कमलबसदी (जैनमन्दिरम्)

कमल बसदी कर्णाटकस्य बेल्गाम्-नगरे बेल्गाम् दुर्गस्य अन्तः स्थितमेकं जैनमन्दिरमस्ति।

 इतिहासः 
कमल बसदी इत्यत्र बिरचि इति रट्टा-वंशस्य प्रसिद्धः राजपुरुषः आसीत् ,जयराय इति तस्य नामन्तरं प्रसिद्धमस्ति। तेन प्रसिद्धमन्दिरमिदं निर्मितम्।  १२०४ तमे वर्षे जैनभिक्षोः सुभचन्द्रभट्टरकदेवस्य मार्गदर्शने निरमीयत। 

 अधुना मुम्बै-नगरस्य रायल्-एशियाटिक्-सोसैटि इत्यत्र स्थापित प्राचीनशिलालिप्यानुसारेण वास्तुकारः कर्तविर्यदेवः तथा युवराजकुमारः मल्लिकार्जुनदेवः च अस्य मन्दिरस्य निर्माणं कृतवन्तः।

 वास्तुकला 
वामतः|लघुचित्रम्|छद्
कमल बसदी इति नाम मध्यच्छदस्य  विस्तृतकमल-उत्कीर्णनानां नामात् निष्पन्नम् अस्ति।  कमलस्य 72 पत्राणि सन्ति यानि अतीतस्य, वर्तमानस्य, भविष्यस्य च 24 तीर्थङ्करान् निरूपयन्ति इति मन्यते। मन्दिरस्य भित्तयः जटिलविन्यासैः, सीमाभिः, शिल्पैः च उत्कीर्णानि सन्ति।  मन्दिरस्य भित्तौ स्तम्भैः आधारितः अस्ति, यत्र प्रत्येकस्य कोष्ठकस्य अन्ते नागस्य उत्कीर्णनम् अस्ति। स्थम्भाधारित भित्तयः सन्ति, तेषामुपरि सर्पाकृतयः निर्मितानि सन्ति।  एतेषां प्रकोष्ठानां मध्ये तीर्थङ्कराणां विग्रहानि सन्ति। अत्र आहत्य पञ्च लघुकोशाः सन्ति, तत्रापि तीर्थङ्कराणां विग्रहानि सन्ति ।  गर्भगृहस्य अन्तः स्थिताः स्तम्भाः वर्गाकाररुपेण स्थिताः। द्वारस्य प्रत्येकपार्श्वे, भित्तौ जैनदेवतानां उत्कीर्णानि  सन्ति। 

मन्दिरस्य मुखमण्डपः वास्तुकलायाः उत्कृष्टकृतिः इति मन्यते। मध्यमन्दिरस्य उपरिभागे एकः पेण्डण्ट् अस्ति तथा स्तम्भयोः प्रत्येककोणे अष्ट-मकर-कोष्ठकाः अष्टदिक्पालशिल्पाः सन्ति। गुम्बजे, अष्टकोणीयभागे पद्मासने उपविष्टानां  तीर्थङ्करानां उत्कीर्णानि सन्ति। मन्दिरस्य मूलनायकनेमिनाथमहोदयस्य मूर्तिः कृष्णवर्णीय शिल्पस्योपरिअस्ति। मन्दिरे पद्मासनेस्थित ऋषभनाथ, कायोत्सर्गेस्थित सुमतिनाथ, सप्तमुखयुक्ते पार्श्वनाथस्य च विग्रहाणि सन्ति। अस्मिन् मन्दिरे नवग्रहप्रतिमा अपि अस्ति, यस्य प्रतिनिधित्वं नव तीर्थङ्करैः कृतम् अस्ति। अन्तः-सभामण्डपस्य द्वारं, मन्दिरस्य मूल-बाह्यद्वारं, समृद्धतया उत्कीर्णम् अस्ति, उपविष्टजीना जनानां प्रतिमा वर्तते।

चिक्की-बसदी, पुरोहितगृहं च कमला-बसदी समीपे स्थितम् अस्ति। 

 चित्रशाला 

 सन्दर्भः 

 उद्धरणानि 

वर्गः:के.सं.वि शृङ्गेरीकार्यशाला 2024