पर्वतासनम्

आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च 
पार्वत्तासनं , सामान्यतया पर्वतमुद्रा इति उच्यते , संस्कृतशब्दस्य " पार्वत् " , यस्य अर्थः पर्वतः , "आसनम्" , यस्य अर्थः मुद्रा इति च नामकरणं कृतम् अस्ति । मुद्राः पर्वतस्य बलेन, स्थिरतायाः, भव्यतायाः च प्रेरणादायकः अस्ति, यत् मूलभूततायाः, सहनशक्तिः, अचञ्चलशान्ततायाः च प्रतीकं भवति

ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ

माउण्टन् पोज योगस्य मौलिकतमेषु आसनेषु अन्यतमः अस्ति, तस्य अभ्यासः विविधपरम्परासु बहुधा क्रियते । प्रायः शरीरस्य पृथिव्याः च मध्ये दृढसम्बन्धं स्थापयितुं ग्राउण्डिंग् पोजरूपेण उपयुज्यते, सन्तुलनं, संरेखणं, आन्तरिकस्थिरतां च पोषयति

योगे पर्वताः सहनशक्ति-स्थिरतायाः शक्तिशालिनः प्रतीकाः इति दृश्यन्ते । पार्वतीसनं पर्वतस्य लक्षणं मूर्तरूपं ददाति, अभ्यासकारिणः एतान् गुणान् स्वान्तर्गतं संवर्धनं कर्तुं प्रोत्साहयति ।

एतत् आसनं बहुषु प्राचीनयोगग्रन्थेषु दृश्यते, यद्यपि एतत् मुख्यतया आधुनिकयोगक्रमेषु दृश्यते, यत्र अन्यमुद्राणाम् आधाररूपेण कार्यं करोति सामान्यतया योगक्रमस्य आरम्भे अन्ते वा अभ्यासकर्तारं केन्द्रीकृत्य मनःसन्तोषस्य अभ्यासस्य स्वरं निर्धारयितुं अभ्यासः भवति ।

 पार्वत्तासनस्य अर्थः 

 पार्वत् : पार्वत् शब्दस्य संस्कृते पर्वतः     इति अनुवादः भवति । पर्वताः हिन्दुधर्मादिषु आध्यात्मिकपरम्परासु बलस्य, स्थिरतायाः,     सहनशक्तिस्य च प्रतीकत्वेन पूज्यन्ते । पर्वतासनस्य पृष्ठतः विचारः अस्ति यत्     पर्वतस्य गुणाः-स्थिरता, भूमिगतता, अचलता च मूर्तरूपं ददातु।
 आसन : आसनपदस्य केवलं अर्थः मुद्रा     अथवा मुद्रा , योगे अभ्यासितस्य कस्यापि शारीरिकमुद्रायाः अभिप्रायः     । अतः पर्वतासनं पर्वतस्य मुद्रा , पर्वतस्य स्थायिस्वभावं प्रतिबिम्बयति     इति दृढं भूमिगतं च वृत्तिम् प्रतिनिधियति।

 पार्वतीसनस्य आध्यात्मिक-लाभः 
यद्यपि पर्वतासनं सरलं तथापि शक्तिशाली मुद्रा अस्ति तथापि तस्य अनेकाः आध्यात्मिकलाभाः प्राप्यन्ते :

 ग्राउण्डिंग् तथा केन्द्रीकरण : पार्वतीसनस्य     अभ्यासेन भूमिगततायाः भावः आगच्छति , यतः पादाः पृथिव्यां दृढतया रोपिताः भवन्ति।     एषा स्थिरता आन्तरिकसन्तुलनस्य भावः सृजति, अभ्यासकारिणः वर्तमानक्षणे स्वं केन्द्रीकृत्य     साहाय्यं करोति ।
 शान्ततायाः संवर्धनम् : मुद्रा श्वसनशरीरयोः     सह मनःसम्बन्धं प्रोत्साहयति, मनः शान्तं शान्तं च प्रवर्धयति। एतत् मनःसन्तोषं     जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु अपि नेतुं शक्यते ।
 मनःसन्तोषः ध्यानं च : पार्वतीसनं धारयितुं     शरीरस्य संरेखणस्य विषये एकाग्रता, जागरूकता च आवश्यकी भवति, यत् मनःसन्तोषं पोषयति।     एषा ध्यानभावना भवतः जीवनस्य अन्येषु पक्षेषु स्थानान्तरितुं शक्यते, येन भवतः     चुनौतीपूर्णपरिस्थितौ उपस्थितः भवितुं साहाय्यं भवति ।
 पृथिव्याः सह सम्पर्कः : पर्वतमुद्रा पृथिव्यां     मूलभूतः अस्ति, प्रकृत्या सह गहनं सम्पर्कं प्रदाति । वर्तमानक्षणे मूलभूतः इति     विचारं प्रवर्धयति, विक्षेपरहितः ।
 शरीरस्य मनस्य च संतुलनम् : शरीरेण सह दृढं     आधारं निर्माय पार्वतीसनं शरीरे ऊर्जानां संतुलनं कर्तुं साहाय्यं करोति, शारीरिक-मानसिक-स्थितीनां     मध्ये सामञ्जस्यं प्रवर्धयति 

== प्रयोजन एवं लाभ ==

पर्वतासनं सरलं मुद्रां दृश्यते, परन्तु तस्य शरीरे मनसि च गहनः प्रभावः भवति । अत्र माउण्टन् पोज इत्यस्य अभ्यासस्य केचन प्राथमिकाः शारीरिकाः, मानसिकाः, आध्यात्मिकाः च लाभाः सन्ति ।

शारीरिकलाभाः : १.

 मुद्रासुधारं करोति : पार्वतीसनं मेरुदण्डस्य,     स्कन्धस्य, नितम्बस्य च सम्यक् संरेखणं प्रवर्धयति, येन समग्रमुद्रासु सुधारः     भवति ।
 पादौ, कोरं च सुदृढं करोति : पादौ ग्राउण्ड्     कृत्वा ऊर्ध्वं स्थित्वा ऊरु, वत्सः, नूपुरं च सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति ।     तदतिरिक्तं कोरस्नायुषु संलग्नता समग्रशक्तिसुधारं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
 लचीलापनं वर्धयति : मेरुदण्डं तानयित्वा शिरस्य     उपरि बाहून् विस्तारयित्वा मेरुदण्डस्य, स्कन्धस्य, कटिबन्धस्य च लचीलापनं वर्धते     ।
 संतुलनं प्रवर्धयति : एतस्य मुद्रायाः अभ्यासेन     भवतः संतुलनस्य दृढं भावः विकसितः भवति, यत् अन्येषां बहूनां योगमुद्राणां कृते     अत्यावश्यकम् अस्ति ।
 परिसंचरणं वर्धयति : मुद्राः शरीरं विशेषतः     पादौ मेरुदण्डं च तानयित्वा रक्तसञ्चारं सुदृढं करोति, येन सम्पूर्णशरीरे उत्तमं     संचारं प्रवर्धयति

मानसिक तथा भावनात्मक लाभ :

 तनावः न्यूनीकरोति : मुद्रायाः ग्राउण्डिंग्     प्रकृतिः तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति, तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति     ।
 मानसिकस्पष्टतां वर्धयति : पर्वतासने शरीरस्य     श्वासस्य च संरेखणं प्रति ध्यानं दत्त्वा मानसिकस्पष्टतां एकाग्रतां च वर्धयति।
 भावनात्मकस्थिरतां वर्धयति : पर्वतासनस्य माध्यमेन     पृथिव्याः सह सम्पर्कः चुनौतीपूर्णपरिस्थितौ भावनात्मकस्थिरतां लचीलतां च संवर्धयितुं     साहाय्यं करोति।
 शान्तिभावं पोषयति : माउण्टन् पोजस्य निश्चलता,     ग्राउण्डिंग इफेक्ट् च शान्तिस्य शान्तिस्य च भावः पोषयति, यत् अभ्यासकारिणः दैनन्दिनजीवनस्य     दबावानां सामना कर्तुं साहाय्यं करोति। 

== पदे पदे निर्देश ==

अत्र सम्यक् पार्वतीसनं कथं कर्तव्यम् इति ।

 ताडासने आरभत : ताडासने (पर्वतमुद्रा)     आरभत, पादौ एकत्र कृत्वा बाहून् पार्श्वे कृत्वा ऊर्ध्वं स्थित्वा। भवतः भारः     द्वयोः पादयोः समानरूपेण वितरितः भवति, पादाङ्गुलीः अग्रे दर्शयन्ति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु ।
 पादौ संलग्नं कुर्वन्तु : पादयोः माध्यमेन अधः     निपीड्य पादौ मांसपेशीः सक्रियं कुर्वन्तु। चतुष्कोणं नियोजयितुं जानुटोप्याः     किञ्चित् उत्थाप्य ऊरुं दृढं कुर्वन्तु ।
 Align Your Spine : दीर्घं ऋजुं मेरुदण्डं निर्वाहयन्     शिरः मुकुटं माध्यमेन उत्थापयन्तु। श्रोणि तटस्थं भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु,     पृष्ठस्य अधोभागस्य अतिकमानं परिहरन्तु ।
 कोरं संलग्नं कुर्वन्तु : स्वस्य कोरस्य मांसपेशिनां     सक्रियीकरणार्थं स्वस्य अधः उदरं धीरेण आकर्षयन्तु, येन भवतः मेरुदण्डस्य स्थिरता,     समर्थनं च प्रदास्यति।
 बाहून् विस्तारयन्तु : गभीरं निःश्वासं गृहीत्वा     बाहून् शिरसि उत्थापयन्तु। बाहून् परस्परं समानान्तरं कृत्वा तालयोः सम्मुखं स्थापयन्तु,     अथवा यदि भवन्तः आरामेन कर्तुं शक्नुवन्ति तर्हि तालुकौ एकत्र आनयन्तु ।
 स्कन्धान् आरामं कुर्वन्तु : स्कन्धान् कर्णात्     दूरं पातयित्वा कण्ठं दीर्घं कुर्वन्तु। बाहू सक्रियः किन्तु तनावग्रस्ताः न इति     सुनिश्चितं कुर्वन्तु।
 Breathe and Hold the Pose : गहनेषु, स्थिरेषु     श्वासेषु ध्यानं ददातु। ३० सेकेण्ड् तः एकनिमेषपर्यन्तं स्थितिं धारयन्तु, येन     सुनिश्चितं भवति यत् भवतः शरीरं भूमिगतं भवति, भवतः मनः शान्तं, एकाग्रं च भवति     ।
 Release the Pose : मुद्रातः बहिः आगन्तुं शनैः     शनैः बाहून् अधः कृत्वा ताडासनं प्रति आगच्छन्तु । अन्यमुद्रायां संक्रमणात्     पूर्वं पुनः केन्द्रीकृत्य कतिपयानि गभीराणि निःश्वासाः गृह्यताम् । 

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

 जानुनिबन्धनम् : पार्वतीसनस्य अभ्यासे , जानुनिबन्धनं     परिहरन्तु । जानुषु किञ्चित् मोचनं कृत्वा मृदुतां लचीलतां च धारयन्तु।
 पृष्ठभागे लम्बनम् : सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत्     भवतः श्रोणिः तटस्थः एव तिष्ठति। कोरस्नायुषु मन्दं नियोजयित्वा पृष्ठं व्याप्तं     कर्तुं परिहरन्तु।
 स्कन्धाः तनावग्रस्ताः : स्कन्धान् कर्णात्     दूरं शिथिलं कुर्वन्तु, तनावं च परिहरन्तु, येन तनावः भवितुम् अर्हति ।
 कण्ठं व्याप्य : शिरसि बाहून् प्रसारयन् कण्ठस्य     विषये मनः स्थापयन्तु। कण्ठं दीर्घं कृत्वा अतिशयेन उपरि पश्यन् परिहरन्तु, येन     कण्ठे तनावः भवितुम् अर्हति । 

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

पर्वतासनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति : १.

 पादस्नायुः : ऊरुः, वत्सः, नूपुरः च सर्वे सक्रियः     भवन्ति येन मुद्रायां संतुलनं स्थिरतां च निर्वाह्यते ।
 कोर मांसपेशी : उदरस्य, पृष्ठस्य अधः मांसपेशिनां     च मेरुदण्डस्य समर्थनार्थं, संरेखणं च निर्वाहयितुं नियोजिताः भवन्ति ।
 स्कन्धाः बाहूश्च : स्कन्धबाहूः यथा यथा भवन्तः     शिरसि प्रसारयन्ति तथा तथा प्रसारिताः नियोजिताः च भवन्ति।
 मेरुदण्ड : पार्वतीसनं मेरुदण्डं तानयति, लचीलापनं     लम्बतां च प्रवर्धयति। 

== श्वसन तकनीक ==

पर्वट्टासने ध्यानं स्थिरतां च स्थापयितुं श्वसनम् अत्यावश्यकम् : १.

 मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा बाहून् शिरसि उत्थापयन् निःश्वासं कुरु ।
 यथा यथा भवन्तः पादौ दृढं कुर्वन्ति तथा तथा कोरं नियोजयन्तु तथा मुद्रां     गभीरं कर्तुं निःश्वासं कुर्वन्तु ।

मन्दगभीरश्वासयोः ध्यानं दत्त्वा शान्तस्य, मनःसन्तोषस्य च भावः सृजति । 

== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==

 कण्ठे वा स्कन्धे वा चोटः : कण्ठे वा स्कन्धे     वा चोटः प्राप्ताः व्यक्तिः बाहून् शिरसि उत्थापयन् सावधानाः भवेयुः । बाहून्     स्कन्धस्य ऊर्ध्वतायां स्थापयित्वा अथवा समर्थनार्थं भित्तिं उपयुज्य परिवर्तनं     कुर्वन्तु।
 पृष्ठस्य समस्या : येषां पृष्ठस्य अधः समस्या     अस्ति तेषां अत्यधिकं कमानीकरणं परिहरितव्यम्। कोरं नियोजयन्तु तथा तटस्थमेरुदण्डं     निर्वाहयितुम् ध्यानं ददतु।
 गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः गभीरपृष्ठमोचनं, उदरस्य     उपरि अत्यधिकं दबावं च परिहरितव्यम् । एतस्य मुद्रायाः अभ्यासात् पूर्वं स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां     परामर्शं कुर्वन्तु। 

== योगाभ्यास में भूमिका ==

योगाभ्यासस्य आरम्भे वा अन्ते वा प्रयोक्तुं पार्वतीसनः उत्तमः मुद्रा अस्ति । अन्येषु अधिकजटिलमुद्रासु संक्रमणात् पूर्वं ग्राउण्डिंग्, फोकस, मनःसन्तोषं च स्थापयितुं साहाय्यं करोति । पृष्ठवक्रतायाः अथवा आसनस्य आसनस्य अनन्तरं महती प्रतिमुद्रारूपेण अपि कार्यं करोति । 

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

पार्वतीसनस्य अभ्यासः भावनात्मकस्थिरतां, लचीलापनं, भूमिगततायाः च भावः पोषयितुं साहाय्यं करोति . एतत् अभ्यासकारिणः मन्दं कर्तुं उपस्थिताः भवितुं च प्रोत्साहयति, तनावं न्यूनीकरोति, आन्तरिकशान्तिं च संवर्धयति । 

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

मुद्रा पर्वतस्य बलस्य, स्थिरतायाः, सहनशक्तिस्य च प्रतीकं भवति । अभ्यासकर्तारं पृथिव्यां वर्तमानक्षणेन च संयोजयति, भूमिगतस्य भावनां आध्यात्मिकसन्तुलनं च प्रदाति । 

== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==

उन्नतसाधकानां कृते उर्ध्वादिविविधतां योजयित्वा पार्वतीसनं गभीरं कर्तुं शक्यते हस्तासना (ऊर्ध्वहस्तमुद्रा) अथवा सौम्यपृष्ठवक्रतायाः अभ्यासः . एते विविधताः शरीरस्य लचीलतां, बलं च आव्हानं कुर्वन्ति, येन लाभः अधिकं वर्धते । 

== विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन ==

हठयोगः , विन्यासयोगः , अय्यङ्गरयोगः च इत्यादिषु विभिन्नेषु योगशैल्यां पार्वत्तासनं सामान्यम् अस्ति । विन्यासे प्रवाहक्रमस्य भागरूपेण तस्य उपयोगः भवितुं शक्नोति, हठयोगे तु प्रायः बलस्य, संरेखणस्य च निर्माणार्थं आधारभूतमुद्रारूपेण अभ्यासः भवति 

== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==

मुद्रासुधारं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, शान्ततायाः भावस्य संवर्धनार्थं च भवन्तः दिवसं यावत् पर्वतासनस्य अभ्यासं कर्तुं शक्नुवन्ति । मनः केन्द्रीकृत्य शरीरं ऊर्जां दातुं प्रातःकाले वा सभायाः पूर्वं वा अभ्यासं कर्तुं महान् मुद्रा अस्ति । 

== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==

योगविषये अध्ययनेन ज्ञातं यत् पार्वतीसनादिभिः अभ्यासैः मुद्रासुधारः, चिन्ता न्यूनीकर्तुं, लचीलतां, बलं च वर्धयितुं शक्यते । पार्वतीसन इत्यादीनां योगासनानां नियमित-अभ्यासस्य मेरुदण्डस्य, मांसपेशीनां, मनस्य च चिकित्सालाभः दर्शितः अस्ति । 

== सन्दर्भाः ==

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 1993.
 सिवानन्द, स्वामी। योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम् . अट्रिआ पुस्तकें,     2019.
 तिवारी, ओ पी हठयोग प्रदीपिका : एक टीका . योगविद्या प्रकाशन     , 2006.
 कुमार, राज. "योगे ध्यानस्य भूमिका।" योग जर्नल ,     vol. ६८, न. 2, 2020, पृष्ठ 30-34।