दीपकसनम्

दीपकसनम् इति योगासनं यत् “दीपक” “आसन” इति संस्कृतमूलद्वयं संयोजयति । “दीपक” इत्यस्य अनुवादः “दीपः” अथवा “प्रकाशः” इति भवति, यत् प्रकाशस्य, स्पष्टतायाः, जागरूकतायाः च प्रतीकं भवति । “आसन” इति योगे आसनं वा आसनं वा निर्दिश्यते । अतः दीपकसनस्य व्याख्या "प्रकाशस्य मुद्रा" इति कर्तुं शक्यते, एषा मुद्रा रूपकरूपेण अभ्यासकस्य मनः, आत्मा च प्रकाशयति, येन स्पष्टता, बोधः च भवति

आसन का ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक संदर्भ ==

दीपकासनस्य अभ्यासः योगस्य आध्यात्मिकपरम्परायाः सह गहनतया सम्बद्धः अस्ति, यत्र प्रकाशः (प्रायः प्रज्ञायाः प्रतीकः) व्यक्तिनां आत्मसाक्षात्कारं प्रति मार्गदर्शने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति इदं आसनं प्राचीनग्रन्थेषु स्पष्टतया न प्राप्यते किन्तु मनःसन्तोषं, आन्तरिकप्रकाशं, अन्तः आध्यात्मिकप्रकाशस्य जागरणं च बोधयन्तः योगपरम्पराणां आधुनिकप्रकटीकरणम् अस्ति

ऐतिहासिकदृष्ट्या हठयोगस्य कुण्डलिनीयोगस्य च शिक्षाभिः सह निकटतया सम्बद्धम् अस्ति, ययोः उद्देश्यं प्राणस्य (जीवनशक्तिः) सन्तुलितं कर्तुं शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च एकीकरणेन आध्यात्मिकजागरणस्य संवर्धनं च भवति अस्य अभ्यासस्य माध्यमेन रूपकरूपेण अन्धकारे प्रकाशः भवति, यथा दीपः स्वस्य कान्तिना अन्धकारं दूरीकरोति, तथैव मुद्रायाः नाम अस्य विचारस्य संकेतं करोति

 आसनस्य उत्पत्तिः

यद्यपि प्रारम्भिकयोगग्रन्थेषु दीपकासनस्य एव स्पष्टतया उल्लेखः न भवति तथापि मुद्रायाः पृष्ठतः दर्शनं हठयोगस्य तांत्रिकयोगस्य च पारम्परिकप्रथानां सङ्गतिं करोति एताः प्रणाल्याः ऊर्जाकेन्द्राणां (चक्राणां इव) जागरणं, उच्चतर-आध्यात्मिक-चेतनायाः सह शरीरस्य मनस्य च संरेखणं कर्तुं मुद्रायाः उपयोगे केन्द्रीभवन्ति । प्रकाशप्रतीकत्वस्य विशिष्टः समावेशः आसनं योगस्य गहनतरप्रयोजनेन सह सम्बध्दयति- बोधः अथवा आत्मसाक्षात्कारः।

 प्रयोजन एवं लाभ 

दीपकासनस्य प्राथमिकलाभाः शारीरिकं, मानसिकं, आध्यात्मिकं च क्षेत्रं समावेशयन्ति- 

शारीरिकलाभाः : 

दीपकासनः मेरुदण्डस्य लचीलतां, आसनसंरेखणं, संतुलनं च वर्धयति । अभ्यासः कोरस्नायुः संलग्नं करोति तथा च वक्षःस्थलं उदरं च उद्घाट्य उत्तमं पाचनस्वास्थ्यं प्रवर्धयति। अग्रे वक्रता नितम्बस्य फ्लेक्सर्, हम्स्ट्रिंग्, स्कन्धं च मन्दं प्रसारयति ।

 मानसिक एवं भावनात्मक लाभ: 

दीपकासनस्य मनसि शान्तप्रभावः भवति, मानसिकस्पष्टतां प्रवर्धयति, तनावस्य न्यूनीकरणं च करोति । एषा अभ्यासः भावनात्मकं स्थिरतां, ध्यानं च प्रोत्साहयति, येन व्यक्तिः भूमिगतः वर्तमानः च तिष्ठति । मनःपूर्वकं श्वसनं सौम्यविस्तारः च चिन्ताम् उपशमयति, भावनात्मकशक्तिं नियन्त्रयितुं च सहायकं भवति ।

आध्यात्मिक लाभ : 

आध्यात्मिकस्तरस्य दीपकासनः आत्मजागरूकतां, आन्तरिकशान्तिं च सुगमं करोति इति मुद्रा इति मन्यते । एतत् अभ्यासकारिणः स्वस्य आन्तरिकप्रकाशेन सह सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं करोति, आध्यात्मिकवृद्धिं ध्यानं च पोषयति । मनः-शरीर-सम्बन्धं गभीरं कर्तुं, स्वस्य उच्चतर-आत्मना सह सामञ्जस्यं स्थापयितुं च उद्दिश्य अभ्यासैः सह मुद्रा सम्यक् सङ्गता भवति ।

विभिन्नप्रणालीनां दीर्घकालीनलाभाः : 

हृदयरोगः : रक्तसञ्चारं प्रवर्धयति, येन हृदयस्य स्वास्थ्यं सुदृढं भवति, ऊतकानाम् आक्सीजनस्य प्रवाहः च उत्तमः भवति ।

पाचनतन्त्रम् : पाचन अङ्गानाम् उत्तेजनं करोति, उत्तमं पाचनं, निष्कासनं च प्रवर्धयति ।

मांसपेशी-अस्थि-पृष्ठं, मेरुदण्डं, नितम्बं च सुदृढं करोति, लचीलतां वर्धयति, सन्धि-कठोरताम् अपि निवारयति ।

 पदे पदे निर्देश 

दीपकासनस्य सुरक्षितरूपेण अभ्यासं कर्तुं एतानि पदानि अनुसृत्य कार्यं कुर्वन्तु।

आरामदायके उपविष्टस्थाने आरभत : पादौ क्रॉस् कृत्वा जानुभ्यां हस्तौ आश्रित्य भूमौ उपविशतु। मेरुदण्डं ऋजुं स्कन्धं च शिथिलं कुरु ।

कोरं संलग्नं कुर्वन्तु : स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं कर्तुं स्वस्य उदरस्य बटनं किञ्चित् अन्तः आकर्षयन्तु। एतेन मेरुदण्डस्य आवश्यकं समर्थनं प्राप्स्यति ।

अग्रे वक्रतां आरभत : गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्, निःश्वासं गच्छन् शनैः शनैः नितम्बेषु आलम्ब्य अग्रे गुञ्जितुं आरभत । पृष्ठं ऋजुं वक्षःस्थलं च उद्घाटितं कुर्वन्तु।

हस्तौ अधः कुर्वन्तु : यथा यथा भवन्तः अग्रे नमन्ति तथा तथा भवतः लचीलतायाः आधारेण हस्तौ तलस्य उपरि वा पादयोः वा विश्रामं कुर्वन्तु । भवतः कण्ठः दीर्घः शिथिलः च भवतु इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।

मुद्रां धारयन्तु : १५ तः ३० सेकेण्ड् यावत् अग्रे मोचने तिष्ठन्तु, गभीरं श्वसितुम्। पृष्ठस्य अधः, नितम्बस्य, स्कन्धस्य च तनावस्य मुक्तिं प्रति ध्यानं दत्तव्यम् ।

प्रारम्भिकस्थानं प्रति प्रत्यागन्तुम् : एकैकं कशेरुकं रोल कृत्वा शनैः शनैः पुनः ऊर्ध्वस्थाने उत्तिष्ठन्तु । कतिपयक्षणं यावत् भवतः शरीरस्य कथं भवति इति अवलोकयन्तु।

विविधताः परिवर्तनानि च : 

आरम्भकाः : अधिकं आरामदायकं अग्रे गुच्छं प्राप्तुं आसनं उत्थापयितुं स्वस्य नितम्बस्य अधः कुशनं वा ब्लॉकं वा स्थापयन्तु।

मध्यवर्ती : मेरुदण्डं सीधां कृत्वा गुच्छं किञ्चित् गभीरं कुर्वन्तु। गभीरतरं व्यायामं कर्तुं बाहून् अग्रे प्रसारयन्तु।

उन्नतः : उन्नत-अभ्यासकानां कृते विस्तारितं शिथिलं च मेरुदण्डं निर्वाहयन् ललाटं तलम् आनेतुं लक्ष्यं कुर्वन्तु ।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

मेरुदण्डं गोलीकरणं : मेरुदण्डं यथासम्भवं सीधां स्थापयन्तु। यदि भवन्तः गोलरूपेण भवन्ति तर्हि किञ्चित् पश्चात्तापं कृत्वा मेरुदण्डस्य दीर्घीकरणे ध्यानं दातुं संकेतः भवितुम् अर्हति ।

श्वसनं धारयितुं : श्वसनं धारयितुं परिहरन्तु, यतः एतेन अनावश्यकं तनावः भवितुम् अर्हति । सम्पूर्णे मुद्रायां स्निग्धं स्थिरं च श्वासं धारयन्तु।

अतितनावः : स्वशरीरस्य सीमानां सम्मानं कुर्वन्तु तथा च भवतः लचीलतायाः अनुमतितः गभीरतरं खिन्नतायां बाध्यं न कुर्वन्तु ।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

दीपकासनः अनेकमांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति, यत्र : 

कोर मांसपेशी : उदरस्य मांसपेशिकाः अग्रे गुच्छस्य समर्थनार्थं सक्रियताम् अवाप्नुवन्ति, स्थिरतां च प्रदातुं शक्नुवन्ति ।

मेरुदण्डस्य मांसपेशिकाः : एषा मुद्रा मेरुदण्डं तानयति, दीर्घं च करोति, पृष्ठस्य अधः मांसपेशीः संलग्नं करोति ।

नितम्बस्य फ्लेक्सर्स् तथा हैम्स्ट्रिंग्स् : यथा यथा भवन्तः अग्रे नमन्ति तथा एते मांसपेशीसमूहाः गभीररूपेण तानिताः भवन्ति ।

स्कन्धाः : बाहुविस्तारः स्कन्धान् उद्घाटयितुं तानयितुं च साहाय्यं करोति ।

 श्वसन तकनीक 

Deepakasan इत्यस्मिन् मुद्रां गभीरं कर्तुं मनः शान्तं कर्तुं च श्वासः अभिन्नः अस्ति :

उज्जयि श्वासः - नासिकाद्वारा निःश्वासं कुर्वन्तु, वक्षःस्थलस्य विस्तारं कर्तुं शक्नुवन्ति। नासिकाद्वारा शनैः शनैः निःश्वासः, मृदुः, नियन्त्रितः निःश्वासं धारयन् । एषा तकनीकः श्वसनस्य गतिसहितं समन्वयं कर्तुं साहाय्यं करोति ।

दीर्घश्वासः - उदरं, पृष्ठपार्श्वं, वक्षःस्थलं च गभीरं श्वसनं कर्तुं ध्यानं दत्तव्यं, येन पूर्णं फुफ्फुसविस्तारः सुनिश्चितः भवति। एतेन सम्पूर्णे मुद्रायां आरामं स्थापयितुं साहाय्यं भवति ।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

गर्भावस्था : गर्भावस्थायां विशेषतः उत्तरपदेषु गभीरं अग्रे मोचनं परिहरन्तु ।

पृष्ठवेदना : कटिवेदना अथवा हर्निया चक्रयुक्ताः व्यक्तिः अभ्यासात् पूर्वं गभीरं अग्रे झुकनं परिहरन्तु अथवा स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां परामर्शं कुर्वन्तु।

जानुसमस्याः : येषां जानुप्रकरणं भवति तेषां कृते कुशनस्य उपरि उपविशन्तु अथवा नितम्बस्य उन्नयनार्थं जानुनां समर्थनार्थं प्रोपस्य उपयोगं कुर्वन्तु।

कण्ठवेदना : कण्ठं तटस्थस्थाने स्थापयन्तु, तनावं परिहरन्तु।

 योगाभ्यास में भूमिका 

दीपकसनः योगक्रमस्य अन्तः विविधाः भूमिकाः सेवितुं शक्नोति- 

वार्म-अप : मेरुदण्डं नितम्बं च उद्घाटयितुं साहाय्यं करोति, शरीरं अधिकचुनौतीपूर्णमुद्राणां कृते सज्जीकरोति।

शीतलीकरणं : अधिकतीव्रमुद्राणां अनन्तरं पृष्ठस्य नितम्बस्य च सौम्यं खिञ्चनं प्रदाति ।

ध्यानमुद्रा : गभीरं श्वसनं मनःसन्तोषं च प्रोत्साहयति, येन ध्यानस्य वा आरामस्य वा आदर्शः मुद्रा भवति ।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

एतत् आसनं मानसिकस्पष्टतायाः, भावनात्मकस्थिरतायाः च भावः प्रवर्धयति । निर्मितं तनावं तनावं च मुक्तुं साहाय्यं करोति, येन शान्तं केन्द्रितं च मनः भवति । दीपकासनस्य अभ्यासः भावनानां भूमिं स्थापयितुं अपि साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, अभ्यासकारिणः वर्तमानक्षणं प्रति पुनः आनयितुं चिन्ता न्यूनीकर्तुं च शक्नोति।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक 

दीपकासनस्य प्रकाशस्य प्रतीकत्वं बोधस्य योगदर्शनेन सह प्रतिध्वनितम् अस्ति। अभ्यासः योगस्य ८ अङ्गैः (अष्टाङ्गयोगः) विशेषतः ध्यानेन (ध्यानेन) प्रत्याहारैः (इन्द्रियाणां निवृत्तिः) च सह सम्बद्धः भवति । श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा जागरूकतां निर्वाहयित्वा अभ्यासकारिणः रूपकरूपेण स्वस्य आन्तरिकप्रकाशेन सह सम्बद्धाः भवन्ति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

दीपकसनस्य अभ्यासं गभीरं कर्तुं उन्नताः अभ्यासकारिणः ललाटं भूमौ आनेतुं लक्ष्यं कर्तुं शक्नुवन्ति, बाहून् अग्रे प्रसारितवन्तः । ते कालान्तरेण क्रमेण अग्रे गुच्छं गभीरं कर्तुं अपि कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 

विभिन्नेषु योगपरम्परेषु दीपाकसनस्य अद्वितीयाः दृष्टिकोणाः भवितुम् अर्हन्ति :

हठयोगः आसनस्य समये संरेखणं मनःपूर्वकं श्वसनं च केन्द्रीक्रियते।

विन्यासयोगः गतिशीलक्रमेषु एतत् मुद्रां समाकलयति, तस्मिन् सुचारुतया अन्तः बहिः च प्रवहति।

अय्यङ्गर योगः सम्यक् संरेखणं स्थापयितुं खिञ्चनं गभीरं कर्तुं च ब्लॉक् इत्यादीनां प्रोप्स् इत्यस्य उपयोगः भवति।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

दीपकासनस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशः लचीलापनं, मानसिकस्पष्टता, भावनात्मकस्थिरता च वर्धयितुं शक्नोति। प्रातःकाले दिवसस्य कृते भूमिगतस्वरं स्थापयितुं, सायंकाले वा शरीरात् तनावनिवारणाय अभ्यासः कर्तुं शक्यते ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

अध्ययनेन ज्ञातं यत् दीपकासन इत्यादिभिः योगमुद्राभिः लचीलतां वर्धयितुं, मानसिकस्वास्थ्यं सुदृढं कर्तुं, तनावस्य न्यूनीकरणं च कर्तुं शक्यते । जर्नल् आफ् अल्टरनेटिव् एण्ड् कम्पलीमेंटरी मेडिसिन् इत्यस्मिन् प्रकाशितेन अध्ययनेन मांसपेशी-अस्थि-स्वास्थ्य-मानसिक-कल्याणस्य उपरि योगस्य चिकित्सा-प्रभावाः प्रकाशिताः

 सन्दर्भाः 

अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश। हार्परकोलिन्स, 2002.
तिवारी, एस योग की कला एवं विज्ञान। मोतीलाल बनारसीदास , 2006.
Desikachar , TKV योग का हृदय: एक व्यक्तिगत अभ्यास का विकास। आन्तरिक परम्परा, 1995.
स्मिथ, जे " दीपकसन एण्ड इट्स रोल इन स्पिरिचुअल प्रैक्टिस।" योग अध्ययन जर्नल, खंड 1। १५, न. 1, 2023, पृष्ठ 22-30।