युगम् 2431979 Vedavalli Pratap

विषय: संस्कृतेः मध्ये द्विमितीय-अनिमेशनस्य महत्त्वम् 
अद्यतन-डिजिटलयुगे द्विमितीय-अनिमेशनं केवलं मनोरञ्जनस्य साधनं नास्ति, किन्तु आधुनिक-संस्कृतेः, शिक्षायाः, इतिहास-वर्णनस्य, सामाजिक-सन्देशानां च प्रभावशाली-माध्यमं जातम्। संस्कृति: कालक्रमेण निरन्तरं परिवर्तनम् अनुभवति, तथा प्रत्येके युगे अभिव्यक्तेः नूतन-नूतनाः रूपाणि दृश्यन्ते। यथा प्राचीनभारते लोककथाः, नृत्यकला, चित्रकला, नाट्यकलाः च संस्कृतेः संरक्षणस्य साधनानि आसन्, तथैव अद्यतनसमये द्विमितीय-अनिमेशनं तमेव कार्यं नूतनरूपेण करोति। एतत् न केवलं सांस्कृतिक-मूल्यानि आधुनिकरूपेण प्रस्तुतुं समर्थम्, अपितु युवापीढ्यां प्रति तान् रोचकतरं प्रकारेण नयितुं शक्यते।

द्विमितीय-अनिमेशनस्य मुख्य-विशेषता तस्य सरलः प्रभावशालीः च दृष्टिकोणः अस्ति। रेखाभिः, वर्णैः, आकारैः च कलाकाराः जीवन्त-चरित्राणि कथाचित्राणि च निर्माति। एषा कला जटिलभावनाः, सामाजिक-विषयाः, सांस्कृतिक-प्रतीकानि च सुगमेन दृश्यरूपेण व्यक्तुं शक्नोति। यथा रामायणम्, महाभारतम्, पंचतन्त्रकथाः, जातककथाः इत्यादयः अनिमेशनरूपेण पुनः पुनः आधुनिकदर्शकानां कृते आकर्षकरूपेण प्रस्तुताः भवन्ति।

भारतीय-संस्कृतेः प्रसारे द्विमितीय-अनिमेशनस्य भूमिः अतिमहत्। भारतस्य विविध-सांस्कृतिक-रूपाणि — लोककला, नृत्यपरम्परा, संगीतं, उत्सवाः, संस्काराः, पारम्परिक-कथा-परम्पराः च — अस्य माध्यमेन विश्वे विस्तीर्णदर्शकेभ्यः प्रदर्श्यन्ते। बहवः भारतीय-अनिमेशन-चलच्चित्राणि धारावाहिकाश्च विदेशेषु अपि प्रशंसाम् अलभन्त। एतेन केवलं भारतीय-संस्कृतेः वैश्विक-प्रतिष्ठा वर्धिता, अपि तु सांस्कृतिक-आदानप्रदानं अपि प्रबलीकृतम्।

शिक्षाक्षेत्रे अपि एतस्य प्रयोगः क्रान्तिकारीः जातः। यत्र पूर्वं इतिहासः वा संस्कृति-सम्बद्धाः विषयाः पुस्तकेभ्यः एव अध्येयाः आसन्, तत्र अद्य अनिमेटेड-वीडियोभिः, अन्तःक्रियात्मक-पाठ्यक्रमैः, डिजिटल-नाट्यरूपकैर् च अध्ययनं सुगमं रोचकं च जातम्। भारतीय-परम्पराः, वैज्ञानिक-उपलब्धयः, ऐतिहासिक-घटनाः च एनिमेशनरूपेण बालकेभ्यः स्पष्टतरं, दृश्यात्मकतरं, आनन्ददायकं च रूपेण बोध्यन्ते।

तदनन्तरं पारम्परिक-कलाशैलयः अपि अस्य माध्यमेन नूतन-जीवनं लभन्ते। यथा मधुबनी-चित्रशैली, वारली-पेन्टिंग्, पहाड़ी-लघुचित्रशैली, कलमकारी-कला च एनिमेशनरूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। एतत् यौवन-कलाकारान् स्वदेशीय-कलासु पुनः रुचिं जनयति तथा संस्कृति: आधुनिकसन्दर्भेण जीवनीया भवति।

सामाजिक-जागरूकतायां अपि एनिमेशनस्य प्रभावः अत्यधिकः। लैंगिक-समता, पर्यावरण-रक्षणम्, स्वच्छता-अभियानम्, सामाजिक-सद्भावना, संवेदनशीलता इत्यादिषु अनिमेशन-आधारित-कार्यक्रमाः सहजभाषया प्रभावशालीदृश्यरूपेण संदेशं जनमानसे प्रेषयन्ति।

मनोरञ्जन-क्षेत्रे अपि द्विमितीय-अनिमेशनं विशेषं स्थानं प्राप्य अस्ति। “छोटाभीमः”, “हनुमान्”, “बालहनुमान्”, “रावणस्य प्रतिनिवर्तनम्” इत्यादयः श्रृंखलाः न केवलं बालकानां मनोरंजनं कुर्वन्ति किन्तु तान् स्व-सांस्कृतिक-मूल्येषु पुनः स्थापनं कुर्वन्ति।

अस्य उद्योगस्य महत्त्वं केवलं कला वा संस्कृति क्षेत्रे नास्ति; अर्थव्यवस्थायामपि तस्य प्रभावः दीप्यते। अस्मिन् क्षेत्रे सहस्रशः युवकाः—अनिमेटराः, पात्र-रचयितारः, कथालेखकाः, ध्वनि-कलाकाराः च—रोजगारम् प्राप्नुवन्ति।

उपसंहारतः, द्विमितीय-अनिमेशनं परम्परा च आधुनिकता च एतेषां मध्ये सेतुं करोति। एतद् स्मारयति यत् संस्कृति स्थिरा नास्ति, किन्तु युगानुगुणं विकसितुं आवश्यकम्। एनिमेशनस्य सहाय्येन वयं स्व-सांस्कृतिक-कथा, मूल्यं, इतिहासं च न केवलं संरक्षितुं शक्नुमः, अपितु नवपीढ्यां प्रति आकर्षकरूपेण प्रेषयितुं समर्थाः स्मः। अतः द्विमितीय-अनिमेशनं आधुनिक-भारतीय-संस्कृतेः अविभाज्यः, जीवनीयः, तथा वैश्विक-परिचयं ददाति इति निःसन्देहं वदितुं शक्यते। 

विषय २ : Jean Piaget-प्रस्तावित संज्ञानात्मक-विकास-सिद्धान्तः 

जीन पियाजे नाम प्रसिद्धः स्विस-देशीयः मनोवैज्ञानिकः बालविकासस्य अध्ययनक्षेत्रे अत्यन्तं महत्वपूर्णं योगदानं दत्तवान्। तेन प्रतिपादितः संज्ञानात्मक-विकास-सिद्धान्तः आधुनिक-शैक्षिक-मनोविज्ञानस्य आधारभूत-सिद्धान्तेषु गणनीयः अस्ति। अस्य सिद्धान्तस्य मुख्यो भावः अयं यत् बालकाः केवलं ज्ञानस्य निष्क्रिय-ग्राहकाः न भवन्ति, अपितु स्वानुभवेन, पर्यवेक्षणेन, तथा वातावरणेन सह अन्तःक्रियया ज्ञानं निर्मान्ति। पियाजे महोदयेन बालमनसः विकासः चरणबद्धः प्रक्रिया इति प्रतिपादितम्।

पियाजे महोदयस्य मतानुसारं संज्ञानात्मक-विकासः चतुर्षु मुख्येषु चरणेषु विभक्तः अस्ति—(१) संवेदी-प्रेरक-चरणम्, (२) पूर्व-संक्रियात्मक-चरणम्, (३) ठोस-संक्रियात्मक-चरणम्, (४) औपचारिक-संक्रियात्मक-चरणम्। प्रत्येकः चरणः बालकस्य चिन्तन-क्षमतायाः विशिष्ट-विकासं दर्शयति।

प्रथमः चरणः संवेदी-प्रेरक-चरणम् इति कथ्यते, यः जन्मतः द्विवर्षपर्यन्तं भवति। अस्मिन् काले शिशुः इन्द्रियानुभवेन तथा शारीरिक-क्रियाभिः जगत् अवगच्छति। वस्तु-स्थायित्वस्य  विकासः अस्य चरणस्य मुख्यः उपलब्धिः अस्ति। आरम्भे शिशुः अदृश्यं वस्तुं नास्ति इति मन्यते, किन्तु कालान्तरात् सः ज्ञातुं आरभते यत् वस्तु अदृश्यत्वेऽपि अस्ति।

द्वितीयः चरणः पूर्व-संक्रियात्मक-चरणम् अस्ति, यः द्विवर्षात् सप्तवर्षपर्यन्तं भवति। अस्मिन् अवस्थायां बालकस्य भाषाविकासः शीघ्रं भवति, तथा कल्पनाशक्ति अपि वर्धते। तथापि अस्मिन् चरणे बालकाः अहंकेन्द्रित-चिन्तनं  कुर्वन्ति, अर्थात् ते अन्येषां दृष्टिकोणं सम्यक् न अवगच्छन्ति। ते प्रतीकात्मक-चिन्तनं कुर्वन्ति, किन्तु तर्कसंगत-चिन्तनस्य अभावः दृश्यते।

तृतीयः चरणः ठोस-संक्रियात्मक-चरणम् इति प्रसिद्धः, यः सप्तवर्षात् एकादशवर्षपर्यन्तं भवति। अस्मिन् काले बालकाः तर्कयुक्तं चिन्तनं आरभन्ते, विशेषतः यदा विषयः ठोसः वा प्रत्यक्षः भवति। संरक्षण-सिद्धान्तस्य  बोधः अस्य चरणस्य मुख्यः लक्षणम् अस्ति। बालकाः अवगच्छन्ति यत् आकारपरिवर्तनेऽपि मात्रा अपरिवर्तिता भवति। वर्गीकरणम्, क्रमबद्धीकरणम् च अस्मिन् चरणे विकसिते भवतः।

चतुर्थः चरणः औपचारिक-संक्रियात्मक-चरणम् अस्ति, यः प्रायः एकादशवर्षात् आरभ्य प्रौढावस्थां यावत् भवति। अस्मिन् अवस्थायां किशोराः अमूर्त-चिन्तनं , काल्पनिक-तर्कः, तथा वैज्ञानिक-समस्या-समाधान-क्षमताः विकसिताः भवन्ति। ते ‘यदि—तर्हि’ प्रकारस्य चिन्तनं कर्तुं समर्थाः भवन्ति। एषः चरणः उच्च-स्तरीय-चिन्तनस्य विकासं सूचयति।

पियाजे महोदयेन द्वौ मुख्यौ प्रक्रियौ अपि निर्दिष्टौ—समानीकरणम्  तथा समायोजनम् । समानीकरणे बालकः नूतन-अनुभवं पूर्वज्ञानस्य संरचनायां योजयति। समायोजने तु सः स्वस्य मानसिक-संरचनां परिवर्तयति यथा नूतन-अनुभवः सम्यक् उपयुज्येत। एतयोः प्रक्रिययोः संतुलनं  संज्ञानात्मक-विकासस्य प्रेरकशक्ति इति उच्यते।

अस्य सिद्धान्तस्य शैक्षिक-क्षेत्रे महान् प्रभावः दृश्यते। पियाजे महोदयः बालकेन्द्रित-शिक्षणस्य समर्थकः आसीत्। तस्य मतम् आसीत् यत् शिक्षणं बालकस्य विकास-स्तरानुसारं भवेत्। अध्यापकाः केवलं ज्ञान-प्रदातारः न भवन्तु, किन्तु शिक्षण-पर्यावरणस्य निर्मातारः भवन्तु। क्रियात्मक-अधिगमः , अन्वेषणम्, प्रयोगः, समस्या-समाधानम्—एते सर्वे तस्य सिद्धान्तेन प्रेरिताः शैक्षिक-उपागमाः सन्ति।

तथापि पियाजे-सिद्धान्तस्य केचन सीमाः अपि सन्ति। केचन मनोवैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् सः बालकानां क्षमतां किञ्चित् अवमूल्यितवान्। आधुनिक-अनुसन्धानैः दर्शितम् यत् कतिपये संज्ञानात्मक-कौशलाः पियाजे निर्दिष्टात् पूर्वमेव विकसिताः भवन्ति। तथापि अस्य सिद्धान्तस्य मौलिकता, संरचनात्मकता, तथा बालविकासस्य गहन-विश्लेषणम् अद्यापि प्रशंसनीयम् अस्ति।

उपसंहारे वक्तुं शक्यते यत् पियाजे महोदयस्य संज्ञानात्मक-विकास-सिद्धान्तः बालमनोविज्ञानस्य अध्ययनं नूतन-दिशां प्रदत्तवान्। सः दर्शितवान् यत् बालकः स्वयमेव ज्ञानस्य निर्माता अस्ति, न तु केवलं निष्क्रिय-श्रोता। अस्य सिद्धान्तस्य प्रभावः शिक्षा, मनोविज्ञान, तथा बाल-अध्ययन-क्षेत्रेषु अद्यापि दृढतया दृश्यते। अतः पियाजे महोदयस्य योगदानं विकासात्मक-मनोविज्ञानस्य इतिहासे अमूल्यम् इति निःसंशयं वक्तुं शक्यते।