भारतीयमनोविज्ञानम्

भारतीयमनोविज्ञानं भारतीयज्ञानपरम्परायाः अतीव महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति। भारतीयदार्शनिक-आध्यात्मिक-धार्मिक-परम्पराणां अन्तः दृश्यमानानां सिद्धान्तानां, अभ्यासानां, अन्वेषणानाम् आधारेण मानवस्य मनसः व्यवहारस्य च अध्ययनं निर्दिशति एतेषु परम्परासु हिन्दुधर्मः, बौद्धधर्मः, जैनधर्मः, अन्ये च दार्शनिकविद्यालयाः सन्ति ये भारते सहस्रवर्षेभ्यः वर्तमानाः सन्ति । पाश्चात्यमनोविज्ञानस्य विपरीतम्, यत् प्रायः वैज्ञानिक-भौतिक-दृष्टिकोणात् संज्ञानात्मक-भावनात्मक- व्यवहार- प्रक्रियासु केन्द्रितं भवति, भारतीय-मनोविज्ञानं मानव-अनुभवस्य आध्यात्मिक-पक्षेषु एकीकृत्य आत्मसाक्षात्कारं, मानसिक-अनुशासनं, आन्तरिक-शान्तिं च बोधयति।

भारतीयमनोविज्ञानस्य उत्पत्तिः प्राचीनग्रन्थेषु, अभ्यासेषु, दार्शनिकविचारेषु च अस्ति ये चेतनायाः, मनसः, आत्मनः च स्वरूपस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति । कालान्तरे भारते मनोविज्ञानस्य अध्ययनस्य विकासः जातः, प्राचीनप्रज्ञां मानवकल्याणस्य समकालीनदृष्टिकोणैः सह मिश्रणं अभवत् ।

भारतीय-मनोविज्ञानस्य ऐतिहासिकपृष्ठभूमिः

भारतीयमनोविज्ञानस्य मूलं भारतस्य प्राचीनतमपवित्रग्रन्थानां वेदानां मध्ये अस्ति, ये १५०० ईपू यावत् लिखिताः आसन् । एतेषु ग्रन्थेषु मनः, भावाः, मानवचेतना च प्रारम्भिकाः सन्दर्भाः सन्ति । उपनिषदः, परवर्ती ग्रन्थसमूहः, मानवजीवनस्य आध्यात्मिकपक्षेषु गभीरतरं गभीरं करोति, यत्र आत्मनः (आत्मनः), परमवास्तविकता (ब्रह्म), मनः च इति विषये चर्चाः सन्ति।

भारतीय आध्यात्मिकदर्शनस्य अन्यः प्रमुखः ग्रन्थः भगवद्गीता मनसः आत्मनः च सम्बन्धस्य अग्रे अन्वेषणं करोति । मनः कथं नियन्त्रयितुं, आसक्तिं दूरीकर्तुं, उच्चतरं ज्ञानं कथं अन्वेष्टव्यम् इति उपदेशं ददाति । वैराग्यं, आत्म-अनुशासनं, ध्यानं च इत्यादीनि अवधारणाः भगवद्गीतायाः शिक्षायाः केन्द्रस्थाः सन्ति, भारतीयमनोविज्ञानस्य प्रमुखतत्त्वानि च सन्ति ।

सम्भवतः भारतीयमनोविज्ञाने योगदानं दत्तवती सर्वाधिकप्रसिद्धा भारतीयपरम्परा योगः अस्ति। पतञ्जलिस्य योगसूत्रादिग्रन्थेषु संहिताकृतः योगस्य प्राचीनः अभ्यासः मानवस्य मनः, भावनानां च अवगमनाय व्यापकरूपरेखां प्रददाति । योगस्य उद्देश्यं शरीरस्य मनसः च सीमां अतिक्रम्य उच्चतरचैतन्यावस्थां प्राप्तुं भवति । पतञ्जलिना उल्लिखिते अष्टाङ्गमार्गे (अष्टङ्गयोगः) ध्यानं (ध्यान), आत्मसंयम ( यम ), श्वसनविधिः (प्राणायाम) इत्यादीनि अभ्यासानि सन्ति, ये अभ्यासकर्तारं आन्तरिकशान्तिं आत्मसाक्षात्कारं च समीपं आनेतुं निर्मिताः सन्ति।

मानवव्यवहारस्य , भावनानां, संज्ञानस्य च गहनबोधं प्रदाति , अनुशासनस्य आध्यात्मिकस्य च अभ्यासस्य माध्यमेन मनः प्रशिक्षितं परिवर्तनं च कर्तुं शक्यते इति विचारे बलं ददाति।

भारतीयमनोविज्ञाने प्रमुखावधारणाः

भारतीयमनोविज्ञाने अनेकाः प्रमुखाः अवधारणाः समाविष्टाः सन्ति ये मनः, चेतना, आत्मनः च अवगमनस्य आधारभूताः सन्ति । एते विचाराः आध्यात्मिक-दार्शनिक-शिक्षाभिः सह गभीररूपेण संलग्नाः सन्ति ।

1.	आत्मनः (आत्मा) 
भारतीयमनोविज्ञाने आत्मनः व्यक्तिगतात्मानं वा आत्मनः वा निर्दिशति । शाश्वतं अविचलं च भौतिकशरीरचित्तविशिष्टं मन्यते । आत्मनः सत्यतत्त्वं पुरुषस्य, आत्मनः (आत्मस्य) ब्रह्मस्य (सार्वभौमिकस्य चैतन्यस्य) एकतायाः साक्षात्कारः एव जीवनस्य लक्ष्यम्। आत्मनः अवगमने मनःशरीरयोः सीमां अतिक्रम्य चैतन्यस्य गहनतरसार्थकपक्षेषु प्रवेशः भवति ।

2.	चित्तम् (मनः) 
भारतीयमनोविज्ञाने चित्तस्य अवधारणा मनः अथवा चेतनां निर्दिशति। पतञ्जलिस्य योगसूत्रानुसारं चित्तं वृत्तिभिः (उतार-चढावैः) अथवा विचार-प्रकारैः निर्मितं भवति । एते उतार-चढावः काम-आसक्ति-पूर्वानुभवात् उत्पद्यन्ते । भारतीयमनोविज्ञाने एकः प्रमुखः अभ्यासः अस्ति यत् ध्यानेन मनःसन्तोषेण च मनः प्रशिक्षयित्वा चित्तस्य नियन्त्रणं शुद्धीकरणं च भवति ।

3.	संस्कारः (Impressions) 
संस्कारः पूर्वानुभवात् निर्मिताः मानसिकाः आभाः, स्मृतिः, प्रवृत्तिः वा निर्दिशति । एते आभासाः वर्तमानकाले अस्माकं व्यवहारं , विचारान्, भावनां च प्रभावितयन्ति। भारतीयमनोविज्ञानस्य अनुसारं संस्काराः परिस्थितिषु अस्माकं प्रतिक्रियाः आकारयन्ति, व्यवहारस्य प्रतिमानं च निर्मान्ति येषां परिवर्तनं कठिनं भवितुम् अर्हति । परन्तु ध्यानं, मनःसन्तोषं च इत्यादीनां आध्यात्मिक-अभ्यासानां माध्यमेन व्यक्तिः एतान् मानसिक-छापान् परिवर्त्य उच्चतर-चेतना-स्थितिं प्राप्तुं शक्नोति।

4.	कर्म (Action and Consequence) 
कर्मनियमेन उक्तं यत् प्रत्येकं कर्मणाम् अस्य जीवने वा भविष्यत्जीवने वा परिणामाः भवन्ति। कर्म प्रभावं करोति यत् वयं कथं सुखं, दुःखं, आव्हानं च अनुभवामः। भारतीयमनोविज्ञाने कर्मस्य अवगमनं महत्त्वपूर्णं यतः एतत् व्यक्तिं स्वकर्मणां उत्तरदायित्वं ग्रहीतुं शिक्षयति नैतिकव्यवहारं च प्रोत्साहयति . अस्माकं वर्तमानव्यवहारः पूर्वकर्मभिः आकारितः भवति, परन्तु चेतनप्रयत्नेन वयं अस्माकं भविष्यस्य मार्गं परिवर्तयितुं शक्नुमः इति विचारमपि प्रवर्धयति ।

5.	मोक्षः (मुक्ति) 
भारतीयमनोविज्ञानस्य परमं लक्ष्यं मोक्षः, यत् जन्मपुनर्जन्मचक्रात् (संसारः) मुक्तिः अस्ति। आत्मसाक्षात्कारेण, आध्यात्मिकजागरेण, आत्मनः ब्रह्मणा सह एकत्वबोधेन च मोक्षः सिद्ध्यति। अहङ्कारस्य अतिक्रमणं, कामविमोचनं, जगतः सह एकतायाः अनुभवः च अन्तर्भवति ।

6.	प्राणः (जीवनशक्तिः) 
भारतीयमनोविज्ञाने प्राणः शरीरे मनसि च प्रवहन्तीं प्राणशक्तिं वा ऊर्जां निर्दिशति । प्राणायाम इति नाम्ना प्रसिद्धाः श्वसनव्यायामाः प्राणस्य प्रवाहस्य नियन्त्रणार्थं योगादिषु अभ्यासेषु प्रयुज्यन्ते । श्वसनस्य नियमनेन व्यक्तिः मनः शान्तं कर्तुं, तनावं न्यूनीकर्तुं, मानसिकस्पष्टतां वर्धयितुं च शक्नुवन्ति ।

7.	ध्यानं मनःसन्तोषं च 
ध्यानं भारतीयमनोविज्ञानस्य केन्द्रं भवति, मनः अवगन्तुं च एकं शक्तिशाली साधनं दृश्यते । ध्यानाभ्यासेन व्यक्तिः चित्तस्य उतार-चढावं शान्तं कर्तुं, स्वस्य यथार्थस्वभावस्य अन्वेषणं कर्तुं, गहनतरं शान्तिं सन्तुष्टिं च अनुभवितुं शक्नोति पश्चिमे लोकप्रियः प्रथा मनःसन्तोषः भारतीयबौद्धपरम्परासु मूलं धारयति, तस्य मूलं च निर्णयं विना क्षणे उपस्थितः भवितुं केन्द्रितः अस्ति।

भारतीयमनोविज्ञाने आधुनिकविकासः

यद्यपि भारतीयमनोविज्ञानस्य प्राचीनमूलानि सन्ति तथापि आधुनिककाले अस्य विकासः निरन्तरं भवति । २० शताब्द्याः आरम्भे स्वामी विवेकानन्दः, श्रीऔरबिन्दो, रमणमहर्षि इत्यादयः विचारकाः मनोविज्ञानस्य आधुनिकवैज्ञानिकदृष्टिकोणैः सह आध्यात्मिकप्रज्ञां समाकलितुं आरब्धवन्तः । यथा स्वामी विवेकानन्दः मनोवैज्ञानिक-आध्यात्मिक-दृष्ट्या मनसः अध्ययनस्य आवश्यकतायाः उपरि बलं दत्तवान् । मानसिकं भावनात्मकं च कल्याणं प्राप्तुं मनसः अवगमनं महत्त्वपूर्णम् इति सः मन्यते स्म ।

श्रीऔरबिन्दो इत्यस्य मानवविकासस्य चेतनायाश्च कार्यस्य भारतीयमनोविज्ञानस्य विकासे विशेषतया प्रभावः आसीत् । सः प्रस्तावितवान् यत् मनुष्याणां उच्चतरचैतन्यरूपेषु विकासस्य क्षमता वर्तते, यत् आध्यात्मिक-अभ्यासैः, आत्म-अनुशासनेन च प्राप्तुं शक्यते अभिन्नयोगविषये तस्य शिक्षाः, शरीरस्य, मनस्य, आत्मायाः च एकीकरणस्य आवश्यकता च क्षेत्रे स्थायिप्रभावं त्यक्तवती अस्ति ।

भारतीयमनोविज्ञानस्य शैक्षणिकविषयत्वेन विकासः २० शताब्द्याः मध्यभागे गम्भीरतापूर्वकं आरब्धः । के बी आर सास्त्री, एम एन श्रीनिवास इत्यादयः विद्वांसः पारम्परिकभारतीयशिक्षायाः आधुनिकमनोवैज्ञानिकसंशोधनेन सह संयोजनं कर्तुं आरब्धवन्तः । भारतीयमनोविज्ञानं विशिष्टक्षेत्रत्वेन मान्यतां प्राप्तुं आरब्धम्, विशेषतः भारते विदेशेषु च अधिकाः मनोवैज्ञानिकाः मानसिकस्वास्थ्यविषयाणां निवारणार्थं तस्य क्षमताम् अन्वेष्टुं आरब्धवन्तः।

भारतीयमनोविज्ञानस्य अनुप्रयोगः

भारतीयमनोविज्ञानं मानवजीवनस्य विभिन्नपक्षेषु बहुमूल्यं अन्वेषणं प्रददाति, यत्र मानसिकस्वास्थ्यं, व्यक्तिगतवृद्धिः, आध्यात्मिकता च सन्ति । केचन प्रमुखाः अनुप्रयोगाः सन्ति-

1.	मानसिकस्वास्थ्यं 
भारतीयमनोवैज्ञानिकप्रथाः विशेषतः ध्यानं, मनःसन्तोषं, योगं च तनावं, चिन्ता, अवसादं च न्यूनीकरोति इति दर्शितम् अस्ति । वस्तुतः मानसिकस्वास्थ्यस्थितीनां चिकित्सायां अधुना मनःसन्तोष-आधारित-चिकित्सानां बहुधा उपयोगः भवति । भारतीयमनोविज्ञानं समग्रचिकित्सां प्रोत्साहयति, यत्र मनः, शरीरं, आत्मा च परस्परं सम्बद्धाः इति दृश्यन्ते । चिकित्सायाः अधिकसन्तुलितं एकीकृतं च दृष्टिकोणं इच्छन्तीनां व्यक्तिनां कृते एषः उपायः विशेषतया सहायकः भवति ।

2.	आत्मसाक्षात्कारः व्यक्तिगतवृद्धिः च 
भारतीयमनोविज्ञानस्य अभ्यासानां उद्देश्यं व्यक्तिभ्यः स्वस्य यथार्थस्वभावस्य आविष्कारं कर्तुं, आत्मसाक्षात्कारं प्राप्तुं, व्यक्तिगतवृद्धेः अनुभवं कर्तुं च सहायतां कर्तुं वर्तते। आत्म-आविष्कारस्य यात्रा भारतीयमनोविज्ञानस्य केन्द्रं भवति, अहङ्कार-आधारित-कामान्, आसक्तिं च अतिक्रमितुं व्यक्तिं प्रोत्साहयति च । एवं कृत्वा जनाः अधिकं आन्तरिकं शान्तिं, स्पष्टतां, जीवनस्य गहनतरं उद्देश्यं च अनुभवितुं शक्नुवन्ति ।

3.	आध्यात्मिकविकासः
भारतीयमनोविज्ञानस्य आध्यात्मिकतया सह गभीरः सम्बन्धः अस्ति। ध्यानं, योगः, मनःसन्तोषः इत्यादयः अभ्यासाः आध्यात्मिकजागरूकतायाः संवर्धनस्य, उच्चतरात्मना सह सम्बद्धतायाः च साधनानि सन्ति । एते अभ्यासाः न केवलं मनोवैज्ञानिककल्याणे सहायकाः भवन्ति अपितु आध्यात्मिकजागरणमपि जनयन्ति, येन व्यक्तिस्य ब्रह्माण्डस्य च मध्ये अधिकं सामञ्जस्यं भवति

4.	सकारात्मकमनोविज्ञानं भारतीयमनोविज्ञानस्य 
सिद्धान्ताः समकालीनसकारात्मकमनोविज्ञानेन सह सङ्गताः सन्ति, यत् कल्याणं, लचीलापनं, मानवीयं समृद्धिं च प्रवर्धयितुं केन्द्रितम् अस्ति भारतीयमनोविज्ञानं मनःसन्तोषं, करुणाम्, नैतिकव्यवहारं च बोधयति , ये सर्वे पूर्णजीवने योगदानं ददति। सचेतनप्रयत्नेन अनुशासनेन च व्यक्तिगतपरिवर्तनस्य विचारः भारतीयमनोविज्ञानस्य सकारात्मकमनोविज्ञानस्य च प्रमुखः पक्षः अस्ति ।

पाश्चात्यमनोविज्ञाने भारतीय-मनोविज्ञानस्य प्रभावः

भारतीयमनोविज्ञानं पाश्चात्यमनोविज्ञानं विविधप्रकारेण प्रभावितं कृतवान् अस्ति । चिकित्साप्रथासु मनःसन्तोषस्य ध्यानस्य च प्रवर्तनं महत्त्वपूर्णेषु योगदानेषु अन्यतमम् अस्ति । भारतीयपरम्पराभ्यः प्राप्ताः तकनीकाः, यथा मनः-आधारित-तनाव-निवृत्तिः (MBSR), मनः-आधारित-संज्ञानात्मक-चिकित्सा (MBCT) च, अवसाद-चिन्ता, दीर्घकालीन-वेदना-आदि-स्थितीनां चिकित्सायां प्रभावशीलतायाः कारणात् पश्चिमेषु लोकप्रियतां प्राप्तवन्तः

जिद्दू इत्यादीनां भारतीयदार्शनिकानां कार्यम् कृष्णमूर्तिः पाश्चात्यचिन्तकानां मनः, चैतन्यस्य, आत्मनः च सम्बन्धस्य अन्वेषणार्थम् अपि प्रेरितवान् अस्ति । अद्वैतस्य, परस्परसम्बद्धतायाः, आत्मनः स्वभावस्य च भारतीयविचाराः मानवीय-अनुभवस्य आध्यात्मिक-अतीन्द्रिय-पक्षेषु केन्द्रितस्य पार-व्यक्तिगत-मनोविज्ञानस्य क्षेत्रे गहनं प्रभावं कृतवन्तः।

सारांशः

भारतीयमनोविज्ञानं मानवमनः, व्यवहारः , चेतना च अवगन्तुं व्यापकं समग्रं च दृष्टिकोणं प्रददाति। प्राचीन आध्यात्मिकप्रज्ञां आधुनिकवैज्ञानिकविचारैः सह एकीकृत्य मानसिककल्याणस्य, व्यक्तिगतवृद्धेः, आत्मसाक्षात्कारस्य च बहुमूल्यं अन्वेषणं प्रदाति भारतीयमनोविज्ञानस्य सिद्धान्ताः निरन्तरं प्रभावं कुर्वन्ति।