ध्वजासनम्

ध्वजासनम् , प्रायः Flag Pose इति उच्यते , एकः सुरुचिपूर्णः शक्तिशाली च योगमुद्रा अस्ति या शरीरं तानयति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति, बाहून् कोरं च सुदृढं करोति एतत् आसनं उच्चैः उड्डीयमानस्य ध्वजस्य प्रतीकं भवति, यत् विजयस्य, बलस्य, मुक्तिभावस्य च संकेतं ददाति । अस्मिन् व्यापकमार्गदर्शके वयं ध्वजासनस्य उत्पत्तिः, नाम, आध्यात्मिकलाभाः, अन्ये च सर्वे पक्षाः अन्वेषयिष्यामः । 

आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 

ध्वजासनं “ ध्वज ” इति संस्कृतशब्दात् निष्पन्नम् , यस्य अर्थः “ध्वजः” , तथा च “आसनम्” , यस्य अर्थः “मुद्रा” अथवा “मुद्रा” इति । अस्य आसनस्य नाम मुद्राकाले शरीरस्य आकारं निर्दिशति, यत् ध्वजस्तम्भे उच्चैः उत्थापितध्वजसदृशं भवति ।

ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ

ध्वजासनस्य मूलं पारम्परिकहठयोगे अस्ति, यत् शारीरिकमुद्रासु (आसनानि), श्वसनव्यायामेषु (प्राणायामेषु), शुद्धिप्रथासु (क्रियासु) केन्द्रितयोगशैल्याः सन्ति प्रायः एषा मुद्रा मेरुदण्डस्य, वक्षः, बाहू, पादौ च प्रसारयितुं, दृढं च कर्तुं निर्मितस्य क्रमस्य भागरूपेण अभ्यासः भवति ।

मुद्रा प्रतीकात्मका अस्ति, बलस्य, सम्मानस्य , विजयस्य च प्रतिनिधित्वं करोति । यथा ध्वजः विजयस्य वा विजयस्य वा सूचनाय उत्थापितः भवति तथा ध्वजसनः अभ्यासकारिणः ऊर्जां उत्थापयितुं, विघ्नान् अतितर्तुं, शरीरे मनसि च व्यक्तिगतविजयस्य भावः प्राप्तुं प्रेरयति । 

 संस्कृत अर्थ ध्वजासन 

“ ध्वज ” इति संस्कृतपदं ध्वजं निर्दिशति , यस्य प्रयोगः प्रायः विजयस्य सिद्धेः वा प्रतीकरूपेण भवति । ध्वजः ऊर्ध्वं तिष्ठति, उपलब्धिं वा शक्तिशालिनः सन्देशः वा प्रतिनिधियति । “आसन” इति केवलं “मुद्रा” अथवा “मुद्रा” इति अनुवादः भवति । अतः ध्वजासनस्य शाब्दिक अर्थः “ध्वजमुद्रा” , यत्र मुद्रा विजयस्य सफलतायाः वा उदयस्य प्रतीकं भवति । बलं, लचीलतां, विस्तृतं ऊर्ध्वतायाः भावः च आह्वयति आसनम् । 

ध्वजासन के आध्यात्मिक लाभ ===

ध्वजासनस्य अनेकाः आध्यात्मिकलाभाः सन्ति ये शारीरिकमुद्रायाः लाभात् परं गच्छन्ति । एतत् आसनं कृत्वा अभ्यासकारिणः : १.

 आत्मविश्वासं आत्मसम्मानं च वर्धयन्तु : ध्वजसदृशं     मुद्रां धारयन् शरीरं ऊर्ध्वं उत्थापयितुं क्रिया आव्हानानां उपरि उदयं प्रतिनिधियति।     एषा मुद्रा सिद्धिभावनाः, आन्तरिकबलं च जनयितुं शक्नोति, आत्मविश्वासं वर्धयितुं     शक्नोति ।
 मनःसन्तोषं ध्यानं च वर्धयतु : मुद्रा संतुलनं     एकाग्रतां च आग्रहयति, यत् मनःसन्तोषं ध्यानं च प्रोत्साहयति। एतत् अभ्यासकारिणः     वर्तमानक्षणे स्वस्य भूमिं स्थापयितुं साहाय्यं करोति, मानसिकस्पष्टतां संवर्धयति।
 विस्तृतचित्तं संवर्धयन्तु : मुद्रायाः आकारः,     वक्षःस्थलं हृदयक्षेत्रं च तानयति, मुक्ततायाः भावः जनयितुं शक्नोति। एतेन अभ्यासकर्ता     रूपकरूपेण "स्वध्वजं उत्थापयितुं" प्रेरयितुं शक्नोति, यत् तेषां व्यक्तिगतजीवने     अथवा आध्यात्मिकजीवने नूतनान् आव्हानान्, वृद्धिं च आलिंगयितुं तेषां सज्जतां     सूचयति
 हृदयस्य उद्घाटनं भावनात्मकविमोचनं च : अनेके     पृष्ठमोचनानां इव ध्वजासनं वक्षःस्थलं उद्घाट्य हृदयचक्रं (अनहता) सक्रियं करोति।     एतेन भावनात्मकचिकित्सा संतुलनं च सुलभं भवति, येन अभ्यासकारिणः संगृहीततनावं     वा भावनात्मकं अवरोधं वा मुक्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति । 

 प्रयोजन एवं लाभ 

ध्वजसनेन शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च अनेकाः लाभाः प्राप्यन्ते । अयं मुद्राः कल्याणस्य विभिन्नपक्षेषु कथं प्रभावं करोति इति अन्वेषयामः :

शारीरिक लाभ

 वक्षःस्थलं उद्घाटयति : पृष्ठं कमानं कृत्वा     बाहून् वक्षःस्थलं च उत्थापयित्वा मुद्रा वक्षःस्थलं तानयति, उद्घाटयति च, मुद्रां     लचीलतां च सुधरति
 बाहुस्कन्धयोः दृढीकरणं करोति : यथा यथा बाहूः     मुद्रायां उन्नताः भवन्ति तथा तथा ते शरीरस्य भारं वहन्ति, स्कन्धयोः, ऊर्ध्वबाहुयोः,     कटिबन्धयोः च दृढीकरणं कुर्वन्ति
 कोर-स्नायुषु संलग्नाः भवन्ति : उदरस्य मांसपेशिकाः     संतुलनं स्थापयितुं संलग्नाः भवन्ति, मेरुदण्डस्य कोर-स्थिरतायाः च समर्थनं कुर्वन्ति     ।
 संतुलनं सुदृढं करोति : ध्वजासनस्य कृते संतुलनं     समन्वयं च आवश्यकं भवति, यत् शरीरस्य स्थिरीकरणमांसपेशीं सुदृढं करोति, समग्रशरीरनियन्त्रणं     वर्धयति।
 मेरुदण्डस्य लचीलापनम् : एषा मुद्रा सौम्यः     पृष्ठमोचनम् अस्ति, यत् मेरुदण्डस्य लचीलापनं सुधरयति तथा च पृष्ठभागे विशेषतः     निम्नमध्यप्रदेशेषु तनावं न्यूनीकरोति
 पादौ बलं वर्धयति : मुद्रां धारयन् पादौ शरीरस्य     स्थिरीकरणे भूमिकां निर्वहति, येन ऊरुः वत्साः च सुदृढाः भवन्ति ।

मानसिक एवं भावनात्मक लाभ

 तनावनिवृत्तिः : वक्षःस्थलं उद्घाट्य हृदयस्य     विस्तारस्य प्रक्रिया मानसिकतनावस्य निवारणं कर्तुं शक्नोति, येन चिकित्सकाः तनावं     मुक्तुं शक्नुवन्ति।
 ध्यानवर्धनम् : ध्वजासनस्य कृते एकाग्रतायाः,     मानसिकस्पष्टतायाः, ध्यानस्य च सुधारः आवश्यकः यतः अभ्यासकर्त्रेण मुद्रायाः संतुलनं,     ध्यानेन च धारणं च करणीयम्।
 ऊर्जां वर्धयति : मुद्रा हृदयचक्रं सक्रियं     करोति तथा च सम्पूर्णशरीरे ऊर्जाप्रवाहं उत्तेजयति, येन जीवनशक्तिः, स्फूर्तिः     च भवति।
 भावनात्मकविमोचन : यथा यथा वक्षःस्थलस्य विस्तारः     भवति तथा तथा कोऽपि भावनात्मकः अवरोधः अथवा असुरक्षायाः भावः विलीनः भवितुम् आरभते,     येन भावनात्मकस्वतन्त्रतायाः भावः भवति 

 पदे पदे निर्देश 

ध्वजासनस्य सम्यक् अभ्यासार्थं एतेषां निर्देशानां अनुसरणं कुर्वन्तु ।

 उपविष्टस्थाने आरभत : ऋजुमेरुदण्डेन सह क्रॉस्-लेग्ड्     अथवा आरामदायके उपविष्टस्थाने उपविश्य आरभत।
 शरीरं सज्जीकरोतु : प्रार्थनास्थितौ (अञ्जलिमुद्रा)     हस्ततलौ एकत्र आनयन् मन्दं बाहून् शिरसि तानयन्तु।
 नितम्बं उत्थापयन्तु : कोरस्य पादौ च बलं प्रयुज्य     शनैः शनैः नितम्बं तलतः उत्थापयन्तु। पादौ उदरयोः स्नायुषु नियोजयन् पादौ दृढतया     स्थापयतु ।
 वक्षःस्थलं उद्घाटयतु : यथा यथा भवन्तः स्वशरीरं     ऊर्ध्वं उत्थापयन्ति तथा तथा पृष्ठं किञ्चित् कमानं कृत्वा वक्षःस्थलं उद्घाटयन्तु,     येन हृदयं आकाशं प्रति उत्थापयितुं शक्नोति।
 Hold the Pose : शिरः उपरि बाहून् प्रसारयित्वा     मुद्रां निर्वाहयन्तु, वक्षःस्थलं उच्चैः उत्थापयन्तु तथा च पादौ दृढं स्थिरं     च स्थापयन्तु। संतुलनं प्रति ध्यानं स्थापयित्वा गभीरं श्वसितुम्।
 १५-३० सेकेण्ड् यावत् तिष्ठतु : यावत्कालं यावत्     भवन्तः सहजतां अनुभवन्ति तावत्कालं यावत् मुद्रां धारयन्तु। ऊर्जाप्रवाहं स्थिरतां     च निर्वाहयितुम् गभीरं श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम्।
 Release the Pose : शनैः शनैः स्वस्य नितम्बं     पुनः भूमौ अवनमयतु, गतिस्य नियन्त्रणं कृत्वा। शरीरं आरामं कृत्वा क्षणं विश्रामं     कुर्वन्तु। 

 सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि 

 पृष्ठस्य अधः तनावः : पृष्ठस्य अत्यधिकं तनावं     वा कमानीकरणं वा परिहरन्तु। पृष्ठस्य अधःभागस्य समर्थनार्थं कोरं नियोजयन्तु,     केवलं यावत् आरामं अनुभवति तावत् विस्तारयन्तु ।
 पादौ अति उच्चैः उत्थापनं : पादौ स्थिरं स्थापयन्तु,     मुद्रायाः समये अति उच्चैः उत्थापनं च परिहरन्तु। वक्षःस्थलस्य बाहूनां च उत्थापने     ध्यानं दत्तव्यं, न तु पादौ अत्यन्तं ऊर्ध्वतां यावत् धक्कायितुं ।
 वक्षःस्थलस्य पतनम् : सम्पूर्णे मुद्रायां वक्षःस्थलं     उद्घाटितं, उत्थापितं च इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। वक्षःस्थलं अन्तः न पततु, यतः     एतेन मुद्रायाः लाभः सीमितः भविष्यति ।
 स्कन्धानां तनावः : स्कन्धान् शिथिलं कर्णात्     दूरं च स्थापयन्तु। स्कन्धेषु तनावः असुविधां जनयति, वक्षःस्थलस्य पूर्णतया उद्घाटनं     न भवति । 

 मांसपेशी समूह लक्षित 

ध्वजासनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

 कोर : उदरस्य मांसपेशयः तिर्यक् च संतुलनं स्थिरतां     च स्थापयितुं नियोजिताः भवन्ति ।
 वक्षःस्थलम् : मुद्रा वक्षःस्थलं उद्घाटयति,     वक्षःस्थलस्नायुः च तानयति।
 स्कन्धाः बाहूश्च : बाहू स्कन्धौ च स्थितिं     धारयितुं शरीरं च उत्थापयितुं सक्रियरूपेण नियोजिताः भवन्ति।
 पादाः : पादौ शरीरस्य स्थिरीकरणे सहायकाः भवन्ति,     विशेषतः ऊरुः, वत्साः च ।
 मेरुदण्डः : सौम्यः पृष्ठमोचः मेरुदण्डस्य मांसपेशिनां     ताननं करोति, सुदृढं च करोति । 

 श्वसन तकनीक 

ध्वजसने श्वसनस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति : १ .

 वक्षःस्थलं उत्थाप्य कमानगतिं आरभन्ते सति गभीरं निःश्वासं गृह्यताम्     ।
 शनैः शनैः निःश्वासं त्यजन्तु , शान्तं स्थिरं     च श्वसनं स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम् ।
 श्वासं शरीरस्य गतिना सह समन्वयं कृत्वा खिन्नतां वर्धयितुं मुद्रां गभीरं     कर्तुं च स्थापयन्तु। 

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

यद्यपि ध्वजसनेन अनेकाः लाभाः प्राप्यन्ते तथापि निम्नलिखितस्थितियुक्तानां व्यक्तिनां कृते एतत् उपयुक्तं न भवेत् ।

 पृष्ठस्य चोटः : येषां मेरुदण्डस्य समस्यानां     वा पृष्ठस्य चोटस्य वा इतिहासः अस्ति तेषां गहनपृष्ठमोचनं परिहरन्तु अथवा सावधानीपूर्वकं     अभ्यासः करणीयः।
 स्कन्धस्य वा कटिबन्धस्य वा विषयाः : यदि भवतः     स्कन्धे वा कटिबन्धे वा चोटः अस्ति तर्हि बाहुयोः अत्यधिकं भारं न स्थापयन्तु।
 गर्भावस्था : गर्भवतीभिः एतादृशेषु मुद्रासु     परिवर्तनं वा परिहारः वा कर्तव्यः येषु गभीरपृष्ठमोडः अथवा उदरस्य उपरि महत्त्वपूर्णः     दबावः भवति । 

 योगाभ्यास में भूमिका 

ध्वजसनं प्रायः पृष्ठमोचनं, वक्षःस्थलस्य उद्घाटनं, दृढीकरणं च केन्द्रीकृत्य क्रमेषु समावेशितं भवति । अग्रे गुच्छानां वा आसनमुद्राणां वा प्रतिसन्तुलनार्थं तस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । मुद्रा संतुलनं, ध्यानं, भावनात्मकविमोचनं च प्रोत्साहयति, येन व्यक्तिगतशक्तिं मानसिकस्पष्टतां च संवर्धयितुं उद्दिश्य कस्यापि योग-अभ्यासस्य उत्तमं परिवर्तनं भवति 

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

मनोवैज्ञानिकस्तरस्य ध्वजासनं मानसिकस्पष्टतां, ध्यानं च विकसितुं साहाय्यं करोति । ध्वजसदृशं स्थानं धारयितुं क्रिया आव्हानानां उपरि उत्थाय सिद्धिभावं प्राप्तुं च प्रतीकं भवति । मुद्रायाः वक्षः-उद्घाटन-प्रकृतिः भावनात्मक-अवरोधानाम् अपि उपशमनं कर्तुं शक्नोति, समग्र-स्वतन्त्रतायाः भावनां च प्रवर्धयितुं शक्नोति । 

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 

योगदर्शने ध्वजासनं विजयस्य सशक्तिकरणस्य च प्रतीकं भवति . ध्वजः विजयी मनसः स्थितिं प्रतिनिधियति, मुद्रा च ऊर्ध्वं स्थातुं, स्वस्य आन्तरिकं बलं आलिंगयितुं, जीवनस्य विघ्नाभ्यः उपरि उत्तिष्ठितुं च स्मारकरूपेण कार्यं करोति हृदयं उद्घाटयितुं विचारः अपि प्रतिबिम्बयति —योगदर्शने एकः केन्द्रविषयः यः प्रेम, करुणा, भावनात्मककल्याणस्य च संवर्धनं प्रति केन्द्रितः अस्ति 

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

अधिक उन्नत अभ्यासकानां कृते ध्वजासनं गभीरं कर्तुं शक्यते : १.

 लेग लिफ्ट् योजयितुं : एकं वा द्वयोः वा उत्थापनम्

मुद्रां धारयन् तलात् पादौ कठिनतां वर्धयति, कोरं, पादबलं च वर्धयति । 2. मुद्रां दीर्घकालं यावत् धारयितुं : मुद्रायां दीर्घकालं यावत् स्थित्वा सहनशक्तिः, शक्तिः च सुधरति। 

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

समग्रशरीरबलं, भावनात्मकसन्तुलनं, मानसिकस्पष्टतां च प्रवर्धयितुं प्रतिदिनं ध्वजासनस्य अभ्यासः कर्तुं शक्यते । एतस्य मुद्रायाः नियमितदिनचर्यायां समावेशः विशेषतः वक्षःस्थले पृष्ठे च तनावस्य तनावस्य च निवारणे सहायकः भवितुम् अर्हति । हृदयं उद्घाटयितुं सकारात्मकं, विस्तृतं च मानसिकतां संवर्धयितुं अपि साहाय्यं करोति । 

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

ध्वजासनस्य विशिष्टाध्ययनं सीमितं भवति चेदपि पृष्ठमोचनस्य, वक्षः उद्घाटनस्य मुद्रायाः च शोधं सूचयति यत् मुद्रासुधारं, पृष्ठवेदना न्यूनीकर्तुं, भावनात्मककल्याणं च वर्धयितुं तेषां अनेकाः लाभाः सन्ति ध्वजसने वक्षःस्थलस्य उद्घाटनं, मेरुदण्डस्य खिन्नता च फुफ्फुसक्षमतायां सुधारं, उत्तमं रक्तसञ्चारं, चिन्तायां न्यूनतां च जनयितुं शक्नोति 

 सन्दर्भाः 

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
 सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
 तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका : एक टीका . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
 कुमार, राज. "योगे बैकबेण्ड्स् इत्यस्य भूमिका।" योग जर्नल     , vol. ६२, न. 4, 2018, पृष्ठ 22-27।