योगसूत्राणि संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा च

योगसूत्राणि संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा च योगशिक्षायाः कृते अतीव महत्त्वपूर्णा अस्ति । मानसिकस्वास्थ्यस्य व्यक्तिगतकल्याणस्य च जगति मनसः शरीरस्य च समग्रदृष्टिकोणानां कृते द्वौ विषयौ विशिष्टौ स्तः - पतञ्जलेः योगसूत्राणि संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा (CBT) च यद्यपि एतौ परम्परौ अत्यन्तं भिन्नौ सांस्कृतिक-ऐतिहासिक-सन्दर्भेभ्यः आगतौ-एकः प्राचीनः आध्यात्मिकः च, अन्यः आधुनिकः मनोवैज्ञानिकः च- तथापि उभयत्र व्यक्तिः स्वस्य मानसिकस्वास्थ्यं कल्याणं च कथं सुधारयितुम् अर्हति इति गहनं अन्वेषणं प्रददति अयं निबन्धः पतञ्जलेः योगसूत्रेभ्यः प्रमुखसंकल्पनानां अन्वेषणं करोति तथा च तान् सीबीटी-सहितं तुलनां करोति, मानसिक-भावनात्मक-चुनौत्येषु तेषां दृष्टिकोणेषु समानतां परीक्षते, तथैव सम्भाव्य-एकीकरण-तकनीकानां परीक्षणं करोति, ये उभय-लोकस्य सर्वोत्तम-मिश्रणं कुर्वन्ति।

पतञ्जलेः योगसूत्राणां बोधः

पतञ्जलेः योगसूत्राणि , प्रायः २००० वर्षपूर्वं लिखितानि, योगस्य अभ्यासस्य आधारग्रन्थरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । सूत्राणि योगस्य दर्शनस्य, अभ्यासस्य, लक्ष्यस्य च रूपरेखां दर्शयन्तः आफॉरिज्म-संग्रहः अथवा संक्षिप्त-संक्षिप्त-कथनानि सन्ति । पतञ्जलेः मते योगस्य प्राथमिकं उद्देश्यं यत्र आत्मसाक्षात्कारेण दिव्येन सह संयोगेन च आध्यात्मिकमुक्तिः (मोक्षः) प्राप्तुं भवति, तत्र योगसूत्रेषु मानसिकं भावनात्मकं च दुःखं सम्बोधयितुं व्यावहारिकं मार्गदर्शनमपि प्राप्यते।

योगसूत्रेषु मनः अवगन्तुं, अभ्यासद्वारा तस्य नियन्त्रणं शुद्धीकरणं च कथं भवति इति अवगन्तुं ढाञ्चा प्रवर्तते । ते मानसिकस्पष्टतां, आन्तरिकशान्तिं च बाधन्ते इति विविधान् मानसिकविघ्नान् क्लेशान् वा —आसक्तिः, विरक्तिः, अज्ञानं च — चिनोति पतञ्जलिः एतेषां विघ्नानाम् अतिक्रमणार्थं संरचितं मार्गं निर्दिशति, यस्मिन् नैतिकमार्गदर्शिकाः, शारीरिकमुद्राः ( आसनानि ), श्वसननियन्त्रणं ( प्राणायामम् ), एकाग्रता ( धरणं ), ध्यानं ( ध्यानं ), अन्ते च गहनदृष्टिकोणस्य अथवा बोधस्य ( समाधिः ) प्राप्तिः भवति । ग्रन्थे आत्म-अनुशासनं, मनःसञ्चारं, करुणा, समता, असङ्गः इत्यादीनां गुणानाम् संवर्धनं च बोधितम् अस्ति ।

योगसूत्रेषु केन्द्रे मनसः आदतनप्रतिमानानाम् अथवा वृत्तिः इति धारणा वर्तते , या व्यक्तिभिः यथार्थस्य अनुभवं कथं भवति इति आकारं ददाति । मनसः उतार-चढावः शान्तं कर्तुं शिक्षमाणः स्पष्टतां शान्तिं च प्राप्तुं शक्यते इति पतञ्जलिः सूचयति । मानसिकशुद्धेः एषा प्रक्रिया संज्ञानात्मकविकृतीनां भावनात्मककठिनतानां च प्रबन्धनार्थं अनेकानाम् आधुनिकमनोवैज्ञानिकप्रविधिनां समानान्तरा अस्ति ।

संज्ञानात्मक व्यवहार चिकित्सा (CBT) इत्यस्य अवगमनम् 

संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा (CBT) मनोचिकित्सायाः एकः व्यापकरूपेण अभ्यासितः रूपः अस्ति यः १९६० तमे दशके मुख्यतया मनोचिकित्सकस्य एरोन् टी . बेक् इत्यस्य कार्येण उद्भूतः CBT अस्माकं विचाराः, भावनाः, व्यवहाराः च परस्परं सम्बद्धाः सन्ति इति आधारेण आधारितम् अस्ति , तथा च कुअनुकूलविचारप्रतिमानं (संज्ञानात्मकविकृतयः) परिवर्त्य वयं भावनात्मकप्रतिक्रियासु व्यवहारेषु च सुधारं कर्तुं शक्नुमः इति अचेतनं गभीरं गभीरं गच्छन्ति चिकित्सायाः अन्येषां केषाञ्चन रूपाणां विपरीतम्, CBT एकः व्यावहारिकः, लक्ष्य-उन्मुखः दृष्टिकोणः अस्ति यः व्यक्तिभ्यः विकृतचिन्तनं व्यवहारं च ज्ञातुं पुनः स्वरूपयितुं च सहायतां कर्तुं केन्द्रितः अस्ति

चिकित्सा नकारात्मकविचारानाम्, विश्वासानां च पहिचानं चुनौतीं च परितः भवति, विशेषतः ये चिन्ता, अवसादः, अन्येषु मनोवैज्ञानिकस्थितौ च योगदानं ददति एतत् व्यक्तिं स्वप्रत्ययानां प्रमाणानां परीक्षणं कर्तुं, स्वविचारानाम् वस्तुनिष्ठरूपेण मूल्याङ्कनं कर्तुं, अविवेकी वा विकृतविचारानाम् स्थाने अधिकसन्तुलित-वास्तविक-विचारैः प्रतिस्थापयितुं प्रोत्साहयति CBT अस्मिन् सिद्धान्ते आधारितं यत् विश्वस्य विषये अस्माकं धारणा अस्माकं अनुभवान् आकारयति, एतासां धारणानां परिवर्तनं कृत्वा वयं अस्माकं भावनात्मकप्रतिक्रियासु परिवर्तनं कर्तुं शक्नुमः, अस्माकं कल्याणं च सुधारयितुं शक्नुमः इति।

व्यवहारपरिवर्तनस्य उपरि बलं दत्तम् अस्ति । ग्राहकाः स्वस्य भयान् चुनौतीं दत्तवन्तः कार्याणि कर्तुं, नूतनानि सामनाकरणरणनीतयः विकसितुं, आरामस्य तकनीकानां अभ्यासं कर्तुं च प्रोत्साहिताः भवन्ति । सीबीटी वर्तमान-क्षण-जागरूकतायाः महत्त्वं बोधयति तथा च प्रायः व्यक्तिभ्यः स्वविचार-भावनानां विषये अधिकं जागरूकतां प्राप्तुं सहायतार्थं मनःसन्तोष-अभ्यासान् समावेशयति, एषा अवधारणा योगे दृश्यमानैः अभ्यासैः सह निकटतया सङ्गता भवति

प्रमुख-अवधारणानां तुलनात्मकविश्लेषणम्

पतञ्जलेः योगसूत्राणि संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा च (CBT) विशिष्टपरम्पराभ्यः आगतानि, तथापि तेषां मूलसिद्धान्तानां मध्ये अनेकाः उल्लेखनीयाः समानान्तराः सन्ति उभयत्र भावनात्मकानुभवानाम् आकारं दातुं मनसः भूमिकां सम्बोधयति तथा च मानसिकस्पष्टतां, आत्मजागरूकतां, भावनात्मकनियमनं च संवर्धयितुं संरचितदृष्टिकोणान् प्रददति। अधः पतञ्जलेः योगसूत्राणां केषाञ्चन प्रमुखानां अवधारणानां तुलनां सीबीटी-मध्ये कृताभिः सह करिष्यामः ।

1. मनसः मानसिकप्रतिमानां च भूमिका

•	योगसूत्राः : पतञ्जलिः मनः नित्यं गतिं धारयति, वृत्तिभिः (मानसिकविकारैः) सह उतार-चढावः भवति इति बोधयति । एते मानसिक उतार-चढावः विचाराणां स्वरूपानुसारं सहायकाः वा हानिकारकाः वा भवितुम् अर्हन्ति । विक्षेपैर्रागैर्विरहैः मेघयुक्ते मनः दुःखं जनयति । पतञ्जलेः लक्ष्यं एतान् उतार-चढावान् ( citta वृत्तिः nirodha ), आन्तरिकशान्तिं स्पष्टतया च स्थानं सृजति। मनःसमाहितस्य एकाग्रतायाः च अभ्यासेन मनःशुद्ध्य समाधिः (गहनध्यानशोषणस्य, अन्वेषणस्य च अवस्था) प्राप्तुं शक्यते ।

•	CBT : CBT इत्यत्र मनः भावनात्मकव्यवहारकठिनतानां स्रोतः अपि दृश्यते । नकारात्मकविचारप्रकाराः-यथा विनाशकारी, अतिसामान्यीकरणं, अथवा कृष्ण-श्वेत-चिन्तनम्-भावनात्मक-दुःखस्य योगदानं ददाति इति ज्ञायते । सीबीटी एतेषां संज्ञानात्मकविकृतीनां पहिचानं चुनौतीं च कर्तुं प्रयतते, यस्य लक्ष्यं भवति कुअनुकूलविचाराः अधिकतर्कसंगतेषु, संतुलितेषु विचारेषु परिणमयितुं। स्वस्य संज्ञानात्मकप्रतिमानं स्थानान्तरयित्वा व्यक्तिः स्वस्य भावनात्मकप्रतिक्रियासु व्यवहारे च परिवर्तनं कर्तुं शक्नोति .

•	तुलना : योगसूत्रं सीबीटी च द्वौ अपि भावनात्मककल्याणस्य आकारे मानसिकप्रतिमानानाम् सशक्तभूमिकां स्वीकुर्वन्ति। योगे मानसिकस्य उतार-चढावः ( वृत्तिः ) आध्यात्मिक-भावनात्मक-वृद्धेः बाधकरूपेण दृश्यते, यदा तु सीबीटी-मध्ये विकृतचिन्तनपद्धतिः मनोवैज्ञानिकदुःखस्य स्रोतः इति चिह्निता भवति एतेषां मानसिकप्रतिमानानाम् उपरि नियन्त्रणं प्राप्तुं जागरूकतायाः संवर्धनस्य वकालतम् उभयपरम्परा भवति ।

2. आत्मजागरूकतायाः मनःसन्तोषस्य च अवधारणा

•	योगसूत्राः : पतञ्जलेः शिक्षायां मनःसन्तोषः जागरूकता च केन्द्रविषयाः सन्ति। एकाग्रतायाः ( धरणस्य ) ध्यानस्य ( ध्यानस्य ) च अभ्यासानां माध्यमेन व्यक्तिः विरक्तिः समता च भावः संवर्धयन् असङ्गं विना मनः अवलोकयितुं शिक्षितुं शक्नुवन्ति । स्वस्य विचाराणां, भावानाम्, संवेदनानां च विषये अधिकं मनसि कृत्वा अधिकानि चेतनविकल्पानि कर्तुं, अधिकान् आन्तरिकशान्तिं अनुभवितुं च आवश्यकं स्थानं निर्मातुं शक्यते

•	CBT : मनःसन्तोषः अपि CBT इत्यस्य मूलघटकः अस्ति । मनःसन्तोष-आधारित-सीबीटी (MBCT) इत्यत्र मनःसन्तोष-ध्यानात् तकनीकाः समाविष्टाः सन्ति येन व्यक्तिः वर्तमानक्षणे स्वविचार-भावनानां विषये जागरूकतां विकसितुं साहाय्यं करोति एमबीसीटी-मध्ये व्यक्तिः स्वविचारानाम् अवलोकनं कर्तुं प्रोत्साह्यते, तथ्यस्य अपेक्षया अस्थायीमानसिकघटनारूपेण स्वीकुर्वन्ति । एषा जागरूकता व्यक्तिभ्यः तनावकारकाणां प्रति अधिकं शान्ततया प्रतिक्रियां दातुं साहाय्यं करोति तथा च आवेगपूर्णप्रतिक्रियायाः प्रवृत्तिं न्यूनीकरोति ।

•	तुलना : उभयपरम्परासु मनःसन्तोषे जागरूकतायाश्च प्रबलं बलं दत्तम् अस्ति। पतञ्जलेः ध्यानस्य धरणस्य च अभ्यासः व्यक्तिभ्यः ध्यानं केन्द्रीक्रियितुं मनः प्रति अप्रतिक्रियाशीलजागरूकतां विकसितुं च शिक्षयति, यत् सीबीटी-मध्ये समावेशितानां मनःसन्तोष-अभ्यासानां सदृशम् अस्ति मनःसन्तोषस्य संवर्धनेन योगः सीबीटी च द्वौ अपि व्यक्तिभ्यः स्वविचारैः भावनाभिः च सह स्वस्थसम्बन्धं विकसितुं साहाय्यं कुर्वन्ति, येन अधिकं भावनात्मकं नियमनं पोष्यते।

3. नकारात्मकभावनानां संज्ञानात्मकविकृतीनां च भूमिका

•	योगसूत्राः : पतञ्जलिः क्लेशानां पहिचानं करोति , ये पञ्च मानसिकदुःखानि सन्ति : अज्ञानम् ( अविद्या ), अहंकारः ( अस्मिता ), आसक्तिः ( रागः ), विरक्तिः ( द्वेशः ), जीवने आलम्बनं च ( अभिनिवेशः ) एते मानसिकक्लेशाः भावनात्मकदुःखस्य मूलकारणत्वेन दृश्यन्ते । नैतिकानुशासनं, ध्यानं, आत्मजिज्ञासा च कृत्वा व्यक्तिः क्रमेण एतान् क्लेशान् विलीन्य दुःखात् मुक्तिं प्राप्तुं शक्नोति ।

•	CBT : CBT नकारात्मकभावनानां अन्तर्निहितसंज्ञानात्मकविकृतिषु ध्यानं दत्त्वा सम्बोधयति। यथा - चिन्ताम् अनुभवन् कश्चित् दुष्टतमं परिदृश्यं भविष्यति इति कल्पयित्वा विनाशकारीचिन्तनं कर्तुं शक्नोति । CBT ग्राहकानाम् एतेषां विकृतविचारानाम् आव्हानं कर्तुं साहाय्यं करोति तथा च तेषां स्थाने अधिकसन्तुलितं, प्रमाणाधारितं विश्वासं प्रतिस्थापयति। इयं प्रक्रिया योगे क्लेशेभ्यः उत्पद्यमानानां नकारात्मकभावनानां विच्छेदनसदृशी अस्ति , यतः उभयोः उपाययोः उद्देश्यं मनसः स्वचालितहानिकारकप्रतिक्रियाणां परिवर्तनं कृत्वा दुःखस्य न्यूनीकरणं भवति।

•	तुलना : योगः सीबीटी च द्वौ अपि नकारात्मकभावनानां मानसिकप्रतिमानानाञ्च अस्तित्वं स्वीकुर्वतः ये दुःखं जनयन्ति। योगः यत्र क्लेशान् आध्यात्मिक-अभ्यासानां माध्यमेन अतिक्रमणीयाः गहन-दुःखरूपेण सम्बोधयति, तत्र सीबीटी संज्ञानात्मक-विकृतिं यथार्थस्य विकृतिरूपेण लक्ष्यं करोति यत् जागरूकतायाः पुनः स्वरूपनिर्माणस्य च माध्यमेन सम्यक् कर्तुं शक्यते उभयप्रणाली भावनात्मकस्वास्थ्यस्य उन्नयनार्थं एतान् मानसिकबाधान् अतितर्तुं महत्त्वं बोधयति ।

4. व्यवहारपरिवर्तनं अभ्यासः च

•	योगसूत्रम् : योगसूत्रेषु पतञ्जलिः अष्टाङ्गैः ( अष्टाङ्गयोगः ) क्रमेण आत्मसुधारस्य मार्गस्य रूपरेखां ददाति , येषु नैतिकमार्गदर्शिकाः ( यमानि नियमाः च ), शारीरिकमुद्राः ( आसनानि ), श्वासनियंत्रणं ( प्राणायामम् ), एकाग्रता ( धरणं च ) अन्तर्भवन्ति ), ध्यान ( ध्यान ), अन्ते च समाधिप्राप्तिः . एतानि अभ्यासानि व्यक्तिनां सकारात्मकाभ्यासानां संवर्धनार्थं, मानसिकदुःखानां न्यूनीकरणाय, आध्यात्मिकवृद्ध्यर्थं च सहायार्थं निर्मिताः सन्ति । नियमित-अभ्यासस्य अनुशासनं व्यक्तिगतपरिवर्तनस्य कुञ्जीरूपेण बलं दत्तं भवति ।

•	CBT : CBT इत्यत्र व्यवहारपरिवर्तनस्य प्रक्रिया अपि अन्तर्भवति , यत्र नवीनाः सामनाकरणरणनीतयः स्वस्थतराः आदतयः च विकसितुं केन्द्रीक्रियते । संज्ञानात्मकपुनर्गठनं, व्यवहारसक्रियीकरणं , तथा च एक्सपोजरचिकित्सा इत्यादीनां तकनीकानां उपयोगः व्यक्तिनां भयं चुनौतीं दातुं, परिहारव्यवहारस्य सामना कर्तुं , चिन्तनस्य अभिनयस्य च अधिकानुकूलमार्गान् विकसितुं सहायतां कर्तुं भवति योगस्य इव CBT इत्यत्र नियमितरूपेण अभ्यासः प्रयत्नः च भवति, व्यक्तिभ्यः विचारस्य व्यवहारस्य च नवीनं, स्वस्थतरं प्रतिमानं स्वीकुर्वितुं प्रोत्साहयति ।

•	तुलना : उभयव्यवस्थासु निरन्तरं अभ्यासस्य अनुशासनस्य च महत्त्वं बोधितम् अस्ति। योगस्य अष्टाङ्गयोगः व्यक्तिगतपरिवर्तनस्य व्यापकरूपरेखां प्रदाति, यदा तु CBT विचारान् व्यवहारान् च परिवर्तयितुं विशिष्टानि, प्रमाणाधारितरणनीतयः प्रदाति उभयदृष्टिकोणयोः प्रतिबद्धतायाः दृढतायाः च आवश्यकता वर्तते, परन्तु तेषां लक्ष्यं समानपरिणामानां भवति: मानसिकदुःखानां न्यूनीकरणं भावनात्मककल्याणस्य पोषणं च।

एकीकृतदृष्टिकोणः

योगसूत्रस्य सीबीटी च समानतां दृष्ट्वा तनावनिवृत्त्यर्थं मानसिकस्वास्थ्यस्य च व्यापकप्रतिरूपे द्वयोः दृष्टिकोणयोः एकीकरणस्य महत्त्वपूर्णा सम्भावना वर्तते। उभयप्रणाल्याः सामान्यलक्ष्याणि सन्ति : मनःसन्तोषं वर्धयितुं, नकारात्मकमानसिकप्रतिमानानाम् न्यूनीकरणं, भावनात्मकनियमनस्य संवर्धनं, समग्रकल्याणस्य सुधारः च सीबीटी इत्यस्य संरचितसंज्ञानात्मकव्यवहारप्रविधिनां योगस्य समग्रप्रथानां सह संयोजनेन व्यक्तिः मानसिकस्वास्थ्यस्य अधिकपूर्णदृष्टिकोणस्य लाभं प्राप्नुयात्।

यथा, योगः चिन्ता, अवसादः, आघातः च चिकित्सायां सीबीटी इत्यस्य शक्तिशाली पूरकरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नोति । शरीरस्य जागरूकतायां, श्वसननियन्त्रणे, मनःसन्तोषे च योगस्य बलं सीबीटी-मध्ये विकसितं आत्म-नियमन-कौशलं वर्धयितुं शक्नोति, येन व्यक्तिः अधिकं उपस्थितः भवितुम्, स्वस्य भावनात्मक-अनुभवानाम् अनुकूलः च भवितुम् अर्हति तस्य विपरीतम्, सीबीटी योग-अभ्यासस्य समये उत्पद्यमानानां संज्ञानात्मक-विकृतीनां, दुर्अनुकूल-प्रत्ययानां च चुनौतीं दातुं बहुमूल्यं संज्ञानात्मकं साधनं प्रदातुं शक्नोति, विशेषतः आघातेन वा नकारात्मक-आत्म-वार्तालेन वा निबद्धेषु व्यक्तिषु।

विशिष्टदार्शनिकपरम्पराभ्यः उत्पन्नाः पतञ्जलेः योगसूत्राः संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा (CBT) च मानसिकस्वास्थ्यस्य भावनात्मककल्याणस्य च दृष्टिकोणे सामान्यसिद्धान्तान् साझां कुर्वन्ति उभयत्र मनसः परिवर्तनकारीशक्तिः, मनःसन्तोषस्य महत्त्वं, व्यवहारपरिवर्तनस्य आवश्यकता च बोधयति । द्वयोः प्रणाल्याः तुलनां कृत्वा वयं पश्यामः यत् ते परस्परं सम्यक् पूरकाः सन्ति, येन व्यक्तिभ्यः तनावस्य प्रबन्धने, चिन्ता न्यूनीकर्तुं, भावनात्मकलचीलतां सुधारयितुम् च सहायतां कर्तुं शक्नुवन्ति इति तकनीकानां अभ्यासानां च श्रेणीं प्रदातुं शक्नुवन्ति योग तथा सीबीटी इत्येतयोः द्वयोः अपि अन्वेषणस्य एकीकरणेन मानसिकस्वास्थ्यस्य समग्रं, संतुलितं दृष्टिकोणं प्रदातुं शक्यते, यत् दीर्घकालीनव्यक्तिगतवृद्धिं पोषयन् कल्याणस्य संज्ञानात्मकं भावनात्मकं च पक्षं सम्बोधयति।