नृसिंहचम्पू

नृसिंहचम्पूः संस्कृतसाहित्ये विशिष्टः ग्रन्थः । अयं ग्रन्थः चम्पूशैलीयः अस्ति, यस्मिन् गद्यपद्ययोः सम्मिश्रणं सौन्दर्ययुतं दृश्यते। अस्मिन् ग्रन्थे श्रीमद्भागवतपुराणे प्रतिपादितस्य भगवान्नृसिंहस्य अद्भुतलीलाया मनोरमं वर्णनं काव्यमयी रीत्या प्रकाशयति। अधोलिखितं नृसिंहचम्पोः प्रथमोच्छ्वासस्य व्याख्यानं अस्ति।

 अथ प्रथमोच्छ्वासः । 

 आनन्दं स दधातु धातुरपि यो धाता यदङ्घ्रिस्रवद् - 

 दिव्याम्भः सुरधुर्यधूर्जटिजटाजूटावतंसायते । 

 भूयो दानवभारभङ्गुरधरोद्धारैकधीरः स्वयं 

 लीलावैभवनिर्मितस्य जगतो वैकुण्ठकण्ठीरवः ।। १ ।। 
अर्थः - अस्मिन् भागे कविः परमं प्रभुं विष्णुं प्रत्यर्थयते यत् सः सर्वेषां सुखं ददातु। सः अस्मान् ब्रह्माणं प्रत्यर्थयते यः स्वयम् एव परमः स्रष्टा अस्ति। सः दैत्यभारं निःसंस्यान कृत्वा पृथिवीं उद्धृतवान्। सः स्वस्य लीला वैभवेन इमं लोकं आनयत्। अतः सः वैकुण्ठकण्ठीरवः अस्ति।

 अपि च - 

 यत्संकल्पविकल्पकल्पितजगज्जन्मात्ययाधिष्ठित - 

 प्राधान्यौ विधिशंकरौ किमु परे तत्रामरेन्द्रादयः । 

 अन्तःसंततमन्तरायरहितैर्यो योगिभिर्ध्यायते 

 सान्द्रानन्दसुधोदधिं  निरवधिं तं श्रीनृसिंहं भजे ।। २ ।। 
अर्थः - जगतः सृष्टिः विनाशः च स्वयमेव श्रीनृसिंहेन शास्यते। ब्रह्मा रुद्रः च अपि तस्य आधीनाौ स्तः। इन्द्रादिदेवेषु अन्यद्वक्तव्यं नास्ति। योगिभिः सः नित्यं ध्यायते। सः अनन्तः असीमः च अमृतसारानन्दसिन्धुः अस्ति। तं श्रीनृसिंहं भक्त्या प्रणामं करोमि ।

 शेषोऽशेषविशेषणोक्तिनिपुणोऽप्यास्तेतरामस्तधीः 

 यस्योद्यद्गुणवर्णनेऽपि न ययौ वागीशवागीशताम् । 

 यद् विदोऽपि न वेद तत्र विषये मर्त्यः प्रवृत्तोऽस्म्यहं 

 यस्मादर्भकभावगर्भितगिरा स्यादेव कौतूहलम् ॥ ३ ॥ 
अर्थः - शेषः दिव्यसर्पः सर्वगुणवर्णनकुशलः सन् अपि श्रीनृसिंहस्य वर्णने वाचालत्वं न प्राप्नोति - इति कविः ज्ञापयितुमिच्छति। परमविद्वान् ब्रह्मापि अस्य दिव्यत्वं व्यक्तुं असमर्थः। कविः जानाति श्रीनृसिंहस्य पूर्णवर्णनं असंभवम्, यस्य महिमा परमविदुषामपि वक्तुं शक्यं नास्ति इति। तथापि सः कविः मन्यते यत् सः मृत्युभूतः बालबुद्धिसंयुक्तः च सन् अपि एषा कार्यं स्वीकरिष्यति। एतत् कार्यं पाठकेषु कुतूहलम् उत विस्मयं वा जनयतु।

 विष्णोश्चिरं चरणपङ्कजचञ्चरीकः 

 श्रीज्ञानराजतनुजो दनुजान्तकस्य । 

 सूर्यः करोति गुणगौरवकीर्तनेन 

 स्वीयां सुधारसवता रसनां सनाथाम् ॥ ४ ॥ 
अर्थः - कविः स्वं विष्णोः चरणपङ्कजचञ्चरीकं मन्यते, यः चिरं तस्मिन्भक्तिसंयुक्तः विराजते। श्रीज्ञानराजतनुजः भूत्वा, स दनुजान्तकस्य श्रीनृसिंहस्य कीर्तने संलग्नः भवति। कविः स्वयं दीप्तसूर्येण सह तुलनां करोति। यथा सूर्यः जगत् प्रकाशयति, तथा सः भगवन्नाम जपन् स्वीयां जिह्वां समृद्धीं कर्तुमिच्छति । एवं तस्य स्तुतिः वाणीं पुण्यमयीं, मधुरां च निर्माति।

 कुतो रसनिरूपणं त्रिघटिकावतारः कुतस् 

 ततो मम मतिः क्व च क्व चरितं जगत्स्वामिनः । 

 कुतः प्रविततार्णवो लवननिर्मिता नौः कुतस् 

 तथापि मम चापलं कविजनाः क्षमध्वं क्षणम् ॥ ५ ॥ 
अर्थः - कविः स्वीयां शक्तिं संदिह्य स्वयमेव पृच्छति – किं सः असमर्थः भवेत् अनन्तगुणशक्तियुक्तस्य परमेश्वरस्य श्रीनृसिंहस्य माहात्म्यं वर्णयितुम्? ततः सः वदति यत् तस्य बुद्धिः भगवतः महिमः सम्मुखे लघु भवति। यथा लवणनिर्मिता नौका गम्भीरसागरे स्थातुं न शक्नुयात्, तथा मम दुर्बलः प्रयासः तं स्तोतुं निश्चितं विनश्यति - इति चिन्तितः। तथापि कविः स्वीकृतकार्यं पूर्णं कर्तुमिच्छति। ततः सः सन्मान्यकवीन् प्रार्थयते यत् ते यानि दोषान् इतःपरं पश्यन्ति, तेषां क्षमां ददतु।

 शृण्वन्तु मत्कृतिमिति प्रथितान् कवीन्द्रान् 

 न प्रार्थयेहमिह कोऽपि गुणो यदि स्यात् । 

 ते चापलोक्तिरसिका यदि वा भवेयुः 

 स्यादादरस्तदतिचारुधियाममीषाम् ॥ ६ ॥ 
अर्थः - कविः प्रार्थयति -  सुप्रसिद्धाः महाकवयः मया निर्मितं काव्यं श्रुण्वन्तु। अहं अत्र गुणं वा सद्गुणं वा न याचे। यदि तेषां वाणी चञ्चला भवति, सरसता वा अल्पा भवति, तर्हि तेषां सम्मानः आचारः च परमभक्तेः स्तरं न प्राप्नुयात्।

एषः श्लोकः वक्तुः विनयमयीं वृत्तिं प्रदर्शयति। सः कवीनां मुनिनां च माहात्म्यं स्वीकरोति, किन्तु स्वीयं कीर्तिं वा प्रशंसां न अपेक्षते। श्लोकः तान् अपि तिरस्करोति ये केवलं सत्कथनं वा असारस्यानन्दं वा कुर्वन्ति। एवं सः दर्शयति यत् भगवतः प्रति वास्तविकं सम्मानं भक्तिः च गभीराचारस्य सद्भावनायाः च अधिष्ठाने स्थिते इति।

 तत्र श्रीमन्मार्तण्डमण्डलाखण्डप्रचण्डकरनिकरविस्फररुचिरप्रचुरतरप्रकाशस्य 

 सुरराजराजितमुकुटमणिविराजितपदनीरजस्य भगवतः सामराजस्य 

 सुधामाधुरीधुरीणगुणगणववर्णनाकर्णनपूर्णकर्णान् प्रभूतनिरतिश्हयतोषाभिलाषेण 

 साधवः स्वत एवानुरक्ता भवेयुर्यथा स्वभाव एवामोदस्य यन्मधुकरानाकर्षति । 
अर्थः - भगवान् यस्य पादरजः इन्द्रमुकुटमणिभिः भूषितम्, स एव सर्वस्य अधिपतिः। तस्य दिव्यगुणाः अमृतमाधुर्यं अतिक्रान्ताः, एवं वर्ण्यन्ते यथा श्रोतॄणां कर्णौ असीमसुखेन पूर्णं भवतः। यथा मधुगन्धेन भ्रमराः स्वाभाविकं आकृष्टाः भवन्ति, तथा सत्पुरुषाः अपि तस्य गुणश्रवणेन स्वयमेव भक्तिभावेन प्रवर्तन्ते।

 नटे सामाजिके वापि रसाविर्भाव इष्यते । 

 तदत्रास्त्युभयं यस्मात् सर्वान्तर्यामिता हरेः ॥ ७ ॥ 

 ते स्युः क्रमादिह भयानकरौद्रवीराः 

 बीभत्सकाद्भुतसहास्यकृपाभिधानाः । 

 शृङ्गारशान्तसहिताः क्रम एष विद्भिः 

 नाङ्गीक्रियते यदि तर्हि कथाविरामः ॥ ८ ॥ 

 गर्भाविर्भावभाजः कतिकति दनुजेद्वेषिणोनावतीर्णाः 

 पूर्णस्तिर्यङ्नराणामपि जगति तथा तेन नासीन्नृसिंहः । 

 यस्यात्मा नैति गर्भ सकृदपि मनुजास्तस्य किं गर्भवासः 

 किं तातस्तस्य यस्य स्वयमयमुदरे हेमगर्भोऽर्भकोऽभूत् ॥ ९ ॥ 

 गीर्वाणेन्द्रगिरेर्गुरोरपि गुरुर्धन्यो नृसिंहाचलो 

 यो विश्वंभरमुद्विभर्ति गहनस्तम्भोऽयमम्भोनिधिः । 

 वासो यत्र जगन्निवासविहितः प्रह्लादमेकं जने 

 मन्ये मान्यतमं तमम्बरसदां योऽन्तर्दधाराच्युतम् ॥ १० ॥