ज्योतिषशास्त्रस्य इतिहासः

ज्योतिषशास्त्रस्य इतिहासः तु संस्कृतवाङ्गमयस्य अङ्गभूतः अस्ति। संस्कृतवाङ्मयं हि विश्ववाङ्मयसमुदाये मूर्द्धन्यमिति न सम्भवति कस्याऽपि विमतिः । अस्य हि विस्तृतं सुसमृद्धञ्च सर्वाङ्गपूर्ण कलेवरं सर्वानपि विस्मापयतीति नैवात्युक्तिः । अत्रत्यो हि शाश्वतः सार्वभौमश्च ज्ञाननिधिरनादिकालादारभ्य साम्प्रतिकयुगपर्यन्तमपि अनवरतरूपेणोपचीयमानो दृश्यते । वाङ्मयमिदमेवादाय --‘यन्नेहाऽस्ति न चान्यत्र यदिहास्ति न तत्क्वचित्' इत्युक्तिश्चरितार्था दृश्यते ।। 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः' इत्यादिकर्मप्रवृत्युपदेशपरमन्त्राश्च यद्येकत्र सन्त्यत्र तथैवापरत्र ‘अविद्यया मृत्यु तीत्व विद्ययाऽमृतमश्नुते' इतिप्रभृतिनिवृत्त्युपदेशपरवचनान्यपि लभ्यन्तेऽत्रैव । अनेन सिध्यति यदस्य वाङ्मयस्य मूलतो द्वौ भाग–अविद्या विद्या चेति । अविद्याऽपरेत्युच्यते विज्ञानशब्देनाऽपि ज्ञायते यदा विद्या पराशब्देन ज्ञानशब्देनाऽपि ज्ञायते । पुरुषार्थसिद्धिरेवाऽस्य वाङ्मयस्य चमं लक्ष्यम् । पुरुषार्थश्च चतुर्वधो धर्मार्थकाममोक्षभेदेन । तत्र धर्मो हि बुद्धेविषयः सदसद्विवेकलक्षणः । अर्थश्च शरीरविषयो व्यवहारलक्षणः । कामो हि मनसो विषयो भोगलक्षणः । मोक्षस्तु आत्मनो विषयः घरमनिवृत्तिलक्षणः । एषां हि यथायोग्यप्रवृत्तिनिवृत्युपदेशप्रतिपादनवैलक्षण्यमेवास्य वैशिष्टयम् । उक्तमेव -

‘धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः' इति । धर्मानुरोधेनार्थस्यार्थस्यानुरोधेन कामस्य मोक्षानुरोधेन सर्वेषामुपयोग एवास्य परमः सन्देशः । तेन जनस्य मोक्ष एव चरमो लक्ष्यः । किन्तु स तु तुरीयः पादः । पादत्रयमतिक्रम्यैव तत्र गन्तुं शक्यते । धर्मा अनुष्ठेया अर्थाश्चोपार्जनीयाः कामाश्च सेव्यास्तत एव मोक्षे रतिः सम्भवतीति तदनुरोधेन मानवजीवनमपि ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यवानप्रस्थसंन्यासावस्थाभेदेन चतुर्दैव विभक्तमस्ति । आपञ्चविंशतेब्रह्मचारी भवति प्रवृत्तिनिवृत्तिज्ञानादिकमुपार्जयति । स्नातश्च स गृहस्थाश्रम प्रविशति विविधैर्भागैरिन्द्रियाणि सन्तर्पयति यथायोगमापञ्चपञ्चाशत्तमात् । तृप्तेन्द्रियश्च स वानप्रस्थं प्रविशति चरति च विविधं तपो विषयान्मनोनिवर्तनायापञ्चसप्ततेः । विषयव्यावृतात्मा से संन्यासमधिगच्छति त्यक्तसर्वपरिग्रहो यावज्जीवं त्यक्तकलेवरश्च परमेशानमाप्नोतीति सुव्यवस्थापिता जीवनचर्याऽत्र । तदित्थं सर्वाङ्गपूर्ण वाङ्मयमिदं निवृत्तिमार्गमात्रोपदेशकमकर्मण्याधिवक्तृ च यदि कश्चिन्मन्यते स देवानां प्रिय एव । न केवलमत्र पुरुषार्थसिद्धिरेव वणिताऽपितु तत्तन्मार्गव्याख्यातॄणि शास्त्राण्यपि प्रथितानि सन्ति । समस्तमपि वाङ्मयं मूलतश्चत्वारो वेदास्तस्य षडङ्गानि पुराणं न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्रञ्चेति चतुर्दशधा विभक्तमस्ति । तेषाञ्च शाखाः प्रशाखाश्च सहस्रधा विभक्ता व्याख्याताश्च सन्ति । मूलतश्चत्वारो वेदाश्चतस्रो मूलसंहिता वा ऋग्यजुःसामाथवख्याः । तत्रापि ऋच एवैकविंशतिः शाखाः यजुषः शुक्लभागे पञ्चदश कृष्णभागे षडशीतिरिति एकोत्तरशतं शाखाः । सहस्रवत्र्मा सामवेदः । अथर्वश्च नवविध इति । एतासां शाखानां प्रत्येक ब्राह्मणग्रन्था आरण्यकानि उपनिषदश्चेति को नाम ताः परिगणयितुं प्रभवति ! मूलसंहितानां प्रत्येक पुनरुपवेदाः क्रमेण आयुर्धनुगन्धवार्थाख्याः । तत्रापि सर्वेषामेव प्रत्येक क्षिा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षडङ्गानि । एषामपि सन्त्यनेमान्युपाङ्गानि असङ्ख्येयानि । शास्त्राणि च प्रत्येक कतिपयस्वविभागेषु विभक्तानि भवन्ति यथा ज्योतिष हि शास्त्रं सिद्धान्तसंहिताहोराख्येषु त्रिषु स्कन्धेषु विभक्तमस्ति । इत्थं हि प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गनिर्देशनपरं हि वाङ्मयमिदं कलेवरेण गुणेन च सवण्यतिशेते इति न प्रामादिकम् ।

 ज्योतिषशास्त्रपरिचयः 
वेदस्य हि षट्स्वङ्गेषु ज्योतिषमन्यतममिति सूक्तमेव । ज्योतिष हि वेदस्य चक्षुष्ट्वेन स्मर्यते । यथा हि तस्य शिक्षा घ्राणं व्याकरणं मुखं छन्दःपादौ च । यथोक्तं भास्कराचार्यैः - 

'वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्योतिषं मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते । 

संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिः चक्षुषान हीनो न किञ्चित्करः ॥' इति ।

अपरिमिते गगनमण्डले यानि हि तेजोमयानि बिम्बानि दृश्यन्ते तानि सवण्येव समष्टया ज्योतिःशब्देनोच्यन्ते । तेष्वपि यानि हि सदैकरूपगतीनि तानि नक्षत्रशब्देन ज्ञायन्ते, प्रतिदिनं भिन्नभिन्नगतीनि तु ग्रहशब्देन । तेष्वपि पुनः केचिदमृतमयकिरणाः, केचिद्विषमयकिरणाः, केचिदुभयमिश्रकिरणाः केचित्तूभयधर्महीन रश्मयश्च स्मृताः । एवंविधनक्षत्रग्रहतारकादिज्योतिःपिण्डानां स्थितिगतिप्रभावादिवर्णनपर शास्त्रमेव ज्योतिषपदेनाभिधीयते ज्योतींषि अस्य सन्ति विवेचनीयत्वेनेति ( ज्योतिःशब्दान्मत्वर्थीयेऽचि ( अर्श आदित्वात् ) व्युत्पत्त्या ।) तदधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ज्यौतिषः सूर्यसिद्धान्तादिः । तदधीते तद्वेद वा ज्योतिषिक: ( क्रतुक्थादित्वात् ठक् ) ज्यौतिषो वा ( पक्षेऽण् ) । ज्योतिषमस्यास्तीति ज्योतिषी एवमेव ज्यौतिषी च । केचित्तु ज्योतींषि अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः इति व्युत्पत्तिमाश्रित्य शास्त्रमपि ज्यौतिषपदेनाभिदधति । किन्तु नासौ पक्षः साधुः । यतो हि अण्प्रत्ययस्तु ग्रन्थविशेषमादायैव भवति न तु शास्त्रमात्रम् । शास्त्रग्रन्थयोर्भेदस्तु स्पष्ट एव । यथोक्तं विषयानुशासनमात्र शास्त्रमाचार्यविशेषकर्तृको निश्चितशब्दानुपूर्वीको ग्रन्थ इति । यथा हि पाणिनिः सूत्रकारो न तु व्याकरणकारः, सूत्रस्य ग्रन्थरूपत्वाद्वयाकरणस्य तु शास्त्ररूपत्वात् । केचिज्ज्योतिविद्यारूपेऽर्थे ज्योतिषमिति शब्दं रूढमपि मन्यन्ते । यच्च ज्योतिषशब्दादूढात्स्वार्थेऽणि ज्यौतिषमिति वदन्ति तदपि निरर्थकशिरोवेदनैव । वस्तुतस्तु शास्त्रमिदं ज्योतिष ज्योतिविषयकम् । न केवलमिदं व्युत्पत्त्यैवापितु लगधमारभ्य कमलाकरभट्टपर्यन्तं ये खल्वाकरग्रन्थाः प्रणीतास्तत्र तत्र शास्त्रमिदं ज्योतिषशब्देनैव व्यवहृतं दृश्यते इति तज्ज्ञा वदन्ति ।

शास्त्रस्यास्य पृथक् शास्त्रत्वेनाविभवोऽपि शास्त्रान्तरसमकालिक एव । कथ्यते हि वैदिकसंहितासु तत्र तत्रोपवणतं ज्योतिषविषयमादाय लगधनाम्ना मुनिना प्रणीतो वेदाङ्गज्योतिषाख्यो ग्रन्थ एव विषयेऽस्मिन् प्रथम इति । ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकत्वेन तत्र तत्र' सूर्यादयोऽष्टादश ऋषयः स्मर्यन्ते । अन्थकर्तृषु शास्त्रेऽस्मिन् लगधात्परम् आर्यभट-लल्ल-ब्रह्मगुप्त वराहमिहिर-श्रीपतिभास्कराचार्य-मुनीश्वर-ज्ञानराज-कमलाकरभट्टाः प्राधान्येन स्मर्यन्ते श्रीधरवटेश्वर-मुजालादयश्च । नवीनेषु नीलाम्बर-बापूदेव-सुधाकर-शङ्करबालकृष्णयोगेशचन्द्र-केतकर-आप्टेप्रभृतयो विद्वांसः परिगण्यन्ते गणकत्वेन । | शास्त्रमिदं सिद्धान्त-संहिता-होराभेदेन त्रिषु स्कन्धेषु विभक्तमिति त्रिस्कन्धज्योतिषशब्देनापि ज्ञायते । तत्राद्यो गणितशब्देनाऽप्यभिधीयते । स्कन्धोऽयमपि |ग्रहगणित-पाटीलगित-बीजगणितभेदेन विविधः । ज्ञह्मा, वसिष्ठः, सोमः सूर्यश्चेत्यस्य प्रवर्तकत्वेन स्मृता आचार्याः अनन्तरमार्यभट-ब्रह्मगुप्त-वराहमिहिर-भास्कराचार्य-कमलाकरप्रभृतयः । आर्षः सूर्यसिद्धान्तः आर्यभटस्य आर्यभटीयं, ब्रह्मगुप्तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः, वराहमिहिरस्य पञ्चसिद्धान्तिका, भास्कराचार्यस्य सिद्धान्तशिरोमणिः कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेकश्च स्कन्धस्यास्य मान्या ग्रन्थाः । संहितास्कन्धः कालचक्र विवृणोति मुहर्तादि । आर्षत्वेन बार्हस्पत्यकाश्यप-नारदसंहिताः सम्प्रति दृश्यन्ते, यद्यपि बहव ऋषयः संहितायाः कर्तृत्वेन स्मृता दृश्यन्ते तत्र तत्र । वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता विषयेऽस्मिन् प्रामाणिको ग्रन्थः । होरास्कन्धस्तु जातकताजिकभेदेन द्विधा विभक्तोऽस्ति । अयमेव फलितज्योतिषनाम्नाऽपि व्यवह्रियते । वराहमिहिरस्य बृहज्जातकम्, नीलकण्ठस्य ताजिकनीलकण्ठी च विषयेऽस्मिन् प्रामाणिक ग्रन्थौ ।

तदिदं शास्त्र व्यवहारशास्त्रत्वेन समाद्रियते जनः । व्यवहारेऽस्योपयोगो बहुमुखः । ग्रहाणां कालावस्थागत्यादिनिर्देचेन कर्मसम्पादननिमित्तकमुहूर्तादिकथनेन शुभाशुभफलकथनेन चेदं शास्त्रं जनान् प्रत्यक्षमेवोपकरोतीति । शास्त्रदृष्ट्या व्यवहारदृष्ट्या चोपयोगित्वेनैवेदं वेदाङ्गेषु मूर्द्धन्यत्वेन स्मर्यते । यथोक्तं लगधमुनिनाऽपि

'यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा ।।

तद्वद्वेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिष मूनि संस्थितम् ॥' इति । 

मुहूर्तज्ञानं दिग्ज्ञानं तिथिवारादिज्ञानञ्च ज्योतिषशास्त्रादेव येन विना व्यवहार एव न सिध्यतीति स्पष्टमेवापरिहार्यताऽस्य व्यवहारे । तेनैवोक्तं स्यात्--

‘प्रत्यक्ष ज्योतिष शास्त्रं चन्द्राकौं यस्य साक्षिणौ ।' इति । 

वेदनिर्गतमपि शास्त्रमिदं स्वातन्त्र्यमप्यधिकरोति येनाऽस्य शास्त्रत्वमक्षुण्णं वर्तते । ग्रहणविषये ग्रहस्थितिविषये पृथ्वीस्वरूपगतिविषये चास्य मौलिका अपि सिद्धान्ताः । तदिदं शास्त्रोपकारकं जगद्वयवहारप्रवर्तकञ्च ज्योतिषाख्यं शास्त्रम् । ग्रहादिगतिस्थितिप्रभावादिशासनादस्य शास्त्रत्वमक्षुण्णमिति ।।

 ज्योतिषशास्त्रविकासः 
ज्योतिषशास्त्रमपि शास्त्रान्तरवत्कतिपय अवस्थाः अतिक्रम्य साम्प्रतिकामवस्थ प्राप्तं दृश्य । जिज्ञासा हि मानवस्य मौलिकप्रवृत्तिष्वन्यतमी । यथा हि स भोक्तुमिच्छति, पातुमिच्छति, रन्तुमिच्छति, आत्मानं प्रकटयितुमिच्छति तथैव स स्वं परञ्च ज्ञातुमिच्छति । जिज्ञासैव ज्ञानस्याविष्कारिणी । ग्रहनक्षत्रविषयकजिज्ञासैव ज्योतिषशास्त्रस्याविर्भावे हेतुः । व्यवहारान्तरे पशुवदपि मानवोऽनादिकालदेव दिवस-रात्रि-अयनादिविषये, स्वल्पमपि जानाति स्म । स हि सूर्याचन्द्रमसौ तारा ग्रहानं नक्षत्राणि दृष्ट्वा कामं तेषां वैशिष्ट्यं नैव जानाति स्म, तथापि तदवस्थितिमादाय यत्किञ्चिदपि चिन्तनमवश्यमेव करोति स्म । तदेव चिन्तनमनुभवोपचितं वैदिकसंहितासु प्रस्फुटितं दृश्यते पश्चाच्च नवनवानुभवसंयोजनपूर्वक लौकिकग्रन्थेष्वपि । तेन हि ज्योतिषशास्त्रस्य विकासः पञ्चसु अवस्थासु विभक्तो दृश्यते-प्राग्वैदिककालः, वैदिकसंहिताकालः, वेदाङ्गकालः, सिद्धान्तकालः आधुनिककालश्चेति अथवा अज्ञातकालः, आदिकालः, पूर्वमध्यमकालः, उत्तरमध्यमकालः आधुनिककालश्चेति । अस्य हि प्राग्वैदिकेकालोऽज्ञातकालो वा नितान्तमेवाज्ञातोऽस्माभिः । 

वैदिकसंहितासु यादृशं ज्योतिषस्य स्वरूपं द्रष्टुं लभ्यते तदाधारेण वयमनुमातुं प्रभवामो यत्तत्पूर्वमपि ज्योतिषस्य यत्किञ्चिदपि स्वरूपं सुनिश्चितमासीदिति । वैदिककालश्चास्य ऋग्वेदकालादारभ्य लगधकालपर्यन्तं चलति । यद्यपि वेदानामपौरुषेयत्वादनादिनिधनत्वं सर्वैः स्वीक्रियते तथापि वयमत्र तेषां सङ्ग्रहेण प्रयोजनं गृह्णीमः । तेन ऋग्वैदिककालस्तदैव यदा या हि ऋचः सम्प्रति लभ्यन्ते तासां सङ्ग्रहकाल एवं न तु प्रणयनप्रवचनकालः । लगधस्य वेदाङ्गज्योतिषमारभ्यास्य पूर्वमध्यमकाल उदेति चलति च आर्यभटस्य आर्यभटीयाविर्भावपर्यन्तम् । सिद्धान्तानां स्थिरीकरणं ज्योतिषस्य त्रिषु स्कन्धेषु स्पष्टतया विभाजनं पञ्चाङ्गाविर्भावश्चास्य कालस्य वैशिष्ट्यानि । आर्यभटस्य आर्यभटीयमारभ्य कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्वविवेकपर्यन्तं चलति उत्तरार्द्धाऽस्य आर्यभट-ब्रह्मगुप्त-वराहमिहिर-भास्कराचार्य-कमलाकरभट्टाः कालस्यास्य ख्यातयशस्काः ज्योतिवदः ।

ततश्चोदेति आधुनिककालोऽस्य । चापीयत्रिकोणगणितकारो नीलाम्बरः, सरलत्रिकोणमितेः प्रणेता बापूदेवः, गणकतरङ्गिणीप्रभृतिग्रन्थानां प्रणेता सुधाकरः ज्योतिशास्त्रेतिहासस्य प्रणेता शङ्करबालकृष्णश्च कालस्यास्य लब्धप्रतिष्ठा ज्योतिर्विदः ।

कमलाकरभट्टपर्यन्तमपि आर्यभटीया प्राचीन रीतिरेवानुसृता दृश्यते । वराहमिहिरो ज्योतिषे यावनप्रभावं स्वीकरोति । तेन च त्रय एव स्कन्धा ज्योतिषस्य स्वलेखनीविषयीकृताः । यथा उत्तरमध्यमकाले यावनगणकैः सह भारतीयगणकानां सम्मेलनेन ज्योतिषशास्त्रे नवीनता प्रविष्टा तथैव आरवगणकसम्पर्केण चं। ताजिक हि तेषामेव प्रभावफलमत्र । नीलाम्बरादारभ्य आङ्गलसम्पर्केण गणिते नवीना परिपाटी प्रविष्टा। परिचिन्तनमपि किञ्चिन्मौलिक सञ्जातं तथापि सुदृढमूला भारतीयपद्धतिर्न कथमपि स्वकीयवैशिटयं तु विहातुं प्रभवति । कालप्रभावस्तु तत्रापि सक्रिय एव तथापि । अत्रापीदं स्मर्यते -

'पुङ्खानुपुङ्खविषयेक्षणतत्परोऽपि ब्रह्मावलोकनधियं न जहाति योगी ।

सङ्गीतनृत्यलयतालवशङ्गताऽपि मौलिस्थकुम्भपरिरक्षणधीनंटीव ।। 

वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्या विहिताश्च यज्ञाः । 

तस्मादिदं कालविधानशास्त्र यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञान् ।।'

 ज्योतिषशास्त्रविषयः 
सामान्यतो ज्योतिषं हि सिद्धान्तसंहिताहोराभेदेन त्रिस्कन्धमुच्यते तथैव तत्र कैरलि: शकुनश्चेति द्वौ भेदो संयोज्येदं पञ्चस्कन्धमप्युच्यते । यथोक्तम् -

‘पञ्चस्कन्धमिदं शास्त्रं होरागणितसंहिताः । 

कैरलि: शकुनश्चैव'•• ••••••••••••••••••••॥' इति । 

सामान्यतो हि ज्योतिषशास्त्रं हि कालविधानशास्त्रमित्येवास्य प्रतिपाद्यविषयोऽपि काल एव अर्थात् काल एवात्र स्वावयवेषु विभज्योच्यते इति । तस्य चाध्ययनं पञ्चधा विभागं कृत्वा कृतमत्र सिद्धान्त-संहिता-होरा-केरलि-शकुनभेदेनेति । यथाऽऽह वराहमिहिरः -

ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठित 

तत्कात्स्न्यपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्घीयते संहिता । 

स्कन्धेऽस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ 

होराऽन्योऽङ्गविनिमयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः ।। 

वक्रानुवक्रास्तमयोदयाद्यास्ताराग्रहाण करणे मयोक्ताः । 

होरागतं विस्तरशश्च जन्म यात्राविवाहैः सह पूर्वमुक्तम् ॥' इति । 

तदित्यं हि ज्योतिषशास्त्रस्य त्रयो मुख्यविभागाः-तन्त्र, संहिता होरा च । तन्त्रं हि सिद्धान्तापरपर्यायम् । इदं हि गणितशब्देनाप्यभिधीयते । तन्त्र हि ग्रहगतिसम्बद्धम् । मध्यगतिः तिथिनक्षत्रच्छेदः स्फुटगतिः त्रिप्रश्नः चन्द्रार्कअहणे उदयास्तमयौ शृङ्गोन्नतिः समागमः ताराग्रहसंयोगश्च तन्त्रस्य विवेच्यविषयाः । गतौ ग्रहाण वक्रत्वमनुवकृत्वञ्च विवेच्यते । यथोक्तम् -

'त्रुट्यादिप्रलयान्तकालगणना मानप्रभेदः क्रमा-

च्चारश्च द्युषदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः । 

भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितैश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते 

सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥” इति ।

होरास्कन्धो हि जातकसम्बद्धः। यथोक्तं-पितामह-नारद-वसिष्ठ-कश्यपादिसुनिमितं ज्योतिःशास्त्रैकस्कन्धरूपं जन्मनानाविधफलादेशफलकं वेदचक्षुरूपं द्विजामध्ययनीयं शास्त्र होराशब्दवाच्यमिति । आद्यन्तवर्णलोपाद् होराशास्त्रं भवन्यहोरात्रात् । तत्प्रतिबद्धः सर्वो ग्रहभगणश्चिन्त्यते तेन होति । अत्र राशिप्रभेदः ग्रहयोनिः आधानं जन्म मूलादिनक्षत्रविवेकः संवत्सरादिफलं मासफलं ग्रहस्थितिफलं ग्रहदृष्टिफलम् अरिष्टविचारः आयुदयः राजादियोगाश्च होरास्कन्धे विवेच्यन्ते । ताजिकमस्यापरो भेदः । ताजिकमिति तात्कालिकम् । ताजिके हि प्रचलितवर्षफलमादिश्यते । उक्तमेव -

'जातकोदितदशाफलं यतः स्थूलकालफलदं स्फुटं नृणाम् ।।

तत्र न स्फुरति देवविन्मतिस्तद् ब्रुवेऽब्दफलमादि ताजिकात् ॥ इति । 

स्कन्धोऽयं जातक प्रश्नमुहूर्त निमित्तेतिचतुरङ्ग रुपबृंहितः । संहिताऽस्य तृतीयः स्कन्धः । यत्र हि कात्स्येंन ज्योतिःशास्त्रवर्णनं सा संहिता । स्कन्धोऽयं भौतिकफलितज्योतिषपदेनाऽप्यभिधीयते । वस्तुतस्तु सर्वेषामेव स्कन्धानां सङ्क्षेपेण विवेचनाद्धि संहितायाः संहितात्वम् । तेनैवोक्तं संहितापारगो दैवचिन्तको भवतीति । अत्र हि सांवत्सर सूत्रं ग्रहचारः ग्रहयुतिः वर्षफलं शृङ्गाटकं गर्भविवेकः उल्काविवेकः प्रतिवर्षकृत्यं लक्षणानि वास्तु वृक्षायुर्वेदः शकुनविचारः तिथ्यादिफलं ग्रहगोचरश्चैवमाद्या विवेचनीयविषयाः । तेन हि सत्यमेवोच्यते ज्योतिषशास्त्रमनेकभेदविषयमिति ।

सिद्धान्तस्कन्धमाश्रित्य आर्यभटस्य ‘आर्यभटीयम्' प्रथमो लौकिकग्रन्थः । होराभागे तु वराहमिहिरस्य बृहज्जातकमेवाद्यः पृथग्ग्रन्थः । संहिताभागेऽपि तस्यैव बृहत्संहितैव प्रथमः पृथग्ग्रन्थः । सूर्यसिद्धान्त-नारदसंहिता-काश्यपसंहिताद्या ग्रन्थास्तु आर्षत्वेन प्रसिद्धाः । अथात्र कतिपये सम्बद्धग्रन्थी उपस्थाप्यन्ते साधकसौकर्याय । 
सिद्धान्तस्कन्धेहोरास्कन्धेसंहितास्कन्धेसूर्यासिद्धान्तः (आर्षः)बृहज्जातकम् (वराहमिहिरस्य)गर्गसंहिता (आर्षः)आर्यभटीयम् ( आर्यभटस्य)होरारत्नम् (बलभद्रस्य)वसिष्ठसंहिता (आर्षः)शिष्यधीवृद्धिदतन्त्रम् (लल्लस्य)जातकपारिजातः (वैद्यनाथस्य) भृगुसंहिता (आर्षः)पञ्चसिद्धान्तिका ( वराहमिहिरस्य )ताजिकनीलकण्ठी (नीलकण्ठस्य)कश्यपसंहिता (आर्षः)बाह्यस्फुटसिद्धान्तः ( ब्रह्मगुप्तस्य )भावकुतूहलम् ( जीवनाथस्य)नारदसंहिता (आर्षः)राजमृगाङ्कनम् (भोजस्य)जातकालङ्कारः (गणेशस्य)बृहत्संहिता (वराहमिहिरस्य)करणप्रकाशः (ब्रह्मदेवस्य)जातकपद्धतिः (केशवस्य)लघुपाराशरी (आर्षः)भास्वती (शतानन्दस्य)सारावली (कल्याणवर्मणः)सिद्धान्तशिरोमणिः (भास्करस्य)रमलनवरत्नम् (परमसुखस्य)सिद्धान्तदर्पणः (नीलकण्ठस्य)मुहूर्तचिन्तामणिः (रामस्य)ग्रहलाघवम् (गणेशदेवज्ञस्य)नरपतिजयचर्यास्वरोदयः (नरपतेः)सिद्धान्ततत्त्वविवेकः (कमलाकरस्य)पाटीगणिते

लीलावती (भास्करस्य)बीजगणिते

चापीयत्रिकोणगणितम् (नीलाम्बरस्य)सरलत्रिकोणमितिः

 स्फुटग्रन्थाः 

 गणकतरङ्गिणी (सुधाकरस्य) 
 भारतीयज्योतिषम् (शङ्करबालकृष्णस्य) ( म० हि०)
 भारतीयज्योतिषेतिहासः (गोरक्षप्रसादस्य) (हि०)
 हिन्दूगणितशास्त्रेतिहासः (हि०)
 भारतीयज्योतिषम् (नेमिचन्द्रस्य) (हि०)
 संस्कृतशास्त्रेतिहासः (बलदेवस्य) (हि०)। 

 ज्योतिषशास्त्रस्योत्पत्तिः 
संस्कृतवाङ्मयान्तरस्येव ज्योतिषशास्त्रस्योत्पत्तिरपि अह्मण एवाभूदिति सर्वथा विश्वस्यते । ब्रह्मा हि पितामहोऽस्य जगतः यशसाधनंनिमित्तं चतुभ्य मुखेभ्यश्चतुर एवं वेदान् प्रावोचत् । तेन हि वेदानां यशात्मकत्वम् । ते च यज्ञाः कालाश्रयेणैव. सिद्धयन्ति इति तत्सिद्धयर्थं ब्रह्मा कालावबोधक, ज्योतिषशास्त्रं विनिमय नारदाय प्रोवाच । नारदश्च शास्त्रस्यास्य महत्त्वमङ्गीकृत्य लोके प्रवर्तयामासेदम् । मतान्तरानुसारेणेदं शास्त्रं प्रथमं सूर्येण मयासुराय प्रोक्तम् । ततश्च जगति प्रवतितमिति । कश्यपसंहितानुसारेण ज्योतिःशास्त्र प्रवर्तका अष्टादश आचार्याः ते च यथा -

‘सूर्यः पितामहो. व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः ।

कश्यपो नारदो गर्गों मरीचिर्मनुरङ्गिराः ॥

रोमशः पौलिशश्चैवं च्यवनो यवनो भृगुः ।

शौनकोऽष्टादशाश्चैते ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥' इति ।

पराशरस्तु तानित्थं गणयति -

'विश्वसृङ् नारदो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः ।

लोमशो यवनः सूर्यश्च्यवनः कश्यपो भृगुः ॥

पुलस्त्यो मनुराचार्यः पौलिशः शौनकोऽङ्गिराः ।

गर्गों मरीचिरित्येते शेया ज्योतिःप्रवर्तकाः ॥' इति ।

नारदस्त्वथ तानित्थमाह -

‘ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोऽत्रिर्मनुः पौलस्त्यरोमशौ ।

मरीचिरङ्गिरा व्यासो नारदः शौनको भृगुः ।।

च्यवनो यवनो गगैः कश्यपश्चपराशरः ।

अष्टादशैते गम्भीराः ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥' इति । 

इदञ्चाग्ने कथितम् -

‘यज्ञाध्ययनसङक्रान्तिग्रहषोडशकर्मणाम् ।

प्रयोजनञ्च दिज्ञेयं तत्तत्कालविनिर्णयात् ।।

विनैतदखिलं श्रौतं स्मार्तं कर्म न सिद्धयति ।

तस्माज्जगद्धितायेदं ब्रह्मणा रचितं पुरा ।। 

तं विलोक्याथ तत्सूनुर्नारदो मुनिसत्तमः ।

उक्त्वा स्कन्धद्वयं पूर्व संहितास्कन्धमुत्तमम् ॥

वक्ष्ये शुभाशुभफलज्ञप्तये देहधारिणीम् ।

होरास्कन्धस्य शास्त्रस्य व्यवहारप्रसिद्धये ।। 

तदित्यं हि अह्मणा प्रवर्तितं शास्त्रं हि ब्रह्मा नारदाय सोमः शौनकाय नारायणो वसिष्ठाय रामेशाय च वसिष्ठो माण्डव्यवामदेवाभ्यां व्यासः स्वशिष्याय सूर्यो मयाय पुलस्त्याचार्यगर्गाविरोमकाः स्वस्वशिष्येभ्यः पराशरो मैत्रेयाय च प्रोक्तवन्त इति । बृहत्संहितायामुक्तम् -

‘मुनिविरचितमिदमिति यच्चिरन्तनं साधु न मनुजग्रथितम् ।

तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रके का विशेषोक्तिः ॥' इति । 

व्याख्यातीदं भट्टोत्पल: मुनिभिर्ब्रह्मादिभिरिति । पुनस्तत्रैवोक्तम् -

‘आब्रह्मादिविनिःसृतमालोक्य ग्रन्थविस्तरं क्रमशः ।

क्रियमाणकमेवैतत् समासतोऽतो ममोत्साहः ॥' इति । 

यथाऽऽह गर्गाचार्योऽपि -

‘स्वयं स्वयम्भुवा सृष्टं चक्षुर्भूतं द्विजन्मनाम् । 

वेदाङ्गं ज्योतिषं ब्रह्मपरं यज्ञहितावहम् ।।

मया स्वयम्भुवः प्राप्त क्रियाकालप्रसाधनम् ।।' इति । 

अनेन ज्ञायते यद्धि स्वनिर्मितं शास्त्रमिदं ब्रह्मा नारदगर्गप्रभृतीनुषीन् प्रोवाचेति । निष्कर्षमेतेषामेतदेव यच्छास्त्रमिदं प्रथमं ब्रह्मणा यज्ञप्रवर्तनाय सृष्टम् । तच्च शिष्यपरम्परा बुधगृहीतम् । तदेव आर्यभटेन प्रकाशितं वराहमिहिरेण विवेचितश्च । तेनैव वराहमिहिरः कथयति -

प्रथममुनिकथितमवितथमवलोक्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थम् ।

नातिलघुविपुलरचनाभिरुद्यतः स्पष्टमभिधातुम् ।।' इति ।

 प्राग्वैदिके वैदिककाले च ज्योतिषस्वरूपम् 

प्राग्वैदिककालो हि वेदमन्त्रसङ्ग्रहादपि प्राचीनतरः कालः । न स ह्यस्माकं ज्ञानविषयः । तदा ज्योतिषशास्त्रस्य तु का वातऽपितु तद्योनेर्वेदस्यैव कि स्वरूपमासीदित्यपि अनुमातुं वयं नैव प्रभवामः । एतावदेव तद्विषये वक्तुं पार्यते यत्तदाऽपि ज्योतिषविषये स्वल्पमपि ज्ञानमवश्यमेवाऽऽसीद्यस्य यथायथं वा विकसितं रूपं वेदमन्त्रेषु दृश्यते । 'अग्निः पूर्वेभिः ऋषिभिरीड्यो नूतनैरिह’ ‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवञ्च पृथिवीञ्चान्तरिक्षमथो स्वः' इति शुश्रूम धीराणां ये नस्तद्वयाचचक्षिरे' इत्यादिकथनैरेतत्सिध्यति । सम्प्रत्यपि ग्रामीणजना दिगवबोधाय ध्रुवादिनक्षत्राणां समयज्ञानाय रात्री कृत्तिकानां साहाय्यं गृह्णन्ति । दिवा तु ते सूर्यगतिमधीत्य समयज्ञानं कुर्वन्ति सुदिने । सम्भवत्येतदज्ञातयुगस्यैवावशिष्टम् । ऋग्वेदे 'देवानां पूर्वे युगेऽसतः सदजायत । देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत' इति यत्कथितं यच्च यः पश्यादुत्तरे युगे इत्यप्युक्तं तस्यायमेवाशयो भवितुमर्हति यद्वैदिकसंहितापूर्ववतझालेऽपि काचन विशिष्टां सभ्यताऽऽसीदिति ।

वेदा हि नैव निश्चयेन ज्योतिषशास्त्रमात्रमुद्दिश्य प्रवृत्ताः । तेन तत्र नैतादृशः प्रसङ्गो येन ज्योतिषशास्त्रं व्याख्यातं स्यात् । तथापि इतरविषयप्रसङ्गवशाज्ज्योतिषविषयेऽपि यत्किञ्चिदुक्तं तेनैतज्ज्ञायते यत्तदाऽपि शास्त्रेऽस्मिन् मानवीयं ज्ञानं समृद्ध मासीत् । तत्र तत्र गगनमण्डलं सूर्याचन्द्रमसौ नक्षत्राणि ताराः ऋतून मासान् दिवसाँश्चादाय मनोहारि चमत्कारि वर्णनं समुपलभ्यते । प्रकरणेऽस्मिन् वेदशब्देन कात्यायनप्रतिज्ञासूत्रमनुसृत्य तस्य संहिता-ब्राह्मणभाग गृहीतौ, मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमित्युक्तेः ।

 वेदेषु ज्योतिषम् 

वेदाङ्गज्योतिषं द्विधा विचिन्त्यते वेदाङ्गत्वेन ज्योतिष वेदाङ्गेषु । ज्योतिषञ्च। षड्वेदाङ्गानि शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्त छन्दो ज्योतिषश्च । वेदोपकारकत्वाद्रामायणमहाभारतस्मृतिपुराणादीनामपि वेदाङ्गत्वम् । तानि हि वेदस्योपाङ्गत्वेन स्मृतानि । वेदानां सम्यगर्थावबोधकत्वमेव वेदाङ्गानां वेदाङ्गत्वम् । न हि वेदाङ्गानां ज्ञानमन्तरा वेदार्थः शक्यः सम्यक्तया प्रतिपत्तुम् । उक्तमेव -

‘साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः । तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मस्योपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रदुरुपदेशाय ग्लायन्तोऽवरेभ्यः बिल्भग्रहणायेम ग्रन्थं समाम्नासिषुवैदञ्च वेदाङ्गानि च । तत्र शिक्ष्यते इति शिक्षा वर्णस्वराद्युच्चारणविधैरुपदेशिका । शिक्षायां हि वर्णस्वरमात्राबलसामसन्तानादिरुपदिश्यते यत्र वर्णः अकारादिः स्वरा उदातादिः मात्रा ह्रस्वादिः बलस्थानप्रयत्न सामनिषादादिः सन्तानो विकर्षणादिः । शिक्षाविषकग्रन्था हि सम्प्रति त्रिशत्सङ्ख्याका उपलभ्यन्ते । तेष्वपि याज्ञवल्क्यशिक्षा पाणिनीयशिक्षा च प्राधान्येन गृह्यते ।

श्रौतगृह्यधर्मसूत्राणां पारिभाषिकी संज्ञा कल्पशुल्बसूत्रस्य च । तत्रापि वेदोक्तयज्ञादिविवरणप्रतिपादकानि श्रौतसूत्राणि कात्यायनादिप्रणीतानि श्रुतिसम्मतगृहस्थकर्मप्रतिपादकानि गृह्यसूत्राणि पारस्करादिप्रणीतानि जीवनोपयोगिविषयनिर्देशपराणि धर्मसूत्राणि गौतमादिप्रणीतानि । शुल्बसूत्रं हि यज्ञवेदिकासम्बद्धम् । प्रकृतिप्रत्ययविभागपुरस्सरं शब्दानुशासनं व्याकरणं पाणिन्यादि प्रणीतम् । पदविभागमन्त्रार्थदेवतानिरूपक शास्त्रं निरुक्तम् । निरुच्यते इति निरुक्तं यास्कादिप्रणीतम् । रचनायां वर्णमात्रायतिप्रभृतिनियामकं शास्त्रं छन्दःशास्त्रं पिङ्गलादिप्रणीतम् । ज्योतिश्चक्रविषयप्रतिपादक शास्त्र ज्योतिषं लगधार्यभटादिप्रणीतम् । रामायणमहाभारतादिप्रसिद्धमेव । स्मृतिर्धर्मशास्त्रम् । इतिहासोपाख्यानसम्बद्धानि पुराणानि सर्गप्रतिसर्गवंशमन्वन्तरवंशानुचरितादिवर्णनपराणि ।

अथ प्रथमं वेदाङ्गत्वेन ज्योतिषशास्त्रस्य विवरणमुपस्थाप्यते । वेदाङ्गत्वेन यज्ज्योतिषं तस्य हि लगधमुनेर्वेदाङ्गज्योतिषम्प्रधानो ग्रन्थः वसिष्ठकाश्यपपराशरगर्गनारदादिप्रोक्ता मौलिकाः संहिताग्रन्थाश्च वेदाङ्गज्योतिषस्य हि चत्वारो भेदाः ऋग्ज्योतिषं यजुज्र्योतिष सामज्योतिषमथर्ववेदज्योतिषञ्चेति । एतेषामुपदेष्टा हि लगधो नाम मुनिरुच्यते । ऋग्ज्योतिषे हि षत्रिशत्कारिकाः सन्ति यदा यजुर्वेदज्योतिषे एकोनपश्चाशत्सलयका अथर्ववेदज्योतिषे तु दिषष्टसरैकशतमिताः कारिकाः सन्ति । एवमेव सूर्यप्रज्ञप्तिः चन्द्रप्रज्ञप्तिः ज्योतिषकरण्डकं लघुवासिष्ठसिद्धान्तः रोमकसिद्धान्तः. पोलिशसिद्धान्तः सूर्यसिद्धान्तश्च प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मर्तव्या ग्रन्थाः ।

 ऋग्वेदज्योतिषम् 
ऋग्वेदज्योतिष हि लगधप्रणीतत्वेन प्रसिद्धम् । अत्र हि षट् त्रिशत्कारिका लभ्यन्ते येषां सोमाकरकृता विस्तृता लघ्वी च द्वे व्याख्ये लभ्येते । विस्तृतव्याख्यासमाप्ती 'शेषकृतवेदाङ्गज्योतिष समाप्तम्' इति लिखितमस्ति । कोऽसौ लगधः कश्चासौ सोमाकरः कोऽसौ शेषो वेति न किमपि श्रुतं वा दृष्टमस्ति न च तद्विषये क्वचिदपि किमपि लिखितं दृश्यते । ग्रन्थोऽयं लगधप्रोक्तं शेषाऽऽख्येन सङ्कलितमिति ‘कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः' इति ग्रन्थस्यैव द्वितीयश्लोकांशतः सोमाकरव्याख्यावसानवाक्याच्च ज्ञायते । ग्रन्थस्यास्य सुधाकरप्रणीता व्याख्याऽपि लभ्यते । वस्तुतस्त्वस्य न केनापि पश्चाद्वर्तना कृतिना समुल्लेखः कृतो दृश्यते । तथाप्यस्य महत्ता तु तावन्मात्रेण नैव हीयते । तस्यायमादिमौ श्लोकौ -

‘पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्ष प्रजापतिम् ।

दिनवयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ।। १ ।।

प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् ।।

कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः' ।। २ ।। इति । 

यस्य हि दिनहुँमासायनानि अङ्गानि तादृशं पञ्चसंवत्सरमयं युगाध्यक्ष प्रजापति कालं प्रणम्य सरस्वतीमभिवाद्य लगधस्य महात्मनः कालज्ञानं प्रवक्ष्यामीति । पञ्चसंवत्सराश्च यथा सोमाकरेण व्याख्याताः संवत्सरपरिवत्सरइदावत्सरानुवत्सरेद्वत्सराः क्रमश अग्न्यादित्यवायुचन्द्रमृत्यवस्तेषां देवताः । वाराह्यां तु ते अग्न्यादित्यचन्द्रप्रजापतिरुद्रनामभिः स्मृताः । पञ्चैव संवत्सरास्तैत्तिरीयेऽपि पठ्यन्ते । गर्गादयोऽपि तथैव जानन्ति । एवञ्च ऋग्वेदे ( ७॥१० ३।७ ) संवत्सरपरिवत्सरी वाजसनेयीये ( २७।४५ ) पञ्चैव तैत्तिरीयब्राह्मणे (१।४।१० ) आद्याश्चत्वारः स्मृतास्तत्रान्यत्र पञ्चैव षडपि । पर्वंगणानयनं यथा -

‘निरेकं द्वादशार्धाब्दं द्विगुणं गतसंज्ञिकम् ।।

षष्ठया षष्ट्या युतं द्वाभ्यां पर्वणां राशिरुच्यते ॥ ४ ॥ 

अत्र शङ्करबालकृष्णः द्वादशाब्दमित्यस्य स्थाने द्वादशाभ्यस्तं गतसंज्ञिकमित्यस्य स्थाने गतसंयुतमिति पिपठिषति सोकर्याय । करणग्रन्थेषु अहर्गणस्येवात्र पर्वगणस्य विषयः । वर्तमानसंवत्सरसङ्ख्याया एकं वियुज्य शेष द्वादशगुणिते गतमाससङ्ख्यां संयोज्य सङ्ख्या द्विसङ्ख्यायो गुणिती कार्या। तस्याञ्च षष्ट्या प्रत्येकपर्याये उत्तरोत्तरं द्वियोगेन पर्वसङ्ख्या लभ्यते इति । उदगणनारम्भो यथा -

'स्वरार्कभेके सोमाक यदा साकं सवास।

स्यातदादियुगं माघस्तप शुक्लो दिनत्यचः ।। ५ ।।

(स्वराक्रमेते सोमा यदा साकं सवासवौ ।

स्यात्तदादियुगं माघस्तपः शुक्लोऽयनं युदक् ।।)'यजु० ३७

यदा सोमाक धनिष्ठां प्राप्य गगनमाक्रमेते तदा युग-माघमासशिशिरर्तुशुक्लपक्षोदगयनानि आरभन्ते इति । अयनविमर्शो यथा -

‘प्रपद्येते श्रविष्ठादो सूर्याच( चा )न्द्रमसावुदक् ।

सापर्धं दक्षिणार्कस्तु माघश्रावणयोः सदा' ।। ६ ।। 

धनिष्ठारम्भे सूर्याचन्द्रमसौ उदक चलतः आश्लेषाधे दक्षिणं प्रति । सदा सूर्यो माघे उदञ्च श्रावणे दक्षिणं चलतीति । अमुमेवादाय वाराह्यामुक्तम् -

‘आश्लेषाद्धद् दक्षिणपतरमयनं रवेर्धनिष्ठाद्यम् । 

नूनं कदाचिदासीद्येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु ।।

साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाद्यं मृगादितश्चान्यत् ।' इति । 

तल्लक्षणं यथा -

‘घर्मवृद्धिरपां प्रस्थः क्षपाह्रास उदग्गतौ ।

दक्षिणे तो विपर्यस्तो षण्मुहूर्त्ययनेन तु' ।। ७ ।। 

घर्मो दिनम् । एकः प्रस्थ इति नाडिकाः । यथा वक्ष्यति सप्तदशतमपद्ये । कदा हि षण्मुहूर्त वृद्धिदनमाने इत्यपेक्षायामाह--

‘द्विगुणं सप्तमच्चाहुरयनाद्य त्रयोदश ।।

चतुर्थं दशमञ्चैव द्विर्युग्माघं बहुलेप्य॒तौ ।। ८ ।।

(प्रथमं सप्तमञ्चाहुरयनाद्यं त्रयोदशम् ।) 

शुक्लस्य प्रतिपदा सप्तमी त्रयोदशी कृष्णस्य चतुर्थी दशमी चेति उदगयने एता एवं दक्षिणायेन पञ्चसंवत्सरेषु क्रमेण सूर्यस्यायनाद्यास्तिथयः । तदित्यम् - प्रतिपदासप्तम्यौ त्रयोदशीचतुथ्य दशमीप्रतिपदे सप्तमीत्रयोदश्यौ चतुर्थीदशम्यौ च क्रमेण अयनाद्यतिथयः । यथोक्तं गर्गाचार्यैरपि - 

( १ ) ‘यदा माघस्य शुक्लस्य प्रतिपद्युत्तरायणम् ।

सहोदयं श्रविष्ठाभिः सोमाकौं प्रतिपद्यतः ॥ 

तदात्र नभसः शुक्लसप्तम्यां दक्षिणायनम् । 

सापर्धं कुरुते मुक्ति चित्रायाञ्च निशाकरे ।।

प्रथमः सोऽग्निदेवत्यो नाम्ना संवत्सरः स्मृतः ।। 

(२) यदा माघस्य शुक्लस्य त्रयोदश्यामुदग् रविः ।।

युक्ते चन्द्रमसा रौद्रे . वासवं प्रतिपद्यते ।

चतुथ्य नभसः कृष्णे तदाऽसौ दक्षिणायनम् ।।

सापर्धं कुरुते सूर्यस्त्वजयुक्ते निशाकरे ।

द्वितीयश्चाकैरेवत्यः स नाम्ना परिवत्सरः ।। 

(३) कृष्णे माघस्य दशमी वासवादी दिवाकरः ।

उदीचीं दिशमातिष्ठन् मैत्रस्थेऽनुष्णतेजसि ।।

नभसश्च निवर्तेत शुक्लस्य प्रथमे तिथौ । 

चन्द्राभ्यां सुयुक्ताभ्यां साधं वायुदैवतम् ।।

तदा तृतीयं तं प्राहुरिदासंवत्सरं जनाः ।।

( ४ ) सप्तम्यां माघशुक्लस्य वासवादौ दिवाकरः ।।

अश्विनीसहिते सोमे यदाशामुत्तरं व्रजेत् । 

सोमे चाप्येनसंयुक्ते सापर्धस्थो दिवाकरः ।। 

व्रजेद याम्यां हि शुक्लस्य श्रावणस्य त्रयोदशीम् ।

चतुर्थमिन्दुदैवत्यमाहुश्चाथाऽनुवत्सरम् ॥ 

( ५ ) फल्गुनीमुत्तरां प्राप्ते सोमे सूर्यं च वासवे ।

यदुत्तरायणं कृष्णचतुथ्र्यो तपसो भवेत् ।। 

श्रावणस्य च कृष्णस्य सार्पार्ध दशमी पुनः ।

रोहिणीसहिते सोमे रवेः स्याद् दक्षिणायनम् ।। 

इद्वत्सरः स विज्ञेयः पञ्चमो मृत्युदैवतः ॥

एवमेतद्विजानीयात् पञ्चवर्गस्य लक्षणम्' ( १-१६ ) । तदित्थं हि उत्तरदक्षिणायनारम्भस्य पञ्चैव स्थितयो भवन्तीति पञ्चसंवत्सरयुगस्याधिवादः । यथा हि -
संवत्सराःउत्तरायणारम्भेदक्षिणायनारम्भेतिथयःरविभानिचन्द्रभानितिथयःरविभानिचन्द्रभानिसंवत्सरःमाघशुल्कप्रतिपत्धनिष्ठाधनिष्ठाश्रावणशु. सप्तमीआश्लेषार्धाचित्रापरिवत्सरःमाघशुक्लत्रयोदशीधनिष्ठाआर्द्राश्रावणशु. चतुर्थीआश्लेषार्धापूर्वभाद्रपदाइदावत्सरःमाघकृष्ण दशमीधनिष्ठाअनुराधाश्रावणशु.  प्रतिपत्आश्लेषार्धाआश्लेषाअनुवत्सरःमाघशुक्लसप्तमीधनिष्ठाअश्विनीश्रावणशु. त्रयोदशीआश्लेषार्धापूर्वाषाढाइद्वत्सरःमाघकृष्णचतुर्थीधनिष्ठाउत्तराफाल्गुनीश्रावणकृ. दशमीआश्लेषार्धारोहिणी
अयनादिनक्षत्राणि यथा -

'वसु त्वष्टाभगोऽजश्च मित्रः सपश्विनौ जलम् ।

धाता कश्चायनाद्याश्चार्धपञ्चनभस्त्व॒तुः ॥ ९ ।। 

वसुः त्वष्टाभग: अजः मित्रः सर्पः अश्विनौ आपः धाता ब्रह्मा चेति देवता येषां तानि धनिष्ठाचित्राद्रपूर्वभाद्रपदाऽनुराधाऽश्लेषाऽश्वयुक्पूर्वाषाढोत्तरफाल्गुनीरोहिणीनक्षत्राणि अयनादीनि । सार्धचतुर्नक्षत्राणि ऋतुः । तेनाऽस्य पाठेन ‘अर्धानपञ्चभं त्वतुः' इति भाव्यम् । ऋतौ हि द्वौ मासौ । तदवधौ सूर्यो हि तावन्त्येव नक्षत्राणि आक्राम्यति ( १३+१३+१३+१३ +४ ) । अत्र क्रमेण धनिष्ठाचित्रयोः आद्रपूर्वभाद्रपदयोः अनुराधाश्लेषयोः अश्विनीपूर्वाषाढयोः उत्तरफाल्गुनीरोहिण्योश्च चन्द्रेण युतिरिति । नक्षत्राणां नामानि यथा सङ्केतितानि - 

‘जौद्राघः खेश्वेहीरोषाचिन्मूषाज्यः सो( सू )माधानः ।

रेमृघ्रा(घा)जो(पो)जः तृ(कृष्यो हर्ये (ज्येष्ठा इत्यृक्षा लिङ्गैः ॥ १४ ॥

अत्र हि जौ-द्रा-ग-खे-श्वे-हि-रो-षा-चित्-मू-ष-ष्य-सू-मा-धा-न-रे-मृ-घास्वा-प-ज-कृष्य-ह-ज्येष्ठावणैः क्रमेण अश्विनी--पूर्वफाल्गुनी-विशाखाउत्तराषाढा-उत्तरभाद्रपदा-रोहिणी-आश्लेषा-चित्रा-मूल-शतभिषा-भरणी-पुनर्वसुउत्तरफल्गुनी-अनुराधा-श्रवण-रेवती-मृगशीर्ष-मघा-स्वाती-पूर्वाषाढा-पूर्वभाद्रपदाकृत्तिका-पुष्प-हस्त-ज्येष्ठा-धनिष्ठानक्षत्राणि सूचितानि । व्याख्येयं शङ्करबालकृष्णमनुधावति । तत्र जो इत्यश्वयुजौ द्रा इत्या ग इति भगस्तद्देवता पूर्वफाल्गुनी इत्यादि । अस्योपपत्तिश्च पवन्ते सूर्यस्य स्थितिमनुसृत्येवेति शङ्करबालकृष्णः । पञ्चसंवत्सरात्मके युगे १२४ पर्वाणि भवन्ति संवत्सरे २४ परिवत्सरे २४ इदावत्सरे २४ अनुवत्सरे २४ इद्वत्सरे २६ सङ्ख्यया । तेन हि नक्षत्राणामपि तावन्त एवांशाः । युगे १८६० विधयो भवन्ति । तदवधौ सूर्यो हि पञ्चवारं भचक्र परिक्राम्यति । तेन हि एकस्यां तिथौ नक्षत्रं हि  भागं भुनक्ति । 

( = ) विशेषज्ञानाय शङ्करबालकृष्णोऽध्येतव्यः । समयमानं यथा -

‘कला दश च ( स ) विशा स्याद् द्विमुहूर्तुस्तु नाडिके । 

द्वित्रिशस्तकलानां तु षट्शती श्यधिकं भवेत्' ।। १६ ।। 

द्वित्रिंश इत्यस्य 'द्युत्रिशत्' इति पाठान्तरम् । एकस्मिन् दिने त्रिशन्मुहूर्ता ६०३ कलाश्च भवन्ति । नाडीद्वयेन मुहूर्तः ।

'नाडिके द्वे मुहूर्तस्तु पञ्चाशत्पलमाषकम् ।।

माषकात्कुम्भको द्रोणः कुटपैर्वर्धते त्रिभिः' ।। १७ ॥ (‘चतुभिराढकैद्रणः' इत्यपि पाठः )

‘पञ्चाशत्पलम् आढक चतुभिराढणः ।'

एवमेव - 

‘ससप्तकुम्भयुक्स्न्योन सूयर्धानि त्रयोदश । 

नवमानि च पञ्चाह्नः काष्ठाः पञ्चाक्षराः स्मृताः ॥ १८ ।। 

श्रविष्ठाभ्यां गुणाभ्यस्ता प्राग्विलग्नान् विनिदिशेत् । 

सूर्यान् मासान् षडभ्यस्ता विद्याच्चान्द्रममावृतून् ॥ १९ ॥ 

यदुत्तरस्यायनतोयनं स्याच्छेषं तु यद्दक्षिणतोऽयनस्य । 

तदेव षष्ठ्या द्विगुणं विभक्तं तद् द्वादशं स्याद् दिवसप्रभावम् ॥ २२ ॥ 

विषुवानयनविधिर्यथा -

‘विषुवं तद्गुणं द्वाभ्यां रूपहीनं तु षड्गुणम् ।

यल्लब्धं तानि पर्वाणि तथोध्र्वं सा तिथिर्भवेत् ॥ ३१ ॥ 

तथा कालस्वरूपं यथा -

‘माघशुक्लप्रवृत्तस्तु पौषकृष्णसमापिन ।

युगश्च पञ्चवर्षाणि कालज्ञानं प्रचक्षते ॥ ३२ ॥ 

इत्थं हि ऋग्वेदज्योतिषस्य विषयः कालचक्रनिरूपणमेव । तत्र हि ग्रहाणां राशीनाञ्चोल्लेखो नैव लभ्यते । वेदाङ्गज्योतिष कदा सङ्कलितमित्यपि अनुमानविषय एव । कालचक्रशास्त्रमिदं स्वकालविषये न किमपि वक्ति । इदं हि मोक्षमूलरमते विक्रमतः २५० वर्षपूर्वं वेवरमते ४५० वर्षांपूर्वं ह्विटनीमते १२८० वर्षपूर्वं कोलबूकमते १३६० वर्षपूर्वं प्रणीतमिति विश्वस्यते । अस्य हि पुनर्वाचनलेखनादिकं यदा कदाऽपि सम्पन्नं स्यात् । तेनापि कालेन कथमपि विक्रमपूर्वसप्तमशतकानन्तरवर्तना तु कदापि नैव भाव्यमेव महाभारतादावपि तस्य स्मरणात् । तत्कालीननक्षत्रगणनासम्पातगत्ययनचलनादीनामध्ययनेन स्पष्टमेवैतद्यदिदं शास्त्र विक्रमतः १४०० वर्षांपूर्वमेव प्रोक्तमासीदिति । कृत्तिकात एव नक्षत्रगणनया सिध्यत्यस्य प्रथमप्रवचनस्य ब्राह्मणसमकालीनत्वं तदनतिदूरानन्तरवतत्वं वा । अयमेव भारतीयज्योतिषस्य स्वतन्त्रः प्रथमो ग्रन्थः । तत्र हि प्रतिपादितमस्ति यत्सूर्यो पदाऽऽश्लेषाधं भुनक्ति तदा दक्षिणायनस्य यदा च स श्रविष्ठामाक्राम्यति तदोत्तरायणारम्भ इति । यथा -

‘प्रपद्येते श्रविष्ठादौ सूर्याचन्द्रमसावुदक् ।

सार्पाचें दक्षिणार्कस्तु माघश्रावणयोः सदा ॥ ६ ॥ इति ।

वराहमिहिरकाले (४२७ शके) तु उत्तराषाढायाः द्वितीय पादमाक्रामतोश्चन्द्रसूर्ययोरुत्तरायणं सूर्ये हि पुनर्वसोरन्तिमं पादं स्पृशति दक्षिणायनं प्रावर्ताताम् । यथोक्तं वाराह्याम् -

‘साम्प्रतमयनं सवितुः मृगाद्यं कर्कटादितश्चान्यत्' इति ।

साम्प्रतिककाले तु यदा सूर्याचन्द्रमसौ पूर्वाषाढावृत्तं स्पृशतस्तदोत्तरायणं यदा च सूर्यः आद्र स्पृशति तदैव दक्षिणायनं प्रवर्तते । ( शङ्करबालकृष्णस्य ‘भारतीयज्योषिम्' हि० पृ० १२३; सारस्वती सुषमा सं० २००७ पृ० ३९ श्रीकृष्णमिश्रस्य लेखः ) । अनेन सिध्यति यदयनारम्भः उत्तरोत्तरं पश्चादपसर्पतीति । सम्पातगतिर्वाऽयनचलनं प्रतिवर्षं पञ्चाशद्विकला भवति । यतो हि तदोतरायणं धनिष्ठारम्भे भवति स्म । तेन धनिष्ठायाः सायनो भागे ९ राशिरेवाऽऽसीत् । तस्य हि सूक्ष्मभागे १९४४ वैक्रमे यथा हि शङ्करबालकृष्णो निदिशति १०॥१५॥४८॥२९ आसीत् । यो हि ९ राशितः ०४५।४८ अधिकः । सम्पातस्य प्रतिवर्षं पञ्चाशद्विकलागत्या तथावृद्धौ ३२९७ मितवर्षाणि व्यतीतानि भवन्ति । तत्र १९४४ सङ्ख्याया वियोगे १३५३ वर्षाण्यवशिष्यन्ते । तेन हि विक्रमतः १३५३ वर्षपूर्वं हि धनिष्ठाया आरम्भे उत्तरायणमुपक्रान्तमासीत् । स एव वेदाङ्गज्योतिषस्य प्रथमप्रवचनकाल इति ।

कोलबूकमतानुसारेण ६२९ वैक्रमाब्दे उत्तराषाढायाः प्रथमचरणस्यान्त्यभागे उत्तरायणं घटते स्मेति । तदा रेवती सम्पाते असीदिति । धनिष्ठारम्भोतराषाढाप्रथमचरणयोः ०१२३२०१० अन्तरं भवति । सम्पातगत्याः प्रतिवर्ष पञ्चाशद्विकलामानेन तथान्तरे १६८० वर्षाणि लगन्ति । तेन हि ( १६८०६२९= १०५१ इति ) विक्रमतः १०५१ वर्षपूर्वं तथा सम्पद्यत इति किन्तु विभागात्मकधनिष्ठारम्भस्थानार्द्धनिष्ठायोगतारा ०।४।११।० अग्रे वर्तते । तथासम्पातयतिसिद्धये ३०० वर्षाणि व्यतियन्ति । कोलबूकमानं हि विभागात्मकधनिष्ठाधारित्वात्तत्र ३०० वर्षाणि त्रुटितानि सन्ति ।

 यजुषज्योतिषम् 
यजुर्वेदज्योतिषमपि ऋग्वेदज्योतिषसंवाद्येव । ग्रन्थेऽस्मिन् ४९ श्लोकाः सन्ति किन्तु तेषु ३० श्लोकाः किञ्चित्पाठान्तरेण सह ऋग्वेदज्योतिषादेव गृहीताः सन्ति । तेऽपि शब्दरचनादिदृष्टया भिन्ना इव प्रतिभान्ति । ऋग्वेदज्योतिषस्येव याजुषज्योतिषस्यापि प्रयोजनं तु पर्वज्ञानभेव । उक्त यथा आर्चे--

‘युगश्च पञ्चवर्षाणि कालज्ञानं प्रचक्ष्यते ।' इति ।३२

युगनिरूपणं यथा-

‘त्रिशत्यह्रां सषट् पष्टिरब्दः पङ् ऋतवोऽयने ।

मासा द्वादश सूर्याः स्युरेतत्पञ्चगुणं युगम् ॥ २७ ॥

वर्षे हि ३६६ दिनानि षड् ऋतवः द्वेऽयने द्वादश सौरमासा भवन्ति । एतेषामेव पञ्चसङ्ख्यया गुणने युगं भवति । तेन युगे (३६६४५=) १८३० दिनानि भवन्ति ऋतवस्त्रशत् दशायनानि ६० सौरमासाश्च । एवमेव १८३०. सूर्योदयाः ६२ चन्द्रक्रमाश्च । तथैव १८३५ नक्षत्रोदयाः चन्द्रमसः १३४ अयनानि १२४ पर्वाणि ६७ पर्यायाश्च । अधिमासहेतुर्यथा -

द्यूनं द्विषष्टिर्भागेन हेयं सूर्यात्सपार्वणम् ।

यत्कृतावुपजायेते मध्ये चान्ते चाधिमासकौ ॥ ३७ ।।

सावनदिनमाने तस्य द्विषष्टितमभागवियोगेन यच्छिष्यते तत्तिथिः सावनमाने हि तस्यैव षष्टितमभागसंयोगेन सौरदिनम् । सौरदिनापेक्षया तिथेरंल्पत्वेन युगस्य मध्ये चान्ते चाधिमाल.। यथा हि -

१ तिथिः =  

तदित्थं युगे -

सौरमासाः ६० चान्द्रमासाः ६२ अधिमासौ द्वौ सावनदिनानि १८३० तिथयः १८६० क्षयतिथयः ३० नाक्षत्रमासाः ६७ नक्षत्राणि १८०९ वृद्धनक्षत्राणि २१ भवन्ति । सावनदिनानि च क्रमेण ३५५ + ३५४+३८४+३५४ +३८३= १८३० । युगस्थितिहि प्रतियुगं समाना भवति । किन्तु उत्तरकालिकप्रवृत्तिर्न तथा दृश्यते । 

वेदाङ्गज्योतिषीये पञ्चाङ्ग चान्द्रमासापेक्षया सौरवर्षमाने अधिका अशुद्धयः सन्ति । वस्तुत इयं स्थूलपद्धतिरेव । वेदाङ्गज्योतिषे हि केवलं सूर्याचन्द्रमसोरेव गतो व्याख्याता नान्येषां ग्रहाणाम् । तयोरपि तत्र मध्यममानमेव निर्दिष्टं न तु स्पष्टमानम् । वस्तुतस्तु मध्यमस्थित्यपेक्षया स्पष्टस्थितिः सूर्यस्य द्वाभ्यामंशाभ्यां चन्द्रस्य अष्टाभिरंशैश्च अग्रे पश्चाद्वा भवति । उभयोरन्तरमेव फलसंस्कार इत्युच्यते । किन्तु वेदाङ्गज्योतिषे स्पष्टगतिस्थितिविषये नैव किञ्चिदुक्तमिति सम्भवति तदाऽस्य ज्ञानमेव नाऽऽसीत्तथापि तदा ग्रहणस्य ज्ञानं त्वासीदेव । सूर्यस्य वा चन्द्रस्य एकपर्यायप्रदक्षिणोपक्रमानन्तरमपरपर्यायप्रदक्षिणारम्भे यः कालो व्यत्त्येति तस्य ज्ञानं विना एकपर्यायप्रदक्षिणासम्बद्धकालस्य दैनिकमध्यमगतेश्च ज्ञानं न सम्भवति । तेन तदापि कामं स्थूलरूपेणैव स्यादेतद्विषयकज्ञानमनुभूतमेवाऽऽसीत् । ऋग्वेदज्योतिषे संवत्सरवर्षशब्दो प्रयुक्तौ दृश्यते याजुषे अब्दशब्दोऽपि । 

वेदाङ्गज्योतिषे अमान्तमानमेव सम्मतं दृश्यते न तु पूणिमान्तमानमपि । तेन हि शुक्लपक्षस्य पूर्वपक्षत्वं कृष्णस्यापरपक्षत्वम् । तत्र ह्यादिनक्षत्रत्वेन धनिष्ठा ग्रहीताऽस्ति । नक्षत्राणां गणना तु कृत्तिकात एव कृताऽस्ति । तदा पूर्णाङ्कस्य परिकर्मचतुष्टयस्य योगान्तरहननभागरूपस्य तथा त्रैराशिकस्य चे ज्ञानमासीत् भिग्नपरिकर्मचतुष्टयस्य च । अपवर्तनज्ञानञ्चैतत्सूचयति यत्तदा गणितस्य शानं समृद्धमासीत् । तदा तात्कालिकलग्नमपि ज्ञातमासीदिति ‘श्रविष्ठाभ्यां गुणाभ्यस्ता प्राग्विलग्नान् विनिदिशेत्' इति कथनतो ज्ञायते । क्रान्तिवृत्तस्य क्षितिजसंलग्नभाव एव तात्कालिकलग्नमित्युच्यते । तदा राशिज्ञानं क्रान्तिवृत्तं द्वादशधा विभज्य तदनुसारेण ग्रहस्थितिनिरूपणञ्च नैव दृश्यते । तत्र नक्षत्रमाश्रित्यैव सूर्याचन्द्रमसोः ‘स्थितिनिरूपिताऽस्ति । राशिज्ञानाभावेऽपि सौरमासस्य चान्द्रसौरमासयोः सम्बन्धस्य च तत्र स्पष्टतयोल्लेखोऽस्ति । ऋत्वारम्भतिथेरुल्लेखोऽपि तत्र दृश्यते । क्षेत्रविभागस्येव कालविभागस्य पद्धतिस्तत्रोल्लेखनीय दृश्यते । यथा हि सूर्यसिद्धान्तादौ विकलाकलांऽशाशिवृत्तपरिधिभिः कालविभागः कृतस्तथा वेदाज्योतिषे घटिकादिनमासवर्षेः । कर्मकाण्डे सम्प्रत्यपि घटिकामानमेव प्रयोगे दृश्यते । उभयत्र विकलापलयोः कलाघटिकयोरंशदिनयोः राशिमासयोः वृत्तपरिधिवर्षयोः समानमेव मानम् । तत्रोक्तं यन्नक्षत्रस्य ६१० कलाः भवन्ति तत्र चन्द्रो दिनावधौ ६०३ कलाश्चलति । ता एव दिनस्य कला इत्युच्यन्ते । अयं हि क्षेत्रानुरूपकालविभागः । १२४ पर्वभिः नक्षत्राणाम् १२४ अंशानां कल्पना हि कालविभागानुरूपं क्षेत्रविभाग एव ।

 अथर्वज्योतिषम् 
अथर्वज्योतिष हि अनन्तरोक्ताभ्यां पृथक्प्रकृतिकम् । इदं हि फलितज्योतिषेन सम्बद्धम् । सन्त्यत्र १६२ श्लोका चतुर्दशप्रकरणानि च । इदं हि पितामहकाश्यपसंवादरूपम् । कालविभाजनं रौद्रसौम्यकर्मयोग्यनक्षत्राद्युल्लेखः करणादीनि चास्य प्रतिपाद्यविषयाः । तत्रोक्तम् -

‘तिथिरेकगुणा प्रोक्ता नक्षत्रञ्च चतुर्गुणम् ।

वारश्चाष्टगुणः प्रोक्तः करणं षोडशान्वितम् ।। 

द्वात्रिंशत् ( २ ) योगस्तारा षष्टिसमन्विता ।

चन्द्रः शतगुणः प्रोक्तस्तस्माच्चन्द्रबलाबलम् ।। 

समीक्ष्य चन्द्रस्य बलाबलानि ग्रहाः प्रयच्छन्ति शुभाशुभानि। न कृष्णपक्षे शशिनः प्रभावः":"••••••••।

तत्र ग्रहा यथा -

‘आदित्यसो भौमश्च तथा बुधबृहस्पती ।

भृगुः शनैश्चरश्चैव एते सप्त दिनाधिपाः ॥' इति ।

वस्तुतस्त्विदं संहिताग्रन्थ एव । तेनाऽत्र प्रसङ्गवशासिद्धान्तो होरा च समुपदशिताः सङ्क्षेपतः । । यद्यपि ग्रन्थोऽयमनन्तरोक्तग्रन्थद्वयापेक्षया नवीनस्तथापि तेनास्य प्राचीनत्वं न हीयते । अत्रापि मेषादिराशीनामुल्लेखो नैव दृश्यते इति राशिप्रचलनादस्य प्राग्वतित्वं स्पष्टमेव ।

 वेदाङ्गेषु ज्योतिषम् 
एवमेव वेदाङ्गान्तरेषु कल्पव्याकरणनिरुक्तादिष्वपि प्रसङ्गवशाद् विषयोऽयं प्रपञ्चितो दृश्यते । कल्पसूत्रेषु यथा 'श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रवणकर्म'अश्वि० गृ० सं० २।१।१ इति । श्रौतसूत्रे४।१२ मधुमाधवादिमासनाम गृहीतमस्ति । एवमेव तत्र४।१२ षण्णामृतूनामुल्लेखो दृश्यते । वसन्ताद्धि तेषामारम्भः । मार्गशीष्य चतुर्दश्यां प्रत्यव्ररोहणमुक्तं गृह्यसूत्रे३।२।१ हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाःगृ० सं० २।४।१ 'अध्यायोपाकरणं श्रावणस्य पञ्चम्याम्'।३।५ बहुषु स्थलेषु अयनस्य विषुवस्य चोल्लेखो लभ्यते । तत्र ध्रुवारुन्धतीसप्तर्षीणामपि समुल्लेखो दृश्यते । यथा 'ध्रुवमरुन्धतीं सप्तर्षीनिति दृष्ट्वा वाचं विसृजेत्' ।गृ० सं० १॥७॥२२ गृह्यसूत्रे२।१०।३ अग्न्याधानार्थं नक्षत्राणि निर्दिष्टानि । तत्र उत्तरप्रोष्ठपदाफल्गुनीरोहिणीनक्षत्रेषु क्षेत्रस्य कर्षणं निर्दिष्टम् । 'तत्रोक्तं यदुपनयनादिकर्म कल्याणकारकनक्षत्रेषु कर्तव्यम्'।गृ० सं० १।४।१

पारस्करगृह्यसूत्रेऽपि तथैव ज्योतिषविषयकप्रसङ्गो लभ्यते । यथा-‘मार्गशीष्य पौर्णमास्यामाग्रहायणीकम्'।३।१२ ‘त्रिषु त्रिषु उत्तरादिषु स्वाती मृगशिरसि रोहिण्याम्' (विवाहः) ज्येष्ठायां क्षेत्रकर्षणम्'२।१६ 'मूलांशे प्रथमे पितुर्नेष्टो द्वितीये मातृस्तृतीये धनधान्यस्य चतुर्थे कुलशोकावहः स्वयं पुण्यभागी स्यात् '१।२१। एवमेव हिरण्यकेशीयादिसूत्रेष्वपि बहुधाज्योतिषप्रसङ्गो दृश्यते । बौधायनसूत्रे मीनमेषादिराशीनामुल्लेखोऽपि दृश्यते । एवमेवान्यान्यसूत्रेष्वपि न्यूनातिरिक्तं ज्योतिषप्रसङ्ग आपतितो दृश्यते ।

एवं हि निरुक्तेऽपि । यथा-'सप्तऋषीणानि ज्योतींषि'।१०।२६ एवमेव तत्र दिनरात्रिपक्षायनादीनामप्युल्लेखः ।१४/८-९ 'युगंसहस्रान्तमहर्बह्मणो विदुः रात्रि युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः' इति ।१४।४

पाणिनीये हि व्याकरणेऽपि प्रसङ्गवशाज्ज्योतिषशास्त्रविषय उल्लिखितो दृश्यते । यथा 'वर्षाल्लुक च'५॥१॥८८ 'दामहायनान्ताच्च’४/१॥२७ इत्यादौ वर्षहायनशब्दौ 'साऽस्मिन् पौर्णमासीति'४।२।२१ 'लिङ्चोऽर्वमौहूतिके'३।३।९ पुष्यतिष्य नक्षत्रे'३/१॥११६ 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकातकीचैत्रीभ्यः'४।२।२३ 'नक्षत्रेण युक्तः कालः'४।२।३ ‘कालेभ्यो भववत्’४।२।३४ द्यावापृथिवी'४।२।३२, ‘छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम्१।२।६१ 'विशाखयोश्च'१।२।६२ 'फाल्गुनीप्रोष्ठपदानाञ्च नक्षत्रे'१॥२॥६० ‘विभाषाग्रहः'३।१।४१ इत्यादौ तत्तच्छब्दाश्च।

एवं हि स्मृतिग्रन्थेषु ज्योतिषविषयकचर्चा बहुत्र लभ्यते, विशेषत आचाराध्यायेषु प्रायश्चित्तप्रसङ्गे च । विशेषतो धर्मशास्त्रग्रन्थत्वेन स्मृतिहि युगमानतिथिवारनक्षत्रयोगकरणलग्नमुहूर्तादिभिरेव सम्बद्धा तेषामेवाचारसम्पादने प्रयोगात् । मनुस्मृतावुक्तं--‘यच्चत्वारीह युगानि सत्यत्रेताद्वापरकलिसंज्ञितानि । युगानां द्वादशसाहस्रदैवयुगम् देवयुगानां सहस्रेण ब्रह्मण एकाहस्तावत्य एव रात्रयश्च । मनुष्याणां भासेन देवोऽहोरात्रः पैत्रः वर्षेण तु दैवः दैवे युगसहस्र द्वे ब्राह्मोऽहोरात्रो मनुष्याणां तु कल्प' इति ।मनु० १६८-८६ याज्ञवल्क्यस्मृतौ हि नवानामेव ग्रहाणामुल्लेखो दृश्यते । यथा -

‘सूर्यः सोमो महीपुत्रः सोमपुत्रो वृहस्पतिः ।

शुक्रः शनैश्वरो राहुः केतुश्चैते ग्रहाः स्मृताः ॥'१।२९५

एवमेव तत्र क्रान्तिवृत्तस्य द्वादशभागा अप्युक्ता।१॥२१७ नक्षत्रमधिकृत्य तत्रोक्तम्-'कृत्तिकादिभरण्यन्तम्” इति।१/२६८ एवञ्च श्राद्धमुद्दिश्योक्तम् -

‘अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् ।।

द्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिविषुवत्सूर्यसङ्क्रमः ।। व्यतीपातो गंजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः' । इति ।१।२१७-२१८

तत्र अष्टकाः हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीषु समरात्रिन्दिवः। कालो विषुवत् सङ्क्रमः सूर्यस्य राशेः राश्यन्तरप्रवेश इति । ग्रहयुतिस्तत्फलमपि तत्र निदष्टम् ।३।१७१ एवं तत्र ज्योतिषसम्बद्धा अनेक विषयाः प्रसङ्गोपयोगिन उद्धृता दृश्यन्ते । ग्रहनक्षत्राणां शुभाशुभफलञ्च तत्र निदिष्टमशुभफलपरिहारोपायश्च । याज्ञवल्क्यस्मृतावपि मेषादिराशिनामानि नैव गृहीतानि दृश्यन्ते । । एवमेव स्मृत्यन्तरेष्वपि प्रसङ्गोपयोगित्वेन तत्र तत्र ज्योतिषविषयः समनूदितो दृश्यते ।

 महाभारते ज्योतिषम् 
रामायणे महाभारतादावपि बहवो ज्योतिषसम्बद्धप्रसङ्गाः स्मृता दृश्यन्ते । रामायणे मुहूर्तादिकमधिकृत्य प्रासङ्गिकं वर्णनं लभ्यते । महाभारतं तु भारतीयपरम्परायाः विश्वकोष एव । तत्र ज्योतिषविषयोऽपि बहुत्र प्रस्तुतोऽस्ति यस्य सारमेवाऽत्रोपस्थाप्यते । महाभारतस्य हि त्रीणि स्वरूपाण्यनुमीयन्ते प्रथमं जयो नामेतिहासः द्वितीयं भारतं नामाख्यानं तृतीयं तु महाभारत लक्षश्लोकात्मकम् । अस्य वाचनान्यपि तावन्त्येव यत्र प्रथमं व्यासेन वैशम्पायनाय पाठितं द्वितीयं तु वैशम्पायनेन जनमेजयाय श्रावितं तृतीयं तु सौतिना शौनकादिभ्यः कथितम् । भगवान् पाणिनिस्तृतीयं स्वरूपमपि जानाति यथा हि तत्र सूत्रं ‘महान्त्रीह्यपरागृष्टीवासजाबालभारभारतहेलिहिलरौरवप्रवृद्धेषु'६।२।३८। महाभारतस्य जयभागे चतुर्विंशति सहस्राणि पद्यान्यासन् । यथोक्तम् -

‘चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् ।

उपाख्यानैविना तावद् भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥'महा० १।१।७८ 

महाभारतस्यायमेव भागः प्राचीनतमः । अस्य हि रचना न्यू रमपि पारीक्षितीज्जनमेजयात्प्रागेव सम्पन्ना आसीत् । परीक्षितस्य हि जन्म विक्रमतः १४१४ वर्षपूर्वं सञ्जातमासीदिति प्रमाणासिद्धम् । तेन हि पाण्डवानां समयः ततोऽपि अधिकमपि १५० वर्षान्तराले एवापतति । जयस्य प्रणयनं परीक्षिकाले सम्पन्नमिति तस्य जनमेजययज्ञे वाचनाऽज्ञायते । शौनकादीनां दीर्घसत्रं हि जनमेजयप्रपौत्रस्याधिसीमकृष्णस्य समये प्रवतितमासीत् । महाभारतकाले ग्रहगतिज्ञानं समृद्धमासीत् । यथोक्तं शान्तिपर्वणि-

‘अथ संवत्सराणाञ्च मासानाञ्च क्षयं तथा। 

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानाञ्च सङ्क्षयम् ।।'३०१।४६-४७

शङ्करबालकृष्णो निर्दशति यत्संवत्सरक्षयो हि प्रायः ८५ वर्षानन्तरं घटते । महाभारते हि मेषादिद्वादश राशीनां विधिः क्रान्तिवृत्तस्य द्वादश विभागेन ग्रहस्थितिनिद्धरणपद्धतिर्वा नैव दृश्यते । न च मध्यमराशिभोगद्वारा संवत्सरविनिश्चयपद्धतिश्च तदासीत् । तदा द्वादशसंवत्सरपद्धतिः प्रचलितासुमीयते । सा हि गुरोरुदयास्तमययोरवलम्बिता । तत्र हि पुनः पुनः संवत्सलयावसर आपतति । स्पष्टगतेः सूक्ष्मज्ञानं विना क्षयमासो नैव ज्ञातुं शक्यते । तेन हि तदा गुरोः सूक्ष्ममध्यमगतेज्ञनेमवश्यमेवाऽऽसीत् ।। । तत्र हि धूमकेतोरुल्कापातादेश्वोल्लेखो बहुत्र दृश्यते । तदाऽपि वर्षायाः कारणं सूर्य एवेत्यपि ज्ञातमासीत् । यथोक्तम्-

'त्वमादायांशुभिस्तेजो निदाघे सर्वदेहिनाम् ।।

सवौषधिरसानाञ्च पुनर्वसु मुञ्चसि ॥'वन० ४९।३ 

तत्र हि सामुद्रस्योत्तरङ्गस्य चन्द्रमसा सह संम्बन्धः पृथ्व्याः गोलत्वं चन्द्रमसः पूष्ठस्यादृश्यत्वञ्चोक्तम् । यथा

‘यथा हिमवतः पाश्र्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा। न दृष्टपूर्वं मनु""" "" ०" ।'

महाभारते हि ज्योतिषस्य सिद्धान्तस्कन्धापेक्षयाऽपि संहितास्कन्धस्य ज्ञानं समृद्धतरं दृश्यते । अथाऽत्र कानिचित्तत्सम्बद्धानि वचनान्युदिध्रयन्ते । यथा -

‘यतो वायुर्यतः सूर्यो यतो शुक्रस्ततो जयः ।शा० १००।२० ‘अद्यः पौष्ययोगमुपैति चन्द्रमाः । पाणि कृष्णायास्त्वं गृहाणाद्य पूर्वम् ।'आदि० १९८/५

एवमेव संवत्सरादिज्ञानं यथा - 

‘अनुसंवत्सरं जाताः पाण्डवाः कुरुसत्तमाः । 

पाण्डुपुत्रा व्यराजन्त पञ्चसंवत्सरा इव ॥'आदि० १३४।२४

समयगणना यथा -

‘तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषाञ्च व्यतिक्रमात् ।

पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासाचुपजायतः ।। 

एषामप्यधिको मासाः पञ्च च द्वादश क्षेपाः । 

त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः ॥'विरा० ५२।३-४

पञ्चसु वर्षेषु द्वयोरधिमासयोरवस्थितिहि वेदाङ्गज्योतिषानुसारेण सिध्यति । नक्षत्रगणना कृत्तिकात एव तत्र मता। अनुशासनपर्वणि चतुःषष्टितमेऽध्याये कृत्तिकात आरभ्य भरणीपर्यन्तं नक्षत्रगणना कृताऽस्ति तत्तन्नक्षत्रेषु दानविशेषनिर्देशश्च । युधिष्ठिरजन्ममुहूर्तों यथा -

‘ऐन्द्र चन्द्रसमारोहे मुहूर्तेऽभिजिदष्टमे । 

दिवो मध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णेतिपूजिते ॥'आदि० १२३।६ 

ग्रहाणां सौम्यक्रूरत्वं तेषां शुभाशुभफलप्रदत्वं च यथा - 

‘प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः । 

शनैश्चरः पीडयति पीड्यन् प्राणिनोऽधिकम् ॥ 

कृत्वा चाङ्गारको वक्र ज्येष्ठायां मधुसूदन । 

अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं सङ्गमयन्निव ।। 

नूनं महद्भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम् । 

विशेषेण हि वाष्र्णेय चित्रां पीडयते ग्रहः ।। 

सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपैति च । 

दिवश्वोल्काः पतन्त्येताः सनिर्वाताः सकम्पनाः ॥'उद्योग० १४३।८।११

ग्रहयोगों यथा - भृगुपुत्रधरापुत्रौ शशिजेन समन्वितौ ।'शल्य० ११।१८ त्रयोदशदिपक्षो यथा - 

'चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वा तु षोडशीम् ।

इमां तु नाभिजानेऽहममावास्यां त्रयोदशीम् ॥

चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकमासीं त्रयोदशीम् । 

अनुशासनपर्वणि १०६ अध्याये ( १७-३१ ) १०७ अध्याये ( ३-१४ ) च मार्गशीर्षादिद्वादशमासानां नामानि गृहीतानि सन्ति । चन्द्रस्वरूपं यथा -

‘मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते । 

पादौ मूलेन राजेन्द्र जङ्घायामथ रोहिणीम् ।। 

अश्विभ्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढयोस्तथा । 

गुह्यं तु फाल्गुनी विद्यात्कृत्तिका कटिकास्तथा ।। 

नाभिर्भाद्रपदे विद्याद् रेवत्यामक्षिमण्डलम् । 

पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा ।। 

बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निदिशेत् । 

पुनर्वस्वङ्गुलौ राजन् आश्लेषास्तु नखास्तथा ।। 

ग्रीवा ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयोः । 

मुखं पुण्येण दानेन दन्तोष्ठौ स्वातिरुच्यते ।। 

हासं शतभिषाञ्चैव मघाञ्चैवाथ नासिकाम् ।। 

नेत्रे मृगशिरो विद्याल्ललाटे मित्रमेव तु ।। 

भरण्यां तु शिरो विद्यात्केशानाद्र नराधिप ।

जायते : परिपूर्णाङ्गः पौर्णमास्येव चन्द्रमाः ।' 

नक्षत्रगणनाक्रममधिकृत्य महाभारते वनपर्वणि उक्तम् -

अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्याः कन्यसी स्वसा । 

इच्छन्तीं ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं ययौ ।। 

तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम् । 

कालं त्विमं परं : स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तये ॥ 

धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पितः । 

रोहिणी ह्यमवत्पूर्वमेवं सङ्ख्या समाऽभवत् ।। 

एवमुक्ते तु शक्रेण कृत्तिका - त्रिदिवं गता।

नक्षत्रं सप्तशीर्षाभं भाति तद्वह्लिदैवतम् ॥'७-११ 

अस्यायमाशयः - आदौ हि अभिजितमादाय नक्षत्रसङ्ख्या सप्तविंशतिरासीत् । अभिजिद्धि कालवशेन निस्तेजस्काः समपद्यत । ततो हि नक्षत्रसङ्ख्यापूरणीय कृत्तिका गृहीता। पूर्वं हि रोहिणीक्रमेण नक्षत्रगणनाऽऽसीत् । तदा तु धनिष्ठाक्रमेणेति । व्याख्यातं यथा नीलकण्ठेन–'यस्य नक्षत्रस्याचक्षणे चन्द्रसुर्यगुरूणां योगस्तद्युगादिनक्षत्रम् । तच्च पूर्वं रोहिण्यभूत् । तदा तु धनिष्ठेति । अत्र विचारणीयो विषयो यथा शङ्करबालकृष्णो निर्दशति - 

‘अभिजिन्नक्षत्रस्य शराः ६१ अंशाः उत्तरतः । सम्पातगतिजनितनक्षत्रमण्डलभ्रमणे कदाचिदभिजिद् ध्रुवस्थानमायाति । तदा हि वृत्ते षड्वशतिरेव नक्षत्राप्यवशिष्यन्ते' । घटनेयं त्रयोदशसहस्रवर्षपूर्वं घटिता सम्भवति यतो हि पाश्चात्यगणका अपि तथा मन्यन्ते । तथैव आदिपर्वणि--

‘चकारान्यच्च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्र सम्पदा ।

प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः ॥'७१।३४

अश्वमेधपर्वणि -

‘अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।

श्रवणादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः ॥'44/2

अत्रेदमवधेयं यद्वेदसंहिताकाले उत्तरायणं मृगशिरसि आसीत् । अत्रापि ‘यस्याद्यक्षणे चन्द्रसूर्यगुरुयोगस्तद्युगादिनक्षत्रमिति सिद्धान्तः । युगादिनक्षत्रं हि प्रति ९६० वर्ष पश्चादपसर्पति । ततश्चोत्तरवैदिककाले रोहिणी युगादिनक्षत्रमासीत् । ब्राह्मणयुगे कृत्तिका तदासीत् । ततश्च क्रमेण वेदाङ्गज्योतिषकाले धेनिष्ठा तदासीत् । महाभारतस्याश्वमेधपर्वप्रवचनकाले श्रवणं तदासीत् । कदाचित् उत्तराषाढा तदासीत् । साम्प्रतिककाले तु पूर्वाषाढा तदस्ति । एतदतिरिक्तमपि महाभारते ऋत्वयनमासतिथ्यादीनामनेकत्रोल्लेखो लभ्यते । तत्रोक्तम् -

कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमे ।।

स्फीतसस्यसुखे काले कल्पः सत्यवतां वरः ॥'उद्योग० ४३।७

कौमुदे कार्तिके । रेवत्यामिति शुक्लद्वादश्यां शरदः समाप्तिहेमन्तस्यारम्भ इति । एतेन तदा वसन्तो हि चैत्रवैशाखयोरेवेति सिध्यति । पक्षस्तु एकत्र शुक्लपूर्वोऽपरस्मिस्तु कृष्णपूर्व इत्यपि । यथा -

‘मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।अश्व० ४४॥२

‘कृष्णशुक्लावुभौ पक्षौ।'वन० ८४/९६ 

एवञ्च--- ‘काष्ठाः कला मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथा लवाः ।शान्ति० ७॥२१ 

एवमेव - ‘संवत्सरान् ऋतून मासान् पक्षानथ लवान् क्षणान् ।'शान्ति १४।१६

तत्र अभिजिज्जयादिमुहूर्तानामपि समुल्लेखो लभ्यते । यथा - 

‘स भवान् पुण्ययोगेन मुहूर्तेन जवेन च ।उद्योग० ६/७

‘ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजिदष्टमे ।'आदि० १२३।६

तत्र हि सप्तवाराणां नामानि तु न दृश्यन्ते । आदिपर्वणि वारशब्दः पर्यार्यार्थं प्रयुक्तो दृश्यते । यथा -

‘एकैकश्चापि पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम् ।

स वारो बहुभिर्वषैर्भवत्यसुकरौ नरैः ॥'१६०/७

नक्षत्राणि कृतिकारम्भाणि उक्तानि इति पूर्वमेवोक्तम् । सम्प्रति नक्षत्रविषये महाभारतगतानि कानिचिद्वचनानि समुदिध्रयन्ते--

‘अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा ।'वन० २७८/२० ‘चन्द्रस्येव पुनर्वसू ।'कर्ण० ४९।२८ ‘पञ्चतारेण संयुक्तः सावित्रेणेव चन्द्रमाः ।आदि० १३५॥३० ‘विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा ।'कर्ण० २१॥४८

एवमेव सप्तरुन्धत्यगस्त्यादितारका अपि तत्र तत्र स्मृताः । किन्तु योगकरणादीनां मेषादीनाञ्च न तत्रोल्लेखः । पर्वर्तुविषुवायनचन्द्रसूर्योपरागादयश्च तत्र स्मृताः।वन २००।२४-२५

ग्रहणमधिकृत्य महाभारते सन्त्यनेके प्रसङ्गाः । यथा केचित् -

‘राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।सभा० ७९।१९ 

अलक्ष्यः प्रभया हीनः पौर्णमासीञ्च कार्तिकीम् ।

चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवणे नभस्तले ॥'भीष्म० २।२३

महाभारतयुद्धवर्षे कातिकपौर्णमास्यां चन्द्रग्रहणं मार्गकृष्णामावास्यायां सूर्यग्रहणं घटितमासीत् मार्गशीर्षकृष्णपक्षश्च त्रयोदशदिनात्मक एव । यथोक्तं भीष्मपर्वणि--

'चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वा तु षोडशीम् । 

इमां तु नाभिजानेऽहममावास्यां त्रयोदशीम् ।

चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तौ एकमासो त्रयोदशीम् ॥'३।३१-३२

एवम् - 'राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।'गदा० २७॥१० महाभारते नवैव ग्रहास्तत्र तत्र स्मृताः । यथा -

‘सोमो वृहस्पतिः शुक्रो बुधोऽङ्गारक एव च । 

इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः ।'वन० ३।१७

‘ग्रहाः पञ्च रवि यथा ।'भीष्म० १००।३७ ‘सोमं सप्तग्रहा इव ।'द्रोण० ३७/२२ ‘निःसरन्तो व्यदृश्यन्त सूर्यात्सप्त महाग्रहाः ।कर्ण० ३७/४ ‘विमार्गस्थौ( वक्रो)ग्रहाविव ।'कर्ण० १८।२२ ‘वक्रातिवक्रगमनादारक इव ग्रहः ।कर्ण० २०/१

‘प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः ।'शान्ति० ११॥१५ ‘नक्षत्रमभितो व्योम्नि शुक्राङ्गिरसयोरिव ।'कर्ण० १८।१ ‘भृगुसूनुधरापुत्रौ शशिजेन समन्वितौ ।'शल्य० ११।१८ महाभारतयुद्धकालीननक्षत्रग्रहस्थितिर्यथा - 

‘श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति । 

(श्वेतो ग्रहः केतुः । चित्रां समतिक्रम्य स्वात्यादी )

•••• • •• धूमकेतुर्महावीर पुष्यञ्चाक्रम्य तिष्ठति । 

मधास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च वृहस्पतिः । 

भगं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते । 

( भग उत्तरफाल्गुनी ) शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विराजते । 

रोहिणीं पीडयत्येवमुमौ च शशिभास्करी । 

चित्रास्वात्यन्तरे चैव विष्ठितः परुषग्रहः । 

वक्रानुवकं कृत्वा च श्रवणं पावकप्रभः । 

ब्रह्मराशि समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः । 

विशाखायाः समीपस्थौ वृहस्पतिशनैश्चरौ । 

चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकाह्रा हि त्रयोदशीम् ॥'भीष्म० तृतीयाध्याये

‘प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः । 

शनैश्चरः पीडयति पीड्यन् प्राणिनोऽधिकम् । 

कृत्वा चाङ्गारको वक़ ज्येष्ठायां मधुसूदन । 

अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं सङ्गमयन्निव । 

.... .... .... ••••• ••••चित्रां पीडयते ग्रहः ।'उद्यो० १४३ अध्याये

स्थूलानुमानेन तदुच्यते यन्मार्गशुक्लप्रतिपदायां महाभारतयुद्धमारब्धं समाप्तञ्च गौषकृष्णतृतीयायां भीष्मश्च मार्गशुक्लदशम्यां पातितोऽपि अष्टपञ्चाशद्दिनानि प्राणान् घारयित्वा माघशुक्लाष्टम्यां निर्वाणमाप । यथोक्तमनुशासनपर्वणि -

‘अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य में गताः ।

माधोऽयं समनुप्राप्तो मासः सौम्यो युधिष्ठिर ।

त्रिभागशेषः . पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति ॥१६७/२७-२८

सौम्यश्चान्द्रः । मासस्य चतुर्भागकरणे सार्धसप्ततिभंगत्वात् अष्टम्यर्धस्यानतीतत्वेन प्रथमभागस्य विद्यमानत्वात् त्रिभाग शेषो भवितुमर्हतीत्यर्थः । तेनाष्टमीत्यर्थः इति नीलकण्ठः । अत्रेदमप्यवधेयं यज्जयो नामेतिहासोऽयं वस्तुतः आदिपर्वगतात् 'मृते पितरि ते वीराः' ( ६१।६ ) इति पद्यात्प्रारभते समाप्यते च शल्यपर्वणि षष्टितमेऽध्याये यस्यायं चरमः श्लोकः--

‘दिष्ट्या गतस्त्वमानृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः ।

दिष्ट्या जयति दुर्धर्षं दिष्ट्या शत्रुनिपातितः ।।' इति॥४८ 

तेनायमेव भागो महाभारतस्य प्राचीनतमः । अवशिष्टभागस्तु सौतिना पूरितस्ततोऽप्यवशिष्टो लिपिकारेणति ज्योतिषे जयभागस्यैव : प्रामाण्यम् । यो यो भागो यदा यदा गुम्फितस्तत्र तत्र तत्कालव्यवहृतमानमेव निर्दिष्टम् । तेन यत्र कुत्र विषयवैषम्यमपि दृश्यते । वनपर्वणि २३० तमेऽध्याये धनिष्ठारम्भे उत्तरायणमुक्तमनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणप्रसङ्गे मकरदावर्थादुत्तराषाढाया द्वितीये पादे । एकत्र नक्षत्राणां कृत्तिकादितो गणनाऽपरत्र श्रवणादितोऽपि मासेष्वप्येक मार्गशीर्षस्य प्राथम्यमपत्र चैत्रवैशाखयोरेव वसन्तगत्वमपीति । जयस्य वीररसकाव्यस्य प्रणयनकालोऽपि न तथा निश्चितः । आदिपर्वणि।२/१३

‘अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।।

समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥' इत्युक्तम् । वनपर्वणि१४९।३८ ‘एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते इत्युक्तम् । गदापर्वणि तु ‘प्राप्तं कलियुगं बिद्धि'३॥१॥२३ इत्यप्युक्तं दृश्यते । तेन हि पाण्डवा वस्तुतः कदाऽऽसन्निति न निश्चयेन तत्र कथितं दृश्यते । यच्च केरपन्तमहोदयेः साधितो यच्च शङ्करबालकृष्णमहोदयेन पयलोचितः पाण्डवसमयः खोऽपि वराहमिहिरस्य -

'आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ ।

षद्विकपञ्चद्धि ( २५२६) युतः शककालस्तस्य राज्ञश्च ।' 

इति कथनासंवादित्वाच्चिन्त्यमेव । श्रीमद्भागवतेऽपि परीक्षितः, काले सप्तर्षीणां मघासु विचरणं नन्दकाले तु पूर्वाषाढायां सञ्चरणमुक्तम् । ते हि एकनक्षत्रेऽब्दशतं तिष्ठन्तीति अव्यक्तगणितेनाऽप्युक्तम् -

'आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् ।

एतद्वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ॥' इति ।१२।२।२६

तेन हि वराहमिहिरमतानुसार ६५३ कलिगतवर्षेषु पाण्डवानामुदयः । यदा युधिष्ठिरो. नवतिवर्षवयस्क आसीत्तदा महाभारतयुद्धं प्रशुत्तम् । युद्धानन्तरम् ३८ वर्षाणि स महीं बुभुजे । ततश्च परीक्षिदभिषिक्त इति कलिगत ८८१ वर्षेषु परीक्षितोऽभिषेकः । सोऽपि षष्टिवर्षाणि महीं भुङ्क्त्वा दिवं गत इति कलिगत ९३१ वर्षेषु जनमेजयस्याभिषेकः । कलिगतेषु ३०४४ वर्षेषु विक्रमस्य जन्मेति विक्रमतः २३९१ वर्षपूर्वं पाण्डवसमय इत्यनुमीयते । एतदेव चिन्तनं वराहमिहिराचार्येण सह संवादि ।।

 पुराणेषु ज्योतिषम् 
एतदतिरिक्तं पुराणेष्वपि तत्र तत्र ज्योतिषविषयप्रसङ्गो दृश्यते किन्तु तत्र नैव किञ्चिन्नवीनत्वमिति तेषां विस्तृतत्वेन ग्रन्थकलेवरवृद्धिभयाच्च नात्र तस्योल्लेखः । गारुडे हि महापुराणे सर्वस्य सारत्वेन विषयः प्रपञ्चितः । तत्र सामान्यतः सूर्यव्यूहवर्णनं ज्योतिषशास्त्र कथनं नक्षत्राणां कृत्तिकादित गणना नक्षत्रदेवताकथनं योगिनीस्थितिनिर्णयः सिद्धियोगः अमृतयोग: ज्योतिषशास्त्रवर्णनं दशाकथनं दशाफलं यात्राविचारः चन्द्र शुद्धिकथनं द्वादश राशिपरिमाणं मेषादिलग्नेषु विवाहफलं चरादिलग्ने कर्तव्यानि च तत्र यथायोग प्रपञ्चितानि ।५९-६१ अध्यायाः एतदतिरिक्तमपि तत्समकालिकत्वेन तदनतिद्रकालवतित्वेन वा ‘सूर्यप्रज्ञप्तिः' 'ज्योतिषकरण्डकम्' 'वसिष्ठसंहिता' 'नारदसंहिता' 'भृगुसंहिता' ‘पराशरसंहिता' 'काश्यपसंहिता' चे स्मर्यन्ते ।

 सूर्यप्रज्ञप्तिः 
सूर्यप्रज्ञप्तिः प्राकृतभाषायामाबद्धो ग्रन्थः । ग्रन्थस्यास्य मलयगिरिणा सत्कृतमाश्रित्य टीका प्रणीताऽस्ति । अत्र हि सूर्यस्य गमनं नमनमायुः परिवारः । सङ्ख्या च निरूपिताः । सूर्यद्वयस्य कल्पना चन्द्रद्वयस्य च प्रत्येक पृथक्पृथगष्टाविंशतिनक्षत्राणां कल्पना चास्य ग्रन्थान्तरेभ्यो वैशिष्ट्यम् । तयोरेकान्तरेण भ्रमणादेकत्वभानमुक्तम् । अत्रापि युगः पञ्चवर्षात्मक एवं कथितः ।।

 चन्दप्रज्ञतिः 
चन्द्रप्रज्ञप्तेरपि सूर्यप्रज्ञप्तेरिव विषयाः किन्तु चन्द्रसम्बद्धाः । एतदनुसारेण हि सूर्यस्य प्रतिदिनं योजनात्मिका गतिर्भवति । छायाप्रमाणेन दिनमाननिर्धारणमस्य वैशिष्टयम् । अत्र चन्द्रमसो हि स्वयंरश्मित्वमुक्तं न तु सूर्यरश्मित्वम् ।।

 ज्योतिषकरण्डकम् 
ज्योतिषकरण्डके हि सन्ति ज्योतिषशास्त्रसम्बद्धविषयाः प्रतिपादिताः ।। ग्रन्थोऽयमनन्तरोक्तापेक्षया नितान्तमेवीर्वाचीनः । आचार्या हि ऋषिपुत्रं ज्योतिषाचार्यत्वेन स्मरन्ति यस्य ग्रन्थः सामज्योतिषमिव प्रलुप्तप्रायः । वाराहीसंहितायाष्टीकाकृद् भट्टोत्पलस्तं बहुशः स्मरति । | इतश्चोदेति ज्योतिषशास्त्रस्य पूर्वमध्यमकालो यत्र विविच्यते प्राधान्येन सिद्धान्तस्कन्धः ।।

 विशिष्टम् 
अथात्रोपस्थाप्यते प्रकरणसारः पूर्वाचार्यमनुसृत्य । यद्धि शतपथब्राह्मणे२।१।२ कृत्तिका आदायोक्तम् ‘एता ह वै प्राच्य दिशो न च्यवन्ते' इति तस्यायमेवाशयो यत्तदा कृत्तिका हि विषुववृत्तमाश्रित्य स्थिता आसन् । सम्प्रति तु ताः पूर्वविन्दुतः किञ्चिदुत्तरमुपसृत्य स्थिता दृश्यन्ते । तासामिदं स्थितिपरिवर्तनमयनगत्येव । अयनगतिश्च प्रतिवर्ष पञ्चाशद्विकलाप्रमाणेन भवतीति सार्वत्रिकः सिद्धान्तः । तन्माने कृत्तिकानां क्रान्तिशून्यत्वं हि शककोलतः ३०६८ तमवर्षपूर्वं सम्भवति । अयनगतेः प्रतिवर्षम् ४८ विपलामाने तु ततोऽपि १५० वर्षांपूर्वं सम्भवति यद्धि कलिप्रारम्भसमयसंवादि । तेन हि शतपथब्राह्मणस्य भागस्यास्य रचनाकालः शककालतः ३१०० वर्षांपूर्वमभित आपतति । कलिगत ३१७९ वर्षेषु शकयुगस्यप्रारम्भो मतः । ( ५०९०- १९११= ३१७९ )।

वेदेषु ब्राह्मणेषु च कृत्तिका आरभ्य नक्षत्रगणना लभ्यते । तेन हि तदा कृत्तिकासु सम्पातोऽभीष्टः । कृत्तिकासु सम्पातेन तदा तासां सायनभोगेन शून्येन भाव्यम् । शङ्करबालकृष्णानुसारेण १७७२ तमशकवर्षे तस्याः सायनभोगः ०५५७१५४१० आसीत् । अतः तेन वर्षेण शकपूर्व २३९८ तमेन भाव्यम् । नक्षत्राणां कृत्तिकादिगणनायास्तासां पूर्वस्यामुयनमेव हेतुः । तत्संवादिकालश्च शककोलतः २४००मितवर्षपूर्वमभितोऽनुमितः । ततः पूर्वमेव यजुर्वेदसंहिताकालः किन्तु न तथाऽतिदूरवर्ती तत्रापि कृत्तिका आरभ्य नक्षत्रगणनादर्शनात् । ऋक्संहिताकालस्तु ततोऽपि पूर्ववर्ती सम्भवतः सुदूरवर्ती तत्र कृत्तिकादिगणनोल्लेखाभावात् ।

केचिद्वदन्ति यत्कृत्तिकाप्रभृतिनक्षत्राणां चैत्रादिमासानां च संज्ञा भारतीयसाहित्ये प्रवासत आयाता इति किन्तु शङ्करबालकृष्णस्तश्न मन्यते । तदनुसारेण नक्षत्राणां नामानि हि भारतीयसंस्कृतेः परिचायकानि । यथा कर्तनमिव स्थिताः कृत्तिका इति । अन्यापेक्षया रोहितवर्णेति रोहिणी । कथ्यते हि रोहिण्याद्याः सप्तविंशतिर्दशसुताश्चन्द्रेणोद्वाहिताः । तस्य रोहिण्यामेवानुरागातिशयेन दुःखिता अन्याः पित्रे स्वव्यथां निवेदयाञ्चक्रुः । स च जामातरं सर्वासु सभानव्यवहाराय : निददेश । तच्च चन्द्रो नानुमेने । तेन कुपितो दुहितृपिता चन्द्रमसं क्षयमवाप्नुहीति शशाप । तेन चन्द्रः कृष्णपक्षे क्षीणो भवतीति । एवमेव मृगशिरसो विषयेऽपि कथ्यते यत्प्रजापतिहि ब्रह्मा दुहितर कामयामास । सा च लज्जिता मृगी भूत्वा प्रदुद्राव । ब्रह्माऽपि मृगो भूत्वा तामन्वधावत् । तञ्च निषिद्धकर्मपरं रुद्रोऽनुययौ धनुष्पाणिः । तेन स मृगशिरो भूत्वा तत्रैव स्वरूपेणैकेन भीतस्तिष्ठतीति । सैव रोहिणी । स एव मृगशीर्पमिति । ( ऐत० १३।९, तैत्ति० १।१।१०१६ । ( सा तत ऊर्वारोहत् । सा रोहिण्यभवत् ) । अश्विनीविषयेऽप्युच्यते यत्सूर्यस्य पत्नी संज्ञा पतितेजोऽमितप्ता दूरमपासरत् । तां सविताऽन्वधावत् । सा च वडवा भूत्वा प्रदुद्राव । सोऽपि तेनैव रूपेण तामन्वगच्छत् । तावेवाश्विनाविति । इत्थं हि आख्यानादिसिद्धा नक्षत्रसंज्ञा न कथमपि विदेशागताऽपि तु स्वकीयैव । मासानां चैत्रादिसंज्ञाऽपि तथैव स्वकीया । शतपथब्राह्मणं हि द्विधा विभक्तं पूर्वोत्तरभागेन । आदितो दशमकाण्डपर्यन्तं पूर्वभागः शेषकाण्डान्युत्तरभागः । एवमुत्तरभागगते एकादशतमकाण्डे वैशाख्याममावास्यामादधीतेति वचनं लभ्यते ( १।१७ ) । तेन मासनामान्यपि अत्रत्यान्येवेति स्पष्टमेव । कौषीतकीब्राह्मणे ( १९२३ ) तपस्यस्य माघस्य चोल्लेखो दृश्यते । एवमेव पञ्चविंशब्राह्मणेऽपि 'मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यत् फाल्गुनः' इति फाल्गुनशब्दः प्रयुक्तो दृश्यते ।

आर्तवसौरवर्षापेक्षया नाक्षत्रसौरवर्षों हि पञ्चाशत्पलया अधिको भवति । ऋतुह आर्तवसौरवर्षे आधारितो भवति । सूर्य सम्पातस्थेऽद्य य ऋतुर्भवति वर्षसहस्रानन्तरमपि तदा स एव ऋतुर्भवति किन्तु नाक्षत्रसौरवर्षे न तथा स्थितिः । कस्मिश्चिन्नक्षत्रे स्थिते सूर्येऽद्य य ऋतुर्भवति द्वितीयपर्याये न तथैव स्थितिरपि तु किञ्चिद्भिन्नैव । तत्र हि द्विसहस्रवर्षेषु एकमासस्य चतुःसहस्रवर्षेषु द्वि मासस्यैवान्तरं भवति । यथा हि अश्विनीगते सूर्ये यदि कस्मिश्रित्पर्याये वसन्तः सम्पद्यते तत्र संपादसहस्रचतुष्कवर्षानन्तरं ग्रीष्मः सम्पद्यते साद्धष्टसहस्रवत्सरानन्तरं वर्षा सम्पद्यते । अश्विनीतः प्रारभ्य पुनस्तत्रैवागमनाय सूर्यो यावन्तं कालमाददाति तदवधिको हि नाक्षत्रसौरवर्षः । सूर्येऽश्विन्यां प्राप्ते चन्द्रोऽपि पूणिमायां चित्रां प्राप्नोति । स एव चान्द्रो मासश्चैत्रः ।

चित्रानक्षत्रसम्बन्धादेव स मासश्चैत्रः । तदा हि यद्येकवारं वसन्तर्तुर्भवति चेत्तत्र सपादचतुःसहस्रवर्षानन्तरं ग्रीष्मः सम्पद्यते । तेन हि यदि चैत्रे वसन्तारम्भ एकदा भवति चेत्साकविंशतिशतवर्षपर्यन्तं तु स चैत्रे एव भवति । तदनु स फाल्गुने घटते । ततोऽपि सार्द्धकविशतिशतवर्षानन्तरं माघे एव घटते । इत्थं चैत्रे वसन्तारम्भोपक्रमात साचतु:सहस्रवर्षानन्तरं तत्र ग्रीष्मारम्भोपक्रमः सम्पद्यते । तेन हि चैत्रस्य वसन्तारम्भहेतुना प्रथममासत्वं द्विसहस्रवर्षपर्यन्तमेव स्थायि । शतपथब्राह्मणे चैत्रस्य प्रथम मासत्वं तत्रैव वसन्तारम्भश्वोक्तः---'मधुश्च माधवश्व वसन्त' इति । समयक्रमेण वसन्तारम्भोऽपि पश्चादपसृतः । ततश्च फाल्गुनो हि मासः प्रथममासः सञ्जातस्तत्रैव वसन्तारम्भात् । साम्प्रतिककाले तु माघे एव वसन्तारम्भो भवति माघफाल्गुनौ हि वसन्त । एतेन हि चतुःसहस्रवर्षपूर्वं चैत्रादिगणना प्रवृत्तासीदिति ज्ञायते ।

वर्षारम्भमधिकृत्य तिस्रः स्थितयो दृश्यन्ते तत्र तत्र । वर्षारम्भमादाय ऋग्वेदे मौनेऽपि यजुर्वेदः साक्ष्यं ददाति यद्व सन्तारम्भे एव वर्षारम्भो भवति वसन्तारम्भश्च चैत्रे एवेति । तैत्तिरीयब्राह्मणे तु स्पष्टमेव वसन्तो हि ऋतूनां मुखं मतः । उत्तरफाल्गुन्यां वसन्तस्य वर्षस्य चारम्भश्च निर्दिष्टस्तत्र । यथा -

'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । वसन्तो वै ब्राह्मणस्यर्तुः । मुखं वा एतदृतूनाम् । यद्वसन्तः । यो वसन्तेऽग्निमाधत्ते मुख्य एव भवति । न पूर्वयोः फल्गुन्योरग्निमादधीत । एषा वै जघन्या रात्रिः संवत्सरस्य यत्पूर्वं फल्गुनी । उत्तरयोरादधीत । एषा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सरस्य यदुत्तरे फल्गुनी । मुखत एव संवत्सरस्याग्निमाधाय ।'••••••••••।१।१।२

वेदाङ्गज्योतिषे स्पष्टत उत्तरायणारम्भादेव वर्षारम्भ उक्तः । महाभारते तु स्पष्टमेव मार्गे वर्षारम्भः कथितः किन्तु वसन्तर्तुस्तु चैत्रवैशाखयोरेव उत्तरायणञ्च माघे । कोषकारोऽपि तथैव मन्यते यदा स कथयति -

‘मृगशीर्ष मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।'

मार्गशीर्षे सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च सः । इति । 

‘मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः' इति कथयन्महाभारतं पुनस्तदेव द्रढयति । एतेन सिध्यति यन्न हि काचिद्राजाज्ञा यद्वसन्ते एव वर्षारम्भो भवत्विति । ऋतुविचारे वसन्तः श्रेष्ठो मासविचारे मार्गशीर्षः । वर्षारम्भस्तु, तदुभयविलक्षण इति । प्राग्वैदिकसंहिताकाले मृगशिरसि सूर्ये प्राप्ते वर्षारम्भो मत आसीत् । मृगशिर्षस्यैवापरं नामाग्रहायणीति । आग्रहायणीयुक्ता पौर्णमासी आग्रहायणी यत्र मासे सा स नाम्ना आग्रहायणिको मास इति मार्गस्य ग्रहायणीयुक्तपूणिमायुक्तत्वेनैव अग्रहायणिकत्वं न तु प्रथममासत्वेनेति स्पष्टम् । न हि मासस्य प्राथम्यं वार्तेर्वर्षारम्भे हेतुरपि तु सूर्यस्योदगयनमेवेति तैत्तिरीयब्राह्मणस्य-उत्तरयोरादधीत एषा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सरस्य यदुत्तरे फल्गुनी । मुखत एव संवत्सरस्याग्निमाधाय५::::' इत्यादिवचनात् ज्ञायते । उत्तरायणमेव वर्षारम्भ इति वेदाङ्गज्योतिषादपि सिध्यति । तथाभूते सत्येव विषुवान् हि मध्ये संवत्सरं तिष्ठती'तिऐत० ० १८।१८। तैत्ति० वा० १।२।४ कथनमपि सिध्यति । समराथिन्दिवः काल एव विषुवान् भवति । एवमेव तथ्यं निभाल्यैवोक्तं स्यात्-‘उभयतो मुखमृतुपात्रं . भवति । को हि तद्वंद् यदृतूनां मुख'तै० सं० ६।५।३ इति ।

मार्गशीर्षस्याग्रहायणिकत्वं प्राग्वैदिकसहिताकालस्मृत्येव न तु तात्कालिकत्वेन । महाभारत हि पञ्चमो वेदस्तद्वेदसम्मतं मार्गमनुसरतीति किमाश्चर्यं कामं तद्यदाकदाऽपि गुम्फितं स्यात् । अमरसिंहश्च कोषकारः परमवैदिकः । सोऽपि तदेवानुयातीति नाश्चर्यम् । यदा हि सूर्ये मृगशिरसि प्राप्ते उत्तरायणं प्रवर्तते स्म तदा मृगशिरस: आग्रहायणीत्वं मार्गस्य च आग्रहायणिकत्वं तद्युक्तपौर्णमास्यास्तस्मिन् मासे घटनात् । तत्सम्बन्धेन तस्याः प्रथमत्वेन गणना। वर्षमुखत्वं तु तस्यैव मासस्य यदा सूर्य उदगयनमालिङ्गति कामं स मार्गो हि स्यात् फाल्गुनो वाऽपि ।

 सम्बद्धाः लेखाः 

 ज्योतिषम्
 संस्कृतवाङ्मयम्
 ज्योतिषविदः

 सन्दर्भाः 

वर्गः:ज्योतिषशास्त्रम्