ऊर्णनाभः (कीटः)

ऊर्णनाभः () एकः अष्टपादः सन्धिपादः जीवः अस्ति यः स्वशरीरात् तन्तुं उत्पाद्य जालं रचयति। अस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः गहनार्था अस्ति, यतः सः जीवस्य जैविकस्वभावं वर्णयति। संस्कृतसाहित्ये, विशेषतः वेदान्तदर्शने, ऊर्णनाभः सृष्टेः रहस्यं बोधयितुं महत्त्वपूर्णः दृष्टान्तः मन्यते। सः ब्रह्माण्डस्य सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणः प्रतीकः अस्ति, यः स्वस्मादेव जगत् सृजति पुनः स्वस्मिन् एव विलीनं करोति।

 व्युत्पत्तिः तथा नामानि 
 ऊर्णनाभः शब्दस्य अर्थः 
"ऊर्णनाभः" इति शब्दः पदद्वयेन निर्मितः - ऊर्ण + नाभ।
 ऊर्ण (Ūrṇa): अस्य अर्थः 'मेषलोम' (wool) अथवा 'तन्तुः' (thread) भवति।
 नाभ (Nābha): अस्य अर्थः 'नाभिः' (navel) अथवा 'केन्द्रम्' (center) भवति।

अतः, "ऊर्णनाभः" इत्यस्य शाब्दिकार्थः "यस्य नाभौ ऊर्णम् (तन्तुः) अस्ति" (One who has thread in his navel)। इदं नामकरणं जीवस्य तन्तुनिर्माणस्य अद्भुतप्रक्रियायाः सुन्दरं वर्णनं करोति।

 पर्यायपदानि 
संस्कृतभाषायां ऊर्णनाभस्य कृते अनेकानि नामानि सन्ति, यानि तस्य विभिन्नगुणान् वर्णयन्ति।
 तन्तुवायः (Tantuvāyaḥ) - "तन्तूनां वायकः" अर्थात् तन्तूनां वयनकर्ता (weaver of threads)।
 जालतन्तुः (Jālatantuḥ) - यः जालं निर्मातुं तन्तून् उत्पादयति।
 लूता (Lūtā) - इदं पदं विषयुक्तजन्तूनां कृते अपि प्रयुज्यते। केचन ऊर्णनाभाः विषयुक्ताः भवन्ति।
 अष्टपादः (Aṣṭapādaḥ) - "अष्टौ पादाः यस्य सः" अर्थात् अष्टपादयुक्तः जीवः (eight-legged creature)।
 कारकः (Kārakaḥ) - निर्माता, यतः सः स्वजालस्य स्वयं निर्माता भवति।

 शास्त्रीयः परिचयः 
यद्यपि प्राचीनभारते आधुनिकजीवविज्ञानस्य वर्गीकरणं नासीत्, तथापि ग्रन्थेषु ऊर्णनाभस्य विषये सूक्ष्मावलोकनं प्राप्यते।
 शारीरिकी संरचना: ऊर्णनाभः अष्टपादः इति प्रसिद्धः। तस्य शरीरं प्रायः द्वयोः भागयोः विभक्तं भवति - शिरोवक्षः (Cephalothorax) तथा उदरम् (Abdomen)।
 जालनिर्माणम्: ऊर्णनाभस्य सर्वप्रसिद्धा क्रिया तस्य जालनिर्माणम् अस्ति। सः स्वस्य उदरस्य अधोभागे स्थिताभ्यः ग्रन्थिभ्यः रेशमतन्तुं स्रावयति। इदं जालं मृगयायाः, आत्मरक्षायाः, तथा अण्डानां संरक्षणस्य च कृते प्रयुज्यते। जालस्य रचना अत्यन्तं जटिला, दृढा, तथा चिपचिपा च भवति।
 आहारः: ऊर्णनाभः मुख्यतया मांसाहारी भवति। सः स्वजाले पतित्वा बद्धान् कीटान्, यथा मक्क्षिकाः, मशकान्, तथा अन्यान् लघुजीवान् खादति।

 साहित्ये तथा दर्शनेषु स्थानम् 
ऊर्णनाभः केवलं सामान्यः जीवः नास्ति, अपितु सः भारतीयचिन्तने गहनप्रतीकात्मकं स्थानं धारयति।

 वेदान्ते ऊर्णनाभन्यायः 
वेदान्तदर्शने, विशेषतः अद्वैतवेदान्ते, सृष्टेः प्रक्रियायाः वर्णनाय ऊर्णनाभन्यायः एकः प्रसिद्धः दृष्टान्तः अस्ति। अस्य न्यायस्य उल्लेखः उपनिषत्सु, विशेषतः मुण्डकोपनिषदि, प्राप्यते।
यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च,
यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति।
यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि,
तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्॥

— मुण्डकोपनिषद् (१.१.७)Mundaka Upanishad with Shankara's Commentary by S. Sitarama Sastri, available at wisdomlib.org
अस्य श्लोकस्य भावार्थः:
यथा ऊर्णनाभः (मकडी) स्वशरीरात् जालं सृजति तथा पुनः स्वयमेव तद् गृह्णाति (निगल्ति), यथा पृथिव्याम् ओषधयः (वनस्पतयः) उत्पद्यन्ते, तथा यथा जीवतः पुरुषात् केशाः लोमानि च नैसर्गिकरूपेण वर्धन्ते, तथैव अक्षरात् (अविनाशिनः ब्रह्मणः) इदं सम्पूर्णं विश्वम् उत्पन्नं भवति।

अयं दृष्टान्तः बोधयति यत् ब्रह्म सृष्टेः निमित्तकारणं (efficient cause) तथा उपादानकारणं (material cause) उभयमपि अस्ति। सः कुम्भकारः इव बाह्यमृत्तिकायाः घटं न निर्माति, अपितु सः ऊर्णनाभः इव स्वस्मादेव विश्वस्य सृष्टिं करोति।

 पञ्चतन्त्रे तथा अन्यकथासु 
पञ्चतन्त्रस्य तथा हितोपदेशस्य कथासु पशुपक्षिणः मानवान् नीतिं शिक्षयन्ति। यद्यपि ऊर्णनाभः मुख्यपात्ररूपेण दुर्लभः, तथापि तस्य जालं मायाजालस्य, षड्यन्त्रस्य, तथा बन्धस्य प्रतीकरूपेण वर्णितं दृश्यते। कश्चन मूर्खः कीटः यः ऊर्णनाभस्य सुन्दरं जालं दृष्ट्वा आकृष्टः भवति, सः तस्मिन् बद्धः भूत्वा प्राणान् त्यजति। इयं कथा लोभस्य तथा मोहस्य दुष्परिणामं बोधयति।Fables from Panchatantra, various collections.

 प्रतीकात्मकता 
 सृजनात्मकता एवं आत्मनिर्भरता: ऊर्णनाभः बाह्यसाधनैः विना स्वयमेव स्वगृहं (जालं) निर्माति, अतः सः सृजनात्मकतायाः तथा आत्मनिर्भरतायाः प्रतीकः अस्ति।
 माया तथा बन्धनम्: तस्य जालं सांसारिकमोहस्य (मायायाः) प्रतीकः अस्ति, यस्मिन् अज्ञानी जीवः बद्धः भवति।
 धैर्यम् एवं परिशीलनम्: ऊर्णनाभः महता धैर्येण स्वजालस्य निर्माणं करोति तथा स्वशिकारस्य प्रतीक्षां करोति।

 अपि पश्यतु 
 अद्वैतवेदान्तः
 मुण्डकोपनिषद्
 पञ्चतन्त्रम्
 कीटः

 सन्दर्भाः 

 बाह्यानुबन्धाः 
 ऊर्णनाभः - संस्कृत-विक्शनरी
 Mundaka Upanishad Shankara Bhashya at Wisdomlib