सोमेश्वर चौहान

सोमेश्वर चौहान ( ) (, ) चौहानवंशस्य राजा आसीत् । सः पृथ्वीराजतृतीयस्य पिता आसीत् । कुमारपालस्य भागिनेयः सोमेश्वरः शस्त्र-शास्त्र-सङ्गीतादिषु निपुणः आसीत् । सोमेश्वरः अजमेरू-प्रदेशस्य अधिपतिः कदा अभवत् ? इत्यस्य उल्लेखः इतिहासे न प्राप्यते । परन्तु पृथ्वीभट्टानन्तरं सोमेश्वरः अजमेरू-प्रदेशस्य राजा अभवत् । अजपालेन सह तस्य सङ्घर्षः इतिहासस्य प्रख्यातः प्रसङ्गः वर्तते । तस्मिन् प्रसङ्गे सोमेश्वरः अजयपालेन दण्डितः । सोमेश्वरः शैवमतानुयायी आसीत् ।

 जन्म, परिवारेतिहासश्च 

सोमेश्वरस्य जन्म अण्हिलपाटणे अभवत् । सोमेश्वरस्य पितुः नाम अर्णोराजः, मातुश्च नाम काञ्चनदेवी आसीत् । चौहानवंशीयस्य अर्णोराजस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम् । प्रथमा सुधवा-आख्या मारोठ-प्रदेशस्य सामन्तस्य सिंहबलस्य भगिनी, द्वितीया काञ्चनदेवी चक्रवर्तिनः चालुक्यसम्राजः सिद्धराजस्य पुत्री । अजमेरू-प्रासादस्य अन्तःपुरे सुधवा-काञ्चनदेव्योः सम्बन्धः सङ्घर्षपूर्णः आसीत् । अजमेरू-प्रासादस्य कलहपूर्णस्थितिं सिद्धराजः जानाति स्म । अतः काञ्चनदेवी यदा गर्भवती अभवत्, तदा सिद्धराजः स्वपुत्रीम् अण्हिलपाटणम् आह्वयत् । सिद्धराजः काञ्चनदेवीं योजनाबद्धरीत्या अजमेरू-तः आह्वयत् । राजपूतेषु परम्परा अस्ति यत्, पुत्री स्वप्रप्रथमम् अपत्यं स्वपितुः गृहे एव जनयति इति । यतो हि अजमेरू-अन्तःपुरस्य स्थितिः अपि सुयोग्या नासीत्, अतः सिद्धराजः प्रसूतेः आश्रयेण स्वपुत्रीम् अण्हिलपाणटम् आह्वयत् । प्रसूतिकाले अण्हिलपाटणं प्राप्तवती काञ्चनदेवी सोमेश्वराख्यं पुत्रं जनयति ।

अपरत्र अजयमेरू-प्रासादस्य कलहः विराड्रूपम् अधरत् । ततः ११४२-४३ तमे वर्षे सिद्धराजस्य मृत्यौ सति  गुजरातराज्यस्य आधिपत्याय कुमारपाल-चाहड अत्यनयोः युद्धम् अभवत् । चाहड इत्येषः सोमेश्वरस्य पितुः अर्णोराजस्य साहाय्यं प्राप्तुं शाकम्भर्याः राजप्रासादं गतः । चाहड इत्येषः यदा शाकम्भर्यायाः प्रासादे आसीत्, तदा कुमारपालः शाकम्भर्यायाः उपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् युद्धे अर्णोराजः पराजितः, चाहड इत्येषश्च मृतः । एवं गुजरातराज्यस्य सत्तायाः सूत्रधारः राजा वा कुमारपालः अभवत् । कुमारपाल-अर्णोराजयोः यदा युद्धम् अभवत्, तदापि काञ्चनदेवी अण्हिलपाटणे निवसति स्म । जगद्देव-आख्यः सोमेश्वरस्य विभ्राता अर्णोराजस्य हत्याम् अकरोत् । ततः जगद्देवस्य हत्यां कृत्वा विग्रहराजः अजमेरू-प्रदेशस्य अधिपतिः अभवत् । एवं काञ्चनदेव्याः प्रतिगमनस्य तु किमपि कारणम् एव नावशिष्टम् ।

सिद्धराजस्य मृत्योः अनन्तरं कुमारपालः गुजरातराज्यस्य सम्राट् अभवत् । सम्राट् कुमारपालः यद्यपि सोमेश्वरस्य मातुलः आसीत्, तथापि सः तस्मिन् पुत्रवत् स्निह्यति स्म । कुमारपालस्य सान्निध्ये एव सोमेश्वरः सर्वविद्यासु निष्णातः अभवत् । अतः पृथ्वीराजविजयस्य सप्तमसर्गस्य एकादशे श्लोके कुमारपालस्य प्रसंशा अपि प्राप्यते ।

 कोङ्कणविजयम् 

सत्तायाः विस्ताराय यदा कुमारपालः शिलाहारवंशीयस्य मल्लिकार्जुनस्य उपरि आक्रमणं कर्तुं स्वसेनां प्रैषयत्, तदा सोमेश्वरः वयस्कः आसीत् इति इतिहासविदां मतम् अस्ति । पृथ्वीराजमहाकाव्ये उल्लेखः प्राप्यते यत्, सोमेश्वरः युद्धक्षेत्रे मल्लिकार्जुनस्य वधम् अकरोत् इति । मल्लिकार्जुनस्य द्वौ राजकीयाभिलेखौ क्रमेण चिरलूणतः, विसन-तः च प्राप्तौ । ताभ्यां लेखाभ्यां ज्ञायते यत्, मल्लिकार्जुनः कुमारपालस्य समकालीनः आसीत् । तथा च कुमारपालस्य सैन्याभियाने मल्लिकार्जुनः हतः ।

प्रथमवारम् आम्बड-नामकस्य सेनापतेः आध्यक्षत्वेन कुमारपालः कोङ्कणं प्रति स्वसेनां प्रैषयत् । परन्तु सज्जः मल्लिकार्जुनः आम्बड इत्यस्य सैनिकशिबिरे एव आक्रमणम् अकरोत् । राजप्रासादे वाक्कौशल्येन वीरतायाः प्रदर्शनात् युद्धक्षेत्रस्य वीरता सर्वदा भिन्ना भवति । युद्धे तु तस्यैव विजयः भवति, यः युद्धकलायां श्रेष्ठः भवति । आम्बडस्य केवलं पराजयः नाभवत्, अपि तु तस्य मुखं विवर्णभावं प्राप्नोत् । कृष्णवस्त्रं धारयित्वा सः पाटणं प्रत्यगच्छत् प्रबन्धचिन्तामणिः, चतुर्थः प्रकाशः, पृ. ९७-९८ ।

द्वितीयवारं कुमारपालः आम्बडस्य आध्यक्ष्ये एव कोङ्कणं प्रति सेनां प्रैषयत् । परन्तु द्वितीयवारं सेनायां कुमारपालस्य भागिनेयः सोमेश्वरः आसीत् । सोमेश्वरः हनुमान् इव एकगजात् द्वितीयगजस्य उपरि कूर्दयित्वा मल्लिकार्जुनस्य समीपं प्रापत् । ततः मल्लिकार्जुनस्य हस्तात् छुरिकाम् अपकर्ष्य तया छुरिकया एव मल्लिकार्जुनस्य वधम् अकरोत् पृथ्वीराजविजयम्, सर्गः ७, श्लो. १५ । १२८७ तमे विक्रमसंवत्सरे लिखितः राजस्थानराज्यस्य आबूपर्वते स्थितात् नेमिनाथमन्दिरात् प्राप्तः एकः शिलालेखः युद्धस्य विवरणम् उदघोषयत् । तस्मिन् शिलालेखे लिखतम् अस्ति यत्, यदा मल्लिकार्जुनः युद्धक्षेत्रे पराजितः सन् मृतः, तदा तस्य पत्न्यः क्रन्दनम् अकुर्वन् इति ।

 विवाहः, परिवारश्च 

सोमेश्वरस्य कोङ्कणविजयानन्तरं कर्पूरदेव्या सह तस्य प्रणयस्य आरम्भः अभवत् । सोमेश्वरकर्पूरदेव्योः प्रणयमिलनं कुमारपालस्य पूर्वायोजितं प्रबन्धनम् आसीत् । कर्पूरदेवी कल्चुरीवंशस्य (हैहय) त्रिपुरी-प्रदेशस्य (जबलपुरं, मध्यप्रदेशः) राज्ञः अचलराजस्य पुत्री आसीत् । कुमारपालस्य संरक्षणे एव तयोः प्रेमभावः विकसितः । ततः समये प्राप्ते कुमारपालः तयोः विवाहम् अकरायत् । पाटणे एव सोमेश्वरकर्पूरदेव्योः पुत्रौ पृथ्वीराजः, हरीराजश्च जन्म प्रापेताम् ।

 अजमेरूगमनम् 

१२२५ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य पृथ्वीभट्टस्य अन्तिमशिलालेखः प्राप्यते । ततः बिजौलिया-शिलालेखेषु १२२६ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य फाग्लुनमासस्य शुक्लतृतीयायां लिखितः सोमेश्वरस्य प्रप्रथमः शिलालेखः प्राप्यते । अनेन इतिहासविदाम् अनुमानम् अस्ति यत्, उभयोः तिथ्योः मध्ये एव सोमेश्वरः अजमेरोः सत्तायाम् आरूढः अभवत् ।

सोमेश्वरस्य सत्तारोहणस्य कालः, तिथिः च क्वापि न प्राप्यते । परन्तु इतिहासविदः अनेकेषां सम्भावनानाम् उल्लेखं कुर्वन्ति । सम्भवः अस्ति यत्, अण्हिलपाटणे निर्वासितत्वेन जीवनयापनं कुर्वन् सोमेश्वरः स्वमातुलस्य साहाय्येन शाकम्भर्याः राज्यं प्राप्तुं सफलः स्यात् । यतो हि पृथ्वीराजविजये स्पष्टतया उल्लिखम् अस्ति यत्, सोमेश्वरः यदा स्वपत्न्या, पुत्राभ्यां सह अजयमेरू-प्रदेशं प्रविष्टः, तदा तेन सह विशालसेना अपि आसीत् । सोमेश्वरेण सह सोढ-आख्यः मन्त्री, स्कन्द-आख्यः सेनापतिः, वामन-आख्यः सन्धिविग्रहकः, कैमास-आख्यः कूटनीतिज्ञः चापि आसन् पृथ्वीराजविजयम्, सर्गः ८, श्लो. ५७-६० ।

द्वितीयानुमानम् अस्ति यत्, विग्रहराजस्य जीविते सति तु अजमेरोः उपरि आक्रणम् असम्भवम् अस्ति इति सोमेश्वरः जानाति स्म । अतः तेन योग्यसमयस्य प्रतीक्षा कृता । ततः अनुकूलावसरं प्राप्य अजमेरोः सत्तायाम् आरूढः अभवत् ।

कारणं यत्किमपि स्यात्, परन्तु १२२६ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य फाल्गुनमासस्य शुक्लतृतीयायाः पुरा सोमेश्वरः अजमेरूप्रदेशस्य राजा अभवत् इति निश्चितम् अस्ति । ततः तेन विन्ध्यवली-प्रदेशस्य पार्श्वनाथमन्दिराय एकस्य ग्रामस्य दानं कृतम् इति बिजौलिया-शिलालेखे उल्लेखितम् अस्ति बिजौलियाशिलालेखः, श्लो. २८ । पृथ्वाराजविजये सोमेश्वरस्य धर्मार्थप्रवृत्तीनां विस्तृतं वर्णनं प्राप्यते । परन्तु तस्य राजव्यवस्थायाः विषये तस्मिन् ग्रन्थे कोऽपि उल्लेखः न प्राप्यते ।

 सोमेश्वर-अजपालसङ्घर्षः 

राजस्थानराज्यस्य पालीमण्डलस्य, देसूरी-उपमण्डलस्य नारलाई-सोनाणा-नामके स्थले स्थितात् शिवमन्दिरात् कुमारपालस्य अन्तिमशिलालेखः प्राप्यते । १२२८ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य मार्गशीर्षमासस्य शुक्लत्रयोदश्यां सः शिलालेखः अङ्कितः डॉ. डी आर् भण्डारकर, एपिग्राफिया इण्डिका, भागः ११, पृ. ४७-४८ । अनेन ज्ञायते यत्, कुमारपालः १२२८ तमं विक्रमसंवत्सरं यावत् जीवितः आसीत् । ततः तस्य भ्रातृजः अजपालः अण्हिलपाटणस्य राजा अभवत् इत्यपि सिद्ध्यति प्रबन्धचिन्तामणिः, चतुर्थप्रकाशः, पृ. ११७ । राजस्थानराज्यस्य उदयपुरात् प्राप्तः अजपालस्य प्रप्रथमशिलालेखः १२२९ तमस्य विक्रमसंवत्सरस्य वैशाखमासस्य शुक्लतृतीयाम् उत्कीर्णः । ११७३ (ई.) तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य षोडशे दिनाङ्के उत्कीर्णः इति कथनम् । तस्मिन् शिलालेखे अजपालस्य "परमभट्टारकः महाराधिराजः परमेश्वरः" इति उपाधिः प्राप्यते । अनेन ज्ञायते यत्, उक्ततिथेः प्राक् एव अजपालः गुजरातराज्यस्य सम्राट् अभवत् । अतः १२२८ तः १२२९ विक्रमसंवत्सरमध्ये एव सोमेश्वर-अजयपालयोः सङ्घर्षः अभवत् ।

कुमारपालः पुत्रहीनः आसीत् । परन्तु सः सोमेश्वरे पुत्रवत् स्निह्यति स्म । सोमेश्वरस्य कृतेऽपि कुमारपालः पितातुल्यः आसीत् । अतः कुमारपालस्य भ्रातृजः यदा कुमारपालाय विषं पाययित्वा अमारयत्, तदा सोमेश्वरस्य उपरि कुठाराघातः अभवत् । सोमेश्वरः पाटण-नगरस्य निष्ठात्यागस्य नाटकम् अकरोत् । अतः अजपालः अपि तम् अदण्डयत् दण्डे मण्डपिका हैमी, सह मत्तैर्मङ्गजैः । दत्त्वा पादं गले येन, जाङ्गलेशादगृह्यते ।। कीर्तिकौमुदी, सर्गः २, पृ. ९, श्लो. ५३ ।

 सङ्गीतज्ञः 

सोमेश्वरः सङ्गीतकलायां निपुणः आसीत् । तस्य प्रसिद्धिः दक्षिणभारतपर्यन्तम् आसीत् । सङ्गीताचार्यत्वेन चतसॄषु दिक्षु सः प्रख्यातः अभवत् । महाराष्ट्रराज्यस्य औरङ्गाबादमण्डलस्य देवगिरी-आख्ये पत्तने शार्ङधर-आख्यः सङ्गीतकारः "सङ्गीतरत्नाकरः" नामकं ग्रन्थम् अलिखत् । तस्य ग्रन्थस्य आरम्भे सः केषाञ्चन आचार्याणां नामोल्लेखम् अकरोत् । तेषु नामसु परमारवंशीयस्य भोजस्य, चन्देलस्य परमर्दिदेवस्य, शाकम्भर्याः सोमेश्वरस्य च नामोल्लेखम् अकरोत् रुद्रटोनान्य भूपालो, भोज भूवल्लमस्तथा । परमर्दि च सोमेसो, जगदेव(क) महीपतिः ।। सङ्गीकरत्नाकरः, श्लो. ८ ।

 विशेषम् 

पृथ्वीराजविजये उल्लेखः प्राप्यते यत्, सोमेश्वरः स्वपितुः अर्णोराजस्य नाम्ना एकस्य नगरस्य निर्माणम् अकरायत् इति । तस्मिन् नगरे तेन पञ्चानि भव्यानि मन्दिराणि निर्मापितानि । तेषु मन्दिरेषु एकं मन्दिरं त्रिपुरुषदेवस्य आसीत् । तथा च अन्यानि चत्वारि मन्दिराणि वैद्यनाथस्य आसन् । वैद्यनाथस्य मन्दिरस्य प्राङ्गणे तेन अर्णोराजस्य मूर्तिः प्रस्थापिता । स्वपितुः मूर्तेः पुरतः स्वस्य मूर्तिम् अपि सः प्रास्थापयत् पृथ्वीराजविजयम्, सर्गः ८, श्लो. ६२-७१, पृ. २०३-२०५ ।

सोमेश्वरः वृषभस्य, अश्वस्य च चिह्नस्य मुद्राम् अपि स्वराज्ये प्रचालयत् । तथा च स्वस्य चित्रस्य मुद्राम् अपि सः प्रचालयत् । तस्यां मुद्रायाः एकभागे अश्वारूढस्य सोमेश्वरस्य चित्रं, द्वितीयभागे सामन्तदेवस्य च चित्रम् अङ्कितम् आसीत् । बिजौलिया-शिलालेखे यः सोमेश्वरस्य वीरताप्रशस्तिः प्राप्यते, तस्मिन् "प्रतापलङ्केश्वरः" इति तस्य उपाधिः उल्लिखितः जनरल कनिङ्घम, क्वायंस ऑफ् मेडीवल् इण्डिया, पृ. ८६, प्लेट् ९एडवर्ड् थॉमस्, क्रोनिकल्स् ऑफ् पठान किङ्ग्स् ऑफ् देह्ली, पृ. ६३, नं ३७एपिग्राफिया इण्डिका, भागः २६, श्लो. २७, पृ. १०५ ।

 सम्बद्धाः लेखाः 

चौहानवंशः

अर्णोराज चौहान

पृथ्वीराज चौहान

विग्रहराज चौहान

 उद्धरणम् 

 अधिकवाचनाय 

सोमेश्वरः

वर्गः:चौहानवंशः
वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः