महाभारत-धर्म और नियति का महाकाव्य

प्रस्तावना 
भारतीयसंस्कृतेः इतिहासे महाभारतम् अत्यन्तं प्रसिद्धः ग्रन्थः अस्ति। अस्य रचनाकारः महर्षिः व्यासः इति ख्यातः, यस्य मूलनाम कृष्णद्वैपायनः आसीत्। अयं ग्रन्थः केवलं युद्धस्य कथा नास्ति, अपितु जीवनस्य नानाविधाः शिक्षाः, धर्मस्य गूढार्थः, कर्तव्यस्य महत्त्वं, मोक्षस्य मार्गः च विस्तृतरूपेण प्रतिपादिताः। अयं ग्रन्थः संस्कृतभाषायां एकलक्षाधिकाः श्लोकाः समाविष्टः, यः अष्टादश पर्वाणि धारयति। महाभारतम् न केवलं भारतस्य संस्कृतेः आधारः, अपितु सम्पूर्णं विश्वं अपि अस्य प्रभावेन प्रभावितम् अस्ति। अनेन ग्रन्थेन भारतीयं संस्कृतिं, तत्त्वज्ञानं, न्यायनीतिं च यथार्थरूपेण दर्शितम्। एषः ग्रन्थः सर्वकालिकः, सर्वत्र प्रासङ्गिकः च अस्ति, यतः अस्मिन् मानवजीवनस्य सर्वेऽपि पक्षाः प्रतिपादिताः।
लघुचित्रम्

 महाभारतस्य उत्पत्तिः 
महाभारतम् द्वापरयुगे प्रणीतम् आसीत्। व्यासमहर्षिः अस्य सम्पूर्णं ज्ञानं स्वस्य शिष्याय वैशम्पायनाय प्रदत्तवान्, यः पुनः जनमेजयस्य सर्पसत्रे एतद् आख्यानं श्रावयति स्म। कथा एषा केवलं कुरुवंशस्य युद्धं न दर्शयति, अपितु जीवनस्य आदर्शान्, नैतिकतां, नीतिशतकं च प्रतिपादयति।

पुराकाले व्यासः महर्षिः अस्मिन ग्रन्थे लेखनाय लेखकं चिन्तयामास। ततः भगवान् गणेशः लेखनाय स्वीकृतः, किन्तु सः शर्तं दत्तवान् यत् यदा व्यासः लिखायिष्यति, तदा सः विरामं न करिष्यति। अतः व्यासः गणेशस्य बुद्धिं परीक्ष्य जटिलाः श्लोकाः कथयन् लेखनं कृतवान्।

महाभारतम् इतिहासस्य, पुराणस्य, नीतिशास्त्रस्य, तत्त्वज्ञानस्य च मिश्रणम् अस्ति। महाभारते बहवः सन्दर्भकथाः अपि सन्ति यथा नलदमयन्तीकथा, सवितृसत्यवान्कथा, शकुन्तलाकथा, विदुरनीतिः इत्यादयः।
लघुचित्रम्

 कथानकस्य संक्षिप्तरूपम् 
महाभारते कुरुवंशस्य महान् संघर्षः प्रतिपादितः अस्ति। हस्तिनापुरे धृतराष्ट्रः पाण्डुश्च भ्रातरौ आसताम्। धृतराष्ट्रः जन्मतः अन्धः आसीत्, अतः पाण्डुः राज्यम् अधिश्रियत। पाण्डोः पुत्राः पाण्डवाः कथ्यन्ते, तेषां युधिष्ठिरः, भीमः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः च प्रमुखाः। धृतराष्ट्रस्य पुत्राः कौरवाः इत्युच्यन्ते, येषु प्रमुखः दुर्योधनः आसीत्।

दुर्योधनः पाण्डवान् द्वेषं कृत्वा मायायुक्तं जूयुद्धं आयोजितवान्। तस्मिन जूयुद्धे युधिष्ठिरः पराजितः, पाण्डवाः वनवासम् अनियतकालपर्यन्तं गच्छितव्याः। तदनन्तरं अज्ञातवासः अपि अर्हितः। पश्चात्, पाण्डवाः राज्यं पुनः प्राप्तुं यतमानाः आसन्, किन्तु दुर्योधनः तान् पुनः अपमानितवान्। एषः विवादः महायुद्धस्य कारणं अभवत्।
लघुचित्रम्

 कुरुक्षेत्रयुद्धं – धर्मयुद्धस्य प्रतीकः 
कुरुक्षेत्रे महायुद्धं जातम्। तस्मिन युद्धे अर्जुनः मानसिकं द्वन्द्वं अनुभवति स्म। सः भ्रातृव्यैः सह युद्धं कर्तुं न इच्छति। ततः भगवान् श्रीकृष्णः तम् उपदिष्टवान्, यः भगवद्गीता इति प्रसिद्धः अस्ति।

गीतायाः प्रमुखाः शिक्षाः –

 कर्मण्येव अधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
 आत्मा अजर-अमरः अस्ति।
 योगः कर्मसु कौशलम्।
 भयं त्यक्त्वा धर्मस्य मार्गे गन्तव्यम्।

कृष्णस्य उपदेशेन अर्जुनः कर्तव्यं सम्प्रत्ययेन स्वीकृतवान्, ततः युद्धे प्रविष्टः। महाभारते भीष्मः, द्रोणः, कर्णः, अभिमन्युः, अश्वत्थामा, शकुनिः, धृष्टद्युम्नः इत्यादयः प्रमुखाः वीराः अपि सन्ति। अन्ते युद्धे कौरवाः विनष्टाः, पाण्डवाः विजयिनः अभवन्।
लघुचित्रम्

 महाभारतस्य शिक्षाः 
महाभारतस्य कथा केवलं राजनीतिकं संघर्षं न दर्शयति, अपितु जीवनस्य मूल्यम्, नैतिकता, धर्मस्य मर्यादा, कर्तव्यबोधः च प्रतिपादयति।

 धर्म एव विजयते – महाभारतम् अस्माकं शिक्षयति यत् धर्मस्य मार्गे गच्छतः विजयः निश्चितः।
 लोभः विनाशस्य मूलम् – दुर्योधनस्य लोभः, क्रोधः, अहंकारः च तस्य पतनस्य कारणं अभवन्।
 कर्तव्यं सर्वदा कार्यम् – अर्जुनस्य सन्देहं कृष्णः अपाकरोत्, अनेन शिक्ष्यते यत् कर्तव्यं सर्वदा कार्यम्, फलं चिन्तयितुं न अर्हति।
 सत्यं शिवं सुन्दरम् – युधिष्ठिरस्य सत्यप्रियता तम् उन्नतिं दत्तवती।

 महाभारतस्य प्रभावः 
एषः ग्रन्थः केवलं भारतस्य साहित्ये न, अपितु सम्पूर्णे विश्वे महान् प्रभावं कृतवान्। संस्कृतसाहित्ये महाभारतस्य विषयाः, शिक्षाः, संवादाः च नाटके, काव्ये, महाकाव्ये, नृत्ये, चित्रकले, चित्रपटे च दृश्यन्ते।

 उपसंहारः 
महाभारतम् मानवजीवनस्य सर्वसङ्कटेषु मार्गदर्शकम् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे धर्मस्य, नीतिशास्त्रस्य, भक्तेः, ज्ञानस्य, मोक्षस्य च सिद्धान्ताः स्पष्टतया प्रतिपादिताः। अतः महाभारतम् केवलं एकः युद्धकथा न, अपितु सम्पूर्णं जीवनदर्शनं अस्ति।

 सन्दर्भाः (References) 

 व्यासः, कृष्णद्वैपायनः – महाभारतम्, गीताप्रेस, गोरखपुरम्।
 सी. राजगोपालाचारी – महाभारतम्, भारतीयविद्याभवनम्, १९५१।
 रमेश मेनोन – The Mahabharata: A Modern Rendering, रूपा प्रकाशनम्, २००६।
 जॉन ब्रोकिंग्टन – The Sanskrit Epics, ब्रिल्, १९९८।
 चतुरवेदी बद्रीनाथः – महाभारतम्: मानवसंस्थितिः, ओरिएंट ब्लैकस्वान्, २००६।