एकपदशीर्षासनम्

एकपदशीर्षासनं संस्कृतशब्दत्रयात् निष्पन्नम्- एक ("एक" अर्थात्), पद ("पाद" अथवा "पाद" अर्थात्), शीर्ष ("शिरः" अर्थात्) च । एवं एकपदशीर्षासनस्य अनुवादः " एकपादशिरःस्थापनम् " इति भवति, यत् मुद्रायाः स्वरूपं प्रतिबिम्बयति: एकः पादः ऊर्ध्वं प्रसारितः तिष्ठति, अन्यः पादः नतः अथवा मुद्रायाः समर्थनं कृत्वा शिरसि संतुलनं करणं।

आसनम्

एकपदस्य ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः शीर्षासनस्य शास्त्रीयशिरःस्थापनस्य एकः प्रकारः अस्ति, यस्य अभ्यासः शताब्दशः योगे क्रियते शिरःस्थानानि ऐतिहासिकरूपेण शरीरस्य मनसः च उपरि स्वामित्वस्य प्रतीकं भवन्ति । एकस्मिन् पादे सन्तुलनं कृत्वा अयं विशेषः विविधता बलस्य स्थिरतायाः च एकं तत्त्वं योजयति यत् अभ्यासस्य अधिकं उन्नतरूपेण दृश्यते योगस्य व्यापकसन्दर्भे गुरुत्वाकर्षणस्य प्रभावं विपर्ययितुं परिसञ्चरणं च प्रवर्धयितुं, मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं च शिरःस्थापनादिविपर्ययस्य उपयोगः प्रायः भवति

आसनस्य उत्पत्तिः 

एकपदशीर्षासनस्य उत्पत्तिः हठयोगप्रदीपिका अथवा योगकोरुन्तादिषु प्राचीनयोगग्रन्थेषु स्पष्टतया न उल्लेखिता अस्ति । परन्तु शास्त्रीययोगपरम्परायाः ग्रन्थेषु शिरःस्थानानि एव सुदस्तावेजितानि सन्ति, प्रायः ध्यानस्य ध्यानस्य च मुद्रारूपेण । सम्भवतः एषा विशिष्टा विविधता तदा एव विकसिता यतः अभ्यासकारिणः स्वयमेव अधिकं आव्हानं कर्तुं प्रयतन्ते स्म तथा च स्वस्य अभ्यासे संतुलनं, बलं, समन्वयं च वर्धयितुं प्रयतन्ते स्म ।

 प्रयोजन एवं लाभ 

प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ 

एकपद शीर्षासना कई गहन लाभ प्रदान करता है। शारीरिकरूपेण बाहू, स्कन्धौ, कोरं, पादौ च दृढं करोति । अस्मिन् मुद्रायां महत्त्वपूर्णं मांसपेशीसङ्गतिः आवश्यकी भवति, विशेषतः उदरस्य मांसपेशी, ग्लूट्स्, नितम्बस्य फ्लेक्सर् च, ये शरीरस्य स्थिरीकरणाय मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति । मानसिकरूपेण स्पष्टतां, ध्यानं च प्रवर्धयति, एकाग्रतां मनःसन्तोषं च आग्रहयति । आध्यात्मिकरूपेण एषा मुद्रा उन्नत-आत्म-जागरूकतायाः, समतोलस्य च भावनाः उद्दीपयितुं शक्नोति ।

शरीरस्य मनसः च सन्तुलने 

कथं योगदानं ददाति विपर्यस्तस्थितौ एकस्मिन् पादे संतुलनं कृत्वा मनः तादृशरीत्या संलग्नं करोति यत् ध्यानं वर्धयति मुद्रायाः कृते आवश्यकः संरेखणः शरीरस्य जागरूकतां प्रोत्साहयति, यदा तु संतुलनं स्थापयितुं आव्हानं मानसिकलचीलतां संवर्धयति । कालान्तरे एतेन चटके उपरि अपि च भूमिगतं वर्तमानं च स्थातुं क्षमता वर्धते ।

शरीरस्य विभिन्नप्रणालीनां कृते दीर्घकालीनलाभाः

•	हृदय : एकपद शीर्षासना गुरुत्वाकर्षणस्य सामान्यप्रभावं विपर्यय्य रक्तसञ्चारं सुधारयितुम् सहायकं भवति। एतत् विपर्ययः मस्तिष्कं प्रति रक्तस्य प्रवाहं वर्धयति, मानसिकसजगताम् उत्तेजयति, समग्रहृदयरोगस्य स्वास्थ्यं च प्रवर्धयति ।

•	पाचन : उदरक्षेत्रं मन्दं संपीड्य एषः मुद्रा पाचनतन्त्रस्य गतिं प्रवर्धयित्वा आन्तरिकअङ्गानाम् सक्रियीकरणं कृत्वा पाचनकार्यं सहायकं भवति

•	मस्कुलोस्केलेटल : मुद्रा शरीरस्य उपरितनभागस्य, कोरस्य, पादौ च मांसपेशिनां सुदृढीकरणं, टोनीकरणं च करोति, येन समग्ररूपेण मांसपेशीनां सहनशक्तिः, सन्धिगतिशीलता च योगदानं भवति

 क्रमशः निर्देशः 

1.	जानुभ्यां आरभत : जानुभ्यां नितम्ब-विस्तारेण पृथक् कृत्वा चटके जानुभ्यां न्यस्तं कृत्वा आरभत। अङ्गुलीः अन्तरालं कृत्वा अग्रबाहून् भूमौ स्थापयित्वा शिरःस्थापनस्य कृते दृढः आधारः निर्मायताम् ।

2.	शिरः भूमौ स्थापयतु : शिरः चटके अधः स्थापयन्तु, सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवतः शिरः उपरिभागः (न तु ललाटः) तलस्य उपरि हल्केन अवलम्बते। कण्ठस्य स्थिरीकरणाय हस्ताः शिरःपृष्ठभागं धारयेयुः ।

3.	नितम्बं पादौ च उत्थापयन्तु : शनैः शनैः नितम्बं छतम् प्रति उत्थापयन्तु, कोरं नियोजितं कृत्वा पादौ सीधां कुर्वन्तु।

4.	एकं पादं उपरि विस्तारयन्तु : एकदा भवतः शरीरं स्थिरविपर्यस्तस्थितौ भवति तदा एकं पादं सीधा उपरि विस्तारयन्तु, अपरं पादं नतम्, वक्षःसमीपे च स्थापयन्तु। संतुलनं स्थापयितुं सम्यक् संरेखणं च केन्द्रीकृत्य एतत् स्थानं धारयन्तु।

5.	मुद्रां निर्वाहयन्तु : अनेकानि श्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु, स्वशरीरं नियोजितं कृत्वा उपरितनशरीरे स्थिरतां स्थापयन्तु।

6.	Exit the Pose : सुरक्षितरूपेण निर्गन्तुं प्रथमं विस्तारितं पादं अधः कृत्वा पादद्वयं नियन्त्रणेन पुनः तलम् आनयन्तु। तदनन्तरं बालस्य मुद्रायां आरामं कुर्वन्तु।

प्रमुखसंरेखणबिन्दुः

•	कण्ठं मेरुदण्डेन सह संरेखितं कृत्वा कण्ठस्य संपीडनं परिहरन्तु, येन भारः बाहुयोः अग्रभुजयोः च समानरूपेण वितरितः भवति

•	कोरं नियोजितं पादौ ऋजुं च स्थापयन्तु। विस्तारितः पादः मेरुदण्डस्य अनुरूपः भवेत्, कूपस्य विवर्तनं परिहरन् ।

विविधताः परिवर्तनानि च

•	आरम्भकानां कृते : समर्थनार्थं वा अभ्यासार्थं वा भित्तिस्य उपयोगं कुर्वन्तु यत्र द्वयोः पादौ नत्वा कठिनतां न्यूनीकर्तुं शक्यते।

•	मध्यवर्ती अभ्यासकानां कृते : उल्टा स्थितिं स्थिरीकर्तुं पादौ पूर्णतया विस्तारयितुं दृढं कोरं निर्वाहयितुं च ध्यानं दत्तव्यम्।

•	उन्नतव्यावसायिकानां कृते : अग्रे भिन्नतायाः प्रयोगं कुर्वन्तु, यथा पूर्णशिरःस्थापनं प्रति संक्रमणं वा मुद्रायां बाहुसन्तुलनं समावेशयितुं वा।

 सामान्यत्रुटयः ताः च कथं परिहरितव्याः 

1.	कण्ठस्य दुरुपयोगः: एकः सामान्यः त्रुटिः कण्ठस्य संपीडनं भवति । कण्ठं दीर्घं मेरुदण्डेन सह सङ्गतं च भवतु, यत्र साक्षात् शिरसि भारः न अवलम्बते ।

2.	पतितः कोर: उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतायां असफलता मुद्रायां अस्थिरतां जनयितुं शक्नोति। नाभिं सर्वदा अन्तः आकर्षयन्तु, कोरं च नियोजितं कुर्वन्तु।

3.	पादस्य अतिविस्तारः : यदि विस्तारितः पादः अग्रे पृष्ठतः वा अतिदूरे भवति तर्हि मुद्रा असन्तुलितः भवितुम् अर्हति । विस्तारितं पादं कूपस्य अनुरूपं कृत्वा अतितनावं परिहरन्तु।

आहातनिवारणम्

•	कण्ठात् दबावं हर्तुं अग्रबाहूः भूमौ दृढतया निपीडिताः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।

•	परिवर्तनेन वा समर्थनार्थं भित्तिस्य उपयोगेन वा आरभत यदि भवान् व्यावृत्तिषु नूतनः अस्ति । सुरक्षां सुनिश्चित्य अनुभविनां प्रशिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अभ्यासं कुर्वन्तु।

 मांसपेशीसमूहलक्षितः 

एकपदशीर्षासना मुख्यतः निम्नलिखित मांसपेशीं लक्ष्यं करोति :

•	कोर : स्थिरतां स्थापयितुं गुदा-उदरं, तिर्यक्, अनुप्रस्थ-उदरं च सक्रियं भवति ।

•	उपरितनशरीरम् : स्कन्धाः, बाहूः, पृष्ठस्य उपरिभागः च समर्थनं ददति, येन कण्ठः पूर्णभारं न वहति ।

•	पादौ : चतुर्भुजः, हैमस्ट्रिंग् च उत्थापितपादस्य विस्तारं कर्तुं संतुलनं च स्थापयितुं कार्यं कुर्वन्ति ।

•	मेरुदण्डः तथा पृष्ठभागः : इरेक्टर् स्पाइनस् मांसपेशयः मेरुदण्डस्य संरेखणस्य समर्थनं कुर्वन्ति तथा च कस्यापि पतनस्य निवारणं कुर्वन्ति ।

 श्वसनप्रौद्योगिकी 

एकपदशीर्षासने श्वसननियन्त्रणं कुञ्जी अस्ति :

•	उज्जयि श्वास : नासिकाद्वारा गभीरं निःश्वासं कृत्वा कण्ठस्य पृष्ठभागे किञ्चित् संकुचनं भवति । एतेन श्वसनस्य नियमनं, शान्तता च भवति ।

•	गतिना सह श्वासस्य समन्वयनम् : यथा यथा भवन्तः व्यावृत्तौ उत्थापयन्ति तथा तथा गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु तथा च शरीरं आरामं कृत्वा एकाग्रं स्थापयितुं स्थिरं निःश्वासं निर्वाहयन्तु।

•	श्वासजागरूकता : संतुलनं स्थापयितुं मन्दनियन्त्रितश्वासयोः ध्यानं दत्तव्यं तथा च आतङ्कस्य अथवा अस्थिरतायाः किमपि भावः न भवेत्।

 विरोधाभासः एवं सावधानताः

एकपद शीर्षासनं परिहार्य व्यक्तिभिः सह :

•	कण्ठे वा मेरुदण्डे वा चोटः : एषा मुद्रा कण्ठे महत्त्वपूर्णं दबावं जनयति, अतः यदि कण्ठे वा मेरुदण्डे वा किमपि समस्याः सन्ति तर्हि तस्य परिहारः करणीयः।

•	गर्भावस्था : गर्भावस्थायां विपर्ययः परिहर्तव्याः येन मातुः शिशुस्य च सुरक्षा सुनिश्चिता भवति ।

•	स्कन्धस्य विषयाः : यतो हि अस्मिन् मुद्रायां स्कन्धसङ्गतिः आवश्यकी भवति, अतः स्कन्धस्य चोटयुक्तैः व्यक्तिभिः सावधानताः ग्रहीतव्याः अथवा एतस्य मुद्रायाः पूर्णतया परिहारः करणीयः

 योगाभ्यासे भूमिका 

एकपदशीर्षासनस्य अभ्यासः प्रायः मुद्राणां उन्नतक्रमस्य भागरूपेण क्रियते, सत्रस्य समये ऊर्जां, ध्यानं च स्थानान्तरयितुं व्यावृत्तिरूपेण कार्यं करोति । बलस्य निर्माणार्थं, अधिकचुनौत्यपूर्णविपर्ययस्य कृते शरीरं सज्जीकर्तुं च स्थायिमुद्राणां श्रृङ्खलायाः अनन्तरं समावेशितुं शक्यते । संतुलनं, समन्वयं, गहनं एकाग्रतां च पोषयितुं उत्तमः मुद्रा अस्ति ।

 मनोवैज्ञानिकः एवं भावनात्मकः प्रभावः 

एकपदशीर्षासना इत्यादीनां शारीरिकरूपेण आग्रही मुद्राणां मनोवैज्ञानिकः गहनः प्रभावः भवति । एतादृशी तीव्र एकाग्रतायाः आवश्यकतां कृत्वा मुद्रा मनः शान्तं कर्तुं भावनात्मकं स्थिरतां वर्धयितुं च साहाय्यं करोति । एतत् अभ्यासकारिणः स्वश्वासस्य शरीरस्य च विषये ध्यानं दातुं प्रोत्साहयति, मनःसन्तोषं तनावनिवृत्तिं च पोषयति ।

 दार्शनिकं एवं आध्यात्मिकं महत्त्वम् 

योगदर्शने एकपदशीर्षासना इत्यादीनि विपर्ययः प्राणस्य (जीवनशक्तिः) संतुलनं प्रवर्धयन्ति, मनः शरीरस्य च शुद्धौ सहायकं भवन्ति इति विश्वासः अस्ति । मुद्रा बलस्य, अनुशासनस्य, मानसिकस्पष्टतायाः च प्रतीकं भवति, यत् बोधं प्रति आध्यात्मिकयात्रायाः प्रतिबिम्बं करोति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगतिः 

अधिक उन्नत अभ्यासकानां कृते एकपदशीर्षासनं पूर्णशिरःस्थापनं प्रति संक्रमणं कृत्वा अथवा मुद्रायां बाहुतुल्यतां योजयित्वा गभीरं कर्तुं शक्यते। अभ्यासकारिणः दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयित्वा अथवा गभीरतरश्वासप्रविधिं समावेशयित्वा अपि स्वयमेव आव्हानं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

 विभिन्नयोगपरम्परायाः संदर्भे आसनम् 

योगस्य विभिन्नशैल्याः एकपदशीर्षासनस्य भिन्नरूपेण उपसर्गः भवितुं शक्नोति । यथा, अय्यङ्गरयोगे अभ्यासकारिणः संरेखणे सटीकतायां च बहुधा ध्यानं ददति स्म, अष्टङ्गे तु कठोररूपेण प्रवाहस्य श्वासस्य च प्राधान्यं भवितुम् अर्हति

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

एकपदशीर्षासन इत्यादीनां व्यावृत्तिमुद्राणां दैनन्दिनजीवने समावेशः मुद्रां मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। प्रतिदिनं अभ्यासः, कतिपयेषु निमेषेषु अपि, लचीलापनं, बलं, संतुलनं च प्रवर्धयति, यत् अधिकं मनःसन्तोषं स्वस्थं च जीवनशैल्यां योगदानं ददाति ।

 वैज्ञानिकम् एवं चिकित्सा-अनुसन्धानम् 

एकपद- शीर्षासन- सदृशानां व्यावृत्ति-मुद्राणां लाभस्य अन्वेषणं कृतम् अस्ति यत् परिसञ्चरणं सुदृढं करोति, मानसिक-स्पष्टतां वर्धयति, तनावस्य न्यूनीकरणं च करोति अनुसन्धानेन ज्ञातं यत् एते मुद्राः परासहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयन्ति, आरामं कर्तुं सहायकं भवन्ति, कोर्टिसोल्-स्तरं न्यूनीकरोति च ।

सन्दर्भाः

•	चौधरी, बिक्रम। बिक्रम योग: 26 मुद्राओं एवं 2 श्वास व्यायामों का योग। योग प्रेस, 2019. 

•	दास, भास्कर. "योगे मन-शरीर-सम्बन्ध: मानसिक-स्पष्टता सुदृढीकरण।" योग जर्नल , vol. २५, न. 3, 2016, पृष्ठ 50-53। 

•	गोस्वामी, विवेक। स्वास्थ्य हेतु योग : योग से चिकित्सा कैसे करें। योग प्रकाशन, 2012. 

•	कपूर, रमेश. आसनानां सम्पूर्ण मार्गदर्शिका। न्यूयॉर्क, 2018. 

•	लोपेज, 2018.

•	क्रिस्टीना। बलस्य लचीलतायाः च कृते योगमुद्राः : एकः सम्पूर्णः मार्गदर्शकः। योग स्टूडियो प्रेस, 2015. 

•	सरस्वती, स्वामी सत्यानन्द . आसनं प्राणायामं मुद्रां बन्धं च। बिहार योग विद्यालय, 2001. 

•	सुरेश, आर "आधुनिक जीवनशैली के लिए योग।" भारतीय योग जर्नल , vol. १८, न. 4, 2020, पृष्ठ 23-26