सूक्ष्मव्यायामः

सूक्ष्मव्यायामः योगे अधिकतीव्रमुद्राणां कृते शरीरस्य सज्जीकरणाय तथा समग्रशारीरिकमानसिककल्याणस्य प्रवर्धनार्थं सूक्ष्मशरीरस्य वा सौम्यव्यायामानां श्रृङ्खलां निर्दिश्यते एते व्यायामाः सामान्यतया सन्धिषु मांसपेशिषु च केन्द्रीकृताः भवन्ति येन लचीलता, बलं, परिसञ्चरणं च वर्धते । सुख्मव्यायामः प्रायः योगस्य आधारः इति मन्यते यतः एतत् शरीरस्य शिथिलीकरणे सहायकं भवति, विशेषतः आरम्भकानां वा येषां कृते कठोरता वा गतिशीलतायाः सीमा वा भवितुम् अर्हति।

== आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==

सुख्मव्यायामस्य संस्कृततः अनुवादः यथा भवति :

 सूक्ष्म: "सूक्ष्म" अथवा "सूक्ष्म" अर्थ, सन्धिषु, मांसपेशीषु, कण्डरासु च गभीरं कार्यं कुर्वतां सौम्यलघुगतिषु निर्दिशति
 व्यायाम: "व्यायाम" अथवा "शारीरिकगतिः" अर्थः, शारीरिक स्वास्थ्य सुधार करने वाले गति शरीर को संलग्न करने के अभ्यास के उद्देश्य

एवं सुखमव्यायामः सौम्यनियन्त्रितगतिभिः सन्धिषु, मांसपेशिषु, संचारतन्त्रेषु च ध्यानं दत्त्वा शरीरस्य समग्रस्वास्थ्यस्य उन्नयनार्थं "सूक्ष्मव्यायामान्" निर्दिशति

उत्पत्तिः इतिहासः च : १.

सुखमव्यामस्य अभ्यासः प्राचीनयोगपरम्परासु गभीररूपेण निहितः अस्ति, तथा च अधिकजटिलयोगमुद्रासु (आसनेषु) प्रगतेः पूर्वं आधारभूतपदं भवति हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु विभिन्नेषु शास्त्रीयग्रन्थेषु तथा च शारीरिकमुद्रास्वास्थ्यविषयेषु अन्येषु प्रारम्भिकग्रन्थेषु अयं दृश्यते । एते व्यायामाः अभ्यासकारिणः शरीरं तीव्र-अभ्यासानां कृते सज्जीकर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति, येन मांसपेशीः, सन्धिः, कण्डरा च पर्याप्तरूपेण उष्णता भवति इति सुनिश्चितं भवति

सुखमव्यायामस्य उत्पत्तिः शरीरस्य बलं, लचीलतां, सहनशक्तिं च वर्धयितुं निर्मितैः पारम्परिकैः अभ्यासैः सह सम्बद्धा अस्ति इति संभावना वर्तते । एते व्यायामाः आरम्भे तेषां योगिनां कृते निर्मिताः आसन् येषां ध्यानाभ्यासानां, दीर्घकालं यावत् उपविष्टस्य, उन्नतमुद्रायाः च कृते शरीरस्य स्वास्थ्यं निर्वाहयितुम् आवश्यकम् आसीत्

=== संस्कृत अर्थ सुख्म व्यायाम ===

 सुखम् ( यंत्रम्): " सूक्ष्म" अथवा "सूक्ष्म," एतेषु अभ्यासेषु गतिषु सौम्यं सटीकं च स्वरूपं सूचयति ।
 व्यायाम ( हाल): " व्यायामः" अथवा "शारीरिकगतिः," शारीरिकस्वास्थ्यस्य उन्नयनं लक्ष्यं कृत्वा शारीरिकमुद्राणां वा गतिनां अभ्यासं निर्दिशति ।

सुखमव्यायामस्य अनुवादः " सूक्ष्मव्यायामाः " इति कर्तुं शक्यते, यस्य उद्देश्यं लघु, जानी-बुझकर गतिभिः शरीरस्य कार्यक्षमतां वर्धयितुं भवति ।

=== सुख्मव्याम के आध्यात्मिक लाभ ===

सुखमव्यायामः मुख्यतया शारीरिकः अभ्यासः अस्ति चेदपि अस्य आध्यात्मिकं मानसिकं च महत्त्वपूर्णं लाभं प्राप्यते ।

 ध्यानार्थं मनः सज्जीकरोति : सौम्यगतिः, खिन्नता च मनः शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन ध्यानं सुलभं भवति । सुखमव्यामस्य मन्दः, मनःप्रधानः उपायः अभ्यासकारिणः स्वविचारं केन्द्रीकृत्य मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं साहाय्यं करोति ।
 प्राणप्रवाहं सुधरयति : सम्पूर्णशरीरे लचीलतां, परिसञ्चरणं, ऊर्जाप्रवाहं च कार्यं कृत्वा एते सूक्ष्मव्यायामाः शरीरस्य अन्तः प्राणस्य (आत्मशक्तिः) संतुलनं, सामञ्जस्यं च कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति, यत् मानसिकं आध्यात्मिकं च वृद्ध्यर्थं अत्यावश्यकम् अस्ति
 मनःसन्तोषं वर्धयति : सुखमव्यामस्य मन्दं जानी-बुझकर गतिः मनःसन्तोषं प्रोत्साहयति, दृढतरं मनः-शरीर-सम्बन्धं पोषयति, अभ्यासकारिणां दैनन्दिनजीवने अधिकजागरूकतायाः संवर्धनं कर्तुं च साहाय्यं करोति
 तनावं चिन्ताञ्च न्यूनीकरोति : यतः सुखव्यायामा मन्दगतिषु श्वसनयोः च उपरि बलं ददाति, अतः तनावस्य महत्त्वपूर्णं न्यूनीकरणं कर्तुं शक्नोति तथा च अभ्यासकानां भावनात्मकसन्तुलनं स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । एतेन आध्यात्मिकवृद्धौ साहाय्यं कर्तुं शक्यते, यतः एतेन अभ्यासकारिणः वर्तमानक्षणे आनयन्ति, भूतभविष्ययोः चिन्ता न्यूनीभवति ।

== प्रयोजन एवं लाभ ==

सुख्मव्यायामस्य प्राथमिक शारीरिक, मानसिक, आध्यात्मिक लाभ : १.

शारीरिक लाभ :

 लचीलापनं वर्धयति : सौम्यः खिन्नता, गतिः च लचीलतां वर्धयति, विशेषतः सन्धिषु, मांसपेशिषु, कण्डरासु च ।
 परिसंचरणं सुधरयति : एते सूक्ष्मव्यायामाः सम्पूर्णशरीरे रक्तसञ्चारं उत्तेजयन्ति, मांसपेशिषु महत्त्वपूर्णाङ्गेषु च प्राणवायुस्य आपूर्तिं वर्धयन्ति।
 तनावं निवारयति : अभ्यासः शरीरे तनावस्य क्षेत्राणि लक्ष्यं करोति तथा च शारीरिकं भावनात्मकं च अवरोधं मुक्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन समग्ररूपेण आरामः भवति।
 बलं वर्धयति : यद्यपि गतिः सूक्ष्मा भवति तथापि ते मांसपेशिनां संलग्नतां कुर्वन्ति, क्रमेण बलं निर्मान्ति, विशेषतः कोर-अङ्गयोः ।
 शरीरं तापयति : सुखव्यायामः अधिकतीव्रयोगासनानां पूर्वं उत्तमः तापन-दिनचर्या अस्ति, यतः एतत् शरीरं शिथिलं करोति, अभ्यासकर्तारं च अग्रे शारीरिककार्यं कर्तुं सज्जीकरोति।

मानसिक तथा भावनात्मक लाभ :

 मानसिकशान्तिं प्रवर्धयति : गतिषु मन्दगतिः मनः शान्तं करोति, मानसिकं अव्यवस्थां तनावं च न्यूनीकरोति।
 ध्यानं सुधारयति : प्रत्येकं गतिं जागरूकतायाः सह कर्तुं आवश्यकं मनःसन्तोषं एकाग्रतां मानसिकस्पष्टतां च वर्धयति।
 भावनात्मकस्थिरतां वर्धयति : शरीरेण सह सौम्यरूपेण मनःसन्तोषेण च कार्यं कृत्वा सुखव्यायामा अभ्यासकानां भावनात्मकलचीलतां शान्ततां च संवर्धयितुं साहाय्यं करोति ।

== पदे पदे निर्देश ==

सुखमव्यायामे व्यायामाः सरलाः सन्ति, सर्वेषां वयसः, शारीरिकक्षमतानां च जनानां कृते कर्तुं शक्यन्ते । अत्र भवन्तः कथं आरभुं शक्नुवन्ति:

 आरामदायक-आसन-स्थित्या आरभ्यताम् : आरामदायक-स्थितौ पादौ पारं कृत्वा उपविशतु। अतिरिक्तसमर्थनार्थं भवन्तः खण्डे कुशनस्य वा उपरि अपि उपविष्टुं शक्नुवन्ति।
 श्वसनम् : स्वस्य केन्द्रीकरणार्थं गभीराः श्वासाः गृहीत्वा आरभत । नासिकाद्वारा निःश्वासं, निःश्वासं च ध्यानं दत्त्वा मन्दं स्थिरं श्वसनं संवर्धयन्तु ।
 सौम्य कण्ठस्य गतिः : १.
 शनैः शनैः हनुमत्पादं वक्षःस्थलं प्रति पातयित्वा ततः शिरः उत्थाप्य  छतम् उपरि पश्यतु ।
 कण्ठं पार्श्वतः पार्श्वे मन्दं चालयन्तु, कर्णं स्कन्धं प्रति आनयन्,  पार्श्वयोः क्रमेण ।
 स्कन्धरोलः : १.
 ५-१० गोलपर्यन्तं स्कन्धान् वृत्तगत्या अग्रे रोल कुर्वन्तु।
 दिशां विपर्यय्य स्कन्धान् पृष्ठतः ५-१० गोलान् यावत् रोल कुर्वन्तु  ।
 कटिबन्धः तथा नूपुरवृत्ताः : १.
 बाहून् बहिः प्रसारयन्तु, प्रत्येकं दिशि प्रायः १०-१५ वृत्तानि यावत्  कटिबन्धैः मन्दं वृत्तगतिः कुर्वन्तु ।
 उपविष्टस्य गुल्फयोः कृते अपि तथैव पुनः कुर्वन्तु।
 मेरुदण्डस्य मोचनं विस्तारं च : १.
 आसनस्थानात् मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन् निःश्वासं कुर्वन्तु, पृष्ठं परितः  कृत्वा हनुमत्पादं वक्षःस्थलं प्रति (आविष्टबिडालगोसदृशं) आनयन् निःश्वासं कुर्वन्तु
 धड़ मोड़ : १.
 निःश्वासं कुर्वन् मन्दं कूपं दक्षिणतः विवर्तयतु, नितम्बं भूमिगतं कृत्वा  ।
 Inhale back to the center , ततः वामभागे विकृष्यमाणाः निःश्वासं कुर्वन्तु।
 पादस्य खिन्नता : १.
 एकं पादं पुरतः प्रसार्य मन्दं तानयित्वा हस्तं पादाङ्गुलीं प्रति ।
 कतिपयानि निःश्वासाः धारयित्वा परे पादे पुनः पुनः कुर्वन्तु।
 नूपुरं जानु च गतिः : १.
 जानुभ्यां मन्दं मोचयित्वा गुल्फौ परिभ्रमन्तु, स्निग्धं नियन्त्रितं  च गतिं धारयन्तु ।

एतानि आन्दोलनानि शनैः शनैः, गभीरं श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा, जागरूकतायाः च सह कर्तुं शक्यन्ते ।

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

 गतिं त्वरितम् : सुखव्यायामस्य अभिप्रायः सौम्यः सूक्ष्मः च इति कारणतः व्यायामानां त्वरितता लाभं नकारयितुं शक्नोति । मन्दं, मनःगतं गतिं प्रति ध्यानं ददातु।
 श्वसनं धारयितुं : बहवः आरम्भकाः खिन्नतां वा गतिं वा कुर्वन्तः स्वश्वासं धारयितुं प्रवृत्ताः भवन्ति । व्यायामेषु निरन्तरं श्वसितुम् सर्वदा स्मर्यताम्।
 अत्यधिकं तनावः : एते व्यायामाः सौम्यतां अनुभवितव्याः। शरीरं असहजस्थानेषु बाध्यं कर्तुं, सीमातः परं तनावं वा परिहरन्तु ।

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

 कण्ठः स्कन्धः च : कण्ठस्य स्कन्धस्य च रोलस्य गतिः उपरितनशरीरस्य तनावस्य निवारणं कर्तुं लचीलतां वर्धयितुं च सहायकं भवति ।
 मेरुदण्डः कोरः च : मेरुदण्डस्य मोचनं विस्तारं च गतिविधिः मेरुदण्डस्य कोरस्य च मांसपेशिनां लक्ष्यं कृत्वा स्वस्थं पृष्ठं उदरं च प्रवर्धयति ।
 नितम्बः पादौ च : पादौ गुल्फयोः मृदुना खिन्नता, परिभ्रमणं च निम्नशरीरस्य लचीलतां गतिशीलतां च सुधारयितुं साहाय्यं करोति ।

== श्वसन तकनीक ==

 Slow, Steady Breathing : Throughout Sukshma Vyayama , मनः शान्तं कर्तुं व्यायामानां प्रभावं च वर्धयितुं मन्दं गभीरं च श्वासं धारयन्तु।
 गतिसहितं श्वासस्य समन्वयः : विस्तारस्य वा दीर्घीकरणस्य गतिस्य समये श्वसनं कुर्वन्तु तथा च संकोचनस्य वा मोडस्य वा समये श्वसनं कृत्वा श्वसनस्य शरीरेण सह समन्वयं कुर्वन्तु।

== विरोधाभास एवं सावधानता ==

सुखमव्यायाम अधिकांशजनानां कृते उपयुक्तः अस्ति, परन्तु निम्नलिखितस्थितियुक्तैः व्यक्तिभिः सावधानतायाः अभ्यासः करणीयः ।

 कण्ठे वा पृष्ठे वा चोटः : यदि भवतः गले वा पृष्ठे वा चोटः अस्ति तर्हि योगप्रशिक्षकस्य वा स्वास्थ्यसेवाव्यावसायिकस्य वा परामर्शं कुर्वन्तु।
 गर्भधारणम् : गर्भवतीनां कृते केचन सौम्याः गतिः परिवर्तिताः भवितुम् अर्हन्ति ।
 जानु वा नूपुरस्य विषयाः : यदि भवतः जानु वा नूपुरस्य समस्या अस्ति तर्हि गभीरं खिञ्चनं परिहरन्तु तथा च परिवर्तनार्थं योगप्रशिक्षकस्य परामर्शं कुर्वन्तु।

== योगाभ्यास में भूमिका ==

सुखमव्यायामम् उत्तमं वार्म-अप-दिनचर्यारूपेण कार्यं करोति यत् शरीरं अधिक-तीव्र-योग-आसनानां कृते सज्जीकरोति । इदं लचीलतां, बलं, समन्वयं च वर्धयितुं साहाय्यं करोति, सामान्यतया च अभ्यासस्य स्वरं निर्धारयितुं योगसत्रस्य आरम्भे समावेशितं भवति ।

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

सुखमव्यायामः विशेषतः मनसि शान्तं भूमिगतं च प्रभावं कृत्वा महत्त्वपूर्णं भावनात्मकं लाभं प्रदाति । यथा यथा शरीरं मन्दं तानितं सुदृढं च भवति तथा तथा भावात्मकतनावः मुक्तः भवति, येन स्पष्टतरं, अधिकं केन्द्रितं मनः भवति ।

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

योगदर्शने सुखमव्यायामे मनःसन्तुलनस्य सिद्धान्तः समाहितः अस्ति । सौम्यगतिद्वारा शरीरस्य जागरूकतायाः संवर्धनेन अभ्यासकारिणः अधिकं आत्मजागरूकतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति, येन शारीरिक-आध्यात्मिक-वृद्धिः भवति

== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==

सुख- व्यायामे व्यायामान् अधिककालं यावत् खिञ्चान् धारयित्वा अथवा वार्म-अप-समाप्तेः अनन्तरं उन्नत-आसनं समावेशयित्वा गभीरं कर्तुं शक्यते

== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==

अनेकेषु योगपरम्परासु सुखव्यायामस्य अभ्यासस्य आरम्भे एव समावेशः भवति । विभिन्नाः विद्यालयाः अन्येषां उपरि कतिपयेषु आन्दोलनेषु बलं ददति, परन्तु अभ्यासस्य सारः लचीलता, परिसञ्चरणं, मनःसन्तोषं च इत्यत्र केन्द्रितः एव तिष्ठति ।

== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==

सुखमव्यायामस्य दैनन्दिनकार्यक्रमेषु समावेशं कृत्वा व्यक्तिः सीमितसमये अपि शारीरिकस्वास्थ्यं मानसिकस्पष्टतां च निर्वाहयितुं शक्नोति । एतेषां व्यायामानां अभ्यासः दिवसं यावत् तनावस्य न्यूनीकरणाय, आसनस्य उन्नयनार्थं, लचीलतां च स्थापयितुं शक्यते ।

== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==

सुख्मव्यायामसदृशस्य सौम्यव्यायामस्य लाभस्य समर्थनं करोति यत् परिसञ्चरणं, लचीलतां, समग्रकल्याणं च सुदृढं भवति । योगस्य मृदुशारीरिकक्रियाकलापस्य च अध्ययनेन ज्ञायते यत् एते व्यायामाः मांसपेशी-अस्थि-स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, तनाव-स्तरं न्यूनीकर्तुं, समग्र-ऊर्जा-वृद्धिं च कर्तुं शक्नुवन्ति

== सन्दर्भाः ==

 तिवारी, स्वामी। सुखमव्यामस्य कला . ऋषिकेशः हिमालयन योग संस्थान, 2016.

शर्मा, डॉ. संदीप। लचीलापनं कल्याणं च कृते सौम्ययोगः . नई दिल्ली: प्रकाश प्रकाशन, 2019.