योगस्य प्राकृतिकचिकित्सायाः च नियमः

योगस्य, प्राकृतिकचिकित्सायाः च नियमः, सुस्वास्थ्यं, आयुर्वेदिक-अंतर्दृष्टिः च महत्त्वपूर्णविषयः। योगस्य प्राकृतिकचिकित्सानां च गहनः सम्बन्धः, स्वास्थ्यस्य कल्याणस्य च एकीकृतदृष्टिकोणं प्रस्तावयति। एतत् योगस्य सिद्धान्तेषु, चिकित्साप्रयोगेषु, साधनेषु च गहनतया गच्छति, आयुर्वेदस्य परिचयं च ददाति । अपि च, रोगानाम् प्रकाराः कारणानि च, अस्ताङ्ग आयुर्वेदस्य आधारभूतसंकल्पनाः , दोषजननम् , शरीरस्य रचना, दोषाणां गुणाः कार्याणि च चर्चा कृता अस्ति एषा समग्र अन्वेषणं कल्याणस्य प्रवर्धनार्थं योगस्य आयुर्वेदस्य च समन्वयं रेखांकयति।

सहस्राब्दपर्यन्तं पारम्परिकभारतीयचिकित्सायाः केन्द्रं योगः प्राकृतिकचिकित्सा च अस्ति । एताः प्रणाल्याः मनः, शरीरं, पर्यावरणं च मध्ये सामञ्जस्यं बोधयन्ति, स्वास्थ्यस्य निर्वाहार्थं निवारक-चिकित्सा-विधयः प्रददति । यथा यथा आधुनिकजीवनशैल्याः तनावस्य, दीर्घकालीनरोगाणां च योगदानं भवति तथा तथा योगस्य आयुर्वेदस्य च प्रासंगिकता वर्धिता अस्ति । स्वसिद्धान्तान्, चिकित्साविधयः, आधारभूतसंकल्पनाः च अवगत्य व्यक्तिः स्थायिस्वास्थ्यस्य क्षमतां सदुपयोगं कर्तुं शक्नोति ।

 सुस्वास्थ्यस्य नियमाः

योगः आयुर्वेदः च सुस्वास्थ्यस्य अनेकाः नियमाः वर्णयन्ति- 

1.	संतुलित आहारः : आयुर्वेदः स्वस्य प्रकृति (संविधान) अनुरूपं ताजां, ऋतुकालिकं, स्वस्थं च आहारं सेवनं कर्तुं बलं ददाति । मनःपूर्वकं भोजनं, संसाधितानां आहारानाम् परिहारः च कुञ्जी अस्ति।

2.	नियमितव्यायामः- आसनसहिताः योगाभ्यासाः शारीरिकशक्तिं, लचीलतां, जीवनशक्तिं च प्रवर्धयन्ति तथा च मनः शान्तं कुर्वन्ति ।

3.	पर्याप्तनिद्रा : शरीरस्य कायाकल्पाय सम्यक् विश्रामः अत्यावश्यकः । आयुर्वेदः प्राकृतिकतालैः सह सङ्गतं सुसंगतं निद्रायाः समयसूचीं निर्वाहयितुं सूचयति ।

4.	मानसिक कल्याणम् : ध्यानं प्राणायामं च तनावस्य न्यूनीकरणाय, ध्यानं वर्धयितुं च शक्तिशाली साधनानि सन्ति।

5.	दैनिकदिनचर्या : आयुर्वेदः दिनाचार्यस्य (दैनिकपद्धतिः) अनुशंसति यस्मिन् शीघ्रं जागरणं, स्वच्छतायाः अभ्यासः, मनःसन्तोषः च सन्ति ।

योगचिकित्साः 

योगचिकित्सानां उद्देश्यं शारीरिकं, मानसिकं, भावनात्मकं च असन्तुलनं सम्बोधयितुं भवति । प्रमुखपक्षेषु अन्तर्भवति- 

•	आसनम् (आसनम्) : एतेन लचीलापनं, बलं, अङ्गकार्यं च सुधरति । यथा भुजङ्गासनं (कोबरा मुद्रा) मेरुदण्डस्य स्वास्थ्ये सहायकं भवति, वृक्षासनं तु संतुलनं वर्धयति ।

•	प्राणायामः (श्वासप्रविधिः) : नाडीशोधना (वैकल्पिकनासिकाच्छिद्रश्वासः) इत्यादीनां प्रथाभिः ऊर्जामार्गाः शुद्धाः भवन्ति, श्वसनस्वास्थ्यं च सुधारः भवति ।

•	ध्यानम् : मनःसन्तोषं ध्यानं च इत्यादीनि तकनीकानि चिन्ताम् न्यूनीकरोति, आन्तरिकशान्तिं च पोषयन्ति।

•	आरामस्य अभ्यासाः : शवासन (शवमुद्रा) तथा योग निद्रा (योगनिद्रा) गभीर आराम एवं कायाकल्प को प्रवर्धते हैं।

योग चिकित्साओं के साधन

योगे चिकित्सायाः समर्थनार्थं विविधानि साधनानि प्रयुज्यन्ते- 

•	मन्त्राः- “ॐ” इत्यादिषु पवित्रध्वनिषु जपः मानसिकस्पष्टतां आध्यात्मिकसम्बन्धं च संवर्धयति।

•	मुद्राः- हस्त-इशाराः ऊर्जां चालयन्ति, ध्यानं च वर्धयन्ति।

•	बन्धाः- ऊर्जा-तालाः प्राणस्य प्रवाहं नियन्त्रयन्ति ।

•	आयुर्वेदिकजडीबुटीः : योगचिकित्सासु प्रायः शारीरिक-मानसिक-अभ्यासानां पूरकत्वेन जडीबुटी-उपचाराः समाविष्टाः भवन्ति ।

•	आहारमार्गदर्शनम् : व्यक्तिगत आहारस्य अनुशंसाः स्वस्य संविधानेन सह सामञ्जस्यं सुनिश्चितं कुर्वन्ति।

आयुर्वेदस्य परिचयः

आयुर्वेदस्य अर्थः “जीवनविज्ञानम्” इति विश्वस्य प्राचीनतमेषु समग्रचिकित्साव्यवस्थासु अन्यतमम् अस्ति । चरकसंहिता तथा सुश्रुतसंहिता इत्यादिषु प्राचीनग्रन्थेषु जडः अयं आहारः, जीवनशैली, प्राकृतिकचिकित्सा च माध्यमेन शरीरस्य, मनस्य, आत्मायाः च सन्तुलनं कर्तुं बलं ददाति आयुर्वेदः पञ्चतत्त्वानां ( पञ्चमहाभूतानाम् ) सिद्धान्तैः तेषां संयोजनेन च कार्यं कृत्वा त्रीणि प्राथमिकशक्तयः अथवा दोषाः निर्मान्ति : वात , पित्तः , कफः च 

आयुर्वेदे रोगाणाम् प्रकाराः कारणानि च

आयुर्वेदः रोगानाम् उत्पत्तिम् आधारीकृत्य वर्गीकरणं करोति- १.

1.	बहिर्जातीय (अगन्तुक) : आघात वा संक्रमण इत्यादिभिः बाह्यकारकैः उत्पद्यमानाः रोगाः ।

2.	अन्तःजातीय (निजा): दोषानां आन्तरिक असन्तुलनात् उत्पद्यमानाः परिस्थितयः .

3.	मनोदैहिक (मानसिक) : मानसिकविकारैः सह सम्बद्धाः रोगाः, यथा तनावः अथवा अवसादः ।

रोगस्य कारणानि सन्ति- 

•	अनुचित आहारः - असङ्गतस्य वा बासी आहारस्य सेवनम्।

•	जीवनशैल्याः अनियमिताः : व्यायामस्य अभावः, अत्यधिकं स्क्रीनसमयः, अनियमितनिद्रा वा।

•	भावनात्मक असन्तुलनम् : दीर्घकालं यावत् तनावः, क्रोधः, शोकः वा दोषान् बाधते .

•	ऋतुपरिवर्तनम् : जलवायुविविधतायाः अनुकूलतां प्राप्तुं असमर्थता।

अष्टाङ्ग-आयुर्वेदः 

अस्ताङ्ग आयुर्वेदः (“आयुर्वेदस्य अष्टाङ्गाः”) आयुर्वेदस्य अभ्यासस्य मूलशाखानां प्रतिनिधित्वं करोति-

1.	कायचिकित्सा : चयापचय-पाचन-विकारेषु केन्द्रितं आन्तरिकचिकित्सा।

2.	शल्य तन्त्रः शल्यविधि एवं घाव प्रबन्धन।

3.	शालक्यतन्त्रम्- शिरः नेत्रकर्णकण्ठरोगाणां चिकित्सा।

4.	कौमारभृत्यः बालरोगचिकित्सा एवं स्त्रीरोगविज्ञान।

5.	अगदा तन्त्रम् : विषविज्ञानं विषाणां प्रतिकारकं च।

6.	रसायणः- दीर्घायुः जीवनशक्तिः च कायाकल्पचिकित्सा।

7.	वाजिकरणः प्रजननस्वास्थ्यस्य कामोद्दीपक चिकित्साविधयः।

8.	भूतविद्या: मनोचिकित्सा एवं आध्यात्मिक चिकित्सा।

दोषाणां जननम्

दोषाः पञ्चधातुभ्यः निष्पन्नाः-

•	वात: वायु-ईथरयोः निर्मितः, गतिं संचारं च नियन्त्रयति।

•	पित्तः- अग्निजलेन निर्मितः, चयापचयस्य परिवर्तनस्य च नियमनं करोति।

•	कफः- पृथिव्याः जलस्य च संयोजनं, संरचनायाः स्नेहनस्य च उत्तरदायी ।

एतेषु दोषेषु असन्तुलनं रोगं जनयति, प्रायः आहारः, जीवनशैली, भावनात्मकस्थितिः च प्रभाविताः भवन्ति ।

शरीरस्य मूलरचना

आयुर्वेदः मानवशरीरं अस्य समष्टिरूपेण पश्यति : १.

1.	सप्तधातुः (सप्त ऊतक) :

o	रस (प्लाज्मा)

o	रक्त (रक्त)

o	ममसा (स्नायुः)

o	मेडा (मेदः)

o	अस्थि (अस्थि)

o	मज्जा (मज्जा)

o	शुक्र (प्रजनन ऊतक)

2.	ओजसः - रोगप्रतिरोधकशक्तिः प्राणशक्तिः च सारः।

3.	मालाः (अपशिष्टाः) : मलः, मूत्रं, स्वेदः च ।

एतेषां घटकानां सामञ्जस्यं स्वास्थ्यं सुनिश्चितं करोति ।

दोषाणां गुणाः कार्याणि च

दोषाः विशिष्टगुणाः कार्याणि च प्रदर्शयन्ति- 

•	वात: शुष्कं लघु, शीतं, चलं च। गतिं, श्वसनं, इन्द्रियक्रियाः च नियन्त्रयति ।

•	पित्तः - उष्णं तीक्ष्णं स्निग्धं लघु च । पाचनं, चयापचयम्, शरीरस्य तापमाननियन्त्रणं च कर्तुं उत्तरदायी ।

•	कफः- गुरुः, स्थिरः, शीतलः, आर्द्रः च। संरचना, स्नेहनं, रोगप्रतिरोधकशक्तिं च प्रदाति ।

एतेषां गुणानाम् अवगमनेन असन्तुलनस्य निदानं, समुचितचिकित्साविधानं च भवति ।

योगः एवं आयुर्वेदः

योगस्य आयुर्वेदस्य च एकीकरणेन स्वास्थ्यस्य चिकित्सायाश्च व्यापकव्यवस्था निर्मीयते। योगः मनः गतिं च केन्द्रितः अस्ति, आयुर्वेदः कल्याणं स्थापयितुं आहारस्य जीवनशैल्याः च आधारं प्रदाति । ते मिलित्वा केवलं लक्षणनिवारणं न कृत्वा रोगानाम् मूलकारणानि सम्बोधयन्ति ।

आयुर्वेदिकबुद्ध्या समृद्धः योगः प्राकृतिकचिकित्सा च स्वास्थ्यस्य प्राप्तेः, निर्वाहस्य च गहनमार्गं प्रददति । तेषां सिद्धान्तानां पालनेन, दोषानां गतिशीलतां अवगत्य , अनुरूपचिकित्साविधिनाम् अभ्यासेन च व्यक्तिः सन्तुलितं सामञ्जस्यपूर्णं च जीवनं जीवितुं शक्नोति । एषः समग्रः उपायः न केवलं शरीरस्य चिकित्सां करोति अपितु मनः, आत्मानं च पोषयति, यथार्थकल्याणस्य सारं मूर्तरूपं ददाति ।