बसवप्पशास्त्री

"मैसूरराजानां दशमः श्री चामराजेन्द्र वोडेयर् बहद्दूर् जी.सी.एस.आई तेषाम् अधिकारकाले प्रप्रथमतया एषा राज्यगीता रचिता। मैसूरराजपरिवारस्य कुलदेवता श्री चामुण्डेश्वर्री वा गौरीं प्रार्थयितुं  एषां राज्यगीतां रचितवान् आस्थानसाहित्यविद्वान् बसवप्पशास्त्री। एते कन्नड-संस्कृतभाषायोः विशेषप्रभुत्वलब्धाः महापण्डिताः प्रतिभासम्पन्नाः। 'अभिनवकाळिदास' इत्यनेन बिरुदे ख्यातः। कन्नडवस्त्रेण आवृता एषा संस्कृतगीता मैसूरनगरस्य प्रजाकोेटीनां नित्यजीवनस्य अविभाज्यमङ्गम् आसीत्। 

बसवप्पशास्त्रिणा विरचिता राज्यगीता :-

"कायौ शी गौरी करुणालाहारी"

तोयजाक्षी  शङ्करीश्वरी ॥ प ॥

वैमानिक भामार्चित कोमलतर पादे

सीमातिग भूमासदे मामिक फलदे ॥ १ ॥

शुम्भादिमदाम्बोधिनि कुम्भजनीभे देवी

जम्भाहित सम्भाविते शाम्भवी शुभवी ॥ २ ॥

श्यामालिके चामुण्डिके सोमकुलज चाम

नामाङ्कित भूमीन्द्र लामन मुददे ॥ ३ ॥

 जन्म 
बसवप्पशास्त्रिणः जन्म ईसवीयसंवत्सरे १८४३ तमे वर्षे  मे-मासस्य द्वितीये, रामनगरमण्डले मागडि-उपमण्डले स्थिते नारसन्द्रनामके ग्रामे अभवत्। सः नारसन्द्रस्थस्य रुद्राक्षिमठस्य अधिपतेः मुडुबसवस्वामिनः पौत्रः आसीत्। तस्य पिता महादेवशास्त्री इति ख्यातः, सः मुम्मडिकृष्णराजवोडेयस्य सन्निधौ पुरोहितत्वेन कार्यं कृतवान् पण्डितश्च आसीत्। माता च बसवाम्बिका नाम्नी आसीत्। तयोः सः एकमात्रः पुत्रः आसीत्। बसवप्पशास्त्री जगद्गुरुरेणुकाचार्यसम्प्रदायसम्बद्धस्य वीरमाहेश्वरवंशस्य वंशजः आसीत्। तस्य जन्म शुभकृतुनाम्नि संवत्सरे वैशाखमासस्य शुक्लपक्षे द्वितीयायां तिथौ अभवत्(क्रि.श.1843)। बाल्यावस्थायामेव सः मातापितृवियोगं प्राप्तवान्। तस्मात् परं राजसभायां प्रतिष्ठितानां राजकवीनाम् अळियलिङ्गराजस्य कृपादृष्ट्या सः अनुगृहीतः। ततः राजसभायाः उदाराश्रये सः संवर्धितः सन् विद्यावान् पण्डितश्च अभवत्।

 विद्याभ्यासः 
बसवप्पशास्त्री आस्थानपण्डितेन गरळपुरीशास्त्रिणा निकटॆ अध्ययनं कृत्वा, प्राचीनकन्नडभाषायां, संस्कृतसाहित्ये, सङ्गीते, वेदान्तदर्शने अपि अपारं पाण्डित्यं प्राप्तवान्।

 वृत्तिः क्रियाकलापश्च 
अष्टादशे वयसि बसवप्पशास्त्री ‘कृष्णराजाभ्युदय’ नाम काव्यं रचयित्वा प्रसिद्धिं प्राप्तवान्। सः सङ्गीतविद्यायामपि उत्तमं ज्ञानं प्राप्तवान्। कालीदासस्य प्रतिभायाः अनुरूपतया, तस्य संस्कृतमूलकं ‘शाकुन्तल’नाम नाटकं ईसवीयसंवत्सरे १८८३ तमे वर्षे, मूलस्य सौन्दर्यं, ललितत्वं, ओजस्वितां च अक्षुण्णं रक्षन्, कन्नडभाषायां अनुवादितवान्।

‘चामराजेन्द्र–कर्नाटक–नाटकसभा’ तेन रचितानि अनेकानि नाटकानि रङ्गभूमौ प्रदर्शितवती। एषा कृतिः कन्नडसाहित्ये श्रीबसवप्पशास्त्रिणः नाम चिरस्थायि अकरोत्। तस्य विद्वत्प्रतिभायै अळियलिङ्गराजनृपाणां प्रोत्साहनं महत् आसीत्।

‘कृष्णराजाभ्युदय’ नाम कृतिं चम्पूशैल्यां रचयित्वा सः राजसम्मानं प्राप्तवान्, तथा च आस्थानकविरिति प्रसिद्धः अभवत्। ततः परं दीवान् रङ्गाचार्यस्य अनुग्रहेण बालकस्य चामराजवोडेयस्य विद्यागुरुः अभवत्। तस्मादेव कालात् शास्त्रिणः अभ्युदयमार्गः उद्घाटितः। मयसूरुराजभवने सः राजगुरुः, आस्थानविद्वान्, राजपुरोहितश्च अभवत्। अळियलिङ्गराजस्य दीवान् रङ्गाचार्यस्य च नाटकासक्तिः अत्यन्ता आसीत्। तयोः प्रेरणया ईसवीयसंवत्सरे १८८२ तमे वर्षे स्थापिता श्रीचामराजेन्द्रकर्नाटकनाटकसभा नाम नाटकसंस्थायै सः बहूनि नाटकानि अनुवाद्य अदात्, तथा कन्नडरङ्गभूमेः अमूल्यां सेवां अकरोत्। यदा कन्नडभाषायां अभिनययोग्यानि नाटकानि न आसन्, तदा तेन अनूदितानि रत्नावली, विक्रमोर्वशीय, उत्तररामचरित, चण्डकौशिक इति नाटकानि रङ्गभूमौ प्रदर्शितानि, जनानां प्रशंसां च प्राप्तानि। केवलं संस्कृतनाटकानामेव न, अपि तु आङ्ग्लभाषायाः शेक्सपीयरकृतं ‘ओथेलो’ नाम नाटकं ‘शूरसेनचरित्रम्’ इति नाम्ना कन्नडभाषायां अनुवाद्य कर्तृत्वकीर्तिं अपि सः अलभत्।

 कृतयः 
शाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम्, रत्नावली, भवभूतेः उत्तररामचरितम्, मालतीमाधवम्, श्रीहर्षकृतं रत्नावली इत्यादीनि संस्कृतनाटकानि बसवप्पशास्त्री कन्नडभाषायां अनुवादितवान्। यद्यपि तस्मिन् आङ्ग्लभाषाज्ञानं न आसीत्, तथापि शेक्सपीयरकृतं ‘ओथेलो’ नाम नाटकं सी. सुब्बरावनामकस्य साहाय्येन श्रुत्वा अवगम्य, तत् कन्नडभाषायां अनुवाद्य ‘शूरसेनचरित्रम्’ इति नाम अकरोत्। सः शिवाष्टकम्, त्रिषष्टिपुरातनस्तवः, शारदादण्डकम्, बिल्ववृक्षः, पूजाविधिः, आर्यशतकम्, शिवभक्तिसुधातरङ्गिणी इत्यादीनि संस्कृतकृतयः अपि रचितवान्। तथा च दमयन्तीस्वयंवरम्, विक्रमोर्वशीयम्, नीतिसारसंग्रहः, कृष्णराजाभ्युदयम्, सावित्रीचरितम् इत्यादीनि कन्नडकृतयः स्वातन्त्र्येण रचितवान्। क्षेमेन्द्रकृतस्य चण्डकौशिक नाम नाटकस्य अनुवादं सः आरब्धवान्। किन्तु तस्य अकस्मात् निधनकारणात् सः ग्रन्थः अपूर्णः अभवत्। ततः परं तं ग्रन्थं देवशिखामणिः अळसिङ्गाचार्यः पूर्णतां नीतवान्।

 अनुवादाः 
कालिदासकृतानि अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम्;

भवभूतिकृतं उत्तररामचरितम्, मालतीमाधवम्;

श्रीहर्षकृतं रत्नावली;

क्षेमीश्वरकृतं चण्डकौशिकम्;

भर्तृहरिकृतानि नीतिशतकम्, शृङ्गारशतकम्, वैराग्यशतकम्;

बाणकृतं हर्षचरितम्;

तथा च शेक्सपीयरकृतस्य ‘ओथेलो’ नाम नाटकस्य कन्नडभाषानुवादरूपा ‘शूरसेनचरित्रम्’ — इत्येतानि प्रमुखाणि साहित्यकृतयः सन्ति।

 स्वतन्त्रकृतयः - कन्नडम् 
कृष्णराजभ्युदय (कृतिः नोपलब्धा); सावित्री चरित्रे; नीतिसारसङ्रह;  श्रीरेणुकविजय (अपूर्णा); दमयन्ती स्वयंवर ।

 संस्कृतम् 
अनुपलब्धकृतयः —

बिल्ववृक्षपूजाविधिः, शंकरिनक्षत्रमाला, बसवेशाष्टकम्, अष्टमूर्तितनयाष्टकम्, दक्षिणामूर्त्यष्टकम्, शंकरशतकम्।

उपलब्धकृतयः —

शिवाष्टकम्, शिवभक्तिसुधातरङ्गिणी, त्रिषष्टिपुरातनस्तवः, अम्बाषोडशमञ्जरी, आर्यशतकम्, शारदादण्डकम्। तस्य भाषान्तरकृतिषु शाकुन्तलम् अत्यन्तं मूल्यवान् ग्रन्थः अस्ति। तत् अतीव शुद्धं, सुन्दरं च भाषान्तरं मन्यते। अद्यावधि विश्वस्य विभिन्नासु भाषासु कृतेषु सर्वेषु भाषान्तरेषु कन्नडभाषायां कृतं शाकुन्तलभाषान्तरम् उत्तमोत्तमम् इति पण्डितैः परिगणितम्। एतत् कृतिरत्नं प्रशंस्य दीवान् रङ्गाचार्यः शास्त्रिणः “अभिनवकालिदासः” इति उपाधिं दत्त्वा सम्मानितवान्।

 पुरस्कारः एवं मान्यता 
दीवान् रङ्गाचार्यप्रमुखैः मेधाविभिः, महद्भिः पण्डितोत्तमैः, अपाररसिकसमूहेन च समन्वितायां राजसभायां तस्मै “अभिनवकालिदासः” इति उपाधिः प्रदत्ता।

 मृत्युः 
एकदा वायुविहारार्थं अश्वरथे उपविष्टः सन् गच्छन्, ईसवीयसंवत्सरे १८९१ तमे वर्षे फेब्रुवारी-मासे, अष्टचत्वारिंशत्तमे वयसि, दुर्घटनायां पतितः। तस्मिन् एव काले एषा पाण्डित्यपूर्णा प्रतिभा लोकात् निवृत्ता।

भाषान्तर–रूपान्तरणकार्येषु, उत्तमनाटकरचनायां, श्रेष्ठरङ्गभूमिपरम्पराणां विकासाय आवश्यकां सिद्धतां कृत्वा मार्गं निर्मितवान् इति बसवप्पशास्त्री अवश्यमेव वक्तव्यः।

एतस्मिन् भाषान्तरयुगे रसहीनत्वं परित्यज्य सदभिरुचिपूर्णा या एका दुर्लभा कृतिः दृश्यते, सा बसवप्पशास्त्रिणः ‘कन्नडशाकुन्तलम्’ एव। अद्यावधि कृतानां सर्वेषां भाषान्तरकर्मणां मध्ये पूर्णसफलतां प्राप्तवती कृतिः एषा एकैव इति पण्डितैः स्वीक्रियते।

तेन कृतानां अन्येषां अपि बहूनां भाषान्तर–रूपान्तरणानां विषये विचार्यमाणे, सर्वासु कृतिषु सम्पूर्णं यशः यस्यैव लब्धं, सा अपि एषैव कृतिः इति निश्चयः।

सः यथा संस्कृतनाटकानां कन्नडरूपे सौन्दर्यं प्रादात्, तथैव आङ्ग्लनाटकानामपि कन्नडभाषायां नवीनं वर्णं वसनं च दातुं प्रयत्नं कृतवान्।

संस्कृतनाटककारेषु यथा कालिदासे तस्य दृष्टिः प्रवृत्ता, तथा आङ्ग्लनाटककारेषु शेक्सपीयरकृतिषु तस्य ध्यानं आकर्षितम्—एतत् न किञ्चिदपि आश्चर्यजनकम्।

— एच्. के. रामचन्द्रशास्त्रिणा उक्तम्

बसवप्पशास्त्री श्रीचामराजेन्द्रवोडेयबहद्दूर् जी. सी. एस. आई. महोदयस्य प्रशासनाधीनं रचितं राज्यगीतं आजापि राजदरबारस्य संगीतविद्वैः गायते। अस्मिन्गीतिसु मैसूरुकुलदेवतां चामुंडेश्वरीं वा गौरीं स्तुत्य राज्यगीतं इदानीं पाठ्यं मन्यते। यथा तदाकाले गीयमानं राज्यगीतं गत्वा बसवप्पशास्त्रिणः सर्जितं लोकैः इदानीं अपि स्मृतं भवति। कन्नडदेशस्य संस्कृति, भाषा च यावत् अस्ति तावत् बसवप्पशास्त्रिणः जनैः विस्मृतः न भविष्यन्ति। एवं बसवप्पशास्त्री कन्नडभाषायाम् अपारं महत्वं प्राप्य प्रसिद्धः अभवन्।

 सन्दर्भाः 
१. http://m.deccanherald.com/articles.php?name=http%3A%2F%2Fwww.deccanherald.com%2Fcontent%2F165163%2Fliterary-giants-memorial-shambles.html
वर्गः:कन्नडकवयः