प्यारासिंह गिल

डॉ. प्यारासिंह गिल ( ) (, ) इत्येषः प्रख्यातः भौतिकविद् Up Against Odds: Autobiography of an Indian Scientist. (South Asia Books, 1993. ISBN 81-7023-364-X)। ब्रह्माण्डकिरणानाम् (Cosmic Ray) अनुसन्धाने अग्रणीः सः १९५१ तः १९६३ पर्यन्तं गुलमर्ग-अनुसन्धान-वेधशालायाः निदेशकपदं व्यभूषयत् । ततः १९६३ तः १९७१ पर्यन्तं केन्द्रियवैज्ञानिकोपकरणसङ्घटनस्य (चण्डीगढ) निदेशकत्वेन उत्तरदायित्वम् अवहत् । मॅनहॅटन्-प्रकल्पे अपि तस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् ।

 जन्म, परिवारश्च 

१९११ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/१०/१९११) दिनाङ्के पञ्जाबराज्यस्य होशियारपुरमण्डलान्तर्गते चेला-नामके ग्रामे प्यारासिंहस्य जन्म अभवत् । प्यारासिंहस्य जन्म सम्पन्ने जाट-सिख-परिवारे अभवत् । तस्य पिता बसन्तसिंहः, माता प्रतापकौर च । प्यारासिंहस्य पत्न्याः नाम चम्बेली आसीत् । तयोः द्वे पुत्र्यौ आस्ताम् । तयोः नाम क्रमेण निशथा, सुरिशथा च ।

 शिक्षणं, क्रन्तिप्रभावश्च 

प्यारासिंहस्य प्राथिमकं शिक्षणं चेला-ग्रामात् ३ माइल् दूरे स्थितस्य कोट-फतूही-नामकस्य ग्रामस्य शालायाम् आरब्धम् । ततः माध्यमिकशिक्षणं (६-९) नादेलोन-ग्रामस्य 'आर् डी' उच्चमाध्यमिकशालायां पूर्णम् अकरोत् । माहिलपुरस्य खालसा-उच्चमाध्यमिकशालायाः मैट्रिक्यूलेशन् इत्यस्यां कक्षायां सः उत्तीर्णः अभवत् ।

युवावस्थायाः प्रारम्भादेव सः क्रान्तिकारित्वेन देशसेवाम् आरभत । यतो हि तस्य अग्रजः हरिसिंहः (सः खान्दा इति प्रसिद्धः) राष्ट्रियान्दोलने सक्रियः क्रान्तिकारी आसीत् । हरिसिंहः बब्बर-अकाली-आन्दोलनस्य सदस्यः आसीत् । १९२० पर्यन्तं तदान्दोलनम् आभारतं व्याप्तम् आसीत् । आन्दोलनकारिणः यदा चेला-ग्रामं गच्छन्ति स्म, तदा प्यारासिंहोऽपि बब्बर-अकाली-आन्दोलनस्य क्रान्तिकारिणां सहवासं प्राप्नोति स्म ।

अकस्मात् एकस्मिन् दिने प्रातः आपञ्जाबराज्यं शतं क्रान्तिकारिणः आङ्ग्लारक्षकैः बन्दिनः कृताः । तेषु क्रान्तिकारिषु हरिसिंहः अपि अन्यतमः । ततः लाहोरकेन्द्रियकारागारे तेषां क्रान्तिकारिणाम् अभियोगः आरब्धः । प्यारासिंहोऽपि कालान्तरे तस्य अभियोगस्य साक्षी अभवत् । तस्मिन् काले सः बब्बर-अकाली-आन्दोलनस्य अन्यसदस्यानाम् अपि सान्निध्यम् आहरति । आन्दोलनकारिणां न्यायालये निर्भीकम् आचरणं दृष्ट्वा प्यारासिंहः प्रभावितः अभवत् । अभियोगानन्तरं सोऽपि आन्दोलनकारिभिः सह विभिन्नेषु विषयेषु चर्चां करोति स्म । तेषां वीराणां सम्पर्कप्रभावेण प्यारासिंहस्य मनसि स्वतन्त्रतायाः बीजानि उप्तानि । तस्मिन् काले एव प्यारासिंहेन भारतस्वतन्त्रतायै स्वतन्त्रदेशं गत्वा विद्याभ्यासस्य सङ्कल्पः कृतः ।

 उच्चशिक्षणं, ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे विशेषज्ञता च 

१९२८ तमे वर्षे उच्चत्तरमाध्यमिककक्षायाः अभ्यासं समाप्य उच्चशिक्षणाय प्यारासिंहः संयुक्तराज्यामेरिका-देशाय यात्रां प्रारभत । अमेरिका-देशं प्राप्तुं सः पनामा-देशम् अगच्छत् । तस्मिन् काले अमेरिका-पनामा-देशयोः पर्यटनाधिपत्रं (visa) सारल्येन न प्राप्यते स्म । परन्तु पितुः मित्रस्य साहाय्येन प्यारासिंहः पनामा-तः अमेरिका-देशं प्राप्तुं सफलः अभवत् । अध्यनाय धनम् एकत्र कर्तुम् अमेरिका-देशं प्राप्य प्यारासिंहः एकवर्षं यावत् वृत्त्युपार्जनम् अकरोत् । ततः वर्कले-आख्ये स्थाने विद्यमानं कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालयं सः प्राविशत् । १९३० तमे वर्षे प्यारासिंहः फ्रान्सिस्को-नगरं प्रापत् । यतो हि भारतदेशे भारतीयेभ्यः स्थितिः अवमूल्यनात्मिका आसीत्, अतः प्यारासिंहस्य आर्थिकसहायतां कर्तुम् अपि परिवारस्य जनाः सक्षमाः नासन् । ततः तेन साक्रामेण्टो इत्यस्मात् स्थलात् ५० माइल् उत्तरदिग्भागे स्थिते लूमिस-नामके एकस्मिन् लघुपत्तने धनोपार्जनम् आरभ्यत । षण्मासान् यावत् स्वगणितं परिशीलयितुम् अपि सः प्रयत्नरतः आसीत् । अतः रूजवेल्ट-महाविद्यालये गणितं पठति स्म सः । १९३१ तमे वर्षे सः साक्रोमेण्टो-जूनियर-कॉलेज् मध्ये प्रथमवर्षस्य छात्रत्वेन युक्तः । तस्मिन् महाविद्यालये सः वर्षद्वयम् अपठत् । सः तयोः वर्षयोः भौतिकशास्त्रं, रसायनशास्त्रं, गणितम् इत्यादिविषयान् अपठत् । तदा तस्मिन् जूनियर-कॉलेज-मध्ये अध्येतुं शिक्षणशुल्कस्य प्रावधानं नासीत् । परन्तु निवास-भोजन-वस्तूनां निर्वहणाय प्यारासिंहः महाविद्यालये, महाविद्यालयस्य समीपे च कार्यं करोति स्म ।

साक्रोमेंटो-जूनियर-कॉलेज् मध्ये प्यारासिंहस्य परिचयः डॉ. सैयद हुसैन इत्यनेन सह अभवत् । डॉ. सैयद हुसैन इत्येषः तस्मिन् विद्यालये भाषणं कर्तुम् उपस्थितः आसत् । यतो हि सः भारतीयः आसीत्, अतः सर्वेऽपि भारतीयविद्यार्थिनः तस्मै अधिकं सम्माननं प्रयच्छन्ति स्म । प्रप्रथमे परिचये एव डॉ. सैयद हुसैन इत्येषः प्यारासिंहेन सह आत्मीयताम् अन्वभत् । अतः सः प्यारासिंहस्य बहुधा मार्गदर्शनम् अकरोत् । (तस्मात् कालात् १९४९ मध्ये डॉ सैयद हुसैन इत्यस्य मृत्युपर्यन्तं तयोः सम्पर्कः अविरतः आसीत् । डॉ. सैयद हुसैन इत्येषः कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालये इतिहासस्य अध्यापकः अपि आसीत् ।)

ततः स्वाध्ययनबलेन, स्वयोग्यव्यवहारेण च प्यारासिंहः लॉस् ऐंजिल्स् इत्याख्ये स्थाने पठितुं छात्रवृत्तिम् आर्जयत् । ततः सः अमेरिकादेशस्य युनिवर्सिटि ऑफ् साउथन् कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालयस्य लब्धछात्रवृत्तिः विद्यार्थी अभवत् । १९३३ तमे वर्षे प्यारासिंहः लॉस् ऐंजिल्स् अगच्छत् । तत्र सः विश्वविद्यालये अध्ययनरतः अभवत् । तस्य रुचिः गणित-भौतिकशास्त्रयोः आसीत् । १९३५ तमे वर्षे प्यारासिंहः भौतिकशास्त्रे विशेषयोग्यतया (Distinction) सह सः स्नातकोत्तीर्णः अभवत् । विशेषयोग्यतायाः कारणेन सः पुनः तस्मिन्नेव विश्वविद्यालये छात्रवृत्तिं प्राप्य स्नातकोत्तरपदव्यै अध्ययनम् अकरोत् । १९३६ तमे वर्षे भौतिकशास्त्राधिस्नातकोपाधिं सः अलभत ।

एम् एस् सी इत्यस्यां कक्षायाम् उत्तीर्णस्य प्यारासिंहस्य सम्मुखे यद्यपि कैलिफोर्निया-विश्वविद्यालयपक्षतः लॉस् ऐंजिल्स् मध्ये किरणविज्ञानस्य कार्यं कर्तुं फैलोशिप्-प्रस्तावः आसीत्, तथापि सः भौतिकशास्त्रे अधिकं ज्ञानम् अर्जयितुं कस्मिँश्चित् प्रख्याते विश्वविद्यालये अध्ययनाय निर्णयं स्व्यकरोत् । ततः १९३६ तमे वर्षे सः शिकागो-विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्र नॉबल्-पुरस्कारविजेतुः प्रो. आर्थर् एच् कॉम्पटन् इत्यस्य मार्गदर्शने १९३६ तः १९४० पर्यन्तं संशोधनम् अकरोत् । संशोधनोत्तरं प्यारासिंहः विद्यावारिधिपदवीम् (पी एच् डी) अलभत ।

यस्मिन् काले डॉ. प्यारासिंहः प्रो. कॉम्पटन् इत्यस्य मार्गदर्शने संशोधनं करोति स्म, तस्मिन् काले प्यारासिंहः शिकागो-अन्ताराष्ट्रिय-भवने निवसति स्म । तत्र निवासाय प्यारासिंहः छात्रवृत्तिम् अपि प्राप्नोति स्म । तां छात्रवृत्तिम् अतिरिच्य डॉ. प्यारासिंहः इतरछात्रवृत्तिम् अपि प्राप्नोति स्म । डॉ. प्यारासिंहाय ताम् अपरां छात्रवृत्तिं 'जनरल् इलेक्ट्रिक्'-संस्था यच्छति स्म । तस्यै छात्रवृत्त्यै तां संस्थाम् आग्रहं प्रो. कॉम्पटन् इत्येषः अकरोत् । शिकागो-प्रयोगशालायां डॉ. प्यारासिंहः यदा संशोध्यमानः आसीत्, तदा ब्रह्माण्डकिरणविषये संशोधनकर्तारः अन्ये अनेके वैज्ञानिकाः, छात्राः, संशोधकाः च शिकागो-प्रयोगशालां गच्छन्ति स्म । डॉ. प्यारासिंहः सर्वैः संशोधनकैस्सह सम्पृक्तः अभवत् । डॉ. प्यारासिंहः जानाति स्म यत्, ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे केन वैज्ञानिकेन, छात्रेण च किं संशोधनं कृतम् अस्ति इति । सः सर्वेषां संशोधकानां यथोचित् सहायकः अभवत् ।

१९३८ तमे वर्षे शिकागो-विश्वविद्यालये ब्रह्माण्डकिरणविषयाधारिते अन्ताराष्ट्रियपरिसंवादसम्मेलने डॉ. प्यारासिंहः मुख्यभागम् अवहत् । प्रो. मार्केल् स्कीन् (Marce Schein) इत्यनेन सह ब्रह्माण्डकिरणानां सामयिकविभिन्नता (Time Variations of Cosmic Rays), ब्रह्माण्डकिरणानां परिमापविभाजनं (Size Distribution of Cosmic Rays) इत्येतयोः विषयोः डॉ. प्यारासिंहस्य अध्यनस्यापि आविश्वं प्रसिद्धिः अभवत् । डॉ. प्यासिंहस्य कार्याणि वृत्तं, मेसन्स् (The Mesons) इत्ययोः विषयोः विनिश्चयस्य मार्गं प्रादर्शयन् । एवं ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे डॉ. प्यारासिंहः विशेषज्ञताम् (Specialization) अभजत् ।

यस्मिन् वर्षे डॉ. प्यारासिंहः विद्यावाचस्पतिः अभवत्, तस्मिन्नेव वर्षे प्रो. कॉम्पटन् इत्येषः शिकागो-विश्वविद्यालये धातुशोधनप्रयोगशालायाः निर्माणकार्ये रतः आसीत् http://www.ias.ac.in/currsci/jun102002/1404.pdf। १९४२ तमे वर्षे तस्यां प्रयोगशालायां प्रो. फेरमी इत्यनेन स्वप्रथमप्रयोगस्य प्रदर्शनं कृतम् । प्रो. कॉम्पटन् इत्यस्य इच्छा आसीत् यत्, युवा डॉ. प्यारासिंहः अपि तस्यां प्रयोगशालायां संशोधनं कुर्यात् इति । परन्तु तस्मिन् काले द्वितीयविश्वयुद्धं प्रचलति स्म । भारतस्य स्थितिः अपि दारुणा आसीत् । अतः डॉ. प्यारासिंहः भारतं गन्तुं सज्जः अभवत् । परन्तु स्नेहवशात् प्रो. कोम्पटन् इत्येषः युद्धमये वातावरणे भारतम् अगत्वा अत्रैव संशोधनं कुरु इति पौनःपुन्येन अवदत् । प्रो. कॉम्पटन् इत्यस्य कथनम् आसीत् यत्, युद्धकाले भारतस्य स्थितिः संशोधनानुगुणा न स्यात् तथा च अमेरिका-देशे ब्रह्माण्डसंशोधनक्षेत्रे अधिकाः अवसराः अपि सन्ति इति । यद्यपि सः प्रो. कोम्पटन् इत्यस्य सम्माननं करोति स्म, तथापि तेन भारतं प्रति गन्तुं निश्चयः कृतः ।

 भारते संशोधनस्य आरम्भः  
अमेरिकादेशे अधिकावसरणां त्यागं कृत्वा युद्धस्थितौ भारतं प्राप्तः डॉ. प्यारासिंहः यस्मिन् दिने भारतप्रवेशम् अकरोत्, तस्मिन् दिने एव सः जवाहरलाल नेहरू इत्यस्य सम्पर्कम् अकरोत् । लाहौर-नगरे पण्डितेन सह डॉ. प्यारासिंहस्य प्रप्रथमपरिचयोत्तरं पत्रव्यवहारमाध्यमेन अपि तयोः चर्चाः भवन्ति स्म । पण्डितस्य परामर्शः आसीत् यत्, भवान् (डॉ. प्यारासिंहः) स्वसंशोधनकार्यम् अविरतं करोतु, तेनैव भारतस्य उचितं साहाय्यं भविष्यतीति । ततः डॉ. प्यारासिंहः लाहोर-नगरस्य क्रिश्च्यन्-महाविद्यालये लघ्व्याः प्रयोगशालायाः स्थापनाम् अकरोत् । तस्मिन् महाविद्यायलये सः भौतिकशास्त्रस्य व्याख्याता आसीत् । स्वल्पे वेतने लाहौर-नगरस्य प्रयोगशालायां कार्यरतः डॉ. प्यारासिंहः कठिनपरिश्रमेण संशोधनकार्यं करोति स्म । उचितसाधनानाम् अभावः, समयव्ययः च तस्य संशोधनस्य कृते काठिन्यम् अवर्धत । बहुभिः विघ्नैः क्लान्तः डॉ. प्यारासिंहः अन्ततो गत्वा सफलः अभवत् । तस्य संशोधनानाम् विश्वस्य अनेकैः विद्वद्भिः समर्थनम् अपि कृतम् ।

हिरोशिमा-नगरे यः अणुगोलकस्य प्रहारः अभवत्, तेन सम्पूर्णं विश्वं स्तब्धम् अभवत् । ततः एकदा पण्डितः लाहोर-नगरस्य प्रवासे आसीत् । सः डॉ. प्यारासिंहस्य प्रयोगशालाम् अपि अगच्छत् । प्रयोगशालायाः निरीक्षणानन्तरं सायङ्काले तौ चमनलाल इत्यस्य भोजनसमारम्भे अपि उपस्थितौ आस्ताम् । तत्र तयोः गभीरा, दीर्घा च चर्चा अभवत् । तस्यां चर्चायां डॉ. प्यारासिंहः पण्डितम् आश्वस्तम् अकरोत् यत्, सोवियत-सङ्घे तकनीकविकासेन, वैज्ञानिकज्ञानेन च त्रिचतुर्वर्षेषु वयमपि अणुस्फोटकनिर्माणाय सक्षमाः भविष्यामः इति ।

 विवाहः 

१९४२ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य सप्तदशे (१७/२/१९४२) दिनाङ्के डॉ. प्यारासिंहस्य विवाहः हुकमसिंहस्य पुत्र्या चम्बेली-आख्यया कन्यया सह अभवत् । सा इङ्गलैण्ड-देशस्य कैम्ब्रिज्-विश्वविद्यालये शिक्षणक्षेत्रस्य अध्ययनम् अकरोत् । तयोः द्वे पुत्र्यौ आस्ताम् ।

 भारते ब्रह्माण्डकिरणक्षेत्रे संशोधनम् 

१९४५ तमे वर्षे डॉ. प्यारासिंहः लाहौल-आख्ये स्थले कस्याञ्चित् यात्रायां भागम् अवहत् । तस्यां यात्रायां सः कस्यचित् दलस्यापि नेतृत्वम् अकरोत् । तस्यां यात्रायां सः ब्रह्माण्डकिरणैः मेसन्स् इत्यस्य उत्पादनस्य अध्ययनम् अकरोत् । तदध्ययनं भारतीयवायुसेनायाः विमानेन अभवत् । तद्विमानं प्रो. मेघनाद सहा-महोदयस्य अनुशंसया (recommendation) डॉ. प्यारासिंहः आधत्ते स्म । मेघनाद-महोदयः डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधने विश्वस्तः आसीत्, अतः तेन सर्वकाराय अनुशंसा कृता आसीत् । तस्मिन् अध्ययने विमानं यावच्छक्यं तावत् उन्नतं चालनीयम् आसीत् ।  मोस्क्यूटो इत्याख्येन विमानेन मासत्रयं यावत् लाहोर-अमृतसर-महानगरयोः त्रिंशत् सहस्रात्मके औन्नत्ये वायुप्रवासः कृतः ।

१९४६ तमे वर्षे भारतसर्वकारः निखिलभारतात् षड् वैज्ञानिकान् अमेरिका-देशं गत्वा विभिन्नासु वैज्ञानिकप्रयोगशालासु संशोधनं कर्तुम् अचिनोत् । तेषु षट्षु डॉ. प्यारासिंहोऽपि अन्यतमः । अतः डॉ. प्यारासिंहः अमेरिका-देशं गन्तुं निश्चयम् अकरोत् । तत्र सः स्वमित्रेण, सहकर्मिणा च सह शिकागो-विश्वविद्यालयस्य प्रयोगशालायां वास्तविकवैज्ञानिकसंशोधनम् अकरोत् । तस्मिन् सशोधने डॉ. प्यारासिंहेन सह प्रो. मार्केल् स्कीन् इत्येषः अपि आसीत् । अमेरिका-देशस्य जलसेनायाः ‘सुपर् फोर्टेस् बी-२९’-विमानं डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधनमाध्यमम् आसीत् । तस्मात् संशोधनात् तद्विमानं द्विचत्वारिंशत् चरणमिते औन्नत्ये उदडीयत् इति व्यज्ञायत । तस्मिन् काले विश्वे तावदौन्नत्यम् एतद्विमानोड्डयनस्य सर्वाधिकौन्नत्यम् आसीत् । तस्मिन् अध्ययने इन्नयोकर्न, कैलिफोर्निया, मध्य-अमेरिका, दक्षिण-अमेरिका इत्यादिषु स्थलेषु विमानोड्डयनस्य परीक्षणम् अभवत् । अमेरिकादेशे स्वसंशोधनकार्यं समाप्य डॉ. प्यारासिंहः १९४७ तमे वर्षे भारतं प्रत्यागच्छत् । परन्तु तस्य हर्षस्योपरि कुठाराघातः तदा अभवत्, यदा लाहौर-नगरं प्राप्य तेन ज्ञातं यत्, भारतं स्वतन्त्रं तु अभवत्, परन्तु देशस्य विभाजनं भविष्यति इति ।

लाहोर-नगरे प्रयोगशालायाः स्थापना यथा लघुकार्यं नासीत्, तथैव प्रयोगशालायाः स्थानान्तरणम् अपि लघुकार्यं नासीत् । डॉ. सैयद हुसैन, जवाहरलाल इत्येतयोः महानुभावयोः परामर्शेण, साहाय्येन च डॉ. प्यारासिंहः भारतं प्रापत् । यतो हि सः भारतविभाजनस्य निर्णयात् प्रागेव भारते आसीत्, अतः अधिकाः समस्याः नाभूवन् । १९४७ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य त्रयोविंशतितमे (२३) दिनाङ्के लाहोर-नगरं त्यक्त्वा सः मुम्बई-नगरम् अगच्छत् ।

 स्वातन्त्र्योत्तरं डॉ. प्यारासिंहः 

मुम्बई-महानगरं प्राप्य डॉ. प्यारासिंहः ‘टाटा इंस्टीट्यूट् ऑफ् फंडामेंडल रिसर्च’ इत्याख्यायां संस्थायां भौतिकशास्त्रस्य प्राध्यापकत्वेन दायित्वं स्व्यकरोत् । तस्मिन् काले डॉ. होमी जहाँगीर भाभा इत्यनेन सह तस्य नैकट्यम् अवर्धत । तौ उभावपि स्वाध्ययनक्षेत्रे प्रसिद्धौ आस्ताम् । प्रथमः प्रयोगात्मकभौतिक्याम्, अपरश्च सैद्धान्तिकभौतिक्यां विशेषज्ञः आसीत् ।

१९४८ तमे वर्षे डॉ. प्यारासिंहः वॉशिंग्टन-नगरे स्थितया कोर्नेगी इत्यनया संस्थया आमन्त्रितः । सा संस्था ब्रह्माण्डकिरणस्य सौरतापीयप्रभाव-विषयस्य विशेषसमस्यायाः संशोधनं कारयितुम् इच्छति स्म । सा संस्था प्रो. एम् एस् वलार्टा, डॉ. एस् ई फोरबुश इत्येताभ्याम् अपि आमन्त्रणम् अयच्छत् । ततः १९४८ तमस्य वर्षस्य जूनमासे डॉ. प्यारासिंहः ‘कैलिफोर्निया इस्टीट्यूट् ऑफ् टैक्नोलॉजी’ इत्याख्यायां संस्थायां प्रो. आर् ए मिलिकान् इत्यस्य अशीतितमस्य जन्मदिवसावसरस्य समारोहे उपस्थितः । तस्य समारोहस्य भागत्वेन कस्याश्चित् परिसंवादशालायाः अपि आयोजनम् आसीत् । डॉ. प्यारासिंहः तस्यां परिसंवादशालायाम् अपि भागम् अवहत् ।

काँश्चन मासान् डॉ. प्यारासिंहः विदेशे यापयित्वा भारतं प्रत्यागच्छत् । भारतं प्रत्यागत्य तस्य मनसि इच्छा अभवत् यत्, अहम् उत्तरभारते कुत्रचित् निवसामि इति । अतः तेन उत्तरभारतं गन्तुं प्रयासाः आरब्धाः । ततः प्रधानमन्त्री डॉ. प्यारासिंहम् अणुशक्त्यायोगस्य विशेषाधिकारित्वेन न्ययुङ्क्त । यतो हि देहल्यां प्रयोगशाला नासीत्, अतः डॉ. प्यारासिंहः कस्मिँश्चित् विश्वविद्यालये प्रयोगात्मकभौतिकविज्ञानस्य प्राध्यापकत्वेन कार्यं कर्तुम् ऐच्छत् । तस्मिन् काले अलीगढ-विश्वविद्यालयस्य कुलपतिः डॉ. जाकिर हुसैन आसीत् । सः डॉ. प्यारासिंहाय अलीगढ-मुस्लिम्-विश्वविद्यालये पाठयितुम् आमन्त्रणम् अयच्छत् । डॉ. प्यारासिंहः अलीगढ-विश्वविद्यालये यदा नियुक्तः अभवत्, तस्मात् पूर्वं षण्मासान् यावत् सः वॉशिंग्टन-नगरे राष्ट्रियमानकविभागे (National Bureau of Standards) परामर्शकत्वेन नियुक्तः आसीत् । राष्ट्रियमानकविभागे सः बीजभौतिकीविषयस्य (Nuclear Physics) परामर्शदाता (Adviser) आसीत् । यदा सः वॉशिंगटन-नगरे आसीत्, तदा सः डॉ. जाकिर हुसैन इत्यस्य आग्रहेण अलीगठ-विश्वविद्यालये पाठयितुं निश्चयम् अकरोत् । ततः भारतं प्रत्यागत्य १९४९ तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासस्य प्रथमे (१) दिनाङ्के डॉ. प्यारासिंहः अलीगढ-मुस्लिम्-विश्वविद्यालयस्य भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन पदभारम् अगृह्णात् ।

 अलीगढ-विश्वविद्यालये 

१९४९ तः १९६३ पर्यन्तं डॉ. प्यारासिंहः भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन अलीगढ-विश्वविद्यालये एव कार्यरतः आसीत् । सः भौतिकविभागस्य आधुनिकीकरणम् अकरोत् । उत्तमान् छात्रान् अन्विष्य सः स्वविभागे तान् छात्रान् सक्रियान् अकरोत् । तस्य प्रयत्नः सर्वोत्तमविद्यार्थिनां निर्माणस्य आसीत् । १९५० तमे वर्षे 'अमेरिकन फिलॉसॉफिकल् सोसाइटी' इत्येषा संस्था डॉ. प्यारासिंहम् आमन्त्रयत् । तस्याः संस्थायाः इच्छा आसीत् यत्, 'बार्टोल् रिसर्च फाउण्डेशन्' इत्यस्य निदेशकस्य डॉ एफ डब्ल्यू जी स्वान् इत्यस्य सहायकत्वेन डॉ. प्यारासिंहः कार्यं कुर्यात् इति । अतः क्रमशः स्वार्थमोर, पेनिसल्वेनिया, अलीगढ, गुलमर्ग इत्येतेषु स्थानेषु डॉ. प्यारासिंहः स्वप्रयोगस्य योजनाम् अकरोत् ।

१९५१ तमे वर्षे डॉ. प्यारासिंहः गुलमर्ग-नगरे उच्चलम्बत्वप्रयोशालाम् (High Altitude Laboratory) अस्थापयत् । ब्रह्माण्डकिरणेषु उच्चलम्बत्वं भवति, तस्य प्रयोगः तस्यां प्रयोगशालायां भवति स्म । अलीगढ-विश्विद्यालयस्य प्रगोशालायां १९५० तः १९५३ पर्यन्तं, १९५६ तः १९५८ पर्यन्तञ्च षट्वर्षाणि अधिष्ठातृत्वेन (Dean) कार्यम् अकरोत् । डॉ. प्यारासिंहः उत्तरप्रदेशराज्यस्य विश्वविद्यालयानुदानसमितेः अपि सदस्यः आसीत् । सः लखनऊ, बनारस, इलाहाबाद इत्येतेषु विद्यालयेषु अपि पाठ्यक्रमण्डलसमितेः सदस्यः आसीत् । १९५७-१९५८ मध्ये अलीगढ-विश्वविद्यालस्य भौतिकविभागः निखिले भारते प्रायोगिकभौतिक्याः सर्वोत्तमविभागत्वेन प्रथितः आसीत् । गुलमर्ग-अलीगढ-स्थानयोः स्थितयोः प्रगोगशालयोः अनेके विद्यार्थिनः डॉ. प्यारासिंहस्य मार्गदर्शने “विद्यावाचस्पतिः” इत्युपाधिम् अलभन्त ।

१९६१ तमे वर्षे जर्मन-जनवादिगणतन्त्रस्य विज्ञान-अकादमी-बर्लिन्-संस्थया डॉ. प्यारासिंहः निरीक्षकत्वेन आहूतः । तस्याः संस्थायाः आवश्यकतानुगुणं सः जर्मनी-देशं गत्वा विभिन्नानां संस्थानां, विश्वविद्यालयानां च निरीक्षणम् अकरोत् । परन्तु तत्र सः केवलम् एकमासं यावदेव कार्यम् अकरोत् । ततः कानिचन दिनानि सोवितसङ्घस्य कृते कार्यं कृत्वा तस्मिन्नेव वर्षे सः अमेरिका-देशम् अगच्छत् । यतो हि डॉ. प्यारासिंहं वॉशिंगटन-स्टेट्-विश्वविद्यालयः निषेवकव्याख्यातृत्वेन (visiting lecturer) कार्यं कर्तुम् आह्वयत् । अतः १९६२-१९६३ शैक्षणिकवर्षं सः वॉशिंगटन-नगरे यापयत् ।

 विभिन्नासु संस्थासु प्रयोगाः 

१९६२ तमे वर्षे चीन-देशः भारतस्योपरि आक्रमणम् अकरोत् । तस्मिन् समये केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य निदेशकपदं रिक्तम् आसीत् । यतो हि वैज्ञानिकी-औद्योगिकी-अनुसन्धान-परिषदः अध्यक्षः प्रधानमन्त्री भवति, अतः सः निदेशकस्य पदाय निखिलात् भारतात् प्रख्यातवैज्ञानिकान् आह्वातुं शक्नोति । एवं प्रधानमन्त्रिणा आहूतः डॉ. प्यारासिंहः केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य निदेशपदम् अङ्ग्यकरोत् । यद्यपि डॉ. प्यारासिंहः कस्यचित् विश्वविद्यालयस्य सदस्यः आसीत्, तथापि प्रधानमन्त्रिणः आग्रहेण देशसेवायै सः तत् पदं स्व्यकरोत् । १९६३ तमस्य वर्षस्य सितम्बरमासस्य द्वितीये (२/९/१९६३) दिनाङ्के सः केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य निदेशपदे आरूढः ।

मध्ये वॉशिंगटन-स्टेट-विश्विवद्यालये कृतस्य कार्यस्य आधारेण वॉशिंगटन-स्टेट-विश्वविद्यालयस्य प्रशासकाः डॉ. प्यारासिंहं स्थायिवृत्तित्वेन भौतिकीविषयस्य प्राध्यापकत्वेन पदं दातुम् इच्छति स्म । परन्तु सः विश्वविद्यालस्य प्रसाशनस्य प्रस्तावं निराकृत्य भारतं प्रति गन्तुं निश्चयम् अकरोत् सः । यदा वॉशिंगटन-नगरात् डॉ. प्यारासिंहः भारतं प्रति गन्तुम् उद्युक्तः आसीत्, तदैव अमेरिका-देशे अष्टादशविश्वविद्यालयैः सञ्चालितात् राष्ट्रियपर्यावरणीयानुसन्धानकेन्द्रात् सः किञ्चित् पत्रं प्रापत् । तस्मिन् पत्रे उल्लिखितम् आसीत् यत्, भवान् प्रतिवर्षं मासत्रयम् अमेरिका-देशस्य कोलोराडो-राज्यस्य बोल्डर-महानगरे स्थिते राष्ट्रियपर्यावरणीयानुसन्धानकेन्द्रे प्रयोगं करोतु इति । १९६३-१९६४ मध्ये मासत्रयं सः तस्मिन् अनुसन्धानकेन्द्रे यापयत् । १९६५ तमे वर्षे भारत-पाकिस्थानयोः युद्धत्वात् सः तत्र गन्तुं न शक्तवान् ।

अमेरिका-देशे मासत्रयं संशोधनं कुर्वन् डॉ. प्यारासिंहः केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटने अपि स्वदायित्वं बहुधा वहति स्म । तस्य मार्गदर्शने चण्डीगढ-महानगरे अनेकासां प्रयोगशालानां, कार्यशालानां च स्थापना अभूत् । केन्द्रियवैज्ञानिकयान्त्रिकसङ्घटनस्य यान्त्रिकोद्योगस्य विकासाय ताः शालाः मूलस्तम्भायमानाः आसन् ।

 पदारूढः 

 रिसर्च फेलो, १९४०-१९४१ शिकागो-विश्वविद्यालयः ।
 भौतिकीव्याख्याता, फोरमैन क्रिश्चियन कॉलेज, लाहौर, १९४०-१९४७ ।
 प्रायोगिकभौतिकीप्राध्यापकः, टाटा-मूलभूत-अनुसंधान-संस्थानम्, मुम्बई, १९४७-१९४८ ।
 विशेषाधिकारी, भारतस्य परमाणूर्जायोगः | परमाणूर्जायोगः]], १९४८-१९४९ ।
 अधिष्ठाता (Dean), प्राध्यापकश्च, भौतिकीविभागः, अलीगढमुस्लिमविश्वविद्यालयः, अलीगढ, १९४९-१९६३ ।
 अधिष्ठाता, विज्ञानसंकायः, अलीगढमुस्लिमविश्वविद्यालयः, अलीगढ, १९५०-१९५३, १९५६-१९५८ च ।
 निदेशकः, गुलमर्गसंशोधनवेधशाला, गुलमर्ग, १९५१-१९७१ ।
 मानदवैज्ञानिकपरामर्शकः पञ्जाबसर्वकारः ।
 निदेशकः, केन्द्रियवैज्ञानिकोपकरणसंगठनम् (CSIO), चण्डीगढ, १९६३-१९७१ ।
 सेवामुक्तप्राध्यापकः (Professor Emeritus), पञ्जाबकृषिविश्वविद्यालयः, १९७२-१९८२ ।
 अध्यक्षः, युनिवर्सल् मग्नेटाइस् (पी) लिमिटेड्.
 भौतिक्याः सहायकप्राध्यापकः, जॉर्जिया इंस्टिट्यूट ऑफ् टेकनोलोजि, अटलांटा, जॉर्जिया, १९९०-१९९४ ।

 भौतिक्याः मानदप्राध्यापकः 

 जम्मूविश्वविद्यालयः, काश्मीरविश्वविद्यालयः च ।
 पंजाबविश्वविद्यालयः

 सामाजिकसंस्थानां सदस्यता 

 अमेरिकी-भौतिक-सोसाइटी सहायकत्वेन ।
 भारतीय-भौतिक-सोसाइटी सहायकत्वेन ।
 इण्डियन् एकडमी ऑफ् सायन्सिस् ऑफ् इण्डिया सहायकत्वेन ।
 इण्डियन् नेशनल् ऑफ् सायन्स् ऑफ् इण्डिया सहायकत्वेन ।
 एक्सप्लोरर् क्लब सहायकत्वेन ।

 समाजेषु गृहितानि पदानि 

 भारतीयविज्ञान-कांग्रेस्-संस्थायाः भौतिकीविभागाध्यक्षः (१९५४) ।
 इण्डियन् एकडमी ऑफ् सायन्सिस् ऑफ् इण्डिया-संस्थायाः अध्यक्षः (१९५७-१९५८) ।
 भारतीय-भौतिक-सोसाइटी-संस्थायाः अध्यक्षः ।
 भारतीय-विज्ञान-कांग्रेस-एसोसिएशन-संस्थायाः सचिवः (१९६०-१९६३) ।
 विदेशसचिवः, भारतीय-राष्ट्रिय-विज्ञान-अकादमी (१९६१-१९६४) ।
 उपराष्ट्रपतिः, उत्तरभारतीयविज्ञानसङ्घटनम् ।
 राष्ट्रपतिः, ऑप्टिकल् सोसाइटि ऑफ् इण्डिया (१९७०)।

 कोविन्निकायानां सदस्यता (Membership of learned bodies) 

 उत्तरप्रदेशस्य वैज्ञानिक-अनुसंधान-समितेः सदस्यः ।
 उत्तरप्रदेशस्य विश्वविद्यालयानुदानसमितेः सदस्यः ।
 भारतीयराष्ट्रियविज्ञान-अकादमी-संस्थायाः परिषदत्सदस्यः ।
 भारतीयभौतिक-सोसाइटी-संस्थायाः परिषत्सदस्यः ।
 इण्डियन् नेशनल् ऑफ् सायन्स् ऑफ् इण्डिया-संस्थायाः परिषत्सदस्यः ।
 इंडियन जर्नल ऑफ् फिझिक्स्-संस्थायाः सम्पादकमण्डलस्य सदस्यः ।
 लखनौविश्वविद्यालयस्य सङ्कायानां सदस्यः (बनारस-इलाहाबाद)।
 व्यापक-चिकित्सा-'जर्नल', कैलिफोर्निया।
 सदस्यः, पेनल् ऑफ् कन्स्ल्टस् इन् टेकनोलोजिकल् साइन्सिस् एण्ड् अप्लाईड् रिसर्च टू दी डिरेक्टर् जनरल् ऑफ् यूनेस्को (१९६७) ।
 अध्यक्षः, डेवलोप्मेन्ट् काउन्सिल् फोर् इन्सिट्युट् इण्डस्ट्रि सेट् अप बाय दी गवर्नमेन्ट् ऑफ् इण्डिया, मिनिस्ट्रि ऑफ् इन्टर्नेशनल् ट्रड् एण्ड् कम्पनी अफिरियन्स् (डिपार्डमेन्ट् ऑफ् इण्डस्ट्रियल् डेवलोपमेन्ट्) ।
 सदस्यः, सीनेट, पञ्जाबविश्वविद्यालयः, चण्डीगढ ।
 सदस्यः, सीनेट, सिंडिकेट च, पञ्जाबीविश्वविद्यालयः, पटियाला ।
 सदस्य, सीनेटः, गुरुनानकदेवविश्वविद्यालयः, अमृतसर ।

सम्बद्धाः लेखाः

 होमी जहाँगीर भाभा
 जवाहरलाल नेहरू
 डॉ. जाकिर हुसैन
 अमेरिका

 सन्दर्भाः 

 बाह्यसम्पर्कतन्तुः 
डॉ. प्यारासिंहस्य विषये लेखः
 डॉ. प्यारासिंहस्य विषये वर्तमानपत्रलेखः 
 डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधनपत्रम्
 डॉ. प्यारासिंहस्य आत्मकथा
 डॉ. प्यारासिंहस्य अपरा आत्मकथा
डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधनपत्रम्
डॉ. प्यारासिंहस्य संशोधनपत्रम्

 अधिकवाचनाय 
 भारतीय वैज्ञानीक
 Up Against Odds: Autobiography of an Indian Scientist By Piara Singh Gill

वर्गः:वैज्ञानिकाः
वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः
वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः
वर्गः:२००२ मरणम्
वर्गः:१९११ जन्म