केशसंवहनद्रव्यम्

दक्षिणतः|लघुचित्रम्|संयुक्तराज्ये अमेरिकायाः वाशिङ्ग्टन्-कोलम्बियाजनपदे स्थितस्य हॅमिल्टन् नाम्नः संस्थायाः कृते द्वाविंशतिशताब्द्यां पूर्वभागे निर्मितानि संवहनद्रव्यस्य च लेपद्रव्यस्य च पात्राणि।
केशसंवहनद्रव्यम् इत्येतत् केशपरिचर्यायाः एकं उत्पाद्यम् अस्ति  यः सामान्यतः स्निग्धद्रवस्वरूपेण दृश्यते  यः शिरोरज्जुकेशशुद्ध्यर्थं रचितः भवति। कदाचित् एषः द्रव्यः दृढपट्टिकास्वरूपेण अपि लभ्यते। “शुष्कसंवहनद्रव्यम्” इत्येतत् पृथग् उत्पाद्यम् अस्ति। केशसंवहनद्रव्यम् इत्यस्य प्रयोगः आर्द्रकेशेषु कृत्वा  तं केशेषु  मूलेषु  च शिरसि मर्दयित्वा  अनन्तरं जलप्रक्षालनं कृत्वा सम्पद्यते। केचन उपयोगकर्तारः संवहनानन्तरं केशसंशमकस्य अपि प्रयोगं कुर्वन्ति।

एतत् द्रव्यम् सामान्यतः केशेषु स्वाभाविकतैलस्य अनिच्छितसञ्चयस्य अपोहनाय प्रयुज्यते  तथा च केशान् अयथासम्भाल्यं न कुर्वन्। संवहनद्रव्यम् सामान्यतः एकं स्नानद्रव्यं  यथा नारीकेलसंबद्धः क्षारतु गन्धकलवणः अथवा नारीकेलसंबद्धइथरक्षारतुगन्धकलवणः  च सहसउपस्थलतनावशमनकः  यथा नारीकेल-अमोनियम्लसंयुक्त-त्रियङ्गुलसंयुत-द्विध्रुवसंयोगः  जलस्य सह संयोज्य निर्मीयते। सल्फेट् इत्येतत् घटकं उपस्थलतनावशमनकः इत्यस्मिन् कार्यं करोति  यः तैलं च अन्यदूषकद्रव्यं च गृहीत्वा अपोहरति  यथा फेलक।

संवहनद्रव्याणि केशयुक्तजनानां कृते विपण्यन्ते। पशूनां कृते अपि संवहनद्रव्यम् उत्पाद्यते  यः कीटनाशकद्रव्यं वा अन्यं औषधं च धारयति  यैः त्वचाविकाराः परजीविनां च संक्रमणं  यथा पिपीलिका इत्यादयः  चिकित्स्यन्ते।

 इतिहासः 

 प्राचीनं नद्योरन्तरप्रदेशः 
अक्काडकालीनपुस्तकेषु दृश्यते यत् नद्योरन्तरप्रदेशजनाः त्वचाविकाराणां विस्तृतं वर्गं प्रति उपचारं कुर्वन्ति स्म। तेषां संस्कृतिः स्वच्छतायाः महत्त्वं दत्तवती  यया रोगप्रतिबन्धः सम्भवति  च तेषां औषधयुक्तस्नानद्रव्याणां च सामान्यसंवहनद्रव्याणां च प्रयोगे बारं बारं उल्लेखः दृश्यते।

नव-अस्सिरियकालीनाः नद्योरन्तरप्रदेशः पट्टिकाः दर्शयन्ति यत् औषधयुक्तं संवहनद्रव्यम् शिरःकुष्ठविकारस्य उपचाराय प्रयुज्यते स्म।

 भारतीयउपमहाद्वीपः 
भारते प्राचीनकालात् विविधाणि औषधीयवनस्पतिद्रव्याणि तेषां च साराणि संवहनद्रव्यस्वरूपेण प्रयुज्यन्ते स्म। संवहनद्रव्यम् इत्यस्य आद्यं उद्गमस्थानं सिन्धुसभ्यायाः पूर्वहड़प्पास्थलम् इति मन्यते। एकः अतीव प्रभावशाली प्राचीनः संवहनद्रव्यम् क्षुणफलानि (सपिण्डुस् वृक्षस्य फलानि) आमलकीशुष्कफलानि च अन्यैः औषधीयद्रव्यैः सह उष्णे जले पक्वा  तस्य निसृतं सारं प्रयोगाय उपयुज्यते स्म। क्षुणः (संस्कृतम्: क्षुण) इत्येतत् वृक्षः भारतदेशे व्यापकः अस्ति  तस्य फलमज्जा सैपोनिन् इत्याख्यातं स्वाभाविकं उपस्थलतनावशमनकः धारयति। क्षुणसारः फेनं उत्पादयति  यः भारतीयग्रन्थेषु “फेनकः” इत्युच्यते। एषः केशान् कोमलान्  दीप्तिमन्तः  च सुलभतया व्यवहर्तुं योग्यं करोति। अन्यानि केशशुद्ध्यर्थं प्रयुक्तानि द्रव्याणि आसन् शिकाकायः जपापुष्पाणि  रीठा अरप्पु इत्यादयः।Rahman, , Oxford University Press, , page 145

गुरुनानकः  यः सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः प्रथमः च गुरु अस्ति षोडशशतके क्षुणवृक्षस्य च साबूनस्य च उल्लेखं कृतवान्।phenaka , Spoken Sanskrit, University of Koeln, GermanykSuNa , Sanskrit Lexicon, Monier-Williams Dictionary (1872)

प्रत्यहं स्नानकाले केशशुद्धिः च शरीरमर्दनं (चम्पुः) इत्येतत् भारतदेशे आरम्भिकसाम्राज्यव्यापारिणां विलासः आसीत्। यदा ते युरोपदेशं प्रत्यागच्छन्  तदा ते नूतनं शिक्षितं व्यवहारं  यथा संवहनद्रव्यम् इत्येतत् केशोपचारं  अपि च अवहितवन्तः। “संवहनद्रव्यम्” इत्येतत् शब्दः आङ्ग्लभाषायां दक्षिणासियात् औपनिवेशिककाले प्रविष्टः। एषः शब्दः संवत्सरे १७६२ तमे प्रविष्टः  यः “चाँपो” इत्यस्मात् हिन्दीशब्दात् उद्भूतः  यः पुनः “चपति” इत्यस्मात् संस्कृतधातोः निष्पन्नः  यः “मर्दनं  मन्थनं  शमनं वा” इत्यर्थं बोधयति।Khushwant Singh, Hymns of Guru Nanak, Orient Longman, Sanskrit Lexicon, University of Koeln, Germany, see चपयति (2008).Shampoo , Etymology Dictionary (2006).Virginia Smith (2007), Clean: A History of Personal Hygiene and Purity, Oxford University Press, M. J. Campion, Hobson-Jobson: The words English owes to India . BBC News, 11 July 2012. () is the imperative of  (, ), 'to smear, knead the muscles, massage the head and hair'.American Heritage Dictionary of the English Language, 4th Edition, See Shampoo; Also see Shampoo . Hobson-Jobson (1903), University of Chicago.

 सन्दर्भः