विक्रमसंवत्

विक्रमसंवत् (संक्षेपे वि॰सं॰) इति उच्यते, यस्य निर्दिष्टः नाम 'विक्रामि' वा 'बिक्रामि' पञ्चाङ्गप्रणाल्यः अपि दृश्यते। अयं हिन्दू-पञ्चाङ्गः भारतीयोपखण्डे ऐतिहासिकतया उपयोगे आसीत् तथा अद्यापि कतिपये भारतीयराज्येषु नेपालदेशे च प्रचलति। एषः चन्द्र-सौरसमन्वितपञ्चाङ्गः, यत्र द्वादश चन्द्रमासाः प्रतिसौर-नक्षत्रवर्षे समायोज्यन्ते। विक्रमसंवत्-संवत्सरगणना सामान्यतः ग्रेगोरी-दर्शिकायाः अपेक्षया अग्रे सप्तचत्वारिंशत् वर्षे भवति; किन्तु जनवरि–एप्रिल् मध्येतावत् केवलम् षट्चत्वारिंशत् वर्षे अग्रे भवति।

विक्रमसंवत् नेपालस्य राजकीय-पञ्चाङ्गः अस्ति। तथा भारतदेशे यत्र केवलं धार्मिकदिनाङ्केषु उपयोगः दृश्यते, तत्र सौर-विक्रमसंवत् रूपेण विद्यालयपरिस्मार्यादीनि विधिकाग्रनाम् च सर्वाणि सरकारीक्रियाणि अपेक्षितानि पञ्चाङ्गरूपेण उपयोग्यते।

 इतिहासः 
पुरातनमध्यमकालीनशिलालेखेषु विक्रमसंवत् इति समयमुद्रीकृतम् दृश्यते। यद्यपि किञ्चित्संस्मरणेन तं राजा-विक्रमादित्यनाम्ना संयुक्तं कथ्यते, तथापि "विक्रमसंवत्" इति पदं नवमशताब्दात् पूर्वं ऐतिहासिकलिखितेषु स्पष्टतया न दृश्यते; अस्यैव पञ्चाङ्ग-व्यवस्थायाः अन्यानि नामानि अपि दृश्यन्ते, यथा कृत (कृत-सम्वत्) च मालवा इति। उपनिवेशीयशोधे प्रारम्भे अस्य युगस्य सम्बन्धं उज्जैनीस्थस्य विक्रमादित्येण शकान् पराभवन् समास्थापने इति मन्यते स्म, परन्तु नूतनं शिलालेखीयसाक्ष्यं तथा शोधाः सूचयन्ति यत् एषा कथा ऐतिहासिक-आधारेण संयुता नास्ति। नवमशताब्दी आरम्भे शिलालेखेषु विक्रमसंवत्-उपयोगः दृश्यमानः अभवत्; बुद्ध-साम्प्रदायिक-शिलालेखाः महावीर-सम्बद्धकालं वा बुद्ध-आधारितं संवत् अनुसरतुं निरन्तरं आसीत्।

 विक्रमादित्यकथा 
चित्रपाठ्यम्=Two illustrated portions of a manuscript|लघुचित्रम्|कालकाचार्यः जैनसन्न्यासी च शकनृपः च (कालकाचार्यकथायाः पाण्डुलिपिः छत्रपतिशिवाजीमहाराज-वस्तुसंग्रहालये, मुम्बैनगरम्)
लोककथायाः अनुसारम् उज्जैनी-राजा विक्रमादित्यः शकान् पराजितवान् इत्येतत् विक्रमारम्भं स्थापितवान् इति कथ्यते। जैन-सन्तेन महेशरासूरिः रचिते "कलकाचर्य-कथानके" वर्णनं अस्ति यत्र गान्धर्वसेनः इत्येकेन समये उज्जैनीनरेन नन्वहारी सरस्वती नामिका कन्यकाऽभिप्रहरिता आसीत्, सा कलकाचर्यस्य भगिन्या आसीत्। क्रोधात् भरितः भिक्षु: साहि नामके शक-राज्ञः साहाय्यं याचितवान्। दिव्यसहाय्येन शक-राजा गान्धर्वसेनं सजातीयेन युद्धे परास्तवान्। सरस्वती स्वदेशं प्रत्यागता; गान्धर्वसेनः परिहृतः परन्तु पशु-वनवासे निवसन् सिंहेण हतः। तस्य पौत्रः विक्रमादित्यः वनमें वृद्धः तथा प्रतिष्टानात् (आधुनिकं पैठनम्) राज्यम् आचरत्। अनन्तरम् विक्रमादित्यः उज्जैनम् आक्रान्त्य शकान् निक्षेप्य तेन 'विक्रम-आयम्' इति नवयुगं आरब्धम् इति कथितम्। उज्जैन-पञ्चाङ्गारम्भः सन् प्रायः ईसा-पूर्व ५८–५६ पर्यन्ते निर्दिष्टः, शकों तु प्रतिष्टानात् ७८ संवत्सरस्य आरम्भः विवृणोति।

 ऐतिहासिकोत्पत्तयः 
ईसा-पूर्व ५७ संवत्सरारम्भस्य विक्रमादित्येन सम्बन्धः नवमशताब्दात् पूर्वं कत्रापि स्रोतसु न दृश्यते; अतीनपूर्वस्रोताः अस्य युगस्य नाम रूपेण "कृत" (३४३, ३७१ ई.) अथवा "कृत-आदि" (४०४ ई.) अथवा मालवानां युगः (४२४ ई.) इति वर्णयन्ति अथवा केवलं 'सम्वत्' इति उल्लेखयन्ति। 'विक्रम' इति नामेन आह्वितमुत्तमं शिलालेखं सर्वप्रथमं शकबन्धं ८४२ ई. मध्ये दृष्टम्, यत् चौहान्-राजा चन्दमहासेनस्य धरणे धौलपुरे लब्धम् अस्ति तस्य लेखे 'विक्रमसम्वत् ८९८ वैशाखशुक्ल द्वितीया चन्दाः' (२० एप्रिल् ८४२ ई.) इति निर्दिष्टम्। एतत् युगम् अनया संवत्-नामेन ९७१ ई. मध्ये प्रथमं कस्याचित् विक्रमादित्यनामक-राजन् सह सम्बन्धितं शिलालेखं दृश्यते; तथा ९९३–९९४ ई. मध्ये जैन-लेखकान् अमितागति-रचिते 'सुभाषित-रत्न-सन्दोहे' एतस्य सम्बन्धस्य साहित्यकालेखः दृष्टः।

काचित् कतिपयाः लेखकाः मन्यन्ति यत् विक्रमसंवत् विक्रमादित्येन प्रारभ्य नासीत्, किं तु विक्रमादित्यः पौराणिको न किंचित् शीर्षकवत् अस्ति यत् अनन्तरस्य कस्यापि राज्ञा इदं नाम स्वीकृतवान्। भी॰ए॰ स्मिथ् तथा डी॰आर॰ भाण्डारकर् विशृताः यत् चन्द्रगुप्त-द्वितीयः 'विक्रमादित्य' उपाधिं गृहित्य संवत्सरस्य नाम परिवर्तनं कृतवान् इति। रुडोल्फ् होर्न्ले इत्यादिभिः अत्र यशोधर्मन् इति राजा जिम्मेवारीकृतः इति अनुमानितम्, येन काश्मीर-विजयेन समं 'हर्‍षविक्रमादित्य' इति खल्कनस्य राजतरङ्गिण्यां निर्दिष्टः।

किञ्चित् पूर्व-शोधकाः अभिमन्यन्ते यत् विक्रमसम्वत् आझेस्-युगेन मेल् कुर्वन्, परन्तु विजयमित्रस्य द्वै-काल-लिखित-शिलालेखोऽभ्यासात् रोबर्ट् ब्रेसीन मार्गे तद् विवादितम्; फाल्क् एवं बेनट् इत्ययोः शोधे आझेस्-युगस्य आरम्भः ईसा-पूर्व ४७–४६ इति निश्चितम् अभवत्।Falk and Bennett (2009), pp. 197-215.

 प्रचलनम् 
विक्रमसंवत् हिन्दुभिः, सिक्खैः, पश्तूनैश्च प्रयुज्यमानः आसीत्। भारतीयोपखण्डे बहुसंख्यक-क्षेत्रीय-पञ्चाङ्गेषु एकः एषः यः द्वादश चन्द्रमासाः तथा ३६५ सौर-दिनानि आधारेण स्थाप्यते। चन्द्रवार्षस्य आरम्भः चैत्र-मासस्य अमावास्यायां भवति।

नेपालदेशे एषः राष्ट्रपञ्चाङ्गरूपेण सेव्यते, यत्र प्रथमः मासः बैसाखः तथा अन्तिमः मासः चैत्रः। नेपालस्य बैक-समुदाये विक्रमसंवत् तथा नेपाल-संवत् इत्ययोः द्वयोः राजकीय-पञ्चाङ्गयोः सहपाठिता दृश्यते। दक्षिणभारते, पूर्व-पश्चिमेषु कस्यचित् प्रदेशेषु, भारतीयराष्ट्रपञ्चाङ्गस्य उपयोगोऽपि दृश्यते। इस्लामिक-शासने आगमनात् हिजरी-पञ्चाङ्गः सुलतानतन्त्रे तथा मुगल-राज्ये राजकीय रूपेण ग्रह्यताम् प्राप्तवान्। ब्रिटिश्-उपनिवेशकालिनि ग्रेगोरी्-दर्शिका नगरीयप्रदेशेषु प्रचलितास्ति। पाकिस्तान् बङ्गलादेश्च १९४७ तः परं हिजरी-पञ्चाङ्गम् आधारेणाऽभवताम्, परं पूरातनग्रन्थेषु विक्रमसंवत् च ग्रेगोरी्-तिथयः अपि सन्ति। २००३ तमे वर्षे सिख्-शिरोमणि-गुरुद्वारा-परिषद् विवादेन नानकशाही-पञ्चाङ्गं स्वीकृतवान्।

 पञ्चाङ्ग-प्रणाली 
यहपि हिब्रू-चीन-बल्ग्भ्यः इव विक्रमसंवत् च चन्द्र-सौरसमन्वितः अस्ति। सामान्यमासे संवत् ३५४ दिनेषु निष्पद्यते; तत्र प्रतिवर्षे अधिकमासः (अधिकमासः) यथासम्भव मेटोनिक्-समायोजनस्य अनुसारं सम्मिल्यते, यथा १९ वर्षेषु ७वारम् अधिकमासः स्थाप्यते, येन पर्वाणि कृषिकार्याणि च ऋतुषु निश्चिते स्थाने स्थास्यन्ति। प्राचीनबौद्धसमुदायाः भारतीयपञ्चाङ्गं स्वीक्रियतवन्तः, अनन्तरं विक्रमसंवत्-स्थानीय-बौद्धपञ्चाङ्गाः च प्रकाशिताः। बौद्ध-उत्सवानि अपि चन्द्र-आधारेण व्यवस्थितानि सन्ति।

विक्रमसंवत् द्वौ प्रणाली उच्यते—दक्षिणीय-प्रणाली (अमान्त) इति यत्र आरम्भः ईसा-पूर्व ५६ संवत्सरे, तथा उत्तरीय-प्रणाली (पूर्णिमान्त) यत्र ५७–५६ ईसापूर्वे प्रथमतया ग्रथितम्। शुक्ल-पक्षः, यस्मिन् अधिकांश-पर्वाणि भवन्ति, उभयोर्मध्ये समायोज्यते। लुनिसोलर-विक्रमसंवत् सौर-ग्रेगोरी-दर्शिकायाः अपेक्षया ५६.७ वर्षे अग्रे अस्ति; यथा वर्षम् २०२५ ईस्वीयमध्ये विक्रमसंवत् २०८२ मध्य-एप्रिल् आरभते च मध्य-एप्रिल् २०२६ पर्यन्तं समाप्ति: भवति।

नेपालमध्ये राणा-वंशे १९०१ ईस्वी तमे विक्रमसंवत् आधिकारिक-हिन्दू-पञ्चाङ्गत्वेन प्रतिष्‍ठितम्, यदा तस्य प्रारम्भः १९५८ वि॰सं॰ इति गणितम्। नववर्षारम्भः नेपालदेशे बैसाख-प्रथमदिने भवति, यः सामान्यतया एप्रिल् १३–१५ मध्ये पतति तथा तस्य दिनस्य सार्वजनिक-छुट्टिः अस्ति। भक्तपुरे वार्षिकः 'बिस्केत् जात्रः' बैसाख-प्रथमदिनस्य अवसरः इव आचर्यते। २००७ तमे वर्षे नेपाल-संवत् अपि विक्रमसंवत्-सह राष्ट्रपञ्चाङ्गरूपेण मान्यतां प्राप्तवती।

भारते रूपान्तरितः शक्-पञ्चाङ्गः सर्वसाधारणतया प्रयुज्यते (पारम्परिक-पर्वदिनऋणाय एव)। भारतसङ्घसंविधानस्य प्रस्तावनाम्ने हिन्दी-संशोधने स्वीकृत्य २६ नवम्बर् १९४९ ई. दिनाङ्कः विक्रमसंवत् २००६ मार्गशीर्ष-शुक्ल सप्तमी इति प्रदर्शितम् अस्ति। कस्यचित् आह्वानं विक्रमसंवत्-प्रतिस्थापनाय भारतस्य औपचारिक-पञ्चाङ्गापि कृतम् अस्ति।

 नववर्षः 

 चैत्र-नवरात्रि: वसन्तस्य नाम्ना द्वितीयः महोत्सवः, यः चैत्र-मासे (शिशिरान्तोत्तरं, मार्च–एप्रिल्) दृश्यते। कतिपय प्रदेशेषु अयं वसन्त-फसल्याः उपरान्त् भवति, कतिपयेषु कटायुष्ण-कालस्य मध्ये उष्टिता। अयं दिनम् हिन्दू-पञ्चाङ्गस्य प्रथम-दिवसः अपि दर्शयति, अतः विक्रमसंवत्-अनुसारम् हिन्दु-चन्द्र-नववर्षः इति अपि कथ्यते।

 वैशाखी: वैशाखी इति पञ्जाब्, उत्तरे, पूर्वे, उत्तर-पूर्वे च मध्य-भारते हिन्दू-सौर-नववर्षस्य आरम्भं निर्दिशति विक्रमसंवत्-सौरप्रणाल्याः अनुसारम्; अयं सामान्यतः एप्रिल् १३ अथवा १४ मध्ये अभिवर्तते तथा ऐतिहासिक-धार्मिक-महोत्सवः अस्ति।

 बैसाख् (नेपाल): बैसाख-प्रथम-दिनं नेपाल–नववर्षस्य दिनं इति आचर्यते यतः सः हिन्दू-सौर-नववर्षस्य चिह्नं भवति विक्रमसंवत्-नेपाली-सौरानुसारम्।

 वर्षप्रतिपदा वा बेस्टु वरसः: गुजरात्-राज्ये अयं मंगलदिवसः नववर्षस्य सूचकः इति मन्यते, यः कार्तिक-मासस्य उज्जवल-ऋतौ (शुक्लपक्षे) प्रथम-दिने पतति। अयं कृषिवर्षस्य आरम्भप्रतिनिधिं करोति तथा कृषकाः नूतन-लेखांश्च आरभन्ते।

 वर्षस्य विभागाः 
विक्रमसंवत् चन्द्रमासाः तथा सौर-नक्षत्र-वर्षं उपयोगयति। यतः द्वादश मासाः सौर-नक्षत्र-वर्षे सम्यक् न सन्ति, अतः समायोजनार्थं अधिकमासः (कदाचित् क्षयमासः अपि) समावेश्यते। चन्द्र-वर्षः द्वादश मासान् धारयति, प्रत्येकं मासम् दुःख-लाभयन् द्वौ पक्षौ अस्ति, यान्य् २९ तः ३२ दिनपर्यन्तं परिवर्तन्ते। मासदिवसाः 'तिथयः' इति विधायन्ते। प्रति मासे त्रिङ्शत् तिथयः न सन्ति, परन्तु मासस्य तिथीनां परिमाणे परिवर्तनं भवति यतः प्रतितिथे किञ्चित् समयः २० तः २७ घण्टपर्यन्तं वर्तते। वृद्धि-प्रथायां अमावास्यानन्तरं आरभ्य उज्जवल-पक्षः 'शुक्लपक्षः' अथवा 'गौर' इति कथ्यते, तच्छुक्ल-पक्षः शुभकालेन गण्यते; क्षयं प्रतिपत्तौ 'कृष्णपक्षः' इति तमोभिमुखः पक्षः अस्ति यः अशुभकालेन मन्यते।

 चन्द्र-समीकरणम् 

 तिथयः: मासे सूर्ये च चन्द्रे मध्ये अंशान्तरस्य द्वादशाः अंशैः वृद्धिः यदा स्यात् तदा एकां तिथिं समीकरोति। तिथयः दिवसमध्ये विविक्तेन आरभन्ते तथा तेषां अवधि परस्परं भिन्ना अस्ति।
 पक्षौ: एउ पक्षा (पक्ष) इति पन्ध्र'तिथीनां सङ्ग्रहः।
 मासः: मासः, अथवा चन्द्रमासः, लगभग २९.५ दिनानि धारयति तथा द्वौ पक्षौ भवति।
 ऋतु: ऋतु द्वावपि मासयोः समवायः।
 आयनः: आयनः त्रीणि ऋतून् समावहति।
 वर्षः: वर्ष द्वे आयने समाविशति।

 मासानाम् नामानि तथा ग्रेगोरी-सम्बन्धः 
शास्त्रीय-विक्रमसंवत् सामान्यतः ग्रेगोरी-दर्शिकायाः अपेक्षया सप्तचत्वारिंशत् वर्षे अग्रे अस्ति, केचन जनवरि–एप्रिल् मध्ये तु षट्चत्वारिंशत् वर्षे अग्रे भवति। नूतनवर्षः यः मासः आरभते क्षेत्रे भेदेन वा उपसंस्कृतेभ्यः भिन्नः भवति।

२०२५ ईस्वी एप्रिल् १३ पर्यन्तं विक्रमसंवत् २०८१ इति भूयात्। विक्रमसंवत्-नामकमासानां नामानि संस्कृते तथा नेपालीभाषायां च, क्रमशः तेषां ग्रेगोरी्-सम्बन्धा अपि अनयतः:
क्रं.सं॰विक्रमसंवत्-मासाःग्रेगोरियन्-मासाःदिनसंख्या
१चैत्रमार्च–एप्रिल्३०/३१
२वैशाख्एप्रिल्–मे३०/३१
३ज्येष्ठमे–जून्३१/३२
४आषाढजून्–जुलाई३१/३२
५श्रावणजुलाई–अगस्त्३१/३२
६भाद्रपदअगस्ट्–सेप्टेम्बर्३०/३१/३२
७आश्विनसेप्टेम्बर्–अक्टोबर्३०/३१
८कार्तिकअक्टोबर्–नोवेम्बर्२९/३०
९मार्गशीर्ष/अग्रहायणनोवेम्बर्–डिसेम्बर्२९/३०
१०पौषडिसेम्बर्–जनवरि२९/३०
११माघजनवरी–फरवरी२९/३०
१२फाल्गुनफरवरी–मार्च्२९/३०

 अपि पश्यतु। 

 भारतीयकालमानः
 मुहूर्तः
 विक्रमादित्यः
 द्वितीयः चन्द्रगुप्तः

 सन्दर्भः