काष्ठकुटः

काष्ठकुटः () एकः विचित्रः पक्षी अस्ति यः स्वस्य दृढया चञ्च्वा (beak) वृक्षाणां काष्ठे प्रहारं कृत्वा छिद्राणि करोति। अस्य नाम्नः अर्थः एव "यः काष्ठं कुट्टयति" (one who pecks/hits wood) इति। अयं पक्षी दार્વાઘાટः (dārvāghāṭaḥ - "one who strikes wood") इति नाम्ना अपि ज्ञायते।

सः मुख्यतया वृक्षाणां त्वचः अधः निवसन्तः कीटान् तथा कृमीन् अन्विष्य खादति। तस्य 'टक्-टक्-टक्' इति शब्दः वनेषु स्पष्टतया श्रूयते।

 शारीरिकी संरचना 
काष्ठकुटस्य शरीरं काष्ठे प्रहाराय विशिष्टरूपेण निर्मितं भवति।
 दृढा चञ्चुः: अस्य चञ्चुः अत्यन्ता तीक्ष्णा तथा कठोरा भवति, यया सः काष्ठं कर्तयितुं शक्नोति।
 दीर्घा जिह्वा: तस्य जिह्वा (tongue) दीर्घा, चिपचिपा, तथा कण्टकयुक्ता भवति। काष्ठे छिद्रं कृत्वा सः अनया जिह्वया अन्तः स्थितान् कीटान् बहिः कर्षति।National Audubon Society: "The Woodpecker's Tongue Is Truly One of Nature's Wonders"
 कठोरं पुच्छम्: यदा सः काष्ठे प्रहारं करोति, तदा सः स्वस्य कठोरपुच्छस्य उपयोगं तृतीयपादवत् आधाररूपेण करोति।
 दृढौ पादौ: तस्य पादाः दृढाः भवन्ति, येन सः वृक्षस्य स्तम्भे ऊर्ध्वं गन्तुं शक्नोति।

 स्वभावः तथा आहारः 
काष्ठकुटः एकः अत्यन्तः परिश्रमी पक्षी अस्ति। सः निरन्तरं वृक्षाणां परीक्षणं करोति तथा च कीटानाम् अन्वेषणे रतः भवति। कीटाः तस्य मुख्यः आहारः सन्ति। अनेन सः वृक्षाणां स्वास्थ्याय अपि साहाय्यं करोति, यतः सः हानिकारककीटान् निष्कासयति।Encyclopedia Britannica: "Woodpecker"

केचन काष्ठकुटाः वृक्षे बृहत् छिद्रं कृत्वा तस्मिन् एव स्वस्य नीडम् (nest) अपि रचयन्ति।

 पर्यायपदानि तथा अर्थः 
अस्य पक्षिणः द्वे नामनी प्रसिद्धे स्तः, ये तस्य कार्यमेव वर्णयतः।
 काष्ठकुटः: काष्ठम् + कुट्ट् (to crush, strike)। यः काष्ठं कुट्टयति।Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary, p. 280, entry "kāṣṭha-kuṭa"
 दार્વાઘાટः: दारु (wood) + आघाटः (striker)। यः दारुणि आघाटं करोति।

 अपि पश्यतु 
 वृक्षः
 कीटः
 पक्षी

 सन्दर्भाः