आर्थिकः बाजारः च संस्थानानि

Financial Markets and Institutions
आर्थिकः बाजारः च संस्थानानि

 प्रस्तावना 
 (Introduction)

वित्तीय बाजाराः च संस्थानानि आधुनिक आर्थिक व्यवस्थायाः आधारस्तम्भाः सन्ति। एते संस्थानानि राष्ट्रस्य आर्थिकविकासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं भूमिका निभवन्ति। वित्तीय बाजाराः सञ्चयकर्तृभ्यः (सञ्चयकर्तारः) धनस्य प्रवाहं आवश्यकता रखनेभ्यः (ऋणग्राहकाः) सुकरं कुर्वन्ति। वित्तीय संस्थानानि सञ्चयकर्तृभ्यः धनं संगृह्य ऋणस्वरूपेण आवश्यकता रखनेभ्यः प्रददाति। एषः प्रक्रिया आर्थिकविकासं प्रोत्साहयति तथा समाजस्य समृद्धिं सुनिश्चितं करोति।

2. वित्तीय बाजारः कः? (What is Financial Market?)
वित्तीय बाजारः सः स्थले अस्ति यत्र वित्तीय साधनानां विनिमयः (विनिमयप्रक्रिया) भवति। अत्र स्थले निवेशकाः धनं निवेशयन्ति तथा वित्तीय साधनानां क्रय-विक्रयः कुर्वन्ति। Husband बाजारः मूल्यनिर्णयं, तरलतां च सुनिश्चितं करोति।

3. वित्तीय बाजाराणां प्रकाराः (Types of Financial Markets)
१. पूंजीय बाजारः (Capital Market)
एषः बाजारः दीर्घकालिक वित्तीय साधनानां विनिमयाय समर्पितः अस्ति।
विभागौ –
प्राथमिकः बाजारः (Primary Market): यत्र नवीनानां प्रतिभूतिनां निर्गमनं भवति।
द्वितीयकः बाजारः (Secondary Market): यत्र विद्यमानानां प्रतिभूतिनां पुनर्विक्रयः भवति।

२. मुद्रा बाजारः (Money Market)
एषः बाजारः अल्पकालिक वित्तीय साधनानां विनिमयाय समर्पितः अस्ति।

उदाहरणानि –
राजपत्रम् (Treasury Bills)
वाणिज्यपत्रम् (Commercial Papers)
प्रमाणपत्रेण धनम् (Certificate of Deposit)

३. विदेशी विनिमय बाजारः (Foreign Exchange Market)
अत्र विभिन्न राष्ट्राणां मुद्राणां विनिमयः भवति।

४. व्युत्पन्न बाजारः (Derivatives Market)
एषः बाजारः ते साधनानि विनिमयति, ये मूलाधारसाधनानां (Underlying Assets) मूल्ये आधारिताः सन्ति।
उदाहरणानि –

विकल्पाः 
भविष्यसंविदः 
५. वस्तु बाजारः (Commodity Market)
अत्र सुवर्णम् (Gold), रजतम् (Silver), तैलम् (Oil), कृषि उत्पादाः च विनिमीयन्ते।

4. वित्तीय बाजाराणां कार्याणि (Functions of Financial Markets)
सञ्चयस्य प्रेरणा (Mobilization of Savings): लोकाः वित्तीय साधनानां माध्यमेन सञ्चयं कुर्वन्ति।
तरलता प्रदायनम् (Liquidity Provision): निवेशकाः स्ववित्तीय साधनानां सहजेन क्रय-विक्रयः कुर्वन्ति।
मूल्यनिर्णयः (Price Determination): क्रेतृ-विक्रेतृयोगे मूल्यानां निर्णयः भवति।
जोखिम व्यवस्थापनम् (Risk Management): व्युत्पन्न साधनानि जोखिमं न्यूनीकर्तुं सहायन्ते।
पूंजीसृजनम् (Capital Formation): व्यवसायानां विस्ताराय आवश्यकं पूंजी उपलब्धं करोति।

5. वित्तीय संस्थानानि (Financial Institutions)
वित्तीय संस्थानानि ते सङ्घटनानि सन्ति ये वित्तीय सेवाः प्रददाति तथा वित्तीय प्रणालीस्य स्थिरतां सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

6. वित्तीय संस्थानानां प्रकाराः (Types of Financial Institutions)
१. सावधिक संस्थानानि (Depository Institutions)
वाणिज्यिक बैंकाः
बचत बैंकाः
ऋण सहकारी संस्थाः 

२. असावधिक संस्थानानि (Non-Depository Institutions)
बीमा संस्थाः 
निवेश बैंकाः 
परस्पर निधयः 

३. केन्द्रीय बैंकः 
भारतीय रिजर्व बैंकः (Reserve Bank of India)
अमेरिकाया
४. सूक्ष्मवित्त संस्थानानि (Microfinance Institutions)
लघुधनसंवितरणं 
 आर्थिकदुर्बल वर्गाय प्रददाति।

7. वित्तीय संस्थानानां भूमिका (Role of Financial Institutions)
वित्तीय मध्यस्थता 
ऋणसृजनम् 
भुगतान प्रणाली 
जोखिम व्यवस्थापनम् 
आर्थिक विकास

8. वित्तीय बाजाराणां संस्थानानां च सम्बन्धः
वित्तीय संस्थानानि वित्तीय बाजारेषु महत्त्वपूर्णं भूमिका निभवन्ति। एते सञ्चयकर्तृभ्यः धनं गृहीत्वा आवश्यकता रखनेभ्यः ऋणं प्रददाति।

9. वित्तीय बाजाराणां संस्थानानां च महत्त्वम्
आर्थिकविकासः
तरलता
मूल्य स्थिरता
धन वितरणम्
जोखिम व्यवस्थापनम् 

10. समस्याः
नियमन समस्या 
धोखाधडी
तकनीकी विघटनम् 
आर्थिक अस्थिरता 
वैश्वीकरण जोखिम

11. उपसंहारः (Conclusion)
वित्तीय बाजाराः च संस्थानानि राष्ट्रस्य आर्थिकविकासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं भूमिका निभवन्ति। एते धनप्रवाहं सुकरं कुर्वन्ति, निवेशं प्रोत्साहयन्ति, जोखिमं व्यवस्थयन्ति च। यद्यपि असामान्याः समस्याः सन्ति, तथापि वित्तीय बाजाराणां संस्थानानां च निरन्तरः विकासः स्थायि आर्थिक विकासाय आवश्यकः अस्ति।

सन्दर्भाः (References)
भारतीय रिजर्व बैंकः – www.rbi.org.in

आर्थिक अध्ययनः – 2013 रिपोर्ट्

https://www.learnsanskrit.cc/

https://www.easyhindityping.com/english-to-sanskrit-translation

https://www.lexilogos.com/english/sanskrit_dictionary.htm