आसनस्य प्रकाराः

आसनस्य प्रकारः योगस्य अतीव मूलविषयः अस्ति । भारते उत्पन्नः प्राचीनः योगः योगः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-कल्याणस्य प्रवर्धनार्थं निर्मिताः विविधाः मुद्राः अथवा आसनाः सन्ति । आसनस्य विभिन्नवर्गाः-स्थायित्वं, उपविष्टः, प्रवणः, सुपाइनः, संतुलनं च मुद्राः-विशिष्टप्रयोजनानि सेवन्ते, लचीलापनं, बलं, संतुलनं, मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुम् योगदानं ददति अस्मिन् खण्डे वयं प्रत्येकं वर्गात् प्रमुखासनानाम् एकां श्रेणीं अन्वेषयिष्यामः, तेषां लाभानाम्, पदानां, संरेखणसंकेतानां च विस्तृतं वर्णनं प्रदास्यामः ।

== स्थित मुद्रा ==

योगाभ्यासे स्थिरमुद्राः आधारभूताः सन्ति, ये स्थिरतां, बलं, लचीलतां च प्रवर्धयन्ति । एतानि आसनानि रक्तसञ्चारस्य उन्नयनं, मांसपेशिनां टोन्, शरीरस्य संरेखणं च वर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

तादासन (पर्वत मुद्रा)

तादासनः अत्यन्तं मूलभूतः स्थिता मुद्रा अस्ति तथा च सर्वेषु स्थितासु आसनेषु सम्यक् संरेखणस्य निर्माणस्य कुञ्जी अस्ति । अधिकांशस्य स्थायिआसनस्य आधारं भवति, भूमिकरणस्य, संतुलनस्य च भावः प्रदाति ।

 लाभ : मुद्रासुधारं करोति, पादौ कोरं च सुदृढं     करोति, मेरुदण्डं तानयति, शरीरस्य जागरूकतां वर्धयति, मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयति।
 निर्देशाः :
 पादाङ्गुली लघुस्पर्शं पार्ष्णिं च किञ्चित् विच्छिन्नं स्थितम् ।
 ऊरुं नियोजयित्वा जानुशिखरं उत्थाप्य पुच्छास्थिं मन्दं न्यस्तं कुर्वन्तु      ।
 मेरुदण्डं दीर्घं कुरुत, शिरःमुकुटं माध्यमेन उत्थापयन्।
 स्कन्धौ अधः पृष्ठतः च शिथिलं कुर्वन्तु, पार्श्वयोः बाहून्, तालयोः      अग्रेमुखाः।
 गभीरं, स्थिरं श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा स्थितिं धारयन्तु।

अर्धचक्रमुद्रा (अर्धचक्र मुद्रा)

एषा मुद्रा शरीरं विशेषतः बाहून्, वक्षःस्थलं, पृष्ठं च तानयति, सुदृढं च करोति, लचीलापनं सुदृढं करोति, स्वस्थमेरुदण्डस्य संरेखणं च प्रवर्धयति ।

 लाभः : स्कन्धान्, बाहून्, वक्षःस्थलं च तानयति,     आसनं सुदृढं करोति, अधोशरीरं सुदृढं करोति।
 निर्देशाः :
 स्कन्धविस्तारं पादं कृत्वा तिष्ठतु।
 निःश्वासं गृहीत्वा बाहून् शिरसि उत्थापयन्तु।
 निःश्वासं कृत्वा पार्श्वे नमन्तु, शरीरं संरेखितं कृत्वा।
 एकं बाहुं शिरसि, अपरं च अधः पादेन सह गच्छतु।
 कतिपयानि निःश्वासाः यावत् स्थितिं धारयन्तु, ततः केन्द्रं प्रति प्रत्यागच्छन्तु।

हस्तपादासन (हस्तपाद मुद्रा)

एषः अग्रे वक्रता पादौ, मेरुदण्डे च लचीलतां वर्धयति ।

 लाभ : हैमस्ट्रिंग्स्, मेरुदण्डं च तानयति,     आरामं प्रवर्धयति, मनः शान्तं करोति।
 निर्देशाः :
 पादौ नितम्बविस्तारं कृत्वा तिष्ठन्तु।
 निःश्वासं कृत्वा बाहून् उपरि गच्छन्तु।
 निःश्वासं कृत्वा अग्रे कृत्वा हस्तौ तलं वा पादौ वा आनयन्।
 आवश्यकतानुसारं जानुनि किञ्चित् नतानि स्थापयन्तु।
 कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु, ततः स्थातुं पुनः आगच्छन्तु।

अर्धचक्रासन (अर्धवृत्त मुद्रा)

एषः पृष्ठवक्रः अस्ति यः वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च तानयति, वक्षःस्थले मेरुदण्डे लचीलतां वर्धयति, शरीरं च ऊर्जां ददाति ।

 लाभ : मेरुदण्डस्य वक्षःस्थलस्य च लचीलापनं     वर्धयति, रक्तसञ्चारं सुदृढं करोति, हृदयं च उद्घाटयति ।
 निर्देशाः :
 स्कन्धविस्तारं पादं कृत्वा तिष्ठतु।
 नितम्बेषु हस्तौ स्थापयतु पृष्ठपृष्ठे वा अङ्गुलीः अन्तरालं कुर्वन्तु।
 निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं उद्घाट्य हृदयं उत्थापयन्।
 मन्दं पृष्ठतः अवलम्ब्य मेरुदण्डं कमानं कृत्वा।
 कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु, ततः स्थातुं पुनः आगच्छन्तु।

त्रिकोनासन (त्रिकोण मुद्रा)

त्रिकोनासनः पादौ दृढं करोति, मेरुदण्डं प्रसारयति, नितम्बवक्षःस्थलं च उद्घाटयति । संतुलनं वर्धयति, मानसिकस्पष्टतां च वर्धयति ।

 लाभ : पादौ सुदृढं करोति, नितम्बं मेरुदण्डं     च तानयति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति, संतुलनं सुदृढं करोति।
 निर्देशाः :
 पादौ विस्तृतं कृत्वा, पादौ बहिः कृत्वा।
 निःश्वासं कृत्वा तलस्य समानान्तरं बाहून् प्रसारयन्तु।
 निःश्वासं कृत्वा एकस्य पादस्य उपरि शरीरं तिर्यक् कृत्वा बाहुं अधः      शिनपर्यन्तं वा तलपर्यन्तं वा प्राप्य ।
 उभौ पादौ ऋजुं कृत्वा ऊर्ध्वहस्तं प्रति पश्यतु।
 कतिपयानि निःश्वासाः धारयित्वा परे पुनः पुनः कुर्वन्तु।

परिवृत्त त्रिकोणासन (घुमाव त्रिकोण मुद्रा)

त्रिकोणस्य मुद्रायाः एषा विवर्तनविविधता संतुलनं चुनौतीं ददाति, कोरं च सुदृढां करोति, पृष्ठस्य, हम्स्ट्रिंग् च कृते गहनं खिञ्चनं प्रदाति

 लाभ : मेरुदण्डे लचीलापनं सुधरति, नितम्बं,     हम्स्ट्रिंग् च तानयति, कोरं सुदृढं करोति।
 निर्देशाः :
 पादौ बहिः कृत्वा विस्तृतस्थितौ आरभत।
 बाहून् प्रसारयन्तु, मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा अग्रे कपाटं कुर्वन्तु।
 कूर्चाम् विकृष्य एकं हस्तं भूमौ वा खण्डे वा स्थापयित्वा अन्यं बाहुं      ऊर्ध्वं प्राप्य ।
 उपरि हस्तं दृष्ट्वा कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु, पार्श्वयोः परिवर्तनं      कुर्वन्तु।

पार्श्वकोनासन (पार्श्वकोण मुद्रा)

एषा स्थायिमुद्रा पादौ, नितम्बं, वक्षःस्थलं च लक्ष्यं कृत्वा बलं, लचीलतां, सहनशक्तिं च वर्धयति ।

 लाभ : नितम्बं वक्षःस्थलं च उद्घाटयति, पादौ     दृढं करोति, कटिभागं तानयति।
 निर्देशाः :
 स्थित्वा पादं विस्तृतं कृत्वा एकं पादं ९० डिग्रीतः बहिः कृत्वा स्थापयन्तु      ।
 पृष्ठपादं ऋजुं कृत्वा अग्रजानुं मोचयन्तु।
 एकं बाहुं तलं वा खण्डं वा आनयित्वा अन्यं बाहुं शिरसि प्रसारयन्तु।
 ऊर्ध्वं दृष्ट्वा अनेकानि निःश्वासाः धारयन्तु।

वीरासन (योद्धा प्रथम मुद्रा)

योद्धा प्रथमः पादौ ऊर्ध्वशरीरे च बलं निर्माय नितम्बं प्रसारयति, वक्षःस्थलं च उद्घाटयति।

 लाभ : पादौ, नितम्बं, बाहू च सुदृढं करोति,     वक्षःस्थलं स्कन्धं च तानयति, ध्यानं सुदृढं करोति।
 निर्देशाः :
 पादौ नितम्बविस्तारेण पृथक् कृत्वा आरभत।
 एकं पादं पृष्ठतः गत्वा अग्रजानुं मोचयन्तु, पृष्ठपादं ऋजुं कृत्वा।
 शिरसि बाहून् प्राप्नुहि, तालुः परस्परं सम्मुखीकृत्य।
 नितम्बं चतुष्कोणं कृत्वा अग्रे दृष्टिपातं कुर्वन्तु।

== आसन मुद्रा ==

उपविष्टध्यानस्य, अग्रे वक्रतायाः, मेरुदण्डस्य खिन्नस्य च आधारभूताः भवन्ति । एते मुद्राः नितम्ब, पादौ, मेरुदण्डे च लचीलतां, स्थिरतां च पोषयन्ति ।

पश्चिमोत्तनासन (आसनित अग्रे मोड़)

एतत् अग्रे गुच्छं शरीरस्य सम्पूर्णं पृष्ठं, हम्बस्ट्रिंग्, अधोभागं च प्रसारयति ।

 लाभः : हैमस्ट्रिंग्स् तथा पीठस्य अधःभागं तानयति,     मनः शान्तं करोति, तनावस्य निवारणं करोति।
 निर्देशाः :
 पुरतः ऋजुं प्रसारितौ पादौ उपविशतु।
 मेरुदण्डं निःश्वासं कृत्वा दीर्घं कुर्वन्तु।
 निःश्वासं कृत्वा अग्रे कपाटं कृत्वा पादौ प्राप्य।
 मेरुदण्डं ऋजुं कृत्वा कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु।

सुप्तवज्रासन (आश्रित वज्र मुद्रा)

एतेन आसनेन ऊरुः प्रसारितः भवति, जानुगुल्फयोः लचीलापनं च सुधरति ।

 लाभ : ऊरुं नूपुरं च तानयति, आरामं प्रवर्धयति।
 निर्देशाः :
 जानुभ्यां उपविश्य शनैः शनैः पृष्ठतः आश्रित्य हस्तौ तलम् आनयन्तु ।
 पृष्ठे समतलं शयनं कृत्वा पादौ विस्तारितं कृत्वा व्याप्ते आरामं कुर्वन्तु      ।

अर्धमत्स्येन्द्रासन (अर्धमत्स्येश्वर मुद्रा)

एषः उपविष्टः मोडः मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, पाचनतन्त्रं च उत्तेजयति ।

 लाभ : मेरुदण्डस्य गतिशीलतायां सुधारं करोति,     आन्तरिक-अङ्गानाम् मालिशं करोति, स्कन्धान् तानयति।
 निर्देशाः :
 पादौ प्रसार्य उपविशन्तु।
 एकं जानु नत्वा अन्यस्य पादस्य उपरि पादं लङ्घ्य।
 जानुस्य बहिः विपरीतबाहुं स्थापयित्वा कूपं नतजानुं प्रति विवर्तयेत्      ।
 कतिपयानि निःश्वासाः यावत् विवर्तनं धारयन्तु, परे पार्श्वे पुनः पुनः      कुर्वन्तु।

वक्रासन (विवर्तित मुद्रा)

एषा विवर्तनमुद्रा मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयति, उदरस्य अङ्गानाम् मालिशं च करोति ।

 लाभः : मेरुदण्डं तानयति, आन्तरिक-अङ्गानाम्     विष-रहितं करोति, मेरुदण्डस्य परिभ्रमणं वर्धयति ।
 निर्देशाः :
 अग्रे प्रसारिताः पादाः उपविशन्तु।
 एकं जानु नत्वा विपरीतपादस्य उपरि लङ्घ्य।
 नतजानुस्य बहिः विपरीतकोणं स्थापयित्वा विवर्तयतु।
 पार्श्वान्तरणात् पूर्वं कतिपयानि श्वासाः धारयन्तु।

== प्रवण मुद्रा ==

प्रवणमुद्राः अधोमुखाः शयनं कृत्वा पृष्ठस्य, कोरस्य, बाहूनां च सुदृढीकरणे केन्द्रीभूता भवन्ति, प्रायः सौम्यपृष्ठवक्रतायाः वा खिन्नतायाः वा सह

भुजंगासन (कोबरा मुद्रा)

एषः पृष्ठमोचः मेरुदण्डं दृढं करोति, वक्षःस्थलं च उद्घाटयति, येन आसनं लचीलता च सुधरति ।

 लाभ : पृष्ठं सुदृढं करोति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति,     मेरुदण्डं तानयति।
 निर्देशाः :
 अधोमुखं शयनं कृत्वा पादौ विस्तारितं पादशिखरं च तलं निपीड्य ।
 स्कन्धयोः अधः हस्तौ स्थापयतु।
 निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं तलतः उत्थाप्य मेरुदण्डं ऊर्ध्वं प्रसारयन्      ।
 कोणौ किञ्चित् नतम् कृत्वा कतिपयान् निःश्वासाः धारयन्तु ।

सलभासन (शलभ मुद्रा)

एषः पृष्ठवक्रता पृष्ठं, पादौ, बाहून् च दृढं करोति, मेरुदण्डस्य लचीलतां च सुदृढं करोति ।

 लाभ : पृष्ठं पादौ च सुदृढं करोति, आसनं सुदृढं     करोति।
 निर्देशाः :
 पार्श्वे बाहून् कृत्वा अधोमुखं शयनं कुर्वन्तु।
 वक्षःस्थलं, पादौ, बाहून् च तलतः उत्थापयन्तु, ग्लूट्स्, पृष्ठस्य अधःभागं      च निपीडयन्तु ।
 अनेकाः श्वासाः धारयन्तु।

== सुपाइन मुद्राएँ ==

पृष्ठे शयने आलम्बनमुद्राः अभ्यासाः भवन्ति । एते मुद्राः प्रायः पादौ, मेरुदण्डं, नितम्बं च प्रसारयितुं, गहनविश्रामं च प्रवर्तयन्ति ।

हलासन (हल मुद्रा)

एतत् अग्रे गुच्छं पृष्ठं, स्कन्धं, पादौ च प्रसारयति, लचीलापनं, आरामं च प्रवर्धयति ।

 लाभः : मेरुदण्डं, स्कन्धं, हम्बस्ट्रिंग् च     तानयति।
 निर्देशाः :
 पृष्ठे शयनं कृत्वा पादौ विस्तारिताः।
 शिरः उपरि पादौ उत्थाप्य पृष्ठतः तलम् प्रति आनयन्तु ।
 समर्थनार्थं तलस्य उपरि बाहून् प्रसारिताः स्थापयन्तु।
 कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु।

चक्रासन (चक्र मुद्रा)

एषः गहनः पृष्ठवक्रः वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च उद्घाटयति तथा च बाहुपादौ दृढं करोति ।

 लाभ : वक्षःस्थलं मेरुदण्डं च तानयति, बाहुपादौ     दृढं करोति।
 निर्देशाः :
 जानुनीभ्यां पृष्ठे शयनं भूमौ समतलपादम् ।
 कर्णयोः हस्तौ स्थापयतु, अङ्गुलीः स्कन्धं प्रति दर्शयन्ति ।
 पृष्ठं कमानं कृत्वा वक्षःस्थलं नितम्बं च उत्थापयितुं हस्तपादयोः निपीडयन्तु      ।
 कतिपयानि निःश्वासाः धारयन्तु।

== उपसंहारः ==

एते आसनाः स्थायि-आसन-प्रवण-आसन-सन्तुलित-आसन-वर्गेषु समूहीकृताः, सुगोल-योग-अभ्यासं निर्मान्ति, यत् मनःसन्तोषं, मानसिक-स्पष्टतां च प्रवर्धयन् शरीरं सुदृढं करोति, तानयति च एतानि आसनानि स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे एकीकृत्य भवन्तः उन्नतलचीलतां, बलं, संतुलनं, समग्रकल्याणं च अनुभवितुं शक्नुवन्ति । यथार्थतः परिवर्तनकारी योग-अनुभवाय संरेखणं, श्वसनं, मनःसन्तोषं च प्रति ध्यानं दत्त्वा अभ्यासं कुर्वन्तु।