पुँजीबाजारः

भारतीय पूँजी बाजार: 

भूमिका

अधुनातनव्यवस्थायाः विकासे वित्तीयसाधनानां समुचितनियोजनं अतिमहत्त्वपूर्णम्। वित्तीयसंस्थाभिः सह संयोजितं पुँजीबाजारम् एकं ऐसा साधनम् यत् संस्थानां धनसङ्ग्रहणं, निवेशकानां लाभप्राप्ति च सुनिश्चितयति। अस्मिन लेखे पुँजीबाजारस्य विभिन्नदृष्टयः, इतिहासः, प्रकाराः, घटकाः, कार्यप्रणाली, आर्थिकप्रभावश्च विस्तृततया वर्णिताः सन्ति।
पुँजीबाजारस्य परिभाषा
पुँजीबाजारः तु वित्तीययन्त्राणां (financial instruments) विनिमयस्थलम् यत्र दीर्घकालिकनिवेशाय प्रतिभूतयः (securities) क्रय-विक्रयस्य प्रक्रियायां प्रवर्तन्ते। एषां प्रतिभूतेः मध्ये षेयर्, बन्धपत्राणि, व्युत्पन्नसाधनानि, तथा म्युचुअल् निधयः प्रामुख्यम्। एतादृशाः यन्त्राः संस्थानां वित्तसङ्ग्रहणं सुगमं कृत्वा, नवसृजनस्य प्रेरणा च प्रददाति।
इतिहासः
प्राचीनकालात् व्यापारीसमूहे वस्तूनां विनिमयं कुर्वन्ति स्म, परं कालक्रमे वित्तीययन्त्राणां विकासः जातः। मध्ययुगे व्यापारस्य विस्तीर्णता, तथा नूतनबाजारनियमाः स्थापिता:। अधुनातनयुगे औद्योगिकक्रान्तेः, सूचनातन्त्रज्ञानस्य च विकासेन पुँजीबाजारः विश्वव्यापि विस्तारं प्राप्तवान्। भारतीयपुँजीबाजारे बोम्बे स्टॉक एक्स्चेन्जः (BSE) तथा नेशनल स्टॉक एक्स्चेन्जः (NSE) इत्येते प्रमुखा: स्थापनां प्राप्तवन्तः, यैः राष्ट्रस्य वित्तीयविकासे महत्त्वपूर्णं योगदानम् अभवत्।

भारतीयपुँजीबाजाराः

भारतीयपुँजीबाजाराः भारतस्य वित्तीयप्रणालीः मध्ये दीर्घकालिकपूंजीसङ्ग्रहणस्य प्रमुखं माध्यमम् इव स्थिताः। अस्मादृशाः बाजाराः वित्तीयसाधनानां (प्रतिभूतयः) विनिमयस्य क्षेत्रं रूपेण संस्थानां, उद्योगानां, तथा शासनस्य वित्तीयआवश्यकतानां पूर्ति कुर्वन्ति। अधुनातनयुगे, एते बाजाराः डिजिटलव्यवस्थायाः, त्वरितलेन-देनप्रणालीनां, तथा वैश्विकसंपर्कस्य सहायतया अधिकं गतिमानानि भवन्ति।

१. संरचना तथा घटकाः

भारतीयपुँजीबाजारस्य मुख्यद्वयभागौ भवन्ति –

प्राथमिकबाजारः (Primary Market):

 एषः सः विभागः यत्र संस्थाः नवप्रतिभूतयः प्रथमवारं निवेशकानां कृते निर्गच्छन्ति। अस्मिन् प्रक्रियायाम् संस्थाः प्रारम्भिकसार्वजनिकप्रस्तावम् (IPO) अङ्गीकुर्वन्ति, येन ते स्वविकासस्य हेतुं आवश्यकं पूंजीं संगृह्णन्ति।

द्वितीयकबाजारः (Secondary Market):

 अस्मिन् विभागे पूर्वं निर्गतप्रतिभूतयः पुनः निवेशकानां मध्ये क्रय-विक्रयार्थं विनिमीयन्ते। एषः विभागः लिक्विडिटी (द्रवरूपता) सुनिश्चितुं, मूल्यनिर्धारणं च त्वरितं कर्तुं साहाय्यं करोति।

२. प्रमुखविनिमयसंस्थानानि तथा संस्थाः

भारतीयपुँजीबाजारे द्वौ प्रमुखविनिमयसंस्थानौ सन्ति –

बोम्बे स्टॉक एक्स्चेन्ज (BSE):

 १८७५ तम् वर्षे स्थापितम्, एषः एशायाः प्राचीनतमविनिमयसंस्थानम् अस्ति। अस्य माध्यमेन बहुषु संस्थाः तथा निवेशकाः दीर्घकालिकसंबन्धान् स्थापयन्ति।

नेशनल स्टॉक एक्स्चेन्ज (NSE):

 १९९२ तम् वर्षे आरब्धम्, NSE अत्याधुनिकसूचना-प्रणालीनां उपयोगेन त्वरितं तथा पारदर्शी क्रय-विक्रयं सुनिश्चितयति। एतयोः विनिमयसंस्थयोः स्पर्धा, भारतीयविनिमयव्यवस्थां अधिकं सुदृढं कृत्वा निवेशकानां विश्वासं वर्धयति।

३. विनियामकसंस्था

भारतीयपुँजीबाजारे वित्तीयनियमनस्य मुख्यसंस्था ‘भारतीयप्रतिभूतिबोर्डः’ (SEBI) अस्ति।

भारतीयप्रतिभूतिबोर्डः (SEBI):

 SEBI निवेशकानां संरक्षणं, वित्तीयप्रक्रियाणां पारदर्शिता, तथा धोखाधडीनां निरोधं सुनिश्चितुं नियमान् निर्धारयति।

भारतीयरिजर्वबैंकः (RBI):

 RBI वित्तीयसामान्यनियन्त्रणं, मौद्रिकनीतिं, तथा स्थिरतां प्रवर्तयति, यत् सम्पूर्णवित्तीयप्रणालीं अनुकूलयति।

४. आर्थिकविकासे योगदानम्

भारतीयपुँजीबाजाराः राष्ट्रस्य आर्थिकविकासे बहु महत्वपूर्णानि योगदानानि ददाति।

पूंजीसङ्ग्रहणम्:

 संस्थाः नवउद्योगारम्भे, औद्योगिकविस्तारे, तथा अवसंरचनाविकासे आवश्यकं धनं संगृह्णन्ति।
निवेशकानां लाभप्राप्तिः:
 उचितनिवेशनानि निवेशकानां धनसम्पत्तिं वर्धयन्ति, येन तेषां आर्थिकस्थिति स्थायित्वं लभते।
कर्पोरेट् गवर्नन्स्:
 पुँजीबाजारे सार्वजनिकप्रतिभूतयः संस्थानां पारदर्शिता, उत्तरदायित्वं तथा सुव्यवस्थापनम् अभिवर्द्धयन्ति, येन वित्तीयसाक्षरता च वर्धते।

५. प्रवृत्तयः तथा विकासाः

अधुनातनयुगे, भारतीयपुँजीबाजाराः त्वरितपरिवर्तनानि अनुभवन्ति।
डिजिटलक्रान्तिः:
 ऑनलाइन ट्रेडिंग्, स्वयंसञ्चालितव्यवस्थापनम्, तथा त्वरितलेन-देनप्रणालीनां माध्यमेन निवेशकाः विश्वसञ्चारस्य लाभं लभन्ते।
नवीनतायाः संवर्धनम्:

 वित्तीयसूचनातन्त्रज्ञानस्य विकासेन, विश्लेषणानि, वृत्तान्तानि च शीघ्रं संप्रेषितानि भवन्ति, येन निवेशकाः विवेकपूर्णनिर्णयान् कर्तुं शक्नुवन्ति।
वैश्विकसंबद्धता:
 भारतीयपुँजीबाजाराः अन्तर्राष्ट्रीयनिवेशनाय आकर्षकानि भवन्ति, येन विदेशीयनिवेशकाः अपि निवेशाय प्रवृत्ताः भवन्ति।

६. समस्याः तथा संभावनाः

भारतीयपुँजीबाजारे विकासस्य सान्दर्भ्ये कतिपयाः चुनौतयः अपि सन्ति।

बाजारस्थिरता:

 वैश्विकआर्थिकसंकटानि तथा आन्तर्राष्ट्रीयपरिस्थितीनां परिवर्तनं निवेशकानां मनसि अनिश्चिततां जनयन्ति।
विनियामकपरिवर्तनानि:
 नवीननियमाः तथा सुधाराः यदा परिवर्तन्ते, तदा तेषां प्रभावः बाजारव्यवस्थायां देख्यते।

तन्त्रज्ञानसमस्याः:

 डिजिटलीकरणस्य वृद्धये नूतन-सुरक्षा-प्रावधानानि आवश्यकानि भवन्ति, येन साइबरधोकाधडीनां निवारणं शक्यते।
एतेषाम् अपि, संभावनाः अपि दृश्यन्ते –

नवप्रौद्योगिकी-सहयोगः:

 कृत्रिमबुद्धिः, ब्लॉकचेनप्रौद्योगिकी च निवेशप्रक्रियायाः पारदर्शिता, सुरक्षा तथा विश्वसनीयता वर्धयन्ति।

विस्तृतनिवेशकसमुच्चयः:

 मध्यमवर्गस्य आर्थिकउन्नतये वित्तीयसाक्षरता वर्धयित्वा, अधिकानां निवेशकानां सहभागिता सुनिश्चितयितुं शक्यते।

पुँजीबाजारे विभिन्नाः घटकाः संयोजिताः ये च एकसमानव्यवस्थां रचन्ति। एतेषां मुख्यभागिनः निम्नलिखिताः सन्ति:

१. निवेशकाः

निवेशकाः पुँजीबाजारे प्रमुखपात्राणि। ते स्वधनं निवेश्य संस्थानां विकासे योगदानं कुर्वन्ति। निवेशकाः द्विधा वर्गीकृताः 
व्यष्टिनिवेशकाः: ये स्वयं लघुस्तरे निवेशं कुर्वन्ति।
संस्थागतनिवेशकाः: यथा बीमा, पेंशननिधयः, तथा अन्य वित्तीयसंस्थाः ये महदङ्के निवेशं कुर्वन्ति।

२. मध्यस्थाः

मध्यस्थाः वित्तीयप्रक्रियायाः सुचारुतां सुनिश्चितुं निवेशकानां तथा संस्थानां मध्ये संवादं स्थापयन्ति। तेषां मध्ये प्रमुखाः –
ब्रोकराः: ये निवेशकानां कृते प्रतिभूतेः क्रय-विक्रयं व्यवस्थितं कुर्वन्ति।
वित्तीयसल्लेखाः तथा निवेशबैंका: ये वित्तीयरणनीतयः रूपयन्ति तथा निवेशसल्लेखं प्रददाति।
निधिनियामकाः: ये निवेशानां सुरक्षितं संचालनं सुनिश्चितुं कार्यमूल्यं निर्वहन्ति।

३. विनियामकसंस्था

विनियामकसंस्था पुँजीबाजारे अनुशासनं, पारदर्शितां तथा सुरक्षा सुनिश्चितयन्ति। भारतीयपुँजीबाजारे प्रमुखविनियामकः ‘भारतीयप्रतिभूतिबोर्डः’ (SEBI) इति। तेन निवेशकसुरक्षां, धोखाधडीणां निवारणं, तथा वित्तीयप्रक्रियाणां नियमबद्धनं सुनिश्चितं भवति।

कार्यप्रणाली:

पुँजीबाजारस्य संचालनं विविधप्रक्रियाभिः संयुज्यम् अस्ति। आरम्भे संस्थाः प्रतिभूतयः निर्गच्छन्ति, तेनानन्तरं निवेशकाः तासां क्रय-विक्रयेन स्ववित्तीयपद्धतौ निवेशं कुर्वन्ति।
मूल्यनिर्धारणम्: प्रतिभूतेः मूल्यं आर्थिकसूचनाः, बाजारसंतुलनम्, तथा निवेशकानां धारणा अनुगच्छन्ति।
लिक्विडिटी: द्वितीयकबाजारे त्वरितं क्रय-विक्रयं, तदनन्तरं मूल्यपरिवर्तनं च लिक्विडिटी सुनिश्चितं कुर्वन्ति।
सूचना-प्रणाली: आधुनिकसूचनातन्त्रज्ञानस्य माध्यमेन वित्तीयसन्देशाः, विश्लेषणानि तथा वृत्तान्ताः त्वरितं संप्रेषयन्ति, येन निवेशकानां विवेकनिवेशनं वर्धते।

आर्थिकप्रभावः

पुँजीबाजारस्य प्रभावः राष्ट्रस्य आर्थिकविकासे अत्यन्तम्।
वित्तसङ्ग्रहणम्: संस्थाः नूतनउद्योगानां आरम्भाय, औद्योगिकविस्तारे च आवश्यकं धनं संकलयन्ति।
नवोन्मेषः: नवउद्योगाः तथा प्रौद्योगिकीविकासः वित्तसङ्ग्रहणस्य द्वारा प्रोत्साह्यन्ते।
रोजगारसृजनम्: वित्तीयनिवेशेन उद्योगानां विकासः भवति, यस्य परिणामस्वरूपं रोजगारस्य वर्धनं च दृश्यते।
आर्थिकसंतुलनम्: उचितनियोजनं तथा विनियामकसंस्थायाः नियंत्रणेन, बाजारस्य स्थायित्वं, पारदर्शिता च सुनिश्चिता भवति।

वर्तमानस्थितिः

अधुनातनकाले पुँजीबाजारे डिजिटलीकरणस्य प्रभावेन अतिमुख्यपरिवर्तनानि प्राप्तानि। ऑनलाइन ट्रेडिंग्, स्वयंसञ्चालितनियमनम्, तथा आधुनिकसूचना-प्रणालीनां माध्यमेन निवेशकानां सहभागीभावः वर्धितः। एतेन प्रक्रियाभिः लेन-देनस्य गति वर्धते, तथा वैश्विकसंपर्कः भी अधिकं सुलभः भवति।
 विद्यमानकाले, वैश्विकआर्थिकसंबद्धता, प्रौद्योगिकीविकासः च पुँजीबाजारे नवपरिवर्तनानि अनयन्ति।
चुनौतयः तथा सम्भावनाः
यद्यपि पुँजीबाजारः आर्थिकविकासे महत्त्वपूर्णः, तथापि तस्याः समक्षं विविधाः चुनौतयः अपि सन्ति।
आर्थिकसंकटानि: विश्वव्यापि आर्थिकसंकटानां प्रभावे बाजारः अस्थिरः भवति।
धोखाधडीः तथा अनियमितताः: अनियमितव्यवहाराः निवेशकानां विश्वासं हनन्ति, अतः विनियामकसंस्था तेषां निराकरणे तत्पराः।
सूचनारहितता: आधुनिकसूचना-प्रणालीनां अभावेन निवेशकाः उचितनिर्णयं न कर्तुं शक्नुवन्ति।
एतेषां चुनौत्यानां परिहाराय, नवसंकल्पनया, पारदर्शितायाः वर्धनेन तथा डिजिटलीकरणेन भविष्ये पुँजीबाजारस्य सुधारः अपेक्षितः।

 भविष्ये, कृत्रिमबुद्धेः उपयोगः, ब्लॉकचेनप्रौद्योगिकी च निवेशप्रक्रियायाः पारदर्शितां, सुरक्षा तथा विश्वसनीयतां वर्धयिष्यन्ति। नवप्रौद्योगिकी-साधनानां विकासेन, वित्तीययन्त्राणां संचालनं अधिकं गतिशीलम्, तथा वैश्विकसंपर्कः अधिकं सुलभः भविष्यति।

निष्कर्षः

पुँजीबाजारः केवलं वित्तसङ्ग्रहणस्य साधनम् एव न, अपि तु राष्ट्रस्य आर्थिकसमृद्धेः मूलाधारश्च अस्ति। तस्य सुव्यवस्थितनियमनं, पारदर्शिता तथा विनियामकसंस्थाः निवेशकसुरक्षां सुनिश्चितं कुर्वन्ति। अस्मिन लेखे पुँजीबाजारस्य विविधपक्षाः – इतिहासः, प्रकाराः, घटकाः, कार्यप्रणाली, आर्थिकप्रभावश्च – विस्तृततया विवृताः।
 वर्तमानकाले डिजिटलीकरणस्य प्रभावेन, पुँजीबाजारे नवपरिवर्तनानि दृश्यन्ते। अनेकेषु देशेषु, निवेशकाः त्वरितलेन-देनप्रणालीं अनुभवन्तः, तथा पारदर्शितायाः माध्यमेन उचितनिवेशनं कर्तुं समर्थाः भवन्ति।
 एवं च, भविष्यम् अपि आधुनिकप्रौद्योगिकी-साधनानां, कृत्रिमबुद्धेः च उपयोगेन, पुँजीबाजारः अधिकं सुदृढः, सुरक्षितः तथा गतिशीलः भविष्यति। अस्य विस्तृतविवरणेन, पाठकेभ्यः पुँजीबाजारस्य आधुनिकदृष्टिः, कार्यप्रणाली तथा भविष्यगतिम् अवगन्तुम् साहाय्यम् भविष्यति।
 एतत् प्रमाणम् यत् पुँजीबाजारस्य समुचितनियोजनं राष्ट्रस्य आर्थिकविकासे, नवउद्योगारम्भे तथा रोजगारसृजने महत्त्वपूर्णं योगदानं ददाति। अतः, पुँजीबाजारस्य विवेचनं केवलं तत्त्वज्ञानपरम् न, अपि तु व्यावहारिकानां विकासनीतीनां, निवेशनीतयः च प्रतिपादयति।
अतः, पुँजीबाजारः आधुनिकअर्थव्यवस्थायाः मेरुदण्डः इति निश्चितम्, येन वित्तीयसङ्ग्रहणेन, नवोन्मेषप्रेरणेना तथा उद्योगविस्तारेण राष्ट्रस्य समग्रविकासं संभवयितुं शक्यते।