कृष्ण मृग्

कृष्ण मृगः( Antilope cervicapra ), भारतीयमृगः इति अपि ज्ञायते, भारतस्य नेपालस्य च मूलनिवासी मध्यमप्रमाणस्य मृगः अस्ति । तृणयुक्तेषु मैदानेषु, बारहमासीजलस्रोतयुक्तेषु लघुवनेषु च निवसति । स्कन्धे ७४ तः ८४ से.मी.पर्यन्तं (२९ तः ३३ इञ्च्) ऊर्ध्वं तिष्ठति । पुरुषाणां भारः २०–५७ किलोग्रामः (४४–१२६ पाउण्ड्), औसतं ३८ किलोग्रामः (८४ पाउण्ड्) भवति । मादाः लघुतराः भवन्ति, तेषां भारः समासे २०–३३ किलोग्रामः (४४–७३ पाउण्ड्) अथवा २७ किलोग्रामः (६० पाउण्ड्) भवति । पुरुषाणां ३५–७५ से.मी.(१४–३० इञ्च्) दीर्घाः वर्तनीवशृङ्गाः भवन्ति, मादासु यदा कदा शृङ्गाः अपि भवन्ति । हनुभागे, नेत्रयोः परितः च श्वेतवर्णः मुखस्य कृष्णपट्टिकाभिः सह तीक्ष्णविपरीतः भवति । उभयोः लिंगयोः वर्णा द्विस्वरवर्णः दृश्यते; पुरुषेषु शरीरस्य अधिकांशः भागः कृष्णभूरेण कृष्णपर्यन्तं भवति, नेत्रयोः, श्वेतकर्णपुच्छयोः परितः श्वेतवृत्ताः, उदरं, अधोहनुः, अन्तःपादाः च श्वेतवर्णाः अपि भवन्ति । मादाः किशोरः च पीतवर्णीयः मृगः तनपर्यन्तं भवति तथा च समानानि श्वेतक्षेत्राणि प्रदर्शयन्ति, केवलं पुरुषाणाम् अपेक्षया अधिकं अवरक्तपीतवर्णीयः स्वरः भवति । स्त्रीणां स्कन्धस्य परितः आरभ्य पृष्ठभागे समाप्तं अधिकं क्षैतिजं श्वेतपार्श्वपट्टिका अपि भवति । कृष्ण मृगः Antilope- जातेः एकमात्रः जीवितः सदस्यः अस्ति, तस्य वर्णनं १७५८ तमे वर्षे कार्ल् लिनेयस् इत्यनेन कृतम् । उपजातिद्वयं ज्ञायते ।

कृष्ण मृगः मुख्यतया दिने सक्रियः भवति | अत्र स्त्री, पुरुषः, युवा कुंवारयूथः इति त्रयः प्रकाराः लघुसमूहाः भवन्ति । पुरुषाः प्रायः स्त्रीणां संभोगार्थं संग्रहणार्थं lekking इति रणनीतिरूपेण स्वीकुर्वन्ति । अन्येषां पुरुषाणां एतेषु प्रदेशेषु प्रवेशः न भवति, तथापि मादाः प्रायः एतेषु स्थानेषु भोजनार्थं गच्छन्ति । एवं पुरुषः तया सह संभोगस्य प्रयासं कर्तुं शक्नोति । कृष्णमृगः शाकाहारी अस्ति, सः निम्नतृणेषु चरति, यदा कदा रुशत् अपि करोति । अष्टमासस्य वयसि स्त्रियः यौनरूपेण प्रौढाः भवन्ति, परन्तु द्विवर्षेभ्यः पूर्वं न संभोगं कुर्वन्ति । पुरुषाः पश्चात्, १.५ वर्षे परिपक्वाः भवन्ति । संभोगः वर्षे पूर्णे भवति । गर्भधारणं सामान्यतया षड्मासानां भवति, तदनन्तरं एकः वत्सः जायते । आयुः सामान्यतया १० तः १५ वर्षाणि यावत् भवति ।

तत् मृगः भारतस्य मूलनिवासी अस्ति, मुख्यतया भारते एव दृश्यते, यदा तु पाकिस्ताने बाङ्गलादेशे च स्थानीयतया विलुप्तः अस्ति । पूर्वं व्यापकाः, लघु विकीर्णाः च यूथाः अद्यत्वे बहुधा संरक्षितक्षेत्रेषु एव सीमिताः सन्ति । २० शताब्द्यां अत्यधिकमृगया, वनानां कटनं, निवासस्थानविनाशः च इति कारणेन कृष्णमृगसङ्ख्यायां तीव्रः न्यूनता अभवत् । अर्जन्टीना, ऑस्ट्रेलिया तथा अमेरिकादेशेषु मुख्यतया मृगयापालनक्षेत्रेषु कृष्णमृगस्य प्रवर्तनं कृतम् अस्ति । अर्जेन्टिनादेशे जनसंख्या सम्यक् जीवति । भारते १९७२ तमे वर्षे वन्यजीवसंरक्षणविधिस्य प्रथमसूचीयाः अन्तर्गतं कृष्णमृगस्य मृगया निषिद्धा अस्ति । हिन्दुधर्मे कृष्णमृगस्य महत्त्वम् अस्ति ; भारतीय-नेपाली-ग्रामिणः मृगस्य हानिं न कुर्वन्ति ।

 नाम व्युत्पत्ति 
कृष्णमृगस्य वैज्ञानिकं नाम Antilope cervicapra इति । तस्य व्युत्पत्तिः लातिनीभाषायाः antalopus ("शृङ्गयुक्तः पशुः") इत्यत्रे अस्ति । विशिष्टं नाम cervicapra इति लातिनीभाषायाम् cervus ("हरिण") तथा capra ("अजा") इति शब्दैः निर्मितम् अस्ति । "ब्लाक्बक्" इति आङ्लभाषानाम पुरुषाणां कोटस्य पृष्ठभागस्य कृष्णभूरेण कृष्णवर्णस्य सन्दर्भः अस्ति ॥अस्य नामस्य प्रारम्भिकः प्रयोगः १८५० तमे वर्षे अभवत् ।

 वर्गीकरण एवं विकास 
कृष्णमृगः Antilope- जातेः एकमात्रः जीवितः सदस्यः अस्ति, तस्य वर्गीकरणं Bovidae - कुटुम्बे अस्ति | १७५८ तमे वर्षे Systema Naturae इत्यस्य १० तमे संस्करणे स्वीडिश् प्राणिशास्त्रज्ञेन कार्ल लिनियसेन अस्य प्रजातेः वर्णनं वैज्ञानिकं नामं च दत्तम् । Antilope इत्यत्र जीवाश्मजातयः अपि सन्ति, यथा Antilope subtorta, Antilope intermedia च।


उपजातिद्वयं ज्ञायते, यद्यपि ते स्वतन्त्रजातीयाः भवेयुः

 A. c. cervicapra (Linnaeus, 1758), दक्षिणपूर्वीयः कृष्णमृगः इति प्रसिद्धः, दक्षिणे, पूर्वे, मध्यभारते च दृश्यते । पुरुषस्य श्वेतनेत्रवलयः नेत्रस्य उपरि संकीर्णः भवति, पुरुषे कण्ठः सर्वः कृष्णः भवति, अधोभागे श्वेतवर्णः पुरुषे स्त्रीषु च बहुधा उदरपर्यन्तं प्रतिबन्धितः भवति । कृष्णा पादपट्टिका सुनिर्दिष्टा पादस्य सर्वत्र प्राप्यते ।
 A. c. rajputanae Zukowsky, 1927, वायव्य-कृष्णमृगः इति नाम्ना प्रसिद्धः, वायव्यभारते भवति । पुरुषाणां प्रजननकाले कृष्णभागेषु धूसरवर्णः भवति । अधोभागे श्वेतवर्णः शरीरस्य पार्श्वेषु अर्धमार्गपर्यन्तं विस्तृतः भवति, पुरुषाणां कण्ठस्य अधः आधारः श्वेतवर्णीयः भवति । श्वेत नेत्रवलयः नेत्रस्य परितः विस्तृतः भवति यत्र पादपट्टिका केवलं जङ्घपर्यन्तं गच्छति ।

लघुचित्रम्| पुरुषः कृष्णबकः

 भूगोलिकगोचर निवासस्थानं च 
लघुचित्रम्| रेहेकुरी ब्लैकबक अभयारण्ये ब्लैकबक्स
कृष्णमृगः भारतीय उपमहाद्वीपस्य मूलनिवासी अस्ति, तृणयुक्तेषु विहारभूमिषु, कृशवनेषु च निवसति यत्र तस्य दैनन्दिनपानस्य आवश्यकतायाः कृते द्वादशमासीजलस्रोताः उपलभ्यन्ते । यूथाः जलं प्राप्तुं दीर्घदूरं गच्छन्ति ।  आङ्लिक-प्रकृतितज्ज्ञ विलियम थॉमस ब्लैन्फोर्डः १८९१ तमे वर्षे प्रकाशितस्य The Fauna of British India, including Ceylon and Burma कृष्णमृगस्य व्याप्तेः वर्णनं कृतवान् यत्

अद्यत्वे लघुविकीर्णाः यूथाः बहुधा संरक्षितक्षेत्रेषु एव सीमिताः सन्ति । 

पाकिस्ताने २००१ तमवर्षपर्यन्तं भारतसीमायां यदा कदा कृष्णमृगः अभवत । दक्षिणनेपाले कृष्णमृगसंरक्षणक्षेत्रे अन्तिमजीवितस्य कृष्णमृगसंख्या २००८ तमे वर्षे १८४  इति अनुमानितम् भारतीयप्रौद्योगिकीसंस्थानस्य मद्रासपरिसरस्य मध्ये कतिचन कृष्णबकाः वर्तन्ते ।

पाकिस्ताने बाङ्गलादेशे च कृष्णमृगः स्थानीयतया विलुप्तः इति मन्यते | 

लघुचित्रम्| यूथ, गुजरात

लघुचित्रम्| कृष्णबकः तृणं प्राधान्यं ददाति
वामतः|लघुचित्रम्| ब्लैकबक् इत्यस्मिन् प्रेमालापप्रदर्शनम्

लघुचित्रम्| लेपाक्षी (१६ शताब्दी) मन्दिरस्तम्भे उत्कीर्णः कृष्णबकः ।

 संस्कृतिषु 
लघुचित्रम्| अकबर मृगया कालाबक ( अकबरनाम, c.1590 – 5) .

संस्कृतग्रन्थेषु कृष्णमृग्  इति तत् पशुः उल्लिखितः अस्ति |  हिन्दुपौराणिककथानुसारं कृष्णमृगः भगवान् कृष्णस्य रथं वाहयति | वायुः सोमस्य चन्द्रस्य च वाहनं कृष्णमृगम इति  मन्यते ।  तमिलनाडुदेशे कृष्णमृगः हिन्दुदेव्याः कोर्रवै इत्यस्याः वाहनम् इति मन्यते ।  राजस्थाने कर्णिमाता देवी कृष्णमृगस्य रक्षणं करोति इति विश्वासः अस्ति ।

याज्ञवल्क्यस्मृतौ " कस्मिन् देशे कृष्णमृगः अस्ति, तस्मिन् धर्मे अवश्यं ज्ञातव्यः " इति याज्ञवल्क्यऋषिः उद्धृतः अस्ति, यस्य अर्थः अस्ति यत् यत्र कृष्णमृगः न भ्रमति स्म तत्र यज्ञसहिताः केचन धर्माः न कर्तव्याः आसन् 

कृष्णमृगस्य चर्म ( हिन्दीभाषायां krishnajina ) हिन्दुधर्मे पवित्रं मन्यते । शास्त्रानुसारं ब्राह्मणैः (पुरोहितैः), साधुभिः योगिभिः (ऋषिभिः), वनवासिनां, भिक्षुभिः  एव उपविष्टव्यम् ।