मनसः सन्तोषस्य, पारलौकिकध्यानस्य च उपरि यौगिकदृष्टिकोणः

मनसः सन्तोषस्य, पारलौकिकध्यानस्य च उपरि यौगिकदृष्टिकोणः महत्त्वपूर्णः विषयः वर्तते। आधुनिकसमाजस्य मानसिकस्वास्थ्यं वर्धमानं केन्द्रीकरणक्षेत्रं जातम्, मनोवैज्ञानिककल्याणस्य निर्वाहस्य महत्त्वस्य विषये अधिका जागरूकता अस्ति । समकालीनजीवनस्य द्रुतगतिः, उच्चतनावयुक्तः स्वभावः चिन्ता, अवसादः, भावनात्मकः अस्थिरता च इत्यादिषु विविधमानसिकस्वास्थ्यचुनौत्येषु योगदानं दातुं शक्नोति मानसिकस्वास्थ्यवर्धनार्थं व्यापकरूपेण ध्यानं प्राप्तवान् एकः प्रभावी विधिः ध्यानम् अस्ति । प्राचीनपरम्परासु जडं कृत्वा ध्यानप्रविधिनां भावनात्मककल्याणं, तनावप्रबन्धनं, समग्रमनोवैज्ञानिकसन्तुलनं च गहनं लाभं दृश्यते अयं निबन्धः मानसिकस्वास्थ्ये ध्यानस्य विशेषतः मनःसन्तोषध्यानस्य पारलौकिकध्यानस्य च भूमिकां गहनतया ज्ञापयति । एतत् योगदृष्ट्या एतान् अभ्यासान् अन्वेषयति, यत् समग्रकल्याणस्य, मनः, शरीरस्य, आत्मायाः च एकीकरणे च बलं ददाति ।

ध्यानं, मानसिकस्वास्थ्यं च

विशिष्टध्यानविधिषु गोतां कर्तुं पूर्वं मानसिकस्वास्थ्यस्य उपरि ध्यानस्य सामान्यप्रभावं अवगन्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । ध्यानं तनावस्य न्यूनीकरणाय, मनोदशासुधाराय, भावनात्मकलचीलतां वर्धयितुं च प्रभावी उपायः इति दर्शितम् अस्ति । ध्यानस्य केन्द्रविषयः, तकनीकस्य परवाहं न कृत्वा, वर्तमान-क्षण-जागरूकतायाः संवर्धनं, आन्तरिक-शान्ति-स्थितेः प्रवर्धनं च अन्तर्भवति । ध्यानस्य नियमित-अभ्यासेन प्राप्तस्य मानसिक-स्पष्टतायाः अस्माकं परितः जगतः बोधस्य प्रतिक्रियायाः च सुधारस्य शक्तिः अस्ति ।

योगपरम्परायां प्रायः मनः क्षोभसमुद्रेण सह उपमा भवति । सम्यक् अनुशासनं विना मनः अराजकं अशान्तं च भवितुम् अर्हति, येन भावनात्मकः अशान्तिः, मनोवैज्ञानिकः दुःखः च भवितुम् अर्हति । ध्यानं अभ्यासरूपेण कार्यं करोति यत् चञ्चलं मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, तत् शान्तिस्य निश्चलतायाः च अवस्थायां आनयति । विचाराणां नित्यं प्रवाहं मन्दं कृत्वा ध्यानं अभ्यासकारिणः स्वविचारानाम् अवलोकनं विना आसक्तिं वा कर्तुं शक्नुवन्ति, अन्ततः अधिकं भावनात्मकं नियमनं भवति

योगाभ्यासेषु शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च सम्बन्धे महत् बलं दत्तं भवति । योगस्य शारीरिकः पक्षः यस्मिन् आसनाः (मुद्राः) सन्ति, सः शरीरं ध्यानार्थं सज्जीकरोति, शारीरिकतनावस्य मुक्तिं कर्तुं, मानसिकस्पष्टतायाः कृते स्थानं निर्मातुं च सहायकः भवति ध्यानद्वारा अभ्यासकारिणः न केवलं मानसिकशान्तिं प्राप्नुवन्ति अपितु गहनतरं आत्मजागरूकतां, भावनात्मकसन्तुलनं, आध्यात्मिकवृद्धिं च अनुभवन्ति ।

 मनःसन्तोषध्यानस्य वर्तमानक्षणे जागरूकतायाः संवर्धनम्

प्रायः बौद्धधर्मेन सह सम्बद्धं मनःसन्तोषध्यानं पश्चिमे ध्यानस्य सर्वाधिकप्रचलितरूपेषु अन्यतमं जातम् । अभ्यासे वर्तमानक्षणं विना न्यायेन ध्यानं दत्त्वा, संवेदनानि, विचाराः, भावाः च यथा यथा उत्पद्यन्ते, गच्छन्ति च तथा तथा ध्यानं दत्तुं भवति मनःसन्तोषध्यानं जागरूकतायाः चेतनध्यानस्य च अवधारणायां मूलभूतं भवति, येन व्यक्तिः प्रायः स्वचिन्तनस्य आधिपत्यं कुर्वतां स्वचालितमानसिकप्रतिमानात् मुक्तं कर्तुं शक्नोति

योगसूत्रेषु पतञ्जलिऋषिणा उल्लिखितस्य अष्टाङ्गमार्गस्य प्रमुखं तत्त्वम् अस्ति ध्याने अभ्यासकः ध्यानस्य चयनितवस्तुनि निरन्तरं ध्यानं धारयति, यत् श्वसनं, मन्त्रं, दृश्यप्रतीकं वा भवितुम् अर्हति, येन मनः शान्तं स्पष्टं च भवति

शोधं कृत्वा ज्ञातं यत् मनःसन्तोषध्यानस्य मानसिकस्वास्थ्यस्य सकारात्मकः प्रभावः भवितुम् अर्हति, यत्र चिन्ता, अवसादः, दीर्घकालीनतनावः च लक्षणं न्यूनीकर्तुं शक्यते वर्तमानक्षणे ध्यानं केन्द्रीकृत्य मनःसन्तोष-अभ्यासकारिणः स्वविचारानाम् अतिशयेन आसक्तिं न कृत्वा अवलोकनं कर्तुं शिक्षन्ति । एषा अविवेकी जागरूकता नकारात्मकविचारप्रकारानाम् भावनात्मकदुःखं प्रति सर्पिलरूपेण गन्तुं न शक्नोति।

मनःसन्तोषः व्यक्तिभ्यः आवेगपूर्णतया प्रतिक्रियां विना स्वभावानाम् अवलोकनार्थं प्रोत्साहयित्वा भावनात्मकनियमनस्य संवर्धनं कर्तुं अपि सहायकं भवति । योगपरम्परायां एतत् वैराग्यस्य , अथवा वैराग्यस्य अवधारणायाः सह सम्बद्धम् अस्ति । यद्यपि वैराग्यस्य अर्थः परिचर्यायाः अभावः उदासीनता वा न भवति तथापि परिणामेषु अतिशयेन आसक्तः न भूत्वा भावनात्मकप्रतिक्रियाशीलतायाः चालितः वा न भूत्वा जगतः सह संलग्नतायाः क्षमतां निर्दिशति एतत् मनःसन्तोषध्यानस्य लक्ष्यैः सह सङ्गतं भवति, यत् अभ्यासकारिणः स्वभावनाः तेषां सेवनं न कृत्वा स्वीकुर्वन्तु इति शिक्षयति ।

शारीरिकप्रभावानाम् दृष्ट्या मनःसन्तोषध्यानेन सहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रस्य क्रियाशीलता न्यूनीभवति इति ज्ञातम्, यत् "युद्ध-उड्डयन"-प्रतिक्रियायाः उत्तरदायी भवति एतेन कोर्टिसोल् इत्यादिषु तनावहार्मोनेषु न्यूनता भवति, यस्य परिणामेण मनः शान्तं भवति, भावनात्मकसन्तुलनस्य अधिकं भावः च भवति । तदतिरिक्तं, शोधं सूचयति यत् मनःसन्तोष-अभ्यासः मस्तिष्के ग्रे -पदार्थस्य घनत्वं वर्धयितुं शक्नोति , विशेषतः भावनात्मक-नियमन-निर्णय-आत्म-जागरूकता-सम्बद्धेषु क्षेत्रेषु

पारलौकिकध्यानम् 

१९५० तमे दशके महर्षि महेशयोगी इत्यनेन विकसितः पारलौकिकध्यानम् (TM) अन्यः व्यापकरूपेण अभ्यासः कृतः ध्यानस्य प्रकारः अस्ति यस्य मानसिकस्वास्थ्यस्य प्रभावस्य कृते महत्त्वपूर्णं ध्यानं प्राप्तम् अस्ति टी.एम.विशेषस्य शब्दस्य वा मन्त्रस्य वा प्रयोगे आधारितः भवति, यः ध्यानकाले अभ्यासकर्त्रेण मौनेन पुनरावृत्तिः भवति । टीएम इत्यस्य लक्ष्यं विश्रामपूर्णसजगतायाः अवस्थां प्राप्तुं भवति, यत्र व्यक्तिः पूर्णतया जागृतः सन् गहनं आन्तरिकं शान्तिं अनुभवति ।

योगदृष्ट्या टीएम मन्त्रजपस्य रूपरूपेण अवगन्तुं शक्यते , यत् मनः केन्द्रीकृत्य आध्यात्मिकपरिवर्तनं आनेतुं पवित्रशब्दस्य वाक्यस्य वा पुनरावृत्तिः भवति मन्त्राणां स्पन्दनगुणः इति मन्यते यत् मनः उच्चतरचैतन्यावस्थाभिः सह संरेखयति । टीएम इत्यस्मिन् मन्त्रस्य प्रयोगः मनः शान्तं कर्तुं सामान्यविचारप्रकारानाम् अतिक्रमणं च कर्तुं साहाय्यं करोति, येन अभ्यासकर्ता शुद्धजागरूकतायाः अथवा "आत्म-अतिक्रमणस्य" अवस्थां अनुभवितुं शक्नोति

टी.एम.-इत्यस्य मानसिकस्वास्थ्यलाभानां विषये शोधकार्यं कृत्वा ज्ञातं यत् एतेन तनावः, चिन्ता, अवसादः च न्यूनीकर्तुं शक्यते । अध्ययनेन सूचितं यत् टीएम-आघात-उत्तर-तनाव-विकारस्य (PTSD) लक्षणं न्यूनीकर्तुं, रक्तचापं न्यूनीकर्तुं, समग्र-मनोवैज्ञानिक-कल्याणस्य च सुधारं कर्तुं शक्नोति एतेषां प्रभावानां पृष्ठतः एकं प्राथमिकं तन्त्रं टी.एम.-इत्यस्य गहनविश्रामस्य अवस्थां प्रेरयितुं क्षमता अस्ति । ध्यानस्य समये शरीरं विश्रामपूर्णसजगतायाः अवस्थायां प्रविशति, यत् तनावहार्मोनानाम् न्यूनीकरणेन, शरीरस्य प्राकृतिकचिकित्साक्षमतायाः वृद्ध्या च सह सम्बद्धा अस्ति

योगदृष्ट्या टीएम व्यक्तिं चेतनायाः गहनतरस्तरैः सह संयोजयितुं कार्यं करोति, आत्मनः ब्रह्माण्डस्य च सह एकतायाः भावः प्रवर्धयति एषा सम्पर्कभावना व्यक्तिभ्यः स्वस्य निहितशान्तिस्य स्थिरतायाः च भावस्य टैपं कर्तुं अनुमतिं दत्त्वा भावनात्मकचिकित्सां पोषयितुं शक्नोति । टीएम अभ्यासकारिणः स्वविचारात् भावनाभ्यः च विरक्ताः भवितुम् अपि प्रोत्साहयति, मानसिकस्पष्टतायाः भावनां भावनात्मकलचीलतां च पोषयति ।

ध्यानस्य मनोवैज्ञानिकं भावनात्मकं च लाभम्

मनःसन्तोषध्यानस्य पारलौकिकध्यानस्य च महत्त्वपूर्णाः मनोवैज्ञानिकाः भावनात्मकाः च लाभाः सन्ति, ये मानसिकस्पष्टतां, भावनात्मकसन्तुलनं, आध्यात्मिककल्याणं च संवर्धयितुं योगपरम्परायाः लक्ष्यैः सह सङ्गताः सन्ति एतानि अभ्यासानि व्यक्तिभ्यः आधुनिकजीवनस्य जटिलतानां मार्गदर्शनार्थं साधनानि प्रदास्यन्ति, तनावस्य भावनात्मकचुनौत्यस्य च प्रति लचीलापनं वर्धयन्ति ।

ध्यानस्य विशेषतः मनःसन्तोषस्य एकः प्रमुखः लाभः भावनात्मकनियमनस्य उन्नयनस्य क्षमता अस्ति । विचाराणां भावनानां च जागरूकतां संवर्धयित्वा व्यक्तिः अधिकधैर्येन आत्मसंयमेन च चुनौतीपूर्णपरिस्थितिषु प्रतिक्रियां दातुं शक्नुवन्ति । सन्तोषः , अथवा सन्तुष्टिः इति योगात्मका अवधारणा भावनात्मकनियमनेन सह निकटतया सम्बद्धा अस्ति । ध्यानं व्यक्तिं बाह्यपरिस्थितिं न कृत्वा वर्तमानक्षणे सन्तुष्टिभावं संवर्धयितुं प्रोत्साहयति । एतेन भावनात्मकं अशान्तिं निवारयितुं साहाय्यं भवति, शान्तिः, स्वीकारः च भवति ।

ध्यानं आत्म-जागरूकतां अपि वर्धयति, येन व्यक्तिः विचारस्य व्यवहारस्य च प्रतिमानं ज्ञातुं शक्नोति यत् चिन्ता अथवा अवसाद इत्यादिषु मानसिकस्वास्थ्यविषयेषु योगदानं दातुं शक्नोति अवचेतनमनसि जागरूकताम् आनयन् ध्यानं व्यक्तिभ्यः स्वस्य भावनात्मकसङ्घर्षस्य मूलकारणानि उद्घाटयितुं तेषां माध्यमेन अधिकस्पष्टतायाः अन्वेषणस्य च सह कार्यं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति स्वाध्याय , अथवा स्वाध्ययनस्य योगाभ्यासः आत्मनिरीक्षणं आत्मजागरूकतां च प्रोत्साहयति, ये ध्यानस्य मौलिकाः पक्षाः सन्ति ।

अपि च मस्तिष्कस्य भावनानां संसाधनस्य मार्गं परिवर्त्य ध्यानेन चिन्ता-अवसादयोः लक्षणं न्यूनीकर्तुं शक्यते इति दर्शितम् अस्ति । कार्यात्मक-एमआरआइ-अध्ययनेन ज्ञातं यत् मनःसन्तोष-ध्यानं मस्तिष्कस्य उच्च-क्रम-संज्ञानात्मक-कार्यैः यथा निर्णय-निर्माणं, आत्म-नियन्त्रणं, भावनात्मक-विनियमनं च इत्यादिभिः सह सम्बद्धे प्रदेशे प्रीफ्रंटल-प्रकोष्ठे क्रियाकलापं वर्धयितुं शक्नोति तस्मिन् एव काले ध्यानं मस्तिष्कस्य "भयकेन्द्रे ," यत् युद्ध-अथवा-उड्डयन-प्रतिक्रियायाः उत्तरदायी अस्ति, अमिग्डाला-मध्ये क्रियाकलापं न्यूनीकर्तुं शक्नोति । मस्तिष्कस्य क्रियाकलापस्य एतत् परिवर्तनं चिन्तायां भावनात्मकप्रतिक्रियाशीलतायाः च न्यूनतां जनयितुं शक्नोति ।

ध्यानेन तनावस्य प्रबन्धन

ध्यानस्य एकः सुरक्षितः लाभः अस्ति तस्य तनावस्य न्यूनीकरणस्य क्षमता । मनःसन्तोषध्यानम्, पारलौकिकध्यानम् च द्वयोः अपि शरीरस्य आरामप्रतिक्रिया सक्रियीकरणं भवति, तनावस्य शारीरिकप्रभावस्य प्रतिकारः भवति दीर्घकालीनतनावः मानसिकस्वास्थ्यविषयेषु विस्तृतपरिधिषु योगदानं ददाति इति ज्ञायते, यत्र चिन्ता, अवसादः, निद्राविकारः च सन्ति । आरामं प्रवर्धयित्वा ध्यानं व्यक्तिनां तनावस्तरस्य प्रबन्धने सहायकं भवितुम् अर्हति तथा च तेषां मानसिकस्वास्थ्यस्य उपरि तनावस्य नकारात्मकप्रभावं निवारयितुं शक्नोति ।

योगपरम्परायां प्रायः मनसः, शरीरस्य, आत्मायाः च असन्तुलनस्य परिणामः तनावः दृश्यते । योगस्य ध्यानस्य च अभ्यासः मनः शान्तं कृत्वा, शारीरिकतनावं मुक्तं कृत्वा, आन्तरिकसौहार्दस्य भावः पोषयित्वा च एतत् संतुलनं पुनः स्थापयितुं प्रयतते ध्यानं अस्य संतुलनस्य टैपस्य साधनं प्रदाति, येन व्यक्तिः जीवनस्य आव्हानानां सम्मुखे अधिकं समतायाः भावः अनुभवितुं शक्नोति ।

ध्यानं विशेषतः मनःसन्तोषध्यानं पारलौकिकध्यानं च मानसिकस्वास्थ्यं भावनात्मककल्याणं च प्रवर्धयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । नियमित-अभ्यासस्य माध्यमेन व्यक्तिः तनावस्य न्यूनीकरणं, भावनात्मक-नियमनस्य सुधारं, आत्म-जागरूकतायाः गहन-भावनायाः संवर्धनं च कर्तुं शक्नोति । योगदृष्ट्या एते अभ्यासाः मनः, शरीरं, आत्मा च एकीकृत्य समग्रलक्ष्येन सह सङ्गच्छन्ति, येन अधिका शान्तिः, संतुलनं, आध्यात्मिकवृद्धिः च भवति यथा यथा समकालीनसमाजस्य मानसिकस्वास्थ्यस्य विषयाः निरन्तरं वर्धन्ते तथा तथा ध्यानं तेषां भावनात्मकलचीलतां वर्धयितुं आन्तरिकशान्तिस्य गहनतया भावः संवर्धयितुं च इच्छन्तीनां व्यक्तिनां कृते एकं शक्तिशाली साधनं प्रददाति। मनःसन्तोषस्य माध्यमेन वा पारलौकिकध्यानस्य माध्यमेन वा, मनः शान्तीकरणस्य अभ्यासः मानसिकस्पष्टतायाः भावनात्मकचिकित्सायाः च मार्गं प्रददाति, अन्ततः समग्रकल्याणस्य समर्थनं करोति।