संवत्सरः

संवत्सरः इति ऋग्वेदादिप्राचीनग्रन्थादिषु वैदिकसाहित्येषु वर्षस्य पर्यायवाचकम् पदम् अस्ति। मध्ययुगसाहित्ये संवत्सरः "गुरुवर्षम्" इति निर्दिशति, अर्थात् बृहस्पतिग्रहस्य सापेक्षिकस्थित्याधारितं वर्षं, सौरवर्षं तु वर्षम् इति कथ्यते   पृथिव्याः सूर्यस्य च सापेक्षिकस्थानं आधारीकृत्य सौरवर्षेण सह गुरुवर्षं समं न भवति । 

भारतीयपञ्चाङ्गेषु बृहस्पतिः हिन्दुराशिनाम् एकस्मात् राशितः परं चिह्नं प्रति स्वस्य मध्यमगतिसापेक्षया पारं गन्तुं समयं गृह्णाति इति संवत्सरः इति परिभाषितः Robert Sewell; Śaṅkara Bālakr̥shṇa Dīkshita (1896). The Indian Calendar. S. Sonnenschein & Company. pp. 5, 32–33. प्राचीनग्रन्थे सूर्यसिद्धान्ते संवत्सरस्य गणना प्रायः ३६१ दिवसा भवति, सौरवर्षात् किञ्चित् न्यूनम् ।  अतः राशिचक्रस्य सर्वेषु द्वादशराशिषु बृहस्पतेः एकः सम्पूर्णः कक्षा प्रायः द्वादशसौरवर्षस्य समानः भविष्यति । बृहस्पतेः एतादृशाः पञ्च कक्षाः (अर्थात् १२ गुणाः ५ = ६० संवत्सराः) संवत्सरचक्रः इति निर्दिश्यन्ते ।  अस्य चक्रस्य अन्तः प्रत्येकं संवत्सरं नाम दत्तम् अस्ति। एकदा सर्वे ६० संवत्सराः समाप्ताः भवन्ति तदा पुनः चक्रं आरभ्यते ।

६० संवत्सरस्य एतत् चक्रं बृहस्पतिशन्योः सापेक्षिकस्थानाधारितम् अस्ति । बृहस्पतिशन्योः कक्षाकालः क्रमशः प्रायः १२, ३० च सौरवर्षाणि भवन्ति । एतयोः कक्षाकालयोः न्यूनतमः सामान्यगुणकः प्रायः ६० सौरवर्षाः भवन्ति । प्रत्येकं षष्टिवर्षेषु उभौ ग्रहौ यत्र षष्टिवर्षपूर्वं आरब्धौ तत्र प्रायः समानेषु नाक्षिकनिर्देशाङ्केषु स्थितौ भविष्यतः, अतः षष्टिवर्षचक्रं निर्मास्यति।

 विलुप्ताः संवत्सराः 
प्राचीनग्रन्थे सूर्यसिद्धान्ते जोवियन्वर्षस्य गणना पृथिवीआधारितसौरवर्षात् प्रायः ३६१.०२६७२१ दिवसाः अथवा प्रायः ४.२३२ दिवसाः लघुः भवति । Robert Sewell; Śaṅkara Bālakr̥shṇa Dīkshita (1896). The Indian Calendar. S. Sonnenschein & Company. pp. 5, 32–33. अस्मिन् भेदे आवश्यकं यत् प्रत्येकं ८५ सौरवर्षेषु (~ ८६ जोवियन् वर्षेषु) प्रायः एकवारं, नामाङ्कितानां संवत्सरानाम् एकः अपास्य (छायावर्षरूपेण लङ्घितः) भवति, पञ्चाङ्गद्वयस्य समन्वयनार्थम् 

दक्षिणभारते एषा लोपव्यवस्था अप्रयोगे पतिता अस्ति । "सक ८२८ (ई. ९०५-६) इत्यस्मात् पूर्वं दक्षिणभारते बृहस्पतिचक्रस्य प्रयोगः आसीत् इति दर्शयितुं प्रमाणानि सन्ति; परन्तु तस्मात् वर्षात् आर्यसिद्धान्तानुसारं, अथवा साका ८३१ (ई. ९०८-९) तदनुसारम् the Sürya-Siddhanta, the expunction of the samvatsara was allevereglected, with the result that दक्षिणे ६० वर्षीयं चक्रं तस्मात् वर्षात् लुनि-सौरम् अभवत् 

 संवत्सराणां सूची 
षष्टिः संवत्सराः - ३ विंशत्यात्मकेषु समूहेषु विभक्ताः सन्ति । प्रभवात् व्ययपर्यन्तं प्रथमाः २० ब्रह्मणे अर्पिताः सन्ति | सर्वजिततः पराभवपर्यन्तं विष्णवे , अन्तिमाः २०‍ च शिवाय |
+SamvatsarasNumberName (IAST)Name (Sanskrit, Hindi etc)Name (Tamil)Name (Telugu)Name (Kannada)Current cycle (Vikram Samvat)Current cycle
(Gregorian)Prior cycle 1Prior cycle 2  1.Prabhavaप्रभवःபிரபவప్రభవಪ್ರಭವ20441987-1988 CE1927-1928 CE1867-1868 CE  2.Vibhavaविभवःவிபவవిభవವಿಭವ20451988-1989 CE1928-1929 CE1868-1869 CE  3.Śuklaशुक्लःசுக்லశుక్లಶುಕ್ಲ20461989-1990 CE1929-1930 CE1869-1870 CE  4.Pramodadūtaप्रमोदःபிரமோதூதప్రమోద్యూతಪ್ರಮೋದೂತ20471990-1991 CE1930-1931 CE1870-1871 CE  5.Prajāpatiप्रजापतिःபிரசோற்பத்திప్రజోత్పత్తిಪ್ರಜಾಪತಿ20481991-1992 CE1931-1932 CE1871-1872 CE  6.Āṅgīrasaअङ्गीरसः ஆங்கீரசఆంగీరసಅಂಗಿರಸ20491992-1993 CE1932-1933 CE1872-1873 CE  7.Śrīmukhaश्रीमुखःஸ்ரீமுகశ్రీముఖಶ್ರೀಮುಖ20501993-1994 CE1933-1934 CE1873-1874 CE  8.Bhāvaभावःபவభావಭಾವ20511994-1995 CE1934-1935 CE1874-1875 CE  9.Yuvaयुवःயுவయువಯುವ20521995-1996 CE1935-1936 CE1875-1876 CE10.Dhātṛधाता/धातृதாத்ரு / தாதாధాతಧಾತೃ20531996-1997 CE1936-1937 CE1876-1877 CE11.Īśvaraईश्वरःஈஸ்வரఈశ్వరಈಶ್ವರ20541997-1998 CE1937-1938 CE1877-1878 CE12.Bahudhānyaबहुधान्यःபஹுதான்யబహుధాన్యಬಹುಧಾನ್ಯ20551998-1999 CE1938-1939 CE1878-1879 CE13.Pramāthiप्रमाथीபிரமாதிప్రమాధిಪ್ರಮಾಥಿ20561999-2000 CE1939-1940 CE1879-1880 CE14.Vikramaविक्रमःவிக்ரமవిక్రమವಿಕ್ರಮ20572000-2001 CE1940-1941 CE1880-1881 CE15.Vṛṣaprajāवृषप्रजाவிஷு / வருஷப்ரஜாవృశాప్రజాವೃಷಪ್ರಜಾ20582001-2002 CE1941-1942 CE1881-1882 CE16.Citrabhānuचित्रभानुःசித்ரபானுచిత్రభానుಚಿತ್ರಭಾನು20592002-2003 CE1942-1943 CE1882-1883 CE17.Svabhānuस्वभानुःசுபானு / ச்வபானுస్వభానుಸ್ವಭಾನು20602003-2004 CE1943-1944 CE1883-1884 CE18.Tāraṇaतारणःதாரணతారణತಾರಣ20612004-2005 CE1944-1945 CE1884-1885 CE19.Pārthivaपार्थिवःபார்திவపార్థివಪಾರ್ಥಿವ20622005-2006 CE1945-1946 CE1885-1886 CE20.Vyayaअव्ययः/व्ययःஅவ்யய / வ்யயవ్యయವ್ಯಯ20632006-2007 CE1946-1947 CE1886-1887 CE21.Sarvajitसर्वजितःசர்வஜித்సర్వజితಸರ್ವಜಿತ್20642007-2008 CE1947-1948 CE1887-1888 CE22.Sarvadhāriसर्वधारीசர்வதாரிసర్వధారిಸರ್ವಧಾರಿ20652008-2009 CE1948-1949 CE1888-1889 CE23.Virodhiविरोधीவிரோதிవిరోధిವಿರೋಧಿ20662009-2010 CE1949-1950 CE1889-1890 CE24.Vikṛtiविकृतिःவிக்ருதிవికృతిವಿಕೃತಿ20672010-2011 CE1950-1951 CE1890-1891 CE25.Kharaखरःகரఖరಖರ20682011-2012 CE1951-1952 CE1891-1892 CE26.Nandanaनन्दनःநந்தனనందనನಂದನ20692012-2013 CE1952-1953 CE1892-1893 CE27.Vijayaविजयःவிஜயవిజయವಿಜಯ20702013-2014 CE1953-1954 CE1893-1894 CE28.Jayaजयःஜயజయಜಯ20712014-2015 CE1954-1955 CE1894-1895 CE29.Manmathaमन्मथःமன்மதమన్మధಮನ್ಮಥ20722015-2016 CE1955-1956 CE1895-1896 CE30.Durmukhaदुर्मुखःதுற்முகదుర్ముఖದುರ್ಮುಖ20732016-2017 CE1956-1957 CE1896-1897 CE31.Hevilambiहेविळम्बिःஹேவிளம்பிహేవిళంబిಹೇವಿಳಂಬಿ20742017-2018 CE1957-1958 CE1897-1898 CE32.Vilambiविळम्बिःவிளம்பிవిళంబిವಿಳಂಬಿ20752018-2019 CE1958-1959 CE1898-1899 CE33.Vikāriविकारीவிகாரிవికారిವಿಕಾರಿ20762019-2020 CE1959-1960 CE1899-1900 CE34.Śārvariशार्वरीசார்வரிశార్వరిಶಾರ್ವರಿ20772020-2021 CE1960-1961 CE1900-1901 CE35.Plavaप्लवःப்லவప్లవಪ್ಲವ20782021-2022 CE1961-1962 CE1901-1902 CE36.Śubhakṛtaशुभकृतःசுபகிருதశుభకృతಶುಭಕೃತ20792022-2023 CE1962-1963 CE1902-1903 CE37.Śobhakṛtaशोभकृतःசோபக்ருதశోభకృతಶೋಭಕೃತ20802023-2024 CE1963-1964 CE1903-1904 CE38.Krodhiक्रोधीக்ரோதிక్రోధిಕ್ರೋಧಿ20812024-2025 CE1964-1965 CE1904-1905 CE39.Viśvāvasuविश्वावसुःவிஸ்வாவசுవిశ్వావసుವಿಶ್ವಾವಸು20822025-2026 CE1965-1966 CE1905-1906 CE40.Parābhavaपराभवःபராபவపరాభవಪರಾಭವ20832026-2027 CE1966-1967 CE1906-1907 CE41.Plavaṅgaप्लवङ्गःப்லவங்கప్లవంగಪ್ಲವಂಗ20842027-2028 CE1967-1968 CE1907-1908 CE42.Kīlakaकीलकम्கீலகకీలకಕೀಲಕ20852028-2029 CE1968-1969 CE1908-1909 CE43.Saumyaसौम्यःசௌம்யసౌమ్యಸೌಮ್ಯ20862029-2030 CE1969-1970 CE1909-1910 CE44.Sādhāraṇaसाधारणम्சாதாரணసాధారణಸಾಧಾರಣ20872030-2031 CE1970-1971 CE1910-1911 CE45.Virodhakṛtaविरोधकृतःவிரோதகிருதవిరోధికృతವಿರೋಧಿಕೃತ್20882031-2032 CE1971-1972 CE1911-1912 CE46.Paridhāviपरिधावीபரிதாவிపరిధావిಪರಿಧಾವಿ20892032-2033 CE1972-1973 CE1912-1913 CE47.Pramādiप्रमादीபிரமாதீప్రమాదీచಪ್ರಮಾದಿ20902033-2034 CE1973-1974 CE1913-1914 CE48.Ānandaआनन्दःஆனந்தఆనందಆನಂದ20912034-2035 CE1974-1975 CE1914-1915 CE49.Rākṣasaराक्षसःராட்சசరాక్షసರಾಕ್ಷಸ20922035-2036 CE1975-1976 CE1915-1916 CE50.Nala/Analaनलः/अनलःநளనలನಳ20932036-2037 CE1976-1977 CE1916-1917 CE51.Piṅgalaपिङ्गलःபிங்களపింగళಪಿಂಗಳ20942037-2038 CE1977-1978 CE1917-1918 CE52.Kālayuktaकालयुक्तःகாளயுக்திకాళయుక్తిಕಾಳಯುಕ್ತಿ20952038-2039 CE1978-1979 CE1918-1919 CE53.Siddhārthiसिद्धार्थीசித்தார்த்திసిద్ధార్థಸಿದ್ಧಾರ್ಥಿ20962039-2040 CE1979-1980 CE1919-1920 CE54.Raudriरौद्रीரௌத்ரிరౌద్రిರೌದ್ರಿ20972040-2041 CE1980-1981 CE1920-1921 CE55.Durmatiदुर्मतिःதுற்மதிదుర్మతిದುರ್ಮತಿ20982041-2042 CE1981-1982 CE1921-1922 CE56.Dundubhiदुन्दुभीதுந்துபிదుందుభిದುಂದುಭಿ20992042-2043 CE1982-1983 CE1922-1923 CE57.Rudhirodgāriरूधिरोद्गारीருதிரோத்காரிరుధిరోద్గారిರುಧಿರೋದ್ಗಾರಿ21002043-2044 CE1983-1984 CE1923-1924 CE58.Raktākṣiरक्ताक्षीரக்தாட்சிరక్తాక్షిರಕ್ತಾಕ್ಷಿ21012044-2045 CE1984-1985 CE1924-1925 CE59.Krodhana/Manyuक्रोधनम्/मन्युःக்ரோதனక్రోధనಕ್ರೋಧನ21022045-2046 CE1985-1986 CE1925-1926 CE60.Akshayaअक्षयःஅட்சயఅక్షయಅಕ್ಷಯ21032046-2047 CE1986-1987 CE1926-1927 CE

 अपि द्रष्टव्यम् 

 हिन्दू पंचांग
 पञ्चाङ्गम्
 चीनी षड्वचक्रम्

 सन्दर्भाः 


वर्गः:कालगणना