मैथिली भाषा च तस्या संस्कृति

मैथिली: बिहारस्य सांस्कृतिक हृदयम् 

 प्रस्तावना 
मैथिली, ऐतिहासिकैः च सांस्कृतिकैः च महत्त्वेन युक्तं भाषाम्, भारतस्य बिहारराज्ये मुख्यतया गूढवर्ती अस्ति, विशेषतः मिथिला क्षेत्रे, यः भारत-नेपाल सीमायां स्थितम् अस्ति। समृद्धं साहित्यिक परंपरां च जीवंतं लोकसंस्कृतिं च धारयति, मैथिली आत्मनां धारयामि भाषायाः विशेषं स्थानं वर्तते। एषः लेखः मैथिली भाषायाः भाषिकं, ऐतिहासिकं, च सांस्कृतिकं पक्षं विमर्शयति, तस्य महत्त्वं एकस्य भाषायाः च सांस्कृतिक पहचानस्य च दर्शयति।

 ऐतिहासिक पृष्ठभूमिः 
मैथिली, इन्दो-आर्यन् शाखायाम् अस्ति, इन्दो-यूरोपीय भाषासमूहस्य। अस्य जडिः प्राचीन संस्कृतस्य प्रति गच्छति, च एषा उपदिष्टा एकः प्राचीनतम् भाषाणां इत्युक्तम् अस्ति। मैथिल्याः प्राचीनतमं प्रमाणं ८वीं शताब्द्यां अस्ति, यत्र ज्योतिष्वरः नामकः कविः "वैदेही जयकः" इत्यस्मिन् रचनां कृतवान्।

१४वीं शताब्द्यां विद्यानाथः इत्यस्मिन् काव्यकारः विशेषं महत्त्वं प्राप्य, मैथिली साहित्यस्य प्रमुखता प्राप्तम्। सः प्रेमस्य च भक्तिमयस्य च विषयाणां पूर्णं गीतानि लेखित्वा, मैथिली साहित्ये महती प्रभावं स्थापयामास।

ब्रिटिश उपनिवेश कालस्य समये, मैथिली चेलितुं कठिनाइः उत्पन्नाः, यत्र हिंदी च अंग्रेजी च प्रशासकीय च शिक्षायां प्रोत्साहिताः। यद्यपि, २०वीं शताब्द्यां मैथिल्याः प्रति पुनरुत्थानस्य अभिलाषा प्रकटिता, यः २००३ तमे वर्षे भारतीय संविधानस्य अष्टम अनुसूच्यां मान्यता प्राप्तम्।

 भाषिक विशेषताः 
मैथिली यत्र विशेषः ध्वनिवैचित्र्यम्, शब्दावली, च वाक्यरचना अस्ति। अस्य प्रमुखाः उपभाषाः मध्य मैथिली, उत्तरी मैथिली, दक्षिण मैथिली च सन्ति। भाषा एकां विशेषं लिपिं धारयति यत् मिथिलाक्षरं वा तिरहुता च, किन्तु देवनेगारी लिप्यां अपि सामान्यतः लेख्यते।

ध्वनिवैचित्र्येण मैथिली मधुरता ज्ञायते, यः काव्येषु गीतेषु च स्पष्टं दर्शयति। अस्मिन् भाषायां केचन ध्वनियुक्तयः सन्ति यः हिंदी भाषा यत्र न अस्ति, यः तस्य ध्वनिवैचित्र्यं विशेषं करोति। अत्र मैथिल्याः अनेकानि प्रबोधाः, मुहावरे च मनसाम्यम् अस्ति यः तस्य बोलनेवं सांस्कृतिकं बुद्धिम् दर्शयति।

 साहित्यिक धरोहरः 
मैथिल्याः साहित्यिक धरोहरः विशालः च विविधः अस्ति, यः काव्यं, गद्यं, नाटकं, च लोकसाहित्यं समाहितं करोति। विद्यानाथस्य प्रभावं अतिशयः अस्ति, यः मैथिली लेखकों पिढीयः प्रेरितः। मैथिली भाषायाम् अनेकानि लोककथाः, गीतानि, च अनुष्ठानानि अस्ति यः मिथिलायाः सांस्कृतिक तन्तुवधायाम् महत्वपूर्णानि सन्ति।

आधुनिककाले, नागार्जुनः, धीरेंद्र झा च यः मैथिली साहित्यं नवीनं शैलीं च विषयाणां साहाय्यं कृतम्। मैथिली साहित्य अकादेमी, 1981 तमे वर्षे स्थापनां, साहित्यं प्रोत्साहितुं च सांस्कृतिक कार्यक्रमाणां आयोजनं करोति, यः मैथिल्याः साहित्यिक धरोहरां जीवंतं धारयति।

 सांस्कृतिक महत्त्वम् 
मैथिली केवलं संप्रेषणस्य साधनं न, किन्तु मिथिला क्षेत्रस्य पहचानं च धरोहरं च व्यक्तयति। उत्सवाः, अनुष्ठानानि, च रीति-रिवाजाः भाषा सह गहनं सम्बन्धं धारयन्ति। उदाहरणार्थ, छठ महापर्वे, भक्ताः मैथिल्याः गीतानां च स्तोत्राणां माध्यमेन श्रद्धां व्यक्तयन्ति, यः समाजस्य च सांस्कृतिक बन्धनं निर्मितं करोति।

मैथिली चित्रणस्य कला, यः मधुबनी कला इत्युच्यते, एषः अपि भाषायाः सांस्कृतिक प्रकटनस्य एकः महत्वपूर्णः अंशः अस्ति। मिथिला क्षेत्रे उत्पन्नं, एषः जटिल चित्राणि, प्रायः पुराणकथा च लोककथाः च चित्रितानि सन्ति, च अनेकानि कथाः मैथिली भाषायाम् वर्णिताः, यः भाषा च कलायाः सम्पर्कं अधिकं बोधयति।

 चुनौतयः च पुनरुत्थानस्य प्रयासाः 
यद्यपि, मैथिली सांस्कृतिक धरोहरं, आधुनिककाले च चुनौतिम् अतीत्य स्थितम् अस्ति। नगरीकरणं, प्रवासः, च हिंदी च अंग्रेजी भाषायाः प्राधान्यं युवापिढीयां मैथिली भाषायाः प्रयोगस्य कमीं ददाति। पुनरुत्थानस्य प्रयासाः शिक्षायां, साहित्य महोत्सवेषु, च डिजिटल मंचेषु प्रबुद्धाः।

मैथिली भाषा आंदोलनस्य संस्थाः मैथिल्याः शिक्षा पाठ्यक्रमे च माध्यमे समावेशं प्रोत्साहितुं महत्वपूर्णं कार्यं करोति। सामाजिक माध्यमाणां वर्धमानं अपि मैथिली भाषिकानां सह सम्पर्कं कर्तुं, साहित्यं प्रकटयितुं, च संस्कृतिं उत्सवयितुं एकं नूतनं मंचं ददाति।

 निष्कर्षः 
मैथिली केवलं एकः भाषा न, किन्तु बिहारस्य च मिथिला क्षेत्रस्य सांस्कृतिक धरोहरस्य जीवंतं प्रमाणं अस्ति। समृद्धं साहित्यिक परंपरा, जीवंतं लोकसंस्कृति, च दृढं आत्मा धारयति, मैथिली चुनौतिषु च स्थायित्वं वर्तते। यथा मैथिल्याः भाषिक पहचानं सुरक्षितुं च संस्कृतिं प्रोत्साहितुं कार्यं कुर्वन्ति, तदा एषा भाषा अवश्यं बिहारस्य सांस्कृतिक जालस्य एकं महत्वपूर्णं अंशं यावत् यावत् पीढीषु जीवंतं स्थास्यति।

मैथिल्याः पर्वेयं, केवलं एकस्य भाषायाः पूजनं न, किन्तु एतेषां अनेकानि कथा, परंपरा, च कलात्मक अभिव्यक्तयः च मानव अनुभवस्य समृद्धिं वर्धयन्ति। मैथिल्याः संवर्धनं च आभारं यथाकालं, एषा सुन्दरता भाषा जीवंतं स्थास्यति, यः तस्य वाचकानां स्वराणां कालातीतं प्रतिध्वनयति।