गरुडः

गरुडः () एकः प्रसिद्धः शब्दः अस्ति यस्य द्वौ मुख्यौ अर्थौ स्तः – एकः शक्तिशाली मांसभक्षी पक्षी (Eagle), तथा च हिन्दुधर्मे एकः महान् दिव्यः पक्षिराजः।

पक्षीरूपेण गरुडः स्वस्य तीक्ष्णदृष्टेः, शक्तेः, तथा आकाशे उच्चैः उड्डयनस्य च कृते प्रसिद्धः अस्ति। पौराणिकस्वरूपेण सः भगवतः विष्णोः वाहनम् अस्ति तथा च नागानां (सर्पाणां) घोरशत्रुः मन्यते।

 पौराणिकं स्वरूपम् (Mythological Form) 
हिन्दु-बौद्ध-जैनधर्मेषु गरुडस्य कथा अत्यन्तं प्रसिद्धा अस्ति।

 जन्म तथा दास्यमुक्तिः: गरुडस्य कथा महाभारतस्य आदिपर्वणि वर्णिता अस्ति। सः कश्यपऋषेः तथा विनतायाः पुत्रः आसीत्। स्वमातरं विनतां तस्याः सपत्न्याः कद्रोः (नागानां मातुः) दास्यात् मोचयितुं गरुडः स्वर्गात् अमृतकलशम् आनयत्।Mahabharata, Adi Parva, Astika Parva, Sections 31-34.
 विष्णोः वाहनम्: तस्य पराक्रमेण प्रसन्नः भूत्वा भगवान् विष्णुः तस्मै अमरत्वस्य वरदानम् अददात् तथा च स्वस्य वाहनरूपेण नियुक्तवान्।
 नागानां शत्रुः: स्वमातुः प्रति नागानां दुर्व्यवहारस्य कारणात् गरुडः नागानां सहजशत्रुः अभवत्।

 गरुडः पक्षीरूपेण (As a Bird - The Eagle) 
यद्यपि पौराणिकः गरुडः दिव्यः अस्ति, तथापि तस्य प्रेरणा वास्तविकपक्षिणः, श्येनात् (Eagle), आगता अस्ति।

 शारीरिकी संरचना: गरुडः (श्येनः) एकः बृहदाकारकः शिकारी पक्षी अस्ति। तस्य चञ्चुः दृढा, वक्रा, तथा तीक्ष्णा भवति यया सः मांसं कर्तयति। तस्य पादनखाः (talons) अपि अत्यन्तं बलशालिनः भवन्ति।
 अपूर्वदृष्टिः: गरुडः आकाशे मीलभ्यः दूरात् अपि भूमौ स्थितं स्वशिकारं द्रष्टुं शक्नोति।Encyclopedia Britannica: "Eagle"
 प्रजातयः: भारते श्येनस्य अनेकाः प्रजातयः प्राप्यन्ते, यथा - कृष्णगरुडः (Black Eagle), मत्स्यगरुडः (Osprey), तथा रक्तः गरुडः (Brahminy Kite)।

 प्रतीकात्मकता तथा संस्कृतिः 
गरुडः अनेकदेशानां तथा सङ्घटनानां राजचिह्नेषु उपयुज्यते, यथा इण्डोनेशियादेशस्य तथा थाइलैण्डदेशस्य राजचिह्नेषु। सः शक्तेः, वेगस्य, विजयस्य, तथा धर्मस्य प्रतीकः अस्ति।

 अपि पश्यतु 

 विष्णुः
 नागः
 महाभारतम्
 श्येनः

 सन्दर्भाः