कोमलासनम्

कोमलासनम् अल्पज्ञाता किन्तु गहनतया प्रभावी योगमुद्रा अस्ति । अस्य कृते बलं लचीलता च, मानसिकस्पष्टता, एकाग्रता च आवश्यकी भवति । कोमलासन इति नाम संस्कृतशब्दाभ्यां प्राप्तम् : १.

 कोमल : "मृदु", "सौम्य",     अथवा "सुकुमार" अर्थः।
 आसन : "मुद्रा" अथवा "आसन"     अर्थ, जो विशिष्ट योग स्थिति निर्दिशति।

एवं कोमलासनस्य अनुवादः "सौम्यतायाः मुद्रा" अथवा "मृदुमुद्रा" इति कर्तुं शक्यते । मुद्रायां मृदुता, लचीलापनं, समर्पणं च गुणाः सन्ति, तथैव निर्वाहार्थं महत्त्वपूर्णं बलं, सहनशक्तिः च आवश्यकी भवति ।

 संस्कृतार्थः कोमालासनस्य 
कोमलशब्दः कोमलता, अनुग्रहः, सूक्ष्मता च इति अभिप्रायं वहति । सौम्यम् द्रवगतिम् अथवा सत्तास्थितिं सूचयति, कोमलासन- मुद्रा च एतेषां गुणानाम् अनुभवाय अभ्यासकान् आमन्त्रयति, शरीरे मनसि च अस्य कृते बलस्य मृदुतायाः च सुकुमारं सन्तुलनं आवश्यकं भवति-जीवनस्य कृते सुन्दरं रूपकं भवति।

 कोमलासनस्य ऐतिहासिकः एवं सांस्कृतिकः संदर्भः 
योगस्य अन्येषां बहूनां मुद्राणां विपरीतम् कोमलासनस्य मूलं प्राचीनग्रन्थेषु अथवा महाभारत - रामायण- सदृशेषु पौराणिक-महाकाव्येषु गभीररूपेण न स्थापितं भवति । अपितु बृहत्तरहठयोगविन्यासपरम्पराणां अन्तः आधुनिकविकासः अधिकः इति दृश्यते । आसनं शास्त्रीयग्रन्थेषु बहुधा न दृश्यते, तथा च, प्रायः "समकालीन" अथवा "आधुनिक" योगमुद्रारूपेण वर्गीकृतं भवति यत् अन्तिमेषु दशकेषु लोकप्रियं जातम्

अपेक्षाकृतं हाले एव परिचयस्य अभावेऽपि कोमलासनस्य अभ्यासः सामान्यतया पुनर्स्थापनीय-गतिशीलयोग-अनुक्रमयोः भवति, विशेषतः हठयोग , विन्यासः , अय्यङ्गरयोगः इत्यादीनां शैल्याः अन्तः इदं ग्राउण्डिंग् तथा सेण्टरिंग् मुद्रारूपेण कार्यं करोति, यत् अभ्यासकारिणः नितम्बस्य सौम्य उद्घाटने शरीरे तनावस्य विमोचनं च केन्द्रीक्रियितुं साहाय्यं करोति ।

 प्रयोजन एवं लाभ 

कोमलासन - मुद्रा विविधान् शारीरिक-मानसिक-भावनात्मक-लाभान् प्रदाति, येन लचीलतां, आन्तरिक-शान्तिं च प्रवर्धयति । अत्र तस्य प्राथमिकलाभानां विच्छेदः अस्ति ।

शारीरिक लाभ

 लचीलापनं सुधरयति : कोमलासनः नितम्बस्य फ्लेक्सर्     , कटिबन्धं , आन्तरिकं ऊरुं च मन्दं तानयति | कालान्तरे पादौ     नितम्बयोः च लचीलतां वर्धयति ।
 कोर मांसपेशीं सुदृढं करोति : यथा अनेकेषु उपविष्टानां     ग्राउण्डिंग्-मुद्राणां च, कोमलासनः कोर-मांसपेशीनां संलग्नतायै सहायकः     भवति । संतुलनं स्थापयितुं उदरस्य पृष्ठस्य च मांसपेशिनां सूक्ष्मसक्रियता आवश्यकी     भवति ।
 नितम्बस्य गतिशीलतां प्रवर्धयति : अस्मिन् मुद्रायां     नितम्बस्य उद्घाटनं गतिशीलतां वर्धयितुं साहाय्यं करोति, यत् समग्रसन्धिस्वास्थ्यस्य     कृते लाभप्रदं भवति तथा च निम्नशरीरस्य तनावस्य निवारणाय।
 मुद्रासंरेखणं वर्धयति : कोमलासनं अभ्यासकर्तुः     तटस्थमेरुदण्डं निर्वाहयितुं वक्षःस्थलं च संलग्नं कर्तुं आवश्यकं भवति, येन उत्तममुद्रायाः     संरेखणस्य जागरूकतायाश्च संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं भवति।

मानसिक एवं भावनात्मक लाभ

 मनःसन्तोषं संवर्धयति : कोमलासनं अभ्यासकर्तुः     स्वस्य श्वसनस्य शरीरस्य च संवेदनानां विषये ध्यानं दातुं आवश्यकम् अस्ति। मनः     शान्तं कर्तुं विचाराणां केन्द्रीकरणे च सहायकः ध्यानात्मकः मुद्रा अस्ति ।
 तनावः न्यूनीकरोति : ग्राउण्डिंग् मुद्रारूपेण     कोमलासनः परासहानुभूति तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं करोति, यत् आरामस्य उत्तरदायी     भवति । एतेन तनावस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं भवति तथा च शान्ततायाः संतुलनस्य     च अवस्था उत्पद्यते ।
 भावनात्मकविमोचन : नितम्बस्य मृदु उद्घाटनेन     कदाचित् शरीरे संगृहीताः भावनात्मकाः अवरोधाः मुक्ताः भवितुम् अर्हन्ति । अभ्यासकारिणः     अस्य आसनस्य अभ्यासं कृत्वा भावनात्मकविमोचनस्य, लघुतायाः च भावाः अनुभवितुं शक्नुवन्ति     ।

आध्यात्मिक लाभ

 मनः-शरीर-सम्बन्धः : कोमलासनः अभ्यासकर्तारं     मन्दं कर्तुं, गभीरं श्वसितुम्, शरीरस्य सूक्ष्मसंवेदनानां प्रति ध्यानं दातुं     च आमन्त्रयति। एषा गहनजागरूकता आध्यात्मिकवृद्धौ प्रमुखतत्त्वं स्वस्य वर्तमानक्षणस्य     च सम्बन्धस्य भावः पोषयति ।
 समर्पणं प्रवर्धयति : मुद्रायाः मृदुस्वभावः-नितम्बस्य     उद्घाटनेन सह-शारीरिकतया मानसिकतया च सौम्यसमर्पणस्य प्रतीकं भवति। एषा मुक्तता     समर्पणं च गहनतरं आत्मनिरीक्षणस्य समर्थनं कर्तुं शक्नोति, येन अभ्यासकारिणः स्वस्य     अन्तःकरणेन सह सम्बद्धतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति ।

 पदे पदे निर्देश 

कोमालासनं कथं प्रभावीरूपेण कर्तुं शक्यते इति विषये अत्र मार्गदर्शकः अस्ति :

 आरामदायके उपविष्टस्थाने आरभत : भवतः पुरतः     सीधा बहिः प्रसारितौ पादौ कृत्वा स्वस्य चटके उपविशन्तु। पृष्ठं ऋजुं स्कन्धं     च शिथिलं कुरु । सुनिश्चितं कुरुत यत् भवन्तः आरामदायकाः, ग्राउण्ड् च सन्ति।
 जानुनि मोचयन्तु : जानुनि नत्वा शनैः शनैः पादतलं     एकत्र आनयन्तु, जानुनि बहिः पतन्तु । श्रोणिसमीपे पादौ स्थापयन्तु। एतत् बद्धसदृशम्     कोनासन (बद्ध कोण मुद्रा)।
 भवतः संरेखणे ध्यानं ददातु : मेरुदण्डं लम्बयित्वा     स्वस्य कोर-स्नायुषु किञ्चित् संलग्नं कुर्वन्तु। स्कन्धान् कण्ठं च शिथिलं कुर्वन्तु।     वक्षःस्थलं उद्घाटितं कृत्वा हनुमत्पादं मन्दं न्यस्तं कुर्वन्तु।
 वक्षःस्थलं तलपर्यन्तं न्यूनीकरोतु : नितम्बात्     अग्रे कपाटं कर्तुं आरभत, धड़ं मन्दं तलं प्रति अधः आनयन्तु। कोणौ नमन्तु, अग्रभुजौ     च आश्रयार्थं भूमौ अवलम्ब्यताम् ।
 नितम्बं संलग्नं कुर्वन्तु : जानुभ्यां मन्दं     अधः तलं प्रति निपीडयन्तु, परन्तु तान् बलात् कर्तुं परिहरन्तु। लक्ष्यं न तु     पादौ गभीरे व्याप्तौ बलात् कर्तुं अपितु नितम्बस्य मन्दं उद्घाटनं कर्तुं शक्यते     ।
 गभीरं श्वसितुम् : गभीरं श्वसितुम्, मन्दं,     स्थिरं श्वासं, निःश्वासं च केन्द्रीकृत्य। शरीरं तनावं मुञ्चति चेत् श्वसनं भवन्तं     मुद्रायां गभीरतरं मार्गदर्शनं कर्तुं अनुमन्यताम् ।
 Hold the Pose : १-३ निमेषान् यावत्, अथवा यावत्कालं     यावत् सहजं भवति तावत् मुद्रायां तिष्ठन्तु। शरीरे मृदुतां, समर्पणस्य भावः च     स्थापयितुं ध्यानं दत्तव्यम्।
 Release the Pose : मुद्रातः बहिः आगन्तुं मन्दं     धड़ं पुनः ऊर्ध्वस्थाने उत्थापयन्तु। नितम्बेषु यत्किमपि तनावं भवति तत् मुक्तुं     पुरतः पादौ बहिः प्रसारयन्तु ।

विविधताः परिवर्तनानि च

 आरम्भकानां कृते : यदि पूर्णविस्तारः अतितीव्रः     भवति तर्हि समर्थनार्थं जानुभ्यां अधः खण्डान् स्थापयितुं वा धडं किञ्चित् अधिकं     ऊर्ध्वं स्थापयितुं वा शक्नोति।
 उन्नत-अभ्यासकानां कृते : खिञ्चनं गभीरं कर्तुं     भवन्तः चटके हस्तौ दूरं अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति, येन वक्षःस्थलं तलस्य समीपं     आगन्तुं शक्नोति।

== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==

 जानुनि अधः बाध्यं कर्तुं : जानुनि भूमौ अतिदूरं     बाध्यं कर्तुं परिहरन्तु, यतः एतेन नितम्बयोः पृष्ठस्य च अधः अनावश्यकं तनावः     भवितुम् अर्हति । जानुभ्यां मन्दं मार्गदर्शनं कुर्वन्तु, गुरुत्वाकर्षणं सहायतां     कर्तुं शक्नुवन्ति।
 Backing the Lower Back : सुनिश्चितं कुर्वन्तु     यत् भवतः मेरुदण्डः दीर्घः तटस्थः च तिष्ठति। उदरस्य मांसपेशीं नियोजयित्वा पृष्ठस्य     अधोभागं गोलीकरणं परिहरन्तु ।
 Holding the Breath : गहनेन, मनःपूर्वकं श्वसनेन     सह कोमलासनस्य अभ्यासं कुर्वन्तु। निःश्वासस्य धारणं परिहरन्तु, यतः एतेन     शरीरे तनावः वर्धते । श्वसनं मन्दं लयात्मकं च भवतु।
 मेरुदण्डस्य अतिविस्तारः : सम्पूर्णे मुद्रायां     तटस्थं मेरुदण्डं स्थापयन्तु। वक्षःस्थलं न पातयेत् पृष्ठं वा न आच्छादयेत् ।

 मांसपेशी समूह लक्षित 

कोमलासनः अनेकाः प्रमुखाः मांसपेशीसमूहाः लक्ष्यं करोति : १.

 Hip Flexors : सौम्यः नितम्बस्य उद्घाटनं नितम्बस्य     फ्लेक्सर्स् तथा adductors (आन्तरिक ऊरुस्नायुः) च तानयति ।
 आन्तरिक ऊरु : मुद्रा एड्यूक्टर्स् (आन्तरिक     ऊरुस्नायुः) तानयति, लचीलापनं सुधरति ।
 पृष्ठस्य अधः भागः : ऊर्ध्वं मेरुदण्डं निर्वाहयित्वा     अथवा मन्दं अग्रे लम्बयित्वा पृष्ठस्य अधः भागः कटिप्रदेशः च तानितः भवति     ।
 कोर मांसपेशी : संतुलनं स्थापयितुं पृष्ठस्य     अधःभागस्य कमानीकरणं न कर्तुं च उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नता आवश्यकी भवति ।

 श्वसन तकनीक 

Komalasan इत्यस्मिन् श्वसनम् अत्यावश्यकम् , आरामं प्रवर्धयितुं खिञ्चनं गभीरं कर्तुं च सहायकं भवति। भवान् निम्नलिखित-विधिनाम् उपयोगं कर्तुं शक्नोति : १.

 दीर्घश्वासः (त्रिभागीयः श्वासः) : उदरं, ततः     पृष्ठपार्श्वे, अन्ते च वक्षःस्थले गभीरं निःश्वासं कुर्वन्तु । उदरं मेरुदण्डं     प्रति आकृष्य शनैः शनैः निःश्वासं कुर्वन्तु । एषा गभीरश्वासप्रविधिः तंत्रिकातन्त्रं     शान्तं कर्तुं साहाय्यं करोति ।
 उज्जायी श्वासः : अस्मिन् श्वासप्रविधिषु कण्ठं     मन्दं संकुचितं कृत्वा मृदुः, समुद्रसदृशः शब्दः भवति । मनः एकाग्रतां स्थापयितुं     साहाय्यं करोति, सम्पूर्णे मुद्रायां स्थिरं श्वसनं च प्रवर्धयति ।

 विरोधाभास एवं सावधानताएँ 

 जानु वा नितम्बस्य चोटः : यदि भवतः जानु वा     नितम्बस्य चोटः अस्ति तर्हि जानुः भूमौ प्रति अधः बाध्यं कर्तुं परिहरन्तु। जानुनां     समर्थनार्थं प्रॉप्स् इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु।
 पृष्ठस्य समस्याः : यदि भवतः पृष्ठस्य समस्याः     सन्ति, विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागे, तर्हि मेरुदण्डस्य अतिविस्तारं परिहरन्तु तथा     तटस्थसंरेखणं निर्वाहयितुम् कार्यं कुर्वन्तु।
 गर्भावस्था : गर्भावस्थायां विशेषतः परवर्तीपदे     एषा मुद्रा उपयुक्ता न भवेत्, यतः अस्मिन् गभीरं नितम्बस्य उद्घाटनं भवति ।

 योगाभ्यास में भूमिका 

कोमलासनस्य उपयोगः प्रायः सज्जतामुद्रारूपेण अथवा पुनर्स्थापनस्य अभ्यासस्य भागरूपेण भवति । इदं ग्राउण्डिंग् तथा शान्तमुद्रारूपेण कार्यं करोति, अधिकतीव्रमुद्राणां मध्ये संक्रमणार्थं आदर्शरूपेण अथवा अभ्यासस्य आरम्भस्य समाप्तेः वा मार्गरूपेण ।

विन्यासे अथवा हठयोगे , नितम्बं उद्घाटयितुं सहायकं भवति तथा च शरीरं गभीरतरविस्तारार्थं वा उपविष्टध्यानार्थं वा सज्जीकर्तुं प्रवाहरूपेण एकीकृत्य स्थापयितुं शक्यते।

 मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव 

एषः सौम्यः मुद्रा मनः शान्तं कर्तुं तनावस्य न्यूनीकरणे च सहायकः भवति । श्वसनस्य विषये ध्यानं नितम्बस्य उद्घाटनेन सह भावनात्मकविमोचनं प्रोत्साहयति, शान्तिभावं च पोषयति । अनेकाः अभ्यासकारिणः पश्यन्ति यत् कोमलासनः मनःसन्तोषस्य संवर्धनं कर्तुं साहाय्यं करोति, तेषां शरीरेण भावनाभिः च सह तेषां सम्बन्धं वर्धयति च ।

 दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व 

कोमलासनः बलस्य सौम्यतायाः च सन्तुलनस्य प्रतीकः अस्ति । जीवने आव्हानानां प्रति स्वस्य दृष्टिकोणं मृदु कर्तुं अभ्यासकारिणः आमन्त्रयन् वर्तमानक्षणस्य समर्पणस्य प्रतिनिधित्वं करोति । अस्मिन् मुद्रायां यत् भावविमोचनं भवितुम् अर्हति तत् त्यक्त्वा आन्तरिकशान्तिं संवर्धयितुं विचारं प्रतिबिम्बयति ।

 उन्नतविविधता तथा प्रगति 

उन्नत-अभ्यासकानां कृते बाहून् अग्रे प्रसारयित्वा, जानुभ्यां सक्रियरूपेण तलस्य समीपे निपीड्य गभीरतरं नितम्ब-उद्घाटनं प्राप्तुं शक्यते दीर्घकालं यावत् मुद्रां धारयितुं कार्यं करणं अपि अभ्यासं गभीरं कर्तुं शक्नोति ।

 विभिन्न योग परम्परा के संदर्भ में आसन 

 हठयोग : पारम्परिकहठयोगे संरेखणं, नियन्त्रितश्वासः,     ध्यानं च इति विषयेषु बलं दत्त्वा कोमलासनस्य अभ्यासः क्रियते स्म ।
 विन्यासः अय्यङ्गरः च : एताः गतिशीलाः संरेखणकेन्द्रितशैल्याः     च क्रमस्य अन्तः संक्रमणमुद्रारूपेण अथवा पुनर्स्थापनमुद्रारूपेण कोमलासनस्य     उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति।

 दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् 

कोमलासनस्य अभ्यासं कृत्वा व्यक्तिः स्वस्य लचीलतां, आसनं च सुधारयितुं शक्नोति, येन उपविष्टः, स्थितः, चलनं च इत्यादीनां दैनन्दिनक्रियाणां वर्धनं भवति भावनात्मकं ग्राउण्डिंग् लाभाः अभ्यासकारिणः अधिकसुलभतायाः स्पष्टतया च दैनिकतनावकारकाणां मार्गदर्शने सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति ।

 वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान 

अद्यतन-अध्ययनेन ज्ञातं यत् नियमित-योग-अभ्यासः, यत्र Komalasan - इत्यादीनां मुद्राणां सह , लचीलापनं सुधरति, तनावः न्यूनीकरोति, समग्र-मानसिक-कल्याणं च प्रवर्धयति दैनन्दिनजीवने असुविधायाः सामान्यस्रोतानां नितम्बस्य, पृष्ठभागस्य च तनावस्य निवारणं योगेन अपि दर्शितम् अस्ति ।

 सन्दर्भाः 

 अय्यंगर, बी के एस योग पर प्रकाश . हार्परकोलिन्स, 2002.
 तिवारी, एस योग की कला एवं विज्ञान . मोतीलाल बनारसीदास ,     2006.
 Desikachar , TKV योगस्य हृदयम्: व्यक्तिगत अभ्यासस्य विकासः .     आन्तरिक परम्परा, 1995.
" कोमलासनः तस्य लाभाः च।" समकालीन योग अभ्यास के जर्नल , vol. १८, न. 2, 2023, पृष्ठ 12-24।