भृङ्गासनम्

भृङ्गासनम्, The Bee Pose इति अपि ज्ञायते , एकः योगमुद्रा अस्ति यस्य कृते संतुलनं, लचीलापनं, मानसिकं ध्यानं च आवश्यकम् अस्ति । भृङ्गासननाम "भृङ्ग" अर्थात् "मक्षिका" "आसन" अर्थात् "मुद्रा" इति संस्कृतशब्दात् निष्पन्नम् । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकः भृङ्गस्य निश्चलतायाः, केन्द्रितशक्तेः च अनुकरणं करोति, यस्याः एकाग्रतायाः, लघुतायाः च कृते प्रसिद्धा अस्ति ।
एषः मुद्राः मांसपेशिनां गहनं खिन्नतां च ददाति, बलं, संतुलनं, मानसिकस्पष्टतां च वर्धयितुं साहाय्यं करोति । सामान्यतया शरीरस्य मनसः च सम्बन्धं गभीरं कर्तुं केन्द्रीकृतेषु योग-अभ्यासेषु अन्तर्भवति ।

 आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 
भृङ्गासनं योगस्य तुल्यकालिकं आधुनिकं परिवर्तनं भवति, यत् भृङ्गस्य ललित-सान्द्र-स्वभावात् प्रेरितम् अस्ति । मुद्रा भृङ्गस्य गुणाः मूर्तरूपं ददाति – भूमिगतं तथापि एकाग्रं, शान्तं तथापि ऊर्जायुक्तम्। एषा मुद्रा परम्परागतरूपेण अनेकेषु प्राचीनयोगग्रन्थेषु न दृश्यते, परन्तु शास्त्रीययोगाभ्यासेषु उल्लिखितसिद्धान्तेभ्यः प्रेरणाम् आकर्षयति ।
सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक सन्दर्भ
हठयोगप्रदीपिकायां वा योगसूत्रेषु वा दृश्यमानानां केषाञ्चन आसनानां इव प्राचीनं न भवति तथापि आधुनिकयोगाभ्यासेषु लोकप्रियतां प्राप्तवती मुद्रा अस्ति सामान्यतया हठयोगस्य विन्यासयोगस्य च दिनचर्यासु दृश्यते यत्र प्रायः शरीरं मनः च चुनौतीं ददाति इति सन्तुलनमुद्रारूपेण समावेशितम् अस्ति

 संस्कृत अर्थ भृङ्गासन 
•	भृङ्ग : "भृङ्ग" इति पदस्य अनुवादः "मक्षिका" इति भवति, यत् ध्यानं, संतुलनं, लघुता च प्रतीकं भवति । भृङ्गस्य लक्षणीयगतिः, भूमिगतं उपस्थितिः च एतादृशाः गुणाः सन्ति येषां अनुकरणं अभ्यासकः अस्मिन् मुद्रायां कर्तुं प्रयतते ।
•	आसन : "आसन" शब्दस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति । अतः भृङ्गासनस्य अक्षरशः अनुवादः "मक्षिकामुद्रा" अथवा "मक्षिकामुद्रा" इति भवति ।

 भृङ्गासन के आध्यात्मिक लाभ 
भृङ्गासनं न केवलं शरीराय हितकरं भवति अपितु मनसः आत्मायाः कृते अपि हितकरं भवति। अत्र अस्य मुद्रायाः अभ्यासस्य आध्यात्मिकलाभाः सन्ति- १.
1.	मनःसन्निधिः : अनेकेषु सन्तुलनमुद्रासु इव भृङ्गासनं मनःसन्तोषस्य विकासे सहायकं भवति । श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा संतुलनं निर्वाहयित्वा अभ्यासकारिणः वर्तमानक्षणे एव स्थातुं शिक्षन्ति, अधिका जागरूकतां संवर्धयन्ति ।
2.	ऊर्जाप्रवाहः (प्राण) : मधुमक्खी सुकुमारविमानप्रकारैः, ललितगतिभिः च प्रसिद्धा अस्ति । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकः तस्य ऊर्जाप्रवाहस्य अनुकरणं कर्तुं प्रयतते, यत् सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य सुचारुसञ्चारं वर्धयितुं शक्नोति, येन अधिकं जीवनशक्तिः, ऊर्जा च भवति
3.	ग्राउण्डिंग एण्ड सेंटरिंग : भृङ्गासन अभ्यासकर्तारं स्वयमेव ग्राउण्ड् करणं केन्द्रीकरणं च कर्तुं साहाय्यं करोति, भौतिकशरीरं सुदृढं कुर्वन् मनसि शान्तिं आनयति। एतत् अभ्यासकं क्षणे मूलभूतं स्थातुं प्रोत्साहयति, भावनात्मकस्थिरतां, आन्तरिकशान्तिं च पोषयति ।
4.	ध्यानं एकाग्रता च : मुद्रायां संतुलनं स्थापयितुं गहनं एकाग्रतां ध्यानं च आवश्यकं भवति, येन अभ्यासकारिणः स्पष्टतां मानसिकं अनुशासनं च संवर्धयितुं शक्नुवन्ति।

 प्रयोजन एवं लाभ 
भृङ्गासनं शारीरिकं मानसिकं च लाभं ददाति, येन एतत् व्यापकं योगमुद्रा भवति । अधः विशिष्टाः लाभाः सन्ति- १.
शारीरिकलाभाः : १.
1.	संतुलनं समन्वयं च सुधरयति : भृङ्गासनं मुख्यतया संतुलनं कृत्वा मुद्रा भवति । नियमितरूपेण अभ्यासं कृत्वा व्यक्तिः स्वस्य संतुलनस्य समन्वयस्य च भावः वर्धयितुं शक्नोति, येन जीवनस्य अन्यक्षेत्रेषु अपि लाभः भवति ।
2.	कोरं सुदृढं करोति : भृङ्गासने आवश्यकं संतुलनं निर्वाहयितुम् कोरस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । आसनः उदरस्य मांसपेशिनां, पृष्ठस्य अधःभागस्य, तिर्यक् च नियोजयति, येन कोरस्य सुदृढीकरणे साहाय्यं भवति ।
3.	नितम्बं, हैम्स्ट्रिंग् च तानयति : मुद्रा नितम्बस्य फ्लेक्सर्, हैम्स्ट्रिंग् च तानयति, येन शरीरस्य अधः शरीरे लचीलापनं सुधरति ।
4.	कटिबन्धस्य बाहुस्य च बलं वर्धयति : यतः शरीरस्य भारः हस्तैः कटिबन्धैः च समर्थितः भवति, अतः भृङ्गासनं कटिबन्धेषु, बाहुषु, स्कन्धेषु च बलस्य निर्माणे सहायकं भवति
5.	मुद्रायां सुधारं करोति : कोरं संलग्नं कृत्वा तटस्थमेरुदण्डं निर्वाहयित्वा भृङ्गासनं समग्रमुद्रां सुधारयति, यस्य मेरुदण्डस्य स्वास्थ्ये सकारात्मकः प्रभावः भवितुम् अर्हति
मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.
1.	मानसिकस्पष्टता : भृङ्गासनादिसंतुलनमुद्राः अभ्यासकर्तारं स्वश्वासे, संरेखणे च ध्यानं दातुं बाध्यं कृत्वा मानसिकस्पष्टतां प्रवर्धयन्ति, येन मनः शान्तं भवति, मानसिकं अव्यवस्थां न्यूनीकरोति च।
2.	तनावस्य निवारणं करोति : अनेकेषु योग-आसनेषु इव भृङ्गासनं तनावस्य न्यूनीकरणे सहायकं भवितुम् अर्हति । वर्तमानक्षणे ध्यानं दत्त्वा दैनन्दिनजीवनस्य तनावकारकाणां मानसिकविरामं प्रदाति, येन आरामः शान्तिः च भवति ।
3.	धैर्यं दृढतां च वर्धयति : भृङ्गासने आवश्यकः संतुलनः चिकित्सकं धैर्यं दृढतां च शिक्षयति। मुद्रां धारयन् मानसिकसहिष्णुतां सुदृढां करोति, सिद्धिभावं च प्रवर्धयति ।

 पदे पदे निर्देश 
भृङ्गासनं कथं कर्तव्यमिति विस्तृतमार्गदर्शिका अस्ति : १.
1.	उपविष्टस्थाने आरभत : पुरतः पादौ प्रसारयित्वा भूमौ उपविश्य आरभत। मेरुदण्डं ऋजुं स्कन्धं च शिथिलं कुर्वन्तु।
2.	जानुनि मोचयन्तु : शनैः शनैः जानुनि मोचयित्वा पादौ तलस्य उपरि समतलं स्थापयन्तु। पृष्ठतः तलम् आनयतु, अङ्गुलीः पादं प्रति दर्शयन्तः ।
3.	नितम्बं उत्थापयन्तु : नितम्बं तलात् उत्थापयितुं हस्तपादयोः माध्यमेन दबावन्तु। स्कन्धात् जानुपर्यन्तं भवतः शरीरं ऋजुरेखां निर्मातव्यम् ।
4.	पादौ स्थापयतु : एकं पादं उपरि आनयन् पादं विपरीतोरुभागे समतलं स्थापयतु। एतत् भृङ्गस्य शरीरस्थापनं सदृशं भवेत् यत् एकपादं भ्रमति अपरं भूमिं कृत्वा ।
5.	हस्तपादयोः सन्तुलनं : हस्तयोः तलस्य च पादयोः मध्ये समानरूपेण भारं सन्तुलितं कुर्वन्तु। मेरुदण्डं ऋजुं स्थापयन्तु, अतिरिक्तस्थिरतायै च पुरतः स्थिते एकस्मिन् बिन्दौ ध्यानं ददतु।
6.	Hold the Pose : कतिपयानि निःश्वासाः मुद्रायां तिष्ठन्तु। भवतः कोरः नियोजितः, वक्षःस्थलं मुक्तं, दृष्टिः स्थिरः च इति सुनिश्चितं कुरु ।
7.	Release and Repeat : मुद्रातः निर्गन्तुं मन्दं नितम्बं पुनः तलपर्यन्तं अधः स्थापयन्तु। कतिपयानि निःश्वासाः गृहीत्वा परे पुनः पुनः कुर्वन्तु।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
1.	पृष्ठे स्लोचिंग् : भृङ्गासने एकः सामान्यः त्रुटिः अस्ति यत् पृष्ठस्य अतिशयेन स्लोचिंग् अथवा कमानीकरणं भवति । मेरुदण्डं दीर्घं ऋजुं च स्थापयन्तु, संरेखणं स्थापयितुं कोरं नियोजयन्तु।
2.	कोर-सङ्गतिस्य अभावः : अस्मिन् मुद्रायां संतुलनार्थं कोरः अत्यावश्यकः अस्ति । यदि भवन्तः मुद्रां धारयितुं संघर्षं कुर्वन्ति तर्हि नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकर्षयितुं उदरस्नायुषु संलग्नं कर्तुं च ध्यानं दत्तव्यम् ।
3.	कटिबन्धेषु तनावः : अस्मिन् मुद्रायां कटिबन्धाः शरीरस्य भारस्य महत्त्वपूर्णं भागं वहन्ति । हस्ताः विस्तृताः सन्ति, अङ्गुलीः च सक्रियरूपेण तलस्य अन्तः निपीडयन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु । यदि भवतः कटिबन्धस्य समस्याः सन्ति तर्हि कटिबन्धस्य समर्थनस्य उपयोगं कर्तुं वा परिवर्तितहस्तस्थापनेन सह मुद्रां कर्तुं वा विचारयन्तु।

 मांसपेशी समूह लक्षित 
•	कोर मांसपेशी : एब्स्, ओब्लिक्स्, लोअर बैक् मांसपेशिकाः अस्मिन् मुद्रायां शरीरस्य स्थिरीकरणाय कार्यं कुर्वन्ति ।
•	बाहू स्कन्धाः च : स्कन्धाः, द्विचक्रिकाः, त्रिकोष्ठाः च नियोजिताः भवन्ति यतः भवन्तः स्वशरीरस्य भारं हस्तेषु समर्थयन्ति ।
•	पादौ : पादौ चतुष्कोणौ च तन्यः, नियोजितः च भवति, विशेषतः वायुतले भ्रमन् पादः

 श्वसन तकनीक 
संतुलनं, ध्यानं च स्थापयितुं भृङ्गासने श्वसनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति : १.
•	निःश्वासः : यथा भवन्तः स्वस्य नितम्बं उत्थापयितुं स्वस्य कोरं नियोजयितुं च सज्जाः भवन्ति तथा तथा निःश्वासेन आरभत।
•	निःश्वासः : यथा यथा मुद्रां प्रविश्य एकं पादं उत्थापयन्ति तथा तथा गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु। श्वसनस्य गतिभिः सह समन्वयं कर्तुं प्रयतध्वम्।
•	स्थिरः श्वासः : एकवारं मुद्रायां स्थिरं नियन्त्रितं च श्वासं धारयन्तु। मनः शरीरं च स्थिरं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं स्वश्वासस्य उपयोगं लंगररूपेण कुर्वन्तु।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
1.	कटिबन्धस्य चोटः : यदि भवतः कटिबन्धस्य समस्या अस्ति तर्हि हस्तयोः अधः ब्लॉक् इत्यादीनां प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कर्तुं विचारयन्तु अथवा कटिबन्धेषु तनावः न भवेत् इति कृत्वा एतत् मुद्रां पूर्णतया परिहरन्तु।
2.	स्कन्धस्य चोटः : स्कन्धस्य चोटयुक्ताः जनाः सावधानीपूर्वकं एतस्य मुद्रायाः अभ्यासं कुर्वन्तु, यतः एतेन स्कन्धेषु महत्त्वपूर्णं भारं भवति
3.	पृष्ठस्य समस्याः : पृष्ठस्य अधःभागस्य अथवा मेरुदण्डस्य समस्यायुक्ताः व्यक्तिः एतस्य मुद्रायाः प्रयासात् पूर्वं वैद्यस्य अथवा प्रमाणितयोगप्रशिक्षकस्य परामर्शं कुर्वन्तु।
4.	गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः विशेषतः परवर्तीपदे उदरस्य उपरि दबावस्य कारणात् एतत् मुद्रां परिहर्तव्यम् ।

 योगाभ्यास में भूमिका 
भृङ्गासनं सामान्यतया संतुलनं सुदृढीकरणं च केन्द्रीकृतेषु योगक्रमेषु समाविष्टं भवति । हठयोगस्य विन्यासयोगस्य च प्रवाहस्य उत्तमं परिवर्तनम् अस्ति, यतः एतत् शरीरं मनः च आव्हानं करोति। एतत् मुद्रां वार्म-अपरूपेण अथवा कोर-उपरि-शरीर-बलयोः विषये केन्द्रितस्य मध्यवर्ती-अनुक्रमस्य भागत्वेन अपि उपयोक्तुं शक्यते ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 
भृङ्गासनं धारयितुं आवश्यकं ध्यानं एकाग्रता च मानसिकस्पष्टतायाः भावः वर्धयितुं शक्नोति । भूमिगतं केन्द्रीकृतं च स्थित्वा अभ्यासकारिणः तनावं न्यूनीकर्तुं भावनात्मकस्थिरतां च विकसितुं शक्नुवन्ति । अस्मिन् मुद्रायां प्राप्तः सन्तुलनः धैर्यं च जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु अपि अधिकं धैर्यं प्रति अनुवादयति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 
भृङ्गासनस्य मूलरूपे निपुणतां प्राप्त्वा निम्नलिखितविविधताः प्रयतितुं शक्नुवन्ति ।
1.	Leg Extension : स्वस्य कोरं प्रति आव्हानं वर्धयितुं संतुलनं च वर्धयितुं मण्डपं पादं विस्तारयन्तु।
2.	Twist : विस्तारितपादं प्रति मुखं कृत्वा धड़ं विवर्तनं योजयन्तु, यत् मेरुदण्डं तिर्यक् च अधिकं नियोजयति।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
संशोधनेन ज्ञातं यत् भृ
ungasana proprioception (अन्तरिक्षे शरीरस्य स्थितिं ज्ञातुं क्षमता) सुधारयति, यत् स्थिरतायाः समन्वयस्य च सहायकं भवति । तदतिरिक्तं संतुलनं कृत्वा आसनानि न्यूरोमस्कुलर-वेस्टिबुलर-तन्त्राणि सक्रिययन्ति, येन शरीरस्य जागरूकता सुदृढा भवति ।

 सन्दर्भाः 
1.	अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
2.	सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें, 2019.
3.	तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका: एक टीका . योगविद्या प्रकाशन, 2006.