अभिधान

अभिधानम् इति शब्दकोशरूपं ग्रन्थं वा शब्दसङ्ग्रहः अस्ति, यः संस्कृतभाषायाः शब्दनिर्वचनाय मार्गदर्शकरूपेण प्रयुज्यते। एते ग्रन्थाः भारतवर्षे बहुधा रचिताः। तेषां मध्ये प्राचीनतमः एकः ग्रन्थः अस्ति “अभिधानरत्नमाला”, यः सप्तमे शताब्दे हालयुधभट्टेन रचितः। तेषां मध्ये प्रसिद्धतमः ग्रन्थः “अभिधानचिन्तामणिः”, यः त्रयोदशे शताब्दे हेमचन्द्रनाम्ना प्रसिद्धेन जैनाचार्येण रचितः। एषः ग्रन्थः श्रेष्ठतमेषु गण्यते।

प्राचीनभारतीयैः उल्लिखितासु चतुर्षष्टिकलासु (षट्चत्वारिंशत् कलासु) “अभिधानकोशछन्दज्ञानम्” इत्येतत् अपि एकं कलारूपं निर्दिष्टम्, यत्र शब्दकोशविज्ञानं छन्दःशास्त्रं च सम्मिलितम्।

 सन्दर्भः 

 "संस्कृत-शब्दकोशस्य इतिहासः" - मधुकर् पाट्कर्। नवदेहली - मुन्शिराम् मनोहरलाल्