फ्रान्ज एन्टन् मेस्मर (Franz Anton Mesmer)

फ्रान्ज एन्टन् मेस्मर (Franz Anton Mesmer) 
फ्रान्ज एन्टन् मेस्मर (Franz Anton Mesmer) (२३ मई, १७३४ – ५ मार्च, १८१५) एकः जर्मन-देशीयः चिकित्सकः खगोलशास्त्री च आसीत्। सः जान्तव-चुम्बकत्वम् (Animal Magnetism) इति सिद्धान्तस्य प्रतिपादकः आसीत्, यः कालान्तरे मेस्मेरिजम् (Mesmerism) इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। मेस्मरः अमन्यत यत् सर्वेषु सजीवेषु निर्जीवेषु च वस्तुषु एका अदृश्या प्राकृतिकी शक्तिः प्रवहति।

अद्यतने काले तस्य कार्यं 'संमोहन-विद्यायाः' (Hypnosis) ऐतिहासिकः आधारः मन्यते, यद्यपि मेस्मरः स्वयं विश्वसिति स्म यत् तस्य चिकित्सा-पद्धतिः मानसी न अपितु शारीरिकी अस्ति।

 प्रारम्भिकं जीवनं शिक्षा च 
फ्रान्ज एन्टन् मेस्मरस्य जन्म १७३४ तमे वर्षे मई-मासस्य २३ तमे दिनाङ्के जर्मनी-देशस्य 'इजनाङ्ग्' (Iznang) ग्रामे अभवत्। एषः ग्रामः 'कान्स्टेन्स्' (Constance) सरसः तटे स्थितः अस्ति। तस्य पिता एन्टन् मेस्मरः एकः वन-रक्षकः आसीत्। सः नव-सन्तानेषु तृतीयः आसीत्।

मेस्मरः प्रारम्भिकीं शिक्षां स्थानीय-मठ-विद्यालयो अलभत। तदनन्तरं सः 'डिलिङ्जेन्' (Dillingen) तथा 'इन्गोलस्टाड्' (Ingolstadt) विश्वविद्यालययोः दर्शनशास्त्रस्य धर्मशास्त्रस्य च अध्ययनं कृतवान्। १७५९ तमे वर्षे सः वियना-नगरं गत्वा चिकित्साशास्त्रस्य अध्ययनं आरब्धवान्।

१७६६ तमे वर्षे सः "मानव-शरीरे ग्रहाणां प्रभावः" (De planetarum influxu in corpus humanum) इति विषये शोध-प्रबन्धं (Dissertation) प्रकाशितवान्। अत्र सः प्रतिपादितवान् यत् चन्द्रस्य ग्रहाणां च गुरुत्वाकर्षणम् इव मानवशरीरेऽपि कश्चन अदृश्यः 'वैश्विको द्रवः' (Universal fluid) प्रवहति, यः स्वास्थ्यं प्रभावितं करोति।

 वियना-नगरे वृत्तिः 
१७६८ तमे वर्षे मेस्मरः 'मारिया अन्ना वन् पोश्' नामिकया धनिक-विधवया सह विवाहं कृत्वा वियना-नगरे चिकित्सक-रूपेण कार्यं आरब्धवान्। सः कलायाः पोषकः आसीत् तथा प्रसिद्धस्य संगीतकारस्य वोल्फगाङ्ग् अमादेयुस् मोजार्ट् (Mozart) महोदयस्य मित्रं आसीत्। मोजार्टस्य 'बैस्टियन् उण्ड् बैस्टियन्' (Bastien und Bastienne) इति ओपेरा-नाटकं मेस्मरस्य उद्याने एव प्रथमवारं प्रदर्शितम् आसीत्। अस्मिन सुखावह-काले एव सः पारम्परिक-चिकित्सां त्यक्त्वा प्रयोगान् आरब्धवान्।

 जान्तव-चुम्बकत्वस्य सिद्धान्तः 
मेस्मरस्य सिद्धान्तः आसीत् यत् ब्रह्माण्डे सर्वत्र एकः सूक्ष्मः अदृश्यः द्रवः व्याप्तः अस्ति यः मनुष्यान्, पृथ्वीं, नक्षत्राणि च संयोजयति।

यदा अस्मिन् द्रव्ये (Fluid) शरीरे बाधा उत्पद्यते, तदा रोगः भवति।

यदा अयम् द्रवः शरीरे सहस्रेषु नाडीषु सम्यक् प्रवहति, तदा स्वास्थ्यं भवति।

प्रकृतिः अस्य द्रवस्य प्रवाहं पुनः स्थापयितुं उपायं ददाति, तदेव "जान्तव-चुम्बकत्वम्" (Animal Magnetism) इति कथ्यते।

आदौ सः अयस्कान्तस्य (Magnets) प्रयोगं करोति स्म, किन्तु कालान्तरे सः ज्ञातवान् यत् इयं शक्तिः तस्य शरीरे एव अस्ति, यां सः हस्ताभ्यां रोगिषु प्रसारयितुं शक्नोति।

 प्रयोगाः चिकित्सा-विधयः च 
मेस्मरस्य प्रयोगाः अत्यन्तं विचित्राः आसन्। सः सामूहिक-चिकित्सां कुर्वन् वातावरणं रहस्यमयं करोति स्म।

 फ्रान्सिस्का-ओस्टर्लिन्-प्रकरणम् 
१७७४ तमे वर्षे मेस्मरः 'फ्रान्सिस्का ओस्टर्लिन्' नामिकायाः २८-वर्षीयायाः महिलायाः चिकित्सां कृतवान्, या हिस्टीरिया-रोगेन (Hysteria) पीडिता आसीत्। मेस्मरः तस्याः शरीरे विशेषान् अयस्कान्तान् (Magnets) स्थापितवान्। सा अनुभवति स्म यत् तस्याः शरीरात् कश्चन द्रवः प्रवहति तथा च सा स्वस्थीभूता। मेस्मरः अमन्यत यत् अयस्कान्ताः तस्य शरीरस्य शक्तिं महिलायाः शरीरे प्रेषितवन्तः। एतत् प्रकरणं 'मेस्मेरिजम्' इत्यस्य आरम्भः मन्यते।

 बके (The Baquet) यन्त्रम् 
यदा रोगिणां संख्या अवर्धत, तदा मेस्मरः बके (Baquet) नामकं सामूहिक-चिकित्सा-यन्त्रं निर्मितवान्।

संरचना: इदं ओक-काष्ठेन निर्मितं एकं विशालं पात्रं भवति स्म, यस्मिन् लोह-चूर्णम्, काच-चूर्णं तथा "अभिमन्त्रितं" जलं पूरितं आसीत्।

विधिः: पात्रात् लोह-दण्डाः बहिः आगच्छन्ति स्म, यान् रोगिणः स्वस्य रुग्णे अङ्गे स्थापयन्ति स्म।

संयोजनम्: रोगिणः परस्परं हस्तं धृत्वा अथवा रज्जुना बद्धाः उपविशन्ति स्म येन शक्ति-प्रवाहः (Circuit) पूर्णः भवेत्।

 काच-तरङ्ग-वाद्यम् (Glass Harmonica) 
मेस्मरः 'ग्लास-हार्मोनिका' इति वाद्ययन्त्रं वादयितुं निपुणः आसीत्, यस्य आविष्कारः बेन्जामिन फ्रेंक्लिनः अकरोत्। चिकित्सा-सत्रेषु सः इदं वाद्यं वादयति स्म। तस्य मतं आसीत् यत् अस्य वाद्यस्य ध्वनि-तरङ्गाः रोगिषु सम्मोहन-स्थितिं (Trance) जनयन्ति तथा च चुम्बकीय-द्रवस्य प्रवाहं वर्धयन्ति।

 मारिया-थेरेसा-वन्-पैराडिस्-विवादः 
१७७७ तमे वर्षे मेस्मरः मारिया थेरेसा वन् पैराडिस् नामिकायाः १८-वर्षीयायाः अन्धायाः (Blind) संगीतज्ञ्याः चिकित्सां प्रारभत। सा साम्राज्ञ्याः मारिया-थेरेसायाः प्रियपात्रं आसीत्।

मेस्मरस्य चिकित्सायाः प्रभावेन तस्याः दृष्टिः किञ्चित् प्रत्यागता। परन्तु, यदा तस्याः दृष्टिः आगता, तदा तस्याः पियानो-वादनस्य क्षमता न्यूना अभवत्। अनेन तस्याः परिवारः चिन्तितः अभवत् यतो हि ते तस्याः अन्धत्व-निवृत्तिवेतनेन (Pension) जीवन्ति स्म। अन्ते, मातापितरौ तां बलात् गृहं नीतवन्तौ। अस्मिन् विवादे मेस्मरस्य उपरि अनुचित-व्यवहारस्य आरोपः अपि लगापितः, अतः सः वियना-नगरं त्यक्तुं विवशः अभवत्।

 पेरिस-नगरं प्रति गमनम् 
मेस्मरः १७७८ तमे वर्षे पेरिस-नगरं गतवान्। तत्र सः 'प्लेस-वेन्डोम' (Place Vendôme) स्थाने चिकित्सालयं स्थापितवान्।

तत्र सः अत्यन्तं लोकप्रियः अभवत्। पेरिस-नगरे सः अयस्कान्तानां प्रयोगं त्यक्त्वा केवलं हस्त-सञ्चालनेन (Mesmeric passes) चिकित्सां करोति स्म। सः जामुनी-वर्णस्य (Lilac) रेशमी-वस्त्रं धरति स्म तथा हस्ते एकं श्वेत-दण्डं गृह्णाति स्म। यद्यपि सः धनं अर्जितवान्, तथापि फ्रांसीसी-चिकित्सा-समाजः (Faculty of Medicine) तं पाखण्डी इति मन्यते स्म।

 राजकीय-आयोगः (१७८४) 
मेस्मरस्य वर्धमानां लोकप्रियतां दृष्ट्वा फ्रान्स-देशस्य राजा लुई (Louis XVI) १७८४ तमे वर्षे 'जान्तव-चुम्बकत्वस्य' अन्वेषणार्थं एकं राजकीय-आयोगं नियुक्तवान्। अस्मिन् आयोगे तत्कालीनस्य समाजस्य बुद्धिमन्तः आसन्:

बेन्जामिन फ्रेंक्लिन (अमेरिका-देशस्य राजदूतः)

एन्टोइन् लेवोइजियर् (रसायन-शास्त्रस्य जनकः)

जीन-सिल्वेन बैली (खगोलशास्त्री)

जोसेफ-इग्नास गिलोटिन (चिकित्सकः)

प्रयोगः

आयोगेन अन्वेषणं (Blind tests) कृतम्।

यदा रोगिणः अजानन् यत् तेषां 'मेस्मेराइज' क्रियते (यद्यपि न क्रियते स्म), तदा तेषु 'संकट-स्थितिः' (Crisis/Convulsions) उत्पन्ना अभवत्।

यदा तेषां वास्तवमेव 'मेस्मेराइज' क्रियते स्म (किन्तु ते न जानन्ति स्म), तदा तेषु कोऽपि प्रभावः न अभवत्।

निष्कर्षः

आयोगेन प्रतिवेदने उक्तं यत् "चुम्बकीय-द्रवः" (Magnetic fluid) नास्ति। तैः निष्कर्षितं यत् मेस्मरस्य चिकित्सायाः प्रभावः केवलं रोगिणां कल्पना (Imagination) तथा अनुकरणं अस्ति। अनेन प्रतिवेदनेन मेस्मरस्य वैज्ञानिक-प्रतिष्ठा समाप्ता अभवत्।

 अन्तिमं जीवनं मृत्युः च 
आयोगस्य प्रतिवेदनात् परं तथा च फ्रान्स-क्रान्तेः (French Revolution) कारणात् मेस्मरः १७८५ तमे वर्षे पेरिस-नगरं त्यक्तवान्। सः बहुवर्षाणि यावत् स्विट्ज़र्ल्याण्ड् तथा जर्मनी देशयोः भ्रमति स्म।

अन्ते सः जर्मनी-देशस्य 'मीersburg' (Meersburg) नगरे निवसितवान्। स्वस्य अन्तिम-दिनेषु सः शान्त-जीवनं यापयति स्म, काच-तरङ्ग-वाद्यं वादयति स्म तथा स्वसिद्धान्तानां चिन्तनं करोति स्म।

१८१५ तमे वर्षे मार्च-मासस्य ५ दिनाङ्के, ८० वर्षस्य वयसि, पक्षाघातेन (Stroke) तस्य मृत्युः अभवत्। तस्य समाधिः मीersburg नगरे अद्यापि द्रष्टुं शक्यते।

 अवदानम् 
यद्यपि मेस्मरस्य "चुम्बकीय-द्रवस्य" सिद्धान्तः असत्यः सिद्धः, तथापि तस्य कार्यं मानव-मनसः अध्ययने सहायकं अभवत्।

संमोहन-विद्या (Hypnosis): मेस्मरस्य 'ट्रान्स' (Trance) अवस्थां पश्चात् जेम्स ब्रेड् महोदयेन १८६३ तमे वर्षे "न्यूरो-हिप्नोटिजम्" इति नाम दत्तम्।

मनोचिकित्सा (Psychotherapy): मेस्मरः प्रथमः आसीत् येन दर्शितं यत् मनसः उपरि 'सुझावस्य' (Suggestion) तथा चिकित्सक-रोगि-सम्बन्धस्य कति प्रभावः भवति।

भाषा: आंग्लभाषायां "To mesmerize" (मेस्मेराइज) इति क्रियापदं अद्यापि कस्यचित् ध्यानं पूर्णतया आकर्षितुं प्रयुज्यते।

 सन्दर्भाः 
Pattie, Frank A. Mesmer and Animal Magnetism: A Chapter in the History of Medicine. Edgewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1994.

Darnton, Robert. Mesmerism and the End of the Enlightenment in France. Harvard University Press, 1968.

Gould, Stephen Jay. "The Chain of Reason vs. the Chain of Thumbs." Bully for Brontosaurus. W.W. Norton, 1991.