कलाजीवनसंस्था

कलाजीवनसंस्था 
कलाजीवनसंस्था (Art of Living Foundation) एका अ-सर्वकारीया संस्था (NGO) तथा शैक्षिक-मानवोपकारी-संस्था च वर्तते, या १९८१ तमे वर्षे श्री श्री रविशङ्करेण स्थापिता। एषा संस्था मुख्यतया श्वासप्रक्रियाणां, ध्यानस्य, योगस्य च आधारेण तनाव-निवारणाय आत्म-विकास-कार्यक्रमान् प्रस्तौति। १५० अधिकेषु देशेषु प्रचलिता एषा संस्था मुख्यतया स्वयंसेवकानां प्रशिक्षित-शिक्षकाणां च वैश्विकी-व्यवस्थायाः माध्यमेन कार्यं करोति।

 उद्भवः विकासश्च 
१९८१ तमे वर्षे भारते कर्णाटकराज्ये कलाजीवनसंस्थायाः स्थापना श्री श्री रविशङ्करेण कृता। शङ्करः, यः स्वानुयायिभिः "श्री श्री" अथवा "गुरुदेव" इति नाम्ना ज्ञायते, सुदर्शनक्रियाम् (SK&Y) इति नामिकां लयबद्ध-श्वास-प्रक्रियां विकसितवान्, या संस्थायाः उपदेशानां मुख्यो भागोऽभवत्। आरम्भिक-कार्यक्रमाः मुख्यतया तनाव-निवारणे आन्तरिक-शान्तौ च केन्द्रीताः आसन्, ये विशिष्ट-श्वास-व्यायामैः, योगेन, ध्यानेन च प्राप्यन्ते स्म।

संस्थायाः कार्यक्षेत्रं १९८०–१९९० दशकेषु भारते ततः परं विश्वेऽपि तीव्रगत्या विस्तृतम्। अस्य विस्तारस्य कारणं तत्कार्यक्रमाणां आकर्षणम् आसीत्, यैः दैनन्दिन-तनावस्य प्रबन्धनार्थं स्वास्थ्य-वर्धनाय च व्यवहारिकाः उपायाः प्रतिज्ञाताः आसन्। सहस्राब्दस्य आरम्भपर्यन्तं कलाजीवनसंस्थायाः महती वैश्विकी उपस्थितिः अभवत्, यस्याः कोटिशः प्रतिभागिनः आकर्षिताः, अनेकेन्द्राणि, आश्रमाः, मानवकल्याण-प्रयत्नाश्च सर्वत्र स्थापिताः।

 मूलदर्शनं कार्यक्रमाश्च 
कलाजीवनसंस्थायाः दर्शनं शरीर-मनसोः मध्ये श्वासस्य सम्बन्धस्य सिद्धान्ते केन्द्रितम् अस्ति। इदं मत्वा यत् विशिष्ट-श्वास-प्रक्रियाः मानसिक-भावनात्मक-स्थितौ गभीरं प्रभावं कर्तुं शक्नुवन्ति। श्री श्री रविशङ्करः दृढं वदति यत् आन्तरिकी शान्तिः बाह्यशान्तिं सामाजिक-सौहार्दं च संवर्धयितुं पूर्वनिबन्धनम् अस्ति। उपदेशाः जीवनस्य सर्वांगीणं दृष्टिकोनं प्रवर्धयन्ति, यत्र आध्यात्मिकं ज्ञानं दैनिक-जीवनस्य व्यवहारिक-साधनैः सह एकीकृतं भवति।

संस्थायाः मुख्यप्रदानेषु इमानि सन्ति:

 कलाजीवनकार्यशाला (सुखकार्यक्रमः): अयं मुख्यकार्यक्रमः प्रतिभागिनः सुदर्शनक्रियायाः, अन्येषाम् श्वास-व्यायामानां, योगासनानां, ध्यानस्य, दैनिक-जीवनस्य व्यवहारिक-ज्ञानस्य च परिचययति। प्रतिभागिनः तनावं न्यूनीकर्तुं, शक्तिं वर्धयितुं, समग्रं कल्याणं सुधारयितुं च प्रविधिं शिक्षन्ते इति वदन्ति।
 सुदर्शनक्रियायोगः (SK&Y): इयं विशिष्टा श्वासप्रक्रिया धीराणां, मध्यमानां, तीव्राणां च श्वासानां विशिष्टं चक्रीयं क्रमं अन्तर्भावयति। सा संचित-तनावं मोचयितुं, स्नायुतन्त्रं शान्तं कर्तुं, मानसिक-स्पष्टतां प्रवर्धयितुं च साधनरूपेण पाठ्यते।
 उन्नत-ध्यान-कार्यक्रमाः (यथा, मौनकला): इमे निवृत्तिकालेषु (retreats) ध्यानस्य, मौनस्य, आध्यात्मिक-ज्ञानस्य च गहनम् अध्ययनं प्रस्तौति, प्रायशः तेषां प्रतिभागिनां कृते ये आरम्भिक-कार्यक्रमान् समापितवन्तः सन्ति।
 योग-ध्यान-कार्यशालाः: योगानाम् अन्यरूपाणि, उन्नत-ध्यान-प्रक्रियाः, विशिष्ट-समूहानां कृते (यथा बालाः अथवा व्यावसायिक-कार्यकर्तारः) विशिष्ट-प्रविधयः च प्रस्तूयन्ते।
 युवा-सशक्तीकरण-कार्यक्रमाः: युवा-सशक्तीकरण-सेमिनारः (YES!) सदृशाः कार्यक्रमाः युवजनेभ्यः तनाव-प्रबन्धनं, नेतृत्वं, सामाजिक-दायित्वं च साधयितुं साधनानि प्रदातुं निर्मिताः सन्ति।

 मानवकल्याण-सामाजिक-प्रयत्नाः 
कलाजीवनसंस्था मानवकल्याण-सामाजिक-विकास-परियोजनानाम् विशाले कार्यक्रमे संलग्ना अस्ति, याः प्रायशः संबद्ध-न्यासानां स्वयंसेवक-जालानां च माध्यमेन क्रियन्ते। इमे प्रयत्नाः संयुक्तराष्ट्रस्य धारणीय-विकास-लक्ष्यैः सह संलग्नाः सन्ति, ये च संस्थायाः वैश्विक-प्रभावस्य प्रमुख-घटकत्वेन प्रायशः उल्लिख्यन्ते।

 ग्रामीण-विकासः धारणीय-जीविका च: "५एच कार्यक्रमः" (स्वास्थ्यं, स्वच्छता, गृहं, सामञ्जस्यं, मानवाः) एकीकृत-ग्रामीण-विकासस्य सर्वांगीण-दृष्टिकोणः अस्ति। परियोजनासु ग्रामेषु, विशेषतः भारते आफ्रिकादेशस्य भागेषु च, स्वच्छ-पेयजलस्य स्वच्छता-सुविधानां च उपलब्धिः, व्यावसायिक-प्रशिक्षणं, महिला-सशक्तीकरणं, धारणीय-कृषि-प्रक्रियाणां कार्यान्वयनं च अन्तर्भवति। उदाहरणार्थं, संस्थया जल-तनावग्रस्त-क्षेत्रेषु स्वच्छ-जलार्थं रिवर्स ऑस्मोसिस (RO) संयंत्राणां स्थापनार्थं परियोजनाः आरब्धाः सन्ति।
 आघात-आपदा-राहतः पुनर्वासश्च: प्राकृतिक-आपदाभिः, संघर्षैः, अन्यैः च आघातजन्य-घटनाभिः प्रभावितानां व्यक्तीनां समुदायानां च कृते तनाव-प्रबन्धन-आघात-राहत-कार्यक्रमेषु महद् ध्यानं दीयते। कलाजीवनसंस्था २००४ तमे वर्षे हिन्दमहासागरे सुनामी-प्रभावित-क्षेत्रेषु, २०१५ तमे वर्षे नेपाल-भूकम्प-प्रभावित-क्षेत्रेषु, साम्प्रदायिक-हिंसया प्रभावितेषु क्षेत्रेषु च स्वयंसेवकान् कार्यक्रमान् च प्रेषितवती अस्ति।
 पर्यावरण-संरक्षणं पर्यावरणविज्ञानं च: संस्थया अनेकाः विशाल-पर्यावरण-परियोजनाः आरब्धाः सन्ति, यत्र विविधेषु देशेषु वृक्षारोपण-अभियानानि सन्ति। विशेषतः भारते वेदवती, कुमुद्वती, पालार-नदीनाम् सदृशानाम् नदीनाम् पुनरुत्थान-परियोजनाः आरब्धाः सन्ति, यासां लक्ष्यं भूजलस्तरं पूरयितुं शुष्क-नदीतलानि पुनर्जीवितं कर्तुं च अस्ति।
 शिक्षा: कलाजीवनसंस्था अनेकाणि शैक्षिक-संस्थानानि सञ्चालयति, यत्र ग्रामीण-आदिवासी-क्षेत्रेषु निःशुल्क-विद्यालयः अपि सन्ति। इमे विद्यालयाः गुणवत्तया युक्तं, मूल्य-आधारितं शिक्षणं समग्र-विकासं च प्रदातुं लक्ष्यं कुर्वन्ति।
 शान्तिस्थापनं संघर्ष-निवारणं च: श्री श्री रविशङ्करः तथा कलाजीवनसंस्था विश्वे संघर्ष-प्रभावित-क्षेत्रेषु विभिन्न-शान्ति-प्रयत्नेषु संवाद-प्रयत्नेषु च संलग्नाः सन्ति। अस्मिन् पृथग्भूतानां समुदायानाम् एकत्रानयनं, वार्तालाप-सुविधा, पूर्व-योद्धृणां हिंसा-पीडितानां च कृते तनाव-न्यूनीकरण-प्रविधयः प्रदाने च प्रयत्नाः सन्ति, यत्र कश्मीरः, कोलम्बिया, इराकः च सन्दर्भाः उल्लिखिताः सन्ति।

 संगठनात्मक-संरचना धनप्रबन्धनं च 
कलाजीवनसंस्था एकया अ-लाभकारी-संस्थारूपेण कार्यं करोति, यस्याः उपस्थितिः विद्यते तेषु विविधेषु देशेषु तथैव पञ्जीकृता अस्ति। सा विकेन्द्रीकृत-संरचनया युक्ता अस्ति, यस्यां बहूनि स्थानीय-शाखाः, केन्द्राणि, आश्रमाः च एकया केन्द्रीय-अन्तरराष्ट्रीय-निकायेन समन्विताः सन्ति। संस्था मुख्यतया स्वयंसेवकानां विशाल-जाले निर्भरं करोति।

कलाजीवनसंस्थायाः वित्तपोषणं मुख्यतया स्वकार्यक्रमाणां शुल्केभ्यः, प्रतिभागिभ्यः समर्थकेभ्यश्च प्राप्तेभ्यः दानेभ्यः, धनसंग्रह-कार्यक्रमेभ्यश्च भवति। वित्तीय-पारदर्शिता देशानुसारं भिद्यते। कलाजीवनसंस्थायाः संयुक्तराष्ट्रस्य आर्थिक-सामाजिक-परिषदि (ECOSOC) विशेष-परामर्श-दर्जाः अस्ति, येन सा विभिन्न-संयुक्तराष्ट्र-मञ्चेषु पहलुेषु च भागं ग्रहीतुं शक्नोति।

 सकारात्मक-प्रभावः अनुमोदनं च 
बहवः प्रतिभागिनः स्वतन्त्राः निरीक्षकाः च कलाजीवन-कार्यक्रमान् मानसिक-स्वास्थ्ये, तनाव-न्यूनीकरणे, समग्र-कल्याणस्य उन्नयने च महत्त्वपूर्ण-सकारात्मक-प्रभावैः सह योजयन्ति। संस्थायाः मानवकल्याण-प्रयत्नाः, विशेषतः आपदा-राहत-ग्रामीण-विकास-क्षेत्रेषु, सर्वकारैः सामुदायिक-नेतृभिः च व्यापकरूपेण प्रशंसिताः सन्ति।

 वैज्ञानिक-अनुसंधानम् 
सुदर्शनक्रियायाः कलाजीवन-संबद्ध-प्रक्रियाणां च प्रभावकारिता अनेकेषां अध्ययनानां विषयभूता अस्ति, येषां केचन अवसादस्य, चिन्तायाः, तनावस्य च न्यूनीकरणं तथा कल्याणस्य रोगप्रतिरोधक-कार्यस्य च सुधारं प्रतिपादयन्ति।

 उदाहरणम् – Journal of Affective Disorders इति पत्रिकायां प्रकाशितम् अध्ययनम् (Sharma, H., et al., 2006) अवसाद-चिन्ता-विषये लाभानां अन्वेषणं कृतवान्।

 वैश्विक-पहुँचः प्रभावश्च 
कलाजीवनसंस्थायाः प्रभावः स्वकार्यक्रमान् अतिरिच्य अन्तरराष्ट्रीय-मञ्चेषु अपि विस्तृतः अस्ति। श्री श्री रविशङ्करः संयुक्तराष्ट्रं, विश्व-आर्थिक-मञ्चं, विश्वस्य विविधान् संसद्सदनान् च सम्बोधितवान्। संस्थया यूनेस्को, यूनिसेफ, अन्यैः च अन्तरराष्ट्रीय-निकायैः सह शिक्षा-शान्ति-धारणीय-विकास-संबद्धेषु परियोजनासु सहयोगः कृतः अस्ति।

 चयनित-प्रकाशनानि 
श्री श्री रविशङ्करेण योगः, ध्यानं, आध्यात्मिकता, आत्म-सहायता च विषये अनेकाणि पुस्तकानि लिखितानि सन्ति, यानि बहुषु भाषासु अनूदितानि सन्ति। कलाजीवनसंस्था अपि स्वकीयानि सामग्रीणि, यथा पत्रिकाः ऑनलाइन-सामग्री च, स्वकार्यकलापान् प्रतिवेदितुं प्रकाशयति।

 सन्दर्भाः 

 Chryssides, George D. "The Art of Living." Historical Dictionary of New Religious Movements. 2nd ed., Rowman & Littlefield, 2011, pp. 46–47.
 "What is The Art of Living Foundation?" The Times of India.
 "The Breath of Life: Sri Sri Ravi Shankar's Art of Living." The Hindu. 15 May 2005.
 Zope, S. A., & Zope, R. A. "Sudershan Kriya Yoga: A Review." Journal of Clinical and Diagnostic Research, vol. 9, no. 10, 2015, pp. LE01–LE04. Online
 Sharma, H., et al. "Sudarshan Kriya Yoga for Treating Depression and Anxiety: An Evidence-Based Approach." Journal of Affective Disorders, vol. 91, no. 1, 2006, pp. 71–79.
 "Art of Living Helps Tsunami Victims." BBC News. 12 January 2005. Online
 "Art of Living's river rejuvenation project in Karnataka yields results." The Economic Times. 25 September 2018. Online
 "Sri Sri Ravi Shankar in Iraq: Bridging the Divide." Forbes India. 14 March 2014. Online
 "UNEP Partners with Art of Living for World Environment Day." United Nations Environment Programme. 5 June 2019. Online
 "UN ECOSOC Consultative Status List." United Nations Official Website.
 "How Art of Living operates." The Times of India.

 अग्रिमपठनाय 

 Monk, Christopher. India: A Guide to the Art of Living. Random House, 2010.
 नूतन-धार्मिक-आन्दोलनानाम् आध्यात्मिक-संस्थानां च विषये विविधाः अकादमिक-पत्रिकाः व्यापक-सन्दर्भार्थम्।

 बाह्यसम्बन्धाः 

 आधिकारिक जालपृष्ठः