अबहट्ठः

अबहट्ठः, अबहत्तः अथवा अवहट्ठः (संस्कृतम्: अपभ्रष्टः इत्यर्थे, अपभ्रंशसम्बद्धः) भारतआर्यभाषानां पूर्वसमूहस्य विकासक्रमे एकः अवस्थारूपः। अस्य समुहस्य भाषाः यथा असामीया, बाङ्गला, भोजपुरी, मगधी, मैथिली, ओडिया च। अबहट्ठः अपभ्रंशावस्थां अनुवर्तते, यानि अपभ्रंशशब्दानि मागधीप्राकृतभाषायाः अपत्यानि।

नवमस्य शताब्दे संवत् ९०० तमे वर्षे व्यापारवर्गः, जैनसमाजः च प्रभावशालीः जाताः। तस्मिन् समये संस्कृतभाषायाः सामान्यप्रयोगः शनैः शनैः न्यूनः जातः। अपभ्रंशः अबहट्ठः च जनसामान्ये विशेषतः लोकप्रियौ जातौ, उत्तरभारतस्य विस्तीर्णप्रदेशे सामान्यभाषारूपेण प्रयुक्तौ।

अबहट्ठः षष्ठशताब्दे (संवत् ६००) आरभ्य चतुर्दशशताब्दे (संवत् १४००) पर्यन्तं अस्तित्वं यावत् स्थितः। एषः अपभ्रंशभाषाभिः सह समकालीनः आसीत्, यथा—प्राचीनओडियाभाषा, प्राचीनबाङ्ग्लाभाषा, कामरूपीप्राकृतभाषा च। बहवः कवयः, यथा चार्यापदकवयः, ये बौद्धधार्मिकदोहान् रचयन्ति स्म, अबहट्ठे च आधुनिकभाषासु च रचनां कृतवन्तः। मैथिलीकविः विद्यापतिः अपि स्वकाव्यं कीर्तिलता अबहट्ठभाषायां रचितवान्। बहूनि अबहट्ठभाषायां रचितानि ग्रन्थानि संस्कृतभाषायां अनूदितानि, अन्ये अपि बहुभाषासु रचितानि, यथा सोमप्रभस्य कुमारपालप्रतिबोधः संवत् १२५२ तमे वर्षे (शकसंवत् १११७)।

अबहत्ता-चरणस्य लक्षणानि सन्ति -

 प्रत्ययानां विभक्तीनां च लोपः।
 लिङ्गविभागस्य अभावः।
 ह्रस्वस्वराणां अधिकप्रयोगः।
 शब्दमध्यभागे वा अन्ते वा अनुनासिकता।
 स इत्यस्य स्थाने ह इत्यस्य प्रयोगः।

 सन्दर्भः