कपिलेन्द्रदेवः

कपिलेन्द्रदेवः (१४३५–१४६५, जन्म कपिलेन्द्र राउत) उत्कलसम्राटः आसीत् । तस्य शासनकाले उत्कलस्य सीमाः उत्तरदिशि गङ्गानद्याः , दक्षिणदिशि कावेरीनद्याः यावत् विस्तृताः आसन् । तस्य प्रदेशस्य कृते "गजपति-गौडेश्वर-नवकोटि-कर्णाट-कलवर्गेश्वरः” इति उपाधिः दत्ता । सः सूर्यवंशस्य संस्थापकः, प्रथमः पुरुषशासकः च आसीत् । "गौडेश्वरः" अर्थात् गौडः अर्थात् बङ्गालस्य स्वामी, तथा "नवकोटि कर्णाटकलवर्गेश्वरः" इत्यस्य अर्थः कर्णाटस्य (विजयनगरसाम्राज्यस्य) कलवर्गस्य (बहमनीसाम्राज्यस्य पूर्वराजधानी गुलबर्गा) च निवासिनः नवकोटिषु स्वामी इति । सः स्वं जगन्नाथस्य परमसेवकं मत्वा गजपति इति उपाधिना अलङ्कृतवान् ।

 प्रशासनम् 
कपिलन्द्रदेवः १४३५ तः १४६५ पर्यन्तं शासनं कृतवान् ।१४५९ तमे वर्षे १४६० तमे वर्षे च दामोदरपुरस्य गोपीनाथपुरस्य च ब्राह्मणशासनस्य स्थापना कृतवान् ।सः गङ्गवंशस्य (४९८–१४३५ ई.) अनन्तरं सूर्यवंशस्य स्थापना कृतवान् । सः तस्य वंशजैः सह संस्कृतस्य प्रचारः कृतवान् । तेन संस्कृतनाटकं परशुरामविजयं रचितम् । तस्य संरक्षणे ओडिआसाहित्यस्य महती उन्नतिः अभवत्, उत्कलनगरे कलानिर्माणपरियोजनानां विकासाय कार्यं कृतवान् । कपिलन्द्रदेवस्य समकालीनः कविः सारलादासः ओडिआभाषायां महान् महाकाव्यं महाभारतं रचितवान् ।

 पुराणेषु वर्णनम् 
कपिलेन्द्रदेवविषये कथाः मादला पाञ्ज्यां दृश्यन्ते । तेषु कपिलेन्द्रदेवस्य शिरसि सर्पफणां उत्थाप्य छायाप्रतिरोधं कृत्वा राजा भवितुं कथा अस्ति ।कपिलः वृक्षस्य अधः सुप्तः आसीत्, मुखस्य उपरि सूर्यस्य प्रकाशः यदा पतितः तदा नागसर्पः फणां उत्थाय दण्डाययमानः आसीत्। इति दृष्ट्वा कपिलं ब्राह्मणः आहूय दृष्टवान् किमपि आपदः नास्ति इति । ततः ब्राह्मणः कपिलेन सह अतीव प्रसन्नः अभवत् । कतिपयदिनानन्तरं कपिलः ब्राह्मणस्य गृहात् निर्गत्य तेरटिया सह मित्रतां कृत्वा अपहृतवान् । कतिपयदिनानन्तरं श्रीपुरुषोत्तमः याचकः भूत्वा क्षेत्रेषु याचते स्म । इत्युक्त्वा राजा विम्बलैं दृष्ट्वा तं पृष्टवान् - कीदृशो भवान् ? कपिल उवाच अहं सूर्यवंशी राउत इति। इति श्रुत्वा राजा, मया सह भृत्यत्वेन तिष्ठतु इति अवदत् । कपिल राउतः सेवकत्वेन स्थितः । कतिपयदिनानन्तरं ईश्वरः कपिलराउतं राजानं कृत्वा तस्य आज्ञां दत्तवान् । 

 आधारः