कुमारी (जीवितदेवी)

कुमारी, कुमारीदेवी वा जाग्रद्देवता इति नेपालदेशे तथा भारतदेशस्य कतिपयेषु प्रदेशेषु प्रचलिता पौराणिकी शक्ति आराधनपरम्परा अस्ति। अस्या परम्परायां एका कन्या (अप्राप्तयौवना) दिव्यस्त्रीशक्तेः ("शक्ति") मूर्तिरूपेण पूज्यते। विश्वासः अस्ति यत् एषा कन्या तलेजुदेव्या वा दुर्गादेव्या आविष्टा भवति। "कुमारी" इति शब्दः संस्कृतभाषायाः "कुमारी" (राजकन्या) इत्यस्मात् व्युत्पन्नः। इन्द्रजात्रोत्सवावसरे या शोभायात्रा भवति, सा वैदिकमहाकाव्येषु वर्णितस्य "इन्द्रस्य" ("शक्रस्य") स्वर्गं प्रति "इन्द्राण्या" सह गमनस्य प्रतीकात्मकं रूपं धारयति। एषः उत्सवः "कुमारीजात्रा" नाम्ना प्रसिद्धः, यः "इन्द्रजात्रा" धार्मिकानुष्ठानानन्तरं भवति।

नेपालदेशे कुमारी नेवारसमुदायस्य शाक्यवंशीयानां बौद्धानाम् अप्राप्तयौवना कन्या भवति। एषा कुमारी देशस्य हिन्दुभिः अपि पूज्यते। नेपालदेशे बहवः कुमार्यः सन्ति, कतिपयनगरेषु बह्व्यः अपि, तेषु काठमाण्डूनगरस्य "राजकुमारी" सर्वप्रसिद्धा, या नगरमध्ये स्थिते "कुमारीगृहे" (देवीभवने) निवसति। अस्याः चयनप्रक्रिया अतीव कठोरा भवति। २०२५ तमे वर्षे काठमाण्डूनगरस्य राजकुमारी "तृष्णा शाक्या" अस्ति, या सेप्टेम्बरमासे २०१७ तमे वर्षे स्थापिता। 

युनिका बज्राचार्य या अप्रिलमासे २०१४ तमे वर्षे पाटननगरस्य कुमारीरूपे चिता, द्वितीयप्रमुखा जाग्रद्देवता अस्ति।   
काष्ठमण्डप उपत्यके एषा परम्परा विशेषरूपेण प्रचलिता अस्ति। विश्वासः अस्ति यत् एषा तलेजुदेव्याः अवतारः अस्ति, या दुर्गादेव्याः एकं रूपम्।Patron Deity: Taleju Bhawani by Shivendra Thapa, ECS NEPAL, Issue 47,  Aug 2010, retrieved 16 December 2020 यदा कुमार्याः प्रथमं रजःस्रावं भवति, तदा विश्वासः अस्ति यत् देवी तस्मात् शरीरात् निर्गच्छति। गुरुरोगः वा घातजनितः प्रबलः रक्तस्रावः अपि दिव्यशक्तेः अपगमनं कारयति।

कुमारीपरम्परा नेपालदेशस्य केवलं कतिपयेषु नगरेषु एव अनुसृता, यथा - काष्ठमण्डप, ललितपुरम् (पाटन), भक्तपुरम् (भादगाउँ), शंखु, बुङ्गमती च।  विभिन्ननगराणां कुमारीणां चयनप्रक्रिया तथा भूमिकाः अपि भिन्नाः सन्ति। 

"कुमारीरूपिणी देवी, शाक्यानां कुलसम्भवा।
पूज्यते नेपालभूमौ, यावत् स्यान्न रजस्वला॥"

संदर्भ ग्रंथाः

वर्गः:हिन्दुधर्मः