गरुडासनम्

गरुडासनं हिन्दुपौराणिककथानां पौराणिकपक्षिणः गरुडस्य नामधेयेन निर्मितः एकः शक्तिशाली प्रतीकात्मकः च योगमुद्रा अस्ति । गरुडः प्रायः विशालः दिव्यः गरुडः अथवा मनुष्यपक्षिसंकरः इति चित्रितः आकाशीयः प्राणी अस्ति, यः स्वस्य बलस्य, वेगस्य, भव्यस्य उड्डयनस्य च कृते प्रसिद्धः अस्ति योगे गरुडासनः यत् अनुग्रहं, ध्यानं, संतुलनं च मूर्तरूपं ददाति यत् गरुडः प्रतिनिधियति ।

 संस्कृतार्थः गरुडासनस्य 

गरुडासन इति नाम संस्कृतशब्दद्वयात् आगतं ।

•	गरुड : विष्णुदेवं वहन्तं पौराणिकं पक्षिणं निर्दिशति , स्वतन्त्रतायाः, शक्तिः, सीमां पारयितुं च क्षमतायाः प्रतीकं भवति ।

•	आसन : योगे "आसनम्" अथवा "मुद्रा" इति पदं निर्दिशति ।

अतः गरुडासनस्य अनुवादः "गरुडस्य मुद्रा" अथवा "गरुडस्य मुद्रा" इति कर्तुं शक्यते, यत् पौराणिककथासु गरुडस्य इव चेतनायाः संतुलनस्य, बलस्य, विस्तारस्य च प्रतीकं भवति

आसनस्य ऐतिहासिकः एवं सांस्कृतिकः संदर्भः 

गरुडासनस्य हठयोगे कुण्डलिनीयोगपरम्परायोः च महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति । हिन्दुधर्मेषु बौद्धधर्मेषु च पूज्यः गरुडः ईश्वरीयशक्तिं शारीरिकमानसिकबाधानां पारगमनं च प्रतिनिधियति इति मन्यते । प्राचीनग्रन्थेषु गरुडपुराणादिषु गरुडः प्रायः देवदूतरूपेण आध्यात्मिकबलस्य प्रतीकरूपेण च चित्रितः अस्ति ।

आसनं तु नियत-ऐतिहासिक-सन्दर्भेण सह प्राचीन-आसनरूपेण दस्तावेजीकरणं न भवति अपितु प्रायः योग-मुद्राणां बृहत्तर-रूपरेखायाः अन्तः आधुनिक-प्रकटीकरणरूपेण गण्यते योगे अस्य उपयोगः विन्यास - हठयोग- शैल्याः सह सङ्गतः इति विश्वासः अस्ति यत् बलं, लचीलतां, संतुलनं च बोधयति ।

 आसनस्य उत्पत्तिः 

गरुडासनस्य निश्चितः उल्लेखः नास्ति तथापि आन्तरिकबलस्य बाह्यसन्तुलनस्य च संवर्धनस्य योगकेन्द्रीकरणेन सह मुद्राः सङ्गच्छते मुद्रायाः प्रेरणा पक्षिणां विशेषतः गरुडानां अनुग्रहस्य, शक्तिस्य च अवलोकनात् उत्पन्ना स्यात्, ये प्रायः एकाग्रतायाः, धैर्यस्य, स्पष्टतायाः च प्रतीकरूपेण गण्यन्ते

 प्रयोजन एवं लाभ 

गरुडासनः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-लाभानां सरणीं प्रददाति :

प्राथमिक शारीरिक लाभ

•	संतुलनं समन्वयं च सुदृढम् : एकस्मिन् पादे स्थित्वा अङ्गं पारं कृत्वा अभ्यासकारिणः संतुलनस्य भावः स्थानिकजागरूकतां च सुधरन्ति।

•	पादस्य कोरस्य च मांसपेशिनां सुदृढीकरणं करोति : मुद्रा चतुर्भुजस्य , ग्लूट्स् , नितम्बस्य फ्लेक्सर् , कोरस्य च मांसपेशिनां कार्यं करोति ।

•	लचीलापनं वर्धितम् : बाहूः पादौ च गभीरं तानिताः भवन्ति, येन स्कन्धेषु, नितम्बेषु, ऊरुषु च लचीलापनं सुधारयितुम् साहाय्यं भवति ।

•	वर्धितं ध्यानं : मुद्रां धारयन् एकाग्रतां मनः-शरीर-सम्बन्धं च तीक्ष्णं कर्तुं साहाय्यं करोति, शारीरिक-मानसिक-सन्तुलनयोः संवर्धनं करोति ।

 मानसिक एवं भावनात्मक लाभ 

•	तनावनिवृत्तिः : अस्मिन् मुद्रायां आवश्यकं तीव्रं ध्यानं मानसिकतनावं मुक्तं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, आरामं शान्तिं च प्रवर्धयितुं शक्नोति।

•	आत्मविश्वासं वर्धयति : अस्मिन् चुनौतीपूर्णे मुद्रायां निपुणतां प्राप्य अभ्यासकारिणः सिद्धेः भावः प्राप्नुवन्ति, आत्मविश्वासं निर्मान्ति।

•	भावनात्मकस्थिरता : भावनानां संतुलनं कुर्वन् शरीरस्य ग्राउण्ड् करणस्य, संतुलनस्य च अभ्यासः मनोदशां नियन्त्रयितुं चिन्तानिवारणे च सहायकः भवति ।

आध्यात्मिक लाभ

•	आन्तरिकशक्तिं ध्यानं च संवर्धयति : गरुडासनः सौरजालचक्रं उद्घाटयति इति विश्वासः अस्ति , यत् व्यक्तिगतशक्तिः, आत्मविश्वासः, पाचनं च सह सम्बद्धम् अस्ति एतत् ऊर्जाकेन्द्रं व्यक्तिगतलचीलतां दृढनिश्चयं च वर्धयति इति चिन्तितम् अस्ति ।

•	गरुडेन सह प्रतीकात्मकः सम्बन्धः : गरुडः दिव्यः दूतः रक्षकः च दृश्यते । आसनस्य अभ्यासः गरुडस्य आत्मानं तस्य शक्तिं, प्रज्ञां, परिवर्तनकारीशक्तिं च आह्वयन् मार्गदर्शनस्य एकः उपायः अस्ति ।

शरीरस्य विभिन्नप्रणालीनां कृते दीर्घकालीनलाभाः : १.

•	हृदयतन्त्रम् : संतुलनं कुर्वन् निम्नशरीरस्य संलग्नता परिसञ्चरणं सुदृढं कृत्वा हृदयरोगस्य स्वास्थ्यं चुनौतीं ददाति।

•	पाचनतन्त्रम् : गरुडासनः उदरक्षेत्रं अपि उत्तेजयति, पाचनं निराकरणं च लाभयति ।

•	मांसपेशी-अस्थि-तन्त्रम् : मुद्राः नितम्ब-जानु-स्कन्धयोः लचीलापनं सुदृढं करोति, तथैव पादौ, पृष्ठं, कोरं च मांसपेशिनां सुदृढीकरणं करोति

 पदे पदे निर्देश 

गरुडासनं निम्नलिखितपदैः कर्तुं शक्यते ।

1.	तादासने (पर्वतमुद्रा) आरम्भः : पादौ नितम्बविस्तारेण पृथक् कृत्वा पादयोः माध्यमेन समानरूपेण ग्राउण्ड् कृत्वा तिष्ठन्तु।

2.	Shift Your Weight onto One Leg : वामपादे संतुलनं कृत्वा आरभत। स्वस्य कोरं नियोजयन्तु, स्थितं पादं ऋजुं दृढं च स्थापयन्तु।

3.	दक्षिणपादं वामभागे वेष्टयन्तु : दक्षिणपादं वामपादस्य उपरि पारं कुर्वन्तु, यथासम्भवं वामपादं परितः वेष्टयन्तु। दक्षिणपादं वामवत्सस्य पृष्ठतः स्थापयन्तु, अथवा यदि शक्यते तर्हि वामजानुपृष्ठभागे वेष्टयन्तु ।

4.	बाहून् पारयन्तु : बाहून् अग्रे प्रसारयित्वा कोणयोः पारं कुर्वन्तु, ततः दक्षिणबाहुं वामबाहुं परितः वेष्टयन्तु, हस्ततलं मुखस्य पुरतः स्पर्शं कर्तुं आनयन्तु। यदि बाहू न स्पृशन्ति तर्हि स्कन्धौ गृह्यताम् अथवा तौलिकां पट्टिकां वा उपयुज्यताम् ।

5.	मुद्रां ध्यानं दत्त्वा धारयतु : एकवारं संतुलितं स्थिरं च कृत्वा संतुलनं स्थापयितुं सहायतार्थं सम्मुखे एकस्मिन् बिन्दौ ध्यानं दत्तव्यम्। पृष्ठं ऋजुं कृत्वा गभीरं श्वसन्तु, १५-३० सेकेण्ड् यावत् मुद्रां धारयन्तु।

6.	Release and Repeat : मुद्रां विमोचयितुं मन्दं पादौ बाहून् च विमोच्य ताडासनं प्रति प्रत्यागच्छतु । परे पार्श्वे पुनः मुद्रां कुर्वन्तु।

 विविधताः परिवर्तनानि च 

•	आरम्भकाः : समर्थनार्थं भित्तिस्य उपयोगं कुर्वन्तु अथवा आव्हानं न्यूनीकर्तुं पादौ पूर्णतया पारं कर्तुं परिहरन्तु। प्रथमं स्थायितुल्यतायां निपुणतां प्राप्तुं ध्यानं दत्तव्यम्।

•	मध्यवर्ती : यदि पूर्णबाहुबन्धनं अतीव कठिनं भवति तर्हि कोणौ पारं कृत्वा स्थापयन्तु, अथवा केवलं स्कन्धेषु हस्तौ स्थापयन्तु।

•	उन्नत : हस्ततलयोः स्पर्शं कृत्वा खिन्नतां गभीरं कुर्वन्तु, तथा च मुद्रां दीर्घकालं यावत्, एकनिमेषपर्यन्तं धारयितुं विचारयन्तु।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

1.	नितम्बस्य दुर्संरेखणं : सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः नितम्बः वर्गाकारः भवति, न तु तिर्यक् भवति। श्रोणिं तटस्थसंरेखणं कृत्वा पृष्ठस्य अधः नितम्बयोः तनावः न भवेत् ।

2.	कटिबन्धस्य तनावः : बाहून् लङ्घयन्ते सति कटिबन्धेषु तनावः न भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। आवश्यकता चेत् समर्थनार्थं तौलियां वा पट्टिकां वा उपयुज्यताम् ।

3.	अग्रे झुकावः : मुद्रायां बहुदूरं अग्रे झुकनं परिहरन्तु। पृष्ठस्य अधः अनावश्यकं तनावं न भवेत् इति वक्षःस्थलं उत्थापितं, मेरुदण्डं दीर्घं च स्थापयन्तु ।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

•	कोर मांसपेशी : संतुलनं स्थिरतां च स्थापयितुं स्वस्य उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतां कुर्वन्तु।

•	पादस्नायुः : एकस्मिन् पादे स्थित्वा शरीरस्य स्थिरीकरणाय चतुर्भुजं, हम्स्ट्रिंग्, वत्साः च कार्यं कुर्वन्ति ।

•	नितम्बस्य फ्लेक्सर्स् तथा ग्लूट्स् : पादस्य लपेटनं गहनं मोचनं च हिप् फ्लेक्सर्स् कार्यं करोति, तथैव ग्लूट्स् अपि सक्रियं करोति ।

•	स्कन्धाः बाहूश्च : बाहुबन्धनं स्कन्धयोः ऊर्ध्वबाहुयोः च नियोजयति ।

 श्वसन तकनीक 

गरुडासनस्य श्वसनस्य प्रमुखा भूमिका भवति . श्वसनस्य गतिना सह एकीकरणेन मुद्रायाः गभीरता वर्धते : १.

•	उज्जयि श्वास : नासिकाद्वारा गभीरं निःश्वासं कृत्वा कण्ठस्य पृष्ठभागे मृदुसंकोचनं उत्पद्यते। तथैव स्निग्धतया निःश्वासं कुर्वन्तु। एतेन चुनौतीपूर्णसन्तुलनस्य समये ध्यानं शान्तं च स्थापयितुं साहाय्यं भवति ।

•	दीर्घश्वासः : फेफसस्य क्षमतां वर्धयितुं निरन्तरं ध्यानं च समर्थयितुं उदरं, पृष्ठपार्श्वं, वक्षःस्थलं च गभीरं श्वसितुम्।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

•	गर्भावस्था : गर्भावस्थायां विशेषतः परवर्तीपदेषु संतुलनपक्षस्य गहनजानुनितम्बस्य च मोचनस्य कारणेन मुद्रां परिहरन्तु

•	जानु वा नितम्बस्य चोटः : जानु वा नितम्बस्य समस्यां विद्यमानाः व्यक्तिः एतत् मुद्रां परिहरन्तु अथवा परिवर्तनस्य उपयोगं कुर्वन्तु, यथा पादौ पूर्णतया न लपेटेत्

•	स्कन्धस्य चोटः : बाहुबन्धने सावधानाः भवन्तु तथा च यदि भवतः स्कन्धस्य चोटः अस्ति तर्हि समायोजनं कुर्वन्तु।

 योगाभ्यास में भूमिका 

गरुडासनस्य उपयोगः प्रायः विन्यास - हठयोग -अनुक्रमेषु संतुलन-चुनौत्यरूपेण, तथैव अधिक-उन्नत-सन्तुलन-मुद्राणां सज्जता-मुद्रारूपेण च भवति समन्वयं लचीलतां च प्रवर्धयन् शक्तिं, ध्यानं च निर्मातुं साहाय्यं करोति । मुद्रा सामान्यतया शरीरस्य तापनानन्तरं समाविष्टा भवति तथा च समग्रसन्तुलनं, ध्यानं च सुधारयितुम् महान् अस्ति ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

गरुडासने आवश्यकं तीव्रं ध्यानं मानसिकं अव्यवस्थां न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति, येन अभ्यासकारिणः भूमिगतं शान्तं च अनुभवन्ति । भावनात्मकरूपेण शारीरिकरूपेण मानसिकरूपेण च तनावस्य मुक्तिं कर्तुं आत्मविश्वासस्य निर्माणे च सहायकं भवति । आवश्यकं संतुलनं धैर्यं, मनःसन्तोषं, भावनात्मकं स्थिरतां च प्रवर्धयति ।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 

योगदर्शने गरुडासनः शारीरिक-मानसिक-सीमानां अतिक्रमणस्य प्रतिनिधित्वं करोति, यथा गरुड- पक्षिणः पार्थिवसीमानां अतिक्रमणस्य क्षमता अष्टाङ्गयोगरूपरेखायाः विशेषतः ध्यानस्य (ध्यानस्य) प्रत्याहारस्य (इन्द्रियाणां निवृत्तिः) च अङ्गैः सह सम्बद्धं भवति , यतः अभ्यासकारिणः मुद्रां धारयन्तः अन्तः ध्यानं दातुं आह्वयन्ति

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

गरुडासनस्य अभ्यासं गभीरं कर्तुं , धारणस्य अवधिं वर्धयितुं बाहुपादबन्धनं गभीरं कर्तुं च कार्यं कुर्वन्तु। उन्नत-अभ्यासकारिणः समर्थन-पादे किञ्चित् मोचम् अपि योजयितुं प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति, नितम्बं न्यूनीकृत्य खिन्नतां तीव्रं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 

गरुडासनः विभिन्नेषु योगपरम्परासु प्राप्यते, प्रत्येकं मुद्रायाः भिन्नाः व्याख्याः प्रददाति- १.

•	विन्यासयोग : गतिशीलक्रमेषु गरुडासनः संक्रमणकालीनमुद्रायाः कार्यं करोति, शक्तिं एकाग्रतां च निर्मायति ।

•	हठयोग : गरुडासनस्य अभ्यासस्य समये संरेखणं, सम्यक् श्वसनं, जागरूकता च केन्द्रीक्रियते ।

•	अय्यङ्गर योग : शरीरस्य सम्यक् संरेखणं तथा सुरक्षां सुनिश्चित्य खिंचावं गभीरं कर्तुं प्रोप्स् इत्यस्य उपयोगे बलं ददाति।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

गरुडासनस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशः संतुलनं, ध्यानं च सुदृढं करोति, यत् दैनन्दिनकार्यस्य कृते लाभप्रदं भवति । नियमितरूपेण मुद्रायाः अभ्यासेन समग्रसमन्वयः मानसिकस्पष्टता च वर्धते, येन दैनन्दिनजीवने शारीरिक-भावनात्मक-चुनौत्यं सुलभं भवति ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

गरुडासन इत्यादीनि योगमुद्राः संतुलनं मांसपेशी-अस्थि-शक्तिं च वर्धयितुं शक्नुवन्ति , तनावं न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति, संज्ञानात्मककार्यं च सुधारयितुं शक्नुवन्ति |. अध्ययनेन ज्ञातं यत् वृद्धप्रौढेषु पतनस्य जोखिमं न्यूनीकर्तुं तथा च कनिष्ठाभ्यासकानां मुद्रायां कोरबलं च सुधारयितुम् संतुलनमुद्राः विशेषतया प्रभाविणः भवितुम् अर्हन्ति

 सन्दर्भाः 

1.	अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 2002.

2.	तिवारी, एस योग की कला एवं विज्ञान . मोतीलाल बनारसीदास , 2006.

3.	Desikachar , TKV योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः . आन्तरिक परम्परा, 1995.

4.	स्मिथ, जे " गरुडासन एण्ड इट्स रोल इन स्पिरिचुअल प्रैक्टिस।" योग अध्ययन जर्नल , vol. १५, न. 1, 2023, पृष्ठ 22-30।