त्रिखण्डासनम्

त्रिखण्डासनम् उल्लिखितम् आसनं संस्कृतमूलात् त्रि अर्थात् "त्रयः", खण्ड- भआगाः आसनस्य अर्थात् "मुद्रा" अथवा "आसनम्" इति निष्पद्यते । अतः त्रिखण्डासनस्य अनुवादः "त्रिभागीयम् आसनम्" इति कर्तुं शक्यते । एतत् नाम मुद्रायाः रूपं संरचनां च प्रतिबिम्बयति, यस्मिन् सामान्यतया बाहुषु सन्तुलनं भवति, शरीरं त्रिकोणीयं वा त्रिपक्षीयं वा आकारं निर्माति त्रिखण्डासनं प्रायः योगक्रमेषु उन्नतबाहुसन्तुलनरूपेण क्रियते, यत्र बलस्य, एकाग्रतायाः, स्थिरतायाः च आवश्यकता भवति ।
आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 
ऐतिहासिकदृष्ट्या त्रिखण्डासनस्य विकासः हठयोगस्य व्यापकपरम्परायाः अन्तः अभवत् इति दृश्यते, यत्र शरीरस्य शुद्धीकरणस्य, उच्चतरध्यानस्थितीनां कृते सज्जीकरणस्य च साधनरूपेण शारीरिकमुद्रासु ( आसनानि ) बलं दत्तम् अस्ति यद्यपि एतत् मुद्रासु प्राचीनतमेषु नास्ति तथापि आधुनिकयोगाभ्यासस्य अन्तः अद्यापि महत्त्वं धारयति, विशेषतः शरीरस्य ऊर्ध्वशरीरस्य बलस्य, कोरसङ्गतिः च इति विषये ध्यानं दत्तवान् यद्यपि हठयोगप्रदीपिका अथवा घेरण्डसंहिता इत्यादिषु ग्रन्थेषु त्रिखण्डासनस्य प्रत्यक्षसन्दर्भाः न सन्ति तथापि बाहुसन्तुलनेषु बलं ददति आसनानि तथा च बहुविधसमर्थनबिन्दून् (यथा हस्तबाहुयोः) प्रयोगे च एतेषु शास्त्रीययोगेषु उल्लिखितैः सिद्धान्तैः सह सङ्गताः सन्ति ग्रन्थाः । इदमपि उल्लेखनीयं यत् मुद्रायाः संरचना अन्येषां अधिकप्रसिद्धानां मुद्राणां सदृशी अस्ति, येषां चर्चा प्रारम्भिकयोगसाहित्येषु भवति, यथा हस्तस्थापनं वा क्रेनमुद्रा वा।

त्रिखण्डासनस्य सटीकं उत्पत्तिः प्राचीनग्रन्थेषु प्रथमप्रकटीकरणस्य दृष्ट्या अस्पष्टा अस्ति, परन्तु पारम्परिकहठयोगप्रथानां समागमरूपेण तस्य विकासः सम्भवति पूर्ववर्तीनां बाहुतुल्यानां उन्नतविविधतारूपेण अपि विकसितं स्यात्, यस्मिन् अभ्यासकारिणः महत्त्वपूर्णकोरस्य, उपरितनशरीरस्य च बलस्य आवश्यकतां जनयन्तः अधिकजटिल, पूर्णशरीरसङ्गतिपर्यन्तं निर्मितवन्तः।

 प्रयोजनं एवं लाभः 

त्रिखण्डासनस्य शारीरिकलाभाः अनेकाः सन्ति, ते शरीरस्य अनेकतन्त्राणि प्रभावितयन्ति । अस्य मूलतः विशेषतया बाहुस्कन्धकटिबन्धयोः कोरयोः च बलवर्धनार्थं मुद्रा निर्मितः भवति । अभ्यासकारिणः शरीरस्य भारं धारयितुं उपरितनशरीरस्य मांसपेशिनां प्रयोगं कर्तुं प्रवृत्ताः भवन्ति, यदा तु संतुलनं स्थापयितुं शरीरस्य पतनं न भवतु इति कोरं सक्रियं कर्तव्यम् तदतिरिक्तं पादौ उन्नतस्थाने धारिताः भवन्ति, येन प्रतिसन्तुलनं भवति, पृष्ठस्य अधःभागस्य, नितम्बस्य च फ्लेक्सर्-इत्यस्य संलग्नतायां सहायकं भवति ।

त्रिखण्डासनस्य मानसिकलाभाः मुद्रां धारयितुं आवश्यकेन तीव्रता, एकाग्रतायाः च सह निकटतया सम्बद्धाः सन्ति । यथा अनेकेषु बाहुसन्तुलनेषु, अस्मिन् मुद्रायां एकाग्रतायाः आवश्यकता भवति, यतः अभ्यासकर्तुः संतुलनं स्थापयितुं, शरीरस्य संरेखणं, स्थिरं श्वसनं च कर्तुं ध्यानं दातव्यम् एवं प्रकारेण त्रिखण्डासनं ध्यानगुणं प्रदाति, बाह्यविक्षेपेभ्यः अभ्यासकारस्य ध्यानं दूरं आकर्षयति, मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयति। तदतिरिक्तं आग्रहीत्वात् आत्मविश्वासस्य, धैर्यस्य च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।

आध्यात्मिकरूपेण त्रिखण्डासनं योगदर्शनस्य गहनतरपक्षैः सह सम्बद्धम् अस्ति । आध्यात्मिकमार्गे प्रगतेः कृते अत्यावश्यकाः गुणाः आन्तरिकबलं धैर्यं च विकसितुं अभ्यासकारं आव्हानं करोति । एतत् शारीरिकरूपेण आग्रही मुद्रां निपुणतां प्राप्य अभ्यासकारिणः शारीरिकसीमान् अतिक्रम्य स्वस्य अन्तः गहनतरशक्तयः सह सम्बद्धतां प्राप्तुं प्रोत्साहिताः भवन्ति, अतः तेषां मनःसन्तोषस्य, आन्तरिकशान्तिस्य च अभ्यासः वर्धते।

त्रिखण्डासनस्य दीर्घकालीन-अभ्यासः हृदय-स्नायु-अस्थि-पाचन-तन्त्रेषु समग्र-सुधारं कर्तुं योगदानं दातुं शक्नोति । बाहूनां कोरस्य च शारीरिकसङ्गतिः शरीरस्य उपरितनभागं प्रति रक्तप्रवाहं उत्तेजयति, अधिकं परिसञ्चरणं प्रोत्साहयति, यदा तु संतुलनं संरेखणं च केन्द्रीकरणं सन्धिस्थिरतां लचीलतां च वर्धयति अपि च, एतया मुद्रायाः माध्यमेन शरीरं सुदृढं कृत्वा अभ्यासकारिणः कालान्तरे उत्तममुद्रायाः, मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यस्य च आधारं विकसितुं शक्नुवन्ति ।

 क्रमशः निर्देशः 

त्रिखण्डासनस्य अभ्यासार्थं , सम्यक् संरेखणं सुरक्षां च सुनिश्चित्य एतेषां विस्तृतनिर्देशानां अनुसरणं कुर्वन्तु:

1.	आरम्भस्थानं : स्वस्य योगचटके उपविष्टस्थितौ आरभत। नितम्बस्य पार्श्वे भूमौ हस्तौ स्थापयित्वा पुरतः पादौ प्रसारयन्तु । कतिपयक्षणं गृहीत्वा स्वस्य भूमिं कृत्वा ध्यानं स्थापयन्तु।

2.	हस्तौ बाहुौ च सज्जीकुरुत : स्कन्धविस्तारं कृत्वा भूमौ तालुकौ स्थापयन्तु। भवतः अङ्गुलीः विस्तृताः भवेयुः यत् उत्तमस्थिरतायै। स्थिरं आधारं निर्मातुं हस्ततलं भूमौ निपीडयितुं आरभत ।

3.	पादौ उत्थापयतु : नियन्त्रितगत्या द्वयोः पादौ वायुतले उत्थापयन्तु। स्वस्य कोरं नियोजयितुं, संतुलनं स्थापयितुं बाहुबलस्य उपयोगं कर्तुं च ध्यानं दत्तव्यम्। यथा यथा भवन्तः उत्थापयन्ति तथा तथा भवतः पादौ ऋजुः, पादौ सक्रियः, नुकीला च भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

4.	त्रिभागीयसंरेखणस्य निर्माणम् : यथा यथा भवन्तः बाहुयुग्मे संतुलनं कुर्वन्ति तथा तथा भवतः शरीरं त्रिकोणीयरूपं निर्मातव्यम् । बाहुयोः उपरि धड़ं संरेखयन्तु, अग्रे पश्चात् वा झुकावं परिहरन् शिरः तटस्थं भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

5.	संतुलनं कृत्वा मुद्रां धारयन्तु : यावत्कालं यावत् स्थिरं अनुभवन्ति तावत्कालं यावत् मुद्रां धारयन्तु, श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा शरीरे नियन्त्रणं धारयन्तु। संतुलनं वर्धयितुं भवतः दृष्टिः तलस्य वा अग्रे वा नियतबिन्दौ निर्दिशेत् ।

6.	मुद्रातः निर्गच्छन्तु : सुरक्षितरूपेण त्रिखण्डासनात् निर्गन्तुं , नियन्त्रणं धारयन् धीरेण पादौ पुनः भूमौ अवनयतु। मांसपेशीनां शिथिलीकरणाय, पुनः प्राप्तुं च उपविष्टेन बालस्य वा मुद्रायां विश्रामं कुर्वन्तु।

मुख्यसंरेखणबिन्दवः : स्थिरतां स्थापयितुं पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणार्थं च कोरः सम्पूर्णमुद्रायां नियोजितः एव तिष्ठेत्। बाहुभिः समं शरीरस्य भारं धारयेत्, स्कन्धैः साक्षात् कटिबन्धयोः उपरि । कण्ठे तनावः न भवेत् इति शिरः तटस्थस्थाने एव तिष्ठेत् ।

आरम्भकानां कृते परिवर्तनम् : यदि भवान् बाहुसन्तुलनं कर्तुं नूतनः अस्ति तर्हि बाहुषु कोरेषु च शक्तिं निर्मातुं फलकं, डॉल्फिन् मुद्रा, अथवा अधःमुखी कुक्कुर इत्यादीनां सज्जतामुद्राणां अभ्यासं कृत्वा आरभत। प्रारम्भे आव्हानं न्यूनीकर्तुं भवन्तः पादयोः जानुभ्यां वा अधः खण्डानां उपयोगं अपि कर्तुं शक्नुवन्ति ।

उन्नतविविधता : उन्नत-अभ्यासकानां कृते पादौ विभक्तुं वा मोडं योजयितुं वा इत्यादीनि भिन्नताः आव्हानं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति । एतेषां नितम्बेषु मेरुदण्डेषु च अधिकं लचीलतां, कोर-बाहुयोः च नियन्त्रणं वर्धयितुं आवश्यकम् ।

 सामान्यत्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

त्रिखण्डासने एकः सामान्यः त्रुटिः अस्ति यत् कोरं सम्यक् न नियोजयति। अनेन शरीरे असन्तुलनं भवति, पृष्ठस्य अधःभागे दबावः वर्धते । एतत् निवारयितुं नाभिं मेरुदण्डं प्रति आकृष्य शरीरं ऋजुरेखायां स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यं, न तु पृष्ठस्य अधःभागं क्षीणं कर्तुं अन्यः दोषः अस्ति यत् कटिबन्धेषु हस्तेषु वा भारं अतिभारं स्थापयति, येन कटिबन्धेषु तनावः असुविधा वा भवितुम् अर्हति । अस्य परिहाराय हस्तबाहुस्कन्धयोः समानरूपेण भारं वितरन्तु । मुद्रायाः प्रयासात् पूर्वं कटिबन्धस्य सहनशक्तिं निर्मातुं कटिबन्धस्य खिञ्चनस्य, सुदृढीकरणस्य च व्यायामस्य अभ्यासः अपि सहायकः भवति ।

त्रिखण्डासने पादौ सक्रियरूपेण स्थापयितुं महत्त्वं अपि उपेक्षितुं शक्नुवन्ति , येन मुद्रायां अस्थिरता भवितुम् अर्हति पादौ ऋजुः, नियोजितः च भवतु, संतुलनं स्थापयितुं पादौ निदर्शितः भवतु ।

अन्तिमे, मुद्रातः निर्गत्य अभ्यासकारिणः शीघ्रं पादौ पातयन्ति, येन पृष्ठस्य अधः स्कन्धेषु वा तनावः भवितुम् अर्हति । क्षतिं परिहरितुं सदैव शनैः मनसा मुद्रातः बहिः आगच्छन्तु।

 मांसपेशीसमूहलक्षितम् 

त्रिखण्डासनं सम्पूर्णशरीरे अनेकाः प्रमुखाः मांसपेशीसमूहाः नियोजयति । बाहू स्कन्धौ च शरीरस्य भारस्य पोषणार्थं प्राथमिकस्नायुः । मुद्रायाः समये स्थिरतां, बलं च निर्वाहयितुम् डेल्टोइड्, द्विसेप्स्, त्रिसेप्स्, अग्रभुजः च बहुधा सम्मिलिताः भवन्ति । तदतिरिक्तं उदरं, तिर्यक्, पृष्ठस्य अधःभागः च समाविष्टाः कोरस्नायुः संतुलनं स्थापयितुं शरीरस्य पतनं निवारयितुं च नियोजिताः भवन्ति।

पादौ प्राथमिकभारं न वहन्तः अपि मुद्रायां प्रवृत्ताः भवन्ति, विशेषतः नितम्बस्य फ्लेक्सर्, चतुष्कोणः, ग्लूट्स् च । एते मांसपेशयः ऋजुसंरेखणं कृत्वा पादौ उत्थापयितुं स्थिरीकरणे च सहायकाः भवन्ति । बाहुउपरि धृतं यथा पृष्ठं प्रसारितं दृढं च भवति ।

लचीलतायाः दृष्ट्या त्रिखण्डासनः पादौ ऊर्ध्वं विस्तारितः भवति इति कारणतः हम्स्ट्रिंग्, वत्स, नितम्बस्य फ्लेक्सर् इत्येतयोः मध्ये खिन्नतां प्रवर्धयति मुद्रा समग्रशरीरसमन्वयं संतुलनं च सुधरयति, यतः अभ्यासकारिणः एकत्रैव बहुषु मांसपेशीसमूहेषु नियन्त्रणं स्थापयितुं कार्यं कर्तुं अर्हन्ति ।

 श्वसनप्रौद्योगिकी 

त्रिखण्डासन -अभ्यासे श्वसनस्य महती भूमिका भवति । श्वासः शरीरस्य स्थिरीकरणे, मनः शान्तं कर्तुं, आसनस्य प्रभावशीलतां वर्धयितुं च साहाय्यं करोति । अस्मिन् मुद्रायां उज्जयि- श्वासः विशेषतया उपयोगी भवति, यतः सः ऊर्जायाः प्रवाहस्य नियमने सहायकः भवति, मानसिक-केन्द्रीकरणं च प्रोत्साहयति । उज्जयि-श्वासस्य समये कण्ठस्य मृदुसंकोचनं स्थिरं लयात्मकं च ध्वनिं निर्माति यत् अभ्यासकर्तुः ध्यानं लंगरं स्थापयितुं कार्यं करोति

दीर्घ (त्रिभागीय) श्वासः त्रिखण्डासने अपि लाभप्रदः भवितुम् अर्हति , विशेषतः आरम्भकानां वा मनः शान्तं कर्तुम् इच्छुकानां कृते। उदरं, पृष्ठपार्श्वं, वक्षःस्थलं च गभीरं श्वसित्वा चिकित्सकाः स्वस्य ध्यानं वर्धयितुं अनावश्यकं तनावं च निवारयितुं शक्नुवन्ति ।

श्वसनस्य गतिना सह समन्वयनं मुद्रायाः समये स्थिरतां स्थापयितुं कुञ्जी भवति । पादौ उत्थापयन् गभीरं निःश्वासं गृहाण, स्थितिं धारयन् पूर्णतया निःश्वासं कुरु । श्वसनस्य धारणं परिहरन्तु, यतः एतेन शरीरे तनावः वर्धते, ऊर्जायाः प्रवाहः च बाधितः भवति ।

 विरोधाभासः एवं सावधानताः 

त्रिखण्डासनं कतिपयेषु स्वास्थ्यस्थितिषु विशेषतः कटिबन्धेषु, स्कन्धेषु, कण्ठेषु वा सम्बद्धानां व्यक्तिनां कृते उपयुक्तं न भवेत् । येषां कटिबन्धस्य चोटः अथवा कार्पल टनल सिण्ड्रोम इत्यादीनां स्थितिः अस्ति तेषां एतस्य मुद्रायाः अभ्यासं परिहरन्तु अथवा परिवर्तनेन सह कार्यं कर्तव्यम् । कण्ठस्य वा स्कन्धस्य वा समस्यायुक्ताः व्यक्तिः अपि त्रिखण्डासनस्य अभ्यासात् निवृत्ताः भवेयुः , यतः मुद्रा एतेषु क्षेत्रेषु महत्त्वपूर्णं भारं स्थापयति

उच्चरक्तचापयुक्ताः, हृदयरोगयुक्ताः, मोतियाबिन्दुयुक्ताः जनाः व्यावृत्तिं परिहरन्तु, यतः वर्धितः दाबः एतान् स्थितिं वर्धयितुं शक्नोति । गर्भिणीः त्रिखण्डासनादिबाहुसन्तुलनस्य प्रयासात् निवृत्ताः भवेयुः , यतः मुद्रायाः कारणात् उदरस्य उपरि अनावश्यकं दबावः भवितुम् अर्हति।

आहतयुक्तानां वा दीर्घकालीनस्थितीनां कृते समुचितसंशोधननिर्धारणाय, अधिकतनावस्य परिहाराय च स्वास्थ्यसेवाव्यावसायिकस्य अनुभविनां योगप्रशिक्षकस्य वा परामर्शः महत्त्वपूर्णः अस्ति

 योगाभ्यास में भूमिका 

त्रिखण्डासनं विविधक्रमेषु समावेशयितुं शक्यते, सामान्यतया सत्रस्य अन्ते उन्नतबाहुसन्तुलनरूपेण । मुद्रा शक्तिं, लचीलतां, ध्यानं च निर्मातुं विनिर्मितम् अस्ति, येन एतत् एकस्य अभ्यासस्य महत् परिवर्तनं भवति यस्मिन् व्यावृत्तिः, स्थिता मुद्रा, पृष्ठमोचनं च सन्ति शरीरे ऊर्जायाः सन्तुलनं कर्तुं साहाय्यं करोति, विशेषतः ऊर्ध्वशरीरस्य कोरस्य च माध्यमेन प्राणस्य प्रवाहस्य समर्थनं करोति ।

यदा विन्यासः अथवा हठक्रमे समाविष्टः भवति तदा त्रिखण्डासनं मानसिकस्पष्टतां, ध्यानं च संवर्धयितुं अभ्यासकारिणः चुनौतीं दातुं शक्नोति। पूर्णतया ध्यानस्य एकाग्रतायाः च आवश्यकतां कृत्वा अभ्यासकारिणां श्वसनेन शरीरेण च गहनतरसम्बन्धं विकसितुं साहाय्यं करोति ।

 मनोवैज्ञानिकः एवं भावनात्मकः प्रभावः 

त्रिखण्डासनं मानसिकस्पष्टतां ध्यानं च प्रवर्धयति, वर्तमानक्षणे मनःसन्तोषस्य संवर्धनस्य अवसरं प्रदाति। बाहुषु सन्तुलनार्थं आवश्यकः प्रयासः एकाग्रता च अभ्यासकारिणः मानसिकविक्षेपान् त्यक्त्वा स्वव्यवहारे भूमिं स्थापयितुं प्रोत्साहयति मुद्राः परसहानुभूति-तंत्रिका-तन्त्रं सक्रियं कृत्वा मानसिक-तनावस्य निवारणे अपि सहायकं भवति, येन शान्ततायाः, आरामस्य च भावः भवति ।

योगदर्शनेन ज्ञायते यत् त्रिखण्डासन इत्यादीनि बाहुसन्तुलनानि आन्तरिकबलस्य आत्मअनुशासनस्य च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। मुद्रायाः शारीरिकचुनौत्यस्य माध्यमेन कार्यं कृत्वा अभ्यासकारिणः मानसिकबाधानां सम्मुखीकरणाय, लचीलतां च विकसितुं प्रोत्साहिताः भवन्ति, यत् जीवनस्य अन्येषु क्षेत्रेषु अनुवादं कर्तुं शक्नोति।

 दार्शनिकम् एवं आध्यात्मिकं महत्त्वम् 

योगदर्शने त्रिखण्डासनस्य प्रतीकात्मकं आध्यात्मिकं च महत्त्वम् अस्ति । मुद्रायां शरीरस्य त्रिपक्षीयः संरेखणः शारीरिकबलं, मानसिकस्पष्टतां, आध्यात्मिकप्रज्ञां च एकीकृत्य योगात्मकसंकल्पनायाः सह संरेखणं कृत्वा शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च सन्तुलनं प्रतिनिधियति इति कथ्यते मुद्रां कर्तुं आवश्यकः प्रयासः अनुशासनं च समतायाः आत्मजागरूकतायाः च अवस्थां प्राप्तुं आवश्यकस्य आन्तरिककार्यस्य रूपकरूपेण दृश्यते।

त्रिखण्डासनवत् बाहुतुल्यस्य अभ्यासः तृतीयाङ्गेन आसनेन सह संरेखितः भवति , यत् शरीरं शुद्धं कृत्वा ध्यानार्थं सज्जीकरोति शारीरिकमुद्राः निर्दिशति।

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

त्रिखण्डसनस्य अधिक-उन्नतविविधतां प्रति गन्तुं, अभ्यासकारिणः स्वस्य मूलसङ्गतिं गभीरं कर्तुं उपरितनशरीरस्य शक्तिं निर्मातुं च ध्यानं दातव्यम्। एकं पादं भूमौ विवर्तनं वा उत्थापनं वा इत्यादीनि विविधतानि अभ्यासकर्त्रेण स्वस्य संतुलनं समन्वयं च परिष्कृत्य आव्हानं दातुं शक्नुवन्ति । कालान्तरे उन्नत-अभ्यासकारिणः पादौ मेरुदण्डे च गहनतरं लचीलतां अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति, यत्र बाहुतुल्ययोः मध्ये विभाजनं वा संक्रमणं वा इत्यादीनि गतिशीलगतिः समाविष्टा भवति।

 विभिन्नयोगपरम्परायाः संदर्भे आसनम् 

त्रिखण्डासनस्य दृष्टिकोणः विभिन्नेषु योगपरम्परासु भिन्नः भवितुम् अर्हति । हठयोगे तस्य अभ्यासः ग्राउण्डिंग्-बलिंग्-क्रमस्य भागरूपेण भवितुं शक्नोति । विन्यासः अथवा शक्तियोग इत्यादिषु अधिकगतिशीलप्रथासु तीव्रताम् ऊर्जां च निर्मातुं प्रवाहस्य समावेशः भवितुं शक्नोति । प्रत्येकं परम्परा मुद्रायाः भिन्नदृष्टिकोणं आनयति, परन्तु तस्याः मूलसिद्धान्ताः शरीरस्य सुदृढीकरणे, मनः शान्तीकरणे, मनःसन्तोषस्य संवर्धने च मूलभूताः एव तिष्ठन्ति।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

त्रिखण्डासनं दैनन्दिनजीवने समावेशयितुं अभ्यासः धैर्यं च आवश्यकम्। यद्यपि पूर्णमुद्रा नित्यं सर्वेषां कृते सुलभा न भवेत् तथापि तस्य सज्जताविविधतायाः नियमितरूपेण अभ्यासः कृत्वा बलस्य स्थिरतायाः च निर्माणं कर्तुं शक्यते बाहुसन्तुलनकार्यं दैनन्दिनदिनचर्यासु समावेशयित्वा अभ्यासकारिणः शरीरस्य संरेखणस्य विषये अधिका जागरूकताम् निर्मातुं शक्नुवन्ति तथा च स्वस्य शारीरिकगतिषु अधिकं मनःसन्तोषं विकसितुं शक्नुवन्ति।

 वैज्ञानिकम् एवं चिकित्सा-अनुसन्धानम् 

त्रिखण्डासन इत्यादीनां बाहुसन्तुलनस्य शारीरिकलाभानां समर्थनं करोति , विशेषतः मांसपेशीनां सहनशक्तिं, सन्धिस्थिरतां, कोरबलं च वर्धयितुं। अध्ययनेन ज्ञातं यत् नियमितरूपेण योगस्य अभ्यासः हृदयरोगस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, लचीलतां वर्धयितुं, तनावस्य चिन्तायाश्च न्यूनीकरणेन मानसिककल्याणस्य समर्थनं कर्तुं च शक्नोति। तदतिरिक्तं बाहुसन्तुलनं शरीरस्य उपरितनशक्तिनिर्माणे सहायकं भवति, यस्य समग्रसुष्ठुतायाः मुद्रायाः च दीर्घकालीनलाभाः सन्ति ।

 सन्दर्भाः 

“बाहुसन्तुलनलाभाः।” योग जर्नल , https://www.yogajournal.com/poses/arm-balances . 

कामिनोफ् , लेस्ली, एमी मैथ्यूज च । योग शरीररचना विज्ञान . मानव गतिकी, 2011.

" त्रिखण्डासन : लाभ, कैसे एवं अधिक।" योग अन्तर्राष्ट्रीय , https://www.yogainternational.com/