भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धाः: मनोवैज्ञानिक सिद्धान्ताः च अन्तर्दृष्टयः

प्रस्तावना 
भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धाः मानवजीवने दीर्घतमाः सामाजिकसंबन्धाः भवन्ति। एते सम्बन्धाः व्यक्तित्वस्य, भावनात्मकविकासस्य, सामाजिककौशलस्य च निर्माणे महत्त्वपूर्णं भूमिं वहन्ति। मनोवैज्ञानिकसिद्धान्ताः भ्रातृभगिन्योरन्तरङ्गसंबन्धानां प्रभावान् प्रतिपादयन्ति, बाल्यकालात् प्रौढावस्थां पर्यन्तम्। अस्मिन् लेखे भ्रातृभगिन्योरन्तरङ्गसंबन्धेषु प्राधान्यं गृहीत्वा मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तानां विश्लेषणं क्रियते। तत्र मनोविश्लेषणसिद्धान्तः, सामाजिकशिक्षासिद्धान्तः, आसक्ति-सिद्धान्तः, जन्मक्रमसिद्धान्तश्च समाविष्टाः।

 मनोविश्लेषणपरिप्रेक्षः 
सिग्मण्ड् फ्रायड् इत्यस्य मनोविश्लेषणसिद्धान्तः बाल्यजीवनानुभवानां व्यक्तित्वनिर्माणे प्रभावं प्रतिपादयति। सः ओएडिपस् सङ्कटेति सिद्धान्तं प्रतिपादयत्, यस्मिन भ्रातृभगिन्योः मध्ये पारिवारिकस्नेहाय स्पर्धा भवति (Freud, 1923)। तस्य शिष्यः आल्फ्रेड् आल्डरः (1927) जन्मक्रमस्य व्यक्तित्वे प्रभावं प्रतिपादयत्।

आल्डरः उक्तवान् यत् ज्येष्ठसन्ततिः अनुजस्य आगमनात् 'सिंहासनच्युतता' अनुभवति, यत: तेषां उत्तरदायित्वबोधः वा स्पर्धाभावः वा जायते। मध्ये जन्मजाताः स्वस्थानं चिन्तयन्ति, कनिष्ठाः तु अधिकं ध्यानं प्राप्य निर्भरता अथवा सामाजिकता प्रकटयन्ति। एते प्रभावाः दीर्घकालिकव्यक्तित्वविकासे महत्त्वपूर्णाः भवन्ति।

 आसक्ति-सिद्धान्तः भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धे 
जॉन् बॉल्बी (1969) इत्यस्य आसक्ति-सिद्धान्तः बाल्यजीवने सुरक्षितासक्तेः दीर्घकालिकसम्बन्धेषु प्रभावं प्रतिपादयति। अस्य सिद्धान्तस्य मुख्यतया माता-पितृसंबन्धेषु आधानं भवति, किन्तु भ्रातृभगिन्योः मध्ये अपि तस्य विस्तारणं दृश्यते।

अनेकाः अध्ययनानि दर्शयन्ति यत् यदि मातापितरौ अनुपस्थितौ वा असंवेदनशीलौ स्याताम्, तर्हि भ्रातृभगिन्यः परस्परं भावनात्मकसहाय्यं कुर्वन्ति (Whiteman et al., 2011)। सुरक्षितभ्रातृभगिन्यसंबन्धाः सामाजिकसामर्थ्यं वर्धयन्ति, यथा संघर्षयुक्ताः सम्बन्धाः चिन्ताम् अथवा भावनात्मकक्लेशं जनयन्ति।

 सामाजिकशिक्षासिद्धान्तः भ्रातृभगिन्योः प्रभावः 
अल्बर्ट् बाण्डूरः (1977) इत्यस्य सामाजिकशिक्षासिद्धान्तः अवलोकनस्य अनुकरणस्य च भूमिं प्रतिपादयति। भ्रातृभगिन्यः परस्परं आदर्शरूपेण स्थित्वा परस्परप्रभावं कुर्वन्ति।

अनेकाः अध्ययनानि दर्शयन्ति यत् भ्रातृभगिन्यः परस्परं सामाजिकप्रवृत्तिषु, शिक्षायाम्, व्यवहारेषु च महत्त्वपूर्णं प्रभावं वहन्ति (McHale et al., 2001)। यदि ज्येष्ठः भ्राता दुराचारं करोति, तर्हि अनुजः अपि तदनुकरणं कर्तुं प्रवृत्तः भवति। यदा तु सकारात्मकदृष्टान्तः दृश्यते, तदा सुशीलता च शैक्षिकसफलता च वर्धते।

 जन्मक्रमसिद्धान्तः च व्यक्तित्वविकासः 
आल्डरस्य विचारानां आधारेण जन्मक्रमसंवन्धि अनुसन्धानं प्रवर्तते। Sulloway (1996) इत्यस्मिन अध्ययनस्य अनुसारं, ज्येष्ठसन्ततिः उत्तरदायित्वयुक्तः, कर्तव्यशीलः च भवति, यथा कनिष्ठः नवीनानुभवेषु स्वतन्त्रः अधिकं च सृजनात्मकः भवति।

परन्तु, Damian & Roberts (2015) इत्येषां अनुसन्धानेन प्रदर्शितं यत् जन्मक्रमस्य प्रभावः लघुः अस्ति, यस्य परिमाणं पारिवारिकसंस्कृत्या आर्थिकस्थित्या च प्रभावितं भवति।

 भ्रातृस्पर्धा संघर्षशमनं च 
भ्रातृस्पर्धा प्रायः मातापितृस्नेहस्य संसाधनानां च प्राप्तये भवति। विकासमनोविज्ञानस्य दृष्ट्या, भ्रातृस्पर्धा जैविकसञ्जातः अस्ति (Dunn, 1988)। संघर्षनियन्त्रणार्थं मातापित्रोः मध्यस्थता, भावनात्मकनियन्त्रणशिक्षा च उपयोगी भवतः।

अनुसन्धानानि दर्शयन्ति यत् संघर्षनियन्त्रणकुशलाः भ्रातृभगिन्यः दीर्घकालिकसम्बन्धेषु आत्मीयाः, संवेदनशीलाः च भवन्ति (Howe et al., 2011)।

 संस्कृतिः भ्रातृभगिन्योरन्तरङ्गसम्बन्धे 
संस्कृतिः भ्रातृभगिन्योरन्तरङ्गसम्बन्धानाम् आकारं ददाति। सामूहिकसंस्कृतिषु भ्रातृभगिन्यः परस्परं अधिकं सहकारीभवन्ति (Kagitcibasi, 2007)। तत्र ज्येष्ठः अनुजस्य पालनपोषणं करोति। व्यक्तिगतसंस्कृतिषु तु स्वतन्त्रभावना अधिकं दृश्यते।

Buist et al. (2013) इत्येषां अध्ययनानुसारं, पश्चिमीसंस्कृतिषु भ्रातृस्पर्धा अधिका दृश्यते, यथा पूर्वीयसंस्कृतिषु सहकारिता सशक्तः भवति।

 भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धस्य दीर्घकालिकप्रभावः 
भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धः मानसिकस्वास्थ्यं, सामाजिकसम्बन्धानां गुणवत्ता च प्रभावितुं शक्नोति। सकारात्मकभ्रातृभगिन्यसम्बन्धः उच्चतरं जीवनसन्तोषं, आत्मविश्वासं, सामाजिकसञ्जालं च वर्धयति (Cicirelli, 1995)। तस्मात् भ्रातृभगिन्योरन्तरङ्गसम्बन्धस्य संरक्षणं प्रोत्साहनीयम्।

 निष्कर्षः 
भ्रातृभगिन्योः सम्बन्धाः सामाजिकभावनात्मकविकासस्य महत्त्वपूर्णा भागः अस्ति। मनोविश्लेषणसिद्धान्तः, आसक्ति-सिद्धान्तः, सामाजिकशिक्षासिद्धान्तः, जन्मक्रमसिद्धान्तश्च भ्रातृभगिन्योरन्तरङ्गसम्बन्धानां जटिलतां व्याख्याति। भ्रातृस्पर्धा संघर्षाः स्वाभाविकाः सन्ति, किन्तु स्वस्थसम्बन्धानां संवर्धनं आत्मिककल्याणाय आवश्यकम्।

 सन्दर्भाः 
(सन्दर्भाः पूर्ववत् एव सन्ति, केवलं संस्कृतानुकूलपरिवर्तनं कर्तव्यम्।)

Adler, A. (1927). Understanding Human Nature. Allen & Unwin
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Volume 1. Basic Books.
Whiteman, S. D., McHale, S. M., & Soli, A. (2011). Theoretical Perspectives on Sibling Relationships. Journal of Family Theory & Review, 3(2), 124-139.
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice Hall.
McHale, S. M., Crouter, A. C., & Tucker, C. J. (2001). Free-time activities in middle childhood: Links with adjustment in early adolescence. Child Development, 72(6), 1764-1778.