खासी - इन्दुप्राणव

खासी 

 प्रस्तावना 
भाषा हि मानवानां सर्वोत्कृष्टं लक्षणम् अस्ति। सा केवलं संप्रेषणस्य साधनं न भवति, अपि तु सामूहिकस्मृतेः, दृष्टेः, सांस्कृतिकपरम्परायाश्च संरक्षणम् अपि करोति। भारतीयउपमहाद्वीपे विविधासु भाषासु खासीभाषा विशेषं स्थानं धारयति। एषा भाषा प्रायः मेघालयप्रदेशे प्रचलिता अस्ति, यः भारतस्य उत्तरपूर्वदेशे स्थितः। खासीभाषाया विशेषता अस्ति यत् सा न तु भारतस्य प्रबलयोः इन्दो-आर्यभाषापरिवारयोः, न वा तिब्बतो-बर्मणभाषापरिवारयोः अन्तर्गताभवेत्, अपि तु प्राचीनस्य ऑस्ट्रो-एशियाटिकपरिवारस्य अङ्गम् अस्ति। अस्याः सम्बन्धेन खासी भाषा कंबोजदेशस्य खमेरभाषाया: च, वियतनामदेशस्य वियतनामीभाषाया: च सह भाषासहोदरी भवति, यद्यपि सहस्रशः योजनानि दूरे प्रचलिता अस्ति। खासीभाषा समृद्धया मौखिकपरम्परया सांस्कृतिकतन्त्रे च गाढरूपेण निबद्धा शताब्द्यन्तरैः बहिर्जन्यप्रभावैः, मिशनर्युपक्रमैः, आधुनिकीकरणदबावैश्च जीवितवती। अद्यापि सा केवलं दैनन्दिनसंवादस्य साधनं न, अपि तु जातीयगौरवस्य स्थैर्यस्य च प्रतीकं भवति। अस्मिन् निबन्धे वयं खासीभाषायाः गाम्भीर्यमवलोकयिष्यामः—तस्याः आदिस्रोतांसि, भाषिकविशेषतानि, साहित्यविकासः, सांस्कृतिकमहत्त्वं, वैश्वीकरणयुगे च तस्याः समस्याः इत्येतानि विशदीकरिष्यामः।

 उद्गमः वर्गीकरणं च 
खासीभाषा ऑस्ट्रो-एशियाटिकभाषापरिवारस्य अन्तर्गतं मॊन-ख्मेरशाखायां वर्गीकृता अस्ति। अयं भाषापरिवारः अतीव प्राचीनः, यः आर्यभाषाणां दक्षिणएशियेषु प्रसारात्, सिनो-तिब्बतीयभाषाणां च हिमालयप्रदेशेषु व्यापने पूर्वं विद्यमानः। अस्मिन् परिवारि, खासीभाषा भारतस्य उत्तरपूर्वसमीपे एकमेव प्रतिनिधिः अस्ति। एतस्मात् कारणात् सा भाषाद्वीपवत् अस्ति, यत्र तिब्बतो-बर्मणभाषाभिः आर्यभाषाभिश्च परिवेष्टिता वर्तते।

भाषाविज्ञानिनः मन्यन्ते यत् खासीजनाः सहस्रवर्षपूर्वं भारतस्य उत्तरपूर्वपर्वतान् प्रविश्य तत्र वसन्तः आसन्, ये प्राक्-मॊन-ख्मेरभाषां वहन्तः आगच्छन्। सा भाषा अनन्तरं विकसित्वा अद्यतनखासीभाषारूपेण अभवत्।

खासीभाषाया: विशेषता अस्ति न केवलं तस्याः प्राचीनवंशे, अपि तु तस्याः स्थैर्येऽपि। अन्याभ्यः ऑस्ट्रो-एशियाटिकभाषाभ्यः भूगोलगतवियोगेनापि, सा स्वीयान् मूलध्वन्यात्मकव्यवस्थां, व्याकरणविशेषांश्च यथावत् रक्षितवती। तथापि शताब्द्यन्तरेषु पार्श्ववर्तीजनानां सह सम्पर्केण अस्याम् आर्यभाषाभ्यः (यथा असमिया, बाङ्गलाभाषा, हिन्दी च) तिब्बतो-बर्मणभाषाभ्यश्च (यथा गारो) शब्दाः आगृहीताः। अयं द्विविधभावः—गाढमूलसंरक्षणं च, बहिर्जन्यपरिवर्तनानां च स्वीकरणम्—खासीभाषां भाषाविज्ञानस्य अध्ययनाय अतिशयम् आह्लादिनीं करोति।

 ऐतिहासिकविकासः 
दीर्घकालपर्यन्तं खासीभाषा केवलं मौखिकरूपेण एव अस्तित्वं प्राप। मौखिकपरम्परा खासीसमाजे प्रमुखं स्थानं धारयति स्म। पौराणिककथाः, आख्यानानि, लोकरञ्जककथाः, अनुष्ठानानि च पिढीभ्यः पिढीपर्यन्तं वाचामात्रेणैव संप्रेषितानि। अनेन मौखिकधरोहिणा खासीजनानां विश्वदृष्टिः संरक्षिता आसीत्। विशेषतया मातृकुलाधारितव्यवस्था, प्रकृतिसम्बद्धता, समृद्धः ब्रह्माण्डविचारः च मौखिककथानां मार्गेण स्थिरितः।

एकोनविंशतिशतमान्ते खासीभाषायाः रूपान्तरणं लेख्यरूपेण आरब्धम्। अस्य मुख्यकारणं ख्रिस्तीयधर्मप्रचारकाणाम् आगमनम्, विशेषतया वेल्सदेशीयप्रचारकाणाम्। एते प्रचारकाः खासीभाषायाः लिप्याः निर्मातारः आसन्। ते रोमनलिपिं खासीभाषायै अनुकूल्य समायोजयन्। तस्मात् पूर्वं खासीभाषायाः स्थिरा लिपिः नासीत्, केवलं बाङ्गालीलिप्याः प्रयोगाय कतिपयप्रयत्नाः कृता आसन्। किन्तु रोमनलिपेः ग्रहणं महत्त्वपूर्णं जातम्—यतः एषा लिपिः पाश्चात्यशैक्षणिकमण्डलेन सह सम्बन्धं कृतवती, बाङ्गालसंस्कृतेः आधिपत्यं च दूरं कृतवती।

प्रचारकाणां कार्यं केवलं लिप्याः सृष्टौ न समाप्तम्। ते बाइबलादीनि धार्मिकग्रन्थान् खासीभाषायां अनुवादयामासुः। एतेन न केवलं साक्षरता आरब्धा, अपि तु भाषाया: मानकीकरणं साहित्यस्य च विकासः प्रवर्तितः। यद्यपि मिशनर्युपक्रमाणां धार्मिक-सांस्कृतिकपरिणामाः आलोचनीयाः सन्ति, तथापि तेषां कृतिः अस्वीकारणीयं नास्ति यत् तैः खासीभाषा लेख्यरूपेण रक्षिता, शैक्षणिकविषये साहित्यविषये च प्रतिष्ठिता च अभवत्।

 भाषिकविशेषताः 
खासीभाषायाः स्वरूपे अनेकानि विशेषलक्षणानि दृश्यन्ते, येभ्यः सा पार्श्ववर्तीभ्यः भाषाभ्यः भिन्ना भवति।

 ध्वनिविज्ञानम् 
खासीभाषायां व्यञ्जनवर्णानां समृद्धिः दृश्यते। तत्र घोषयुक्ताः अघोषयुक्ताश्च स्पर्शवर्णाः, नासिकावर्णाः, तरलवर्णाः च सन्ति। ग्लोट्टल्-निरोधः अपि प्रयुज्यते, यः ऑस्ट्रो-एशियाटिकभाषासु सामान्यमस्ति। स्वरवर्णेषु दीर्घलघुत्वं विशेषमहत्त्वं वहति। कतिपयप्रान्तीयभेदेषु स्वरसमाप्तिः अपि अर्थभेदं जनयति, यद्यपि सा तिब्बतो-बर्मणभाषासु दृश्यमानतुल्यरूपेण न वर्धिता।

 रूपविज्ञानम् 
खासीभाषा मुख्यतया विश्लेषणात्मकभाषा  अस्ति। तत्र विग्रहे, अव्ययप्रयोगे, पदक्रमे च अधिकः आश्रयः दृश्यते, न तु प्रत्ययबहुलविकारेषु। आर्यभाषासु यथा लिङ्गे, वचने, विभक्तिषु च विशदाः प्रत्ययाः उपयुज्यन्ते, तथा नास्ति। खासीभाषायां तु किञ्चन अव्ययम् अथवा विशिष्टः क्रमः एव सम्बन्धं प्रकटयति।

 लिङ्गव्यवस्था 
अत्यन्तं रोचकम् अस्ति खासीभाषाया: लिङ्गनियमनम्। तत्र चत्वारि लिङ्गानि विद्यन्ते—पुंलिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, लघुलिङ्गम् , नपुंसकलिङ्गम् इति। एषा व्यवस्था केवलं व्याकरणगतलक्षणं न, अपि तु सांस्कृतिकदृष्टिं अपि प्रतिबिम्बयति। यथा, नद्योः स्त्रीलिङ्गग्रहणं दृश्यते, यत् मातृकुलाधारितखासीसमाजस्य दृष्टिकोनं सूचयति।

 वाक्यविन्यासः 
खासीभाषायां सामान्यः पदक्रमः कर्तृ–क्रिया–कर्म  अस्ति। एषः क्रमः आङ्ग्लभाषायाः सदृशः। तथापि भावविशेषाय बलप्रदर्शनाय वा पदक्रमपरिवर्तनं अपि दृश्यते।

 शब्दकोशः 
खासीभाषाया: शब्दसंपत्तिः मिश्ररूपा अस्ति। तत्र प्राचीनाः ऑस्ट्रो-एशियाटिकमूलशब्दाः सन्ति, किन्तु सहस्राब्दपर्यन्तं पार्श्ववर्तीभाषाभ्यः बहवः शब्दाः अपि आगृहीताः। विशेषतः संस्कृतभाषायाः, असमियाया:, बाङ्गलायाः, आङ्ग्लभाषायाश्च प्रभावः स्पष्टः। प्रशासनशास्त्रे, शिक्षायाम्, विज्ञानप्रयोजनेषु च आङ्ग्लशब्दानां प्रबलः प्रवाहः दृश्यते।

 उपसंहारः 
समग्ररूपेण खासीभाषा केवलं संप्रेषणस्य साधनं न, अपि तु सम्पूर्णस्य खासीसमाजस्य आत्मपरिचयः, सांस्कृतिकधरोहरः, ऐतिहासिकस्मृतिसंचयः च अस्ति। अस्याः भाषायाः विकासे मौखिकपरम्परा, धर्मप्रचारकाणां योगदानम्, शिक्षासंस्थाभ्यः प्राप्तं संरक्षणं, नूतनसाहित्यस्य सृष्टिः, डिजिटलजगत् मध्ये च प्रवेशनम्—एते सर्वे प्रमुखकारणानि आसन्।

अद्यतनयुगे यद्यपि वैश्वीकरणस्य प्रभावः, आङ्ग्लभाषाया: आधिपत्यं, नगरीकरणप्रक्रियाः च खासीभाषायाः अस्तित्वं चुनौतीं वहन्ति, तथापि खासीजनाः स्वभाषायाः रक्षणाय नूतनप्रयत्नान् कुर्वन्ति। विद्यालयेषु शिक्षणं, साहित्यरचना, रेडियो-दूरदर्शनमाध्यमेषु प्रयोगः, अन्वेषणकर्मणि च प्रोत्साहनम्—एतेन भाषा स्थायिनीभवति।

यावत् खासीजनाः स्वसंस्कृतौ, स्वपरम्परायां, स्वभाषायां च गर्वं वहन्ति, तावत् खासीभाषा केवलं जीविता न, अपि तु फलप्रसूना, भाविविश्वे तेजोवृद्धिं गमिष्यति।