आकाशः

आकाशः () भारतीयदर्शने तथा सामान्यव्यवहारे एकः मौलिकः शब्दः अस्ति। अयं पञ्चमहाभूतेषु (Five Great Elements) प्रथमः तथा सूक्ष्मतमः तत्त्वः मन्यते। दार्शनिकरूपेण आकाशः सः अवकाशः (space) अस्ति यः सर्वं धारयति तथा च यस्य गुणः शब्दः अस्ति।

भौतिकरूपेण आकाशशब्दः प्रायः पृथिव्याः उपरि स्थितं नीलं 'गगनम्' (sky) अथवा ब्रह्माण्डस्य 'अन्तरिक्षं' (outer space) सूचयति।

 व्युत्पत्तिः तथा पर्यायपदानि 
"आकाश" इति शब्दः 'आ-काश्' धातोः निर्मितः, यस्य अर्थः "सर्वतः प्रकाशते" (to shine or be visible everywhere) इति भवति। अस्य अनेकानि पर्यायपदानि सन्ति:

 गगनम्: प्रायः वायुमण्डलयुक्तं नीलं व्योम सूचयति।
 नभस्: अस्य प्रयोगः अपि आकाशार्थे भवति।
 व्योमन्: एकः व्यापकः शब्दः यः अन्तरिक्षं सूचयति।
 शून्यम्: यद्यपि शून्यस्य अर्थः 'void' भवति, तथापि दार्शनिकसन्दर्भे आकाशस्य शून्यस्वरूपं वर्णितम्।

 दार्शनिकं महत्त्वम् (Philosophical Significance) 
भारतीयस्य षड्दर्शनेषु आकाशस्य विवेचनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

 पञ्चमहाभूतेषु स्थानम् 
आकाशः पञ्चमहाभूतानां (पृथिवी, जलम्, तेजः, वायुः, आकाशः) स्रोतः मन्यते। तैत्तिरीयोपनिषदि सृष्टेः क्रमः वर्णितः अस्ति:तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः। आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः। अग्नेरापः। अद्भ्यः पृथिवी। 

— तैत्तिरीयोपनिषद् (२.१.१)Taittiriya Upanishad, with the commentary of Sankaracharya, translated by S. Sitarama Sastri, 1898.अस्य अर्थः – "तस्मात् आत्मनः (ब्रह्मणः) आकाशः उत्पन्नः अभवत्। आकाशात् वायुः, वायोः अग्निः, अग्नेः जलम्, जलात् पृथिवी च उत्पन्ना।"

 गुणः - शब्दः 
न्याय-वैशेषिकदर्शनानुसारं प्रत्येकस्य भूतस्य एकः विशिष्टः गुणः भवति। आकाशस्य गुणः शब्दः अस्ति। आकाशः सर्वव्यापकः (vibhu) तथा नित्यः (eternal) पदार्थः अस्ति यः शब्दस्य प्रसारणाय माध्यमरूपेण कार्यं करोति।A History of Indian Philosophy, Vol. 1 by Surendranath Dasgupta, Cambridge University Press, 1922.

 साहित्ये प्रयोगः 
संस्कृतकाव्ये आकाशः एकः विशालः चित्रपटः इव कार्यं करोति, यस्य उपरि कवयः मेघान्, चन्द्रं, नक्षत्राणि च वर्णयन्ति। महाकविः कालिदासः स्वस्य 'मेघदूतम्' काव्ये आकाशमार्गस्य तथा मेघानां सुन्दरं वर्णनं करोति। रामायणे महाभारते च देवतानाम् आकाशवाणी, दिव्यास्त्राणां प्रयोगः, तथा विमानानाम् उड्डयनम् – एते सर्वे प्रसङ्गाः आकाशे एव घटिताः।

 अपि पश्यतु 

 पञ्चमहाभूतानि
 तैत्तिरीयोपनिषद्
 अद्वैतवेदान्तः
 शब्दः

 सन्दर्भाः