सुधा परिमला

आमुख

भारतीयदर्शनं भिन्नभिन्नप्रज्ञामौक्तिकैः पूरितः विशालः समुद्रः इव अस्ति । वर्षसहस्रेषु भारतस्य महान् सन्तः विचारकाः च जीवनस्य बृहत्तमानां प्रश्नानाम् उत्तरं दातुं प्रयतन्ते यत् अहं कोऽस्मि ? ईश्वरः किम् ? विश्वस्य स्वरूपं कः ? मुक्तिमार्गः कः ?

एतेषां प्रश्नानाम् उत्तरं दातुं भारते अनेके दर्शनशास्त्रस्य विद्यालयाः उत्पन्नाः । तेषु एकः महत्त्वपूर्णः वेदान्तः उपनिषदभगवद्गीताब्रह्मसूत्राधारितः । वेदान्तस्य अन्तः त्रयः प्रमुखा-

 अद्वैतवेदान्त – शंकराचार्येन उपदिष्टम्, यस्मिन् व्यक्तिगतात्मा ईश्वरश्च एक एव इति वदति।
 विशिष्ठद्वैतवेदान्तः – रामानुजाचार्येन उपदिष्टः, यस्मिन् आत्मा ईश्वरश्च भिन्नः किन्तु अविभाज्यरूपेण सम्बद्धः इति वदति।
 द्वैतवेदान्तः – मध्वाचार्येण उपदिष्टः यत् आत्मा ईश्वरश्च नित्यं भिन्नः, आत्मा च सर्वदा ईश्वराश्रितः इति। 

प्रत्येकस्य विद्यालयस्य अनुयायिनः स्वविचारस्य व्याख्यानार्थं रक्षणार्थं च बहवः ग्रन्थाः भाष्याणि च लिखितवन्तः । द्वैतवेदान्तस्य अन्तः १४ शतके जयतीर्थेन रचिता न्यायसुधा इति ग्रन्थानां मध्ये एकः आदरणीयः ग्रन्थः अस्ति । तथापि न्यायसुधा अतीव कठिनः ग्रन्थः, गहनवादैः परिपूर्णः । तस्य सुगमाय राघवेन्द्रतीर्थः राघवेन्द्रस्वामी इति अपि प्रसिद्धः १७ शतके सुधापरिमला इति लिखितवान् ।

अस्मिन् निबन्धे सुधापरिमलायाः अर्थः, पृष्ठभूमिः, सामग्रीः, शैली, महत्त्वं च व्याख्यायते, तथैव भारतीयदर्शने तस्य स्थानस्य विषये अपि चिन्तनं कृतम् अस्ति ।

उपाधि का अर्थ

पुस्तकस्य नाम एव अतीव सुन्दरम् अस्ति।

सुधा इत्यस्य अर्थः अमृतम् – किञ्चित् मधुरं, प्राणप्रदं, दिव्यं च । अनेकेषु शास्त्रेषु अमृतम् अमृतत्वस्य आनन्दस्य च प्रतीकम् अस्ति ।

परिमला इत्यस्य अर्थः गन्धः, यत् किमपि यत् परितः माधुर्यं प्रसारयति, सर्वान् आनन्दयति च ।

संयोगे सुधा परिमला “अमृतगन्धः” इत्यर्थः । यथा सुगन्धः सर्वदिक्षु असीमतया प्रसरति तथा सर्वसाधकानां कृते वेदान्तस्य अमृतसदृशं प्रज्ञां प्रसारयति । नाम्ना अपि ज्ञायते यत् एतत् पुस्तकं सर्वथा नवीनं नास्ति – न्यायसुधामृतात् यः गन्धः आगच्छति सः इव अस्ति। 

कार्यस्य पृष्ठभूमिः

सुधा परिमला अवगन्तुं अस्माभिः द्वैतवेदान्तस्य कृतिशृङ्खलायाः अनुसन्धानं करणीयम्- १.

माध्वाचार्यः (१३ शताब्दी) अनेकानि ग्रन्थानि लिखितवान्, यथा अनुव्याख्यानम् इति ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ।

जयतीर्थः (१४ शताब्दी) माध्वाचार्यस्य अनुव्याख्यानस्य तेजस्वी किन्तु अत्यन्तं जटिलं भाष्यं न्यायसुधां लिखितवान् । एतत् पुस्तकं “तर्कस्य अमृतम्” इति उच्यते ।

राघवेन्द्रतीर्थः (१७ शताब्दी) न्यायसुधायाः सरलव्याख्यानरूपेण सुधापरिमला लिखितवान् ।

अतः, सुधा परिमला स्वतन्त्र दर्शनपुस्तक न। भाष्यस्य टीका अस्ति – परन्तु अतीव महत्त्वपूर्णा। सुधा परिमला विना बहवः छात्राः न्यायसुधायाः समीपं सर्वथा न गन्तुं शक्नुवन्ति स्म ।

लघुचित्रम्|गुरुसार्वभौम
राघवेन्द्र तीर्थ

राघवेन्द्रतीर्थः लोकप्रियतया राघवेन्द्रस्वामी इति नाम्ना दक्षिणभारतस्य महान् साधुषु अन्यतमः आसीत् । तस्य जन्म १५९५ तमे वर्षे तमिलनाडुराज्यस्य भुवनगिरीनगरे पुण्यकुटुम्बे अभवत् ।

तस्य मूलनाम वेङ्कटनाथः आसीत् । बाल्यकालादेव सः संस्कृते, तर्कशास्त्रे, दर्शने च तेजस्वी आसीत् । सः सुधीन्द्रतीर्थस्य अधीनं अध्ययनं कृतवान्, ततः परं तस्य उत्तराधिकारी अभवत् । संन्यासीत्वेन राघवेन्द्रतीर्थं नाम गृहीत्वा कुम्बकोणमथस्य मठस्य प्रमुखः अभवत् ।

पश्चात् सः मन्त्रालयं गतवान्, तत्र १६७१ तमे वर्षे बृन्दावनं प्रविष्टवान् । अद्यत्वे अपि सः स्वस्य बृन्दावनस्य अन्तः जनान् आशीर्वादं ददाति इति भक्ताः मन्यन्ते । यद्यपि चमत्कारैः भक्त्या च बहवः जनाः स्मर्यन्ते तथापि सः महान् विद्वान् अपि आसीत् । सः भाष्याणि, मौलिकप्रबन्धाः च समाविष्टाः ४० ग्रन्थाः लिखितवान् । एतेषु सुधा परिमला अस्य विद्वान् योगदानं प्रसिद्धम् अस्ति ।

सुधा परिमला का प्रयोजन

राघवेन्द्र स्वामी सुधा परिमला किम लिखित?

न्यायसुधां सरलीकर्तुं – जयतीर्थस्य पुस्तकम् अत्यन्तं गहनं, तार्किकतर्कैः, तान्त्रिकभाषाभिः, सन्दर्भैः च परिपूर्णम् अस्ति । केवलं उन्नतविद्वांसः एव तस्य अनुसरणं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म । राघवेन्द्रः अधिकाधिकछात्राणां कृते सुलभं कर्तुम् इच्छति स्म ।

द्वैतदर्शनस्य संरक्षणार्थम् – १७ शतके अद्वैतद्वैतयोः वादविवादाः अतीव सक्रियः आसीत् । सुधा परिमलालेखनेन द्वैतपक्षं दृढं कृतम् ।

ज्ञानस्य प्रसारार्थं – तस्य मतं आसीत् यत् ज्ञानं कठिनपुस्तकेषु निरुद्धं न तिष्ठेत् । गन्धवत् प्रसारयेत् यथा सामान्याः छात्राः अपि अमृतस्य स्वादनं कर्तुं शक्नुवन्ति।

सोपानशिलारूपेण सेवां कर्तुं – सुधा परिमला सेतुवत् । एकदा छात्राः पठन्ति तदा ते न्यायसुधायाः एव अध्ययनार्थं अधिकतया सज्जाः भवन्ति।

संरचना एवं विषयवस्तु

सुधा परिमला न्यायसुधा इव एव संरचनाम् अनुसरति, या क्रमेण बदरायणस्य ब्रह्मसूत्रान् अनुसरति । ब्रह्मसूत्रेषु चत्वारः अध्यायाः सन्ति, प्रत्येकं अध्याये एकः विषयः अस्ति ।

समन्वाय – सर्वाणि शास्त्राणि एकं परमेश्वरं विष्णुं दर्शयन्ति।

अविरोधः – अन्यविद्यालयान् खण्डयति, द्वैतवेदान्तं च विरोधरहितं दर्शयति।

साधना – भक्ति-ज्ञान-मार्गं व्याख्यायते यत् मुक्तिं प्रति गच्छति।

फला – मुक्तिं वर्णयति, आत्मायाः ईश्वरसेवायाः नित्यसेवा।

एतेषु प्रत्येकस्मिन् राघवेन्द्रस्वामी जयतीर्थस्य कठिनतर्कं सरलतया, स्पष्टतया, व्यावहारिकतया च व्याख्यायते। सः प्रायः दार्शनिकविषयाणां व्याख्यानार्थं दैनन्दिनजीवनस्य उदाहरणानां उपयोगं करोति । 

लेखनशैली

सुधा परिमलस्य शैली न्यायसुधातः बहु भिन्ना अस्ति । न्याय सुधा स्थूलवने इव – दृढतर्कपूर्णं किन्तु दुरप्रवेशः। सुधा परिमला सुन्दरं उद्यानमिव अस्ति – समानाः विचाराः, परन्तु सुव्यवस्थितरूपेण व्यवस्थापिताः, सर्वेभ्यः आकर्षयति इति सुगन्धेन सह।

शैल्याः केचन प्रमुखविशेषताः सन्ति- 

मूलभाषायाः तुलने स्पष्टा सरलभाषा च। जटिलतर्कानाम् पदे पदे व्याख्यानानि। अनावश्यकजटिलताः परिहरति। छात्राणां कृते पाठ्यपुस्तकरूपेण अतीव उपयुक्तम्। अस्य कारणात् पारम्परिकवेदान्तविद्यालयेषु अयं ग्रन्थः सर्वाधिकप्रसिद्धः ग्रन्थः अभवत् ।

प्रमुख दार्शनिक विषय

1. विष्णोः परमत्वम्

पुस्तके विष्णुः परमः इति उपदेशः नित्यं पुनः पुनः उक्तः अस्ति। सः स्वतन्त्रः वास्तवः, आत्मनः जगतः च तस्य आश्रिताः । अनेन द्वैतवेदान्तस्य मूलं भवति ।

2. शाश्वतभेदः

माध्वाचार्यस्य दर्शनं पञ्चभेदसिद्धान्तमाश्रितम् अस्ति ।

ईश्वरः आत्मा च

ईश्वरः द्रव्यं च

आत्मा आत्मा च

आत्मा द्रव्यं च

द्रव्यं द्रव्यं च

सुधा परिमला एतान् भेदान् व्याख्याय प्रतिपक्षेभ्यः रक्षति। 

3. मुक्तिमार्गः

भक्तिः (भक्तिः) एव मुक्तिमार्गः इति पुस्तके उपदिश्यते । ज्ञानं महत्त्वपूर्णं, परन्तु ज्ञानेन भक्तिः अवश्यं भवति। ईश्वरभक्तिं विना मुक्तिः असम्भवः।

४ अद्वैतस्य खण्डनम्

सुधापरिमलस्य एकः महत्त्वपूर्णः भागः अस्य अद्वैतवेदान्तस्य आलोचना अस्ति । आत्मा ईश्वरः च समानौ इति विचारं निराकरोति । अपितु प्रत्येकस्य आत्मानः शाश्वतव्यक्तित्वस्य दृढतया रक्षणं करोति ।

महत्त्वम्

शैक्षिकमहत्त्वम् – एतेन छात्राणां कृते वेदान्तं सुलभं जातम् ।

दार्शनिकमहत्त्वम् – एतेन द्वैतपरम्परायाः संरक्षणं सुदृढीकरणं च अभवत् ।

आध्यात्मिकं महत्त्वम् – एतेन भक्तिः प्रेरिता, न केवलं बौद्धिकज्ञानम्।

सांस्कृतिकमहत्त्वम् – अनेकेषु मठेषु संस्कृतविद्यालयेषु च पाठ्यक्रमस्य भागः अभवत् ।

विरासतां महत्त्वम् – एतेन ज्ञातं यत् राघवेन्द्रस्वामी न केवलं चमत्कारस्य साधुः अपितु गहनः दार्शनिकः अपि आसीत् ।
लघुचित्रम्|जयतीर्थ / तीकाचार्य

न्याय सुधा सह तुलना

न्यायसुधासुधापरिमलयोः सम्बन्धः उदाहरणेन व्याख्यातुं शक्यते । कल्पयतु अमृतं घटे स्थापितं। मधुरं, परन्तु यावत् त्वं घटं न उद्घाटयसि तावत् त्वं तस्य आनन्दं प्राप्तुं न शक्नोषि । न्याय सुधा तन्निमीलितघटममृतवत् | सुधा परिमला कुम्भात् पलायमानः गन्धः इव अस्ति, सर्वेभ्यः तस्य पिबतः पूर्वमपि तस्य माधुर्यस्य स्वादं ददाति।

परवर्तीपुस्तकेषु प्रभावः

द्वैतवेदान्तविद्यालयेषु छात्राः प्रायः सर्वदा प्रथमं सुधापरिमलाम् अधीतवन्तः । पश्चात् दार्शनिकान् वादविवादकान् च प्रभावितं कृतवान्, ये तस्य अधिकाररूपेण उद्धृतवन्तः । अद्यत्वे अपि मन्त्रालयम् इत्यादिकेन्द्रेषु सुधापरिमला गहनतरकृतीनां परिचयरूपेण अध्ययनं भवति ।

राघवेन्द्र स्वामी का द्वैध विरासत

राघवेन्द्र स्वामी द्विधा स्मर्यते- 

साधुत्वेन – भक्ताः तस्य चमत्कारं, करुणां, आशीर्वादं च स्मर्यन्ते। मन्त्रालये तस्य बृन्दावनम् आस्थायाः जीवन्तं केन्द्रम् अस्ति।

विद्वान् इति नाम्ना – विद्वांसः सुधा परिमला इत्यादीनि कृतिषु तस्य आदरं कुर्वन्ति। अद्वैतस्य प्रबलतायां काले द्वैतवेदान्तज्वालां जीवितवान् । एषा द्वयविरासतः भारतीय-इतिहासस्य अद्वितीयं करोति – हृदयस्य कृते साधुः, मनसः कृते दार्शनिकः च।

निगमन

सुधा परिमला भारतीयदर्शनस्य रत्नम् अस्ति । न्यायसुधां सरलीकृत्य राघवेन्द्रस्वामी माध्वाचार्यस्य शिक्षायाः अमृतं व्यापकदर्शकानां कृते प्रसारितवान् । पुस्तकं न केवलं शुष्कतर्कस्य विषये – भक्तिस्य, विनयस्य, ईश्वरस्य समर्पणस्य च विषये अस्ति।

यथा गन्धः सर्वत्र माधुर्यं प्रसारयति तथा सुधा परिमला सत्यतर्कभक्तिगन्धं प्रसारयति। एतत् छात्रान् शिक्षकैः सह, दर्शनं अभ्यासेन सह, बुद्धिं च विश्वासेन सह सम्बध्दयति ।

शताब्दशः अनन्तरम् अपि सुधा परिमला अध्ययनं, सम्मानं च वर्तते । महत् ज्ञानं कथं साझां कर्तव्यमिति दीप्तिमत् उदाहरणरूपेण तिष्ठति – न तु कठिनशब्देषु निगूढं, अपितु सर्वे तस्य अमृतस्य आनन्दं लभन्ते इति उद्घाटितम् |.

एवं सुधा परिमला न केवलं भाष्यम्। सेतुः, गन्धः, सर्वेषां सत्यार्थिनां मार्गदर्शकः च अस्ति ।