विपारित्कारणी

विपारित्कारणी इति संस्कृतपदं यस्य द्वयोः शब्दयोः विभक्तिः कर्तुं शक्यते - " विपारित् " अर्थात् "विपर्ययम्" अथवा "विपरीतम्," तथा " करणी " यस्य अर्थः "कर्म" अथवा "करणम्" इति अतः विपरित्कारणी इति नाम "विपर्ययक्रिया" अथवा "विपर्ययकर्म" इति अनुवादयति, अस्मिन् मुद्रायां भवति शरीरस्य व्यावृत्तिः प्रतिबिम्बयति । सामान्यतया आङ्ग्लभाषायां "Legs Up the Wall Pose" इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्य आसनस्य सरलतायाः गहनपुनर्स्थापनलाभानां च कारणेन बहुधा प्रशंसितम् अस्ति ।

विपरित्करणस्य उत्पत्तिः योगपरम्परायाः अन्तर्गतं विशेषतः हठयोगस्य अन्तः एव अस्ति । व्यावृत्तियुक्तेषु अनेकेषु आसनेषु अन्यतमः अस्ति, यत्र शिरः हृदयस्य अधः स्थितः भवति । यद्यपि विपरित्कारणीयाः उत्पत्तिं अनन्यतया अभिलेखयति इति कोऽपि एकः, निश्चितः ग्रन्थः नास्ति तथापि सः योगविवृत्तिमुद्राणां व्यापकव्यवहारस्य भागः अस्ति, यः हठयोगप्रदीपिका , घेरण्डसंहिता इत्यादीनां प्रारम्भिकग्रन्थानां कालस्य अस्ति एते ग्रन्थाः सम्पूर्णशरीरे ऊर्जाप्रवाहं (प्राण) वर्धयितुं, परिसञ्चरणं सुधारयितुम्, संतुलनं प्रवर्धयितुं च व्यावृत्तेः महत्त्वं बोधयन्ति । विपरित्कारणी विशेषतः भित्तिना सह अभ्यासे समर्थकत्वात् अधिकसुलभविपर्ययेषु अन्यतमः इति गण्यते ।

ऐतिहासिकदृष्ट्या योगे व्यावृत्तिः शरीरस्य विषमुक्तीकरणाय, तंत्रिकातन्त्रस्य उत्तेजनाय, मनसि संतुलनं आनेतुं च उपयुज्यते स्म । विपरित्कारणी सौम्यं चिकित्साविपर्ययः प्रदाति यत् अधिकांशस्य चिकित्सकानाम् कृते सुलभं भवति । आधुनिकयोग-अभ्यासेषु विशेषतः अय्यङ्गार-हठयोग-आदिषु विद्यालयेषु प्रायः तीव्रशारीरिकक्रियाकलापस्य अनन्तरं पुनर्स्थापन-मुद्रारूपेण अथवा आराम-विषये केन्द्रितस्य क्रमस्य भागरूपेण अस्य उपयोगः भवति

 प्रयोजनं लाभाः च 
विपरित्करणस्य प्राथमिकलाभाः शारीरिकात् मानसिकं आध्यात्मिकं च सुधारं यावत् भवन्ति । पुनर्स्थापनात्मकव्यावृत्तिरूपेण एतत् आसनं शरीरे अनेकधा प्रभावं करोति ।

 शारीरिक-लाभः 

 संचारः सुदृढः : पादौ उन्नयनं कृत्वा विपरित्कारणी     रक्तस्य सामान्यप्रवाहं विपर्ययति, यत् विशेषतः शरीरस्य उपरितनं शिरः च परिसञ्चरणं     सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति एतेन विभिन्नेषु अङ्गेषु उत्तमं आक्सीजनीकरणं, पोषकद्रव्याणां     वितरणं च प्रवर्तयित्वा समग्रस्वास्थ्यस्य समर्थनं कर्तुं शक्यते ।
 सूजनं, क्लान्तता च न्यूनीभवति : उन्नता स्थितिः     अधः अङ्गेभ्यः द्रवस्य निष्कासनं प्रोत्साहयति, येन सूजनं, वैरिकास् नाडयः, पादयोः     भारस्य भावः च न्यूनीकर्तुं शक्यते ये स्थिताः उपविष्टाः वा दीर्घकालं यापयन्ति     तेषां कृते विशेषतया लाभप्रदम् ।
 पृष्ठवेदनातः निवृत्तिः : मुद्रायाः सौम्यविपर्ययः     मेरुदण्डस्य काटिप्रदेशस्य च दबावस्य निवारणे सहायकं भवति, येन दीर्घकालीनकटिवेदनायुक्तानां     कृते राहतं प्राप्यते मेरुदण्डस्य समीपे मांसपेशिनां शिथिलतां दत्त्वा तनावः,     कठोरता च न्यूनीकर्तुं शक्नोति ।
 पाचनं वर्धितम् : धडस्य उल्टा स्थितिः पाचनमार्गेण     अन्नस्य अपशिष्टस्य च गतिं प्रोत्साहयित्वा पाचनं सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति     एतत् विशेषतया तेषां जनानां कृते सहायकं भवितुम् अर्हति ये कब्जं वा पाचन-असुविधां     वा प्राप्नुवन्ति ।

 मानसिकलाभः 

 तनावनिवृत्तिः : मुद्रा शान्तं भवति, यत् शरीरस्य     तनावप्रतिक्रियां न्यूनीकर्तुं आरामं च प्रवर्धयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति।     अद्यतनस्य द्रुतगतिजगति विपरित्कारणीयाः कतिपयानि निमेषाणि शान्तिस्य शान्तिस्य     च गहनं भावः प्रोत्साहयितुं शक्नोति .
 निद्रायाः उन्नतिः : अस्य आसनस्य नियमितरूपेण     अभ्यासः अनिद्रायाः चिन्ता च लक्षणं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, येन     उत्तमः अधिकविश्रामयुक्तः च निद्रा भवति परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं उत्तेजयित्वा     गहनविश्रामं मानसिकस्पष्टतां च ददाति ।
 भावनात्मकसन्तुलनम् : एषा मुद्रा निहितं तनावं     तनावं च मुक्तुं साहाय्यं कृत्वा भावनात्मककल्याणस्य समर्थनं कर्तुं शक्नोति,     भावनात्मकलचीलतायां योगदानं ददाति। एतेन अभ्यासकारिणः शरीरं ग्राउण्ड् कृत्वा     भावनात्मकं सामानं मुक्तुं शक्नुवन्ति तथा च मनः आरामं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

 आध्यात्मिक-लाभः 

 ऊर्जाप्रवाहः (प्राणः) : व्यावृत्तिरूपेण विपरित्कारणी     सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य गतिं उत्तेजयति, ऊर्जायाः मार्गं उद्घाटयति, जीवनबलस्य     मुक्तप्रवाहस्य अनुमतिं ददाति च समग्ररूपेण आध्यात्मिकस्वास्थ्यस्य कृते एतत्     महत्त्वपूर्णं यतः एतत् मनः, शरीरं, आत्मा च सन्तुलनं करोति, सामञ्जस्यं च करोति     ।
 मनःसन्धानं ध्यानं च : शान्तप्रकृतेः कारणात्     विपरित्कारणी मनःसंवर्धनार्थं शरीरस्य ध्यानार्थं च सज्जीकरणाय उत्तमः     आसनः अस्ति । अभ्यासकारिणः यदा अस्मिन् सौम्ये, समर्थिते व्यावृत्ते भवन्ति तदा     स्वश्वासेन, भावनाभिः च अधिकं गभीरं सम्बद्धुं शक्नुवन्ति ।

 क्रमशः निर्देशाः 
विपरित्कारणीं कर्तुं एतानि सरलपदानि अनुसरणं कुर्वन्तु:

 भित्तिं अन्वेष्टुम् : भित्तिपार्श्वे उपविशन्तु,     पादौ सीधा पुरतः प्रसारिताः भवन्ति। स्कन्धाः शिरः च आरामेन आश्रिताः इति सुनिश्चित्य     भूमौ पुनः शयनं कुर्वन्तु ।
 पादौ स्थापयतु : पादौ भित्तितः उपरि डुलन्तु,     सुनिश्चितं कुर्वन्तु यत् ते सीधाः नितम्बसङ्गमे च सन्ति। यदि भवतः पादौ अति तनावग्रस्ताः     अनुभवन्ति तर्हि भवतः नितम्बस्य अधः कुशनं वा बोल्स्टरं वा स्थापयित्वा तान् किञ्चित्     उन्नतयितुं शक्यते ।
 बाहून् आरामं कुर्वन्तु : बाहून् तलम् उपरि     स्थापयन्तु। एतेन वक्षःस्थलस्कन्धयोः आरामः, मुक्तता च प्रोत्साहयितुं साहाय्यं     भवति ।
 कोरं संलग्नं कुर्वन्तु : पृष्ठस्य अधःभागस्य     रक्षणार्थं उदरस्य मांसपेशिनां किञ्चित् संलग्नतां कुर्वन्तु। मेरुदण्डः दीर्घः     आश्रितः च भवति, पृष्ठस्य अधःभागः कमानयुक्तः न भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु     ।
 श्वसितु : यथा यथा मुद्रां धारयसि तथा गभीरं     मन्दं श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम्। श्वसनं स्वाभाविकतया प्रवहतु, भवतः उदरं     वक्षःस्थलं च गभीरं गच्छति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु ।
 कतिपयनिमेषान् यावत् तिष्ठतु : विपरित्कारणीयां     ५ तः १५ निमेषपर्यन्तं स्थातुं शक्यते । एतस्य समयस्य     उपयोगं कृत्वा गभीरं आरामं कृत्वा श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम्।

 सामान्यानि त्रुटयः तानि कथं परिहरितव्यानि च 
विपरित्कारणीयां अभ्यासकारिणः निम्नलिखितदोषाणां विषये मनः स्थापयितव्याः : १.

 पादौ दुर्संरेखणं : भवतः पादौ सीधाः नितम्बेन     सह संरेखिताः च इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु। यदि भवतः पादौ विस्तृताः अथवा नताः     सन्ति तर्हि भवतः आसनस्य लाभः पूर्णतया न भवति ।
 Arching the Lower Back : अस्मिन् मुद्रायां     पृष्ठस्य अधः भागस्य अति-आर्किंग् न कर्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। उदरस्य मांसपेशिनां     किञ्चित् संलग्नता पृष्ठस्य अधःभागस्य कमानीकरणं निवारयितुं साहाय्यं करिष्यति     तथा च मेरुदण्डस्य उत्तमं समर्थनं प्राप्स्यति ।
 कण्ठस्य तनावः : कण्ठं आरामं कृत्वा शेषमेरुदण्डेन     सह संरेखितं कुर्वन्तु। कण्ठस्नायुषु तनावः परिहरन्तु, यतः एतेन असुविधा वा तनावः     वा भवितुम् अर्हति ।
 Holding the Pose Too Long : विपरित्कारणी     यद्यपि पुनर्स्थापनात्मका मुद्रा अस्ति तथापि भवतः शरीरस्य श्रवणं महत्त्वपूर्णम्     अस्ति। यदि भवन्तः असुविधां वा तनावं वा अनुभवन्ति तर्हि शनैः शनैः मुद्रातः बहिः     आगन्तुं महत्त्वपूर्णम्।

 मांसपेशीसमूहलक्षितम् 
एतत् आसनं मुख्यतया निम्नलिखितस्नायुसमूहान् लक्ष्यं करोति ।

 पादौ : पादौ उन्नतीकरणेन पादौ, वत्साः, पृष्ठस्य     अधः मांसपेशीः च तानने, आरामं च कर्तुं साहाय्यं भवति ।
 कोर : उदरस्य मांसपेशिकाः स्थिरतां स्थापयितुं     पृष्ठस्य अधःभागे कमानीकरणं निवारयितुं च संलग्नाः भवन्ति ।
 मेरुदण्डः : व्यावृत्तिः मेरुदण्डस्य तानने     सहायकं भवति तथा च पृष्ठस्य मांसपेशिषु तनावस्य निवारणं करोति ।
 बाहुस्कन्धः : बाहू स्कन्धौ च ऊर्ध्वशरीरस्य     समर्थने, मुद्रायाः स्थिरतां निर्वाहयितुं च प्रवृत्ताः भवन्ति ।

 श्वसनप्रौद्योगिकी 
विपरित्कारणीं कर्तुं श्वसनम् अभिन्नम् अस्ति | अभ्यासकारिणः मन्दं, स्थिरं श्वासं प्रति ध्यानं दातुं प्रोत्साहिताः भवन्ति। आरामं गभीरं कर्तुं भवन्तः उज्जयी श्वासं (विजयी श्वासम्) समावेशयितुं शक्नुवन्ति । मृदुः श्वासः तंत्रिकातन्त्रं शान्तं कर्तुं, मुद्रायाः पुनर्स्थापनप्रभावं च वर्धयितुं साहाय्यं करोति ।

 विरोधाभासः एवं सावधानताः 

 कण्ठस्य वा पृष्ठस्य वा विषयाः : कण्ठे वा पृष्ठे     वा चोटं प्राप्यमाणाः जनाः मुद्रां परिहरन्तु अथवा परिवर्तनं कुर्वन्तु।
 गर्भधारणम् : गर्भिणीभिः प्रथमत्रिमासिकस्य     अनन्तरं उदरस्य श्रोणिस्य च सम्भाव्यतनावस्य कारणेन विपर्ययस्य परिहारः करणीयः     ।
 हृदयस्य स्थितिः : हृदयरोगयुक्ताः व्यक्तिः     विपरित्कारणी सहितं विपर्ययस्य अभ्यासात् पूर्वं वैद्येन सह परामर्शं कुर्वन्तु     ।

 योगाभ्यासे भूमिका 
विपरित्कारणीयां ऊर्जा ऊर्ध्वं अन्तः च गच्छति, योग-अभ्यासस्य पुनर्स्थापन-चरणस्य योगदानं करोति । एषा मुद्रा शान्तक्रमस्य भागरूपेण कर्तुं शक्यते, प्रायः शरीरस्य शीतलीकरणाय, पुनर्प्राप्त्यर्थं च अधिकगतिशीलमुद्राणां अनुसरणं कर्तुं शक्यते ।

 मनोवैज्ञानिकः एवं भावनात्मकः प्रभावः 
एतत् आसनं मनः शान्तं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, भावानाम् स्थिरीकरणे च सहायकं भवति । एतत् मानसिकविरामं ददाति, भावनात्मकविमोचनं मानसिकस्पष्टतां च ददाति ।

दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व

आध्यात्मिकदृष्ट्या विपरित्कारणी मनः शरीरं च विपर्यय्य संतुलनं जीवन्तं च पुनः स्थापयितुं क्रियायाः प्रतीकः अस्ति । भौतिक-मानसिक-आध्यात्मिक-क्षेत्रयोः मध्ये सामञ्जस्यस्य निर्माणस्य योग-सिद्धान्तेन सह सङ्गच्छते ।

उन्नतविविधता तथा प्रगति

मुद्रायाः अवधिं वर्धयित्वा, किञ्चित् श्रोणि-झुकनं योजयित्वा, अथवा अतिरिक्तसमर्थनार्थं प्रॉप्स्-उपयोगं कृत्वा भिन्नतां योजयित्वा विपरित्करणस्य अनुभवं गभीरं कर्तुं शक्नुवन्ति

 विभिन्नयोगपरम्परायाः संदर्भे आसनम् 
योगस्य विभिन्नपरम्परासु विपरित्करणस्य अभ्यासः भिन्नशैल्याः अनुकूलतया विविधताभिः सह क्रियते । अय्यङ्गरयोगे प्रायः संरेखणार्थं प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगः भवति, विन्यासे तु पुनर्स्थापनीयमुद्राणां क्रमस्य भागरूपेण प्रवाहितः भवितुम् अर्हति ।

 दैनिकजीवने एकीकरणम् 
विशेषतः कार्यानन्तरं वा तनावपूर्णक्षणेषु वा आरामं कर्तुं विपरित्कारणीं भवन्तः स्वस्य दैनन्दिनकार्यक्रमे समावेशयितुं शक्नुवन्ति । अस्मिन् मुद्रायां कतिपयानि निमेषाणि अपि मानसिकं शारीरिकं च संतुलनं पुनः स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

 वैज्ञानिकं एवं चिकित्सा अनुसन्धानम् 
विपरित्कारणी -इत्यस्य शारीरिक-मानसिक-लाभानां समर्थनं कृतम् अस्ति , यत् परिसञ्चरणं, तनाव-निवृत्तिः, पाचन-स्वास्थ्यं च इत्यत्र तस्य सकारात्मकं प्रभावं दर्शयति । अध्ययनेन ज्ञातं यत् पुनर्स्थापनात्मकविपर्ययः परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रस्य सक्रियीकरणं प्रवर्धयितुं शक्नुवन्ति, येन आरामः, पुनर्प्राप्तिः च भवति ।

 सन्दर्भाः 

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हॉटन मिफ्लिन् हार्कोर्ट, २००५.
 तिवारी, नरेन्द्र। हठयोग प्रदीपिका . योग विद्या, 2015.
 हरिः, उषा, राजेश कुमारः च। "शारीरिक स्वास्थ्य पर पुनर्स्थापनात्मक     योग मुद्राओं के प्रभाव।" योग अध्ययन जर्नल , vol. १०, न. 2,     2018, पृष्ठ 121-130।

मिश्र, सीता। "मानसिकस्पष्टतां तनावनिवृत्तिं च वर्धयितुं व्यावृत्तिमुद्राणां भूमिका।" योग शोध पत्रिका , vol. 25, 2017, पृष्ठ 45-58।