गोपीनाथ कविराज

महामहोपाध्याय गोपीनाथकविराज (७ सितम्बर १८८७ – १२ जून १९७६) संस्कृतविद्वान् महान् दार्शनिकः च आसीत् । सरस्वत साधनायां विशेषविद्वान्, तन्त्रसाधनायां सिद्धयोगी इति अपि प्रसिद्धः आसीत् । १९१४ तमे वर्षे पुस्तकालयस्य कार्यजीवनस्य आरम्भं कृत्वा १९२३ तः १९३७ पर्यन्तं वाराणसीनगरस्य सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य (पूर्वं शासकीयसंस्कृतमहाविद्यालयस्य) प्राचार्यरूपेण कार्यं कृतवान् । अस्मिन् काले सः सरस्वतीभवनग्रन्थमालस्य सम्पादकः अपि आसीत् । तांत्रिकसाहित्यस्य विद्वान् दृष्टिकोणस्य कृते १९६४ तमे वर्षे सः साहित्य अकादमीपुरस्कारं (संस्कृतम्) प्राप्तवान् ।

गोपीनाथ कविराज बंगला . तस्य पितुः नाम वैकुण्ठनाथ बागची आसीत् । ब्रिटिशभारतस्य ढाकामण्डलस्य (अधुना बाङ्गलादेशः ) धमरायग्रामे तस्य जन्म अभवत् । सः प्रतिष्ठिते बागची-कुटुम्बे जातः । सः स्नेहेन "कविराज" इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् । श्री मधुसूदन ओजा शशिधर "तरका चूडामणि" इत्यस्य मार्गदर्शने जयपुरे तस्य प्राथमिकशिक्षा आरब्धा ।

महामहोपाध्याय पंडित गोपीनाथ कविराज वर्तमान युग के विश्वप्रसिद्ध भारतीय प्राच्यविद एवं विद्वान्। तस्य ज्ञानस्य अन्वेषणं वर्तमानशतकस्य प्रथमदशके आरब्धम् । तस्य प्रस्थानं यावत् अबाधितम् अभवत् । अस्मिन् दीर्घकाले पूर्वाश्च पाश्चात्यप्रज्ञा। विज्ञानानाम् विशिष्टविचारप्रक्रियाणां गहनतया अध्ययनेन दर्शनस्य इतिहासस्य च क्षेत्रेषु तस्य योगदानेन मानवसंस्कृतेः आध्यात्मिकव्यवहारस्य च अन्तर्निहितपक्षेषु नूतनं प्रकाशं प्रसारितम्|

१९ शताब्द्याः धार्मिकपुनरुत्थानेन २० शताब्द्याः स्वातन्त्र्य-आन्दोलनेन च प्रेरिता तस्य जीवनकथा कालस्य भावेन जीवन्तं भवति । प्राचीनकालस्य समर्थकत्वेन, नवीनतायाः प्रवर्तकत्वेन, कविराजस्य महान् व्यक्तित्वं संक्रमणकालस्य सर्वैः लक्षणैः सह एकीकृतं भवति यदा राष्ट्रजीवनं प्रगतिमार्गे अग्रे गन्तुं शक्तिं प्राप्नोति।

 आध्यात्मिक जीवन 
तस्य माता सुखदासुन्दरीदेवी तस्मिन् धार्मिकरुचिं प्रवर्तयितुं विशेषतया सक्रियः आसीत् । उपनयनस्य अनन्तरं, सः नियमितरूपेण तस्याः वैदिकसन्ध्यां करोति स्म । सन्ध्यावन्दनं विना भोजनं न सेवितव्यमिति नियमं कृतवान् ।

१९१८ तमे वर्षे काशीनगरे महायोगिना विशुद्धानन्दपरमहंसेन जगति दीक्षितः । ततः परं सः नियमितरूपेण गुरुसेवायां उपस्थितः भूत्वा आध्यात्मिकाभ्यासस्य मार्गे प्रगतिम् आरब्धवान् ।

 रचना: 

 भारतीयसंस्कृतिः तथा अभ्यासः
 तान्त्रिक-साधना और् सिद्धान्तः।
 कासी प्रति सरस्वतेः अभ्यासः।
 कागदी-पत्रिका
 स्व-वेदना
 अखण्ड-महायोगेर-पथः (बङ्ग्ला)  (बङ्गाली) 
 अखण्ड-महायोग-का पथः और मृत्यु-विज्ञान
 श्री श्री विष्णुदानन्दस्य भाषणम्
 तान्त्रिकसाहित्यम्
 तन्त्रस्य अभ्यासः।
 भारतीय-साधनारधारा
 बिज्नान् ओ परमबाद् इत्यस्य मृत्युः।
 श्री कृष्णस्य भाषणम्
 मृत्युविनोद-और् कर्म-रहस्यः
 त्रिपुररहस्यम् (संस्कृतभाषायां) 
 गोरखस्य सिद्धान्तस्य सारांशः।
 साहित्यिकचिन्ता
 सिद्धभूमि जननागञ्ज्
 साधु-वृत्तान्तः तथा च सत-प्रसङ्ग-खण्डः।
 गोपीनाथकविराजः, सम्पा। (1934). नृसिंहप्रसादः श्रीदलपात्रराजस्य श्रद्धा-धारा (संस्कृतभाषायां) । विद्या विलास् प्रेस्, बनारस्।
 योगीराज्-विशुद्धानन्दस्य प्रवचनं तत्त्वज्ञानं च।
 गोपीनाथकवीरराज (1966) । भारतीयचिन्तायाः तत्त्वानि। उदयोन्मुख विश्वविद्यालयः
 सनातन-साधना-रहस्यः
 श्री साधना
 दीक्षा
 शक्ति का जागरण और कुंडलिनी
 स्वमार्गः साधनामार्गः अस्ति।
 स्व-निर्धारितः।
 अखण्ड-महायोगः
 तान्त्रा और् आगमशास्त्रोङ्का इत्यनेन निर्देशितः।
 तन्त्रिका-वाक्पटुता मे शक्ति-दृष्टिः
 कविराजप्रतिभा (कल्याण पत्रिका तथा आनन्दवार्ता पत्रिकासु लेखः) 

श्रीमद्भगवद्गीता, श्रीश्रीसिद्धिमाता, जपसूत्र इत्यादीनां अन्येषां बहूनां पुस्तकानां प्रस्तावनामपि लिखितवान् ।

 सम्मानः 

 महामहोपाध्याय (1934).
 डि लिट्. (1947), (इलाहाबाद विश्वविद्यालय) .
 डि लिट् (21 दिसम्बर 1956) ( बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय )
 पद्म विभूषण (१९६४) ९.
 उत्तर प्रदेश सरकार द्वारा साहित्य वाचस्पति (1965)
 देसिकोत्तमा (1976), विश्व भारती द्वारा .

 स्रोतः 

 गोपीनाथ कविराज
वर्गः:हिन्दीलेखकाः