भारतीयज्ञानप्रणाली

भारतीयज्ञानप्रणाली (IKS) सहस्रवर्षेभ्यः विकसितस्य ज्ञानस्य समृद्धं विविधं च ज्ञानं प्रतिनिधियति, यत्र भारतीय-उपमहाद्वीपस्य दार्शनिकं, वैज्ञानिकं, सांस्कृतिकं च साधनं समाहितं भवति। एषा व्यवस्था प्राचीनग्रन्थेषु, मौखिकपरम्परासु, प्रथासु च गभीररूपेण निहिता अस्ति, येषु भारतीयविद्भिः ऋषिभिः च प्रकृतेः, समाजस्य, ब्रह्माण्डस्य च गहनबोधः प्रतिबिम्बितः अस्ति। आयुर्वेद, योग, गणित इत्यादीनां विषयाणां समावेशं कृत्वा आईकेएस एकं एकीकृतं दृष्टिकोणं प्रदर्शयति यत् अनुभवजन्यनिरीक्षणं आध्यात्मिकदृष्टिकोणैः सह सामञ्जस्यं करोति, ज्ञानस्य समग्रदृष्टौ बलं ददाति। आईकेएसस्य महत्त्वं स्वीकुर्वन् न केवलं वैश्विकचिन्तने भारतस्य ऐतिहासिकयोगदानस्य प्रशंसार्थं अपितु शिक्षा, स्वास्थ्यं, पर्यावरणस्थायित्वस्य च समकालीनचुनौत्यस्य निवारणाय अपि महत्त्वपूर्णम् अस्ति। यथा वयं तस्य जटिलतासु गहनतां गच्छामः तथा वयम् अस्याः विरासतां व्याप्तिम् उद्घाटयामः, यत् अद्यतनजगति नवीनतां प्रेरयति, सांस्कृतिकरूपेण समृद्धं च ढाञ्चं शिक्षणस्य, जिज्ञासायाश्च पोषयति च।

 भारतीय ज्ञान-व्यवस्थायाः तस्य ऐतिहासिकसन्दर्भस्य च अवलोकनम्

भारतीयज्ञानप्रणालीयां सहस्राब्देषु विकसितानां ऐतिहासिकपरम्पराणां, दर्शनानां, व्यवहारानां च समृद्धं टेपेस्ट्री समावेशितम् अस्ति, येन समाजस्य अनेकाः पक्षाः प्रभाविताः सन्ति, यत्र शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा, शासनं च सन्ति वेदोपनिषदादिषु प्राचीनग्रन्थेषु मूलभूता अस्याः ज्ञानव्यवस्थायाः विशेषता अस्ति यत् अनुभवजन्यनिरीक्षणानाम् आध्यात्मिकजिज्ञासाभिः सह विलीनीकरणं करोति उल्लेखनीयं यत् भारतीयज्ञानप्रणालीयाः ऐतिहासिकसन्दर्भेण सांस्कृतिकसामाजिकराजनैतिककारकैः तस्याः विकासः कथं आकारः कृतः इति प्रकाश्यते । समकालीनपरिवेशेषु स्वास्थ्यं शिक्षा च इत्यादिषु क्षेत्रेषु स्वदेशीयज्ञानस्य समावेशस्य प्रयत्नाः आधुनिकचुनौत्यस्य निवारणे अस्याः पारम्परिकबुद्धेः प्रासंगिकतां रेखांकयन्ति, यथा आदिवासीसमुदायेषु मधुमेहमहामारी, यत्र कार्यक्रमाः पाश्चात्य-देशीयविज्ञानं सांस्कृतिकरूपेण प्रतिक्रियाशीलपद्धतिभिः सह विलीनयन्ति (Chino et अल.). अपि च, भारत-कैरेबियन-साहित्यस्य अन्तः मानसिकस्वास्थ्यस्य व्यवस्थितसमझः ऐतिहासिक-अनुभवानाम् सांस्कृतिक-कथानां च मध्ये स्थायि-अन्तर्क्रियाम् प्रकाशयति, येन सामूहिक-स्वास्थ्य-दृष्टिकोणानां विषये अस्माकं अवगमनं समृद्धं भवति ( Gramaglia et al.)।

 भारतीय ज्ञान प्रणाली का महत्त्व

भारतीयज्ञानप्रणाली (IKS) विशेषतया कृषिक्षेत्रे, चिकित्साशास्त्रे, पर्यावरणस्थायित्वे च स्वदेशीयज्ञानस्य संरक्षणाय, उन्नतीकरणाय च महत्त्वपूर्णा आधाररूपेण कार्यं करोति इयं पारम्परिकबुद्धिः समग्रदृष्टिकोणस्य उपरि बलं ददाति, सांस्कृतिक-आध्यात्मिक-व्यावहारिक-पक्षेषु एकीकृत्य ये प्रायः आधुनिकवैज्ञानिकप्रतिमानयोः उपेक्षिताः भवन्ति यथा, स्थानीयनवाचारानाम् आश्रयः कृषिविषये गहनबोधं प्रदर्शयति यत् स्थायिप्रथानां सङ्गतिं करोति । यथा ( Egelyng et al.) इत्यत्र उल्लिखितं , अनेके कृषिसमुदायाः कृषक-ज्ञानगहनव्यवस्थासु निर्भराः सन्ति ये शताब्दीनां स्थानीयविशेषज्ञतां प्रतिबिम्बयन्ति, आर्थिकविकासाय ग्रामीणदरिद्र्यस्य निवारणाय च अत्यावश्यकं सिद्धयन्ति। अपि च, सम्यक् उपयोक्तृ-अध्ययनस्य महत्त्वं रेखांकितम् अस्ति यतः एतेन समकालीन-अभ्यासेषु पारम्परिक-ज्ञानस्य व्यवस्थितरूपेण समावेशः भवति, आधुनिक-सन्दर्भेषु प्रासंगिकतां प्रयोज्यता च वर्धते (श्रीधर इत्यादयः)। एवं आईकेएस न केवलं सांस्कृतिकविरासतां रक्षति अपितु स्थायिविकासे सामुदायिकलचीलतायां च सक्रियरूपेण योगदानं ददाति।

वैश्विकज्ञानस्य सांस्कृतिकपरम्परायाः च योगदानं

भारतीयज्ञानप्रणाली (IKS) वैश्विकज्ञानं सांस्कृतिकविरासतां च योगदानं दातुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति, दार्शनिकस्य, वैज्ञानिकस्य, कलात्मकस्य च अन्वेषणस्य समृद्धं टेपेस्ट्री प्रदाति यत् संस्कृतिषु प्रतिध्वनितम् अस्ति आईकेएस-सङ्घस्य केन्द्रं समग्रबोधस्य उपरि तस्य बलं भवति, यत्र ज्ञानं केवलं तथ्यसङ्ग्रहः न अपितु मूल्यैः, नीतिशास्त्रैः, आध्यात्मिकताभिः च गभीरं सम्बद्धम् अस्ति अस्मिन् बहुआयामी दृष्टिकोणे बौद्धिकसम्पत्त्याः सांस्कृतिकाधिकारस्य च विषये वैश्विकप्रवचनं समृद्धीकर्तुं क्षमता वर्तते , विशेषतः स्वदेशीयदृष्टिकोणानां विषये। साम्प्रदायिकलेखकत्वस्य समायोजनाय प्रतिलिपिधर्मकायदानानां विस्तारस्य आह्वानं विविधसंस्कृतीनां रचनात्मकव्यञ्जनानां रक्षणं कुर्वन्तः समावेशीकानूनीरूपरेखाणां आवश्यकतायाः वर्धमानं मान्यतां प्रतिबिम्बयति (कार्पेन्टर इत्यादयः)। तदतिरिक्तं, सांस्कृतिकविरासतां, विशेषतः आपदाजोखिमनिवृत्तेः सन्दर्भे, पारम्परिकप्रथानां ज्ञानव्यवस्थानां च रक्षणस्य महत्त्वं रेखांकयति, ये समुदायस्य लचीलापनस्य निर्माणे महत्त्वपूर्णसम्पत्त्याः कार्यं कुर्वन्ति ( Albrito et al.)। अतः आईकेएस न केवलं स्थानीयपरिचयानां संरक्षणाय अपितु वैश्विकसांस्कृतिकवैविध्यस्य समृद्धीकरणे अपि योगदानं ददाति ।

भारतीयज्ञानप्रणाल्याः व्याप्तिः

भारतीयज्ञानप्रणालीयां (IKS) विविधाः विषयाः पद्धतयः च समाविष्टाः सन्ति ये देशस्य समृद्धं बौद्धिकविरासतां प्रतिबिम्बयन्ति। एषा व्यवस्था न केवलं प्राचीनप्रज्ञायाः भण्डारः; विभिन्नक्षेत्रेषु स्थायित्वं, नैतिकता, समावेशी च इति विषये बलं दत्त्वा समकालीनविषयेषु सक्रियरूपेण योगदानं ददाति । आईकेएस-सङ्घस्य व्याप्तिः कृषि-चिकित्सा-क्षेत्रे पारम्परिक-प्रथानां मध्ये आधुनिक-प्रौद्योगिकी-नवीनीकरणानां यावत् विस्तृता अस्ति, यत्र आधुनिक-वैज्ञानिक-प्रतिमानैः सह स्वदेशीय-ज्ञानस्य एकीकरणस्य महत्त्वं प्रकाशयति यथा महत्त्वपूर्णसंशोधनेषु प्रकाशितम्, आईकेएस-अन्तर्गतं उपयोक्तृ-अध्ययनं अवगन्तुं पद्धतिगत-कठोरतायाः आवश्यकता प्रासंगिकतां प्रयोज्यतां च वर्धयितुं स्थानीयसन्दर्भैः सह शोधरूपरेखानां संरेखणस्य महत्त्वं प्रदर्शयति (श्रीधर इत्याख्यम्)। तदतिरिक्तं, यथा यथा विज्ञानस्य वैश्विकशासनस्य विकासः भवति तथा तथा विज्ञानं प्रौद्योगिक्यां च नैतिकविचारानाम् अन्वेषणं महत्त्वपूर्णं भवति, येन आईकेएसः सततविकासस्य सामाजिक-आर्थिकवृद्धेः च परितः संवादे प्रमुखक्रीडकरूपेण स्थापितः भवति (चतुर्वेदी इत्यादयः)। एवं भारतीयज्ञानप्रणालीयाः व्याप्तिः वैश्विकरूपरेखायाः अन्तः समकालीनचुनौत्यस्य निवारणार्थं आधाररूपेण उत्प्रेरकरूपेण च कार्यं करोति

 विज्ञानं, दर्शनं, कलासहितं प्रभावक्षेत्रम्

भारतीयज्ञानप्रणाली (IKS) विज्ञानं, दर्शनं, कला च समाविष्टं विविधक्षेत्रं गहनतया प्रभावितं करोति, भारतीयचिन्तनस्य समग्रस्वभावं प्रतिबिम्बयति विज्ञानस्य अन्तः, आईकेएस अनुभवात्मकशिक्षणं तथा च समकालीनसंशोधनेन सह पारम्परिकज्ञानस्य एकीकरणे बलं ददाति, येन आधुनिकचुनौत्यं सम्बोधयन्तः व्यावहारिकाः अनुप्रयोगाः सक्षमाः भवन्ति, यथा भव्यराष्ट्रीयचुनौत्यैः (खान इत्यादीभिः) इत्यादिभिः अभिनवपरिकल्पनाभिः प्रकाशितम्। दार्शनिकदृष्ट्या वैदिकसाहित्यस्य समृद्धविरासतां समीक्षात्मकजिज्ञासां नैतिकतर्कं च प्रवर्धयति, जटिलसामाजिकविषयाणां अन्वेषणाय आधाररूपेण कार्यं करोति एतेन दार्शनिकरूपरेखायाः सांस्कृतिकधार्मिकप्रथानां स्थायिव्याख्यानां सुविधा अभवत्, यथा ब्राह्मणपुरोहितवर्गस्य परितः प्रचलति प्रवचनं, यत् भारतीयधर्मस्य अवगमने जटिलानि निरन्तरतानि विसंगतिं च प्रकाशयति (रूवर डी इत्यादयः)। अपि च, आईकेएस-अन्तर्गतकलाः ऐतिहासिककथानां सौन्दर्यपरम्पराणां च सदुपयोगं कुर्वन्ति, येन सांस्कृतिकव्यञ्जनाः समकालीनसृजनशीलतां प्रभावितं कुर्वन्तः जीवन्ताः एव तिष्ठन्ति इति सुनिश्चितं कुर्वन्ति सामूहिकरूपेण एते डोमेनाः समाजे आईकेएस-सङ्घस्य महत्त्वपूर्णं, परस्परं सम्बद्धं प्रभावं दर्शयन्ति ।

 अल्पशब्देन परम्परा 

निष्कर्षतः भारतीयज्ञानप्रणाली एकं समृद्धं टेपेस्ट्रीम् प्रतिनिधियति यत् भारतीयसमाजस्य जटिलतां अवगन्तुं आवश्यकं परम्परां, संस्कृतिं, व्यावहारिकं ज्ञानं च परस्परं संयोजयति। अस्य महत्त्वं केवलं ऐतिहासिकरुचितः परं विस्तृतं भवति; समकालीनविषयाणां कृते महत्त्वपूर्णरूपरेखारूपेण कार्यं करोति, पारिस्थितिकस्थायित्वं, सामाजिकन्यायं, सांस्कृतिकपरिचयं च सम्बोधयति इति समग्रदृष्टिकोणं प्रदाति अस्याः प्रणाल्याः व्याप्तिम् अङ्गीकृत्य अद्यत्वे तस्याः प्रासंगिकतां धारयन्तः विविधाः पद्धतीः गहनतया अन्वेषणं आमन्त्रयन्ति, यस्य प्रमाणं कठोरप्रयोक्तृ-अध्ययनं भवति यत् स्वदेशीयज्ञानेन सह प्रभावी-सङ्गति-आवश्यकतायां बलं ददाति (श्रीधर इत्यादयः)। अपि च, सांस्कृतिकसंप्रभुतायाः सांस्कृतिकसम्पत्त्याः नियन्त्रककानूनीरूपरेखाणां च मध्ये गतिशीलः अन्तरक्रिया, विशेषतः अमेरिकनभारतीयजनसंख्यानां सन्दर्भे, पहिचानस्य मान्यतायाः च सततं संघर्षं प्रदर्शयति (किचन्स् इत्यादयः)। एवं भारतीयज्ञानप्रणालीयाः आलिंगनेन न केवलं धरोहरस्य प्रशंसा भवति अपितु आधुनिकसन्दर्भेषु तस्य प्रयोगविषये सार्थकं प्रवचनं सुलभं भवति।

 भारतीयज्ञानप्रणाल्याः प्रासंगिकता भविष्ये चिंतनं च

भारतीयज्ञानप्रणालीयाः (IKS) प्रासंगिकता समकालीनसमाजस्य निरन्तरं प्रकटिता वर्तते, प्राचीनप्रज्ञां आधुनिकचुनौत्यैः सह सेतुरूपेण स्थापयति। यथा वैश्वीकरणं समरूपविश्वदृष्टिं पोषयति, तथैव आईकेएसस्य अद्वितीयाः दार्शनिकाः, वैज्ञानिकाः, सांस्कृतिकाः च अन्वेषणाः अमूल्यदृष्टिकोणान् प्रददति ये स्थानीयस्थायित्वं, समग्रस्वास्थ्यं, नैतिकशासनं च प्रोत्साहयन्ति। परस्परसम्बद्धता, संतुलनं च इत्यादिषु सिद्धान्तेषु मूलभूतं एषा पारम्परिकरूपरेखा पर्यावरणसंरक्षणं, मानसिकस्वास्थ्यं, सामुदायिकलचीलतां च परितः समकालीनप्रवचनानाम् मार्गदर्शनं कर्तुं शक्नोति भविष्यं प्रति दृष्ट्वा शैक्षिकपाठ्यक्रमेषु आईकेएस-सङ्घटनेन ज्ञानस्य समग्रबोधस्य संवर्धनस्य क्षमता वर्तते यत् स्वदेशीयबुद्धेः वैज्ञानिकजिज्ञासायाश्च आदरं करोति। अधिकसमावेशी ज्ञानशास्त्रीयदृष्टिकोणं आलिंग्य समाजः वैश्विकविषयाणां सम्बोधनं कुर्वन् सांस्कृतिकवैविध्यं प्रतिबिम्बयति इति नवीनतां पोषयितुं शक्नोति। अन्ततः भारतीयज्ञानप्रणालीयाः भविष्यं आधुनिकपद्धतिभिः सह अनुकूलतां सहकार्यं च कर्तुं तस्याः क्षमतायाः उपरि निर्भरं भवति, यत् नित्यं विकसितविश्वस्य स्थायि महत्त्वं सुनिश्चितं करोति।

= सन्दर्भ:= 

•	Khan, Salim, Sharma, Meeta. "An Overview on Indian Knowledge System". Stallion Publication, 2024, https://core.ac.uk/download/613698810.pdf

•	De Roover, Jakob, Keppens, Marianne. "The Brahmin, the Aryan, and the powers of the priestly class : puzzles in the study of Indian religion". 'MDPI AG', 2020, https://core.ac.uk/download/322829021.pdf

•	Sridhar, M. S.. "Understanding the user - why, what and how?". 1995, https://core.ac.uk/download/11881510.pdf

•	Kitchens, Rebecca. "Insiders and Outsiders: The Case for Alaska Reclaiming Its Cultural Property". Duke University School of Law, 2012, https://core.ac.uk/download/62546135.pdf

•	Chaturvedi, Sachin, Ladikas, Miltos, Stemerding, Dirk, Zhao, et al.. "Science and Technology Governance and Ethics - A Global Perspective from Europe, India and China". 'Springer Science and Business Media LLC', 2015, https://core.ac.uk/download/42136809.pdf

•	Chino, Michelle, Dr, DeBruyn, Lemyra, Dodge Francis, Carolee, et al.. "The Convergence of Science and Culture: Developing a Framework for Diabetes Education in Tribal Communities". Digital Scholarship@UNLV, 2012, https://digitalscholarship.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1137&context=jhdrp

•	Gramaglia, Letizia. "Representations of madness in Indo-Caribbean literature". 2025, https://core.ac.uk/download/48651.pdf

•	Egelyng, Dr. Henrik, Friis-Hansen, Dr Esbern. "Supporting local innovation for rural development: Analysis and review of five innovation support funds". 2007, https://core.ac.uk/download/10925937.pdf

•	Carpenter, Megan M.. "Intellectual Property and Indigenous Peoples: Adapting Copyright Law to the Needs of a Global Community". University of New Hampshire Scholars\u27 Repository, 2004, https://core.ac.uk/download/215509596.pdf

•	Albrito, Paola, Boccardi, Giovanni, Dolcemascolo, Glenn, Douglas, et al.. "Heritage and Resilience: Issues and Opportunities for Reducing Disaster Risks". 'Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)', 2013, https://core.ac.uk/download/20544501.pdf