ध्यानस्य प्रारम्भिकः चरणः

ध्यानस्य प्रारम्भिकः चरणः योग-अभ्यासस्य अभिन्नः पक्षः अस्ति, यः गहन-आत्म-जागरूकतायाः, आन्तरिक-शान्तिस्य, आध्यात्मिक-वृद्धेः च अवसरं प्रदाति ध्यानं प्रति नेतुम् अभ्यासाः ध्यानावस्थायां प्रवेशार्थं आवश्यकं अनुशासनं, एकाग्रतां, शान्ततां च संवर्धयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति । एतेषु सज्जता-अभ्यासेषु विविधाः तकनीकाः अभ्यासाः च सम्मिलिताः भवितुम् अर्हन्ति, प्रत्येकस्य मनः शान्तं कर्तुं आन्तरिक-शान्तिं च पोषयितुं अद्वितीयः दृष्टिकोणः भवति ध्यानं प्रति नेतुम् अनेकानाम् अभ्यासानां विस्तृतं वर्णनं अधः अस्ति ।

== प्रणव तथा सोहं जप ==

प्रणव जपः

प्रणवजपः "ॐ" इति शब्दस्य पुनः पुनः जपं निर्दिशति, यः योगदर्शने आदिमध्वनिः इति मन्यते । "ॐ" इति शब्दः सम्पूर्णे विश्वे वर्तमानस्य ब्रह्माण्डस्य स्पन्दनस्य प्रतीकः अस्ति । प्रणवजपस्य अभ्यासः मनः शान्तं कर्तुं, अभ्यासकर्तारं केन्द्रीकृत्य, एकाग्रतां गभीरं कर्तुं च सहायकः भवति। शरीरं, मनः, आत्मा च सार्वत्रिकशक्त्या सह संरेखणं कृत्वा व्यक्तिं ध्यानार्थं सज्जीकरोति ।

प्रणवजपस्य प्रक्रियायां अन्तर्भवति : १.

 आरामेन उपविष्टः : स्थिरं, उपविष्टं मुद्रां     अन्वेष्टुम्।
 उच्चैः 'ॐ' जप : "ॐ" इति पवित्रध्वनिं     जपयित्वा आरभत, शरीरस्य अन्तः प्रतिध्वनितस्य ध्वनिस्पन्दनस्य विषये ध्यानं दत्त्वा।
 मौन पुनरावृत्ति : उच्चैः जपं कृत्वा श्वासेन     सह समन्वयं कृत्वा मानसिकरूपेण "ॐ" इति पुनरावृत्तेः अभ्यासं कुर्वन्तु।

प्रणव जप के लाभ :

 मनः शान्तं कृत्वा ध्यानावस्थां प्रेरयति।
 ध्यानं मानसिकस्पष्टतां च वर्धयति।
 अभ्यासकर्तारं ब्रह्माण्डीयशक्त्या सह संयोजयति, एकतायाः एकतायाः च भावः     प्रवर्धयति।

सोहं जपः

सोहं जपः "सोहम्" इति मन्त्रस्य मौनपुनरावृत्तिः अन्तर्भवति, यस्य अर्थः संस्कृते "अहं सा" इति । अस्मिन् मन्त्रे व्यक्तिस्य परमवास्तविकसम्बन्धस्य अभिज्ञानं प्रतिबिम्बितम् अस्ति । आत्मजागरूकतायाः आध्यात्मिकसाक्षात्कारस्य च संवर्धनार्थं ध्याने अस्य उपयोगः भवति । मन्त्रः सामान्यतया श्वसनेन सह समन्वयितः भवति यत् यथा यथा भवन्तः निःश्वासं कुर्वन्ति तथा तथा भवन्तः मानसिकरूपेण "तथा" इति जपन्ति, निःश्वासं कुर्वन्तः भवन्तः मानसिकरूपेण "हम्" इति जपन्ति।

सोहमजापस्य प्रक्रियायां निम्नलिखितम् अन्तर्भवति : १.

 श्वसनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम् : आरामदायकस्थाने     उपविश्य श्वसनं प्रति ध्यानं दत्त्वा आरभत।
 मानसिकजपः : यथा यथा भवन्तः निःश्वासं कुर्वन्ति     तथा तथा मानसिकरूपेण "तथा" वदन्तु, निःश्वासं कुर्वन् मानसिकरूपेण     "हम्" इति वदन्तु।
 अन्तः मौनम् : किञ्चित्कालानन्तरं मन्त्रस्य     शब्दः आन्तरिकः भवति, येन गहनमौनतायाः, जागरूकतायाः च अवस्था भवति ।

सोहम जप के लाभ : 

 श्वासस्य मनसः च सम्बन्धं सुदृढं करोति।
 विश्वेन सह एकतायाः भावः आत्मबोधं च प्रवर्धयति।
 उतार-चढाव-विचार-शान्तं कृत्वा ध्यानस्य अवस्थां प्रेरयितुं साहाय्यं     करोति ।

== योग निद्रा ==

योगनिद्रा, "योगनिद्रा" इति अपि ज्ञायते, एकः मार्गदर्शितः ध्यानाभ्यासः अस्ति यः चेतनविश्रामस्य अवस्थां प्रेरयति । अस्मिन् अभ्यासे शरीरं शिथिलं तिष्ठति, मनः तु जागृतं जागरूकं च भवति । योगनिद्रायाः उपयोगः प्रायः ध्यानस्य सज्जतारूपेण भवति यतोहि एतत् अभ्यासकर्तुः गहनविश्रामस्थितौ प्रवेशं कर्तुं साहाय्यं करोति, येन मनः विक्षेपान् मुक्तुं शक्नोति

योगनिद्रायाः प्रक्रियायां : १.

 सज्जता : आरामदायकस्थितौ शयनं कुर्वन्तु, प्रायः     सवासनायां (शवस्य मुद्रा) ।
 मार्गदर्शितनिर्देशाः : एकः शिक्षकः अभ्यासकर्तुः     आरामस्य विभिन्नचरणयोः मार्गदर्शनं करोति, यथा शरीरस्य स्कैनिङ्गं, श्वसनजागरूकता,     दृश्यीकरणं च।
 गहनविश्रामः : अभ्यासकः शरीरं शिथिलं कृत्वा     जागरणनिद्रायोः मध्ये एकां अवस्थां प्रविशति, यत्र ते पूर्णतया जागरूकाः परन्तु     गहनतया आरामं प्राप्नुवन्ति।

योगनिद्रायाः लाभः :

 तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति ।
 गहनविश्रामं कायाकल्पं च प्रवर्धयति।
 आत्मबोधं मनःसन्तोषं च वर्धयति, गहनतरध्यानस्य मञ्चं स्थापयति।

== अन्तरमौना ==

अन्तरमौना आन्तरिकमौनस्य अथवा मानसिकशान्ततायाः अभ्यासः अस्ति, यस्य उपयोगः प्रायः ध्यानस्य सज्जतापदरूपेण भवति । अभ्यासः ध्यानं अन्तः कृत्वा, बाह्यविक्षेपात् दूरं कृत्वा, आन्तरिकशान्तिस्य अवस्थां संवर्धयितुं च केन्द्रितः अस्ति । गहनध्यानस्य अनुकूलं मानसिकं वातावरणं निर्मातुं बाह्यरूपेण अन्तः च मौनस्य अभ्यासः भवति ।

अन्तरमौना-प्रक्रियायां अन्तर्भवति-

 बाह्यमौनम् : स्वस्य वाक्-कर्मयोः मौनस्य अभ्यासं     कृत्वा आरभत। अनेन शान्तिपूर्णं वातावरणं निर्मीयते ।
 मानसिकमौनम् : नेत्राणि निमील्य स्वविचारेषु     जागरूकताम् आनयन्तु, तेषां नियोगं विना अवलोकयन्तु। क्रमेण मनसि गपशपं न्यूनीकरोतु।
 गहन एकाग्रता : यथा यथा मानसिकं गपशपं शान्तं     भवति तथा तथा एकस्मिन् बिन्दौ, यथा श्वासः, मन्त्रः, दृश्यवस्तु वा, ध्यानं दातुं     आरभत ।

अन्तरमौनस्य लाभः :

 एकाग्रतां मानसिकस्पष्टतां च वर्धयति।
 शान्तविक्षेपैः मनः गहनतरध्यानार्थं सज्जीकरोति।
 मनःसन्तोषं आत्मजागरूकतां च संवर्धयति।

== अजापधारणम् ==

अजाप धरणं मन्त्रस्य वा शब्दस्य वा स्वाभाविकं, स्वतःस्फूर्तं पुनरावृत्तिं प्रति निरन्तरं ध्यानं दत्तुं, तस्य पुनरावृत्तिं विना, तस्य अभ्यासः अस्ति । "अजप" इत्यस्य अर्थः "अनपुनरावृत्तिः" अथवा "अप्रयत्नतः पुनरावृत्तिः" इति । अस्मिन् अभ्यासे श्वासस्य अवलोकनं भवति तथा च तया सह मन्त्रस्य स्वाभाविकरूपेण प्रवाहः भवति, सामान्यतया "सो-हम्" अथवा "ॐ" इति मन्त्रः ।

अजापधरणस्य प्रक्रियायां अन्तर्भवति :

 श्वासजागरूकता : श्वासस्य प्राकृतिकप्रवाहस्य     विषये ध्यानं दत्तव्यम्।
 मन्त्रसमायोजनम् : यथा यथा भवन्तः श्वसन्ति     तथा बहिः श्वसन्ति तथा तथा प्रत्येकं श्वासेन सह "सो-हम्" इति मन्त्रस्य     मौनेन अवलोकनं कुर्वन्तु। "सो" इति निःश्वासस्य अनुरूपं, "हम्"     इति निःश्वासस्य अनुरूपं च ।
 गहन एकाग्रता : मन्त्रं स्वाभाविकतया स्वश्वासे     एकीकृतं भवितुम् अनुमन्यताम्, तत् बाध्यं विना, जागरूकतायाः प्रवाहं सृजति।

अजाप धरण के लाभ :

 निरन्तरं एकाग्रतां मानसिकस्पष्टतां च विकसयति।
 मनः शान्तं करोति, विक्षेपान् न्यूनीकर्तुं च साहाय्यं करोति।
 श्वसनस्य, आन्तरिकमौनस्य च गहनतरं सम्पर्कं सुलभं करोति।

== श्वासध्यानं प्रति नीयमानः अभ्यासः ==

श्वसनध्यानं श्वसनं प्राथमिकं ध्यानवस्तुरूपेण केन्द्रितं भवति, येन मनः शान्तं केन्द्रितं च भवति । श्वसनजागरूकतायाः अभ्यासेन अभ्यासकः मनःसन्तोषं एकाग्रतां च संवर्धयित्वा अधिक उन्नतध्यानप्रविधिषु सज्जीकरोति ।

प्रक्रियायां निम्नलिखितम् अन्तर्भवति :

 मनःपूर्वकं श्वसनम् : प्राकृतिकतालस्य परिवर्तनं     विना श्वासप्रश्वासयोः अवलोकनं कृत्वा प्रत्येकं श्वासं प्रति ध्यानं ददातु।
 श्वासगणना : मनः केन्द्रीकृत्य विक्षेपं निवारयितुं     सहायतार्थं प्रत्येकं श्वासचक्रं (श्वासं श्वासं च) गणयन्तु।
 श्वासस्य गभीरीकरणम् : यथा यथा अभ्यासः प्रगच्छति     तथा तथा श्वसनं मन्दं गभीरं च कुर्वन्तु, येन शरीरं मनश्च अधिकं आरामं प्राप्नुयात्।

श्वासध्यानस्य लाभाः :

 तनावं न्यूनीकरोति, आरामं च प्रवर्धयति।
 ध्यानं एकाग्रतां च सुधरति।
 मनःसन्तोषं संवर्धयति, अभ्यासकर्ता अधिकं उपस्थितः भवितुम् समर्थयति।

== ॐ ध्यानं प्रति अग्रणी अभ्यासः ==

ॐ ध्याने मनः शान्तं कर्तुं सार्वभौमिकचेतनायाः सह सम्बद्धतां प्राप्तुं "ॐ" इति मन्त्रस्य ध्वनिं स्पन्दनं च केन्द्रीक्रियते। ॐ जपस्य ध्यानस्य वा अभ्यासः व्यक्तिं ब्रह्माण्डस्पन्दनेन सह एकीकृत्य सहायकः भवति ।

प्रक्रियायां निम्नलिखितम् अन्तर्भवति : १.

 उच्चैः ॐ जपः : शरीरे स्पन्दनं अन्तरिक्षे प्रतिध्वनितध्वनिं     च केन्द्रीकृत्य उच्चैः ॐ शब्दस्य जपं कृत्वा आरभत।
 मौन पुनरावृत्ति : जपं कृत्वा मन्त्रस्य स्पन्दन     सह सम्बद्धं कृत्वा मनसि ॐ शब्दं मौनेन पुनरावृत्तिम् अभ्यासं कुर्वन्तु।
 शब्दस्य अवशोषणम् : क्रमेण ॐ शब्दं मनः पूरयितुं     गभीरं ध्यानस्य अवस्थां निर्मातुम् अनुमन्यताम्।

ॐ ध्यानस्य लाभ :

 मनः शान्तं करोति, गहनविश्रामं च प्रवर्धयति।
 आध्यात्मिकजागरूकतां ब्रह्माण्डेन सह सम्बन्धं च वर्धयति।
 शरीरं मनः च सन्तुलितं करोति, एकाग्रतां वर्धयति। 

== विपश्यनाध्यानं प्रति नीयमानः अभ्यासः ==

विपश्यना अथवा अन्वेषणध्यानं यथार्थस्य स्वरूपस्य विशेषतः संवेदनानां, विचाराणां, भावानाम् अनित्यतायाः अन्वेषणं प्राप्तुं केन्द्रीक्रियते मनःसंवर्धनार्थं आत्मनः स्वभावस्य अवगमनाय च एषः शक्तिशाली अभ्यासः अस्ति ।

प्रक्रियायां निम्नलिखितम् अन्तर्भवति :

 शरीरस्य स्कैनिङ्गम् : शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु     विना न्यायेन आसक्तिं वा संवेदनानां अवलोकनेन आरभत।
 मनःपूर्वकं अवलोकनम् : श्वसनं प्रति ध्यानं     दत्त्वा विचारान्, भावानाम्, शारीरिकसंवेदनानां च उत्पत्तौ अवलोकनं कुर्वन्तु,     तेषां अनित्यतां स्वीकृत्य।
 समता : संवेदनानां प्रतिक्रियां विना अवलोकनं     कृत्वा समतायाः अभ्यासं कुर्वन्तु।

विपश्यना-ध्यानस्य लाभः :

 गहनं आत्मबोधं मनःसन्तोषं च प्रवर्धयति।
 अनुभवानां अनित्यत्वस्य अवगमनं संवर्धयति।
 विचारेषु भावेषु च आसक्तिं न्यूनीकरोति, येन अधिका शान्तिः भवति । 

== प्रेक्षाध्यानं प्रति नीयमानः अभ्यासः ==

प्रेक्षा ध्यानं एकः तकनीकः अस्ति या आत्म-जागरूकतां, मनःसन्तोषं च वर्धयितुं आन्तरिक-स्थितीनां विशेषतः श्वसनस्य, संवेदनानां, भावनानां च अवलोकनं प्रति केन्द्रीक्रियते

प्रक्रियायां निम्नलिखितम् अन्तर्भवति :

 श्वसनस्य जागरूकता : प्राकृतिकश्वासस्य विषये     ध्यानं दत्त्वा आरभत तथा च जागरूकतां शरीरे प्रवाहितुं अनुमतिं दत्त्वा।
 Visualization : शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु     ऊर्जायाः प्रवाहस्य कल्पनां कुर्वन्तु।
 आन्तरिकस्थितीनां अवलोकनम् : विचाराणां, भावनानां,     शारीरिकसंवेदनानां च उत्पत्तौ अवलोकनं कुर्वन्तु, तटस्थं अप्रतिक्रियाशीलं च जागरूकतां     निर्वाहयन्तु।

प्रेक्षाध्यानस्य लाभः :

 आत्मजागरूकतां भावनात्मकसन्तुलनं च वर्धयति।
 एकाग्रतां मनःसन्तोषं च सुधरयति।
 आन्तरिकं शान्तिं शान्तं च संवर्धयति। 

== उपसंहारः ==

ध्यानं प्रति नेतुम् अभ्यासाः गहनतरस्य आध्यात्मिककार्यस्य कृते मनः शरीरं च सज्जीकर्तुं अत्यावश्यकसाधनरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । श्वसनजागरूकतायाः माध्यमेन वा, मन्त्रपुनरावृत्त्या वा, आन्तरिकमौनस्य संवर्धनेन वा, एते अभ्यासाः ध्यानस्य आधारभूतं मनःसन्तोषस्य, स्पष्टतायाः च अवस्थां पोषयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति एतेषां सज्जताविधिनां नियमितरूपेण अभ्यासं कृत्वा अभ्यासकारिणः स्वस्य ध्यानानुभवं वर्धयितुं अधिकं मानसिकं, भावनात्मकं, आध्यात्मिकं च कल्याणं प्राप्तुं शक्नुवन्ति
वर्गः:योगसम्बद्धाः लेखाः