योगमनोविज्ञाने आहारस्य जीवनशैल्याः च प्रभावः

योगमनोविज्ञाने आहारस्य जीवनशैल्याः च प्रभावः योगशिक्षायाः एकः मूलविषयः अस्ति । मनः-शरीर-सम्बन्धः योग-दर्शनस्य मूलं वर्तते, यत् शारीरिक-स्वास्थ्यं, मानसिक-स्पष्टता, भावनात्मक-कल्याणं च गहनतया परस्परं सम्बद्धम् इति मन्यते पारम्परिकयोगप्रथाः सूचयन्ति यत् आहारः, निद्रा, शारीरिकक्रियाकलापः च समाविष्टा सन्तुलितजीवनशैली शारीरिकस्वास्थ्यं मनोवैज्ञानिकसौहार्दं च निर्वाहयितुम् महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति अस्य दर्शनस्य केन्द्रं त्रयाणां गुणानाम् अवधारणा अस्ति : सत्त्व (शुद्धता), राजस् (क्रियाशीलता), तामसः (जडता) च, येषु प्रकृतेः गुणाः प्रतिबिम्बिताः ये मानवव्यवहारं मानसिकदशां च प्रभावितं कुर्वन्ति एतेषु शुद्धता, संतुलनं, सामञ्जस्यं च बोधयति सात्विकजीवनं मानसिकस्पष्टतायाः, भावनात्मकस्थिरतायाः, संज्ञानात्मककार्यस्य च संवर्धनार्थं अत्यावश्यकं मन्यते

अस्मिन् निबन्धे वयं अन्वेषयिष्यामः यत् योगात्मकाहारसिद्धान्ताः जीवनशैलीविकल्पाः च विशेषतः सात्विकजीवनस्य अवधारणा मानसिकस्वास्थ्यं संज्ञानात्मककार्यं च कथं प्रभावितयन्ति। वयं परीक्षिष्यामः यत् मनःसन्तोषजीवनेन सह संयुक्तः सात्विकः आहारः मनोवैज्ञानिककल्याणं समग्रसंज्ञानात्मककार्यं च कथं प्रभावितं करोति। तदतिरिक्तं वयं पश्यामः यत् भोजनात् परं विस्तृताः योगसिद्धान्ताः, यथा दैनन्दिनदिनचर्या, निद्रा, मनःसन्तोष-अभ्यासाः च, इष्टतम-मानसिक-स्वास्थ्ये कथं योगदानं दातुं शक्नुवन्ति

त्रिगुणानां योगसंकल्पना

योगदर्शने मनसः शरीरस्य च गतिशीलतां ज्ञातुं त्रयः गुणाः (प्रकृतेः गुणाः) मौलिकाः सन्ति । एते गुणाः —सत्त्वं, राजाः, तमाः च—भौतिकं मानसिकं च अवस्थां नियन्त्रयन्ति ये भिन्नाः ऊर्जागुणाः प्रतिनिधियन्ति । एते गुणाः कस्यचित् जीवने कथं प्रकट्यन्ते इति अवगत्य जीवनशैलीविकल्पाः आहारः च मानसिकस्वास्थ्यं कथं प्रभावितं कर्तुं शक्नुवन्ति इति अन्वेषणं प्राप्नोति ।

•	सत्त्वं शुद्धतां, स्पष्टतां, सामञ्जस्यं च प्रतिनिधियति। सात्विकावस्था शान्तता, प्रज्ञा, संतुलनं, शान्तिः च भवति । मानसिकस्पष्टता, समता, एकाग्रतायाः, आत्मनिरीक्षणस्य च अधिका क्षमता च जनयति । यदा मनः सात्विकप्रधानं भवति तदा मनःसन्धानं, गहनध्यानं, आध्यात्मिकवृद्धिः च अनुकूलं भवति ।

•	रजः क्रियाकलापं, चञ्चलतां, रागं च प्रतिनिधियति । यदा मनः राजप्रधानं भवति तदा अतिक्रियाविक्षेपकामचञ्चलतायाः प्रवृत्तिः भवति । एतेन मानसिकः क्षोभः, चिन्ता, मनः एकाग्रतां वा शान्तं वा कर्तुं असमर्थता च भवितुम् अर्हति ।

•	तामसः जडतां, अन्धकारं, भ्रमं च प्रतिनिधियति । तामसी अवस्था आलस्यं, अज्ञानं, अवसादं, प्रेरणाभावः च चिह्निता भवति । यदा तामसः प्रधानः भवति तदा मनः भ्रमेन, उदासीनतायाः, मन्दतायाः च मेघयुक्तं भवति, यस्य परिणामः प्रायः मानसिकजडता, स्पष्टतायाः अभावः च भवति

आहारजीवनशैल्याः सन्दर्भे एते त्रयः गुणाः एकस्य सेवनस्य आहारस्य जीवनस्य च प्रतिबिम्बं भवन्ति इति उच्यते । योगजीवनशैल्याः लक्ष्यं राजानां तामानां च प्रभावं न्यूनीकरोति सत्त्वस्य संवर्धनं भवति | अत्रैव सात्विक-आहारस्य, मनः-जीवनस्य च सिद्धान्ताः कार्ये आगच्छन्ति ।

सात्विकाहारः मनसः शरीरस्य च शुद्धिः सन्तुलनं च

अन्नेन साक्षात् मनः शरीरं च प्रभावितं भवति इति विश्वासे सात्विक आहारस्य अवधारणा आधारिता अस्ति । योगदर्शनानुसारं भोजनं केवलं इन्धनं न भवति; तस्य ऊर्जायुक्ताः गुणाः सन्ति ये मनसः गुणं प्रभावितं कुर्वन्ति। सात्विकभोजनं शुद्धं, लघु, पौष्टिकं च मन्यते, मानसिकस्पष्टतां, शान्तिं, संतुलनं च प्रवर्धयति । एते आहाराः शरीरे सत्त्वं वर्धयन्ति , शान्तं, सामञ्जस्यपूर्णं च मनःसंवर्धनं कुर्वन्ति इति चिन्तितम् ।

सात्विक आहारे सम्पूर्णाः, प्राकृतिकाः, अप्रसंस्कृताः च आहाराः भवन्ति ये ताजाः, जैविकाः, सरलाः च भवन्ति । एते आहाराः पोषकद्रव्यैः समृद्धाः, सुलभतया पच्यन्ते, शारीरिक-मानसिक-सन्तुलनं च स्थापयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति । संतुलितसात्विक आहारस्य सामान्यतया अन्तर्भवति : १.

•	फलानि शाकानि च : ताजाः, ऋतुकाले फलानि शाकानि च सात्विक-आहारस्य केन्द्रं भवन्ति । एतेषु आहारपदार्थेषु विटामिनाः, खनिजाः, एण्टीऑक्सिडेण्ट् च अधिकानि सन्ति, ये शरीरस्य मनस्य च पोषणं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति । तेषु प्राण (जीवनशक्तिशक्तिः) अपि अधिका इति मन्यते, येन मानसिकस्पष्टता, जीवनशक्तिः च वर्धते ।

•	साबुतधान्यं फलानि च : तण्डुलः, व्रीहिः, यवः, क्विनोआ इत्यादीनि धान्यानि, तथैव मसूरः, ताम्बूलं च निरन्तरं ऊर्जायाः कृते आवश्यकं प्रोटीन् कार्बोहाइड्रेट् च प्रददति एते आहाराः ग्राउण्डिंग्, स्थिरीकरणं च कुर्वन्ति, मानसिकं भावनात्मकं वा असन्तुलनं न जनयित्वा पोषणस्य स्थिरं स्रोतं प्रयच्छन्ति ।

•	अखरोटाः, बीजानि, वनस्पति-आधारितानि च तैलानि : नट्स्, बीजानि, जैतुनतैलं, घृतं च इत्यादीनां तैलानां स्वस्थवसा मस्तिष्कस्य कार्याय संज्ञानात्मकस्वास्थ्यस्य च कृते महत्त्वपूर्णाः सन्ति एतेषु आहारपदार्थेषु ओमेगा-३ वसाम्लानि प्राप्यन्ते, ये मस्तिष्कस्य स्वास्थ्यस्य समर्थनं कुर्वन्ति, संज्ञानात्मकं कार्यं वर्धयन्ति, शरीरे शोथं न्यूनीकरोति च ।

•	दुग्धः : योगस्य केषुचित् परम्परासु दुग्धजन्यपदार्थाः क्षीरदधिः इत्यादयः मध्यमेन सेवनेन सात्विकाः इति मन्यन्ते । ते मनसः पोषणं शान्तं च, जीवनशक्तिं, मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयन्ति इति दृश्यन्ते ।

•	जडीबुटीः मसालाः च : हल्दी, अदरक, इलायची, दालचीनी इत्यादीनां मसालानां उपयोगः सात्विक-आहारस्य कृते पाचनं प्रवर्तयितुं, शरीरस्य ऊर्जानां संतुलनं कर्तुं, मानसिकं ध्यानं वर्धयितुं च भवति एतेषु प्राकृतिकसामग्रीषु शुद्धिकरणं विषहरणं च गुणाः सन्ति इति चिन्तितम् ये शारीरिकस्वास्थ्यस्य मानसिककल्याणस्य च समर्थनं कुर्वन्ति ।

तदपेक्षया राजसिकआहारे मसालेदाराः, लवणयुक्ताः, अतिसमृद्धाः, उत्तेजकाः वा आहाराः सन्ति, यथा काफी, मद्यं, अतिसंसाधितानि कृत्रिमाणि च आहाराः एते आहाराः चञ्चलतां, चिन्ताम्, अतिक्रियाशीलतां च जनयन्ति इति मन्यते, येन मानसिकं क्षोभः, असन्तुलनं च भवितुम् अर्हति । तामसी आहारः तु मांसं, तप्तभोजनं, अतिसंसाधितं जलपानं वा इत्यादीनि गुरु, बासी, अतिस्निग्धानि वा आहारपदार्थानि भवन्ति एते आहाराः मानसिकं आलस्यं, जडतां, भ्रमं च प्रवर्धयन्ति इति चिन्तितम् ।

मानसिकस्वास्थ्यं, संज्ञानात्मककार्ये एकसात्विक-आहारस्य प्रभावश्च

सेवितस्य आहारस्य गुणवत्तायाः मानसिकस्वास्थ्यस्य संज्ञानात्मककार्यस्य च प्रत्यक्षः प्रभावः भवति । सात्विक आहारस्य अनुसरणं कृत्वा व्यक्तिषु मानसिकस्पष्टता, भावनात्मकस्थिरता, संज्ञानात्मककेन्द्रीकरणं च वर्धते इति विश्वासः अस्ति । अत्र सात्विक आहारः मानसिकस्वास्थ्यं कथं प्रभावितं कर्तुं शक्नोति इति दर्शितम् अस्ति :

1.	वर्धिता मानसिकस्पष्टता तथा ध्यानं : 

सात्विक आहारस्य खाद्यानि, यथा ताजाः फलानि, शाकानि, साकं धान्यं च, शरीराय आवश्यकानि पोषकाणि प्रदास्यन्ति ये मस्तिष्कस्य इष्टतमकार्यस्य समर्थनं कुर्वन्ति। एते आहाराः सुलभतया पच्यन्ते, रक्तशर्करायाः स्पाइकं, दुर्घटना च न कृत्वा निरन्तरं ऊर्जां प्रयच्छन्ति, येन मनोदशां, ध्यानं च नकारात्मकरूपेण प्रभावितं कर्तुं शक्यते मस्तिष्कं स्वस्थैः प्राकृतिकैः आहारैः पोषणं कृत्वा मनः स्पष्टं तीक्ष्णं च तिष्ठति, येन उत्तमं एकाग्रता, स्मृतिः, संज्ञानात्मककार्यं च भवति

2.	चिन्ता तनावः च न्यूनीकरोति : 

सात्विक आहारः शान्तं संतुलनं च कर्तुं निर्मितः अस्ति । ताजाः फलानि, शाकानि, साकं धान्यानि इत्यादीनां आहारानाम् प्राकृतिकः, स्थिरीकरणप्रभावः शरीरस्य तंत्रिकातन्त्रे च भवति । एते आहाराः रक्तशर्करायाः स्तरस्य नियमने सहायकाः भवन्ति तथा च स्थिरशक्तिं प्रदातुं शक्नुवन्ति, येन असन्तुलितस्य अथवा अव्यवस्थितस्य रक्तशर्करायाः स्तरस्य कारणेन उत्पद्यमानानां चिन्ता, चिड़चिडा, घबराहटस्य च भावाः न्यूनीकर्तुं शक्यन्ते

3.	भावनात्मककल्याणं सुदृढम् : 

हल्कं, पौष्टिकं, सहजपच्यमानं च आहारं खादनेन संतुलितं शरीरं निर्वाहयितुं साहाय्यं भवति, यत् क्रमेण स्थिरं सकारात्मकं च भावनात्मकं स्थितिं प्रवर्धयति सात्विकभोजनं न केवलं पौष्टिकं भवति अपितु शरीरात् विषाणां निराकरणाय अपि सहायकं भवति, मानसिकनीहारं भावनात्मकं भारं च न्यूनीकरोति। एतेन अधिकस्थिरभावनास्थितौ योगदानं भवति, येन मनोदशाविकारस्य, अवसादस्य, भावनात्मकदहनस्य च जोखिमः न्यूनीकरोति ।

4.	विषहरणं मनसः स्पष्टता च : 

सात्विक आहारस्य शुद्धिकरणगुणाः उपवासः, विषहरणौषधीः (उदाहरणार्थं हल्दी, अदरकम्) इत्यादिभिः अभ्यासैः सह मिलित्वा शरीरे विषाणि स्वच्छं कुर्वन्ति इति विश्वासः अस्ति एषा शुद्धिप्रक्रिया न केवलं शारीरिकस्वास्थ्यस्य समर्थनं करोति अपितु मानसिकं भावनात्मकं च अवरोधं स्वच्छं करोति इति चिन्तितम् अस्ति । यथा यथा शरीरं विषहरणं करोति तथा तथा मनः नकारात्मकभावनाभिः तनावैः च न्यूनं मेघयुक्तं भवति, येन आन्तरिकशान्तिः स्पष्टता च गहनतरः भवति

5.	उत्तमनिद्रा : 

उष्णदुग्धं वा जडीबुटीचाय इत्यादिभिः शान्तभोजनैः समृद्धः सात्विकः आहारः निद्रायाः नियमनं कर्तुं साहाय्यं करोति । मानसिकस्वास्थ्यस्य कृते सम्यक् निद्रा महत्त्वपूर्णा अस्ति, आरामदायिनीनिद्रां प्रवर्धयति आहारः भावनात्मकसंज्ञानात्मककल्याणस्य समर्थनं करोति । मैग्नीशियमयुक्ताः आहाराः, यथा पर्णयुक्ताः सागाः, अखरोटाः च, आरामं प्रेरयितुं निद्रायाः गुणवत्तां च सुधारयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति, येन मानसिककार्यं वर्धयितुं भावनात्मकस्थिरतां च वर्धते

योगिकजीवनशैली

आहारस्य अतिरिक्तं योगः मानसिकस्वास्थ्यस्य संज्ञानात्मककार्यस्य च समर्थनार्थं सन्तुलितजीवनशैल्याः महत्त्वं बोधयति । सात्विकजीवनशैली भोजनात् परं गच्छति, अन्ये प्रमुखपक्षाः यथा दैनन्दिनकार्यक्रमाः, शारीरिकक्रियाकलापाः, निद्रा, मनःसन्तोष-अभ्यासाः च समाविष्टाः भवन्ति ।

1.	दैनिक दिनचर्या ( Dincharya ) : 

योगशिक्षानुसारं मानसिकस्वास्थ्यस्य निर्वाहार्थं नियमितं अनुशासितं च दैनिकं दिनचर्या अथवा दिनचर्या , अत्यावश्यकम् । एकः सुसंरचितः दिवसः यस्मिन् शारीरिकक्रियाकलापस्य, कार्यस्य, विश्रामस्य, आध्यात्मिकस्य च अभ्यासस्य समयः भवति, तनावस्य न्यूनीकरणे सहायकः भवति, ध्यानं सुदृढं करोति, भावनात्मकसन्तुलनस्य समर्थनं च करोति प्रातःकाले ध्यानेन दिवसस्य आरम्भः, तदनन्तरं सौम्ययोगः वा प्राणायामः (श्वासव्यायामः) वा कृत्वा शान्तस्य उत्पादकस्य च दिवसस्य स्वरं निर्धारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति

2.	पर्याप्तनिद्रा : 

संज्ञानात्मककार्यस्य भावनात्मककल्याणस्य च कृते निद्रा महत्त्वपूर्णा अस्ति। योगदर्शने उत्तमगुणवत्तायुक्तनिद्रायाः महत्त्वं बोधयति, या स्वास्थ्यस्य स्तम्भः इति मन्यते । सात्विकजीवनशैली शीघ्रं शयनावसरे प्रोत्साहयति, निद्रायाः पूर्वं अत्यधिकं उत्तेजनं परिहरति, विश्रामार्थं अनुकूलं शान्तं वातावरणं च निर्माति

3.	शारीरिकक्रियाकलापः योगश्च : 

नियमितरूपेण शारीरिकक्रियाकलापः विशेषतः योगः सात्विकजीवनशैल्याः अभिन्नः भागः अस्ति । योगः शारीरिकस्वास्थ्यं निर्वाहयितुं साहाय्यं करोति, तनावं न्यूनीकरोति, मानसिकस्पष्टतां च वर्धयति । आसनाः (शारीरिकमुद्राः) लचीलतां, बलं, संतुलनं च प्रवर्धयन्ति, तथैव सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य (जीवनशक्तिशक्तिः) प्रवाहं उत्तेजयन्ति नियमितयोगाभ्यासः भावनात्मकसन्तुलनं निर्वाहयितुं साहाय्यं करोति तथा च शान्तं, केन्द्रितं मनःस्थितिं पोषयति ।

4.	मनःसन्धानं ध्यानं च : 

सात्विकचित्तस्य निर्वाहार्थं ध्यानं मनःसन्तोषं च महत्त्वपूर्णम् अस्ति। नियमितरूपेण ध्यानाभ्यासेन व्यक्तिः जागरूकतां, भावनात्मकं नियमनं, आन्तरिकशान्तिं च संवर्धयितुं शक्नोति । ध्यानं तनावस्य, चिन्तायाः, नकारात्मकविचारस्य च न्यूनीकरणे सहायकं भवति, येन संज्ञानात्मककार्यं भावनात्मकस्थिरता च सुदृढा भवति ।

5.	सात्विकक्रियाः : 

सात्विकजीवनशैल्यां दया, करुणा, अहिंसा इत्यादिषु सद्कर्मसु प्रवृत्तिः अपि अन्तर्भवति । योगशिक्षा न केवलं वयं किं खादामः कथं जीवामः इति अपितु अस्माकं विचारैः व्यवहारैः च मनः प्रभावितं भवति इति बोधयति |. अहिंसा (अहिंसा), सत्यं (सत्यं), सेवा (निःस्वार्थसेवा) इत्यादीनां अभ्यासः आन्तरिकशान्तिं प्रवर्धयितुं मानसिकं अशान्तिं न्यूनीकर्तुं च सहायकं भवितुम् अर्हति ।

योगमनोविज्ञाने आहारस्य जीवनशैल्याः च सिद्धान्तानां मानसिकस्वास्थ्यस्य संज्ञानात्मककार्यस्य च गहनः प्रभावः भवति । सात्विक आहारस्य अनुसरणं कृत्वा-शुद्धैः, प्राकृतिकैः, पौष्टिकैः च आहारैः समृद्धं-सन्तुलितं, मनःपूर्णं जीवनशैलीं च स्वीकृत्य व्यक्तिः मानसिकस्पष्टतां, भावनात्मकस्थिरतां, संज्ञानात्मकजीवनशक्तिं च संवर्धयितुं शक्नुवन्ति मनः-शरीर-सम्बन्धस्य स्वरूपनिर्माणे भोजनस्य, दैनन्दिन-कार्यक्रमस्य, शारीरिक-क्रियायाः, मनःसन्तोष-अभ्यासानां च प्रभावः अतिशयोक्तिः कर्तुं न शक्यते । जीवनस्य सात्विकः दृष्टिकोणः स्वस्थमनः, शरीरं, आत्मा च आधारं निर्मातुं साहाय्यं करोति, समग्रकल्याणं, सामञ्जस्यं च प्रवर्धयति। एतेषां अभ्यासानां एकीकरणस्य माध्यमेन व्यक्तिः स्वस्य गहनतरं सम्बन्धं पोषयितुं शक्नोति, येन मानसिकस्वास्थ्यं संज्ञानात्मकं कार्यं च वर्धते ।