योगशिक्षणार्थं कक्षायाः विषयाः अभिप्रायाः च

योगशिक्षणार्थं कक्षायाः विषयाः अभिप्रायाः च महत्त्वपूर्णाः सन्ति। योगः एकः गहनः व्यक्तिगतः अभ्यासः अस्ति यः शारीरिकमुद्राणां वा आसनानां वा परं गच्छति । आत्म-जागरूकतायाः, मनःसन्तोषस्य, शरीरस्य, मनस्य, आत्मायाः च सह सम्पर्कस्य च संवर्धनस्य एकः उपायः अस्ति । अस्मिन् परिवर्तनकारीयात्रायां छात्राणां मार्गदर्शनस्य एकः प्रभावी उपायः अस्ति यत् विषयान् वा अभिप्रायान् वा स्वकक्षायां एकीकृत्य स्थापयित्वा। एते विषयाः केवलं योजिताः बोनसतत्त्वानि न सन्ति; ते सम्पूर्णस्य अभ्यासस्य आधाररूपेण कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति, छात्रान् गहनतरसंबन्धस्य, उद्देश्यस्य, अर्थस्य च भावस्य प्रति मार्गदर्शनं कुर्वन्ति।

भवतः छात्राणां आवश्यकतानां इच्छानां च आधारेण, वर्षस्य समयस्य, अथवा स्वस्य प्रेरणायाः अपि आधारेण विषयाः अभिप्रायाः च वर्गे वर्गे भिन्नाः भवितुम् अर्हन्ति । भवान् आत्मकरुणायां, बलं, संतुलनं, ध्यानं वा केन्द्रीक्रियते वा, योगवर्गस्य पृष्ठतः अभिप्रायः अभ्यासस्य स्वरं दिशां च निर्धारयति । छात्राणां शरीरे धुनिं कर्तुं, उपस्थितेः भावः पोषयितुं, तेषां गतिनां पृष्ठतः अभिप्रायेन सह सम्बद्धतां प्राप्तुं च साहाय्यं करोति ।

अस्मिन् लेखे वयं योगशिक्षणे कक्षाविषयाणां अभिप्रायाणां च अवधारणां अन्वेषयामः, तान् कथं चयनं कृत्वा स्वकक्षासु समावेशयितुं च चर्चां कुर्मः, तेषां कृते शिक्षकाणां छात्राणां च कृते यत् लाभं प्रददति तत् प्रकाशयिष्यामः। 

== विषय-आशय-शक्तिः ==

विषयाः अभिप्रायाः च अभ्यासकर्तुः कृते मार्गदर्शकरूपेण कार्यं कुर्वन्ति यत् सः स्वस्य योग-अभ्यासे ध्यानं, स्पष्टतां, दिशां च आनेतुं शक्नोति । ते योगशिक्षकान् एकं सत्रं निर्मातुं शक्नुवन्ति यत् न केवलं शारीरिकरूपेण उत्तेजकं अपितु मानसिकरूपेण भावनात्मकरूपेण च समृद्धं भवति। सुचयनितः विषयः अभिप्रायः वा गहनान् अन्वेषणं जनयितुं शक्नोति तथा च अभ्यासे गहनतरं उद्देश्यस्य भावम् आनेतुं शक्नोति ।

विषयाः अभिप्रायाः च एकः सूत्रः इति चिन्तयितुं शक्यते यः सम्पूर्णे अभ्यासे धावति, वर्गस्य सर्वेषु पक्षेषु एकतां आनयति । विषयः रूपकरूपेण अथवा केन्द्रबिन्दुरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नोति, येन छात्राः चटके स्वस्य अनुभवान् स्वस्य दैनन्दिनजीवनेन सह सम्बद्धुं शक्नुवन्ति । यथा, "बलम्" इति विषये केन्द्रितः वर्गः छात्रान् शारीरिक-अभ्यासस्य समये अपि च स्वस्य दैनन्दिन-आव्हानेषु अपि स्वस्य आन्तरिक-शक्तेः उपयोगं कर्तुं प्रेरयितुं शक्नोति तथैव "विमोचन" इति विषयेण सह कक्षा छात्रान् शारीरिकतनावं वा भावनात्मकं अवरोधं वा त्यक्तुं प्रोत्साहयितुं शक्नोति।

भवतः वर्गे विषयस्य वा अभिप्रायस्य वा समावेशस्य एकः प्रमुखः लाभः अस्ति यत् एतत् मनःसन्तोषं पोषयति। छात्राणां आसनस्य दिनचर्यायां अथवा अभ्यासस्य शारीरिकतायां नष्टतायाः सम्भावना न्यूना भवति यदा तेषां लंगरं स्थापयितुं गहनतरं मानसिकं भावनात्मकं वा लक्ष्यं भवति। केन्द्रित-अभिप्रायेन छात्राः अधिक-मनः-चिन्तन-अन्तरिक्षे प्रवेशं कर्तुं शक्नुवन्ति । 

== भवतः वर्गस्य कृते विषयः अथवा अभिप्रायः कथं चिनोति ==

भवतः कक्षायाः विषयं वा अभिप्रायं वा चयनं कर्तुं आत्मनिरीक्षणं, भवतः छात्राणां आवश्यकतानां अवगमनं च आवश्यकम्। भवतः अभिप्रायः विविधस्रोताभ्यः आकृष्टः भवितुम् अर्हति स्म-भवतः व्यक्तिगतः अभ्यासः, योगात् दर्शनं वा शिक्षणं, दैनन्दिनजीवनात् किमपि, अथवा भवता पाठितस्य समूहस्य ऊर्जा अपि।

अत्र भवतः वर्गस्य कृते समीचीनं विषयं वा अभिप्रायं वा चयनं कर्तुं भवतः सहायतार्थं केचन विचाराः सोपानानि च सन्ति:

 स्वस्य अभ्यासस्य चिन्तनं कुर्वन्तु       एकः योगशिक्षकः इति नाम्ना भवतः स्वस्य अनुभवाः कक्षायाः विषयाणां कृते महत् प्रेरणास्रोतः     भवितुम् अर्हन्ति। किं भवन्तः व्यक्तिगतरूपेण किमपि कार्यं कुर्वन्ति-भवतः अभ्यासे,     मानसिकतायां, जीवने वा-यत् भवन्तः स्वछात्रैः सह साझां कर्तुम् इच्छन्ति? यथा     - यदि भवान् धैर्यस्य संवर्धनार्थं कार्यं करोति तर्हि धैर्यस्य, लचीलतायाः च     विषये वर्गं प्रदातुं शक्नोति ।
 वर्षस्य ऋतुः वा समयः वा विचारयन्तु       वर्षस्य समयः भवतः वर्गानां विषयान् प्रभावितुं शक्नोति। यथा, वसन्तऋतौ यदा सर्वं     प्रफुल्लितं वर्धमानं च भवति तदा भवन्तः नवीकरणस्य, वृद्धिस्य, नूतनस्य आरम्भस्य     च विषयेषु ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति स्म । शिशिरे आत्मनिरीक्षणे निश्चलतायां च     ध्यानं अधिकं उपयुक्तं भवेत् । ऋतुपरिवर्तनेन विषयं भवतः परितः ऊर्जायाः प्राकृतिकतालानां     च सह बद्धुं उत्तमः अवसरः प्राप्यते ।
 छात्राणां आवश्यकतासु ध्यानं ददातु       कदाचित्, कक्षायाः विषयः अभिप्रायः वा भवता पाठ्यमानेन समूहेन निर्धारितः भवति।     किं ते तनावग्रस्ताः सन्ति, आरामस्य आवश्यकता च अस्ति ? किं तेषां ऊर्जा न्यूना     भवति अथवा प्रेरणायाः अभावः भवति ? आत्मकरुणा, भूमिः, स्फूर्तिः वा इति विषयं     प्रदातुं भवतः वर्गं तेषां कृते अनुरूपं कुरुत। भवान् स्वछात्रान् अपि पृच्छति     यत् ते कक्षायाः किं अन्विषन्ति, तेषां आवश्यकताः विषये समावेशयितुं च शक्नुवन्ति।
 योगदर्शनस्य अन्वेषणं कुर्वन्तु       बहवः योगशिक्षकाः वर्गविषयाणां निर्माणकाले योगदर्शनस्य अन्तः समृद्धशिक्षणानाम्     अवधारणानां च आकर्षणं कुर्वन्ति। यथा - योगस्य अष्टाङ्गात् (अष्टङ्गः) आकर्षणं     कर्तुं वा यम - नियमयोः (नैतिकमार्गदर्शिकाः) केन्द्रीभवितुं शक्नुथ । “अहिंसा”     (अहिंसा) विषये केन्द्रितः वर्गः स्वस्य अन्येषां च प्रति करुणां संवर्धनं परितः     केन्द्रितः भवेत्, यदा तु “ संतोषः ” (सन्तुष्टिः) विषये केन्द्रितः वर्गः वर्तमानक्षणेन     सह शान्तिं प्राप्तुं प्रोत्साहयितुं शक्नोति
 रूपकस्य अथवा तत्त्वस्य उपयोगः       वर्गस्य विषयस्य चयनस्य अन्यः उपायः रूपकस्य उपयोगः अस्ति । प्राकृतिकं जगत् योगेन     सह सुन्दरं सङ्गच्छमानैः रूपकैः परिपूर्णम् अस्ति । यथा, “मूलानां” विषयः पृथिव्याः     गहनसम्बन्धं प्रोत्साहयति इति भूमिगतमुद्राभिः सह सम्बद्धः भवितुम् अर्हति, यदा     तु “सन्तुलनस्य” विषयः शारीरिकमानसिकसन्तुलनयोः कार्यं कुर्वन्तः मुद्राभिः सह     सम्बद्धः भवितुम् अर्हति 

== सम्पूर्णे कक्षायां विषयस्य कार्यान्वयनम् ==

एकदा भवन्तः स्ववर्गस्य विषयं वा अभिप्रायं वा चयनं कृतवन्तः तदा सम्पूर्णे सत्रे तत् निर्विघ्नतया बुनितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। विषयः केवलं कक्षायाः आरम्भे अन्ते च उल्लेखणीयः किमपि न भवति; अभ्यासस्य प्रत्येकस्मिन् पक्षे तस्य समावेशः करणीयः। अत्र भवन्तः कथं प्रभावीरूपेण एतत् कर्तुं शक्नुवन्ति:

 विषयस्य प्रारम्भे परिचयं कुर्वन्तु       कक्षायाः प्रारम्भे एव विषयस्य अथवा अभिप्रायस्य परिचयं कृत्वा आरभत। एतत् उद्घाटनध्यानस्य     समये, भवतः अभिवादने, वा उष्णतायाः आरम्भात् पूर्वं वा भवितुम् अर्हति । अभ्यासस्य     केन्द्रबिन्दुः किं भविष्यति, आसनेषु कथं बद्धः भविष्यति इति भवतः छात्राः ज्ञातुम्     अर्हन्ति। कक्षायाः समये शारीरिक-अभ्यासे, मानसिक-केन्द्रीकरणे, भावनात्मक-जागरूकतायां     च एषः विषयः कथं प्रयोक्तुं शक्यते इति संक्षेपेण व्याख्यातव्यम् ।

यथा, यदि भवान् “बलस्य” विषये ध्यानं ददाति तर्हि भवान् वक्तुं शक्नोति यत्, “अद्य वयं शारीरिकं आन्तरिकं च बलं अन्वेषयामः । अहं भवन्तं आमन्त्रयामि यत् भवन्तः स्वजीवने तान् क्षणान् चिन्तयन्तु यदा भवन्तः स्वस्य लचीलापनं शक्तिं च टैपं कर्तुं प्रवृत्ताः सन्ति। अद्य तत् बलभावं प्रत्येकं मुद्रायां वहामः” इति ।

 विषयेण सह मुद्राः संरेखयन्तु       यथा यथा भवन्तः छात्रान् कक्षायाः माध्यमेन मार्गदर्शनं कुर्वन्ति तथा तथा विषयेण     सह मुद्राः संरेखयन्तु। यदि भवान् “सन्तुलनं” इत्यत्र ध्यानं ददाति तर्हि भवान्     Tree Pose अथवा Warrior III इत्यादीनां संतुलनं मुद्राः समाविष्टुं शक्नोति ।     यदि विषयः “विमोचनम्” अस्ति तर्हि भवन्तः अग्रे गुच्छाः, पुनर्स्थापनमुद्राः,     नितम्ब-उद्घाटकाः वा समावेशयितुं शक्नुवन्ति येन भावनात्मकविमोचनं भवति ।

प्रत्येकं मुद्रायाः संकेतान् अर्पयन्ते सति विषयं मनसि धारयन्तु। यथा, यदि विषयः “केन्द्रीकरणं” अस्ति तर्हि भवान् छात्रान् स्मारयितुं शक्नोति यत् ते स्वश्वासे एकाग्रतां कुर्वन्तु, स्थिरदृष्टि (केन्द्रबिन्दुबिन्दुः) सह दृष्टिम् संरेखयन्तु , क्षणे उपस्थिताः भवितुं ध्यानं दद्युः

 Integrate Breathwork       योगे Breath इत्येतत् एकं शक्तिशाली साधनम् अस्ति। सम्पूर्णे अभ्यासे विषयस्य     लंगरीकरणे सहायतार्थं भवन्तः श्वसनकार्यस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति। यथा, यदि     भवान् “शान्त” अथवा “विमोचन” इति विषयेण कक्षां पाठयति तर्हि दीर्घप्राणायाम     (त्रिभागीयः श्वासः) अथवा नाडी इत्यादिभिः गभीरश्वासव्यायामैः छात्राणां मार्गदर्शनं     कर्तुं शक्नोति शोधन (वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रश्वासः), ये तंत्रिकातन्त्रं शान्तं     कर्तुं तनावं च मुक्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति । एतेन विषयेण सह तेषां सम्बन्धः गभीरः     भवितुम् अर्हति ।
 विषयं वर्धयितुं सङ्गीतस्य भाषायाश्च उपयोगं कुर्वन्तु       यद्यपि योगवर्गे सङ्गीतस्य आवश्यकता सर्वदा न भवति तथापि तत् वातावरणं वर्धयितुं     भवतः विषयस्य पूरकं च कर्तुं शक्नोति। यथा, यदि भवान् “शान्ति” इति विषये वर्गं     पाठयति तर्हि छात्राणां ध्यानावस्थायां मार्गदर्शनार्थं शान्तं, वाद्यसङ्गीतं     चिन्वतु ।

तथैव भवतः भाषा विषयं प्रतिबिम्बयितुं शक्नोति। छात्राणां विषयेण सह सम्बद्धतां प्राप्तुं, अभिप्रायस्य विषये केन्द्रितं भवितुं च सकारात्मकं सशक्तं च भाषां प्रयुञ्जीत। यथा, यदि वर्गः “कृतज्ञतायाः” संवर्धनस्य विषयः अस्ति तर्हि भवान् वक्तुं शक्नोति यत् “यथा भवन्तः स्वमुद्रासु गच्छन्ति तथा तथा स्वशरीरस्य व्यायामस्य, गतिस्य, दृढीकरणस्य च क्षमतायाः कृते कृतज्ञतां वदन्तु” इति

 चिन्तनेन समाप्तं       कक्षायाः अन्ते छात्राणां कृते विषये चिन्तनार्थं एकं क्षणं प्रस्तावयन्तु। मार्गदर्शितविश्रामस्य     अथवा सवासनस्य अनन्तरं , तान् कतिपयान् क्षणान् गृहीत्वा अवलोकयितुं वदन्तु यत्     तेषां कथं भवति। छात्रान् प्रोत्साहयन्तु यत् तेषां ऊर्जायां, विचारेषु, भावनासु     वा यत्किमपि परिवर्तनं भवति तत् अवलोकयन्तु। भवन्तः तान् वर्गस्य अभिप्रायं दैनन्दिनजीवने     वहितुं अपि आमन्त्रयितुं शक्नुवन्ति। 

== योग कक्षाओं के लिए लोकप्रिय विषय एवं अभिप्राय ==

अत्र कतिचन लोकप्रियाः विषयाः अभिप्रायाः च सन्ति येषां समावेशः भवान् स्वकक्षासु कर्तुं शक्नोति:

 आत्मकरुणा : छात्रान् स्वयमेव सौम्यतां कर्तुं     आत्मसंरक्षणस्य अभ्यासं कर्तुं च प्रोत्साहयन्तु। एतत् विशेषतया तेषां छात्राणां     कृते शक्तिशाली भवति ये अत्यधिकं धक्कायन्ति वा स्वस्य आवश्यकताभ्यः विच्छिन्नतां     अनुभवन्ति वा।
 बलं लचीलापनं च : शारीरिकं मानसिकं च बलं संवर्धयितुं     ध्यानं दत्तव्यम्। छात्रान् दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयितुं वा अधिकजटिलमुद्रां     ग्रहीतुं वा चुनौतीं ददतु, तथैव तेषां आन्तरिकशक्त्या लचीलतायाः च सह सम्बद्धतां     प्राप्तुं प्रोत्साहयतु।
 ध्यानं स्पष्टता च : छात्रान् स्वमनः स्वच्छं     कर्तुं वर्तमानक्षणे ध्यानं च शिक्षयन्तु। श्वसनकार्यस्य, संतुलनस्य च मुद्राणां     उपयोगं कुर्वन्तु येन तेषां एकाग्रतायाः, मनःसन्तोषस्य च विकासः भवति ।
 चिकित्सा तथा मुक्ति : भावनात्मकचिकित्सा तथा     शारीरिकतनावस्य मुक्ति केन्द्रम् । गहनविश्रामं भावनात्मकविमोचनं च प्रोत्साहयितुं     मन्दं, पुनर्स्थापनात्मकं मुद्रां, नितम्ब-उद्घाटकं, सौम्य-विस्तारं च समावेशयन्तु     ।
 कृतज्ञता : छात्राणां कृतज्ञतायाः मनोवृत्तिः     संवर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्तु, तेषां शरीरस्य जीवनस्य च कृते। कृतज्ञता-केन्द्रित-ध्यानेन     आरभ्य छात्रान् स्वस्य अभ्यासस्य स्वस्य च प्रशंसां प्रकटयितुं प्रोत्साहयन्तु।
 संतुलनं सामञ्जस्यं च : शक्तिं लचीलतां च चुनौतीं     ददति इति मुद्राणां माध्यमेन शारीरिकं मानसिकं च संतुलनं निर्मातुं ध्यानं दत्तव्यम्।     छात्राणां कृते शरीरे मनसि च समतां कथं ज्ञातव्यमिति शिक्षयन्तु। 

== उपसंहारः ==

विषयान् अभिप्रायान् च भवतः योगकक्षासु समावेशयित्वा अभ्यासे गभीरता, उद्देश्यं, मनःसन्तोषं च योजयति। भवतः छात्रैः सह अनुगुञ्जमानं विषयं चयनं कृत्वा सम्पूर्णे कक्षायां बुनन् भवान् एकं वातावरणं निर्माति यत्र छात्राः न केवलं स्वस्य शारीरिकस्वास्थ्यस्य सुधारं कर्तुं शक्नुवन्ति अपितु स्वस्य मानसिक-भावनात्मक-कल्याणेन सह अपि सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति |.

भवान् आत्मकरुणायां, बलं, संतुलनं वा केन्द्रीक्रियते वा, स्पष्टाभिप्रायस्य समावेशः छात्रान् स्वस्य अभ्यासं गभीरं कर्तुं, अधिकाधिकं अन्वेषणं प्राप्तुं, चटके ज्ञातान् पाठान् स्वस्य दैनन्दिनजीवने वहितुं च शक्नोति। विचारपूर्वकं चयनितः विषयः योगस्य समग्रं दृष्टिकोणं प्रददाति, यत्र उपस्थितिः, शान्तिः, व्यक्तिगतवृद्धिः च इति भावः संवर्धयति ।