त्रिदोषसिद्धान्तः

त्रिदोषसिद्धान्तस्य, मनोवैज्ञानिकसंविधानस्य, शरीरस्य च महत्त्वपूर्णतत्त्वानां अवगमनम् आवश्यकम्। आयुर्वेदः प्राचीनभारतीयः समग्रचिकित्साव्यवस्था शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च अन्तः संतुलनस्य, सामञ्जस्यस्य च सिद्धान्तेषु आधारितः अस्ति । आयुर्वेदस्य एकः मूलतत्त्वः अस्ति त्रिदोषसिद्धान्तः , यः वात , पित्तः , कफः इति त्रयः दोषाः केन्द्रितः अस्ति । एते दोषाः शरीरे शारीरिक-मनोवैज्ञानिक-कार्यस्य उत्तरदायी भवन्ति । एतेषां दोषाणां सन्तुलनं असन्तुलनं वा व्यक्तिस्य स्वास्थ्यस्य वा रोगस्य वा स्थितिं निर्धारयति ।

शारीरिकदोषाणां अतिरिक्तं आयुर्वेदः त्रयः मौलिकाः मानसिकगुणाः अपि चिनोति: सत्त्व , रजः , तामसः च , ये मनोवैज्ञानिकसंविधानस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति । शारीरिकदोषाणां मनोवैज्ञानिकगुणानां च मध्ये अन्तरक्रिया व्यक्तिस्य समग्रकल्याणं, व्यवहारान् , प्रवृत्तीनां च आकारं ददाति । अपि च आयुर्वेदः धातुः (ऊतकानि) तथा मालाः (अपशिष्टानि) इति अवधारणानां व्याख्यानं करोति , ये शरीरस्य आन्तरिकप्रक्रियाणां, स्वास्थ्यस्य निर्वाहस्य क्षमतायाः च अवगमने अत्यावश्यकाः सन्ति

त्रिदोषसिद्धान्तस्य , मनोवैज्ञानिकसंविधानस्य, शरीरस्य च महत्त्वपूर्णतत्त्वानां एतत् व्यापकं अन्वेषणं आयुर्वेदे समग्रस्वास्थ्यस्य समर्थनार्थं एताः अवधारणाः कथं मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति इति गहनबोधं प्रदास्यति।

i ) त्रिदोषसिद्धान्तः

त्रिदोषसिद्धान्तः आयुर्वेदस्य एकः मौलिकः अवधारणा अस्ति, यः दोषः इति नाम्ना प्रसिद्धानां त्रीणां प्राथमिकशक्तयः अथवा बलानां पहिचानं करोति : वात , पित्तः , कफः च । एते दोषाः पञ्चतत्त्वानां संयोगाः सन्ति—पृथिवी (पृथ्वी), जलं (अप), अग्निः ( तेजः ), वायुः (वायुः), ईथरः (आकाशः) च—शरीरस्य अन्तः विविधानां शारीरिक-मानसिक-कार्याणां नियमनस्य उत्तरदायी भवन्ति प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य एतेषां दोषानां अद्वितीयः संयोजनः भवति, जन्मसमये तेषां सापेक्षिकं वर्चस्वं स्वस्य प्रकृतिः (संवैधानिकप्रकारः) इति कथ्यते । एतेषां दोषाणां स्वरूपं अवगत्य असन्तुलनानां निदानं, सामञ्जस्यं पुनः स्थापयितुं चिकित्सानां अनुरूपीकरणं च सहायकं भवति ।

1. वातसंविधानम्

वातः वायु (वायु) ईथर (आकाश) च तत्त्वात्मकः अस्ति , दोषत्रयेषु गतिशीलतमः अस्ति । शरीरस्य अन्तः सर्वान् गतिं नियन्त्रयति, यथा परिसञ्चरणं, श्वसनं, पाचनं, तंत्रिकातन्त्रस्य क्रियाकलापः च । संविधाने वातस्य प्रधानतां विद्यमानाः जनाः प्रायः ऊर्जावानाः, शीघ्रचिन्तकाः, सृजनशीलाः च इति वर्ण्यन्ते परन्तु वातस्य असन्तुलनं चेत् चिन्ता, शुष्कता, अनियमिता च भवितुं शक्नुवन्ति

•	वातस्य उत्पत्तिः : वायु - ईथर -तत्त्वेभ्यः वातः उत्पद्यते । एते तत्त्वानि गति-अन्तरिक्षयोः उत्तरदायी भवन्ति, एवं वातः सर्वान् गतिरूपान् शासयति, भवेत् तत् शारीरिकं, मानसिकं, विचाराणां वा भावानाम् इव सूक्ष्मगतिः अपि भवतु

•	विशेषताः लक्षणं च : वातसंविधानयुक्ताः जनाः कृशाः, लघुः, द्रुतगतिः च भवन्ति । तेषां त्वचा प्रायः शुष्कं भवति, पाचनतन्त्रं च परिवर्तनशीलं भवति, कदाचित् अनियमितभूखं पाचनं वा भवति । तेषां शुष्कशीतस्थितिप्रवृत्तिः भवति, वातस्य संतुलनात् बहिः भवति चेत् चिन्ता, अनिद्रा, कब्जः इत्यादीनां स्थितिः भवति वातप्रकाराः सामान्यतया सजीवाः, उत्साहीः, कल्पनाशीलाः च भवन्ति परन्तु चञ्चलतां वा घबराहटं वा अपि अनुभवितुं शक्नुवन्ति ।

2. पित्तसंविधानम्

पित्तः अग्नि ( तेजस ) जल (अप) च तत्त्वैः निर्मितः दोषः , शरीरे पाचनं, चयापचयम्, परिवर्तनं च मुख्यतया उत्तरदायी भवति पित्तः शरीरस्य तापं, तीव्रताम्, परिवर्तनं च नियन्त्रयति, यत्र चयापचयप्रक्रियाः सन्ति ये अन्नं ऊर्जायां परिवर्तयन्ति । प्रबलपित्तसंविधानयुक्ताः व्यक्तिः प्रायः चालिताः, केन्द्रीकृताः, महत्त्वाकांक्षिणः च भवन्ति परन्तु पित्तस्य संतुलनात् बहिः भवति चेत् चिड़चिडा वा आक्रामकाः वा भवितुम् अर्हन्ति ।

•	पित्तस्य उत्पत्तिः : पित्तः अग्निजलतत्त्वेभ्यः उत्पद्यते । अग्निः परिवर्तनं पाचनं च नियन्त्रयति, जलं तु पाचनाय, शीतलीकरणाय च आवश्यकं द्रवत्वं प्रदाति । ते मिलित्वा शारीरिक-मानसिक-स्तरयोः पाचनं परिवर्तनं च प्रेरयति इति चयापचयबलं निर्मान्ति ।

•	विशेषताः लक्षणं च : पित्तसंविधानयुक्तानां जनानां प्रायः मध्यमनिर्माणं, प्रबलं भूखं, प्रबलं पाचनं च भवति । तेषां त्वचा सामान्यतया उष्णा भवति, पित्तस्य संतुलनात् बहिः भवति चेत् तेषां हृदयदाहः, शोथः, त्वक्-दाहः इत्यादीनां स्थितिः भवति । मानसिकरूपेण ते एकाग्रता, बुद्धिमान्, लक्ष्यप्रधानाः च भवन्ति, परन्तु यदि तेषां पित्तशक्तिः अतिशयेन भवति तर्हि क्रुद्धाः, कुण्ठिताः, असहिष्णुता वा भवितुम् अर्हन्ति । सन्तुलिते पित्तप्रकाराः शान्ताः, दृढनिश्चयाः, संगठिताः च भवन्ति ।

3. कफसंविधानम्

कफः पृथिवी (पृथ्वी) जलं (अप) च तत्त्वैः निर्मितः अस्ति , शरीरे संरचना, स्थिरतां, स्नेहनं च नियन्त्रयति । शरीरस्य ऊतकानाम् निर्वाहः, आर्द्रतां प्रदातुं, शरीरस्य सहनशक्तिः, बलं च सुनिश्चितं कर्तुं च कफः उत्तरदायी अस्ति । संविधाने कफस्य प्रधानता येषां व्यक्तिनां भवति ते प्रायः शान्ताः, पोषकाः, शारीरिकरूपेण च दृढाः भवन्ति परन्तु कफस्य असन्तुलनस्य समये मन्दाः वा परिवर्तनप्रतिरोधिनो वा भवितुम् अर्हन्ति

•	कफस्य उत्पत्तिः : कफः पृथिवीजलतत्त्वेभ्यः उत्पद्यते । पृथिवी संरचना, स्थिरता, पोषणं च ददाति, जलं तु आर्द्रतां, स्नेहनं, समन्वयं च योजयति । ते मिलित्वा दीर्घकालीनस्वास्थ्यस्य कृते आवश्यकं शारीरिकं स्थिरतां, सहनशक्तिं च निर्मान्ति ।

•	विशेषताः लक्षणं च : कफासंविधानयुक्तानां जनानां ठोसः, दृढः निर्माणः, चयापचयः मन्दः च भवति । तेषां त्वचा प्रायः मृदु आर्द्रं च भवति, तेषां भूखः सुस्थः पाचनः च भवति । कफा-प्रकाराः शान्त-धैर्य-सहानुभूति-स्वभावेन प्रसिद्धाः सन्ति, परन्तु असन्तुलित-समये ते वजन-वृद्ध्या, आलस्य-अतिशयेन च सह संघर्षं कुर्वन्ति मानसिकरूपेण ते प्रायः शान्ताः, प्रेम्णा, स्थिराः च भवन्ति परन्तु परिवर्तनस्य प्रतिरोधं कुर्वन्ति अथवा आरामस्य अतिशयेन आसक्ताः भवन्ति ।

4. सामसंविधानम्

सामसंविधानं सन्तुलितावस्थां निर्दिशति यस्मिन् त्रयः दोषाः-वटः, पित्तः, कफः च शरीरस्य अन्तः सामञ्जस्यं कुर्वन्ति । यदा एते दोषाः सन्तुलिताः भवन्ति तदा व्यक्तिः इष्टतमं स्वास्थ्यं, जीवनशक्तिं, कल्याणं च अनुभवति । सामसंविधानं समतायाः अवस्थां प्रतिनिधियति, यत्र प्रत्येकस्य दोषस्य गुणाः व्यक्तिस्य विशिष्टसंविधानस्य (प्रकृतेः) वर्तमानस्थितेः ( विकृतेः ) च अनुसारं सम्यक् सन्तुलिताः भवन्ति

•	सामस्य उत्पत्तिः : दोषत्रयस्य सम्यक् संरेखणात् सामञ्जस्यात् च सामसंविधानं उत्पद्यते। प्रत्येकं दोषः स्वस्वगुणानां कार्याणां च दृष्ट्या सन्तुलितः भवति, यस्य परिणामेण स्वास्थ्यस्य, जीवनशक्तिः च भवति । समुचितजीवनशैलीविकल्पैः, आहारेन, मनःपूर्वकं आत्मपरिचर्यायाः माध्यमेन च एतत् संतुलनं निर्वाह्यते ।

•	विशेषताः लक्षणं च : सामसंविधानयुक्तः व्यक्तिः इष्टतमं शारीरिकं मानसिकं च स्वास्थ्यं अनुभवति । ते न अतिशक्तियुक्ताः न मन्दाः, तेषां पाचनतन्त्रं सामान्यतया कार्यं करोति । तेषां भावनात्मकदशा स्थिरं भवति, ते च प्रमुखमानसिकशारीरिकविकारात् मुक्ताः भवन्ति । सामसंविधानयुक्ताः जनाः शान्ततायाः, कल्याणस्य च भावः प्रदर्शयन्ति, तेषां रोगप्रतिरोधकशक्तिः च प्रबलः भवति, येन ते रोगप्रतिरोधी भवन्ति ।

ii) मनोवैज्ञानिकसंविधानम्

भौतिकदोषाणां अतिरिक्तं आयुर्वेदः मनसः त्रयः प्राथमिकगुणाः अपि चिनोति ये गुणसे (गुणाः वा गुणाः वा) इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति, ये व्यक्तिस्य मनोवैज्ञानिकसंविधानं प्रभावितं कुर्वन्ति एते त्रयः गुणाः — सत्त्व , रजः , तामसः च — भिन्न-भिन्न-मानसिक-स्थितीनां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति तथा च व्यक्तिस्य भावनात्मक-स्वास्थ्यस्य मनोवैज्ञानिक-प्रवृत्तीनां च आकारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति

1. सत्त्वम्

सत्त्वः मानसिकस्पष्टतां, संतुलनं, सामञ्जस्यं च प्रतिनिधियति। शुद्धिप्रज्ञाप्रकाशस्य गुणः । यदा मनः सत्त्वप्रधानं भवति तदा शान्तिः, आनन्दः, आध्यात्मिकसिद्धिः च अनुभवति . आयुर्वेदे सत्त्वं उच्चतमं मानसिकदशा इति मन्यते, सत्यता, करुणा, मनःसः इत्यादिगुणैः सह सम्बद्धम् अस्ति ।

•	सत्त्वस्य उत्पत्तिः : सत्त्वः सूक्ष्मतत्त्वात् ईथरात् उत्पद्यते , अशुद्धिरहिते मनसः स्वाभाविकं स्थितिं प्रतिबिम्बयति । चैतन्यस्य लघुविस्तारगुणैः सह सम्बद्धम् ।

•	विशेषताः लक्षणं च : सत्त्वप्रधानाः व्यक्तिः शान्तः, शान्तः, अन्तःकरणीयः च भवति । तेषां स्पष्टबुद्धिः, भावस्थिरता, दयालुः स्वभावः च भवति । सात्विकव्यक्तिः तनावेन न्यूनतया प्रभाविताः भवन्ति, चुनौतीपूर्णपरिस्थितौ समतां स्थापयितुं समर्थाः भवन्ति । ते आध्यात्मिकप्रवणाः मनःसन्तोषं आत्मजागरूकतां च अभ्यासयन्ति।

२ रजः

रजः कर्मकामस्य गुणः । मनसः चञ्चलः, चालितः, इन्द्रिय-अनुभवैः सह आसक्तः च इति प्रवृत्तिं प्रतिनिधियति । यदा मनः राजसः आधिपत्यं भवति तदा क्षोभं, कामं, मानसिकं विक्षेपं च अनुभवति । राजसः महत्त्वाकांक्षा, प्रयत्नः, लौकिकसम्पत्तौ वा कामेषु वा आसक्तिः इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धः अस्ति ।

•	रजस्य उत्पत्तिः : रजः अग्नि - वायु- तत्त्वयोः संयोगात् उत्पद्यते , येन कर्म-कामस्य कृते आवश्यकी ऊर्जा, गतिः च प्राप्यते । बाह्यान् कार्यान् प्रति मनः चालयति बलमेव ।

•	विशेषताः लक्षणं च : राजप्रधानाः व्यक्तिः प्रायः ऊर्जावानः, गतिशीलः, इच्छाभिः चालिताः च भवन्ति । परन्तु अतिराजस्य कारणेन चञ्चलता, चिन्ता, सन्तोषं प्राप्तुं असमर्थता च भवितुम् अर्हति । राजप्रकाराः अधीरता, कुण्ठा, परिणामेषु आसक्तिः च भवन्ति, येन ते मानसिकतनावस्य प्रवणाः भवन्ति ।

3. तमसः

तामसः जडतां, अन्धकारं, अज्ञानं च प्रतिनिधियति । गुरुत्वस्य, भ्रमस्य, मानसिकस्य जडस्य च गुणः । यदा मनः तामसप्रधानं भवति तदा मनुष्यः आलस्यं, उदासीनतां, स्वस्य यथार्थात्मना विच्छिन्नं च अनुभवति । तामसः मोहः, आसक्तिः, मानसः स्थगितता इत्यादिभिः गुणैः सह सम्बद्धः अस्ति ।

•	तामस्य उत्पत्तिः : तामसः पृथिवीजलतत्त्वेभ्यः उत्पद्यते , भ्रान्त्या अज्ञानेन वा मेघयुक्ते मनसः सघनगुरुत्वं प्रतिबिम्बयति ।

•	विशेषताः लक्षणं च : तामस्य प्रधानता येषु व्यक्तिषु भवति तेषां मानसिकसुस्ती, भ्रमः, प्रेरणाभावः च भवति । ते अवसादः, स्पष्टतायाः अभावः, भावनात्मकजडता च सह संघर्षं कुर्वन्ति । तामसः अतीतेषु आसक्तिरूपेण परिवर्तनभयरूपेण वा अपि प्रकटितुं शक्नोति, येन व्यक्तिनां कृते सीमितप्रतिमानात् मुक्तिः कठिना भवति ।

iii) धातुमालयोः संक्षिप्तपरिचयः

आयुर्वेदे स्वास्थ्यं जीवनशक्तिं च निर्वाहयन्तः शारीरिकप्रक्रियाः अवगन्तुं धातुः (शरीरस्य ऊतकाः) मालाः (अपशिष्टाः उत्पादाः) च इति अवधारणाः अभिन्नाः सन्ति

1. धातु (शरीर-ऊतकम्)

धातुः शरीरस्य सप्त आवश्यकाः ऊतकाः निर्दिशन्ति ये संरचना, कार्यं, जीवनशक्तिं च निर्वाहयितुम् उत्तरदायी भवन्ति । एते ऊतकाः सन्ति :

1.	रस (प्लाज्मा) – शरीरस्य पोषणं करोति, अन्येषां सर्वेषां ऊतकानाम् उत्पादनं च समर्थयति ।

2.	रक्त (रक्त) – शरीराय पोषणं प्रदाति तथा ऊतकयोः प्राणवायुः पोषकद्रव्याणि च वहति ।

3.	ममसा (Muscle) – शरीरस्य संरचनायाः गतिस्य च उत्तरदायी ।

4.	मेडास् (वसा) – इन्सुलेशनं, ऊर्जाभण्डारणं, स्नेहनं च प्रदाति ।

5.	अस्थि (अस्थि) – शरीरस्य संरचनां, समर्थनं च प्रदाति ।

6.	मज्जा (अस्थिमज्जा) – रक्तकोशिकानां निर्माणं करोति, तंत्रिकातन्त्रस्य समर्थनं च करोति ।

7. शुक्र (प्रजनन ऊतक) – प्रजननशक्तिं प्रजननं च समर्थयति ।