कर्मुकासनम्

कर्मुकासनम् ( कर्मुका आसन इति अपि ज्ञायते ) पारम्परिकः योगमुद्रा अस्ति, या प्रायः हठयोगादिषु योगस्य विविधशैल्याः अभ्यासः भवति । " कर्मुक " इति संस्कृतशब्दात् "धनुः" अथवा "कमानः," "आसन" , यस्य अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति संस्कृतशब्दात् अयं नाम आगतः । अस्मिन् आसने शरीरं धनुषसदृशं आकारं गृह्णाति, बाहूः, कूर्चा च धनुःरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, पादाः च आश्रयं ददति ।

यद्यपि अन्येषां केषाञ्चन आसनानाम् इव एतत् नाम बहुप्रसिद्धं नास्ति तथापि योगाभ्यासे अस्य स्थानं बलं, लचीलतां, मानसिकं ध्यानं च निर्माति इति मुद्रारूपेण अस्ति अत्र कर्मुकासनस्य प्रमुखविवरणानां अवलोकनं भवति : 

==आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==

कर्मुकासन इति संस्कृतशब्दात् कर्मुका , यस्य अनुवादः "धनुः" इति भवति । अयं सन्दर्भः धनुषः प्रतिबिम्बं उद्दीपयति, यतः अभ्यासकर्तुः शरीरं, आसनं च धनुषस्य धनुषः आकारस्य सदृशं भवति यद्यपि मुद्रायाः सटीकं उत्पत्तिः पूर्णतया स्पष्टा नास्ति तथापि पारम्परिकयोगक्रमेषु विशेषतः बलस्य लचीलतायाः च निर्माणे केन्द्रितेषु योगक्रमेषु सामान्यतया अस्य अभ्यासः क्रियते

प्रायः स्कन्धयोः, बाहुयोः, कोरयोः च दृढीकरणेन सह सम्बद्धः भवति, तथैव नितम्बस्य, पृष्ठस्य च लचीलतां वर्धयति । केषुचित् व्याख्यासु मनःसन्तोषस्य अभ्यासेन सह अपि सम्बद्धं भवितुम् अर्हति, यतः श्वसनस्य विषये ध्यानं दत्तुं, स्थितिं धारयितुं च एकाग्रतायाः, जागरूकतायाः च आवश्यकता भवति

कर्मुकासनस्य ऐतिहासिकः सांस्कृतिकः च सन्दर्भः प्राचीनयोगसिद्धान्तान् आकर्षयति, शारीरिकशक्तिं मानसिकं च ध्यानं च केन्द्रीकृत्य । अनेकासनानां इव शारीरिकक्रियायाः श्वसननियन्त्रणस्य च संयोजनं करोति, पारम्परिकयोगाभ्यासैः सह सङ्गतिं करोति यत् शरीरं मनः च द्वयोः उपरि बलं ददाति

=== संस्कृत अर्थ कर्मुकासन ===

 कर्मुका : "धनुषः" इति निर्दिशति,     भौतिकआकारस्य ऊर्जाकेन्द्रस्य च प्रतीकं भवति (यथा लक्ष्यं प्रति लक्ष्यीकरणे,     धनुर्धरस्य अभिप्रायः इव)।
 आसन : "मुद्रा" अथवा "मुद्रा"     अर्थ।

एकत्र कर्मुकासनं "धनुषमुद्रां" सूचयति यत् दृढं ध्यानं संरेखणं च प्रोत्साहयति, यत् बलस्य, ध्यानस्य, संतुलनस्य च प्रतीकं भवति ।

कर्मकासन के आध्यात्मिक लाभ ===

अनेकानां योगमुद्राणां इव कर्मुकासनं शारीरिकलाभानां अतिरिक्तं आध्यात्मिकं लाभं प्रदाति । मुद्रा शारीरिकशक्तिं मानसिककेन्द्रीकरणेन सह संयोजयित्वा अभ्यासकर्तुः जीवने संतुलनं निर्मातुं साहाय्यं करोति । अत्र केचन आध्यात्मिकलाभाः सन्ति- १.

 जागरूकता तथा ध्यान : मुद्रां धारयितुं गभीरा     एकाग्रतायाः आवश्यकता भवति, येन मनःसन्तोषः वर्धते। श्वास-आसनयोः एकाग्रतां कृत्वा     अभ्यासकारिणः स्वमनः विक्षेपान् स्वच्छं कर्तुं शक्नुवन्ति ।
 संतुलनं सामञ्जस्यं च : यथा धनुषः सम्यक् कार्यं     कर्तुं संतुलनस्य आवश्यकता भवति तथा शरीरस्य कर्मुकासने सामञ्जस्यं स्थापनीयम्     | एतेन अभ्यासकर्तुः आन्तरिकसन्तुलनं शान्तिं च विकसितुं साहाय्यं भवति, मनःशान्तिं     संवर्धयति ।
 ऊर्जाप्रवाहः : मुद्रा प्राणस्य (जीवनशक्तिशक्तिः)     योगसिद्धान्तैः सह सङ्गतिं कृत्वा शरीरे ऊर्जायाः सम्यक् प्रवाहं प्रोत्साहयति     । एषः प्रवाहः शारीरिक-मानसिक-कल्याणयोः कृते महत्त्वपूर्णः अस्ति ।
 बलं लचीलापनं च : शरीरे बलस्य निर्माणं मनः     केन्द्रीकरणस्य, आव्हानानां सहनशीलतायाः च समर्थनं करोति। अस्मिन् आसनस्य विकसितः     लचीलापनः चटकातः परं विस्तृतः भवति, जीवने धैर्यं प्रोत्साहयति । 

== प्रयोजन एवं लाभ ==

कर्मुकासनं बलनिर्माणार्थं विशेषतः ऊर्ध्वशरीरस्य कोरस्य च कृते निर्मितम् अस्ति । शरीरस्य मनसः च कृते अस्य बहुविधाः लाभाः सन्ति, यथा- १.

 शारीरिक लाभ : १.
 बाहू, स्कन्धं, पृष्ठं च सुदृढं करोति : मुद्रायां      धनुषस्थानं धारयितुं बाहूनां पृष्ठस्य च मांसपेशिनां संलग्नीकरणं भवति, येन उपरितनशरीरस्य      शक्तिः वर्धते
 लचीलापनं सुधारयति : एतत् नितम्बं, वक्षःस्थलं,      स्कन्धं च उद्घाटयति, तनावस्य मुक्तिं कर्तुं लचीलतां च सुधारयति ।
 कोर-बलं वर्धयति : धनुष-स्थितौ शरीरस्य स्थिरीकरणस्य      क्रिया कोर-स्नायुषु सुदृढां करोति ।
 मानसिक लाभ : १.
 एकाग्रतां वर्धयति : स्थितिं धारयितुं मानसिकं      ध्यानं आवश्यकं भवति, येन एकाग्रता, मनसः स्पष्टता च सुधरति।
 तनावस्य निवारणं करोति : मुद्रा मनःपूर्वकं      श्वसनस्य, ध्यानस्य च माध्यमेन आरामं प्रोत्साहयति।
 आध्यात्मिक लाभ : १.
 मनःसन्तोषं वर्तमान-क्षण-जागरूकतां च प्रवर्धयति।
 संरेखणस्य, ध्यानस्य च माध्यमेन आन्तरिकशान्तिं विकसयति। 

== पदे पदे निर्देश ==

 आरामदायके आसनस्थितौ (यथा सुखासनं वा क्रॉस्-लेग्ड्-स्थितौ)     आरभत ।
 पृष्ठतः तलस्य उपरि हस्तान् स्थापयित्वा , अङ्गुलीः     पृष्ठतः दर्शयित्वा जानुनि नमन्तु ।
 पादौ तलतः उत्थापय , जानुभ्यां वक्षःस्थलं प्रति     आनयन् पादौ समतलं कृत्वा।
 निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं उत्थापयतु , पृष्ठं     किञ्चित् कमानं कृत्वा।
 दक्षिणहस्तं शरीरे प्राप्य वामपादस्य (गुल्फस्य     वा) बाह्यधारं गृहीत्वा वामपादं ऋजुं प्रसारयन्तु ।
 दक्षिणबाहुं निपीडयन्तु , वक्षःस्थलं च उद्घाटयन्तु     ।
 Hold the pose for several breaths , खिन्नतां     गभीरं कृत्वा पादयोः बाहुयोः च संतुलनं कृत्वा।
 To exit the posture , मन्दं पादं भूमौ अधः     कृत्वा बाहून् मुक्तं कुर्वन्तु। 

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

 मेरुदण्डस्य दुर्संरेखणं : पृष्ठभागस्य गोलीकरणं     न भवतु इति मेरुदण्डः ऋजुः भवति, वक्षःस्थलं च उत्थापितं भवति इति सुनिश्चितं     कुर्वन्तु ।
 स्कन्धयोः तनावः : स्कन्धयोः अन्तः पतनं परिहरन्तु;     अपितु तान् उद्घाटितं कर्णात् दूरं च स्थापयन्तु।
 पादौ अतिविस्तारः : केवलं यावत् भवतः लचीलता     अनुमन्यते तावत् पादौ विस्तारयन्तु, खिन्नं च बाध्यं परिहरन्तु ।
 कोरं न संलग्नं : पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणार्थं     शरीरस्य स्थिरीकरणाय कोरं नियोजितं स्थापयन्तु। 

== मांसपेशी समूह लक्षित ==

 स्कन्धबाहू : बाहू मुद्राधारणे सक्रियरूपेण     प्रवृत्ताः भवन्ति।
 कोर : उदरस्य मांसपेशिकाः स्थिरतां स्थापयितुं     पृष्ठस्य अधःभागे अत्यधिकं दबावं निवारयितुं च नियोजिताः भवन्ति ।
 नितम्बः ऊरुः च : पादौ नियोजिताः भवन्ति, येन     नितम्बस्य फ्लेक्सर् उद्घाटयितुं चतुर्भुजं सुदृढं भवति ।
 वक्षःस्थलं पृष्ठं च : पृष्ठस्नायुः प्रसारितः     भवति चेत् वक्षःस्थलं उद्घाट्यते । 

== श्वसन तकनीक ==

कर्मुकासनस्य समये स्थिरतां ध्यानं च निर्वाहयितुम् श्वासस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति | अभ्यासकारिणः गभीरेषु नियन्त्रितेषु श्वासेषु विशेषतः स्थितिं धारयन्ते सति ध्यानं दातव्यम् ।

 उज्जयि श्वास : प्रायः अनेकेषु योगाभ्यासेषु     प्रयुक्तः अयं श्वासः तापं स्थिरतां च निर्वाहयितुं साहाय्यं करोति ।
 दीर्घश्वासः : गहनः त्रिभागीयः श्वासः यः मनः     शान्तं करोति, डायफ्रामं च नियोजयति । 

== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==

 यदि गर्भवती अस्ति तर्हि परिहरतु : यथा अनेकेषु     आसनेषु यत्र कोर-सङ्गतिः आवश्यकी भवति, तथैव गर्भवतीनां कृते एतत् न प्रशस्तम्     ।
 स्कन्धेषु वा कटिबन्धेषु वा चोटः : स्कन्धे     वा कटिबन्धे वा चोटः अस्ति चेत् मुद्रां परिहरन्तु वा परिवर्तयन्तु वा।
 पृष्ठस्य कनिष्ठिकायाः समस्याः : यदि पृष्ठस्य     स्थितिः विद्यमानाः सन्ति तर्हि सावधानीपूर्वकं अभ्यासं कुर्वन्तु। 

== योगाभ्यास में भूमिका ==

योगक्रमस्य विभिन्नेषु भागेषु विशेषतः ऊर्ध्वशरीरस्य कोरस्य च शक्तिं लचीलतां च निर्मातुं उद्दिश्य क्रमेषु कर्मुकासनं समावेशयितुं शक्यते अस्य उपयोगः उष्णता-मुद्रारूपेण अथवा अधिक-तीव्र-प्रवाहस्य भागरूपेण कर्तुं शक्यते । 

== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==

एषा मुद्रा एकाग्रतायाः मानसिकस्पष्टतायाः च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं करोति, यदा तु तस्य संतुलनं मानसिकं ध्यानं अनुशासनं च आवश्यकं भवति । प्रायः अभ्यासकर्तुः कृते शान्ततायाः, ग्राउण्डिंग् इत्यस्य च भावः आनयितुं सम्बद्धः भवति । 

== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==

अनेकपरम्परासु धनुः बलस्य, ऊर्जायाः निर्देशनक्षमतायाः च प्रतीकं भवति । कर्मुकासने , एतत् प्रतीकात्मकता एकस्मिन् स्वरेण कार्यं कुर्वतः मनसः शरीरस्य च केन्द्रितशक्तिं प्रतिनिधितुं शक्नोति । 

== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==

उन्नत-अभ्यासकारिणः पृष्ठ-मोचनं गभीरं कर्तुं वा धारणस्य अवधिं वर्धयितुं वा कार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति । क्रमिकप्रगतिः कुञ्जी अस्ति, यत् कालान्तरे लचीलतां, बलं च निर्मातुं शक्नोति । 

== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==

कर्मुकासनस्य नियमितरूपेण अभ्यासः मुद्रासुधारं कर्तुं, उपरितनशरीरस्य शक्तिं निर्मातुं, ध्यानं वर्धयितुं च शक्नोति, ये सर्वे दैनन्दिनजीवने लाभप्रदाः सन्ति । मेजस्य उपरि उपविष्टस्य तनावस्य निवारणाय अपि एषा उपयोगी मुद्रा अस्ति । 

== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==

कर्मुकासनविषये शोधं न प्राप्यते तथापि योगविषये अध्ययनेन लचीलतां सुधारयितुम्, तनावस्य न्यूनीकरणे, मानसिकस्पष्टतायाः वर्धने च तस्य लाभः दर्शितः अस्ति कर्मुकासन इत्यादिषु योगमुद्रासु नैदानिकनिष्कर्षाः एतेषां दावानां समर्थनं कुर्वन्ति, येषु शारीरिकस्वास्थ्ये सकारात्मकप्रभावाः दृश्यन्ते, यत्र रक्तचापः न्यूनः, शक्तिः सुदृढः, मानसिककेन्द्रीकरणं च वर्धते