योगशास्त्रस्य आध्यात्मिकविज्ञानम्

योगशास्त्रस्य आध्यात्मिकविज्ञानं ज्ञातव्यं भवति। भारते उत्पन्नः प्राचीनः शास्त्रः योगः केवलं शारीरिकः अभ्यासः न अपितु आध्यात्मिक-मानसिक-शारीरिक-सौहार्दस्य जटिल-व्यवस्था अस्ति । सहस्राब्देषु एतत् शरीरं, मनः, आत्मा च एकीकृत्य एकं व्यापकं आध्यात्मिकं विज्ञानं रूपेण विकसितम् अस्ति । अयं लेखः योगस्य मूलसंकल्पनासु, समग्रस्वास्थ्ये तस्य प्रभावः, प्राचीनकालस्य आध्यात्मिकसंस्कृतौ, नैतिकआचारसंहितासु, यम , नियमः , आसनानि, प्राणायाम इत्यादीनां विस्तृतप्रथानां च गहनतया गच्छति

 योगस्य अवधारणा 

योगस्य नाम संस्कृतमूलात् " युज " इत्यस्मात् अभवत् , यस्य अर्थः "एकीकरणं" अथवा "संयोगः" इति । परम्परागतरूपेण योगः व्यक्तिगतात्मना (आत्मनस्य) विश्वचैतन्येन (ब्रह्म) सह संयोगः इति अवगम्यते। प्राचीनः पतञ्जलिः ऋषिः, यः प्रायः शास्त्रीययोगस्य पिता इति उच्यते, सः स्वस्य योगसूत्रेषु योगस्य संहिताकरणं कृतवान् । तेन "योगचित्तवृत्तिः" इति योगस्य परिभाषा कृता निरोधः ," यस्य अनुवादः "मनसस्य उतार-चढावस्य निवृत्तिः" इति ।

योगः परम्परागतरूपेण अनेकमार्गेषु विभक्तः अस्ति, प्रत्येकं भिन्नस्वभावानाम् अभिरुचिनां च अनुकूलम् अस्ति 

1.	राजयोगः : ध्यानमानसनियन्त्रणस्य राजमार्गः।

2.	कर्मयोगः : निःस्वार्थ कर्म योग।

3.	भक्तियोगः : भक्ति-समर्पण-मार्ग।

4.	ज्ञानयोगः : प्रज्ञा ज्ञान के मार्ग।

5.	हठयोगः : आसन प्राणायाम पर बल देने वाला शारीरिक अनुशासन।

एते मार्गाः मिलित्वा व्यक्तिस्य समग्रविकासस्य पूर्तिं कुर्वन्ति, आध्यात्मिकवृद्धिं, मानसिकस्पष्टतां, शारीरिककल्याणं च सक्षमं कुर्वन्ति ।

 समग्रस्वास्थ्यहेतुयोगः¬¬ 

समग्रस्वास्थ्यं शारीरिक-मानसिक-भावनात्मक-आध्यात्मिक-कल्याणस्य सामञ्जस्यपूर्णं संतुलनं निर्दिशति । योगः बहुपक्षीयपद्धत्या अस्मिन् योगदानं ददाति-

1.	शारीरिकस्वास्थ्यम् : आसनानां (मुद्राणां) अभ्यासेन मांसपेशयः सुदृढाः भवन्ति, लचीलापनं सुदृढं भवति, परिसञ्चरणं च वर्धते । नियमितरूपेण अभ्यासः उच्चरक्तचापः, मधुमेहः, गठिया इत्यादीनां रोगानाम् निवारणे प्रबन्धने च सहायकः भवति ।

2.	मानसिकस्वास्थ्यं : योगे ध्यानं मनःसन्तोषं च समावेशयति, येन तनावः न्यूनीकरोति, चिन्ता न्यूनीकरोति, संज्ञानात्मककार्यं च वर्धयति। अध्ययनेन ज्ञायते यत् योगः कोर्टिसोल् स्तरस्य संतुलनं कृत्वा लचीलापनं सुधारयित्वा तनावप्रतिक्रियां संयोजयति।

3.	भावनात्मक स्वास्थ्य : प्राणायाम (श्वासनियंत्रण) स्वायत्ततंत्रिकातन्त्रं नियन्त्रयति, शान्तिं भावनात्मकं स्थिरतां च प्रवर्धयति ।

4.	आध्यात्मिकस्वास्थ्यं : योगः स्वस्य ब्रह्माण्डस्य च गहनसम्बन्धं पोषयति, आत्मनिरीक्षणं उद्देश्यभावं च प्रोत्साहयति।

प्राचीनकालस्य आध्यात्मिकसंस्कृतिः

प्राचीनभारते योगः केवलं अभ्यासः एव नासीत् अपितु आध्यात्मिक-सांस्कृतिक-वस्त्रे गहनतया निहितः जीवन-पद्धतिः आसीत् । वैदिकग्रन्थाः, उपनिषदाः, भगवद्गीता च योगस्य आध्यात्मिकं आधारं स्पष्टयन्ति ।

मन्तव्योपनिषदेषु आत्मसाक्षात्कारे ज्ञानस्य च साधने बलं दत्तम् अस्ति । तथैव भगवद्गीता , आध्यात्मिकः दार्शनिकः च संवादः, योगं मुक्तिप्राप्त्यर्थं (मोक्ष) साधनरूपेण प्रस्तुतं करोति। आश्रमेषु योगस्य अभ्यासः भवति स्म, यत्र ऋषयः शिष्याणां कृते व्यावहारिकविधिना सह आध्यात्मिकशिक्षां प्रयच्छन्ति स्म, येन समग्रवृद्धेः संस्कृतिः पोष्यते स्म

मानसिकस्वास्थ्यस्य नैतिक आचारसंहिता

योगसूत्रेषु उल्लिखितानां योगस्य नैतिकमूलाधाराः मानसिकस्वास्थ्यस्य कृते महत्त्वपूर्णाः सन्ति । यमः नियमश्च इति नाम्ना प्रसिद्धाः एते सिद्धान्ताः व्यवहारस्य मार्गदर्शनं कुर्वन्ति , अनुशासनं च प्रवर्तयन्ति , मानसिकशान्तिं नैतिकजीवनं च सहायकं भवन्ति ।

यमः (संयम)

1.	अहिंसा (अहिंसा) : सर्वेषां जीवानां प्रति करुणां दयालुतां च प्रवर्धयति, आक्रामकतां न्यूनीकरोति, शान्तिं च पोषयति।

2.	सत्य (सत्यम्) : ईमानदारीम् प्रोत्साहयति, यत् पारस्परिकसम्बन्धान् व्यक्तिगत अखण्डतां च सुदृढां करोति।

3.	अस्तेयम् (Non-stealing) : लोभं निरुत्साहयति सन्तोषं च संवर्धयति।

4.	ब्रह्मचार्यम् (ब्रह्मचर्य/संयम) : जीवनस्य सर्वेषु पक्षेषु आत्मसंयमस्य संतुलनस्य च वकालतम् करोति।

5.	अपरिग्रहः (Non-possessiveness) : विरक्तिं पोषयति भौतिकप्रवृत्तीनां न्यूनीकरणं च करोति।

नियमाः 

1.	शौचा (स्वच्छता) : शरीरस्य, मनसः, परिवेशस्य च शुद्धतां प्रोत्साहयति।

2.	संतोषः : स्वीकारं कृतज्ञतां च संवर्धयति।

3.	तपः (अनुशासनम्) : धैर्यं समर्पणं च प्रवर्धयति।

4.	स्वाध्यायः : आत्मनिरीक्षणं आध्यात्मिक अध्ययनं च प्रोत्साहयति।

5.	ईश्वरप्रनिधनम् (ईश्वरसमर्पणम्) : विनयं श्रद्धा च पोषयति।

मनः-शरीर-अन्तर्क्रियाः

योगः मनसः शरीरस्य च अन्तरं सेतुम् करोति, तेषां परस्परनिर्भरतां ज्ञात्वा। मनःसन्तोषध्यानम्, श्वसनकार्यं च इत्यादयः अभ्यासाः शारीरिकप्रक्रियासु प्रत्यक्षतया प्रभावं कुर्वन्ति, शारीरिकमुद्राः तु मानसिकस्थितिषु प्रभावं कुर्वन्ति । मनो-प्रतिरक्षाविज्ञानस्य शोधकार्यं अस्य अन्तरक्रियायाः समर्थनं करोति : १.

1.	न्यूरोप्लास्टिसिटी : योगः मस्तिष्कस्य प्लास्टिसिटीं वर्धयति, अनुकूलतां संज्ञानात्मकं लचीलतां च पोषयति।

2.	तनावनिवृत्तिः : योगेन हाइपोथैलेमिक-पिट्यूटरी-एड्रेनल (HPA) अक्षस्य सक्रियीकरणं न्यूनीकरोति, तनावहार्मोनाः न्यूनीकरोति, रोगप्रतिरोधकशक्तिः च सुधरति

3.	भावनात्मकं नियमनम् : नियमितरूपेण अभ्यासः प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्सं सुदृढं करोति, भावनात्मकनियन्त्रणे सहायकं भवति ।

आसनम् (आसन) 

आसनानि योगस्य शारीरिकपक्षं निर्मान्ति, येन बलं, लचीलापनं, संतुलनं च प्रवर्धयन्ति । शारीरिकलाभाभ्यः परं आसनानि आरामं स्थिरतां च वर्धयित्वा शरीरं दीर्घकालं यावत् ध्यानार्थं सज्जीकर्तुं निर्मिताः सन्ति ।

कानिकेचन मौलिक-आसनानि अन्तर्भवन्ति :

1.	तादासन (पर्वत मुद्रा) : मुद्रां ग्राउंडिंगं च सुधरति।

2.	वृक्षासन (Tree Pose) : संतुलनं एकाग्रतां च वर्धयति।

3.	अधो मुख स्वनासन (अधो कुक्कुर) : शरीरं तानयति, दृढं च करोति।

4.	पद्मासन (Lotus Pose) : मेरुदण्डं स्थिरं कृत्वा मनः शान्तं कृत्वा ध्यानस्य सुविधां करोति।

योग एवं श्वास विज्ञान

प्राणायामं श्वासस्य नियन्त्रणं योगस्य आधारशिला अस्ति। श्वासः शरीरं मनश्च सम्बध्दयति, शारीरिकमनोवैज्ञानिकौ अवस्थां प्रभावितं करोति इति अवगमने आधारितम् अस्ति । प्राचीनयोगिनः मन्यन्ते स्म यत् श्वसनस्य नियन्त्रणेन अन्तः प्राणशक्तिः (प्राणः) नियन्त्रयितुं शक्यते इति ।

प्राणायामस्य प्रमुखाः तकनीकाः सन्ति-

1.	नाडीशोधना (Alternate Nostril Breathing) : मस्तिष्कस्य वामदक्षिणगोलार्धयोः संतुलनं करोति, मानसिकस्पष्टतां वर्धयति ।

2.	भस्त्रिका (Bellows Breath) : आक्सीजनस्य सेवनं वर्धयित्वा शरीरं मनश्च ऊर्जां ददाति।

3.	कपालभती (Skull-Shining Breath) : शरीरं विषहरणं करोति, तंत्रिकातन्त्रं च स्फूर्तिं ददाति ।

4.	उज्जयि (Ocean Breath) : आरामं, ध्यानं च प्रवर्धयति।

वैज्ञानिक-अध्ययनाः एतेषां लाभानाम् समर्थनं कुर्वन्ति, येन ज्ञायते यत् प्राणायामस्य कारणेन आक्सीजनीकरणं सुधरति, तनावः न्यूनीकरोति, समग्रजीवनशक्तिः च वर्धते ।

निगमन

योगस्य आध्यात्मिकविज्ञानं शरीरस्य, मनसः, आत्मायाः च गहनं अवगमनं समावेशयति । प्राचीनप्रज्ञायां जडः योगः समग्रस्वास्थ्यं, नैतिकजीवनं, आध्यात्मिकवृद्धिं च प्राप्तुं साधनानि प्रदाति । आसनस्य, प्राणायामस्य, ध्यानस्य च एकीकरणस्य माध्यमेन योगः न केवलं शारीरिकं मानसिकं च स्वास्थ्यं सम्बोधयति अपितु आत्मनः ब्रह्माण्डस्य च गहनतरसम्बन्धस्य सुविधां करोति

सन्दर्भाः

1.	अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स प्रकाशक, 1966.

2.	सरस्वती, स्वामी सत्यानन्द . आसन प्राणायाम मुद्रा बन्ध . बिहार योग विद्यालय, 1969.

3.	Feuerstein, जॉर्ज. योग परम्परा: तस्य इतिहासः, साहित्यः, दर्शनं तथा अभ्यासः . होहम प्रेस, 2001.

4.	पतञ्जलिः । पतञ्जलिस्य योगसूत्राः . श्री स्वामी सच्चिदानन्द द्वारा अनुवाद एवं टीका, अभिन्न योग प्रकाशन, 1978.

5.	गोपाल, के एस योग एवं मन-शरीर विज्ञान . स्प्रिंगर, २०१८.

6.	भवानी , आनन्द बालयोगी . “योगाभ्यासानां शारीरिकलाभाः।” अन्तर्राष्ट्रीय योग चिकित्सा जर्नल , vol. 17, 2007, पृष्ठ 29-35।

7.	Brown, RP, & Gerbarg , PL “योग श्वास, ध्यान, तथा दीर्घायु।” न्यूयॉर्क विज्ञान अकादमी के एनाल्स , vol. 1172, 2009, पृष्ठ 54-62।