दशहरा

बिक्रमसम्बतस्य वार्षिकपञ्चाङ्गस्य दीर्घतमः उत्सवः, एतत् नेपालीहिन्दुभिः तेषां प्रवासीभिः च आचर्यते । नेपाले १५ दिवसीयः उत्सवः देशस्य दीर्घतमः उत्सवः अस्ति । विश्वस्य सर्वेभ्यः क्षेत्रेभ्यः देशस्य विभिन्नेभ्यः क्षेत्रेभ्यः च जनाः एकत्र उत्सवं कर्तुं प्रत्यागच्छन्ति ।  अश्विनमासस्य शुक्लपक्षे (उज्ज्वलचन्द्ररात्रौ) आरभ्य पूर्णिमायां पूर्णिमायां समाप्तः अयं उत्सवः सेप्टेम्बरमासे अथवा अक्टोबर्मासे पतति । पञ्चदशदिनेषु प्रथमसप्तमः अष्टमः नवमः दशमः एकादशः पञ्चदशः च । 

 व्युत्पत्ति विज्ञान 
 इति नेपालीसन्धिः .  इत्यस्य अर्थः "महत्त्वपूर्णम्";  इत्यस्य अर्थः "दशमदिवसः" इति, दुर्गापूजापर्वस्य महत्त्वपूर्णः अन्तिमदिवसः, नवरात्रयः अनन्तरं प्रदोषं आचरति इति अभिप्रायः दशैं शब्दः संस्कृतशब्दात् दशमी, अस्मिन् सन्दर्भे कौलस्य १२ दिनाङ्कस्य वाचकात् निष्पन्नः ।

 महत्त्वम् 
शक्तिवादस्य अनुयायिनां कृते दशैं दुर्गायाः (यस्य बहु आभाः अस्ति) महिषासुरस्य (यः देवानाम् आतङ्कं कृत्वा तेषां निवासस्थानं स्वर्गं हृतवान् आसीत्) इत्यस्य उपरि विजयस्य प्रतिनिधित्वं करोति    उत्सवस्य प्रथमानि नवदिनानि दुर्गा-महिषासुरयोः भिन्न-भिन्न-प्रकटीकरणयोः युद्धस्य प्रतीकाः सन्ति; दशमे दिने दुर्गा विजयी भवति।

 प्रथम दिवस: घटस्थान 
चित्रपाठ्यम्=Yellow grass on a plate|लघुचित्रम्|घटस्थापने जमरा वीज वप्यते। तृणं नवदिनानि यावत् अन्धकारकक्षे वर्धते, दशमे दिने प्रसादरूपेण प्राप्यते।
 इति मधेशप्रान्ते सम्पूर्णमिथिले झिझिया लोकनृत्येन दशैंयस्य आरम्भः इति आचर्यते ।   कलशः (घटः) दुर्गा प्रतीकः पवित्रजलेन पूरितं भवति, आयताकारवालुकाखण्डस्य केन्द्रे च स्थापितं भवति । शेषं वालुकायाः शयनं च धान्यैः बीजितम् यस्मिन् यवधान्यबीजानि रोप्यन्ते । एकः पुरोहितः दुर्गां तस्याः उपस्थित्या पात्रस्य आशीर्वादं दातुं याच्य पूजां आरभते। ज्योतिषनिर्धारितसमये , नवरात्रे दुर्गा पात्रे निवसति इति मन्यते । 

पूजाकक्षः दशैंगृहः इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति, यः परम्परागतरूपेण बहिः जनानां कृते पिहित भवति । कलशः प्रातः सायं च पूज्यते, प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशात् दूरं भवति ।  दशमदिनपर्यन्तं बीजं पञ्चषड्-इञ्च-दीर्घं पीतं तृणं जमरा इति नाम्ना अङ्कुरितं भविष्यति । सप्तमीदिनपर्यन्तं संस्काराः भवन्ति ।

 सप्तमः दिवसः फुलपाती 
 इति दशैं सप्तम्यां दिने आचर्यते । फुल्पातिः फुल् (पुष्पम्) पाती (पत्रम्) इति शब्दद्वयेन निर्मितम् ।

अस्मिन् दिने गोर्खातः मगरजनैः फुलपाती (कलशः, कदलीफलः, जमरा, इक्षुः च रक्तवस्त्रेण बद्धः) आनयन्ति – त्रिदिवसीयपदयात्रा, काष्ठमण्डप उपत्यकायाः प्रायः  दूरे । औपचारिकवेषधारिणः शतशः सर्वकारीयाधिकारिणः टुँडिखेल- भूमौ अस्य आयोजनस्य कृते एकत्रिताः भवन्ति । परा नेपालनरेश टुँडिखेले समारोहं अवलोकतिस्म। अधुना राष्ट्रपति तस्य अवलोकनं कुर्वन्ति तदनन्तरं तत् फुलपातीपरेडः हनुमानढोका प्रासाद सङ्कुलं प्रति गच्छति । नेपालीसेना १० तः १५ निमेषपर्यन्तं फीउ डी जोय, २१ बन्दुकस्य अभिवादनं व्यह्वरन्ति, तदनन्तरं सैन्यपरेडः भवति । फुलपाती हनुमान् ढोकाप्रासादम् प्रति आनीयते | 

२००८ तमे वर्षात्,यदा राजतन्त्र पतनात् गणतन्त्र अभवत्, तदा द्विशताब्दपुराणपरम्परा परिवर्तिता, फुलपतिः राष्ट्रपतिनिवासस्थानं गच्छति। राष्ट्रपतिः सेनायाः प्रधानसेनापतित्वस्य अतिरिक्तं राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं राज्ञः सामाजिकधार्मिकभूमिकाः अपि स्वीकृतवान् । टुँडिखेले फुलपातिपरेडः अद्यापि नेपालीपरम्परासंस्कृतेः प्रति सेनानिष्ठायाः अभिव्यक्तिरूपेण भवति । 

सम्पूर्ण नेपाले भारते च अन्येषु नगरेषु नगरेषु च फुलपाति शोभायात्रा भवन्ति । पुष्पफलं पवित्रं च प्रतीकं रक्तवस्त्रे बद्धं भवति, यत् रक्तशालेन आवृतं, अलङ्कृते काष्ठे वहति च । शोभायात्रा स्वगृहं गच्छन्   पारम्परिकनौमतीवाद्यैः सह पुष्पाणि फलानि च अर्पयन्ति । 

 नवम दिवस : महा नवमी 
चित्रपाठ्यम्=A watercolour painting|लघुचित्रम्|१८५६ तमे वर्षे महानवमी-उत्सवः
चित्रपाठ्यम्=A large temple|लघुचित्रम्|तलेजुमन्दिरं केवलं महानवमीदिने एव सर्वेषां कृते उद्घाटितम् भवति
दशैंस्य नवम दिवसः महानवमी इति । नवरात्र्यः अन्तिम दिने अनुष्ठानाः, संस्काराः च शिखरं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् दिने नेपालसशस्त्रसेनायाः आधिकारिकसंस्कारबलिदानं हनुमानढोकाराजप्रासादेषु एकस्मिन्, कोटप्राङ्गणस्य प्राङ्गणे, राष्ट्रपतिभवनस्य प्राङ्गणे च भवति

महानवमीयां दुर्गा-उत्सवः भवति । शिल्पिनः, व्यापारिणः, चालकाः, यान्त्रिकाः च स्वसाधनानाम्, उपकरणानां, वाहनानांकृते बलि (पशुपक्षिरक्तं) अर्पयन्ति, पूजयन्ति च । वर्षस्य अस्मिन् एकैव दिने एव तलेजुमन्दिरस्य द्वारं सामान्यजनस्य कृते उद्घाटितं भवति, सहस्राणि भक्ताः च देवीं श्रद्धांजलिम् अर्पयन्ति । 

 दशम दिवस : विजया दशमी 
चित्रपाठ्यम्=Colourful foods on a plate|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले प्रयुक्तः टीका (रक्तवर्णे) जमरः च
उत्सवस्य दशम दिने विजयादशमी भवति | अस्मिन् दिने तण्डुलस्य, दधिस्य, सिन्दूरस्य च मिश्रणं निर्मीयते यत् "टीका" इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । दशैं टीका काल  संवत्सरेण भिद्यते । ज्येष्ठाः कनिष्ठबान्धवानां ललाटे एतत् टीकाजमरं च स्थापयन्ति येन भविष्ये तेषां प्रचुरतायां आशीर्वादः भवति । रक्तवर्णः तस्य रक्तस्य प्रतीकं भवति यत् परिवारं समुदायं च एकत्र बध्नाति ।

 एकादश दिवस: पापकुंश एकादशी 
एकादशी हिन्दुपञ्चाङ्गे चन्द्रपक्षस्य एकादशदिनम् अस्ति, जनाः प्रायः उपवासं कुर्वन्ति, अन्ये तु पूर्वदिनात् बन्धुजनानाम् दर्शनं कृत्वा टीकाग्रहणं कुर्वन्ति बिजया दशमी पर दिन पापकुंश एकाशी (  ). अस्मिन् दिने पापकुंषा एकादशीकथाः श्रवणं धार्मिकस्थलानां दर्शनं च प्रचलति ।  अस्मिन् दिने सुवर्ण-तिल-यव-धान्य-मृत्तिका-छत्र-जूता-आदि-वस्तूनि दानं कृत्वा मृत्योः अनन्तरं स्वर्गं गच्छति इति विश्वासः अस्ति । 

 पञ्चदश दिवस: कोजाग्रत पूर्णिमा 
चित्रपाठ्यम्=Food and a lit candle|लघुचित्रम्|एकः दशै संस्कारः
दशहरा उत्सवस्य अन्तिमदिवसः पूर्णिमादिने कोजाग्रत् पूर्णिमा (  ) अथवा शरद पूर्णिमा । कोजाग्रतस्य शाब्दिकः अर्थः "को जागरितः अस्ति" इति । लक्ष्मी, धनदेवी पूज्यते यतो हि सा पृथिव्यां अवतरति, यस्मै सर्वाम् रात्रौ जागरितं तस्य श्रियं वर्षयति इति विश्वासः। तस्याः रात्रौ क्रियाकलापाः ताशक्रीडा अपि अन्तर्भवन्ति । 

पशुबलिः सामान्यः अस्ति, यतः अयं उत्सवः दिव्य-आसुरी-शक्तयोः रक्तरंजित-युद्धानां स्मरणं करोति । समर्थकाः तस्य व्याख्यां पशुगुणानां प्रतीकात्मकं बलिदानं कुर्वन्ति, पशुबलिविरोधिनः मांसस्य भूखस्य तृप्त्यर्थं बहानानि इति वदन्ति । 

 सम्बन्धित परम्परा 

 संगीत 
मालश्री धूनः राग मालश्री मुख्यधारायां नेपालीसङ्गीतस्य मध्ये दशैंअस्य सङ्गीतरूपेण समावेशितः अस्ति, येन उत्सवस्य आरम्भः अभवत् इति घोषणा करोति । एतत् राग १७ शताब्द्यां उत्पन्नस्य नेवा -भाषायाः भक्तिसङ्गीतस्य केचन प्राचीनतमाः जीविताः सन्ति । 

 मन्त्राः 
कनिष्ठपरिवारस्य सदस्येषु टीकास्थापनं कुर्वन्तः ज्येष्ठजनाः प्रायः आशीर्वादरूपेण संस्कृतमन्त्रान् पाठयन्ति । विजयदशमीयां टीकाप्रयोगे मुख्यमन्त्रद्वयं पठ्यते- एकः पुरुषाणां कृते, एकः महिलानां कृते च।

आयुर्द्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे

ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने ।

शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते

विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥ इति ।

पुरुषमन्त्रे पौराणिकहिन्दुनायकानां ( युधिष्ठिरः बलरामः इत्यादयः ) प्रतिनायकानां ( अश्वत्थामा दुर्योधनश्च ) गुणाः प्रशंसिताः सन्ति । 

 क्रीडाः उत्सव 
चित्रपाठ्यम्=A tree swing, with the setting sun in the background|लघुचित्रम्|२०१९ तमे वर्षे नेपालस्य पालपानगरे पारम्परिकदशैं प्लेङ्खे (लिंगे पीङ) बालकाः
चित्रपाठ्यम्=A four-seat wooden Ferris wheel|लघुचित्रम्|काष्ठनिर्मितस्य फेरि चक्रम्
यथा यथा दशैं समीपं आगच्छति तथा तथा पतङ्ग-उड्डयनं अधिकं प्रचलति । पतङ्गाः ईश्वरं वर्षाप्रेषणं त्यक्तुं स्मारयितुं एकः उपायः इति मन्यते ।  उत्सवे सर्वेषां वय जनाः स्वछतात् पतङ्गं उड्डीयन्ते । रङ्गिणः पतङ्गाः, " चंगा चेट" इति उद्घोषयन्तः स्वराः (यदा अन्यस्य पतङ्गसूत्रं छिनत्ति) दिवसान् पूरयन्ति । ताशक्रीडा दशैं-उत्सवस्य अन्यः उपायः अस्ति । 
चित्रपाठ्यम्=A man flying a kite, seen from behind|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले वाताटाः उड्डीयन्ते ।
देशस्य अनेकेषु भागेषु वेणु- प्लेङ्खाः (दोलाः) निर्मिताः सन्ति, दशैं-डोलाः (प्लेङ्ख) नेपालीभाषायां पिङ इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति ।  पारम्परिकपद्धत्या निर्मिताः प्लेङ्खाः सामान्यतया घटकस्थानात् एकसप्ताहपूर्वं निर्मिताः भवन्ति  नवरात्रस्य प्रथमदिनम्  तथा तिहारपर्वस्य अनन्तरं (यत् दशैं अनुवर्तते) विघटितम्। केषाञ्चन प्लेङ्खानां ऊर्ध्वता विंशतिपादाधिकं भवति, ते च बालकानां विशेषतया लोकप्रियाः सन्ति ।

महोत्सवे मेलाः, उत्सवाः च आयोज्यन्ते । लघुग्राममेलासु बालकानां कृते फेरिस् चक्राणि, प्रौढानां कृते अन्ये मनोरञ्जनानि च भवन्ति । नगरे प्रायः वाणिज्यिकमेला, उत्सवाः च भवन्ति ।

 विपणि एवं क्रयणं 
नूतनवस्त्रक्रयणं धारणं च दशैयस्य महत्त्वपूर्णः पक्ष अस्ति । ग्रामेषु बहवः जनाः दरिद्राः सन्ति, तेषां कृते नववस्त्राणि दशैयस्य पर्यायाः सन्ति ।  प्रायः सर्वेषु आपणेषु उत्सवस्य कृते वस्तुस्य मूल्य निश्चित प्रतिशत अवकाशः भवति, उत्सवस्य समये वस्त्रस्य सर्वाधिकं विक्रयः भवति । 

 भोजाः 
दशैं-काले प्रतिवर्षं महिषाः, बकाः, मेषाः च इत्यादयः सहस्राणि पशवः वध्यन्ते । यज्ञैः देवीः प्रसादिताः भवन्ति इति विश्वासः । प्रायः सर्वेषु मन्दिरेषु विशेषतः दुर्गा- काली -मन्दिरेषु सहस्राणि यज्ञाः प्राप्यन्ते । अष्टमी नवमी च यज्ञस्य शिखरं भवति । देवीनां प्रसादार्थं पशवः सहस्राणि यज्यन्ते, जनाः मांस भोजार्थं पशून् अपि हन्ति । यतः उत्सवस्य पञ्चदशदिनेषु बहवः भोजाः, समागमाः च आयोज्यन्ते, तस्मात् मांसस्य माङ्गल्यं बहु वर्धते ।  

 अन्याषु देशेषु दशैै 

 भूटान 
१९८० तमे वर्षे दशैं भूटानदेशे राष्ट्रिय अवकाशः इति घोषितः  देशस्य हिन्दुसमुदायेन, ल्होत्शाम्पायाः च प्रमुखः उत्सवः रूपेण अयं उत्सवः आचर्यते । भूटानस्य राजा प्रतिवर्षं थिम्फुनगरस्य देवीपञ्चायनमन्दिरस्य हिन्दुसमुदायस्य प्रतिनिधिभ्यः दशैटीकाम् प्रदायन्ति, देशे सर्वत्र अन्येभ्यः ज़ोङ्गखागेभ्यः टीका, राज आशीर्वादः च प्रेष्यते राजा हिन्दुमन्दिरे दुर्गां प्रार्थनां अपि करोति ।  तत्रत्य जनाः श्वेत टीका प्रयुज्यते ।  

 भारत 
दशैं दार्जिलिंग्, सिक्किम, असम - देशेषु नेपालीभाषिभिः समुदायैः प्रमुखरूपेण आचर्यते। रक्तवर्ण टीका प्रयुज्यते ।  भारते कार्यरताः नेपालीजनाः उत्सवे सामूहिकरूपेण प्रत्यागच्छन्ति, येन सीमाक्षेत्रेषु जनानां सङ्कुलिकृतं भवन्ति । 

 म्यानमार 
म्यान्मारदेशे नेपालीभाषिणां जनसंख्या उल्लेख्याः सन्ति । दशैं-काले पशुबलिः न्यूनः भवति, परम्परागतरूपेण कोन्बाउङ्ग-वंशस्य वंशजानां कृते टीका अर्पितः भवति । पतङ्ग-उड्डयनं असामान्यम् अस्ति । 

 आलोचना 
दशैयस्य पशुबलिदानस्य अधिकं आलोचना भवति,    तथा च  परिवर्तन संगठन (Change.org) इत्यत्र तस्य विरुद्धं सर्वकारीयकार्याणि कर्तुं आह्वयन् अनलाइन याचिकाः पञ्जीकृताः सन्ति । अनेकाः पशवः पक्षिणः च विधिपूर्वकं वध्यन्ते, विशेषतः उत्सवस्य अष्टम-नवमे दिने ।  परम्परागतरूपेण बलिदानं क्रियमाणाः पक्षिणः पशवः च बकः, महिषः, मेषः, कुक्कुटः, बकः च सन्ति ।  मांसस्य बलिदानार्थं पशूनां सहस्रशः व्यापारः भवति ।  पशुकल्याणकारिणः पक्षिणां पशूनां स्थाने कदलीफलस्य, नारिकेले च प्रयोगस्य आह्वानं कृतवन्तः । 

राष्ट्रीयव्यक्तिभिः पशुअधिकारकारिभिः च दशैं-काले पशुक्रूरतायाः विषये चिन्ता प्रकटिता अस्ति । २०१६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३ दिनाङ्के नेपाली-हास्यकलाकारः हरिबंश-आचार्यः सप्ताहिकस्य कृते " एउटा खसिको आत्मकथा " ("बकस्य आत्मकथः") इति शीर्षकेण महोत्सवे पशूनां शोषणस्य आलोके व्यङ्ग्यं लिखितवान् । 

 सन्दर्भसूची 

 Books 



 External links 

वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः
वर्गः:नेपालदेशीय उत्सवाः
वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि