पूर्णभुजङ्गासनम्

पूर्णभुजंगासन (or Full Cobra Pose ) इति योगे पारम्परिकस्य भुजंगासनस्य (Cobra Pose) उन्नतं संस्करणम् अस्ति । एषा विविधता खिन्नतां गभीरं करोति, वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं, उदरस्नायुषु प्रसारयितुं, पृष्ठस्य दृढीकरणे च साहाय्यं करोति ।

पूर्णभुजंगासनस्य व्यापकव्याख्यानम् अस्ति :

== आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==

पूर्णभुजङ्गासनं " पूर्ण " (पूर्ण वा पूर्ण इत्यर्थः), " भुजङ्गा " (कोबरा वा नाग इत्यर्थः), "आसनम्" (मुद्रा इत्यर्थः) इति संस्कृतशब्देभ्यः निष्पन्नम् । नाम पूर्णतया शरीरस्य विस्तारं कृत्वा फणाम् उन्नतं कोबरा इव उच्यते ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या भुजङ्गासनम् एकः प्राचीनः योगमुद्रा अस्ति यः शताब्दशः अभ्यासितः अस्ति तथा च हठयोगप्रदीपिका , घेरण्डसंहिता इत्यादिषु ग्रन्थेषु दृश्यते पूर्णभुजङ्गासनं पृष्ठस्य वक्षःस्थलस्य च विस्तारं वर्धयित्वा एतत् पारम्परिकं मुद्रां एकं पदं पुरतः नयति ।

=== संस्कृत अर्थ पूर्णभुजंगासन ===

पूर्णभुजङ्गासनशब्दः अस्य संयोगः अस्ति : १ .

 पूर्ण     ( वाल) : पूर्ण     या पूर्ण अर्थात् पूर्ण या पूर्ण।
 भुजङ्गा     ( भुजङ्ग) : कोबरा     वा नाग इत्यर्थः ।
 आसन     ( आसन): आसन या     आसना अर्थ।

पूर्णभुजङ्गासनस्य शाब्दिकानुवादः “पूर्णकोबरासनम्” इति ।

=== पूर्णभुजंगासन के आध्यात्मिक लाभ ===

 हृदयचक्रं     उद्घाटयति (अनहता) : पूर्णभुजंगासनं हृदयचक्रं उत्तेजितुं     शक्नोति, वक्षःस्थलं उद्घाटयति तथा च भावनात्मकं अवरोधं मुक्तं कर्तुं शक्नोति।     करुणा, प्रेम, अवगमनभावनाः संवर्धयितुं साहाय्यं करोति इति कथ्यते ।
 मनः-शरीर-सम्बन्धे     सुधारं करोति : मेरुदण्डस्य गतिविषये जागरूकताम् आनयन् एषा     मुद्रा भौतिकशरीरस्य मानसिकसन्निधौ गहनतरं सम्बन्धं पोषयति एतत् अभ्यासकर्तृभ्यः     उत्तमं ध्यानं मानसिकस्पष्टतां च विकसितुं साहाय्यं करोति ।
 ऊर्जाप्रवाहं     वर्धयति : यथा कोबरा मुद्रा परम्परागतरूपेण प्राणं (जीवनशक्तिं)     उत्तेजयति, पूर्णभुजंगासनं प्राणप्रवाहं अधिकं गभीरं करोति , शरीरं मनश्च पुनः     सजीवं करोति।
 तनावः     चिन्ता च न्यूनीकरोति : अन्येषां पृष्ठमोचकानां इव एतत्     आसनं वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं साहाय्यं करोति, येन गभीरं श्वसनं भवति, यत् परासहानुभूति     तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कर्तुं शक्नोति, तनावस्य चिन्तास्तरं च न्यूनीकरोति

== प्रयोजन एवं लाभ ==

आसनस्य प्राथमिकः शारीरिकः, मानसिकः, आध्यात्मिकः च लाभः

शारीरिक लाभ : १.

 मेरुदण्डं     सुदृढं करोति : मुद्रा मेरुदण्डस्य समीपे मांसपेशिनां सुदृढीकरणं     करोति, आसनं सुदृढं करोति, लचीलतां च वर्धयति ।
 वक्षःस्थलं     फुफ्फुसं च उद्घाटयति : पूर्णभुजङ्गासने पृष्ठस्य पूर्णविस्तारः     वक्षःस्थलस्य च उद्घाटनं वक्षःस्थलं तानयितुं फुफ्फुसक्षमतां च वर्धयितुं साहाय्यं     करोति।
 उदरस्य     मांसपेशिनां ताननं करोति : एषा मुद्रा उदरस्य मांसपेशिनां,     अग्रशरीरस्य च ताननं करोति, येन एतेषु क्षेत्रेषु तनावस्य निवारणं भवति ।
 रक्तसञ्चारं     सुधरयति : गहनः खिन्नः वक्षःस्थलं, कण्ठं, पृष्ठं च रक्तप्रवाहं     प्रोत्साहयति, समग्रसञ्चारं वर्धयति ।
 पाचनं     उत्तेजयति : उदरं धड़ं च तानयित्वा एतत् आसनं पाचनं उत्तेजितुं     कब्जं च न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।

मानसिक तथा भावनात्मक लाभ : १.

 एकाग्रतां     ध्यानं च वर्धयति : मुद्रायां ध्यानं जागरूकता च     आवश्यकं भवति, येन एकाग्रतां मानसिकस्पष्टतां च सुधारयितुम् सहायकं भवति।
 ऊर्जां     वर्धयति : पृष्ठमोचनरूपेण पूर्णभुजङ्गासनं शरीरेण प्राणस्य     प्रवाहं उत्तेजयति, येन अभ्यासकर्ता ऊर्जायुक्तः इति भावः त्यजति।
 भावनात्मकं     तनावं न्यूनीकरोति : एषा मुद्रा वक्षःस्थलं हृदयं     च उद्घाटयितुं ज्ञायते, भावनात्मकतनावं तनावं च मुक्तुं साहाय्यं करोति।

== पदे पदे निर्देश ==

 प्रारम्भिकस्थानं     : योगचटके अधोमुखं शयनं कृत्वा पादौ सीधाः पादौ च     एकत्र स्थापयित्वा आरभत। पादस्य शिखरं भूमौ निपीडयति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
 हस्तस्थापनम्     : स्कन्धयोः अधः प्रत्यक्षतया भूमौ सपाटं स्थापयन्तु,     कोणौ पार्श्वयोः समीपे न्यस्तं कुर्वन्तु ।
 निःश्वासं     कृत्वा वक्षःस्थलं उत्थापयतु : निःश्वासं गच्छन् शनैः     शनैः हस्तौ तलस्य अन्तः निपीड्य वक्षःस्थलं, उपरितनं कूपं च भूमौ उत्थापयितुं     आरभत इदानीं यावत् कोणौ नतौ स्थापयतु।
 पृष्ठं     पूर्णतया विस्तारयन्तु : यथा यथा भवन्तः हस्तेषु निपीडयन्ति     तथा तथा बाहून् पूर्णतया ऋजुं कुर्वन्तु, वक्षःस्थलं उच्चतरं उत्थाप्य, पृष्ठं     गभीरं कमानं कुर्वन्तु। मेरुदण्डं दीर्घं कुर्वन् शिरः पुनः आनेतुं प्रयतस्व।
 वक्षःस्थलं     उद्घाटयतु : स्कन्धपट्टिकाः पृष्ठतः अधः आकृष्य छतम् प्रति     वक्षःस्थलं उद्घाटयतु। धड़ं ऊर्ध्वं विस्तारयितुं ध्यानं दत्तव्यं, स्थिरतां स्थापयितुं     पादौ ऊरुं च नियोजयन्तु ।
 Hold     the Pose : किञ्चित् ऊर्ध्वं वा कक्षस्य पृष्ठभागं प्रति     वा दृष्टिः स्थापयन्तु। १५–३० सेकेण्ड् यावत् स्थितिं धारयन्तु, गभीरं समं च श्वसितुम्     ।
 विमोचन     : मुद्रातः निर्गन्तुं शनैः शनैः वक्षःस्थलं उदरं     च पुनः भूमौ अधः कृत्वा अवरोहणस्य समर्थनार्थं कोणौ मोचयन्तु । कतिपयानि निःश्वासाः     आरामं कुर्वन्तु।

आरम्भकानां कृते विविधताः : १.

 आरम्भकाः     वक्षःस्थलं उत्थापयन् क्रमेण बाहून् ऋजुकरणं प्रति कार्यं कुर्वन्तः कोणौ किञ्चित्     नतौ स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।
 शरीरस्य     अधिकं उत्थापने सहायतार्थं वक्षःस्थलस्य अधः खण्डं स्थापयितुं शक्नुथ ।

उन्नतविविधताः १.

 उन्नत-अभ्यासकारिणः     वक्षःस्थलं छतम् प्रति अधिकं निपीड्य पृष्ठ-मोचनं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
 वैकल्पिकरूपेण,     भवन्तः स्वपदानि तलतः उत्थापयितुं शक्नुवन्ति, वक्षःस्थलस्य पादयोः च मध्ये गतिशीलं     उत्थापनं निर्मातुं शक्नुवन्ति ।

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

 पृष्ठस्य     अधःभागस्य पतनम् : वक्षःस्थलस्य उत्थापनस्य समये     पृष्ठस्य अधःभागस्य पतनं परिहरन्तु। उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतां कृत्वा पृष्ठस्नायुषु     ऊर्ध्वं विस्तारं कर्तुं उपयोगे ध्यानं दत्तव्यम् ।
 हस्तेन     अत्यधिकं दबावः : हस्तेन अत्यधिकं दबावः कटिबन्धेषु     तनावः भवितुम् अर्हति । पृष्ठस्य मांसपेशिनां, पादौ च उपयोगेन गतिं समर्थयितुं     ध्यानं दत्तव्यम् ।
 कण्ठस्य     तनावः : कण्ठं मेरुदण्डस्य अनुरूपं स्थापयन्तु। कण्ठं अतिकर्णं     न कुर्वन्तु, शिरः अतिदूरं पृष्ठतः न तिर्यक् कुर्वन्तु। तटस्थदृष्टिः भवतु।

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

 पृष्ठस्य     मांसपेशी : पूर्णभुजङ्गासनं मुख्यतया मेरुदण्डस्य समीपे     मांसपेशिनां लक्ष्यं करोति, यत्र इरेक्टर् स्पाइनः अपि सन्ति, ये पृष्ठस्य विस्तारस्य     उत्तरदायी भवन्ति
 वक्षःस्थलं     स्कन्धं च : यदा भवन्तः स्वस्य धडस्य उत्थापनं कुर्वन्ति     तदा वक्षःस्थलस्य स्कन्धस्य च मांसपेशिनां व्यायामः भवति, येन लचीलता, शक्तिः     च सुधरति ।
 कोर     मांसपेशी : उदरं पृष्ठमोचनस्य समर्थनाय, मुद्रायाः समये     स्थिरतां निर्वाहयितुं च नियोजितं भवति ।
 पादौ     : श्रोणिं स्थिरं कर्तुं पृष्ठस्य अधःभागे डुबनं     न कर्तुं च सम्पूर्णे मुद्रायां पादौ ऊरुः च सक्रियः तिष्ठति ।

== श्वसन तकनीक ==

पूर्णभुजङ्गासनस्य एकः अत्यावश्यकः पक्षः अस्ति श्वसनम् | अत्र भवतः श्वसनस्य गतिना सह समन्वयः कथं भवति इति दर्शितम् अस्ति ।

 यथा     यथा वक्षःस्थलं उत्थापनं पृष्ठं च कमानं कर्तुं आरभते तथा तथा निःश्वासं गृहाण     ।
 यथा     यथा पृष्ठवक्रं गभीरं कुर्वन्ति तथा तथा निःश्वासं त्यजन्तु ।
 श्वसनं     न धारयितुं आसनस्य अधिकतमं लाभं प्राप्तुं च सम्पूर्णे मुद्रायां गभीरं समं च     श्वसितुम् अर्हन्ति ।

== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==

पूर्णभुजंगासनं परिहरन्तु यदि भवतः : १.

 पृष्ठस्य     गम्भीराः समस्याः (विशेषतः हर्नियायुक्ताः चक्राः)     २.
 कण्ठस्य     चोटः
 स्कन्धस्य     चोटः
 गर्भधारणं     (प्रथमत्रिमासिकस्य अनन्तरं) २.
 मेरुदण्डस्य     गम्भीराः समस्याः

यदि भवतः स्वास्थ्यस्य किमपि चिन्ता अस्ति तर्हि उन्नतमुद्राणां प्रयासात् पूर्वं सर्वदा स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा वा प्रमाणितयोगप्रशिक्षकेन वा परामर्शं कुर्वन्तु।

== योगाभ्यास में भूमिका ==

पूर्णभुजङ्गासनस्य उपयोगः विविधयोगक्रमेषु कर्तुं शक्यते । इदं पृष्ठमोचश्रृङ्खलायाः भागरूपेण अथवा उर्ध्ववत् गभीरपृष्ठमोचनस्य सज्जतामुद्रारूपेण सम्यक् कार्यं करोति धनुरासन (चक्र मुद्रा) . It can also serve as an effective heart opener , उपरितनशरीरे ऊर्जां आनयति तथा च मुद्रां सुधारयितुम् सहायकं भवति।

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

शारीरिकरूपेण मुद्रा पृष्ठे स्कन्धयोः च तनावस्य निवारणं कर्तुं शक्नोति, परन्तु तस्य गहनः भावनात्मकः प्रभावः अपि भवति :

 तनावस्य     निवारणं करोति : एतत् भावनात्मकं अवरोधं मुक्तं कर्तुं साहाय्यं     करोति यत् वक्षःस्थले स्कन्धेषु च संगृहीतं भवितुम् अर्हति।
 मानसिकस्पष्टता     : हृदयं वक्षःस्थलं च उद्घाट्य मानसिकस्पष्टतायाः     भावः प्रोत्साहयति, समग्रं ध्यानं एकाग्रतां च वर्धयति।

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

पूर्णभुजंगासनस्य सम्बन्धः योगदर्शनस्य अनेकतत्त्वैः सह अस्ति : १.

 हृदयचक्रसक्रियीकरणम्     : मुद्रायाः वक्षःस्थलं उद्घाटयति इति प्रकृतिः हृदयचक्रं     सक्रियं करोति, यत् प्रेम, करुणा, सहानुभूतिः च केन्द्रं मन्यते
 प्राणप्रवाहः     : मेरुदण्डस्य वक्षःस्थलस्य च विस्तारेण शरीरे प्राणस्य     स्वतन्त्रतया प्रवाहार्थं अधिकं स्थानं निर्मीयते, येन जीवनशक्तिः मानसिकस्पष्टता     च वर्धते

== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==

पूर्णभुजङ्गासने अधिकं उन्नताः भवन्ति तथा तथा एतानि विविधतानि समावेशयितुं विचारयन्तु :

 पादौ     उत्थापनं : पृष्ठस्य मोचनं गभीरं कर्तुं ग्लूट्स्, हैमस्ट्रिंग्     च संलग्नं कर्तुं।
 गुल्फयोः     धारणम् : एकदा मुद्रायां सहजतां प्राप्य वक्षःस्थलस्य उद्घाटनं     गभीरं कर्तुं गुल्फयोः वा पादयोः वा कृते हस्तं प्रसारयितुं प्रयतध्वम्।

== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==

पूर्णभुजंगासनस्य उपयोगः विभिन्नेषु योगपरम्परासु भवति । गभीरपृष्ठमोचनस्य सज्जतामुद्रारूपेण हठयोगे विशेषतया अस्य उपरि बलं दत्तम् अस्ति । विन्यासयोगे एषः मुद्राः गतिशीलक्रमस्य भागः भवितुम् अर्हति, प्रायः Downward-Facing Dog इत्यादिभ्यः मुद्राभ्यः प्रवहति ।

== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==

पूर्णभुजंगासनस्य दैनिक अभ्यासे समावेशः मुद्रां सुधारयितुम्, तनावं न्यूनीकर्तुं, शारीरिकशक्तिं वर्धयितुं च सहायकं भवितुम् अर्हति । प्रतिदिनं अभ्यासं कुर्वन्तु, आदर्शतया प्रातःकाले शरीरस्य व्यायामं, ऊर्जां च दातुं प्रयतध्वम्।

== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==

अध्ययनेन ज्ञातं यत् पूर्णभुजङ्गासन इत्यादीनि नियमितपृष्ठमोचनानि मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं, उत्तममुद्रां प्रवर्धयितुं, कमरस्य अधः वेदनाम् उपशमयितुं च सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति विशेषतः तनावनिवृत्त्यर्थं पृष्ठमोचनस्य शारीरिक-भावनात्मकलाभाः आधुनिकसंशोधनेषु सुदस्तावेजिताः सन्ति ।