अनुपर्श्वासनम्

अनुपर्श्वसनं तुल्यकालिकं न्यूनज्ञातं तथापि लाभप्रदं योगमुद्रा अस्ति यत् शारीरिकं मानसिकं च स्थिरतां निर्मातुं सहायकं भवति । " अनुपार्श्वसन " इति नाम संस्कृततः निष्पन्नम्, यत्र "अनु" इत्यस्य अर्थः "अनुसरणं" अथवा "क्रमेण भवितुं" " पार्श्व " इत्यस्य अर्थः "पक्षः" इति । एवं अनुपर्श्वसनस्य अनुवादः "समर्थनस्य आसनम्" अथवा "स्थिरतायाः आसनम्" इति कर्तुं शक्यते, यतः स्थिरमुद्रां निर्वाहयन् एकस्मिन् पार्श्वे सन्तुलनं भवति

आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==
अनुपर्श्वसन इति नाम संस्कृततः आगतं शरीरस्य एकपार्श्वे संतुलनस्य, नियन्त्रणस्य, स्थिरतायाः च महत्त्वं सूचयति । ऐतिहासिकदृष्ट्या पतञ्जलिस्य योगसूत्रेषु अथवा हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु अस्य आसनस्य व्यापकरूपेण सन्दर्भः न भवितुं शक्नोति , परन्तु संतुलनं लचीलतां च वर्धयितुं विनिर्मितमुद्राणां व्यापकपरम्परायाः अन्तः एतत् उपयुज्यते
सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक सन्दर्भ
अनुपर्षवासन इत्यादीनां योगासनानां समग्रकल्याणस्य प्रवर्धनार्थं कालान्तरेण अनुकूलितं परिवर्तनं च कृतम् अस्ति, यत्र संतुलनं, बलं, मनःसन्तोषं च विशेषतया बलं दत्तम् अस्ति अनुपर्श्वसनं सम्भवतः शरीरस्य तानीकरणाय, सुदृढीकरणाय, स्थिरीकरणाय च निर्मितानाम् पारम्परिकयोगक्रमेभ्यः उत्पन्नम् अस्ति । इदं शास्त्रीय-आसनेषु अन्यतमं न भवेत् किन्तु समकालीन-योग-अनुक्रमेषु पार्श्व-विस्तार-लचीलतां, फुफ्फुस-क्षमता, मेरुदण्डस्य संरेखणं च सुधारयितुम् अस्य उपयोगः भवति

 संस्कृत अर्थ अनुपर्श्वसन 
•	अनु : "अनुसरणम्" अथवा "क्रमम्" इत्यर्थः अयं नामभागः नियन्त्रित-सुचिन्तन-प्रकारेण गति-भावं सूचयति ।
•	पार्श्व : "पक्षः" इति अनुवादः, अस्मिन् मुद्रायां प्रसारितस्य वा स्थिरस्य वा शरीरस्य पार्श्वं प्रत्यक्षतया दर्शयन् ।
•	आसन : यथा पूर्वं उक्तं, "आसन" इत्यस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" , आसनस्य अभ्यासकाले शरीरस्य स्थितिं सूचयति ।
अतः अनुपर्श्वसनस्य अर्थः "पार्श्वस्य आसनम्" अथवा "पार्श्वाधारितमुद्रा" इति ।

अनुपर्श्वसन के आध्यात्मिक लाभ ===
अनुपर्षवासनस्य योगदिनचर्यायां समावेशः केवलं शारीरिकलाभान् एव न प्राप्नोति। संतुलनस्य नियन्त्रितगतिस्य च अभ्यासः मानसिकं भावनात्मकं च कल्याणं वर्धयति : १.
1.	मनःसन्तोषं सुधरति : पार्श्वसमर्थितस्थितौ शरीरं स्थिरं धारयितुं तीव्रं ध्यानं आवश्यकं भवति, यत् क्रमेण मनःसन्तोषं ध्यानं च वर्धयति। संतुलनतत्त्वं मनः स्वच्छं कर्तुं साहाय्यं करोति वर्तमानक्षणं प्रति ध्यानं च आनयति।
2.	आन्तरिकशान्तिं संवर्धयति : अनुपर्षवासने आवश्यकः नियन्त्रितः श्वसनः चलध्यानस्य एकः प्रकारः अस्ति, येन अभ्यासकः विक्षेपान् त्यक्त्वा आन्तरिकशान्तिस्य गहनतया भावेन सह सम्बद्धः भवति
3.	मानसिकशक्तिं वर्धयति : यथा संतुलनमुद्राः सामान्यतया मनः शान्तं स्थिरं च भवितुं चुनौतीं ददति, अनुपर्षवासनस्य अभ्यासेन भवतः मानसिकलचीलतां सुदृढं भवति तथा च संयमेन कष्टानां सामना कर्तुं भवतः क्षमता च सुदृढा भवति।
4.	शरीरं मनश्च सामञ्जस्यं करोति : शारीरिकसन्तुलनस्य मानसिकस्थिरतायाः च सम्बन्धः योगे मनः-शरीरसम्बन्धस्य उदाहरणं ददाति। अस्य आसनस्य अभ्यासेन भौतिक-आध्यात्मिक-शरीरयोः सामञ्जस्यं भवति, येन समग्र-कल्याणस्य स्थितिः प्रवर्धते ।

 प्रयोजन एवं लाभ 
अनुपार्श्वसनं लचीलतायाः संतुलनलाभानां च कृते विशेषतया उपयोगी भवति । अत्र तस्य प्राथमिकलाभानां विच्छेदः अस्ति ।
शारीरिकलाभाः : १.
1.	लचीलापनं सुदृढम् : एषा मुद्रा शरीरस्य पार्श्वेषु मांसपेशिनां तानने, दीर्घीकरणे च सहायकं भवति, यत्र तिर्यक्, पृष्ठपार्श्विकाः, अन्तरकोस्टलस्नायुः च सन्ति मेरुदण्डे पृष्ठपार्श्वे च उत्तमगतिशीलतां ददाति, श्वसनक्षमतां वर्धयति ।
2.	कोर-स्नायुः सुदृढं करोति : स्थिरतां निर्वाहयितुम्, भवतः कोर-स्नायुः, यत्र भवतः उदरस्य मांसपेशीः, तिर्यक्, पृष्ठस्य अधःभागः च सन्ति, ते नियोजिताः भवन्ति । एतेन कोरबलं, आसनं च सुदृढं भवति ।
3.	वक्षःस्थलं उद्घाटयति : यथा यथा भवन्तः बाहून् विस्तारयन्ति तथा शरीरं संरेखयन्ति तथा तथा वक्षःस्थलं उद्घाट्यते, यत् उत्तमं फुफ्फुसक्षमतायां परिसञ्चरणं च सहायकं भवति । एतेन उत्तमं आक्सीजनीकरणं समग्रस्वास्थ्यं च भवितुम् अर्हति ।
4.	संतुलनं समन्वयं च वर्धयति : अनुपर्षवसनस्य नियमितरूपेण अभ्यासेन भवतः समग्रसन्तुलनं समन्वयं च सुधरति, यत् अन्येषु शारीरिकक्रियासु दैनन्दिनजीवने च स्थिरतां निर्वाहयितुम् आवश्यकम्।
मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.
1.	Enhances Focus : यतो हि संतुलनम् अस्य मुद्रायाः एकः प्रमुखः पक्षः अस्ति, अनुपर्श्वसनः गहनं एकाग्रतां प्रोत्साहयति। विक्षेपाणां मध्ये ध्यानं दातुं क्षमतां संवर्धयति, यत् चिन्ता न्यूनीकर्तुं मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं च सहायकं भवति ।
2.	तनावस्य निवारणं करोति : गहनं खिञ्चनं, निरन्तरं मुद्रा च शरीरे मनसि च तनावस्य मुक्तिं प्रवर्धयति। नियन्त्रणेन, श्वसनजागरूकतायाः च सह मुद्रां धारयितुं तनावनिवृत्तिः, आरामः च भवति ।
3.	भावनात्मकस्थिरतां प्रवर्धयति : भौतिकशरीरं मनश्च स्थिरं कृत्वा अनुपर्श्वसनः भावनात्मकसन्तुलनं प्रवर्तयितुं साहाय्यं करोति, चिन्ता अथवा अस्वस्थतायाः भावनां दूरीकर्तुं सहायतां करोति।

 पदे पदे निर्देश 
अनुपर्श्वसनस्य अभ्यासार्थं एतानि विस्तृतानि पदानि अनुसृत्यताम् : १.
1.	उपविष्टस्थाने आरभत : पादौ पारं कृत्वा अथवा चटके आरामदायके उपविष्टस्थाने उपविशन्तु। मेरुदण्डः लम्बः, मुद्रा च संरेखितः इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
2.	Stretch the Arms Out : बाहूद्वयं सीधा पुरतः प्रसारयन्तु, येन भवतः बाहूः तलस्य समानान्तराः सन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
3.	एकं बाहुं अधः स्थापयतु : समर्थनार्थं शनैः शनैः दक्षिणहस्तं शरीरस्य पार्श्वे तलस्थाने स्थापयन्तु। भवतः अङ्गुलीः विस्तृताः भवेयुः उत्तमपरिग्रहाय ।
4.	नितम्बं उत्थापयन्तु विस्तारयन्तु : क्रमेण वामबाहुं उत्थाप्य नितम्बं छतम् प्रति उत्थापयन्तु, पादौ सीधाः वा नताः वा स्थापयन्तु। वामबाहुं कूपेन सह संरेख्य ऊर्ध्वं प्रसारयन्तु ।
5.	भवतः संतुलनं अन्वेष्टुम् : एकदा भवतः शरीरं संरेखितं जातं चेत् भवतः संतुलनं अन्वेष्टुं प्रयतध्वम्। कूपस्य पतनं न भवतु इति स्वस्य कोरस्नायुषु संलग्नं कुर्वन् एतत् मुद्रां धारयन्तु ।
6.	श्वसननियन्त्रणम् : गभीरं स्थिरतया च श्वसितुम्, यथा भवन्तः स्वशरीरस्य पार्श्वेषु खिन्नतायां ध्यानं ददति तथा भवतः वक्षःस्थलं उद्घाटितं भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। शिरः शिथिलं कुर्वन्तु, कण्ठस्य तनावं च परिहरन्तु ।
7.	Hold the Pose : भवतः आरामस्य अनुभवस्य च स्तरस्य आधारेण ३० सेकेण्ड् तः १ निमेषपर्यन्तं मुद्रां निर्वाहयन्तु।
8.	उपविष्टस्थाने पुनः आगच्छन्तु : शनैः शनैः नितम्बं अधः आनयन्तु, वामबाहुं अधः कृत्वा आरम्भस्थाने पुनः आगच्छन्तु। विपरीतपक्षे पुनः पुनः कुर्वन्तु।

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 
1.	वक्षःस्थलस्य पतनम् : वक्षःस्थलं उद्घाटितं उत्थापितं च स्थापयन्तु, पृष्ठपार्श्वस्य तलप्रति पतनं परिहरन्तु। मुक्तवक्षःस्थलं स्थापयितुं शरीरस्य उपरितनस्नायुषु संलग्नं कुर्वन्तु।
2.	मेरुदण्डस्य अतिविस्तारः : सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् भवन्तः स्वस्य मेरुदण्डस्य अतिविस्तारं न कुर्वन्ति। अपि तु मेरुदण्डं दीर्घं तटस्थं च स्थापयितुं प्रयतध्वम् । एकस्यां दिशि अतिशयेन अवलम्बनं परिहरन्तु।
3.	संतुलनं बाध्यं करणं : यदि संतुलनं स्थापयितुं संघर्षं करोति तर्हि हस्तस्य वा जानुना वा अधः समर्थनस्य (यथा खण्डः) उपयोगं कुर्वन्तु । महत्त्वपूर्णं यत् भवतः शरीरं मुद्रायां बलात् न अपितु तस्य सीमां श्रोतव्यम्।
4.	Holding Breath : अनेके अभ्यासकारिणः चुनौतीपूर्णमुद्राणां समये स्वश्वासं धारयितुं प्रवृत्ताः भवन्ति, परन्तु स्थिरं श्वसनं स्थापयितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। एतेन भवन्तः एकाग्रतां भूमिगतं च भवितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

 मांसपेशी समूह लक्षित 
•	कोर-स्नायुः : तिर्यक्, उदरः, पृष्ठस्य अधःभागः च सर्वे अस्मिन् मुद्रायां बहुधा नियोजिताः सन्ति, येन कोर-बलस्य निर्माणे सहायता भवति ।
•	पार्श्वशरीरम् : पार्श्वशरीरं तानितं भवति, येन पृष्ठपार्श्वयोः, अन्तरकोस्टलस्नायुषु, नितम्बस्य च लचीलापनं सुधरति ।
•	स्कन्धाः बाहूश्च : स्कन्धाः बाहूश्च उपरितनशरीरस्य समर्थनार्थं विस्तारिताः भवन्ति, येन बलं स्थिरता च प्राप्यते ।
•	नितम्बः पादौ च : पादौ नितम्बौ च नियोजिताः वा शिथिलाः वा भवन्ति, भिन्नतायाः आधारेण, निम्नशरीरे संतुलनं लचीलतां च प्रवर्धयति

 श्वसन तकनीक 
आसनस्य प्रभावं वर्धयितुं अनुपर्श्वसनस्य समये नियन्त्रितश्वासं समावेशयन्तु : १.
•	निःश्वासः : यथा यथा भवन्तः नितम्बं उत्थापयितुं बाहून् विस्तारयितुं आरभन्ते तथा तथा वक्षःस्थलं उद्घाट्य गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु।
•	निःश्वासः : यथा यथा भवन्तः खिञ्चनं स्थिरं कुर्वन्ति तथा गभीरं कुर्वन्ति तथा तथा मुद्रां स्थिरं कृत्वा पूर्णतया निःश्वासं कुर्वन्तु।
•	शान्तिं, ध्यानं च सुनिश्चित्य सम्पूर्णे मुद्रायां स्थिरं, नियन्त्रितं च श्वासं धारयन्तु ।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 
1.	पृष्ठस्य समस्या : येषां पृष्ठे वा मेरुदण्डे वा चोटः भवति ते अस्मिन् मुद्रायां मेरुदण्डस्य अतिविस्तारं परिहरन्तु । नितम्बस्य अधः खण्डः कुशनः वा इव आश्रयस्य उपयोगं कर्तुं विचारयन्तु।
2.	कटिबन्धस्य समस्याः : यदि भवतः कटिबन्धस्य समस्या अस्ति तर्हि हस्तेषु अधिकं भारं स्थापयितुं परिहरन्तु। तनावं न्यूनीकर्तुं प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु अथवा सावधानीपूर्वकं अभ्यासं कुर्वन्तु।
3.	गर्भावस्था : गर्भवतीभिः अस्य आसनस्य प्रयासात् पूर्वं योगप्रशिक्षकस्य परामर्शः करणीयः, विशेषतः यदि उदरस्य उपरि अतितनावस्य वा तनावस्य वा जोखिमः भवति

 योगाभ्यास में भूमिका 
अनुपार्श्वसनं पार्श्वविस्तारं, संतुलनं, लचीलतां च केन्द्रीकृत्य क्रमेषु समावेशयितुं शक्यते । अन्यैः आसनैः सह यथा त्रिकोणासनं (त्रिकोणमुद्रा) उत्तमिता च सह सम्यक् कार्यं करोति पार्श्वकोनासन (विस्तारित पार्श्व कोण मुद्रा)। प्रवाहितक्रमे एकीकृत्य अभ्यासकर्त्रे ग्राउण्डिंग्, ऊर्जाप्रदं च अनुभवं प्रदाति ।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 
अनुपर्श्वसनस्य अभ्यासे शरीरस्य वामदक्षिणयोः सन्तुलनं सामञ्जस्यं च, प्रयत्नसुलभयोः सन्तुलनं च प्रतिबिम्बितम् अस्ति । जीवने सन्तुलनं प्राप्तुं व्यापकयोगलक्ष्येण सह सङ्गतिं कृत्वा शरीरे मनसि च स्थिरतां स्थापयितुं अभ्यासकारिणः स्मारयति । शारीरिक-मानसिक-स्थितीनां मध्ये एषः संरेखणः प्रत्येकस्मिन् मनःसन्तोषस्य जागरूकतायाश्च समर्थनं करोति
दैनन्दिनजीवनस्य पक्षः ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 
पार्श्व-तान-मुद्राणां शारीरिक-लाभानां विषये शोधं सूचयति यत् एतादृशाः गतिः मेरुदण्डस्य गतिशीलतां सुधारयितुम्, पृष्ठस्य अधःभागे तनावस्य निवारणं कर्तुं, आसन-विषयेषु च सहायकं भवितुम् अर्हति योग-दिनचर्यायां पार्श्व-मोचनं, खिञ्चनं च समावेशयित्वा पसली-पञ्जरस्य विस्तारं कृत्वा लचीलतां वर्धयति, उत्तमं फुफ्फुस-कार्यं च प्रवर्धयति इति दर्शितम् अस्ति

 सन्दर्भाः 
1.	अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
2.	सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें, 2019.
3.	तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका : एक टीका . योगविद्या प्रकाशन , 2006.