कृत्रिमबुद्धिमत्ता

कृत्रिमबुद्धिमत्ता (एआई, AI) इति संगणकीयप्रणालीनां सामर्थ्यम् अस्ति यत् मानवबुद्धिसम्बद्धानि कार्याणि यथा अध्ययनम्, तर्कणम्, समस्यानिवारणम्, प्रत्यक्षीकरणम्, निर्णयग्रहणम् च कर्तुं शक्नुवन्ति। एषा संगणकविज्ञानक्षेत्रे अनुसन्धानविषयः अस्ति यः यन्त्राणां पर्यावरणप्रत्यक्षीकरणक्षमतां, अध्ययनबुद्धिचालितक्रियाकलापानां च विकासं पठति, तेषां निर्धारितलक्ष्यप्राप्त्यवसराणां वर्धनाय।

एआई-युक्ताः प्रमुखाः उपयोगाः सन्ति – उन्नतजालान्वेषणसाधनानि (यथा गूगलान्वेषणम्), सिफारिशप्रणाल्यः (यूट्यूब्, अमेजन्, नेट्फ्लिक्स् इत्यादिभिः उपयुक्ताः), आभासीसहायकाः (यथा गूगल-सहायकः, सिरि, अलेक्सा), स्वायत्तवाहनानि (यथा वेमो), सृजनात्मकसाधनानि (यथा भाषामॉडेलानि, एआई-कला), सामरिकक्रीडासु (यथा चतुरङ्गः, गोक्रीडा) अतिमानुषक्रीडणविश्लेषणम् च। परं बहवः एआई-उपयोगाः तथा न गृह्यन्ते – "अत्युन्नतकृत्रिमबुद्धिमत्ता सामान्योपयोगेषु प्रविष्टा, प्रायः 'एआई' इति नाम्ना विनैव; यतो हि यदा किञ्चित् साधनं पर्याप्तं उपयोगि सामान्यं च भवति तदा तत् 'एआई' इति पुनः नाङ्क्यते।"

एआई-अनुसन्धानस्य विविधाः उपक्षेत्राः विशिष्टलक्ष्यैः विशिष्टसाधनैः च परिवेष्टिताः। पारम्परिकानि लक्ष्याणि सन्ति – अध्ययनम्, तर्कणम्, ज्ञानप्रस्तुतिः, योजनानिर्माणम्, प्राकृतिकभाषाप्रक्रिया, प्रत्यक्षीकरणम्, यान्त्रिकशास्त्रसहायता च। एतानि लक्ष्याणि प्राप्तुं एआई-अनुसन्धातारः बहुविधानां तन्त्राणां समायोजनं कृतवन्तः, येषु अन्वेषणगणितीयोत्कृष्टीकरणम्, औपचारिकतर्कः, कृत्रिमस्नायुजालानि, सांख्यिकीसंक्रियागवेषणार्थशास्त्राधारितविधयः च समाविष्टाः। एआई मनोविज्ञानम्, भाषाविज्ञानम्, दर्शनम्, स्नायुविज्ञानम्, अन्यक्षेत्राणि च अपि आधत्ते। केचन कम्पन्यः यथा ओपन्-एआई, गूगल्-दीप्माइन्ड्, मेटा च "सामान्यकृत्रिमबुद्धिमत्ता" (एजीआई) – या मानवतुल्यं सर्वाणि ज्ञानात्मकानि कार्याणि कर्तुं शक्नोति – सृष्टुं प्रयतन्ते।

कृत्रिमबुद्धिमत्ता १९५६ तमे वर्षे शैक्षणिकविषयत्वेन स्थापिता। अस्मिन् क्षेत्रे इतिहासे बहवः आशावादचक्राः अभवन्, येषां पश्चात् निराशाकालाः, निधिविच्छेदाः च – "एआई-शीतकालाः" इति प्रसिद्धाः – आगताः। २०१२ तमे वर्षे यदा चित्रलेखनकार्यविभागः (ग्राफिक्स् प्रोसेसिंग् युनिट्) (GPUs) स्नायुजालानां वेगवर्धनाय उपयुक्ताः आरब्धाः, गभीराध्ययनं च पूर्वतन्त्राणाम् अतिक्रमणं चकार, तदा निधिरुच्योः प्रचुरं वृद्धिः जाता। २०१७ तमात् वर्षात् परिवर्तकसंरचनया एषा वृद्धिः अधिकं त्वरिता अभवत्। २०२०-दशके उन्नतसर्जनात्मक-एआई क्षेत्रे सततं वेगवत्प्रगतिः "एआई-उत्कर्षः" इति प्रथिता। सर्जनात्मक-एआई-स्य विषयनिर्माणपरिवर्तनसामर्थ्येन कतिचन अनपेक्षिताः परिणामाः, हानयः च जाताः। एतैः एआई-दीर्घकालिकप्रभावेषु नैतिकचिन्ताः, सम्भाव्याः अस्तित्वविपदः च उत्थिताः, यैः प्राविधिकसुरक्षाफलानां नियामकनीतिविषयकवार्तालापाः प्रेरिताः।

 सन्दर्भाः