अष्टापद

अष्टापदः (अष्टापादी इति च) भारते विहितः एकः खेलपाटः अस्ति। यद्यपि एषः शतरञ्जसमं वर्गखण्डिकायाम् आचर्यते तथापि अष्टापदः शतरञ्जात् पूर्वम् अभवत् तथा तस्याः सञ्चालनविधयः लक्ष्यप्राप्त्यः च भिन्नाः सन्ति। अस्याः क्रीडायाः नामावलिः तत्रोक्ता यानि गौतमबुद्धः न क्रीडेत इति उक्तम्। चतुरङ्गः इति इदानीं तस्मिन् पाटे अपि खेलेत इति ज्ञायते; चतुरङ्गः भारतदेशे सहस्रंषष्टिदशे शतक्यां प्राग् उत्पन्न इति मन्यते। एषु क्रीडासु द्वौ वा चत्वारः सम्मिलिताः अपि भवन्ति।

 व्युत्पत्तिः 
अष्टापद् इति शब्दः अष्टगुणित् पदानां (अर्थात् ८×८) क्रीडापाटस्य नाम निर्दिशति। एषः भावः प्रथमं पातञ्जलिकमहाभाष्ये निर्दिष्टः दृश्यते। प्राचीन ब्राह्मणग्रन्थे सूत्रक्रीलङ्गे अपि अष्टापदस्य निन्दा दृश्यते।

 नियमः 
अष्टापद-पाटः शतरञ्जपाटसमभिः ८×८ वर्गैः विभक्तः अस्ति, परन्तु सर्वे वर्गाः एकरूपवर्णिनः भवन्ति। पाटे विशेषचिन्हानि दृश्यन्ते — एतानि सामान्यतः 'दुर्गाः' इत्यनेन संज्ञाप्यन्ते — यत्र पतङ्काः (खेलपिण्डाः) ग्रहेण न घेतुं शक्यन्ते, अथवा निष्कास्यते न कुर्वन्ति। 

प्रत्येकस्य क्रीडकर्तुर्गणस्य समसङ्ख्यया पिण्डानि प्रवृत्तानि भवन्ति। क्रीडायाः लक्ष्यं एका पिण्डस्य पाटे दक्षिणाभ्यन्तरेण (दक्षिणाबिमुखपरिक्रमया) सञ्चालित्वा दुर्गप्रवेशः कृत्वा तत्पश्चात् वामपरिक्रमया (वामावर्ते) पुनरिन्द्रप्राप्तौ गन्तुं, अन्ते मध्ये केन्द्रस्थलेऽवसानं प्राप्तुं च अस्ति।

 रूपान्तराः 
विशालतरपाटे यथा १०×१० इत्यादिषु रूपे अत्र क्रीडया दृश्यते तस्य नाम दशपदः (दशपद) इति।

लघुपाटे ५×५ इव गुजरातप्रदेशे चोमल् इष्टो वा चोमल् एष्टो इति नाम्ना प्रचलति। तत्र प्रतेकक्रीडकर्तुः चतुर् पिण्डाः भवन्ति या मध्ये प्राप्त्वा पलायने पुनः प्राप्यन्ते। साधारणतः पासानां (पासाः) स्थानदर्शकैर् न कुर्वन्त:; तस्याः स्थानं कौडिकाः कौडिकाशंखाः (सुग्रीवशङ्ख्यः) धृत्वा खेलेते। एतत् खेलं चौकाभर इति भारतीयपरम्परायाः खेलसमूहेन समतः।

कोरियायां च परम्परागतक्रीडायाः पाटः अष्टापदसदृशः दृश्यते।

 अपि पश्यतु 

 चौकाभारक्रीडा

 सन्दर्भः