भारतदेशे नगरीयलौहशकटपरिवहनव्यवस्था

भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः (; ) मुख्यनगरेषु अन्तर्नगरीयपरिवहने महती भूमिका अस्ति यत् अत्यन्तं जनसङ्ख्यायुक्तं भवति । अस्मिन् द्रुतपारगमनम् (मेट्रो), उपनगरीयधूमशकटयानम्, एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल्), विद्युद्रथः (ट्रॅम्) च भवति । २०२१ तमे वर्षे प्रकाशितस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारम्, भारतस्य त्रयोदशमुख्यनगरेषु मेट्रोव्यवस्थासु प्रतिवर्षं योगः २६३.६ कोटिः (2,636 मिलियन्) जनाः यात्रां कुर्वन्ति, देशं व्यस्ततमं नगरीयधूमशकटपारगमनं वाहकसम्बन्धे केन्द्रं स्थापयित्वा । भारतदेशे मेट्रोव्यवस्थानां  दीर्घत्वेन विश्वस्य पञ्चमं दीर्घतमं परिचालनात्मकं भवति ।

नगरीयविकासमन्त्रालयस्य नगरीयपरिवहनप्रकोष्ठः केन्द्रस्तरस्य मेट्रोरेलपरियोजना सहितं नगरीयपरिवहन विषयाणां समन्वयार्थं, मूल्याङ्कनार्थम्, अनुमोदनार्थं च सङ्गमविभागः अस्ति । नगरीयविकास मन्त्रालयेन नगरीयपरिवहने सर्वे हस्तक्षेपाः राष्ट्रियनगरीयपरिवहननीत्यानुसारं (२००६) वह्यते ।

शब्दावली
भारतीयनगरेषु विभिन्नप्रकारकाः नगरीयधूमशकटपरिवहनप्रणाली सन्ति - परिचालनात्मकं, निर्माणाधीनं, योजनाबद्धं च । एताः प्रणाल्यः नगरस्य जनसङ्ख्यायाः, आर्थिकसाध्यताः, माङ्गल्याः च आधारेण कार्यान्वितानि सन्ति ।
 नगरीयपारगमनं प्रकारम् क्षमता गतिः स्थानकानि / विरामस्थानानाम् आवर्तनम् मार्गाधिकारः धूमशकट-आधारित निर्माणाय सञ्चालाय च व्ययःद्रुतपारगमनम् (मेट्रो)उपनगरीयधूमशकटयानम्  मध्यमक्षमता धूमशकटयानम् लघुधूमशकटयानम्एकपटलधूमशकटयानम्क्षेत्रीयधूमशकटयानप्रणाली विद्युद्रथः (ट्रॅम्)द्रुतपारगमनलोकयानम्मेट्रो नियोजलमेट्रो

इतिहासः
भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः प्रथमः मार्गः यात्रीधूमशकटः (अथवा उपनगरीयधूमशकटः) आसीत्, यः मुम्बईनगरे १८५३ तमे वर्षस्य १६ एप्रिल दिनाङ्के निर्मितः ।

महत्वाकांक्षिणस्य मेट्रो-व्यवस्थायाः निर्माणस्य आरम्भार्थं १९७२ तमे वर्षे कोलकातानगरे शिलान्यासः कृतः । १९८४ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्के भारतस्य कोलकातानगरे प्रथमा मेट्रो-व्यवस्था कार्यान्वितम् अभवत् । अनेकसङ्घर्षाणाम्, अधिकारितन्त्रिकबन्धस्य च अनन्तरं रेखायां पञ्चस्थानकानि कृत्वा ३.४ किमी उद्घाटितम् ।

देहली मेट्रो इत्यस्य निर्माणं १९९८ तमस्य वर्षस्य १ अक्टोबर् दिनाङ्के आरब्धम्, प्रथमा रेखा २००२ तमस्य वर्षस्य २४ डिसेम्बर् दिनाङ्के कार्यरता । ३४८.१२ किलोमीटर् परिमितं देहली मेट्रोप्रणाली भारतस्य दीर्घतमा दूरतः च व्यस्ततमा मेट्रो-व्यवस्था अभवत् ।

देहली मेट्रो इत्यस्य भव्यसफलतायाः अनन्तरं भारतेन शीघ्रमेव दक्षिणभारते प्रथमा मेट्रोव्यवस्था बेङ्गळूरुनगरस्य नम्मा मेट्रो-रूपेण सञ्चालितवती, यस्याः उद्देश्यं नगरे विशाल-यातायात-समस्यानां समाधानम् आसीत् । पश्चात् तदनन्तरं दशके प्रमुखनगरेषु अनेकाः मेट्रोव्यवस्थाः उद्भवितुं आरब्धाः, येन देशे एतादृशानां प्रणालीनां सङ्ख्या त्रयोदशपर्यन्तं विस्तारिता ।

भारतेन २०२० तमस्य दशकस्य आरम्भः कानपुर मेट्रो-रूपेण द्रुततमस्य मेट्रोव्यवस्थायाः निर्माणस्य नूतनं विश्वविक्रमं स्थापितम्, यस्य उद्घाटनं २०२१ तमस्य वर्षस्य २८ डिसेम्बर् दिनाङ्के अभवत्, निर्माणस्य आरम्भस्य केवलं वर्षद्वयानन्तरम् । पुणे मेट्रो शीघ्रमेव कानपुरस्य अनन्तरं २०२२ तमस्य वर्षस्य मार्चमासे प्रारम्भिकयोः रेखायोः ध्वजाङ्कनं कृत्वा महाराष्ट्रराज्ये मेट्रोयानानां सङ्ख्या त्रीणि अभवत् ।

द्रुतपारगमनप्रणाली (मेट्रो)

सम्प्रति भारतदेशे १३ नगरेषु १५ द्रुतपारगमनप्रणाल्याः (लोकप्रसिद्धः 'मेट्रो ' इति) सन्ति । देहली मेट्रो सर्वाधिकं बृहत् मेट्रो प्रणाली अस्ति, यत् राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रे अन्येषां समीपस्थनगरानां सह सम्बद्धं भवति । दिसम्बर 2021 पर्यन्तं, भारते 15 प्रणालीषु  पर्यन्तं परिचालनमेट्रोरेखाः, 551 स्थानकानि च सन्ति । अपरं ५६८.१५ किमी पर्यन्तं रेखाः निर्माणाधीनाः सन्ति ।

 प्रणालीनां सूचिः
प्रणालीस्थानीय नामस्थानम्राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशःरेखाः (लाईन्स्)स्थानकानिलम्बतासञ्चालकः(ाः)उद्घाटितम्अद्यतनविस्तारःवार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) परिचालनात्मकः निर्माणाधीन योजनाकृतः अहमदाबाद् मेट्रो   गुजरात १  ६    गुजरात मेट्रोरेलनिगमः (GMRC) ४ मार्च २०१९– ०.४ कानपुर मेट्रो  कानपुरम् उत्तरप्रदेशः १  ९    उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेलनिगमः (UPMRC) २८ दिसम्बर २०२१–– कोच्ची मेट्रो border|22x22px  कोच्ची केरळम् १  २२    कोच्ची मेट्रोरेललिमिटेड् (KMRL) १७ जुन् २०१७ ७ सितम्बर २०२० १७ कोलकाता मेट्रो   पश्चिमवङ्ग २ ३३     २४ अक्टूबर् १९८४ २२ फेब्रुवरी २०२१ २५६ चेन्नै मेट्रो  चेन्नै  तमिऴ्नाडु २  ४२    चेन्नै मेट्रोरेललिमिटेड् (CMRL) २९ जुन् २०१५ १४ फेब्रुवरी २०२१ ४२ जयपुर मेट्रो  जयपुरम्  राजस्थानम् १ ११ –  जयपुर मेट्रोरेलनिगमः (JMRC) ३ जुन् २०१५ २३ सितम्बर २०२० ७ देहली मेट्रो    १० २५५    देहली मेट्रोरेलनिगमः (DMRC) २४ दिसम्बर २००२ १८ सितम्बर २०२१ १७९० नम्मा मेट्रो  बेङ्गळूरु कर्णाटकम् २  ५२    बेङ्गळूरु मेट्रोरेल निगमः लिमिटेड् (BMRCL) २० अक्टूबर २०११ २९ अगस्त २०२१ १७४.२२ नागपुर मेट्रो  नागपुरम् महाराष्ट्रम् २  २४    महामेट्रो ८ मार्च २०१९ २१ अगस्त २०२१ ४ नोयडा मेट्रो   उत्तरप्रदेशः १  २१ –  नोयडा मेट्रोरेलनिगमः (NMRC) २५ जनवरी २०१९– ५ पुणे मेट्रो   महाराष्ट्रम् २  १०    महामेट्रो ६ मार्च २०२२–– मुम्बई मेट्रो  मुम्बई  महाराष्ट्रम् ३  ३१    मुम्बई मेट्रोवन् (MMO) ८ जुन २०१४ २ अप्रैल २०२२ १२६ गुरुग्राम द्रुतमेट्रो  गुरुग्राम हरियाणा १  ११  – देहली मेट्रोरेलनिगमः (DMRC) १४ नवम्बर २०१३ ३१ मार्च २०१७ १८ लखनौ मेट्रो  लखनौ उत्तरप्रदेशः १  २१ –  उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेल निगम (UPMRC) ५ सितम्बर २०१७ ८ मार्च २०१९ २२ हैदराबाद् मेट्रो    तेलङ्गाणा ३ ५७    हैदराबाद् मेट्रोरेललिमिटेड् (HMRL) २९ नवम्बर २०१७ ७ फेब्रुवरी २०२० १७३ योगः  १५  ११  ३१  ५८५     १५ २६३४.७२

विकासे प्रणाल्यः

 प्रणाली स्थानम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः (लाईन्स्) स्थानकानि लम्बता (निर्माणाधीन) लम्बता (योजनाकृतः) निर्माणम् आरब्धम् योजनाकृतोद्घाटनम्नवमुम्बई मेट्रो border|22x22px नवमुम्बई महाराष्ट्रम् ५ २०   २०११ २०२२भोज मेट्रो भोपाल मध्यप्रदेशः २ २८  २०१८ २०२३इन्दौर मेट्रो इन्दौर मध्यप्रदेशः ५ ८९  २०१८ २०२३पटना मेट्रो पटना बिहार २ २६  २०२० २०२४आग्रा मेट्रो आग्रा उत्तरप्रदेशः २ २७  २०२० २०२४सुरत मेट्रो सुरत गुजरात २ २८  २०२१ २०२४ठाणे मेट्रो border|23x23px ठाणे महाराष्ट्रम् १ २२  निर्णीयम् निर्णीयम्मेरठ मेट्रो मेरठ उत्तरप्रदेशः २ २४   निर्णीयम् निर्णीयम्गुवाहाटी मेट्रो गुवाहाटी असम ४ ५४   निर्णीयम् निर्णीयम्बरेली मेट्रो बरेली उत्तरप्रदेशः ६ ८०  निर्णीयम् निर्णीयम्

परित्यक्ताः प्रणाल्यः

 प्रणाली स्थानीय राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः लम्बता टिप्पणयःआकाशलोकयानं मेट्रो मडगाँव गोवा  सञ्चालनानन्तरं निष्क्रियः स्रस्तः च । केआरसी इत्यनेन असुरक्षितम् इति गणितम् ।चण्डीगढ मेट्रो चण्डीगढ राजधानीक्षेत्रम् चण्डीगढ  वाणिज्यिकसाध्यतायाः कारणेन तिरस्कृतम् ।कटक मेट्रो कटकं भुवनेश्वरं च ओडिशा – असाध्यत्वेन तिरस्कृतम्। २०४० तमे वर्षे अनन्तरं विचारः भवतु।पश्चिमधूमशकटमार्गः उन्नतसम्पथः मुम्बई महाराष्ट्रम्  असाध्यत्वेन तिरस्कृतम् ।लुधियाना मेट्रो लुधियाना पञ्जाब  अस्वीकारः कृतः, तस्य स्थाने द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली स्थापिता ।

उपनगरीयधूमशकटयानम्
अनेकानां प्रमुखानां भारतीयनगरानां सार्वजनिकपरिवहनव्यवस्थायाम् उपनगरीयधूमशकटयानस्य प्रमुखा भूमिका अस्ति । एताः सेवाः भारतीयधूमशकटमार्गद्वारा सञ्चालिताः सन्ति । उपनगरीयधूमशकटयानः केन्द्रीयव्यापारमण्डलस्य उपनगरयोः च मध्ये एकः लोहपथयानसेवा अस्ति । लोहपथयानानि उपनगरीयधूमशकटयानानि अथवा उपनगरीयरेलयानानि इति कथ्यन्ते । एतानि लोहपथयानानि "स्थानीययानानि" (, लोकल् ट्रेन्स्) अथवा "स्थानीयाः" (, लोकल्स्) इति अपि निर्दिश्यन्ते ।

१८५३ तमे वर्षे कार्याणि आरब्धानि भारते प्रथमा उपनगरीयधूमशकटव्यवस्था मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः अस्ति । कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गस्य सम्पूर्णे देशे सर्वाधिकं जालम् अस्ति । चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः १९३१ तमे वर्षे स्वस्य कार्याणि आरब्धवती ।

यात्रिकयानयानस्य सञ्चालनं कुर्वन्ति उपनगरीयधूमशकटयानानि सर्वाणि विद्युत्बहुएककानि () सन्ति । तेषां प्रायेण नव वा द्वादश वा कक्ष्याः भवन्ति, कदाचित् १५ कक्ष्याः अपि व्यस्तघण्टायातायातस्य संचालनार्थम् । ईएमयू-रेलयानस्य एककं एकं शक्तियानं द्वौ सामान्यकक्षौ युक्तं च भवति । एवं नव प्रशिक्षकः ईएमयू त्रिभिः एककैः कृते निर्मितः अस्ति, प्रत्येकम् अन्ते एकं शक्तियानं भवति, मध्ये एकम् अपि भवति । उपनगरीयरेलयानेषु विद्यमानाः यानानि २५ kV AC भवन्ति । भारतीय उपनगरीयधूमशकटमार्गेषु सवारी १९७०-७१ मध्ये १२ लक्षतः (1.2 मिलियन्) २०१२–१३ मध्ये ४४ लक्षं (4.4 मिलियन्) यावत् वर्धिता अस्ति । मुम्बई, कोलकाता, चेन्नै इत्यादीनाम् उपनगरीयधूमशकटमार्गाः ७.१% अधिकं भारतीयरेलमार्गाः २०८१९.३-किमी जालं न धारयन्ति परन्तु सर्वेषां रेलयात्रिकाणां ५३.२% भागं भवन्ति । भारतस्य केषुचित् नगरेषु द्रुतपारगमनव्यवस्थानाम् उद्घाटनेन उपनगरीयधूमशकटप्रणाल्याः उपयोगे न्यूनता अभवत् ।

 प्रणाली स्थानीय नाम स्थानम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः (लाईन्स्) स्थानकानि लम्बता उद्घाटितम् वार्षिक वाहकत्वम् (बिलियने) कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px   पश्चिमवङ्ग २४ ४५८  १५ अगस्त १८५४ १.२ चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px   तमिळ्नाडु, आन्ध्रप्रदेशः ८ ३००+ १९३१ २.५ चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली border|22x22px  चेन्नै तमिळ्नाडु २ १८  १ नवम्बर १९९५ ०.१ देहली उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px  राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम् देहली, उत्तरप्रदेशः, हरियाणा १ ४६  १ अक्टुबर १९७५ – पुणे उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px   महाराष्ट्रम् २ १७  ११ मार्च १८७८ ०.३ मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px   महाराष्ट्रम् ७ १५०  १६ अप्रिल १८५३ २.२ हैदराबाद् बहुविधापरिवहनप्रणाली border|22x22px   तेलङ्गाणा ३ २८  ९ अगस्त २००३ ०.८ योगः  ७ ८ ४७ १०१७  ५.५

विकासे प्रणाल्यः

 प्रणाली स्थानम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशम् रेखाः (लाईन्स्) स्थानकानि लम्बता योजनाकृतोद्घाटनम्बेङ्गळूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः  बेङ्गळूरु कर्णाटकम् ४ निर्णीयम्  २०२६अहमदाबाद् उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px अहमदाबाद् गुजरात २ ४१  निर्णीयम्नागपुर विस्तृतलोहपथमेट्रो  border|23x23px नागपुरम् महाराष्ट्रम् ४ निर्णीयम्  निर्णीयम्कोयम्बत्तूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px कोयम्बत्तूरु तमिळ्नाडु ५ निर्णीयम् निर्णीयम् निर्णीयम्

क्षेत्रीयधूमशकटयानम्
भारतदेशे द्रुतपारगमनप्रणाली इति यात्रीधूमशकटसेवाः नगरीयक्षेत्राणां सीमातः परं कार्यं कुर्वन्ति, तथैव बहिः उपनगरीयमेखलाया: बाह्यपरिधिभागे समानाकारनगराणि वा महानगराणि परितः नगराणि च सञ्योजयन्ति । निम्नलिखितसूचिकायां भारतीयधूमशकटमार्गद्वारा प्रदत्ताः यात्रीलोहयानसेवाः अपवर्जिताः सन्ति ।

 सेवा राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः स्थानकानि लम्बता उद्घाटितम् बाराबङ्की–लखनौ उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px उत्तरप्रदेशः १०  ३० जुन २०१३ लखनौ–कानपुर उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px उत्तरप्रदेशः १६ १८६७ पेडणें–कारवार उपनगरीयधूमशकटमार्गः border|22x22px गोवा कर्णाटकं च १२ २०१५

विकासे प्रणाल्यः

 प्रणाली राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः स्थानकानि लम्बता योजनाकृतोद्घाटनम्देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली देहली उत्तरप्रदेशः च २२  २०२३देहली–अलवर क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली देहली, हरियाणा, राजस्थानं च २२  २०२५देहली–सोनीपत–पानीपत क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली देहली हरियाणा च  १५  २०२८देहली–रोहतक आरआरटीएस देहली हरियाणा च निर्णीयम्  २०३२देहली–पलवल आरआरटीएस देहली हरियाणा च निर्णीयम् २०३२देहली-बडौत आरआरटीएसदेहली उत्तरप्रदेशः च निर्णीयम्  २०३२गाझियाबाद्–खुर्जा आरआरटीएस उत्तरप्रदेशः निर्णीयम्  २०३२गाझियाबाद्–हापुर आरआरटीएस उत्तरप्रदेशः निर्णीयम्  २०३२देहली–जेवर आरआरटीएस देहली उत्तरप्रदेशः च निर्णीयम्  निर्णीयम्हैदराबाद्–वाराङ्गल आरआरटीएस तेलङ्गाणा निर्णीयम्  निर्णीयम् निर्णीयम्हैदराबाद्–विजयवाडा आरआरटीएस तेलङ्गाणा आन्ध्रप्रदेशः च निर्णीयम्  निर्णीयम् निर्णीयम्विजयवाडा–अमरावती–गुणटूरु–तेनाली अर्द्धोच्चवेगा वृत्ताधूमशकटमार्गः आन्ध्रप्रदेशः निर्णीयम्  निर्णीयम् निर्णीयम्

एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)
२ फरवरी २०१४ दिनाङ्के उद्घाटितं मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम् द्रुतगतिना पारगमनार्थं प्रयुक्ता स्वतन्त्रभारते प्रथमा परिचालनात्मका एकपटलधूमशकटप्रणाली (अथवा मोनोरेलप्रणाली) अस्ति । अन्येषु बह्वीषु भारतीयनगरेषु मेट्रोयानस्य सहायकव्यवस्थारूपेण एकपटलरेलपरियोजनानां योजना कृता आसीत्, परन्तु मुम्बई एकपटलरेलस्य बहुभिः मुद्दाभिः सह असफलतायाः अनन्तरम् अन्ये नगराणि योजनां पुनर्विचारयन्ति, लघुधूमशकटपारगमनप्रणाली इत्यादिभिः बहुकुशलैः, सिद्धैः च परिवहनविधिं सह अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति च ।

 प्रणाली स्थानीय नाम स्थानम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः (लाईन्स्) स्थानकानि लम्बता उद्घाटितम् वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) मुम्बई एकपटलधूमशकटयानः border|22x22px  मुम्बई महाराष्ट्रम् १ १७  २ फरवरी २०१४ १.२

विकासे प्रणाल्यः

 प्रणाली स्थानीय राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः (लाईन्स्) स्थानकानि लम्बता टिप्पणयःअहमदाबाद्-ढोलेरा वि॰नि॰क्षे॰ एकपटलधूमशकटयानम्  गुजरात १ ७  २०२१ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे स्वीकृतम् । निर्माणस्य आरम्भस्य त्रयः चत्वारि वा वर्षाणि यावत् उद्घाटयितुं निश्चितम् ।वरङ्गल एकपटलधूमशकटयानम् वाराङ्गल तेलङ्गाणा १ निर्णीयम्  प्रस्तावितम् ।ऐजोल एकपटलधूमशकटयानम् ऐजोल मिज़ोरम १ निर्णीयम्  २०१२ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।तिरुचिरापळ्ळि एकपटलधूमशकटयानम् तिरुचिरापळ्ळि तमिळ्नाडु ३ २७ निर्णीयम् २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।मधुरै एकपटलधूमशकटयानम् मधुरै तमिळ्नाडु १ निर्णीयम् निर्णीयम् २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।

परित्यक्ताः प्रणाल्यः

 प्रणाली स्थानीय राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः लम्बता टिप्पणयःचेन्नै एकपटलधूमशकटयानम् चेन्नै तमिळ्नाडु  मेट्रो इत्यनेन सह प्रतिस्थापितम् ।कोयम्बत्तूरु एकपटलधूमशकटयानम् कोयम्बत्तूरु तमिळ्नाडु  मेट्रो परियोजनया प्रतिस्थापितम् ।कोलकाता एकपटलधूमशकटयानम् कोलकाता पश्चिमवङ्ग  नवनगरमार्गः रज्जुमार्गः परियोजनायां परिवर्तितः ।कानपुर एकपटलधूमशकटयानम् कानपुरम् उत्तरप्रदेशः  २०१० तः अनश्रुतम्, अधिकांशतः सम्भवतः स्क्रैप् भवति यतः मेट्रो निर्माणं आरब्धम् ।

लघुधूमशकटयानम्
लघुधूमशकटपारगमनम् (LRT) अथवा भारते लोकप्रियतया मेट्रोलाइट् () इति नाम्ना प्रसिद्धम्, नगरीयधूमशकटपारगमनस्य एकः प्रकारः अस्ति यस्य विशेषता अस्ति द्रुतपारगमन-विद्युद्रथप्रणाल्योः संयोजनम् । इदं प्रायः विद्युद्रथयानानाम् अपेक्षया अधिक-क्षमतया कार्यं करोति, प्रायः द्रुतपारगमन-सदृशे अनन्य-मार्ग-अधिकार-प्रणाल्यां च । भारतस्य अनेकाः स्तर-२ नगराः एतत् विकल्पितवन्तः यतः इदं न्यूनमूल्यः कुशलः च नगरीयपारगमनस्य मार्गः अस्ति यः न्यूननियोगयाः सेवां करोति । अस्मिन् सूचौ ट्रॉलीबस् () अथवा मेट्रो नियो () प्रणाल्याः बहिष्कारः अस्ति ये पटलस्य उपयोगं न कुर्वन्ति ।

 प्रणाली स्थानीय राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः स्थानकानि लम्बता प्रकारः योजनाकृतोद्घाटनम्जम्मू मेट्रो जम्मू जम्मूकाश्मीरम् २ ४०  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् २०२४श्रीनगर मेट्रो श्रीनगरम् जम्मूकाश्मीरम् २ २४  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् २०२४गोरखपुर मेट्रो गोरखपुरम् उत्तरप्रदेशः २ २७  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् २०२४देहली लघुमेट्रो देहली देहली २ ३७  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् निर्णीयम्तिरुवनन्तपुर मेट्रो तिरुवनन्तपुरम् केरळम् १ १९  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् निर्णीयम्कोळिकोडे लघुमेट्रो कोळिकोडे केरळम् १ १४  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् निर्णीयम्चेन्नै लघुधूमशकटयानम् चेन्नै तमिळ्नाडु १ निर्णीयम् २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् निर्णीयम्कोयम्बत्तूरु मेट्रो कोयम्बत्तूरु तमिळनाडु २ ४०  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम्निर्णीयम्वाराणसी मेट्रो वाराणसी उत्तरप्रदेशः २ २६  २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् निर्णीयम्उत्तराखण्ड मेट्रो देहरादून उत्तराखण्ड २ २५  ७५० वोल्ट् दिष्टधारा विद्युत्करणम् निर्णीयम्प्रयागराज मेट्रो प्रयागः उत्तरप्रदेशः २ ३९  निर्णीयम् निर्णीयम्रायपुर मेट्रो रायपुरम् छत्तीसगढ निर्णीयम् निर्णीयम् निर्णीयम् २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् निर्णीयम्

विद्युद्रथः (ट्रॅम्)
१९ शताब्द्याः अन्ते अनेकनगरेषु धूमशकटयानानाम् अतिरिक्तं विद्युद्रथः (, ट्रॅम्) प्रवर्तनं जातम्, यद्यपि एताः प्रायः सर्वे चरणबद्धरूपेण निष्कासितानि । कोलकाता विद्युद्रथः सम्प्रति देशे एकमात्रा विद्युद्रथव्यवस्था अस्ति ।

 प्रणाली  नगरम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः स्थानकानि लम्बता उद्घाटितम् कोलकाता विद्युद्रथः कोलकाता पश्चिमवङ्ग ६ न लब्धम्  १८७३

विकासे प्रणाल्यः

 प्रणाली  नगरम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः स्थानकानि लम्बता योजनाकृतोद्घाटनम्विशाखपट्टण विद्युद्रथः विशाखपट्टणम् आन्ध्रप्रदेशः निर्णीयम् निर्णीयम् निर्णीयम् निर्णीयम्महाबलिपुर विद्युद्रथः महाबलिपुरम् तमिळनाडु निर्णीयम् निर्णीयम् निर्णीयम् निर्णीयम्

परित्यक्ताः प्रणाल्यः

 प्रणाली  नगरम् राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः रेखाः स्थानकानि लम्बता उद्घाटितम् विच्छिन्नम्मुम्बई विद्युद्रथः मुम्बई महाराष्ट्रम् १८७३ १९६४नाशिक विद्युद्रथः नाशिक महाराष्ट्रम्  १८८९ १९३१चेन्नै विद्युद्रथः चेन्नै तमिळनाडु १८९५ १९५३पटना विद्युद्रथः पटना बिहार १९०३कानपुर विद्युद्रथः कानपुरम् उत्तरप्रदेशः  १९०७ १६ मई १९३३कोच्ची विद्युद्रथः कोच्ची केरळम् १९०७ १९६३देहली विद्युद्रथः देहली देहली १९०८ १९६३भावनगर विद्युद्रथः भावनगरम् गुजरात १९२६ १९६० दशकम्

विनिर्माणम्
भारते अनेकाः मेट्रोशिल्पकाराः सन्ति । सङ्घसर्वकारस्य "भारते निर्मीयन्ताम्" कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं भारतीयमेट्रोप्रणालीषु उपयोगाय क्रीतस्य ७५% शकटस्य भारते निर्माणम् आवश्यकम् अस्ति ।

भारत् अर्थ् मूवर्स् लिमिटेड् (BEML)
देहली मेट्रो
नम्मा मेट्रो
जयपुर मेट्रो

बम्बार्डीयर् (अल्सटोम् इत्यनेन अधिग्रहितम्)
देहली मेट्रो

अल्सटोम् इण्डिया
चेन्नै मेट्रो

हयुन्दै रोतेम्
देहली मेट्रो
अहमदाबाद् मेट्रो
नम्मा मेट्रो
हैदराबाद् मेट्रो

वाहकशकटयन्त्रशाला (ICF)
कोलकाता मेट्रो

टीटागढ फिरेमा
पुणे मेट्रो

सीआरआरसी (CRRC)
नम्मा मेट्रो
गुरुग्राम द्रुतमेट्रो

 सम्बद्धाः लेखाः 
 भारतीय धूमशकटमार्गः
 भारतस्य राज्यानि
 भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः
 भारतस्य मण्डलानि

 सन्दर्भाः 

वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि