जीन सम्पादन एवं तस्य नैतिक सरोकार

जीन सम्पादन एवं तस्य नैतिक सरोकार

आमुख

जीनसम्पादनं एकविंशतितमशताब्द्याः परिवर्तनकारीवैज्ञानिकसफलतासु अन्यतमरूपेण उद्भूतम् अस्ति । CRISPR-Cas9 इत्यादिभिः साधनैः अधुना वैज्ञानिकाः उल्लेखनीयसटीकतया DNA-अनुक्रमेषु परिवर्तनं कर्तुं शक्नुवन्ति, आनुवंशिकरोगाणां चिकित्सायाः, कृषि-उत्पादकता-वर्धनस्य, मानवविकासस्य पुनः आकारस्य अपि सम्भावनाः उद्घाटयितुं शक्नुवन्ति तथापि एतेषां प्रतिज्ञानां पार्श्वे नैतिकदुविधानां जटिलजालं निहितम् अस्ति । जीवनसंहितामेव पुनर्लेखनस्य क्षमता सुरक्षा, न्यायः, तादात्म्यं, नैतिकता च इति विषये गहनप्रश्नान् उत्थापयति । अस्मिन् निबन्धे जीनसम्पादनस्य वैज्ञानिकमूलाधाराः, तस्य सम्भाव्यप्रयोगाः, नैतिकचिन्तानां च अन्वेषणं कृतम् अस्ति, येषां व्यापकरूपेण स्वीकरणात् पूर्वं सम्बोधनं करणीयम्।
लघुचित्रम्|gene editing  

जीन सम्पादनस्य विज्ञानम्

जीनसम्पादनं तादृशानि युक्तीनि निर्दिशन्ति येन वैज्ञानिकाः जीवस्य DNA परिवर्तनं कर्तुं शक्नुवन्ति । एतेषु सर्वाधिकं क्रान्तिकारी CRISPR-Cas9 इति २०१० तमस्य वर्षस्य आरम्भे आविष्कृतम् । CRISPR आणविककैंची इव कार्यं करोति, RNA द्वारा निर्देशितः विशिष्टान् DNA अनुक्रमान् लक्ष्यं कृत्वा तान् कटयितुं, वैज्ञानिकाः आनुवंशिकसामग्रीम् विलोपयितुं, सम्मिलितुं, प्रतिस्थापनं वा कर्तुं समर्थाः भवन्ति प्राचीनपद्धतीनां तुलने CRISPR सटीकं, कुशलं, किफायती च अस्ति, येन विश्वव्यापीषु प्रयोगशालासु सुलभं भवति । अनुप्रयोगाः सिस्टिक फाइब्रोसिस अथवा सिकल सेल् एनीमिया इत्यादीनां रोगानाम् कारणभूतानाम् उत्परिवर्तनानां सुधारणात् आरभ्य कीटानां जलवायुपरिवर्तनस्य च प्रतिरोधकानाम् अभियांत्रिकीसस्यानां यावत् सन्ति परन्तु बुद्धिः, शारीरिकलक्षणं, दीर्घायुषः वा परिवर्तनम् इत्यादिषु अचिकित्सावर्धनार्थं अपि एतादृशी एव प्रौद्योगिक्याः दुरुपयोगः भवितुम् अर्हति स्म । जीनसम्पादनस्य सम्भाव्यलाभाः अपारः अस्ति । चिकित्साशास्त्रे आनुवंशिकविकारानाम् उपचारस्य वा निवारणस्य वा, व्यक्तिगत-आनुवंशिक-प्रोफाइल-अनुरूपं व्यक्तिगत-चिकित्सानां विकासस्य, अपि च पीढिषु वंशानुगत-स्थितीनां उन्मूलनस्य सम्भावनां प्रददाति कृषिक्षेत्रे जीनसम्पादनेन अनावृष्टिप्रतिरोधीसस्यानां निर्माणं, कीटप्रतिरोधीवनस्पतयः अभियांत्रिकीद्वारा कीटनाशकस्य उपयोगः न्यूनीकर्तुं शक्यते, खाद्यपदार्थानाम् पोषणमूल्यं च वर्धयितुं शक्यते पर्यावरणीयप्रयोगाः अपि तथैव आशाजनकाः सन्ति, यथा पारिस्थितिकचुनौत्यस्य निवारणाय अभियांत्रिकीप्रजातयः-उदाहरणार्थं मलेरियापरजीविनां प्रतिरोधकमशकाः-अथवा आनुवंशिकहस्तक्षेपद्वारा विलुप्तप्रजातीनां पुनर्स्थापनम् 

नैतिक सरोकार

सुरक्षा तथा अनभिप्रेत परिणाम

CRISPR इत्यस्य सटीकतायां अपि लक्ष्यात् बहिः उत्परिवर्तनं भवितुम् अर्हति । एकस्य जीनस्य परिवर्तनेन जीनोमस्य पारं तरङ्गप्रभावाः भवितुम् अर्हन्ति, येन अप्रत्याशितस्वास्थ्यसमस्याः उत्पद्यन्ते । भ्रूणस्य सम्पादनेन उत्परिवर्तनानि प्रवर्तयितुं शक्यन्ते ये जीवनस्य पश्चात् प्रकटिताः भवन्ति, यदा तु मशकानां परिवर्तनम् इत्यादीनि पारिस्थितिकहस्तक्षेपाः पारिस्थितिकीतन्त्राणि अस्थिराणि कर्तुं शक्नुवन्ति । “मा हानिं कुरु” इति सिद्धान्तः अत्र आलोचनात्मकः भवति । यावत् दीर्घकालीनसुरक्षा सिद्धा न भवति तावत् बहवः तर्कयन्ति यत् रोगाणुरेखासम्पादनं-भविष्यत्पुस्तकेभ्यः प्रदत्ताः परिवर्तनाः-निषिद्धाः एव तिष्ठेयुः ।

जर्मलाइन सम्पादन तथा भविष्य की पीढी

जर्मलाइन सम्पादने अद्वितीयनैतिकचुनौत्यं उत्पद्यते। दैहिकसम्पादनस्य विपरीतम्, यत् केवलं चिकित्सितं व्यक्तिं प्रभावितं करोति, रोगाणुरेखापरिवर्तनं स्थायित्वं वंशानुगतं च भवति । अस्य अपरिवर्तनीयतायाः अर्थः अस्ति यत् भविष्यत्पुस्तकानि स्वसहमतिं विना परिवर्तनं उत्तराधिकारं प्राप्नुवन्ति । अपि च, रोगाणुरेखासम्पादनेन सामाजिकवैषम्यं वर्धयितुं शक्यते । यदि केवलं धनिनः परिवाराः एव वर्धनं कर्तुं शक्नुवन्ति तर्हि आनुवंशिकवैषम्यं सामाजिकविभाजनं गभीरं कर्तुं शक्नोति, “आनुवंशिक अभिजातवर्गस्य” निर्माणं कर्तुं शक्नोति । जैवनीतिविदः सावधानं कुर्वन्ति यत् एतादृशाः प्रथाः जीवविज्ञानस्य माध्यमेन पदानुक्रमस्य सुदृढीकरणस्य जोखिमं कुर्वन्ति, येन समानतायाः सिद्धान्तस्य क्षतिः भवति ।

तादात्म्यं मानवस्वभावः च

जीनसम्पादनं परिचयस्य मौलिकप्रश्नानां चुनौतीं ददाति। यदि वयं स्वस्य पुनः परिकल्पनां कर्तुं शक्नुमः तर्हि मानवत्वस्य किं अर्थः ? बुद्धिः वा रूपं वा इत्यादीनां लक्षणानाम् परिवर्तनेन व्यक्तिगततायाः क्षतिः भवितुम् अर्हति वा ? समाजः मातापितृभ्यः वर्धनार्थं, विविधतां न्यूनीकर्तुं, प्राकृतिकभेदानाम् स्वीकारं च कर्तुं दबावं दातुं शक्नोति वा? दार्शनिकाः वदन्ति यत् मानवस्वभावेन सह छेदनेन जीवनस्य एव मालीकरणस्य जोखिमः भवति, बालकान् व्यक्तिरूपेण न अपितु उत्पादरूपेण व्यवहारं कुर्वन्ति ।

सहमतिः स्वायत्तता च

चिकित्सासन्दर्भेषु सूचितसहमतिः अत्यावश्यकी भवति तथापि भ्रूणाः भविष्यत्पुस्तकानि च सहमतिम् दातुं न शक्नुवन्ति । मातापितरः वैज्ञानिकाः वा अन्येषां कृते अपरिवर्तनीयविकल्पान् कुर्वन्ति, स्वायत्ततायाः सामूहिकदायित्वस्य च विषये प्रश्नान् उत्थापयन्ति । पारिस्थितिकहस्तक्षेपेण प्रभावितानां समुदायानाम्, यथा आनुवंशिकरूपेण परिवर्तितानां मशकानां, तेषां पर्यावरणं प्रभावितं कुर्वन्तः निर्णयेषु स्वरः न भवितुम् अर्हति व्यक्तिगतअधिकारस्य सामूहिकपरिणामानां च मध्ये एषः तनावः समावेशीशासनस्य आवश्यकतां रेखांकयति ।

न्यायः सुलभता च

यदि धनिकराष्ट्राणि उन्नतचिकित्सासु प्रवेशं एकाधिकारं कुर्वन्ति, यदा तु दरिद्राः देशाः पृष्ठतः अवशिष्टाः भवन्ति तर्हि जीनसम्पादनेन वैश्विकविषमता अधिका भवितुम् अर्हति । समाजेषु केवलं सम्पन्नजनाः एव वर्धनं स्वीकुर्वन्ति, येन आनुवंशिकस्तरीकरणं भवति । नैतिकरूपरेखासु न्यायपूर्णपरिवेषणं सुनिश्चितं करणीयम्, सामाजिकलाभार्थं दुरुपयोगं निवारयितुं च आवश्यकम्। एतादृशानां सुरक्षानां विना जीनसम्पादनं सार्वभौमिकलाभस्य अपेक्षया विशेषाधिकारस्य साधनं भवितुं जोखिमं प्राप्नोति ।

“ईश्वरस्य क्रीडनम्” नैतिकसीमा च

धार्मिकसांस्कृतिकदृष्टिकोणाः प्रायः जीनसम्पादनं मनुष्याः “ईश्वरं क्रीडन्तः” इति रूपरेखां ददति । विकासेन वा दिव्येच्छया वा निर्धारितप्राकृतिकसीमानां उल्लङ्घनं, जीवनस्य नमनीयत्वेन व्यवहारं कृत्वा तस्य सम्मानस्य क्षतिः, यत्र वैज्ञानिकमहत्वाकांक्षा नैतिकप्रज्ञां अतिक्रमयति तत्र अभिमानस्य जोखिमं च अन्तर्भवति यद्यपि लौकिकनीतिः एतानि मतं न साझां कर्तुं शक्नोति तथापि तेषु विनयस्य सावधानतायाः च महत्त्वं प्रकाशितं भवति ।
लघुचित्रम्|CRISPR 

प्रकरण अध्ययन

२०१८ तमे वर्षे हे जियान्कुई-घटना अकालं आवेदनस्य कुख्याततमः प्रकरणः अस्ति । चीनदेशस्य एकः वैज्ञानिकः एच.आइ.वी. पारदर्शितायाः अभावः, अपर्याप्तसहमतिः, सम्भाव्यस्वास्थ्यजोखिमः च इति कारणेन अस्मिन् प्रयोगे वैश्विकः आक्रोशः उत्पन्नः । पश्चात् सः जियान्कुई कारागारं गतः, अस्मिन् प्रकरणे अनियमितप्रयोगस्य खतराणि बोधितानि । ततः पूर्वं २०१५ तमे वर्षे जुन्जिउ हुआङ्ग् इत्यनेन सहकारिभिः β-थैलेसीमिया-कारणं उत्परिवर्तनं सम्यक् कर्तुं अजीवितमानवभ्रूणानां सम्पादनस्य प्रयासः कृतः । यद्यपि भ्रूणाः न जीविताः, तथापि अध्ययनेन मानवजर्मलाइनसम्पादने CRISPR इत्यस्य सम्भावना, जोखिमाः च द्वौ अपि प्रकाशितौ । तस्य विपरीतम्, दैहिकजीनचिकित्सापरीक्षाः-अवंशानुगतपरिवर्तनानि-सिकलसेल्-रक्तहीनता-सदृशानां परिस्थितीनां चिकित्सायां प्रतिज्ञां दर्शितवन्तः । एते सावधानीपूर्वकं नैतिककठोरतापूर्वकं च संचालितानाम् उत्तरदायी, चिकित्साप्रयोगानाम् क्षमतां प्रकाशयन्ति।

नियमन एवं शासन

विज्ञानस्य वैश्विकस्वभावः नियमनं जटिलं करोति । केचन देशाः रोगाणुरेखासम्पादने प्रतिबन्धं कुर्वन्ति, अन्ये तु सीमितसंशोधनस्य अनुमतिं ददति । अन्तर्राष्ट्रीयसहमतेः अभावेन “आनुवंशिकपर्यटनस्य” जोखिमः भवति, यत्र व्यक्तिः न्यूनविनियमितप्रदेशेषु प्रक्रियां याचते । नैतिकसुरक्षाभिः सह नवीनतायाः सन्तुलनार्थं सशक्तशासनरूपरेखाणां आवश्यकता वर्तते। जनविमर्शः महत्त्वपूर्णः अस्ति-समाजेन सामूहिकरूपेण निर्णयः करणीयः यत् काः सीमाः निर्धारयितव्याः।

यथा, नाइजीरियादेशे कृषिक्षेत्रे जीनोमसम्पादनस्य नियमनार्थं २०२० तमे वर्षे मार्गदर्शिकाः प्रवर्तन्ते, यदा तु संयुक्तराज्यसंस्था, यूरोपीयसङ्घः इत्यादयः अन्ये राष्ट्राणि जीनसम्पादितजीवानां जीएमओ-विनियमानाम् अन्तर्गतं वर्गीकरणं कर्तव्यं वा इति बहसः निरन्तरं कुर्वन्ति विश्वस्वास्थ्यसङ्गठनेन अपि दुरुपयोगस्य निवारणाय, समानप्रवेशस्य च कृते वैश्विकमानकानां आह्वानं कृतम् अस्ति ।

नैतिक रूपरेखा

जीनसम्पादनस्य विषये विचारस्य मार्गदर्शनं कुर्वन्ति अनेके नैतिकसिद्धान्ताः । बेनिफिसेन्सः अधिकतमं लाभं प्राप्तुं आग्रहं करोति तथा च हानिं न्यूनीकरोति। न्यायः न्यायपूर्णं प्रवेशं शोषणस्य निवारणं च आग्रहयति। स्वायत्तता व्यक्तिगतअधिकारस्य, सहमतिस्य च सम्माने बलं ददाति । सावधानतासिद्धान्तः यावत् सुरक्षायाः आश्वासनं न भवति तावत् अपरिवर्तनीयकर्मणां परिहारं कर्तुं परामर्शं ददाति । एतेषां सिद्धान्तानां सन्तुलनार्थं वैज्ञानिकानां, नीतिशास्त्रज्ञानाम्, नीतिनिर्मातृणां, जनसमूहस्य च मध्ये निरन्तरं संवादस्य आवश्यकता वर्तते ।

जीनसम्पादनस्य एकः विकल्पः जीनचिकित्सा अस्ति । सम्पादनस्य विपरीतम्, यत् प्रत्यक्षतया DNA परिवर्तयति, जीनचिकित्सा जीनस्य कार्यात्मकप्रतिलिपिं प्रवर्तयति यत् दोषपूर्णस्य क्षतिपूर्तिं करोति । प्रायः कोशिकासु स्वस्थजीनानां वितरणार्थं वायरलवाहकानां उपयोगः भवति, मेरुदण्डस्य मांसपेशीशोषस्य, अन्धतायाः च केचन प्रकाराः चिकित्साविधयः अस्मिन् पद्धत्या एव अवलम्बन्ते जीनचिकित्सा रोगाणुरेखासम्पादनेन सह सम्बद्धानां नैतिकचिन्तानां बहूनां परिहारं करोति यतोहि सा सामान्यतया दैहिककोशिकानां लक्ष्यं करोति, अर्थात् परिवर्तनं वंशानुगतं न भवति परन्तु वायरल-वाहकानां प्रति प्रतिरक्षाप्रतिक्रियाः, एकीकरणस्य अभावात् अस्थायीप्रभावाः, सुलभतां सीमितं कुर्वन्तः उच्चव्ययः च सन्ति नैतिकदृष्ट्या जीनचिकित्सा अधिका स्वीकार्यः यतः सा भविष्यत्पुस्तकानां प्रभावं न करोति, परन्तु न्यायस्य, किफायतीत्वस्य च विषयाः वर्तन्ते ।

एपिजेनेटिक चिकित्साविधयः अन्यस्य आशाजनकविकल्पस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति । एपिजेनेटिक्स इत्यत्र डीएनए-अनुक्रमेषु परिवर्तनं विना जीन-अभिव्यक्तौ वंशानुगत-परिवर्तनं भवति । एपिजेनेटिक चिकित्सानां उद्देश्यं मिथाइलसमूहादिरासायनिकचिह्नानां परिवर्तनं कृत्वा जीनानां “स्विच ऑन” अथवा “ऑफ” करणीयम् । एपिजेनेटिक रेगुलेटर् लक्ष्यं कृत्वा औषधानि कर्करोगस्य, तंत्रिकाविकारस्य च कृते विकसितानि सन्ति । एतानि चिकित्साविधयः प्रतिवर्तनीयाः, पर्यावरणप्रतिसादकाः, जीनोमस्य प्रत्यक्षं छेदनं च परिहरन्ति । परन्तु एपिजेनेटिकजालस्य जटिलतायाः कारणात् अनभिप्रेताः प्रणालीगतप्रभावाः सम्भवाः भवन्ति, तथा च चिकित्साशास्त्रीयप्रयोगाः अद्यापि शैशवावस्थायां सन्ति । नैतिकदृष्ट्या एपिजेनेटिकचिकित्साः अधिकं स्वीकार्याः भवेयुः यतः ते जीनोमस्य अखण्डतायाः आदरं कुर्वन्ति तथापि चिकित्सालाभान् प्रदास्यन्ति, यद्यपि तेषां अप्रत्याशितता सावधानीम् उत्थापयति

आरएनए-आधारितचिकित्साविधयः, यत्र mRNA-टीकाः, आरएनए-हस्तक्षेपः (RNAi) च सन्ति, अपरं विकल्पं प्रददति । एताः चिकित्साविधयः डीएनए-सम्पादनस्य स्थाने प्रोटीन-उत्पादनस्य नियमनार्थं आरएनए-इत्यस्य लक्ष्यं कुर्वन्ति । आरएनएआई हानिकारकजीनानि मौनं कर्तुं शक्नोति, यदा तु mRNA टीकाः कोशिकाभ्यः लाभप्रदप्रोटीननिर्माणार्थं निर्देशयन्ति । कोविड-१९ महामारी-काले mRNA-टीकानां सफलतायाः कारणात् आरएनए-आधारित-पद्धतीनां सम्भावना प्रदर्शिता । एतानि चिकित्साविधयः अस्थायिरूपेण भवन्ति, कालान्तरे स्वाभाविकतया अवनतिं प्राप्नुवन्ति, शीघ्रं च विकसितुं शक्यन्ते । परन्तु तेषां पुनः पुनः प्रशासनस्य आवश्यकता वर्तते, वितरणस्य आव्हानानां सामनां कुर्वन्ति, समानप्रवेशस्य विषये नैतिकचिन्ताः च उत्थापयन्ति । अद्यापि आरएनए-चिकित्सा जीनसम्पादनात् न्यूनविवादास्पदाः सन्ति यतः ते जीनोमस्य एव परिवर्तनं न कुर्वन्ति, यद्यपि दीर्घकालीनसुरक्षा सुलभता च महत्त्वपूर्णविचाराः एव तिष्ठन्ति

CRISPR-Cas9 इत्यस्मात् परं शोधकर्तारः अन्येषां सम्पादनप्रौद्योगिकीनां अन्वेषणं कुर्वन्ति यथा TALENs (Transcription Activator-Like Effector Nucleases) तथा ZFNs (Zinc Finger Nucleases) इति एते साधनानि केषुचित् सन्दर्भेषु अधिकं विशिष्टतां ददति परन्तु अधिकं जटिलं महत् च भवति । उदयमानाः “आधारसम्पादकाः” “प्राइम सम्पादकाः” च डीएनए-कटनं विना एक-न्यूक्लिओटाइड-परिवर्तनस्य अनुमतिं ददति, येन अनभिप्रेत-उत्परिवर्तनस्य जोखिमाः न्यूनीभवन्ति । एते विकल्पाः सुरक्षाचिन्तानां न्यूनीकरणं कर्तुं शक्नुवन्ति परन्तु तदपि रोगाणुरेखासम्पादनस्य सामाजिकविषमतायाश्च विषये प्रश्नान् उत्थापयन्ति। नैतिकदृष्ट्या ते CRISPR द्वारा उत्पन्नदुविधाभ्यः मौलिकप्रस्थानस्य अपेक्षया वृद्धिशीलसुधारस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति।

जीनसम्पादनस्य तुलनां तस्य विकल्पैः सह कुर्वन् अनेके नैतिकपरिमाणाः उद्भवन्ति । जीनसम्पादनेन स्थायी, वंशानुगतपरिवर्तनानि प्राप्यन्ते परन्तु लक्ष्यात् बहिः उत्परिवर्तनस्य जोखिमः भवति तथा च सहमतिः असमानता च विषये चिन्ता उत्पद्यते । जीन चिकित्सा अर्धस्थायी, गैर-वंशानुगत समाधानं प्रदाति परन्तु प्रसवचुनौत्यस्य, उच्चव्ययस्य च सामनां करोति । एपिजेनेटिक चिकित्साविधयः प्रतिवर्तनीयाः भवन्ति तथा च प्रत्यक्षजीनोम-छेदः परिहरन्ति परन्तु जटिलाः अप्रत्याशितश्च तिष्ठन्ति । आरएनए-आधारितचिकित्साः अस्थायीरूपेण नैतिकदृष्ट्या न्यूनविवादात्मकाः च भवन्ति परन्तु पुनः पुनः प्रशासनस्य समानवितरणस्य च आवश्यकता भवति । वैकल्पिकजीनोमसम्पादनसाधनेन जोखिमाः न्यूनीकर्तुं शक्यन्ते परन्तु रोगाणुरेखासंशोधनस्य नैतिकदुविधाः न समाप्ताः भवन्ति । एषा तुलना प्रकाशयति यत् यद्यपि जीनसम्पादनं परिवर्तनकारीक्षमताम् प्रददाति तथापि विकल्पाः प्रायः सुरक्षिताः, प्रतिवर्तनीयाः, नैतिकदृष्ट्या च न्यूनविवादात्मकाः मार्गाः प्रदास्यन्ति ।

जीनसम्पादनस्य नैतिकस्वीकार्यतायाः तस्य विकल्पानां च निर्धारणे शासनं जनविमर्शं च महत्त्वपूर्णम् अस्ति । विश्वस्वास्थ्यसङ्गठनादिभिः अन्तर्राष्ट्रीयसंस्थाभिः जीनोमसम्पादनस्य नियमनार्थं वैश्विकमानकानां आह्वानं कृतम् अस्ति । जनविमर्शः सुनिश्चितं करोति यत् निर्णयेषु विविधाः सांस्कृतिकाः, धार्मिकाः, सामाजिकाः च दृष्टिकोणाः प्रतिबिम्बिताः भवन्ति । जीनचिकित्सा, आरएनए-आधारितचिकित्सा इत्यादीनां विकल्पानां न्यूननैतिकजोखिमानां कारणेन शीघ्रं स्वीकृतिः प्राप्तुं शक्यते, परन्तु समानप्रवेशः एकः आव्हानः एव अस्ति सशक्तशासनस्य विना आनुवंशिकप्रौद्योगिकीः सार्वभौमिकलाभानां अपेक्षया विशेषाधिकारस्य साधनं भवितुं जोखिमं प्राप्नुवन्ति । जीनसम्पादनं केवलं प्रयोगशालायाः युक्तिः एव नास्ति; अस्य विशालाः वास्तविक-जगतः निहितार्थाः सन्ति: चिकित्साक्षेत्रे इदं सिस्टिक फाइब्रोसिस, सिकल सेल् एनीमिया, कतिपयप्रकारस्य कर्करोगस्य अपि आनुवंशिकविकारस्य चिकित्साविकासाय उपयुज्यते कृषिक्षेत्रेn  वैज्ञानिकाः तस्य उपयोगं कृत्वा अधिकपोषकाणि, अनावृष्टिप्रतिरोधी, कीटप्रतिरोधी वा सस्यानि निर्माति, येषां तावत् रसायनानां आवश्यकता नास्ति विशिष्टजीनानि "अवरुद्ध्य" परिणामान् अवलोक्य च किं कुर्वन्ति इति सम्यक् अवगन्तुं वैज्ञानिकानां कृते अपि साहाय्यं करोति

निगमन

जीनसम्पादनं असाधारणप्रतिज्ञां गहनं च संकटं च प्रतिनिधियति । आनुवंशिकरोगाणां उन्मूलनं, कृषिक्षेत्रे क्रान्तिं कर्तुं, पारिस्थितिकीतन्त्रेषु पुनः आकारं दातुं च शक्नोति स्म । तथापि अनभिप्रेतपरिणामानां, असमानतां गभीरीकरणं, मानवपरिचयस्य सारं च आव्हानं च करोति । नैतिकचिन्तानां-सुरक्षा-सहमतितः आरभ्य न्याय-शासन-पर्यन्तं-व्यापकरूपेण स्वीकरणात् पूर्वं सम्बोधनीया। अन्ते जीनसम्पादनं मानवतां एकस्य केन्द्रीयप्रश्नस्य सम्मुखीकरणाय बाध्यं करोति यत् किं वयं यत् किमपि कर्तुं समर्थाः स्मः तत् सर्वं कर्तव्यम्? विज्ञानं साधनानि प्रदाति, परन्तु समाजेन सीमानिर्णयः करणीयः। जीनसम्पादनं मानवतायाः विभाजनं न कृत्वा तस्य सेवां करोति इति सुनिश्चित्य उत्तरदायीशासनं, वैश्विकसहकार्यं, नैतिकचिन्तनं च अत्यावश्यकम् ।