लुम्बिनी

लुम्बिनी नेपालदेशस्य लुम्बिनीप्रान्ते रूपन्देहिजिलायां स्थितं बौद्धतीर्थस्थानम् अस्ति। बौद्धटीकाग्रन्थेषु निर्दिष्टं यत् माया देवी लुम्बिन्यां सिद्धार्थगौतमस्य जन्म कृतवती, यः च. ६२४ पूर्वसन् मध्ये जातः। सिद्धार्थगौतमः ज्ञानं प्राप्तवान्, शाक्यमुनिबुद्धः अभवत्, यः बौद्धधर्मस्य संस्थापकः। सः च. ५४४ पूर्वसन् मध्ये अष्टाशीतिवर्षेभ्यः परं परिनिर्वाणं प्राप्तवान्। लुम्बिनी बुद्धस्य जीवने चतुर्षु प्रमुखेषु पवित्रतीर्थेषु एकं तीर्थं मन्यते।"The Eight Great Sacred Sites", Nekhor: Circling the Sacred, Samye Translations.

लुम्बिन्यां प्राचीनानि कतिचन देवालयानि सन्ति, यथा मायादेवीमन्दिरम्। अनेके नूतनमन्दिराणि अपि सन्ति, यानि विविधदेशीयैः बौद्धसंस्थाभिः वित्तसमर्थनं प्राप्तानि। बहूनि मन्दिराणि पूर्णतया निर्मितानि, अपरे निर्माणप्रक्रियायां सन्ति। अनेके स्मारकाः, विहाराः, स्तूपाः, सङ्ग्रहालयः, लुम्बिनीअन्तर्राष्ट्रीयअनुसन्धानसंस्थानं च पवित्रस्थलस्य समीपे स्थितानि। पुष्करिणी इति पवित्रसरोवरं, यत्र मायादेवी बुद्धस्य जन्मपूर्वं स्नानं कृतवती, यत्र च बुद्धः प्रथमं स्नानं कृतवान् इति विश्वासः। लुम्बिन्याः समीपस्थेषु अन्येषु स्थलेषु पूर्वबुद्धानां जन्म, ज्ञानप्राप्तिः, च अन्ते शरीरत्यागः अपि अभवत्।

लुम्बिनी संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम् सन् १९९७ मध्ये विश्वधरोहरस्थलरूपेण घोषितम्।

 बुद्धकालीनं लुम्बिनी 
बुद्धस्य समये लुम्बिनी कपिलवस्तुनः पूर्वदिशायां, देवदहस्य दक्षिणपश्चिमदिशायां च स्थितम् आसीत्। देवदहः शाक्यगणराज्यस्य भागः आसीत्। बौद्धपरम्परानुसारं बुद्धस्य जन्म लुम्बिन्यां जातः।J.i.52, 54; Kvu.97, 559; AA.i.10; MA.ii.924; BuA.227; Cv.li.10, etc. लुम्बिन्यां अशोकस्तम्भः, यः एकः एकाश्मस्तम्भः अस्ति, ब्राह्म्याक्षरैः लेखनयुक्तः, सः रूपन्देह्यां सन् १८९६ मध्ये प्राप्तः। सः अशोकस्य लुम्बिन्यां आगमनस्य चिह्नरूपेण मन्यते। स्तम्भस्य प्राप्ते पूर्वं लुम्बिनी इति नाम न प्रसिद्धम्।
 पराणवितानस्य अनुवादानुसारं लेखः एवम् वदति—
"यदा देवप्रियः प्रियदर्शी राजा विंशतिवर्षाणि राज्ये प्रतिष्ठितः, तदा सः स्वयम् आगत्य एतत्स्थलं पूजितवान्, यतः शाक्यमुनिबुद्धः अत्र जातः। सः अश्वचित्रयुक्तं शिलाखण्डं निर्मितवान्, शिलास्तम्भं स्थापितवान् च, यत् भगवतः जन्म अत्र अभवत् इति सूचयितुं। सः लुम्बिनीग्रामं करमुक्तं कृतवान्, केवलं अष्टांशं उत्पादनस्य दत्तव्यम् इति निश्चितवान्।"

पूर्वं एषः उद्यानः रूपन्देही इति प्रसिद्धः आसीत्, यः भगवन्पुरातः उत्तरदिशायां स्थितः। सुत्तनिपाते (श्लोकः ६८३) उल्लिखितं यत् बुद्धः लुम्बिनीयजनपदस्य शाक्यग्रामे जातः। बुद्धः देवदहं गत्वा लुम्बिनीवनं प्रविश्य तत्र देवदहसुत्तं उपदिष्टवान्।MA.ii.810

 चित्रशाला 

 सन्दर्भाः