पद्ममयुरासनम्

पद्म-मयुरासनम् , एकं कठिनतापूर्णं उन्नतं च योगासनं, भारतीयसंस्कृतौ आध्यात्मिकपरम्परासु च पूज्यपद्ममयूरयोः प्रतीकात्मकार्थयोः संयोजनं करोति नाम एव संस्कृतशब्दद्वयात् निष्पन्नम्- “पद्म” (कमलम्) तथा “ मयुरा ” (मयूर) इति । प्रतीकद्वयस्य एषः संलयनः सौन्दर्यं अनुग्रहं च स्वस्य प्रतिनिधित्वे समाहितं करोति, यत् संतुलनस्य परिवर्तनस्य च भौतिकं आध्यात्मिकं च यात्रां प्रतिबिम्बयति

कमलं पद्मं वा शुद्धि-आध्यात्मिकजागरणयोः प्रतीकम् । पङ्कजले वर्धमानोऽपि पद्मः शुचिः अस्पृष्टः उपरि उत्तिष्ठति । हिन्दुधर्मे बौद्धधर्मे च कमलं बोधस्य, आध्यात्मिकवृद्धेः सम्भावनायाः, लौकिकविक्षेपाणां अभावेऽपि आत्मायाः प्रफुल्लनस्य च प्रतिनिधित्वं करोति । “ मयुरा ” इति शब्देन प्रतीकात्मकः मयूरः प्रायः सौन्दर्येन, स्फुरणेन, लचीलापनेन च सह सम्बद्धः भवति । हिन्दुपौराणिककथासु मयूरः युद्धदेवेन कार्तिकेयेन सह सम्बद्धः अस्ति, यत् बलस्य, अनुग्रहस्य, प्रतिकूलतायाः अतिक्रमणात् उत्पद्यमानस्य सौन्दर्यस्य च प्रतीकम् अस्ति ।

मयुरासनस्य ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः पारम्परिकहठयोगव्यवस्थायाः अन्तः स्थापयति । प्राचीनग्रन्थेषु पद्म- मयुरासनस्य विशिष्टो उल्लेखः दुर्लभः अस्ति, तथापि हठयोगपरम्परायाः महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः हठयोगप्रदीपिका सहितः विभिन्नेषु योगशास्त्रेषु पद्म-मयुरासनस्य विशिष्टः उल्लेखः दुर्लभः अस्ति एतेषु ग्रन्थेषु शारीरिकबलं, लचीलतां, गहनं ध्यानं च संयोजयित्वा योगस्य समग्रदृष्टिकोणं निर्मायन्ते इति मुद्रासु ध्यानं दत्तम् अस्ति । पद्म- मयुरासनस्य विकासः सम्भवतः एतेभ्यः प्रारम्भिकशिक्षाभ्यः उद्भूतः, यस्य आधुनिकव्याख्यायां शारीरिक-आध्यात्मिक-अभ्यासानां मिश्रणं कृत्वा मनः, शरीरं, आत्मा च मध्ये सामञ्जस्यपूर्णं सम्बन्धं प्राप्तुं शक्यते

आसनस्य उत्पत्तिः पौराणिकमूलाभ्यां अपि ज्ञातुं शक्यते, यत्र कमलमुद्रायाः ध्यानगुणानां, मयूरस्य मुद्रां निर्वाहयितुम् आवश्यकं संतुलनबलं च संयोजयति अनेक पारम्परिकयोगासनानां इव पद्म- मयुरासनं सम्भवतः मौखिकपरम्पराणां माध्यमेन प्रसारितम् आसीत् तथा च अभ्यासकर्तुः आत्मसाक्षात्कारस्य आध्यात्मिकजागरणस्य च प्रतीकं मन्यते

 संस्कृत अर्थ प्रवणासन 

प्रवणासन " इति पदं पद्म- मयुरासनस्य सन्दर्भे सामान्यतया न प्रयुक्तं , परन्तु तस्य अवयवशब्दानां माध्यमेन व्याख्यातुं शक्यते । “प्रवा” इत्यस्य सामान्यतः "गन्तुम्" अथवा "चलितुं" अर्थः भवति, “आसनस्य” अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति भवति । एकत्र एतत् योगे गतिशीलस्य अथवा चलमुद्रायाः विचारं निर्दिशितुं शक्नोति, यत्र अभ्यासकः सन्तुलित-ध्यान-स्थितौ संक्रमणं करोति । यद्यपि पारम्परिकयोगग्रन्थेषु एतत् विशिष्टं पदं बहुधा न उल्लिखितं तथापि एतत् योगाभ्यासस्य परिवर्तनकारीयात्रायाः उपरि बलं ददाति, यत्र आध्यात्मिकसन्तुलनं स्पष्टतां च प्राप्तुं शारीरिकमुद्राभिः गच्छति

 आध्यात्मिक लाभ 

पद्म- मयूरासनस्य गहनः आध्यात्मिकः लाभः अस्ति, यः कमलस्य मयूरस्य च प्रतीकात्मकार्थेषु मूलभूतः अस्ति । कमलः आत्मानः लौकिकविक्षेपपङ्कात् उपरि उत्थानक्षमतां प्रतिनिधियति, मयूरः तु प्रतिकूलतायाः सम्मुखे प्रतिरोधकशक्तिं, सौन्दर्यं, बलं च मूर्तरूपं ददाति ते मिलित्वा अभ्यासद्वारा आध्यात्मिकजागरणस्य अवधारणां प्रसारयन्ति ।

आध्यात्मिकदृष्ट्या पद्म- मयुरासनः अभ्यासकर्तारं संतुलनं, स्थिरतां, मानसिकस्पष्टतां च केन्द्रीक्रियितुं प्रोत्साहयति । यथा यथा शरीरं मुद्रायां धारितं भवति तथा तथा मनःसन्तोषं संवर्धयति यत् क्षणस्य उपस्थितेः पूर्णतया अवगतस्य च सामर्थ्यं भवति । शारीरिक-अभ्यासस्य मनसः च सम्बन्धः अभ्यासकर्तुः आत्मसाक्षात्कारस्य समीपं गन्तुं साहाय्यं करोति ।

मुद्रा हृदयं वक्षःस्थलं च उद्घाटयितुं अपि कार्यं करोति, प्रतीकात्मकरूपेण प्रेम, करुणा, आध्यात्मिकदृष्टिक्षमता च वर्धयति । श्वासस्य विषये ध्यानं दत्त्वा संतुलनं निर्वाहयित्वा पद्म- मयुरासनं न केवलं शारीरिकं आव्हानं भवति, अपितु शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च सम्बन्धं पोषयति इति आध्यात्मिकः अभ्यासः भवति

 प्रयोजन एवं लाभ 

पद्म- मयुरासन , उन्नत योग मुद्रा इति कारणतः, अनेकाः प्राथमिकाः शारीरिकाः, मानसिकाः, आध्यात्मिकाः च लाभाः प्रददाति : १.

 शारीरिक लाभ
 कोर-बलम् : पद्म- मयुरासने आवश्यकं संतुलनं      स्थिरतां निर्वाहयितुम् उदरस्य मांसपेशीं विशेषतः गुदा-उदरं तिर्यक् च संलग्नं      करोति
 नितम्बस्य लचीलता : कमलस्य मुद्रायां क्रॉस्      कृताः पादाः नितम्बस्य फ्लेक्सर्-इत्यस्य अन्तः ऊरुणां च कृते गहनं खिञ्चनं प्रददति,      येन एतेषु क्षेत्रेषु लचीलतां प्रवर्धयति
 आसनलाभाः : मेरुदण्डं लम्बं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं      कृत्वा आसनेन समग्रमुद्रासु सुधारः भवति तथा च पृष्ठवेदनायाः जोखिमः न्यूनीकरोति
 उपरितनशरीरस्य बलम् : बाहू स्कन्धौ च नियोजिताः      भवन्ति यतः अभ्यासकः सन्तुलितस्थितौ स्वस्य शरीरस्य भारं समर्थयति। एतेन डेल्टोइड्,      त्रिसेप्स, अग्रभुजः च दृढाः भवन्ति ।
 मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यम् : मुद्रा पृष्ठं मन्दं      तानयित्वा पृष्ठस्य अधःभागे उत्तमं लचीलतां प्रवर्धयित्वा मेरुदण्डस्य संरेखणं      सुधारयितुं साहाय्यं करोति ।
 मानसिक लाभ
 ध्यानं एकाग्रता च : पद्म- मयुरासनस्य संतुलनस्य      क्रिया अविभक्तं ध्यानं आग्रहयति, यत् ध्यानं वर्धयति, एकाग्रतां च तीक्ष्णं      करोति।
 तनावनिवृत्तिः : एषा मुद्रा परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं      उत्तेजयित्वा शान्ततायाः अवस्थां प्रेरयति । तनावस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं      करोति, भावनात्मकं स्थिरतां च प्रवर्धयति ।
 भावनात्मकसन्तुलनम् : मनः शरीरं च संतुलितं      कृत्वा पद्म- मयुरासनः अभ्यासकर्तारं भावनात्मकं अवरोधं मुक्तुं साहाय्यं कर्तुं      शक्नोति, येन भावनात्मकं चिकित्सा भवति।
 आध्यात्मिक लाभ
 आन्तरिकशान्तिः आत्मसाक्षात्कारः च : मुद्रा      आध्यात्मिकयात्रायाः प्रतिनिधित्वं करोति, यत्र कमलं बोधस्य प्रतीकं भवति, मयूरः      च सौन्दर्यस्य बलस्य च प्रतिनिधित्वं करोति अभ्यासकर्तुः ऊर्जां संरेखयितुं साहाय्यं      करोति, आत्मचिन्तनं ध्यानं च प्रोत्साहयति ।
 ऊर्जाप्रवाहः - पद्म- मयुरासनः सम्पूर्णशरीरे      प्राणस्य (जीवनशक्तिः) सुचारुप्रवाहस्य सुविधां करोति, विशेषतः यदा चेतनश्वासप्रविधिभिः      सह युग्मितः भवति।

 पदे पदे निर्देश 

पद्म- मयुरासनः उन्नतमुद्रा अस्ति यस्य कृते बलं, लचीलता, एकाग्रता च आवश्यकी भवति । अस्य आसनस्य अभ्यासार्थं विस्तृतः, पदे पदे मार्गदर्शकः अत्र अस्ति ।

 सज्जता : अग्रे पादौ प्रसारयित्वा भूमौ उपविश्य     आरभत। कतिपयक्षणं यावत् गभीरं श्वसितुम्, आत्मनः केन्द्रीकरणं च कुर्वन्तु।
 कमलस्य स्थितिं निर्मायताम् : दक्षिणपादं वामपादं     लङ्घयित्वा आरभत, दक्षिणपादं वाम ऊरुभागे विश्रामं कर्तुं आनयन्तु। ततः वामपादं     दक्षिणस्य उपरि लङ्घ्य वामपादं दक्षिणोरुभागे आनयन् । अनेन कमलस्य ( पद्मासन     ) स्थितिः निर्मीयते ।
 हस्तौ भूमौ स्थापयतु : संतुलनार्थं नितम्बस्य     पार्श्वे तलस्य उपरि हस्ततलं समतलं स्थापयतु।
 कोरं संलग्नं कुर्वन्तु : हस्ततलं भूमौ निपीड्य     स्वस्य कोरं नियोजयन्तु येन स्वस्य शरीरं तलतः उत्थापयितुं शक्यते। संतुलनं कुर्वन्     पृष्ठं ऋजुं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं कुर्वन्तु।
 संतुलनं कृत्वा स्थितिं धारयन्तु : कमलस्थाने     पादौ स्थापयित्वा संतुलनं स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्। ५-१० श्वासपर्यन्तं मुद्रां     धारयन्तु, अथवा आरामेन अधिककालं यावत् ।
 मुद्रां विमोचयन्तु : निर्गन्तुं मन्दं स्वशरीरं     पुनः तलम् अवनयन्तु, पादौ विमोचयन्तु, पुनः उपविष्टस्थाने आगच्छन्तु ।

प्रमुख संरेखणबिन्दवः : १.

 पृष्ठस्य अधः तनावः न भवेत् इति सम्पूर्णे मुद्रायां स्वस्य कोरं नियोजयन्तु।
 स्कन्धान् शिथिलं कृत्वा कर्णात् दूरं अधः आकर्षयन्तु।
 मेरुदण्डः दीर्घः, वक्षःस्थलः च उद्घाटितः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

परिवर्तनं विविधता च : १.

 आरम्भकानां कृते : यदि पूर्णकमलस्य स्थितिः     कठिना भवति तर्हि एकं पादं कमले अपरं विस्तारितं वा केवलं नितम्बस्य अधः कुशनेन     वा खण्डेन वा मुद्रायाः समर्थितसंस्करणस्य अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति
 मध्यवर्ती-अभ्यासकानां कृते : एकवारं आरामं     प्राप्य मुद्रायाः अवधिं वर्धयितुं स्वस्य श्वसननियन्त्रण-विधिं गभीरं कर्तुं     च शक्नोति ।
 उन्नत-अभ्यासकानां कृते : ध्यानं वर्धयितुं     मुद्रां गभीरं कर्तुं च उज्जयि-श्वासः अथवा भस्त्रिका इत्यादीनां प्राणायाम-अभ्यासानां     समावेशः करणीयः।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

 पतिताः स्कन्धाः : बहवः अभ्यासकारिणः स्कन्धान्     अग्रे गोलरूपेण कर्तुं प्रवृत्ताः भवन्ति । एतत् सम्यक् कर्तुं स्कन्धौ कर्णयोः     दूरं पृष्ठतः अधः च स्थापयन्तु, येन कण्ठस्य तनावः न भवति ।
 अस्थिरकोरः : दृढकोरसङ्गतिं विना पृष्ठस्य अधःभागः     पतितः भवितुम् अर्हति । संतुलनं स्थापयितुं नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयितुं,     धडस्य उत्थापने च ध्यानं दत्तव्यम् ।
 अशुद्ध पादस्थापनम् : कमलस्य स्थितिं सम्यक्     स्थापयितुं कठिनं भवितुम् अर्हति । यदि जानुषु वा नितम्बेषु वा असुविधां अनुभवति     तर्हि किञ्चित् पश्चात्तापं कुर्वन्तु अथवा नितम्बस्य समर्थनार्थं कुशन इव परिवर्तनस्य     उपयोगं कुर्वन्तु ।

सम्यक् संरेखणेन, मनःसन्तोषेण च अभ्यासं कृत्वा भवन्तः चोटं परिहरन्ति, आसनस्य पूर्णं लाभं च प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

पद्म- मयुरासनं मुख्यतया निम्नलिखित मांसपेशीसमूहान् संलग्नं करोति : १.

 कोर मांसपेशी : स्थिरतां निर्वाहयितुम् गुदा-उदरं,     तिर्यक्, अनुप्रस्थ-उदरं च सक्रियं भवन्ति ।
 पादस्नायुः : नितम्बस्य फ्लेक्सर्, चतुष्कोणः,     हैमस्ट्रिंग् च तानिताः भवन्ति, यदा तु अन्तः ऊरुः गभीरं उद्घाटितः भवति ।
 ऊर्ध्वशरीरः - बाहू, स्कन्धाः, कटिबन्धाः च     यथा यथा शरीरस्य भारं धारयन्ति तथा तथा दृढाः भवन्ति ।
 मेरुदण्डस्य मांसपेशिकाः : मेरुदण्डस्य इरेक्टर्स्     ऊर्ध्वमुद्रां स्थापयितुं तथा च स्लोचिंग् निवारयितुं नियोजिताः भवन्ति ।

 श्वसन तकनीक 

मयुरासनस्य अभ्यासस्य गहनीकरणे श्वसनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति | निम्नलिखितप्रविधयः मुद्रायाः प्रभावं वर्धयितुं शक्नुवन्ति : १.

 उज्जयि श्वासः : कण्ठस्य पृष्ठभागं मन्दं संकुचितं     कृत्वा निर्मितः मृदुध्वनिः इति लक्षणं भवति अयं श्वासः मनः शान्तं कर्तुं ध्यानं     वर्धयितुं च सहायकः भवति
 दीर्घश्वासः - त्रिभागीयः श्वासः, यत्र प्रत्येकं     निःश्वासेन, निःश्वासेन च उदरं, पृष्ठपार्श्वं, वक्षःस्थलं च विस्तारं संकुचति     च भवति, तत्र तंत्रिकातन्त्रं शिथिलं कर्तुं आसनं गभीरं कर्तुं च साहाय्यं करोति

मुद्रां धारयन् शारीरिकं मानसिकं च संतुलनं प्राप्तुं गतिना सह श्वसनस्य समन्वयः अत्यावश्यकः अस्ति ।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

पद्म- मयुरासन निम्नलिखित शर्तों वाला व्यक्तियों के लिए उपयुक्त न हो सकता है।

 जानु वा नितम्बस्य चोटः : कमलस्य स्थितिः जानुषु     नितम्बेषु च तनावं जनयितुं शक्नोति, विशेषतः पूर्वं येषां चोटः भवति तेषां कृते     । मुद्रां परिहरितुं परिवर्तनं वा कर्तुं शस्यते ।
 पृष्ठस्य विषयाः : येषां पृष्ठवेदनायाः मेरुदण्डस्य     वा चोटस्य इतिहासः अस्ति ते सावधानीपूर्वकं अस्य मुद्रायाः समीपं गच्छेयुः । परिवर्तनं     वा विकल्पाः वा आवश्यकाः भवेयुः।
 गर्भधारणम् : गर्भावस्थायां एतत् मुद्रां चुनौतीपूर्णं     संतुलनं, नितम्बयोः उदरयोः च गहनं खिञ्चनं च कृत्वा परिहर्तव्यम्

 योगाभ्यास में भूमिका 

पद्म- मयुरासनं सामान्यतया सम्यक् तापनानन्तरं उन्नतयोगक्रमेषु समाविष्टं भवति । समग्रस्थिरता, लचीलापनं, मनःसन्तोषं च योगदानं ददाति इति शक्तिशाली आसनम् अस्ति । ध्यानस्य सज्जतायै अथवा अधिकगतिशीलमुद्राणां मध्ये संक्रमणरूपेण कार्यं कर्तुं शक्यते ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

मयुरासनस्य संतुलनस्य क्रिया मानसिकस्पष्टतां भावनात्मकं स्थिरतां च वर्धयितुं साहाय्यं करोति । श्वसनं संरेखणं च केन्द्रीकृत्य अभ्यासकः गहनविश्रामस्य अवस्थां प्राप्तुं शक्नोति, यस्याः भावनात्मकस्वास्थ्यस्य सकारात्मकप्रभावाः भवन्ति ।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 

पद्म- मयुरासनं आध्यात्मिकस्पष्टतां प्राप्तुं चुनौतीं दूरीकर्तुं यात्रां प्रतिनिधियति। कमलं शुद्धेः प्रतीकं, मयूरः प्रसादं प्रतिरोधकं च प्रतिनिधियति । एते तत्त्वानि मिलित्वा आन्तरिकबलस्य आध्यात्मिकवृद्धेः च महत्त्वं प्रकाशयन्ति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

उन्नत-अभ्यासकानां कृते उज्जयि- भस्त्रिका- श्वास- आदि-श्वास-नियन्त्रण-विधिनाम् एकीकृत्य पद्म- मयुरासनं गभीरं कर्तुं शक्यते । दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयित्वा भिन्नबाहुस्थापनस्य प्रयोगः करणं तस्य लाभं अधिकं वर्धयिष्यति ।

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 

पद्म- मयुरासनं हठ, विन्यास, अयिङ्गर इत्यादिषु विभिन्नेषु योगपरम्परासु अभ्यासः भवति । प्रत्येकं परम्परा मुद्रायाः भिन्नपक्षेषु बलं दातुं शक्नोति, यथा संरेखणं, श्वसननियन्त्रणं, बलविकासः वा ।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

मयुरासनस्य दैनन्दिनजीवने समावेशः ध्यानं, लचीलापनं, तनावप्रबन्धनं च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। दिने केवलं कतिपयानि निमेषाणि अभ्यासं कृत्वा दीर्घकालं यावत् शारीरिकं भावनात्मकं च लाभं प्राप्नुयात् ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

अध्ययनेन ज्ञातं यत् पद्म- मयुरासन इत्यादिभिः योग-अभ्यासैः संतुलनं, लचीलापनं, मानसिकस्वास्थ्यं च सुधरति । शोधं चिन्ता न्यूनीकर्तुं, सन्धिस्वास्थ्यं सुधारयितुं, समग्रकल्याणं वर्धयितुं च नियमितयोगाभ्यासस्य लाभं प्रकाशयति।

 सन्दर्भाः 

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 2005.
 सिवानन्द, स्वामी। योग आसन . सिवानन्द योग वेदान्त केन्द्र, २०११.
 Desikachar , TKV योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः .     आन्तरिक परम्परा, 1995.

हठयोग प्रदीपिका . स्वामी मुक्तिबोधनन्द , 1993.