जय हिन्द

जय हिन्द एकं अभिवादनं च घोषवाक्यं अस्ति, यः "भारताय जयः", "भारतस्य दीर्घायुः" इति वा "विजयः [भारताय]" इति शाब्दिकरूपेण अर्थं वहति, यः यथा मूलतः चेम्पकर्मन पिल्लै द्वारा रचितं।[१][२] एषः शब्दः भारतस्य स्वाधीनतासंघर्षे ब्रिटिश शासनात् मुक्ति प्राप्तौ प्रयोगितमस्ति, यः युध्दनादेः च राजनैतिकवक्तृणां भाषाणां मध्ये अभिवर्धितमस्ति। एषः वाक्यं नवीनं स्तरं प्राप्तमात्रं यदा नेताजी सुभाषचन्द्र बोसः अन्तर्गतं भारतीयराष्ट्रीयसेनायाः आधिकारिकनारा इति स्वीकृतमासीत्।

 व्युत्पत्ति 
"शब्दं "जय" (संस्कृते जयः) यः "विजयः, जय, अभिनन्दनं, बधाई, हर्षेण" इति अर्थयति। शब्दः "जय" वेदसाहित्ये दृश्यते यथा अथर्ववेदे ८.५०.८ तथा पोस्ट-वेदिकसाहित्ये यथा महाभारते।[२] "हिन्द" (साधारणतया अरबी भाषायाम् "अल-हिन्द" किंतु संस्कृतस्थले पर्शियनमार्गेण हिन्दुस्तानीं भाषां प्राप्तं) स्वाधीनतायाः पूर्वं भारतीय उपमहाद्वीपस्य सामान्यं नामकं अस्ति। भारतीयाः "हिन्दी" इति कथिताः यथा इकबालस्य प्रसिद्धं भारतीय देशभक्तिपूर्ण गीतं "सारे जहाँ से अच्छा" में।"

 इतिहासः 
१९०७ तमे वर्षे, चेम्पकरमणपिल्लै इत्यनेन "जय हिन्द्" इति पदं निर्मितम्, यत् १९४० तमे दशके सुभाषचन्द्रबोस तथा आबिद् हसन् इत्येतयोः सूचनेन भारतीयराष्ट्रीयसेनायाः घोषवाक्येन स्वीकृतम्। भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं, एतत् राष्ट्रघोषरूपेण उद्भूतम्। 

सुमंत्र बोसस्य अनुसारं, एषः वाक्यं धर्मनिरपेक्षं अस्ति। एषः शब्दः भारतीय राष्ट्रीयसेनायाः घोषवाक्यं च अभिवादनं च रूपेण प्रसिद्धमाभूत्, यत्र सुभाषचन्द्र बोसः तस्य सहयोगिनः च १९४३-१९४५ कालावधौ प्रमुखाः आसन्। भारतस्य स्वाधीनतायाः पश्चात्, एषः राष्ट्रीय घोषवाक्यरूपेण प्रकटितमस्ति, यः राजनेतिकनेतारः प्रधानमन्त्रिणश्च यथा जवाहरलाल नेहरू, इन्दिरा गांधी, राजीव गांधी, पी. वी. नरसिंह राव इत्यादयः जनतायाः अभिवादनं सामान्यतया कुर्वन्ति। विशेषतः इन्दिरा गांधी स्वकीयानां राजनैतिकवक्तृत्वे समाप्य त्रिवर्धितं "जय हिन्द" इति घोषयन्ती सदा समाप्तवती। १९९० दशकस्य मध्यत: एषः शब्दः भारतीय सेना कर्मठेभ्यः अभिवादनरूपेण उपयोगितमासीत्।

 लोकप्रियतायां संस्कृतेः 
सुभाषचन्द्रबोस्य अनुयायी रामचन्द्र मोरेश्वर कर्करे ग्वालियरनगरस्य (मध्यभारतस्य) निवासी मार्चे १९४७ तमे वर्षे "जय हिन्द्" नामकं देशभक्तिरङ्गं नाटकं लिखित्वा तस्येव शीर्षकेन हिंदी भाषायां पुस्तकं प्रकाशितवान्। पश्चात् कर्करे मध्यभारतप्रदेशे कांग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत्।  [<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2016)">citation needed</span>]

जयहिन्द् इति मुद्रापत्रं स्वतन्त्रभारतस्य प्रथमं स्मारकचिह्नं आसीत्। स्वतन्त्रभारतस्य प्रथम-मुद्राङ्कनं 1947 तमवर्षस्य नवम्बरमासस्य 21 दिनाङ्के प्रकाशितम्, यस्मिन् जयहिन्द् इति 1.50 अन्न, 3.5 अन्न, 12 अन्न-मूल्यवर्गेषु उत्कीर्णम् आसीत्। जयहिन्द् इत्यनेन सह एतेषु अशोकस्य सिंह-राजधानी, राष्ट्रध्वजः, विमानस्य च प्रतिमाः आसन्। भारतीय-मुद्राङ्कानां प्रथमायां, स्वातन्त्र्य-श्रृङ्खलायां अपि "जयहिन्द" इति लिखितम् अस्ति।

प्रसारस्य अन्ते आकाशवाणी इत्यत्र एतत् वाक्यम् उपयुज्यते।  1963 तमे वर्षे लता मङ्गेश्करेण गीतेषु "आये मेरे वतन के लोगो" इति देशभक्तिगीते एतत् दृश्यते। एतत् वाक्यम् राज्य-स्वामित्वे विद्यमानस्य एयर्-इण्डिया-संस्थायाः प्रारम्भिक-घोषणेषु अपि दृश्यते, 1965 तमे वर्षे लोकसभायाः वादविवादे "एकः राष्ट्रः, एकः नेता, एकः भारतः, जयहिन्द्" इति ट्याग्लैन् इत्यस्य भागः इति उल्लिखितः।

महात्मा गांधीं स्वयमेव सूतितं सूतयार्नं द्वारा बुनितं कढ़ाईयुक्तं सूती लेस, यत्र "जय हिन्द्" इति केंद्रीय प्रतीकं सम्मिलितं, १९४७ तमे वर्षे रानी एलिज़ाबेथ द्वितीयं राज्ञीं च प्रिंस फिलिपं च तेषां विवाहसमारोहे उपहाररूपेण प्रेषितवन्तः।

हिन्दीभाषायाः पत्थान् (2023) इति चलच्चित्रे शाहरुख् खान् इत्ययं जान् अब्रहाम् इत्यनेन अभिनीतेन खलनायकेन सह स्वस्य युद्धस्य अन्ते जैहिन्द् इति वाक्यम् उपयुञ्जते।

 अन्ये प्रयोगाः 
वाक्येन तस्य नाम अपि दत्तम् अस्ति यत्

 जय हिन्द् (१९९४), एकं तमिलचित्रं यत्र अर्जुन सर्जा नायकः अस्ति। जय हिन्द् (१९९९), एकं हिन्दीचित्रं, अभिनेता-दर्शक मनोज कुमार द्वारा निर्मितं। हास्यकार्यक्रमः "जय हिन्द!" जय हिन्द महाविद्यालयं, मुम्बई। जय हिन्द, एकं गुजराती समाचारपत्रं। जय हिन्द् दूरदर्शनम्।-वृत्तपत्रिका।

 अपि पश्यतु। 

 भारतमाता
 बङ्गमाता
 श्रीलङ्का माता
 हिन्दुस्तान जिंदाबाद
 जय जय जय जय किसान
 जाय् बाङ्ग्ला
 जय महाराष्ट्र
 "जय जय हे तेलङ्गाना"
 "जय जय गरवी गुजरात"
 वंदे मातरम्, जय इण्डिया मिशन्
 जय भीम

 सन्दर्भः 

वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियद्योतकानि