शुद्ध आय सिद्धान्त

लघुचित्रम्
आमुख

पूंजीसंरचना निगमवित्तक्षेत्रे महत्त्वपूर्णनिर्णयक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति । एतत् ऋणस्य, इक्विटी च संयोजनं निर्दिशति यत् कस्यापि फर्मस्य सम्पत्ति-निवेश-सञ्चालन-वित्तपोषणार्थं प्रयुक्तम् । दशकेषु अर्थशास्त्रज्ञाः वित्तीयसिद्धान्तकाराः च व्याख्यातुं प्रयतन्ते यत् कस्यापि फर्मस्य वित्तपोषणनिर्णयाः तस्य समग्रविपण्यमूल्यं पूंजीव्ययञ्च कथं प्रभावितयन्ति अस्मिन् विषये प्रारम्भिकेषु प्रभावशालिषु च सिद्धान्तेषु अन्यतमः पूंजीसंरचनायाः **शुद्ध आय (NI) सिद्धान्तः** अस्ति ।

शुद्ध आय सिद्धान्तः, यः **डुरैण्ड् मॉडल** इति अपि ज्ञायते, प्रस्तावति यत् कश्चन फर्मः स्वस्य कुलमूल्यं वर्धयितुं शक्नोति तथा च स्वस्य पूंजीसंरचनायाः ऋणस्य अनुपातं वर्धयित्वा स्वस्य समग्रं पूंजीव्ययस्य न्यूनीकरणं कर्तुं शक्नोति, ऋणं इक्विटी इत्यस्मात् सस्तां इति कल्पयित्वा यद्यपि अद्यत्वे अयं सिद्धान्तः आधारभूतः किञ्चित् सरलः च इति मन्यते तथापि वित्तस्य प्रारम्भिकविकासे अस्य प्रमुखा भूमिका आसीत् तथापि फर्माः किमर्थं उत्तोलनं प्राधान्यं ददति इति अवधारणात्मकं अन्वेषणं ददाति

--- ८.

### **शुद्ध आय सिद्धान्त की अवधारणा**

शुद्ध आय सिद्धान्तस्य मूलप्रस्तावः सरलः अस्ति : १.

> **फर्मस्य पूंजीसंरचना प्रासंगिका भवति, तस्य कुलमूल्यांकनं च प्रभावितं करोति।**

सिद्धान्तानुसारं यदि कश्चन फर्मः इक्विटीवित्तपोषणस्य अपेक्षया ऋणवित्तपोषणस्य अधिकभागस्य उपयोगं करोति तर्हि स्वस्य विपण्यमूल्यं वर्धयितुं शक्नोति । यतो हि ऋणं सामान्यतया इक्विटी इत्यस्मात् सस्तां भवति, मुख्यतया व्याजदेयताभिः सह सम्बद्धानां न्यूनजोखिमानां करलाभानां च कारणेन ।

मौलिकः विचारः अस्ति यत् : १.

* **ऋणस्य व्ययः न्यूनः भवति** यतः ऋणधारकाः न्यूनजोखिमस्य सामनां कुर्वन्ति।

* **इक्विटी अधिकं प्रतिफलं आग्रहयति** यतः इक्विटी-धारकाः अधिकं जोखिमं अवशोषयन्ति।

* अतः ऋणस्य वर्धनेन **पूञ्ज्याः समग्रभारित औसतव्ययः (WACC)** न्यूनीकरोति ।

यदा WACC न्यूनीभवति तदा फर्मस्य अपेक्षितार्जनस्य वर्तमानमूल्यं वर्धते, यत् क्रमेण फर्मस्य कुलविपण्यमूल्यं वर्धयति ।

--- ८.

### **शुद्ध आय सिद्धान्त की धारणाएँ**

सिद्धान्तस्य निष्कर्षाः अनेकानाम् अनुमानानाम् आधारेण भवन्ति । एते उत्तोलनस्य शुद्धप्रभावं अवगन्तुं साहाय्यं कर्तुं वास्तविकजगत् सरलीकरोति ।

1. **ऋणस्य व्ययः नित्यं तिष्ठति** यद्यपि फर्मः कियत् ऋणस्य उपयोगं करोति। 

ऋणदातारः वित्तीयजोखिमः वर्धते अपि व्याजदरं न वर्धयन्ति ।

2. **इक्विटीव्ययः अपि नित्यं तिष्ठति**, ऋणस्य स्तरं न कृत्वा। 

इक्विटी निवेशकाः अधिकं प्रतिफलं न आग्रहयन्ति यद्यपि उत्तोलनेन जोखिमः वर्धते।

3. **दिवालियापनस्य आर्थिकदुःखस्य वा व्ययः नास्ति।**

4. **ऋणस्य व्याजं कर-कटौतियोग्यं भवति**, येन कर-कवच-लाभः सृज्यते।

5. **फर्मस्य परिचालन आयः नित्यं स्थिरं च भवति।**

6. **व्यापारजोखिमः अपरिवर्तितः अस्ति**, केवलं वित्तपोषणमिश्रणं च परिवर्तते।

7. **फर्मस्य शाश्वतं जीवनं भवति**, येन मूल्याङ्कनसूत्राणि सरलाः भवन्ति।

8. **विपणयः परिपूर्णाः सन्ति**, अर्थात् सूचनाविषमता वा लेनदेनव्ययः वा नास्ति।

एतेषां धारणानां कारणात् मूल्याङ्कनस्य उपरि परिवर्तनशीलस्य पूंजीसंरचनायाः प्रभावं प्रतिरूपं पृथक् करोति ।

--- ८.

. रूपरेखा

सिद्धान्तस्य अवगमनाय त्रयः प्रमुखचराः अवश्यं विचारणीयाः सन्ति- १.

Kd = ऋणस्य व्ययः**

के = इक्विटी का व्ययः**

WACC = पूंजी के भारित औसतव्ययः**

WACC इत्यस्य सूत्रम् : १

कुत्र:

* (D =) ऋणस्य विपण्यमूल्यम्

* (E =) इक्विटी के बाजार मूल्य

* (वि = द + ई) ९.

एन आई सिद्धान्तानुसारम् : १.

* (K_d) = नित्य

* (क_ई) = नित्य

* (D) वर्धनेन पूंजीयाः भारितसरासरीव्ययः न्यूनीकरोति ।

यतः ऋणं WACC न्यूनीकरोति, तस्मात् उत्तोलनस्य वर्धनेन विपण्यमूल्यं (V) वर्धते ।

--- ८.

### **दृष्टान्तोदाहरणम्**

एकं फर्मं विचार्यताम् यस्य सन्ति:

* ब्याजं करं च (EBIT) पूर्वं अर्जनम् : ₹1,00,000

* इक्विटी इत्यस्य व्ययः १२% २.

* ऋणस्य व्ययः ६% २.

* त्रीणि सम्भाव्यराजधानीसंरचनानि : १.

| संरचना | ऋण (%) | इक्विटी (%) |

| --------- | -------- | ----------- |

| क | ० | १०० |

| ख | ४० | ६० |

| ग | ७० | ३० |

एनआई सिद्धान्तस्य अन्तर्गतं यथा यथा फर्मः ऋणं वर्धयति तथा तथा WACC न्यूनः भवति, फर्मस्य मूल्यं च वर्धते । संरचना C (उच्चतमं ऋणं) न्यूनतमं WACC अतः सर्वोच्चं कम्पनीमूल्यांकनं जनयिष्यति।

--- ८.

### **सिद्धान्त के निहितार्थ**

सिद्धान्तस्य कारणेन अनेके महत्त्वपूर्णाः निहितार्थाः भवन्ति- १.

#### **१. फर्माणां अधिकतमं उत्तोलनस्य उपयोगः करणीयः**

यतो हि वर्धमानं ऋणं पूंजीव्ययस्य न्यूनीकरणं निरन्तरं करोति, एनआई सिद्धान्तस्य अन्तर्गतं इष्टतमं पूंजीसंरचना **100% ऋणवित्तपोषणं** अस्ति । अस्मिन् परिकल्पिते सन्दर्भे पूंजीव्ययः न्यूनः भवति, दृढस्य मूल्यं च अधिकतमं भवति ।

#### **2. राजधानी संरचना प्रासंगिका अस्ति**

शुद्धसञ्चालनआय (NOI) सिद्धान्तस्य विपरीतम्, यस्य तर्कः अस्ति यत् पूंजीसंरचना अप्रासंगिका अस्ति, एनआई सिद्धान्तः कथयति यत् वित्तपोषणनिर्णयाः

सिद्धान्तस्य निहितार्थाः

सिद्धान्तस्य कारणेन अनेके महत्त्वपूर्णाः निहितार्थाः भवन्ति- १.

1. फर्माणां अधिकतमं उत्तोलनस्य उपयोगः करणीयः

यतो हि वर्धमानं ऋणं पूंजीव्ययस्य न्यूनीकरणं निरन्तरं करोति, एनआई सिद्धान्तस्य अन्तर्गतं इष्टतमं पूंजीसंरचना शतप्रतिशतम् ऋणवित्तपोषणम् अस्ति । अस्मिन् परिकल्पिते सन्दर्भे पूंजीव्ययः न्यूनः भवति, दृढस्य मूल्यं च अधिकतमं भवति ।

2. पूंजीसंरचना प्रासंगिका अस्ति

शुद्धसञ्चालनआय (NOI) सिद्धान्तस्य विपरीतम्, यस्य तर्कः अस्ति यत् पूंजीसंरचना अप्रासंगिका अस्ति, एनआई सिद्धान्तः कथयति यत् वित्तपोषणनिर्णयाः प्रत्यक्षतया फर्ममूल्यं प्रभावितं कुर्वन्ति

3. ऋणेन सह भागधारकस्य धनं वर्धते

यतः उत्तोलनेन सह दृढमूल्यं वर्धते, प्रतिशेयरं वर्धितेन विपण्यमूल्येन भागधारकाः लाभं प्राप्नुवन्ति ।

शुद्ध आय सिद्धान्त की ताकत

सरलतायाः अभावेऽपि एनआई सिद्धान्तः वित्तीयचिन्तने महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तवान् । केचन बलानि सन्ति- १.

ऋणवित्तपोषणस्य सम्भाव्यलाभान् सफलतया प्रदर्शितवान् ।

तया पूंजीसंरचनायाः दृढमूल्याङ्कनस्य च मध्ये कडिः स्थापितः ।

एतेन परवर्तीषु प्रतिरूपेषु प्रभावः अभवत् यथा Trade-off Theory, Modigliani-Miller Theorem इति ।

तया भागधारकधनं अधिकतमं कर्तुं रणनीतिरूपेण उत्तोलनस्य उपयोगस्य प्रारम्भिकं औचित्यं प्रदत्तम् ।

आलोचनाः सीमाः च

यद्यपि सिद्धान्तः बहुमूल्यं अवधारणात्मकं अवगमनं ददाति तथापि तस्य बहवः कल्पनाः व्यवहारे अवास्तविकाः सन्ति । प्रमुखा आलोचनासु अन्तर्भवन्ति : १.

1. ऋणस्य व्ययः नित्यं न तिष्ठति

यथार्थतः ऋणदातारः व्याजदराणि वर्धयन्ति यदा कश्चन फर्मः अधिकऋणजोखिमस्य कारणेन अत्यन्तं उत्तोलितः भवति ।

2. ऋणेन सह इक्विटीव्ययः वर्धते

यथा यथा उत्तोलनं वर्धते तथा तथा भागधारकाणां कृते जोखिमः अपि वर्धते, अतः अधिकं अपेक्षितं प्रतिफलं आवश्यकं भवति ।

3. दिवालियापनस्य वित्तीयदुःखस्य च व्ययस्य अवहेलनां करोति

अत्यधिकं ऋणं दिवालियापनस्य, कानूनीव्ययस्य, प्रतिष्ठाहानिस्य च सम्भावनां वर्धयति-एतेषु कश्चन अपि सिद्धान्ते न विचार्यते

4. वास्तविक-विश्वस्य करसंरचना भिन्नाः सन्ति

करव्यवस्थाः देशेषु भिन्नाः सन्ति, व्याजकर्तव्यता च सर्वदा सुसंगतं लाभं न दातुं शक्नोति ।

5. विपण्यदोषाः विद्यन्ते

व्यवहारव्ययः, विपण्यस्य अक्षमता, सूचनाविषमता च सिद्धान्तस्य धारणानां विरोधं कुर्वन्ति ।

अन्यसिद्धान्तैः सह तुलना

पूंजी संरचना पर सिद्धान्त स्थिति इष्टतम संरचना

शुद्ध आय सिद्धान्तः पूंजीसंरचना फर्ममूल्यं शतप्रतिशतम् ऋणं प्रभावितं करोति

शुद्ध परिचालन आय सिद्धान्त पूंजी संरचना अप्रासंगिक इष्टतम संरचना नास्ति

पारम्परिकः सिद्धान्तः मध्यमऋणेन मूल्यं वर्धते; अत्यधिकं ऋणं मूल्यं न्यूनीकरोति मध्यमः उत्तोलनम्

मोडिग्लियानी–मिलर (कररहित) पूंजीसंरचना अप्रासंगिकः कोऽपि नास्ति

मोडिग्लियानी–मिलर (कर सहित) अधिकं ऋणं मूल्यं वर्धयति (एनआई सिद्धान्त इव) शतप्रतिशतम् ऋणस्य समीपे

एषा तुलना दर्शयति यत् यद्यपि एनआई सिद्धान्तः सरलः अस्ति तथापि परवर्तीप्रतिमानाः ऋणस्य करलाभान् स्वीकृतवन्तः, ये तस्य निष्कर्षैः सह आंशिकरूपेण सङ्गताः आसन्

आधुनिक वित्त में व्यावहारिक प्रासंगिकता

यद्यपि कोऽपि आधुनिकः फर्मः एनआई सिद्धान्तस्य अक्षरशः अनुसरणं न करोति तथापि सिद्धान्तस्य पक्षाः प्रभावं कुर्वन्ति यत् :

निगमस्य उत्तोलननिर्णयनिर्माणम्

कर योजना रणनीतयः

निजी इक्विटी कृते वित्तपोषणनिर्णयाः

विलयेषु क्रयणेषु च उत्तोलनस्य उपयोगः

सावधानीपूर्वकं प्रयुक्ते सति उत्तोलनं कथं वित्तीयलाभान् सृजति इति अवगन्तुं सिद्धान्तः अवधारणात्मकरूपेण उपयोगी एव तिष्ठति ।

निगमन

निगमपुञ्जसंरचनायाः अवगमने शुद्धआयसिद्धान्तः आधारभूतभूमिकां निर्वहति । एतत् प्रारम्भिकं औपचारिकं व्याख्यानं ददाति यत् कस्यचित् फर्मस्य वित्तपोषणमिश्रणं तस्य मूल्यं प्रभावितं करोति । सिद्धान्तानुसारं ऋणवित्तपोषणं इक्विटी-अपेक्षया सस्तां भवति, व्याजं च कर-कटौतियोग्यं भवति, तस्मात् उत्तोलनस्य वर्धनेन पूंजीव्ययः निरन्तरं न्यूनीकरोति, भागधारकाणां धनं च वर्धते यद्यपि आदर्शः सरलीकृत-अनुमानानाम् आधारेण अस्ति तथा च वित्तीय-दुःख-व्ययस्य अथवा विपण्य-वास्तविकतायाः पूर्णतया लेखान् न ददाति तथापि परवर्ती-पूञ्जी-संरचना-सिद्धान्तानां कृते महत्त्वपूर्ण- आधारं स्थापितवान्

सारांशेन शुद्धा आयसिद्धान्तः उपदिशति यत् - १.

पूंजीसंरचना महत्त्वपूर्णा अस्ति।

ऋणं दृढमूल्यं वर्धयितुं शक्नोति।

वित्तपोषणस्य रणनीत्याः माध्यमेन पूंजीव्ययस्य प्रबन्धनं कर्तुं शक्यते ।

आधुनिकवित्तीयसिद्धान्तः अस्मात् सरलीकृतप्रतिरूपात् परं विकसितः अस्ति चेदपि तस्य आधारभूतसंकल्पनाः शैक्षणिकअध्ययनेषु निगमवित्तचर्चासु च प्रासंगिकाः सन्ति