनिश्चितुं भारतीय प्रतिभूति एवं विनिमय बोर्डः (SEBI) च भारतीय कम्पनी अधिनियमः (Companies Act, 2013) नियमान् स्थापितवन्तः। अभिलेखनसम्बद्धाः सर्वे विवरणाः संस्थायाः वित्तीयपञ्जिकायां स्पष्टरीत्या प्रदर्शनीया भवन्ति।

अभिलेखनस्य लेखाकरणम्

लेखाकरणस्य दृष्ट्या, अभिलेखनप्रक्रियायाः अन्तर्गतं लेखांकनप्रविष्टयः भवितव्या, यथा अभिलेखनप्रोत्साहनराशिः, सङ्केतित-असङ्केतित आवेदनपत्राणां विवरणम्, च यदा अल्पसदस्यता भवति तर्हि अभिलेखनसंस्थायाः दायित्वनिर्धारणम्।

 2.व्यापारसङ्गठनम् (Business Consolidation) 
व्यापारसङ्गठनं द्वयोरधिकानां संस्थानां एकत्रीकरणं भवति, यत् ताः अधिकसमर्थाः, अधिकव्यापकाः, अधिकलाभप्रदाः च भवेयुः। अयं प्रक्रिया संस्थायाः वित्तीयसामर्थ्यं वृद्धीकर्तुं, परिचालनक्षमतां वर्धयितुं, च नवीनबजारेषु संस्थायाः सुदृढस्थितिं स्थापितुं सहायकः भवति।

संघटनस्य आवश्यकताः

संघटनस्य प्रमुखं लाभं वित्तीयनियन्त्रणम् अस्ति। यदा द्वे संस्थे मिलित्वा कार्यं कुरुतः, तदा व्ययः न्यूनीभवति, लाभांशः वर्धते, वित्तीयसन्तुलनं च सशक्तं भवति। एषः प्रक्रिया विशेषतः तेषु क्षेत्रेषु उपयोगी भवति, यत्र एकसंस्थायाः सामर्थ्यं अपरसंस्थायाः दुर्बलतां सन्तुलयितुं शक्नोति।

संयुक्तवित्तीयविवरणस्य समायोजनम्

संयुक्तसंस्थायाः वित्तीयविवरणं सावधानतया निर्मीयते। अत्र विविधनियन्त्रणानि क्रियन्ते, यथा अन्तःसंस्थीयलाभनाशपरिष्कारः, परिसम्पत्तिनां पुनर्मूल्यांकनं, अधिनियमबद्धनियमानुसारं वित्तीयदस्तावेजानां सम्पादनं च।

 3.आन्तरिक पुनर्गठनम् (Internal Reconstruction) 
यदा संस्था वित्तीयदुर्दशायाम् अस्ति, किन्तु परिसमापनं न कर्तुं इच्छति, तदा आन्तरिक पुनर्गठनं आवश्यकं भवति। अयं प्रक्रिया वित्तीयसंरचनायाः पुनर्निर्माणाय, ऋणभारन्यूनताय, च वित्तीयपारदर्शितायाः स्थापनाय प्रयुज्यते।

आन्तरिक पुनर्गठनस्य चरणानि

सर्वप्रथमं, पूँजीसङ्कोचनं क्रियते, यत् संस्थायाः पूँजीभारः न्यूनीभवति। ततः, अदाय्यऋणानां पुनर्संयोजनं क्रियते, यत् ऋणदाता संस्थायाः वित्तीयस्थितिं सशक्तं कर्तुं अङ्गीकरोति। परिसम्पत्तीनां पुनर्मूल्यांकनं अपि आवश्यकं भवति।

आन्तरिक पुनर्गठनस्य महत्त्वम्

यथा शरीरस्य स्वास्थ्यं पुनः स्थापनं शक्यं भवति, तथा संस्थायाः वित्तीयस्वास्थ्यं अपि पुनः सुदृढं कर्तुं शक्यते। एषा प्रक्रिया नव-निवेशकानां आकर्षणं करोति, वित्तीयगत्याः स्थिरीकरणं च करोतुं शक्नोति।

 4.परिसमापनम् (Liquidation) 
यदा संस्था वित्तीयरूपेण सुदृढं स्थायित्वं न प्राप्नोति, अथवा यदा स्वयमेव कार्यसमापनं कर्तुं इच्छति, तदा परिसमापनं भवति।

परिसमापनस्य प्रकाराः

परिसमापनं द्विविधं भवति—

१. स्वैच्छिक परिसमापनम् (Voluntary Liquidation) यत्र संस्थायाः भागधारिणः निर्णयं कुर्वन्ति यत् संस्था समापनं करिष्यति।

२. न्यायालयेन आदेशित परिसमापनम् (Compulsory Liquidation) यत्र न्यायालयः संस्थायाः ऋणभारस्य कारणेन परिसमापनं कर्तुं आदेशं ददाति।

ऋणप्रदातृत्वानुक्रमः (Waterfall Mechanism)

परिसमापनं यदा क्रियते, तदा प्रथमं ऋणप्रदातृणां भरणं भवति। अत्र प्रथमं सुरक्षाभूतऋणदाता (Secured Creditors), ततः कर्मचारिणः, ततः असुरक्षाभूतऋणदाता (Unsecured Creditors) च अन्ते भागधारिणः द्रव्यं प्राप्नुवन्ति।

 5.संयोगस्य एवं अधिकरणस्य लेखांकनम् (Accounting for Mergers & Acquisitions):- 
संयोगस्य एवं अधिकरणस्य वित्तीयपरिणामाः सावधानीपूर्वक विचारणीयाः। अधिकरणं कुर्वतः संस्थायाः समग्रं मूल्यं क्रयविचारः (Purchase Consideration) इत्युच्यते। लेखापालाः एतेषां वित्तीय व्यवहाराणां सम्यक् अभिलेखनं कर्तुं आवश्यकाः। तस्मात् द्वयोः अपि संस्थयोः वित्तीयविवरणपत्रेषु (Financial Statements) अधिकरणस्य प्रभावः स्पष्टतया प्रतिबिम्बनीयः।

सम्यक् प्रकाशनं वित्तीयविवरणेषु आवश्यकं भवति, यत् पारदर्शितां (Transparency) सुस्पष्टतया धारयति तथा नियामकअनुरूपतां (Regulatory Compliance) सुनिश्चितं करोति। एतेन वित्तीयनियमनायाम् आश्वासः भवति यथा सर्वे निवेशकाः, नियामकाः च वित्तीयविवरणेषु स्पष्टतया आवश्यकसूचनां प्राप्नुयुः।

कम्पनीपुनर्रचना एवं दिवाल्यत्वस्य लेखाकरणे आवश्यकता

कम्पनीपुनर्रचना दिवाल्यत्वं च वित्तीयस्थैर्यं संरक्षितुं विकसितआर्थिकपरिस्थितौ अत्यावश्यकौ भवतः। व्यवसायाः बाज़ारपरिवर्तनैः, सञ्चालनअप्रभावितया, अति ऋणभारेण वा वित्तीयसङ्कटं प्राप्नुवन्ति। एषा विषयः लेखाकारान् पुनर्रचनाप्रक्रियासु नियोजनं, कानूनीनियमानां पालनं, वित्तीयप्रदर्शनस्य अभिवर्धनं च कर्तुं शिक्षयति।

कम्पनीपुनर्रचना अपि आर्थिकवृद्धिं संवर्धयति, यतोहि एषा व्यवसायान् बाज़ारस्थितेः परिवर्तनानुसारं अनुकूलं कर्तुं सक्षमं करोति। दिवाल्यत्वनियमाः हितभागिनः रक्षन्ति, वित्तीयसङ्कटस्य समाधानाय संरचितप्रक्रियाः च प्रददाति। एते नियमाः सहसा व्यवसायविफलतां वारयन्ति, तथा च पुनर्रचना वा परिसमापनस्य सुगमं संक्रमणं सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

नियामकसंस्थाः सततं दिवाल्यत्वं पुनर्रचनाच नियमान् परिवर्धयन्ति, यथ व्यवसायस्य स्थायित्वं संरक्षितुं शक्यते। अतः वित्तविशेषज्ञाः एतेषु नियमेषु सततम् अद्यतनं स्थितुं आवश्यकम्, येन ते व्यवसायान् वित्तीयसङ्कटात् सुरक्षितरूपेण नयितुं समर्थाः भविष्यन्ति।

 निष्कर्षः 
कम्पनीपुनर्रचना दिवाल्यत्वं च लेखाकरणवित्तविषये अनिवार्यविषयः अस्ति, यस्मिन् अधिगणनायाः (अण्डरराइटिङ्), व्यवसायसंघटनस्य (व्यवसायसंविलयनम्), आन्तरिकपुनर्रचनायाः, परिसमापनस्य, विलयसंयुक्तिक्रियायाः च विषयाः अन्तर्भवन्ति। एते सर्वे क्षेत्राणि वित्तीयस्थैर्यं सुनिश्चितुं, व्यवसायवृद्धिं संवर्धयितुं, वित्तीयसङ्कटस्य व्यवस्थापनं च कर्तुं महत्त्वपूर्णं भूमिकां वहन्ति।

एतेषां विषयानां अध्ययनतः प्राप्तं ज्ञानं वित्तविशेषज्ञान् कम्पनीपरिवर्तनानां व्यवस्थापनाय, दिवाल्यपरिस्थितीनां सञ्चालनाय, नियामकसंरचनायाः पालनं च सुनिश्चितुं विशेषज्ञतया योजयति। यतः व्यवसायाः सततम् आर्थिकपरिवर्तनशीलपरिस्थितौ विकसितवन्तः, तस्मात् कम्पनीपुनर्रचना दिवाल्यत्वं च वित्तीयनिर्णयप्रक्रियायाम्, आर्थिकस्थैर्ये, दीर्घकालिकव्यवसायस्थायित्वे च केन्द्रभूमिका वहिष्यतः।

 सन्दर्भाः (References) 

 भारतीयकम्पनीयधिनियमः, 2013 (Companies Act, 2013) – निगम पुनर्गठनस्य एवं दिवालियापनस्य विनियमनाय प्रमुखः भारतीयनियमः।
 भारतीयप्रतिभूतिनियामकमण्डलनिर्देशाः (SEBI Guidelines) – अधिकरणस्य, प्रतिभूतिविपणिव्यवस्थायाः च नियमनं सुनिश्चितवन्तः।