इस्माइल अल-फारूकी

इस्माइल राजि अल-फारूकी (अरबी: "إسماعيل راجي الفारوقي", Romanized: "Ismāʿīl Rājī al-Fārūqī"; १ जनवरी १९२१ – २७ मई १९८६) एकः Palestinian-American मुस्लिमदर्शनशास्त्री च विद्वान् आसीत्। सः इस्लामिक-अध्ययने प्रसिद्धः आसीत् तथा अन्यधर्माणां अन्तरसंवादे अपि योगदानं अकरोत्।

इस्माइल राजि अल-फारूकी इस्लामस्य विचाराणां, नैतिकतायाः तथा एकेश्वरवादस्य विषये विस्तृतं अध्ययनं कृतवान्। सः अल-अज़हार विश्वविद्यालय इत्यस्मिन् कैरो नगरे अध्ययनं कृतवान्। उत्तर अमेरिकायां, McGill University सहितानि विद्यालयानि तेन अध्यापितानि। सः Temple University इत्यत्र इस्लामिक-अध्ययनस्य कार्यक्रमं आरब्धवान्।  
सः International Institute of Islamic Thought (IIIT) संस्थायाः सह-संस्थापकः आसीत्। तेन १०० लेखाः तथा २५ पुस्तकानि लिखितानि, येषु इस्लामिक-विचारः, नैतिकता, एकेश्वरवादस्य अर्थः च विवृताः।

प्रारम्भिक जीवनम् तथा शिक्षा  
फारूकी याफा नगरे, British Mandate Palestine इति प्रदेशे जातः आसीत्। तस्य पिता, Abd al-Huda al-Faruqi, एकः इस्लामी न्यायाधीशः (qadi) आसीत्। तस्य बाल्ये गृहशिक्षया तथा स्थानिक-मस्जिदे अध्ययनं कृतम्। १९३६ तम् वर्षे सः Collège des Frères de Jaffa (फ्रेन्च् डोमिनिकन) विद्यालये प्रवेशं कृतवान्।

१९४२ तम् वर्षे सः यरूशलेम् नगरे ब्रिटिश-माण्डेट् शासनस्य रजिस्ट्रार् इति कार्ये संलग्नः आसीत्, तथा १९४५ तम् वर्षे Galilee क्षेत्रस्य पालकः अभवत्।  
१९४८ अरब–इजरायली युद्धानन्तरं सः Beirut नगरे, Lebanon देशे American University of Beirut इत्यस्मिन् अध्ययनाय गतवान्। अत्र सः अरब-राष्ट्रवादी विचारैः प्रभावितः अभवत्, येषां प्रभावेन अनन्तरं तस्य Arabism (वा ‘‘‘urubah’’) विषये कार्यं जातम्।

पश्चात्, सः Indiana University इत्यस्मिन् दर्शनशास्त्रं अधीतवान् तथा १९४९ तम् वर्षे स्नातकोत्तर उपाधिं प्राप्नोत्।  
ततः सः लोइस लाम्या अल-फारूकीं विवाहं कृतवान् तथा अध्ययनं अनुवर्तयन्, १९५१ तम् वर्षे Harvard University इत्यस्मिन् स्नातकोत्तर उपाधिं च १९५२ तम् वर्षे Indiana University इत्यस्मिन् पीएच.डी. उपाधिं च प्राप्तवान्।  
अध्ययनसमापनात्, सः तस्य इस्लामी मूलानि प्रति पुनरागच्छत्, मनसि धारयन् यत् श्रद्धायाम् अधिष्ठितानि मूल्यानि नैतिकव्यवहारस्य दृढं आधारं दातुं शक्नुवन्ति।

शैक्षणिक जीवनम्  
१९५८ तम् वर्षे सः McGill University इत्यस्मिन् Divinity विभागे अध्यापकः अभवत्, यत्र सः ईसाई तथा यहूदी धर्मस्य विषये अधीतवान्। तत्र सः पाकिस्तानी-दर्शक Fazlur Rahman इति व्यक्तिम् अपि सम्मुखीकृतवान्, यस्य कार्येण अन्तरधर्मसंवादस्य दृष्टिकोणं प्रभावितम् अभवत्। १९६१-१९६३ मध्ये सः Karachi, Pakistan नगरे स्थितम् Central Institute of Islamic Research इत्यस्मिन् आगन्तुक-प्राध्यापकः अभवत्।

१९६४ तम् वर्षे सः संयुक्तराज्यं प्रतिनिवृत्तः, यत्र सः University of Chicago तथा Syracuse University इति संस्थयोः अध्यापनं अकरोत्। १९६८ तम् वर्षे सः Temple University इत्यस्मिन् प्राध्यापकः जातः तथा तत्र इस्लामिक-अध्ययनस्य कार्यक्रमं आरब्धवान्। तस्य अधीनाः छात्राः, यथा John Esposito, तस्य शिक्षायाः लाभिनः अभवन्।  
१९७७ तम् वर्षे सः मक्का नगरे प्रथमं विश्व इस्लामी शिक्षायाः सम्मेलितं आयोजयितुम् साहाय्यम् अकरोत्, येन जगति विभिन्नानि इस्लामी विश्वविद्यालयानि संस्थापितानि।

दर्शनशास्त्र तथा चिन्तनम्  
फारूकीस्य दर्शनस्य केन्द्रं तौहीद (एकेश्वरवाद) आसीत्। सः तौहीदं एकीकृतं सिद्धान्तं मन्यते, यत् मानवानां जीवनस्य सर्वाङ्गानि एकत्र बद्धानि भवन्ति। तौहीदः आध्यात्मिकविश्वासं, नैतिकता, सामाजिक-रचना, तथा बौद्धिकचेष्टाः अन्वेषयति।

तौहीदस्य सिद्धान्तेन सः धर्मनिरपेक्षवादस्य, विशेषतया भौतिकवादस्य तथा मानवतावादस्य आलोचनां अकरोत्, येन ज्ञानस्य एकता तथा नैतिकजीवनस्य पवित्रता बाधिता भवति। सः मन्यते यत् केवलं एकेश्वरवादी ढाँचा नैतिकतायाः एकता दाति, येन व्यक्तित्वेन तथा सामाजिकशासनं सुदृढं भवेत्।

फारूकीस्य तौहीदस्य प्रयोगः न्यायस्य तथा शासनस्य विषये अपि दृष्टिं प्रदत्तवान्। सः प्रस्तावयति यत् इस्लामिक-शासनं विविधसमुदायानां सहवासाय योग्यं, येषु प्रत्येकः स्वस्य धार्मिक-न्यायालयं तथा सांस्कृतिकप्रथाः धारयन्ति। सः अपि मन्यते यत् यहूदा तथा ईसाई स्वधर्मेण जीवितुं शक्नुवन्ति, यत्र स्वधर्म-न्यायालयैः तेषां नीतयः नियोजिताः भवन्ति।  
तस्य यहूदी-समीक्षया सीयनवादस्य, यस्य कारणेन यहूदीभ्यः असुरक्षिता उत्पन्ना जाता, अपि आलोचिता आसीत्।  
सः मेटा-धर्म (meta-religion) इति सिद्धान्तं अपि प्रतिपादितवान्, यस्मिन् सर्वे धार्मिक-संप्रदायाः नैतिकमूल्यानि समानानि भवन्ति, येन न्यायः तथा दया अन्तरधर्मसंवादस्य आधाररूपेण स्थाति।

वैदुष्यम्  
१९८० तम् वर्षे सः International Institute of Islamic Thought (IIIT) संस्थायाः सह-संस्थापकः आसीत्, येन इस्लामिकशोधस्य समर्थनं कृतम्। तस्य "Knowledge का इस्लामिककरणम्" इति कर्मणि, सः आधुनिकविज्ञानं इस्लामिकमूल्यानि सम्मिलयितुम् प्रयासं अकरोत्। सः अन्तरधर्मसंवादस्य प्रचारं अपि अकरोत्, येन इस्लाम, ईसाई तथा यहूदी मध्ये परस्परसम्मानं तथा शान्तिः स्यात्।

मृत्यु  
१९८६ मये, फारूकीः तथा तस्य पत्नी दुःखदं हत्यया Pennsylvania नगरे स्वगृहे हन्ता अभवन्। Joseph Louis Young इति अपराधिन् स्वकर्मणः स्वीकारं कृतवान् तथा मृत्युदण्डं प्राप्नोत्। Young १९९६ तम् वर्षे कारागारे मृतः अभवत्। तस्य कन्या गम्भीरतया आहतास्ती, परन्तु जीविता आसीत्।

सन्दर्भाः  

अन्यानि जालपुटानि  
 Ismail Faruqi Online  – डा. इस्माइल अल-फारूकीजीवनस्य तथा कार्याणां विषये वेबसाइटम्।