चकोरासनम्

चकोरासनम् अल्पज्ञातः तथापि अत्यन्तं प्रभावी योगमुद्रा अस्ति यः शरीरं तानयति, वक्षःस्थलं स्कन्धं च उद्घाटयति । अस्य आसनस्य नाम संस्कृतशब्दात् "चकोरा" , यस्य अर्थः "पौराणिकः पक्षी" यः चन्द्रकिरणं पिबति इति विश्वासः, "आसन" , "मुद्रा" इति च एवं चकोरासनं प्रायः "पक्षिमुद्रा" अथवा "चन्द्रपक्षिमुद्रा" इति उच्यते , यत् लघुतायाः, अनुग्रहस्य , शान्तिं शान्तिं च आलिंगयितुं क्षमता च प्रतीकं भवति

चकोरासनस्य नाम, उत्पत्तिः, लाभाः, निर्देशाः, अन्ये च आवश्यकाः पक्षाः अन्वेषयिष्यामः । एषः गहनमार्गदर्शकः भवन्तं मुद्रायाः अभ्यासस्य सम्यक् मार्गं, तस्य उद्देश्यं, शारीरिकं आध्यात्मिकं च कल्याणं कथं वर्धयितुं शक्नोति इति अवगन्तुं साहाय्यं करिष्यति 

आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 

चकोरासनः तुल्यकालिकरूपेण उन्नतः योगमुद्रा अस्ति यस्य नाम चकोरापक्षिणः , यत् भारतीयपौराणिककथासु स्वस्य सौन्दर्यस्य शान्तिस्य च कृते प्रसिद्धम् अस्ति पोषणार्थं चन्द्रप्रकाशं पिबन् पक्षी चन्द्रेण मोहितः इति मन्यते । चन्द्रेण सह एषः सम्बन्धः आसनस्य संतुलनं, द्रवतायां, मुक्ततायां च केन्द्रीकरणं प्रकाशयति, विशेषतः वक्षःस्थलस्य हृदयकेन्द्रस्य च माध्यमेन

ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ

चकोरासनं प्राचीनयोगपरम्परासु विशेषतया हठयोगे मूलभूतम् अस्ति । प्रायः लचीलतां, संतुलनं, बलं च सुधारयितुम् केन्द्रीकृत्य क्रमेषु मुद्रायाः अभ्यासः भवति । अनेकेषु योगग्रन्थेषु चकोरासनादिमुद्राः उच्चचेतनायाः सम्बद्धतायाः, शान्तस्य, शान्तिस्य च भावस्य संवर्धनस्य साधनरूपेण दृश्यन्ते । पक्षिप्रतीकत्वं पक्षिणां इव वयं जगतः तनावैः अभारिताः मुक्ताः मुक्ताः च भवेयुः इति योगप्रत्ययेन सह अपि बद्धः अस्ति 

 संस्कृत अर्थ चकोरासन 

"चकोरा" इति शब्दः पौराणिकपक्षिणं चन्द्रप्रेमयुक्तं तस्य प्रकाशं पिबति इति कथ्यते । "आसन" शब्दस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति । यदा संयोजितं भवति तदा चकोरासनः "पक्षिमुद्रा" अथवा "चन्द्रपक्षिमुद्रा" इति अनुवादयति , एषा प्रतीकात्मका मुद्रा अनुग्रहं, शान्तिं , चन्द्रप्रकाशस्य शुद्धतां च उद्दीपयति 

 चकोरासन के आध्यात्मिक लाभ 

चकोरासनस्य अनेकाः आध्यात्मिकलाभाः सन्ति, ये मनः, शरीरं, आत्मा च संयोजयितुं योगस्य व्यापकप्रयोजनेन सह सङ्गताः सन्ति-

 आन्तरिकशान्तिं संवर्धयति : मुद्रा ध्यानं मनःसन्तोषं     च प्रोत्साहयति, अभ्यासकर्तारं ध्यानावस्थायां आनेतुं साहाय्यं करोति। एतेन चन्द्रं     शान्ततया पश्यन्तस्य चकोरापक्षिणः शान्तिः इव आन्तरिकं शान्तं मानसिकस्पष्टतां     च प्रवर्धयति ।
 हृदयचक्रं उद्घाटयति (अनहता) : मुद्रा वक्षःस्थलं     तानयति, हृदयक्षेत्रं च उद्घाटयति, यत् अनाहतचक्रेण सह सम्बद्धम् अस्ति। एतेन     प्रेम, करुणा, भावनात्मकसन्तुलनं च वर्धते ।
 सौरजालं उत्तेजयति ( मणिपुरा ) : कोरस्य सक्रियीकरणेन     सौरजालं सुदृढं भवति, यत् व्यक्तिगतशक्तिः, आत्मविश्वासः, इच्छाशक्तिः च केन्द्रम्     अस्ति एतेन जीवनस्य आग्रहेण स्पष्टतया च उपसर्गं कर्तुं क्षमता वर्धते ।
 आध्यात्मिकजागरण : चकोरा-पक्षिणः चन्द्रप्रकाशस्य     आकांक्षा इव अस्य मुद्रायाः अभ्यासः उच्चतर-आध्यात्मिक-जागरूकतायाः, चेतनायाः     विस्तारस्य, आन्तरिक-बोधस्य च अन्वेषणस्य रूपकं भवितुम् अर्हति 

 प्रयोजन एवं लाभ 

चकोरासनेन अनेकाः शारीरिकाः, मानसिकाः, भावनात्मकाः च लाभाः प्राप्यन्ते । अस्य मुद्रायाः अभ्यासस्य केचन प्राथमिकलाभाः अत्र सन्ति ।

शारीरिक लाभ

 वक्षःस्थलं स्कन्धं च तानयति : चकोरासने वक्षःस्थलस्य,     स्कन्धस्य, बाहूनां च गहनं खिन्नता भवति, येन मुद्रासुधारः भवति, उपरितनशरीरस्य     जकड़नं च निवृत्तं भवति
 कोरं सुदृढं करोति : मुद्रायां उदरस्य मांसपेशिनां     सक्रियसङ्गतिः आवश्यकी भवति, यत् कोरं टोन कर्तुं सुदृढं कर्तुं च सहायकं भवति     । एतेन समग्रशरीरस्य स्थिरतायाः, बलस्य च योगदानं भवति ।
 मेरुदण्डस्य लचीलापनं वर्धयति : पृष्ठस्य मेहराबं     कृत्वा वक्षःस्थलस्य उत्थापनस्य गतिः मेरुदण्डस्य लचीलतां सुधारयितुं सहायकं भवति,     यत् पृष्ठवेदनाम् उपशमयितुं समग्रमेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं च सुधारयितुं शक्नोति।
 संतुलनं समन्वयं च सुधरयति : चकोरासनस्य कृते     संतुलनं समन्वयं च आवश्यकं भवति, यत् शरीरस्य जागरूकतां स्थिरतां च विकसितुं साहाय्यं     करोति।
 अङ्गं उत्तेजयति : मुद्रायाः समये उदरस्य वक्षःस्थलस्य     च संपीडनं आन्तरिकं अङ्गं उत्तेजयति, येन उत्तमं पाचनं विषहरणं च प्रवर्तते

मानसिक एवं भावनात्मक लाभ

 तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति : अस्मिन् मुद्रायां     आवश्यकं ध्यानं मनः शान्तं कर्तुं तनावं न्यूनीकर्तुं च सहायकं भवति, आरामस्य     भावनां मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयति।
 ध्यानं वर्धयति : मुद्रायाः संतुलनप्रकृतिः     मनःसन्तोषं प्रोत्साहयति, एकाग्रतां ध्यानं च सुधारयितुं साहाय्यं करोति।
 आत्मविश्वासं वर्धयति : यथा यथा हृदयं उद्घाट्यते     वक्षःस्थलं च उत्थापयति तथा तथा चकोरासनः आत्मसम्मानं वर्धयितुं साहाय्यं करोति     तथा च आन्तरिकशक्तिं सशक्तिकरणं च प्रवर्धयति। 

 पदे पदे निर्देश 

चकोरासनस्य सम्यक् अभ्यासार्थं एतेषां निर्देशानां अनुसरणं कुर्वन्तु : १.

 आरामदायकं उपविष्टस्थाने आरभत : मेरुदण्डं सीधां     कृत्वा पुरतः पादौ विस्तारयित्वा भूमौ उपविश्य आरभत।
 कोरं नियोजयन्तु जानुनि मोचयन्तु : जानुनि मोचयन्तु,     पादौ नितम्बस्य समीपं आनयन्तु। शरीरं स्थिरं कर्तुं स्वस्य कोरं नियोजयन्तु।
 हस्तौ पृष्ठतः स्थापयतु : हस्तौ नितम्बस्य पृष्ठतः     भूमौ समतलं स्थापयतु, अङ्गुलीः पादं प्रति दर्शयन्तु।
 वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च उत्थापयन्तु : हस्ततलं     तलस्य अन्तः निपीड्य वक्षःस्थलं ऊर्ध्वं उत्थापयितुं आरभत, पृष्ठं मन्दं कमानं     कृत्वा। मेरुदण्डद्वारा संरेखणं कृत्वा शिरः किञ्चित् पृष्ठतः झुकितुं ददातु ।
 संतुलनं ध्यानं च : यथा यथा पृष्ठं कमानं कुर्वन्ति     तथा तथा हस्तपादयोः संतुलनं धारयन् वक्षःस्थलं उच्चतरं उत्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।     भवान् अत्र तिष्ठतु अथवा पृष्ठवक्रस्य गभीरीकरणस्य प्रयोगं कर्तुं शक्नोति।
 Hold the Pose : १५-३० सेकेण्ड् यावत् धारयन्तु,     गभीरं समं च श्वसितुम्। वक्षःस्थलस्य हृदयस्य च विस्तारं कर्तुं ध्यानं दत्तव्यं,     सम्पूर्णशरीरे ऊर्जायाः प्रवाहं अनुभवतु।
 मुक्तिं प्रारम्भस्थानं प्रति प्रत्यागन्तुं च : मुक्तुं शनैः शनैः वक्षःस्थलं पुनः तलं प्रति अधः कृत्वा आरम्भस्थानं     प्रति आगच्छन्तु। आरामं कृत्वा गभीरं श्वसितुम्। 

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

 पृष्ठभागं व्याप्य : मुद्रायाः समये पृष्ठं     अधिकं न विस्तारयितुं सावधानाः भवन्तु, यतः एतेन असुविधा वा चोटः वा भवितुम् अर्हति     । केवलं पृष्ठं अत्यन्तं तोरणं धकेलितुं न अपितु कोरं नियोजयितुं वक्षःस्थलं उत्थापयितुं     च ध्यानं दत्तव्यम्।
 कोरं न संलग्नं : उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नता     न भवति चेत् पृष्ठस्य कनिष्ठभागे तनावः भवितुम् अर्हति । पृष्ठस्य समर्थनार्थं     मेरुदण्डस्य रक्षणार्थं च कोरं सक्रियं कुर्वन्तु।
 हस्तान् शरीरात् अतिदूरे स्थापयितुं : हस्तौ     साक्षात् शरीरस्य पृष्ठतः, स्कन्धस्य अधः स्थापयितव्याः। तान् अतिदूरे पृष्ठतः     स्थापयित्वा मुद्राः अस्थिरः भवति, कटिबन्धेषु तनावः च भवति ।
 स्कन्धान् स्कन्धं संकुचयितुं अनुमन्यताम् :     स्कन्धान् शिथिलान् कर्णात् दूरं च स्थापयन्तु। स्कन्धयोः संकुचनेन उपरितनशरीरे     तनावः उत्पद्येत, मुद्रायाः लाभः अपि प्रभावितः भवितुम् अर्हति । 

 मांसपेशी समूह लक्षित 

चकोरासनः सम्पूर्णशरीरे अनेकान् मांसपेशीसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

 कोर : उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नता कोरस्य स्वरं     सुदृढं च कर्तुं साहाय्यं करोति ।
 पृष्ठम् : पृष्ठवक्रता मेरुदण्डस्य मांसपेशिनां     सक्रियीकरणं सुदृढीकरणं च करोति ।
 वक्षः स्कन्धः : वक्षःस्थले स्कन्धयोः च खिन्नता     शरीरस्य उपरितनभागं उद्घाटयति, लचीलापनं च सुधरति ।
 पादौ : पादौ शरीरस्य समर्थनं करोति, यस्मात्     ऊरु-वत्सयोः सक्रियसङ्गतिः आवश्यकी भवति । 

 श्वसन तकनीक 

चकोरासने श्वसनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति . अत्र केचन युक्तयः सन्ति- १.

 वक्षःस्थलं उत्थापयितुं पृष्ठं च कमानं कर्तुं आरभन्ते सति गभीरं निःश्वासं     कुर्वन्तु ।
 मुद्रां धारयन् शनैः शनैः निःश्वासं कुर्वन्तु , श्वसनं स्थिरं नियन्त्रितं     च सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
 गतिमार्गदर्शनार्थं श्वसनस्य उपयोगे, शान्तं, स्थिरं च लयं स्थापयितुं     च ध्यानं दत्तव्यम् । 

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

चकोरासनः निम्नलिखितस्थितियुक्तानां व्यक्तिनां कृते उपयुक्तः न भवेत् ।

 पृष्ठस्य विषयाः : येषां मेरुदण्डस्य चोटः,     हर्नियाचक्रः, पृष्ठवेदना वा तीव्रवेदना इति इतिहासः अस्ति ते सावधानीपूर्वकं     अस्य मुद्रायाः समीपं गच्छेयुः अथवा सर्वथा परिहरन्तु
 कटिबन्धे वा स्कन्धे वा चोटः : येषां कटिबन्धे     वा स्कन्धे वा चोटः भवति तेषां मुद्रायां परिवर्तनं कर्तुं वा तस्य परिहारः करणीयः     भवेत् येन अधिकं तनावः न भवति ।
 गर्भावस्था : गर्भिणीभिः गभीरपृष्ठमोचनं परिहरितव्यम्,     यत्र चकोरासनः अपि अस्ति , यतः एतेन उदरस्य उपरि दबावः भवितुम् अर्हति । 

 योगाभ्यास में भूमिका 

चकोरासनं प्रायः तेषु क्रमेषु समाविष्टं भवति येषु लचीलापनं, पृष्ठमोचनं, वक्षः उद्घाटनमुद्राः च केन्द्रीक्रियते । अग्रे वक्रतायाः आसनस्य वा प्रतिरूपरूपेण तस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । चकोरासनस्य गहनः खिन्नता, संतुलनं च पक्षः अस्य कस्यापि योग-अभ्यासस्य बहुमूल्यं परिवर्तनं करोति । 

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

चकोरासनं हृदयं वक्षःस्थलं च उद्घाटयितुं साहाय्यं करोति, भावनात्मकचिकित्सां संतुलनं च प्रवर्धयति । पौराणिकचकोरापक्षिणः आरोपितस्य लघुतायाः, अनुग्रहस्य च भावः सदृशं मुक्ततायाः, स्वतन्त्रतायाः, आनन्दस्य च भावः प्रोत्साहयति एतेन भावनात्मकविमोचनेन चिन्ता-तनावयोः न्यूनीकरणं भवितुम् अर्हति । 

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 

योगदर्शने चकोरासनः आन्तरिकशान्तिस्य, बोधस्य, बलस्य, शान्तिस्य च सन्तुलनस्य अन्वेषणं प्रतिनिधियति । चन्द्रपक्षीरूपकं उच्चचेतनायाः प्रति गमनस्य महत्त्वं प्रकाशयति, यत् स्वस्य आध्यात्मिकात्मना सह गहनसम्बन्धस्य प्रतीकं भवति । 

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

उन्नत-अभ्यासकानां कृते चकोरासनं गभीरं कर्तुं शक्यते : १.

 Adding a Leg Lift : पृष्ठं कमानं कृत्वा एकं     पादं भूमौ उत्थापयन्तु येन खिन्नता गभीरता भवति तथा च आव्हानं वर्धते।
 मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयितुं : मुद्रां     दीर्घकालं यावत् धारयित्वा लचीलापनं बलं च वर्धयितुं शक्यते। 

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

लचीलापनं, आसनं, संतुलनं च वर्धयितुं नित्यं चकोरासनस्य अभ्यासः कर्तुं शक्यते । विशेषतया दीर्घकालं उपविष्टानां जनानां कृते उपयोगी भवति यतः एतत् वक्षःस्थलं प्रसारयति, पृष्ठस्कन्धयोः तनावं न्यूनीकरोति । एतत् मुद्रां भवतः दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयित्वा समग्रस्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च योगदानं भवितुम् अर्हति । 

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

चकोरासनस्य विशिष्टाध्ययनं सीमितं भवति चेदपि बैकबेण्ड् विषये सामान्यसंशोधनेन ज्ञायते यत् चकोरासनादिमुद्रा मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, वक्षःस्थले तनावस्य निवारणं कर्तुं, तनावस्य प्रबन्धने च सहायकं भवितुम् अर्हति योगचिकित्सासाहित्येषु पृष्ठमोचनस्य लाभस्य व्यापकरूपेण दस्तावेजीकरणं कृतम् अस्ति, यत् दर्शयति यत् ते मुद्रां सुधारयितुम्, पृष्ठवेदनाम् न्यूनीकर्तुं, भावनात्मकसन्तुलनं च वर्धयितुं शक्नुवन्ति 

 सन्दर्भाः 

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
 तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका : एक टीका . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
 सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
 कुमार, राज. " चकोरासनं तस्य लाभाः च।" योग जर्नल ,     vol. ६५, न. 1, 2020, पृष्ठ 28-35।