ज़ाहा हदीद

ज़ाहा मुहम्मद हदीद (३१ अक्टूबर १९५० – ३१ मार्च २०१६) आधुनिक-भविष्यवादी-वास्तुकला-जगति एकं सुप्रसिद्धं प्रभावशालि नाम आसीत्। सा पिट्ज़कर-वास्तुकला-पुरस्कारं प्राप्तवती प्रथमा विश्वनारी आसीत्, यः वास्तुकलाक्षेत्रे उच्चतमः सम्मानः मन्यते।

ज़ाहा हदीद-महोदयायाः जन्म इराक-देशस्य बगदाद-नगरे १९५० तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य ३१ दिनाङ्के अभवत्। सा प्रथमं गणितम् अपठत्, अनन्तरं लन्दन-नगरस्य आर्किटेक्चर असोसिएशन स्कूल-मध्ये वास्तुकलाम् अधीतवती, येन सा वास्तुकला-जगति एकां नूतनाम् अदभुतं च दिशाम् प्राप्तवती। अध्ययनं समाप्य सा स्वस्य वास्तुकला-संस्थानस्य ज़ाहा हदीद आर्किटेक्ट्स इत्यस्य स्थापनाम् अकरोत्।

हदीद-महोदयायाः वास्तुकला-शैली "डिकंस्ट्रक्टिविज़्म" (Deconstructivism) इत्यनेन सह सम्बद्धा मन्यते, यत्र ऋजु-रेखाणां स्थाने तरङ्ग-सञ्चलन-वक्र-प्रवाह-आकारेषु बलः दीयते। सा प्रायः "वक्राणां रानी" (Queen of Curves) इति कथ्यते, यतः सा भवनेषु अतिसुन्दरान् वक्र-विन्यासान् निर्मान्ति स्म।

ज़ाहा हदीद-महोदयायाः अनेकानि सुप्रसिद्धानि भवनानि परियोजनाश्च विश्वे लभ्यन्ते, यथा:

 वीट्रा-अग्निशमन-केन्द्रम् (जर्मनी)
 अल जनूब क्रीडाङ्गणम् (कतर)
 हेदर अलीयेव सांस्कृतिक-केन्द्रम् (अज़रबैजान)
 द ओपस (दुबई)

२००४ तमे वर्षे ज़ाहा हदीद-महोदयायै वास्तुकलाक्षेत्रे तस्याः अद्भुत-योगदानस्य सम्मानार्थं पिट्ज़कर-पुरस्कारः प्रदत्तः, येन सा विश्व-स्तरेण अधिका प्रसिद्धा अभवत्।

२०१६ तमे वर्षे मार्च-मासस्य ३१ दिनाङ्के, ६५ वर्षस्य वयसि, हदीद-महोदयायाः मियामी अमेरिकासंयुक्तराज्यानि-मध्ये निधनम् अभवत्। अद्यापि सा आधुनिक-वैश्विक-वास्तुकलायाः अत्यन्तं प्रभावशालीषु नामसु अन्यतमा गण्यते।

 प्राथमिकं जीवनं परिवारश्च 
ज़ाहा हदीद-महोदयायाः जन्म १९५० तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य ३१ दिनाङ्के बगदाद, इराक-नगरे अभवत्। तस्याः पिता मुहम्मद अल-हज्ज हुसैन हदीद एकः उद्योगपतिः आसीत्, यः १९३२ तमे वर्षे अल-अहाली-नामकस्य एकस्य राजनैतिक-समूहस्य सह-संस्थापकः आसीत्।

तस्याः माता वजीहा अल-साबुनजी एका कलाकारा आसीत्।

ज़ाहा-महोदया बाल्यावस्थायां दक्षिण-इराक-स्थितानि प्राचीन-सूमेर-सभ्यतायाः स्थलानि दृष्टवती, येन तस्याः मनसि वास्तुकलाम् प्रति गहना इच्छा उत्पन्ना। १९६० तमे दशके सा इङ्ग्लैण्ड्-स्विट्जरल्याण्ड्-योः बोर्डिङ्ग-विद्यालययोः अध्ययनं कृतवती।

 वृत्तिः (Career) 
ज़ाहा हदीद-महोदया प्रथमं बेरूत-नगरे गणितम् अपठत्, अनन्तरं १९७२ तमे वर्षे लन्दन-नगरे वास्तुकलायाः अध्ययनम् आरब्धवती।

तस्याः स्नातक-परियोजना 'Malevich's Tektonik' एकः नूतनः प्रयोगः मन्यते।

१९७७ तमे वर्षे सा रॉटरडैम-नगरे एकस्मिन् वास्तुकला-कार्यालये कार्यं कृतवती। परतः सा ब्रिटेन-देशस्य नागरिका अभवत्।

१९८० तमे वर्षे सा लन्दन-नगरे स्वस्य संस्थानस्य Zaha Hadid Architects इत्यस्य स्थापनाम् अकरोत्।

तस्याः प्रथमाः विन्यासाः 'द पीक्' (The Peak) (१९८३) तथा 'कार्डिफ़् बे ओपेरा हौस्' (Cardiff Bay Opera House) (१९९४) बहुचर्चितौ अभवताम्, किन्तु न निर्मितौ।

१९८८ तमे वर्षे न्यू यॉर्क-नगरे 'Deconstructivism in Architecture' नामिकायां प्रदर्शन्यां तस्याः कार्यं प्रदर्शितम्, येन सा विश्व-स्तरे बहु प्रसिद्धा अभवत्।

 प्राचीनानि भवनानि (१९९१–२००५) 

 वीट्रा-अग्निशमन-केन्द्रम्, वील अम् राइन, जर्मनी (१९९१–१९९३) 
तस्याः प्रथमः महत्त्वपूर्णः ग्राहकः रॉल्फ फेलबाउम् आसीत्, यः स्विट्जरलैण्ड्-देशस्य फर्नीचर-संस्थायाः 'वीट्रा' इत्यस्याः अध्यक्षः निदेशकः च आसीत्। १९८९ तमे वर्षे फेलबाउम्-महोदयः फ्रैङ्क् गेहरी-महोदयं 'वीट्रा' कारखाने एकं विन्यास-संग्रहालयं निर्मातुं निमन्त्रितवान्। १९९३ तमे वर्षे सः ज़ाहा हदीद-महोदयाम् कारखानार्थं एकं लघु-अग्निशमन-केन्द्रं सज्जीकर्तुम् अकथयत्। तस्याः विन्यासे अपरिष्कृत-कङ्क्रीट् तथा काचस्य उपयोगः आसीत्, भवनं च नुकीलाकारैः, तिर्यक्-कोणैः, सङ्घर्ष-समानैः आकारैः मूर्तिवत् निर्मितम्। योजना-निर्माणस्य पूर्वमेव एषः विन्यासः अनेकासु वास्तुकला-पत्रिकाषु प्रकाशितः अभवत्। अल्पकालं यावत् इदं केन्द्रं अग्नि-शमनार्थं प्रयुक्तम्, ततः परं वील अम् राइन-नगरेण स्वस्य पृथक् अग्निशमन-केन्द्रम् उद्घाटितम्, इदं भवनं च अधुना प्रदर्शन-स्थलम् अभवत्। इदं भवनं ज़ाहा हदीद-महोदयायाः वास्तुकला-वृत्तेः महान् आरम्भः अभवत्।

 बर्गिसेल-हिम-प्लुतिका (Ski Jump), इन्सब्रुक्, ऑस्ट्रिया (१९९९–२००२) 
ज़ाहा हदीद-महोदया प्रथमं बर्लिन-नगरे सार्वजनिक-आवास-परियोजनां (१९८६–१९९३) निर्मितवती, १९९२ तमे वर्षे च न्यू यॉर्क-नगरस्य गुगेनहाइम्-संग्रहालये "द ग्रेट यूटोपिया" नामिकां प्रदर्शनीम् आयोजितवती। तस्याः अग्रिमं बृहत्-कार्यं इन्सब्रुक्, ऑस्ट्रिया-देशे बर्गिसेल-हिम-प्लुतिका आसीत्। प्राचीन-हिम-प्लुतिका १९२६ तमे वर्षे निर्मिता, १९६४ तथा १९७६ ओलम्पिक-क्रीडासु च प्रयुक्ता आसीत्। नूतने भवने १५०-आसन-युक्तं भोजनालयम् (कैफे) अपि आसीत्, यतः सम्पूर्णः पर्वतः ३६०-डिग्री-मध्ये द्रष्टुं शक्यते स्म। तस्याः विन्यासः ४८ मीटर-उच्चे सप्त-मीटर-विशाले च आधारे स्थापितः आसीत्। हदीद-महोदया एतद् भवनं "जैविक-मिश्रित-संरचना" इति अकथयत् – अर्धं सेतुः, अर्धं गोपुरम्, यस्य आकारः गतिं वेगं च सूचयति स्म।

 समकालिक-कला-केन्द्रम्, सिन्सिनाटी, ओहायो, अमेरिकासंयुक्तराज्यानि (१९९७–२००३) 
१९९० तमे दशकस्य अन्ते ज़ाहा हदीद-महोदयायाः कार्यं वेगेन अन्ताराष्ट्रिय-पहिचानं प्राप्नुवत् आसीत्। सा सिन्सिनाटी-नगरस्य समकालिक-कला-केन्द्रार्थं प्रतियोगितायां सम्मिलिता अभवत्, यत्र अनेके प्रसिद्धाः वास्तुकाराः स्पर्धन्ते स्म। तस्याः विन्यासः चितः, सा च अमेरिकासंयुक्तराज्यानि-मध्ये कला-संग्रहालयं निर्मात्री प्रथमा महिला-वास्तुकारा अभवत्। ८,५०० वर्ग-मीटर-आकारस्य इदं भवनं बृहत् न आसीत्, किन्तु आन्तरिक-विन्यासः, विशेषतः ३० मीटर-दीर्घः कृष्ण-सोपान-भागः भवनस्य अन्तः अद्भुतं नाटकीय-प्रभावम् अजनयत्।

 स्पिट्टेलाव्-सेतु-आवास-परियोजना, वियना, ऑस्ट्रिया (१९९४–२००५) 
१९९४ तमे वर्षे वियना-नगरेण ज़ाहा हदीद-महोदयायै त्रि-भाग-युक्ता नगरीय-आवास-पुनर्विकास-परियोजना प्रदत्ता। इदं भवनं रेल-मार्गे निर्मित-संरचनाभिः सह मेलनं कुर्वत् आसीत्। प्रारम्भे पञ्च-भवनानां योजना आसीत्, या परतः ह्रासं गत्वा त्रीणि भवनानि अवशिष्टानि। एषा परियोजना २००६ तमे वर्षे पूर्णा अभवत्।Spittelau Viaducts Housing Project, Zaha Hadid Architects

 फ़ेनो-विज्ञान-केन्द्रम्, वोल्फ्सबुर्ग, जर्मनी (२०००–२००५) 
२००० तमे वर्षे ज़ाहा हदीद-महोदया 'फ़ेनो-विज्ञान-केन्द्रम्'-परियोजनायाः अन्ताराष्ट्रिय-प्रतियोगितां जितवती। एतत् संग्रहालयं ९,००० वर्ग-मीटर-क्षेत्रे, कङ्क्रीट्-निर्मित-विपरीत-कोण-समान-बृहत्-संरचनासु स्थापितम्। प्रत्येकस्मिन् कोणे भोजनालयः (कैफे), आपणः वा प्रवेश-द्वारं निर्मितम् आसीत्। भवनं बहिर्भागात् एकं नौकासदृशम् प्रतीयते स्म, अन्तः च वैज्ञानिक-प्रयोगशालासदृशम्।

 बीएमडब्ल्यू-प्रशासन-भवनम्, लाइपज़िग्, जर्मनी (२००१–२००५) 
२००२ तमे वर्षे ज़ाहा हदीद-महोदया लाइपज़िग्-नगरे 'बीएमडब्ल्यू'-कारखानायाः प्रशासनिक-भवनस्य विन्यास-प्रतियोगितां जितवती। इदं भवनं मार्गात् उपरि कङ्क्रीट्-निर्मित-नमित-स्तम्भेषु स्थापितम्। तस्याः लक्ष्यं परम्परागत-कार्यालयस्य पृथक्-कक्ष-व्यवस्थां दूरीकृत्य विवृतं, पारदर्शकं कार्य-पर्यावरणं निर्मातुं आसीत्।

 ओर्डरुपगार्ड-संग्रहालय-विस्तारः, कोपनहेगन्, डेन्मार्क (२००१–२००५) 
ई परियोजना पुरान कला संग्रहालय के बगल पाँच मीटर लंबे गलियारा से जोड़त 87 मीटर लंब अउर 20 मीटर चौड़ा नया गैलरी हिस्सा जोड़ल गवा। पूरा संरचना तिरछा रेखा मा बनल, कउनो समकोण न रहे। बड़ा काँच के दीवारन से बगइचा भीतर के कला के पृष्ठभूमि बन जात रहे।

 प्रित्ज़कर-वास्तुकला-पुरस्कारः 
२००४ तमे वर्षे ज़ाहा हदीद-महोदया 'प्रित्ज़कर-वास्तुकला-पुरस्कारं' जितवती, यः वास्तुकला-जगतः सर्वोच्च-मान्यः पुरस्कारः मन्यते, यद्यपि तस्याः तावत् पर्यन्तं केवलं चत्वारि भवनानि पूर्णानि आसन् — वीट्रा-अग्निशमन-केन्द्रम्, इन्सब्रुक्-हिम-प्लुतिका, फ्रांस-मध्ये होनहाइम्-उत्तर-टर्मिनलः, तथा सिन्सिनाटी-कला-केन्द्रम्। थॉमस् प्रित्ज़कर-महोदयः घोषणां कुर्वन् अवदत्: "तस्याः कार्यं यद्यपि अल्पं वर्तते, तथापि तस्य प्रभावः भविष्यस्य च सङ्केतः महान् अस्ति।"

 सन्दर्भाः