योगशिक्षणार्थं विभिन्नस्तरस्य अनुकूलनम्

योगशिक्षणार्थं विभिन्नस्तरस्य अनुकूलनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। योगः एकः अभ्यासः अस्ति यः अनुभवस्तरं, आयुः, शारीरिकक्षमता वा न कृत्वा सर्वेषां स्वागतं करोति । एकः योगशिक्षकः इति नाम्ना भवतः एकः प्राथमिकः भूमिका अस्ति यत् भवतः छात्रान् यत्र सन्ति तत्र मिलितुं, कक्षे क्षमतानां अनुभवानां च विस्तृतपरिधिं अनुकूलतया भवतः कक्षायाः अनुरूपता। आरम्भकानां कृते परिवर्तनं, अनुभविनां अभ्यासकारिणां कृते अधिक उन्नतविकल्पान् च प्रदातुं भवान् सुनिश्चितं करोति यत् सर्वे छात्राः अभ्यासात् लाभं प्राप्नुवन्ति, तेषां वर्तमानस्तरस्य परवाहं न कृत्वा। एषः दृष्टिकोणः समावेशीत्वं पोषयति, व्यक्तिगतवृद्धिं प्रोत्साहयति, भवतः छात्रेषु अप्रतिस्पर्धात्मकं, आत्मजागरूकं मनोवृत्तिं संवर्धयितुं साहाय्यं करोति च ।

अयं लेखः अन्वेषयिष्यति यत् कथं भिन्नस्तरस्य छात्राणां कृते भवतः योगवर्गान् अनुकूलितुं शक्यते, आरम्भकानां कृते परिवर्तनं प्रदातुं शक्यते, अनुभविनां अभ्यासकानां कृते उन्नतविविधतां प्रदातुं शक्यते, तथा च एतादृशं वातावरणं पोषयिष्यति यत्र छात्राः स्वशरीरं श्रोतुं प्रोत्साहिताः अनुभवन्ति। 

== अनुभवस्तरस्य परिधिं अवगन्तुं ==

योगशिक्षणकाले एतत् स्मर्तव्यं यत् प्रत्येकस्य छात्रस्य शरीरं, मनः, अभ्यासः च अद्वितीयाः सन्ति। योगकक्षासु प्रायः आरम्भकाः, मध्यवर्ती अभ्यासकारिणः, उन्नतछात्राः च सन्ति, येषां सर्वेषां लक्ष्यं, क्षमता, आवश्यकता च भिन्नाः सन्ति । एतस्याः विविधतायाः विषये अवगताः भवितुम् अत्यावश्यकं तथा च एतादृशं स्थानं प्रदातुं अत्यावश्यकं यत्र सर्वे छात्राः स्वस्य कृते उपयुक्तं आव्हानं प्राप्नुयुः, अभिभूतं वा असमर्थतां वा न अनुभवन्ति।

आरम्भकाः प्रायः केवलं स्वस्य योगयात्राम् आरभन्ते तथा च योगमुद्रायाः, संरेखणस्य, श्वसनस्य च युक्तीनां विषये अल्पः वा कोऽपि अनुभवः नास्ति वा । एतेषां छात्राणां कृते प्राथमिकं ध्यानं शरीरजागरूकतायाः, सम्यक् संरेखणस्य, श्वसनस्य अभ्यासस्य च आधारस्य निर्माणे भवितुमर्हति । धैर्यं प्रोत्साहयितुं महत्त्वपूर्णं, यतः योगः न किमपि यत् रात्रौ एव निपुणः भवति अपितु निरन्तरं अभ्यासद्वारा क्रमेण विकसितः भवति।

मध्यवर्ती छात्राणां मुद्राणां किञ्चित् आधारभूतं ज्ञानं भवति तथा च ते सामान्ययोगमुद्रासु सहजतां प्राप्नुवन्ति। तथापि ते अद्यापि स्वरूपं परिष्कृत्य, अधिक उन्नतमुद्राणां अन्वेषणं कुर्वन्ति, बलं, लचीलतां, स्थिरतां च विकसयन्ति स्यात् । अस्मिन् स्तरे छात्राः स्वस्य अभ्यासं गभीरं कर्तुं, स्वस्य सहनशक्तिं वर्धयितुं, स्वस्य श्वसननियन्त्रणं एकाग्रतां च परिष्कृतुं च पश्यन्ति स्यात् ।

उन्नत-अभ्यासकारिणः सामान्यतया प्राथमिक-आसनेषु, संरेखणेषु, श्वसनकार्येषु च सुविदिताः भवन्ति । ते प्रायः अधिकं आव्हानात्मकं अभ्यासं अन्विषन्ति यस्मिन् अधिकं बलं, लचीलापनं, एकाग्रता च आवश्यकी भवति । उन्नत-अभ्यासकारिणः मुद्राणां अधिकजटिलविविधतां अन्वेष्टुं अपि अधिकं सम्भावनाः सन्ति, यत्र बाहुसन्तुलनं, विपर्ययः, गहनपृष्ठमोचनम्, अन्ये च चुनौतीपूर्णाः मुद्राः च सन्ति एतेषां छात्राणां कृते संरेखणं मनःसन्तोषं च निर्वाहयन् सीमां धक्कायितुं, गहनतरं आत्मजागरूकतां संवर्धयितुं, अभ्यासस्य अधिकजटिलपक्षेषु अन्वेषणं कर्तुं च ध्यानं भवेत्।

प्रत्येकं वर्गं सर्वेषां स्तरानाम् कृते किमपि बहुमूल्यं प्रदातुं परिकल्पनीयं भवेत्, येन छात्राः स्वस्य अभ्यासे उन्नतिं कर्तुं आव्हानं, समर्थनं, सशक्तं च अनुभवन्ति इति सुनिश्चितं करणीयम्। 

== आरम्भकानां कृते परिवर्तनं प्रस्तावयन् ==

आरम्भकैः सह कार्यं कुर्वन् तेषां शरीरस्य श्रवणस्य, संरेखणस्य विषये ध्यानं दत्तस्य, क्षणे उपस्थितस्य च महत्त्वं बोधयितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। छात्रान् तत्क्षणमेव चुनौतीपूर्णमुद्रासु धक्कायितुं न अपि तु एतादृशं अभ्यासं रचयन्तु यत् कालान्तरे आत्मविश्वासं, जागरूकतां, बलं च निर्माति।

मुद्रां सरलीकरोतु तथा च प्रॉप्स् प्रस्तावयतु 

आरम्भिकछात्राणां कृते लचीलापनस्य, शक्तिस्य, संतुलनस्य वा अभावात् कतिपयानि मुद्राणि चुनौतीपूर्णानि भवितुम् अर्हन्ति। ब्लॉक्, स्ट्रैप्स्, कम्बल्स्, बोल्स्टर्स् इत्यादीनां प्रॉप्स्-प्रदानेन मुद्राः अधिकं सुलभाः भवितुम् अर्हन्ति, येन छात्राः ठोस-आधारं निर्मातुं शक्नुवन्ति । यथा, Downward Dog इत्यादिषु मुद्रासु हस्तयोः अधः खण्डान् अर्पयितुं मुद्रायाः तीव्रताम् न्यूनीकर्तुं शक्यते तथा च छात्राणां सम्यक् संरेखणं स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते ।

Forward Fold इत्यादिषु मुद्रासु पादयोः परितः पट्टिका छात्राणां पादौ ऋजुं स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, यदा तु मेरुदण्डं मन्दं दीर्घं करोति, न तु गभीरं खिन्नं बाध्यं करोति यत् पृष्ठं वा हम्स्ट्रिंग् वा तनावं जनयितुं शक्नोति तथैव पश्चिमोट्टानसन (Seated Forward Fold) इत्यादिषु आसनेषु नितम्बस्य अधः कम्बलः श्रोणिस्य उन्नतिं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन ऋजुतरेण मेरुदण्डेन अग्रे गुञ्जनं सुलभं भवति

मनःपूर्णं संरेखणं प्रोत्साहयन्तु 

आरम्भकान् संरेखणं प्रति ध्यानं दातुं प्रोत्साहयितुं कुञ्जी अस्ति। छात्राणां प्रत्येकस्य आसनस्य सम्यक् संस्करणं प्राप्तुं अपेक्षां कर्तुं न अपि तु पादयोः माध्यमेन ग्राउण्ड् करणं, वक्षःस्थलस्य उत्थापनं, मेरुदण्डस्य दीर्घीकरणं च इत्यादिषु मौलिकसंरेखणसिद्धान्तेषु ध्यानं दातुं मार्गदर्शनं कुर्वन्तु यथा, माउण्टन् पोज इत्यत्र द्वयोः पादयोः समानभारेन ऊर्ध्वं स्थित्वा, कोरस्नायुषु संलग्नतां, शिरःमुकुटं माध्यमेन उत्थापनं च इति भावः केन्द्रीकुरुत गहनं खिञ्चनं वा जटिलमुद्रां वा प्राप्तुं संरेखणे बलं दत्त्वा आरम्भकानां सुरक्षितं स्थायित्वं च अभ्यासं विकसितुं अधिका सम्भावना भवति

न्यूनतीव्रविविधतां प्रस्तावयन्तु 

ये छात्राः अद्यापि अधिक उन्नतमुद्रां कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां कृते न्यूनतीव्रविविधताः प्रदातव्याः। यथा - योद्धा द्वितीये आरम्भकस्य मुद्रायाः बलं स्थिरतां च निर्वाहयितुं कष्टं भवेत् । भवन्तः तेषां मुद्रां लघु कृत्वा अथवा समर्थनार्थं कुर्सीम् उपयुज्य विविधतां प्रदातुं शक्नुवन्ति स्म। तथैव वृक्षमुद्रा इत्यादिषु संतुलनस्य आवश्यकतां जनयति आसनेषु आरम्भकाः भित्तिस्थाने एकहस्तेन अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति अथवा स्थिरतायै पादस्य अधः खण्डस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

श्वसनं विश्रामं च 

आरम्भकानां कृते श्वसनजागरूकता महत्त्वपूर्णा अस्ति, यतः एषा छात्राणां अभ्यासे उपस्थिताः भवितुं साहाय्यं करोति, शान्ततायाः भावः च सृजति। छात्रान् स्मर्यतां यत् ते सम्पूर्णे कक्षायां उज्जयी-श्वासेन (विजयी-श्वासेन) अथवा दीर्घ -श्वासेन (त्रिभागीय-श्वासेन) मार्गदर्शनं कुर्वन्तु। तदतिरिक्तं छात्राः आवश्यकतायां विरामं गृह्णन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु तथा च यदा कदापि अभिभूताः अनुभवन्ति तदा बालमुद्रायां विश्रामं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु। 

== अनुभविनां अभ्यासकानां कृते उन्नतविकल्पाः प्रदातुं ==

उन्नत-अभ्यासकारिणः प्रायः स्वस्य अभ्यासं गभीरं कर्तुं अधिक-चुनौत्य-विविधतां अन्विषन्ति । एकः शिक्षकः इति नाम्ना भवन्तः ज्ञातव्यं यत् छात्राः कदा स्वसीमाः धक्कायितुं सज्जाः भवन्ति तथा च अधिकजटिलमुद्राः, क्रमाः, आव्हानानि च प्रवर्तयितुं शक्नुवन्ति। तथापि, चोटं परिहरितुं एतानि आव्हानानि मनःसन्तोषेण, संरेखणेन च सन्तुलितं कर्तुं अत्यावश्यकम्।

उन्नतविविधतायाः समावेशः 

अधिकउन्नतछात्राणां शिक्षणकाले एतादृशानि भिन्नतानि प्रस्तावयन्तु येषु अधिकशक्तिः, लचीलता, संतुलनं च आवश्यकं भवति । यथा, अधोमुखी कुक्कुर इत्यादिषु मुद्रायां उन्नतः छात्रः एकस्मिन् पादे अभ्यासं कर्तुं सज्जः भवितुम् अर्हति अथवा एकपदस्य अधः श्वः इति संक्रमणं कर्तुं सज्जः भवितुम् अर्हति, यत् संतुलनं कोर-सङ्गतिं च चुनौतीं ददाति

बैकबेण्ड्स् कृते उन्नतः चिकित्सकः व्हील पोज अथवा कैमल् पोज इत्यस्य प्रयासाय सज्जः भवेत्, यत्र गहनं मेरुदण्डस्य विस्तारः, स्कन्धस्य उद्घाटनस्य च आवश्यकता भवति । एतेषां मुद्राणां केवलं मानकसंस्करणं प्रदातुं स्थाने, तेषु क्रमिकरूपेण निर्माणं कुर्वन्तः विकल्पाः प्रदातव्याः, येन अनुभविनो छात्राः सुरक्षितरूपेण स्वयमेव आव्हानं कर्तुं शक्नुवन्ति

बाहुसन्तुलनं विपर्ययः च 

उन्नत-अभ्यासकारिणः बाहु-सन्तुलनं, यथा काक-मुद्रा वा हस्त-स्थापनं वा समावेशयितुं पश्यन्ति स्यात् । एतेषां छात्राणां बाहुषु, कोरेषु, कटिबन्धेषु च आवश्यकं बलं विकसितुं प्रोत्साहयन्तु यत् ते तख्ता मुद्रा, डॉल्फिनमुद्रा, अथवा चतुरङ्गदण्डासना ( चतुरङ्गदण्डमुद्रा) इत्यादीनां सज्जतामुद्रां प्रदातुं शक्नुवन्ति।

उलटासु, यथा Headstand अथवा Shoulderstand , उन्नतछात्राः Tripod Headstand इत्यादिविविधतायाः अभ्यासं कृत्वा अथवा समर्थनार्थं भित्तिना सह हस्तस्थानस्य अन्वेषणं कृत्वा स्वस्य संतुलनं विपर्ययञ्च विकसितुं कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। छात्राः सम्यक् उष्णतां प्राप्तवन्तः, संरेखणस्य विषये अवगताः च इति सर्वदा सुनिश्चितं कुर्वन्तु, यतः एते मुद्राः कण्ठे स्कन्धे च महत्त्वपूर्णं दबावं दातुं शक्नुवन्ति ।

प्रवाहः तीव्रता च 

उन्नत-अभ्यासकारिणः प्रायः द्रुततर-गति-अनुक्रमस्य आनन्दं लभन्ते येषु गतिशील-संक्रमणानि, शक्ति-निर्माण-गति-आन्दोलनानि च समाविष्टानि सन्ति । जटिलसंक्रमणैः सह विन्यासशैल्याः प्रवाहं प्रदातुं, यथा चतुरङ्गात् उपरि कुक्कुरं प्रति संक्रमणं वा मोडविविधताभिः सह फुफ्फुसानां समावेशः, तेषां समन्वयं सहनशक्तिं च चुनौतीं दातुं शक्नोति

तदतिरिक्तं प्रवाहं निर्वाहयितुम् श्वसनं गतिना सह सम्बद्धं कर्तुं ध्यानं दत्तव्यम् । उन्नतछात्राः प्रायः हृदयशक्तिनिर्माणस्य अवसरस्य प्रशंसाम् कुर्वन्ति, अतः अधिकतीव्रक्रमान् प्रदातुं विचारयन्तु ये एकस्मात् मुद्रातः परं मुद्रां प्रति सुचारुतया प्रवहन्ति, यत्र तेषां सहनशक्तिं श्वसननियन्त्रणं च चुनौतीं दातुं विकल्पाः सन्ति 

== अप्रतिस्पर्धी, आत्मजागरूकता दृष्टिकोण को प्रोत्साहन ==

योगस्य एकः प्रमुखः पक्षः अस्ति यत् एषः व्यक्तिगतः अभ्यासः अस्ति । यदा छात्राः समूहपरिवेशे अभ्यासं कुर्वन्ति तदा प्राथमिकं ध्यानं सर्वदा स्वस्य, स्वशरीरस्य, स्वस्य व्यक्तिगतप्रगतेः च विषये एव भवेत् । सकारात्मकं समर्थकं च वातावरणं निर्मातुं एषः अप्रतिस्पर्धात्मकः मनोवृत्तिः महत्त्वपूर्णा अस्ति ।

तुलनां परिहरन् 

छात्रान् अन्तः ध्यानं दातुं प्रोत्साहयन्तु तथा च कक्षायां अन्यैः सह स्वस्य तुलनां परिहरन्तु। स्मर्यतां यत् योगः सम्यक् मुद्रां प्राप्तुं न, अपितु तेषां श्वसनशरीरमनसयोः सम्बन्धस्य संवर्धनं भवति । “भवतः अभ्यासः भवतः एव अस्ति”, “योगस्य अभ्यासस्य सम्यक् अयोग्यः वा मार्गः नास्ति” इत्यादीनि वाक्यानि छात्रान् स्वयात्रायाः सम्मानं कर्तुं स्मर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

धैर्यस्य पोषणं 

भवान् आरम्भकान् वा उन्नतान् अभ्यासकान् वा पाठयति वा, छात्रान् स्मारयतु यत् योगे प्रगतिः क्रमिकप्रक्रिया अस्ति। लघुविजयस्य उत्सवं कर्तुं प्रोत्साहयन्तु, अभ्यासे विकासं कुर्वन् धैर्यं च संवर्धयन्तु। आरम्भकानां कृते अस्य अर्थः भवति यत् आधारभूतमुद्राः ज्ञातुं एकं पदं पश्चात् गमनम्, उन्नत-अभ्यासकानां कृते च कठिन-आसनेषु संरेखणस्य परिष्कारः इति अर्थः भवितुम् अर्हति

एकं वातावरणं पोषयित्वा यत्र छात्राः विशिष्टपरिणामस्य अनुसरणं न कृत्वा प्रक्रियां आलिंगयितुं प्रोत्साहिताः भवन्ति, भवन्तः अधिकं समर्थकं सशक्तं च वातावरणं निर्मान्ति। 

== उपसंहारः ==

भिन्न-भिन्न-अनुभव-स्तरस्य कृते स्वस्य योग-वर्गाणां अनुकूलनं सर्वेषां छात्राणां कृते सुलभं, चुनौतीपूर्णं, सशक्तं च अभ्यासं निर्मातुं अत्यावश्यकम् अस्ति। आरम्भकानां कृते परिवर्तनं, अनुभविनां अभ्यासकारिणां कृते उन्नतविकल्पान् प्रदातुं, अप्रतिस्पर्धात्मकं मनोवृत्तिं च पोषयित्वा, भवान् सुनिश्चितं कर्तुं शक्नोति यत् प्रत्येकं छात्रः स्वगत्या प्रगतिम् कर्तुं मूल्यवान्, समर्थितः, प्रोत्साहितः च इति अनुभवति।

योगः गहनतया व्यक्तिगतः अभ्यासः अस्ति, यदा भवन्तः प्रत्येकस्य छात्रस्य विशिष्टापेक्षानुसारं स्वस्य शिक्षणं समायोजयन्ति तदा भवन्तः तेषां आत्मविश्वासं, शक्तिं, आत्मजागरूकतां च निर्मातुं साहाय्यं कुर्वन्ति, चटके अपि च बहिः च।