राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः

राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः (RSS, ) भारतदेशस्य एकं दक्षिणपन्थीयम् हिन्दुत्वाधारितं स्वयंसेवक–अर्धसैनिक  संघटनम् अस्ति। अयं संघः हिन्दुत्वम्  विचारधारायाः प्रचारकः अस्ति। एषः संघः हिन्दुत्वसंघटनानां विस्तीर्णस्य समूहस्य संघ परिवार  इति ख्यातस्य मूलसंस्था तथा नेतृसंस्था च अस्ति, यः भारतीयसमाजस्य विविधेषु क्षेत्रेषु उपस्थितिं विकसितवान् अस्ति। अस्मिन् परिवारसमूहे भारतीय जनता पार्टी (भाजपा)  अपि अन्तर्भवति, या अद्य भारतस्य शासकः राजनैतिकदलः अस्ति, यस्य नेतृत्वं नरेन्द्र मोदी  नामकः भारतस्य प्रधानमन्त्री करोति। अधुना मोहन भागवत रष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य सरसंघचालकः (मुख्यः) अस्ति, तथा दत्तात्रेय होसाबले  सरकार्यवाहः (महासचिवः) अस्ति। अस्य संघस्य स्थापना २७ सेप्टेम्बर् १९२५ तमे वर्षे अभवत्। आरम्भे अस्य संघटनस्य प्रेरणा हिन्दुसमाजस्य संगठनाय, “हिन्दुशासन”स्य संस्कारविकासाय, तथा हिन्दुसमुदायस्य ऐक्यं स्थापयितुं चरित्रनिर्माणाय च आसीत्, येन *हिन्दुराष्ट्र*स्य स्थापना साध्येत। अयं संघः हिन्दुत्वविचारधारायाः प्रसारं कर्तुम्, हिन्दुसमुदायस्य “सुदृढीकरणाय”, तथा भारतीयसंस्कृतेः तथाकथितसभ्यतामूल्यानां संरक्षणाय प्रयत्नं करोति। अपरपक्षे, एषः संघः हिन्दु–प्रधानतायाः सिद्धान्ते आधृतः इति अपि वर्णितः अस्ति, तथा अल्पसंख्यकानां विशेषतः मुस्लिमसमुदायस्य प्रति असहिष्णुतायाः आरोपाः कृताः सन्ति। औपनिवेशिककाले राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलने प्रत्यक्षरूपेण भागं न अगृह्णात्, अपि तु ब्रिटिश राज  इत्यनेन सह सहयोगं कृतवान् इति केचन इतिहासकाराः वर्णयन्ति।  

स्वातन्त्र्योत्तरकाले अयं संघः एकं प्रभावशालीं हिन्दुराष्ट्रवादी छत्रसंघटनं अभवत्, यस्य अनुबद्धसंघटनानि विद्यालयान्, सेवासंस्थाः, सामाजिकसंघांश्च स्थापयित्वा स्वविचारधारां प्रसारितवन्तः।  

अयं संघः १९४८ तमे वर्षे महात्मा गांधी  महोदयस्य हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धितः अभवत्, ततः आपत्कालकाले (१९७५–१९७७), तथा १९९२ तमे वर्षे बाबरी मस्जिद विध्वंस अनन्तरं पुनः प्रतिबन्धितः अभवत्।  

एकविंशतितमे शताब्दे अयं संघः सदस्यसंख्यायाः आधारात् विश्वस्य सर्वाधिकः अतिदक्षिणपन्थीयः संघटनः इति वर्णितः अस्ति। अयं संघः अतिवादि संघटनम् इति आलोचितः अस्ति, तथा विद्वत्समाजे अस्य द्वेषप्रचारः हिंसाप्रवर्तनं च समर्थयति इति मतैक्यम् अस्ति।.

स्थापना

सङ्घस्य स्थापना १९२५तमे वर्षे नागपुरे डॉ.केशव बलिराम हेडगेवारद्वारा जाता। डॉ.केशव बलिराम हेडगेवारजी बाल्यकालात् एव राष्ट्रभक्तः आसीत्।  तदानीङ्काले भारतं पराधिनम् आसीत् , भारतीयाः सङ्घटिताः न आसन्। तदानीङ्काले भारते स्वतन्त्रतार्थं रीतिद्वयम् आसीत्  - १) काङ्ग्रेसदलः२)क्रान्तिकारिणां दलः , इत्युक्ते हिंसकदलः - अहिंसकदलः। डॉ.हेडगेवारजी उभयत्र कार्यम् अकरोत्।

सः यदा चिकित्सकपदवीं पठितुं कलकत्तानगरं गतवान् तदा क्रान्तिकारिणां सम्पर्के आगतः। क्रान्तिकारिणाम् एका संस्था " अनुशीलन-समिति " आसीत्। तस्यां युवा केशवः सदस्यः जातः। केशवः तत्र शिक्षाद्वयं प्राप्तवान् , चिकित्सायाः स्वतन्त्रतायाः च। केशवःझटिति एव अनुभूतवान् यत्  हिंसकआन्दोलनेन किमपि न भविष्यति। अतः ततः निर्गतः।

केशवः चिकित्सकपदवीं प्राप्य नागपुरं प्रत्यागतः।  डॉ.हेडगेवारजी धनार्जनविषये विवाहविषये वा चिन्तनम् अकृत्वा राष्ट्रकार्ये एव संलग्नः अभवत्। १९१४तमे वर्षे लोकमान्यतिलकस्य आह्वाहनेन  डॉ.हेडगेवारजी काङ्ग्रेसदले आगतः।  काङ्ग्रेसदलस्य कार्यं कुर्वन्  डॉ.हेडगेवारजी कारावासम् अपि प्राप्तवान्। डॉ.हेडगेवारजी  काङ्ग्रेसदलस्य हिन्दु- मुस्लिम एक्ताविषये चिन्तनात् दुःखी आसीत्। सः वदति स्म यत् भारते हिन्दु , पारसी ,यहुदि ,मुस्लिम  इत्यादयः सर्वे सन्ति, तर्हि हिन्दु - मुस्लिम एक्ताविषये एव किमर्थं चिन्तनम् ? १९१८तमे वर्षे
महायुद्धः समाप्तः। तुर्किदेशः पराजितः। कमालपाशा राष्ट्रप्रमुखः जातः। सः खलिफापदं( मुस्लिमसम्राट ) निष्काषितवान्। तदा  मुस्लिमजनान् आकर्षयितुं गान्धिः आन्दोलनं कृतवान्। आन्दोलनं खलिफात नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। आन्दोलनम् असफलं जातं यतोहि स्वयं तुर्किजनाः  खलिफापदं न इच्छन्ति स्म। किन्तु एतेन   आन्दोलनेन भारते हिन्दु  - मुस्लिम मध्ये वैरभावः वर्धितः। एतत् कारणात् डॉ.हेडगेवारजी काङ्ग्रेसदलं त्यक्तवान्।

डॉ.हेडगेवारजी इदानींभारतस्य पराधिनतायाः विषये मूलतः चिन्तनम् आरब्धवान्। प्राचीनस्य भारतीयराष्ट्रस्य पराभवः किमर्थं जातः? एवञ्च कथम् एतत् राष्ट्रं बलवत् सङ्घटितं च भवेत् ? इत्यन्योः प्रश्नयोः समाधानं कश्चित् स्वप्नदृष्टवत् सः आजीवनम् अन्विष्यन् आसीत्। सः ज्ञातवान् यत् भारतीयाः सङ्घटिताः न सन्ति अतः पराधिनाः सन्ति। अतः राष्ट्रहिताय  सङ्घटननिर्माणं कुर्मः। इदं कार्यम् ईश्वरीयं कार्यम्।
" राष्ट्राय जीवदानं सरलं किन्तु राष्ट्राय एव जीवनं कठिनम्  "। वयं कठिनं कार्यं कुर्मः। एतेन विचारेण १९२५तमे वर्षे विजयादशम्याः दिने गोष्ठिद्वारा सङ्घस्य आरम्भः जातः। गोष्ठ्याम् उपस्थितेषु प्रमुखाः आसन् भाऊजीकावरे, अण्णासोहोनी, विश्वनाथकेलकर .बालाडीहुद्दार , बापूराभेदी च। सङ्घस्य स्थापनां तु नागपुरस्य निर्जनायां भूम्यां " मोहितेवाड " इति स्थाने जाता किन्तु अधुना सङ्घः आभारते अस्ति।

 नामकरणम् 
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नाम्नि त्रयः शब्दाः वर्तन्ते। १) राष्ट्रिय २)स्वयंसेवकः ३)राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। 
१) वयं वदामः यत् कार्यं करणीम् , किन्तु कस्य कृते ? उत्तरम् आगच्छति राष्ट्रार्थम्। को नाम राष्ट्रः ? केवलभूभागः ? केवलजनानां समुहः वा? न , राष्ट्रः इत्युक्ते समान इतिहासः येषाम् अस्ति , येषां कृते समानपरिमाणाः सन्ति तादृशानां समुहः। ये राष्ट्रं स्वमातृभूमिं गण्यते तादृशानां राष्ट्रियानां समुहः एव राष्ट्रः।

२)स्वयंसेवकः धनपेक्षा विना एव समाजकार्यं करोति। वयं मातुः सेवां कृत्वा धनं याचयामः वा ? न , तर्हि मातृभूम्याः कार्यार्थम् अपि धनं नावश्यकम्। स्वयंसेवकः इत्युक्ते नेतुः कृते व्यवस्था कर्ता,जयघोषकर्ता वा न , डॉक्टरजी वदति स्म स्वयंसेवकः अर्थात् राष्ट्रभक्तः जनः। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य पूजनीयद्वितीयः सरसङ्घचालकः श्रीगुरुजी आत्मानं स्वयंसेवकरुपेण ?????????।

३)सङ्घः अर्थात् सङ्ग्रहणमात्रं न। संस्कारयुक्तानां जनानां सङ्ग्रहणम्। शाखायाम् आज्ञा भवति " एकशः सम्पत् " तदा जातिभेदं विना सर्वे एकपङ्कत्यां तिष्ठन्ति। सङ्घस्य अर्थः अस्ति सामाजिकानां  राष्ट्रियानां सङ्ग्रहणम्।
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नामद्वारा एव सङ्घस्य उदेश्यः स्पष्टः भवति। राष्ट्रार्थं सामाजिकानां समुहः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः।

 राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यक्रमाः  
राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य बहवः कार्यक्रमाः सन्ति। तेषां विभागत्रयम् अस्ति-
 १) नित्यकार्यक्रमाः २) नैमितिककार्यक्रमाः ३) उत्सवाः।

१) नित्यकार्यक्रमाः सङ्घस्य नित्यकार्यक्रमः शाखा अस्ति। शाखायां ये कार्यक्रमाः भवन्ति  ते नित्यकार्यक्रमाः।
ते यथा सूर्यनमस्काराः , निःयुद्धः , दण्डयुद्धः इत्यादयः। पुनः ये विविधाः वर्गाः भवन्ति ते अपि  नित्यकार्यक्रमाः। यथा दीपावलिवर्गः, सङ्घशिक्षावर्गाः। एते कार्यक्रमाः करणियाः एव।

२) नैमितिककार्यक्रमाः

सङ्घकार्यवर्धनार्थं विविधाः

३) उत्सवाः

 पारिभाषिकशब्दाः  
सङ्घस्य केचन पारिभाषिकशब्दाः सन्ति , यथा

सरसङ्घचालकः  -  सङ्घस्य मार्गदर्शकः।

सरकार्यवाहः -   राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य निर्वाचितः सर्वोच्चः पदाधिकारी।

सङ्धचालकः - स्थानीयकार्यस्य ,स्थानीयकार्यकतृणां च पालकः।

मुख्यशिक्षकः - नित्यशाखायाः कार्यक्रमाणां सञ्चालकः।

कार्यवाहः - शाखा‌क्षेत्रस्य प्रमुखः।

गटनायकः - शाखा‌क्षेत्रस्य एकस्य लघुभौगोलिकभागस्य प्रमुखः।

प्रचारकः - साकल्येन सङ्घकार्याय समर्पितः अवैतनिकः अविवाहितः कार्यकर्ता।

चन्दनम - सपीतिः।

सङ्घशिक्षावर्गः - सङ्घस्य कार्यपद्धतेः पाठनस्य क्रमबद्धा वर्षत्रयीया प्रशिक्षण योजना।
 आलोचना 
राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः अतिवादी संघटनम् इति तथा एकं परामिलिटरी समूहः इति आलोचितः अस्ति। अस्य सदस्यैः यदा मुस्लिमविरोधी हिंसायां भागः गृहीतः, तदा अपि अयं संघः तीव्रतया निन्दितः। अयं संघः १९८४ तमे वर्षे बजरंग दल  इति नाम्ना एकं उग्रशाखां अपि स्थापयत्। शिवसेना सह, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः दंगेषु संलग्नः अभवत्, यत्र ख्रिस्तीयानां तथा मुस्लिमानां विरुद्धं हिंसां प्रेरयन् आयोजयन् च दृष्टः। अतः विद्वत्समाजे बौद्धिकेषु च एतत् सामान्यं मतैक्यम् अस्ति यत् राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः द्वेषं प्रसारयति।

 आतङ्कवादः अतिवादः च 
राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः आतङ्कवादीकृत्यानां प्रचारणेन आयोजनं च कृत्वा आलोचितः अस्ति, तथा अनेके आतङ्कवादी आक्रमणानि अस्य संघस्य सदस्यैः सम्बद्धानि इति निर्दिष्टानि सन्ति। नवम्बर् २००३ तमे वर्षे, महाराष्ट्रस्य परभानि  नगरे एकस्मिन् मस्जिदे संघसदस्यैः स्थापितयोः द्वयोः विस्फोटकयोः कारणात् एकः जनः मृतः, चतुस्त्रिंशत् जनाः च आहताः। अन्यः विस्फोटः भारत–पाकिस्तानयोः मध्ये गच्छति स्म इति रेलयानस्य मध्ये अभवत्, यत्र अष्टषष्टिः जनाः, प्रायः पाकिस्तानीनः, मृताः। २९ सेप्टेम्बर् २००८ तमे दिने, मालेगांव नगरे, रमजानोपवासभङ्गकाले मुस्लिमजनानां समीपे, संघसम्बद्धैः आतङ्कवादिभिः स्थापितः विस्फोटकः विस्फोटितः, यत्र षट् जनाः मृताः, १०१ जनाः च आहताः। २००३ तः २००८ पर्यन्तं, संघेन अथवा अन्यैः सङ्घपरिवारसम्बद्धसंघटनैः सम्बद्धानि नव आतङ्कवादी आक्रमणानि प्रायः १५० जनानां मृत्युकारणानि अभवन्, येषु अधिकांशाः मुस्लिमाः आसन्, तथा बहूनि आक्रमणानि मुस्लिमधार्मिकस्थलेषु अथवा इस्लामीपर्वदिनेषु अभवन्।

सेप्टेम्बर् २०२२ तमे वर्षे, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य पूर्वः प्रचारकः (पूर्णकालिककार्यकर्ता) यशवन्तः शिन्दे नामकः, एकस्मिन् साक्षात्कारमध्ये शपथपत्रे च उद्घाटितवान् यत् सः पाकिस्तानदेशे गुप्तकार्यानि तथा भारतदेशे false flag आतङ्कवादी आक्रमणानि कर्तुं प्रशिक्षितः आसीत्, येषां दोषारोपणं पश्चात् मुस्लिमेषु कर्तुं शक्येत। सः उक्तवान् यत् सः तथा तस्य सहप्रशिक्षिताः महाराष्ट्रस्य जाल्ना, पूर्ण तथा परभणी नगरेषु मस्जिदीनां विस्फोटनं कृतवन्तः। शिन्देन राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य तथा विस्तीर्णस्य सङ्घपरिवारस्य प्रमुखसदस्यान् अपि आक्रमणानां योजनायां अथवा तेषां ज्ञानसंपादनायां दोषारोपितवान्, यत्र एकः पूर्वः राष्ट्रियकार्यकारिणीसदस्यः तथा भाजपा इत्यस्य एकः राष्ट्रियसचिवः अपि अन्तर्भवन्ति। शिन्देन उक्तं यत् एतेषां बहूनां गुप्तकार्यानां लक्ष्यं हिन्दूनां मध्ये इस्लामभीतिं वर्धयितुं, हिंसक-मुस्लिम-आतङ्कवादिनां रूढिचित्रं सुदृढीकर्तुं, तथा BJP तथा हिन्दुराष्ट्रवादीकार्यसूच्याः समर्थनं प्राप्तुं आसीत्। भारतस्य राष्ट्रीय अन्वेषण एजेन्सी  इत्यस्य वक्तव्येऽपि एतत् पुष्टं कृतं, यत्र उक्तं यत् एते विस्फोटाः “जनानां आतङ्कसर्जनाय … हिन्दु–मुस्लिमयोः मध्ये साम्प्रदायिकभेदं उत्पादयितुं” योजनया कृताः।

 दङ्गैः सह संलग्नता 
राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः साम्प्रदायिकदङ्गेषु सहभागितायाः कारणात् निन्दितः अस्ति।

ह्यूमन राइट्स वॉच  नामकः न्यूयॉर्कस्थितः मानवाधिकारसंस्था इति अशासकीयसंस्था, एतत् आरोपयति यत् विश्वहिन्दुपरिषद् (विहिप), बजरङ्गदलः, राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः तथा BJP, गुजरातदङ्गेषु सहभागी आसन्, ये गोधरा रेलगाडी दहन अनन्तरं उद्भूताः। अनेकस्मिन् प्रत्यक्षदर्शिभिः दत्तेषु पुलिस-अभियोगपत्रेषु, स्थानिक-विहिप, भाजपा तथा बी.डी  नेतॄणां नामानि उल्लिखितानि सन्ति। आर एस एस तथा विहिप  उभौ अपि कथितवन्तौ यत् तौ हिंसाविरामाय आह्वानं कृतवन्तौ, तथा स्वसमर्थकान् स्वयंसेवकान् च शान्तिभङ्गकारिणां क्रियाणां निरोधनाय निर्देशितवन्तौ।

 बाबरी मस्जिद विध्वंसने संलग्नता 
लिबरहान आयोग  इत्यस्य २००९ तमे वर्षस्य प्रतिवेदने अनुसारं, बाबरीमस्जिदविध्वंसः सङ्घपरिवारद्वारा आयोजितः आसीत्। आयोगः उक्तवान् — “अयोध्यायां मन्दिरनिर्माणआन्दोलनस्य सम्पूर्णं दायित्वं अथवा श्रेयः सङ्घपरिवारस्य एव आरोपणीयम्।” आयोगः अपि निर्दिष्टवान् यत् सङ्घपरिवारः एकं “विस्तीर्णं, सर्वव्यापकम्, जैविकसंघटनम्” अस्ति, यत् समाजस्य प्रायः सर्ववर्गान् समावेष्टुम् अर्हति।  

राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः अस्य प्रतिवेदनस्य उत्तरदायित्वं नाङ्गीकृतवान् तथा अस्य निष्पक्षतां प्रश्नीकृतवान्। पूर्वः आर एस एस -प्रमुखः के . स० सुदर्शन आरोपितवान् यत् मस्जिदविध्वंसः शासकीयकर्मचारिभिः कृतः, न तु कारसेवकैः। अपरपक्षे, भारतसरकारस्य श्वेतपत्रम्  इत्यनेन एषः मतः निरस्तः यत् विध्वंसः पूर्वनियोजितः आसीत्।

१९९२ तमे वर्षे बाबरीमस्जिदविध्वंसानन्तरं, तत्कालीनसरकारेण राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः राष्ट्राय संकटः इति मत्वा प्रतिबन्धितः अभवत्। पश्चात् १९९३ तमे वर्षे, अवैधानिकक्रियाणां प्रमाणाभावात्, एषः प्रतिबन्धः निवर्तितः।

 Involvement in politics 
अनेकाः सङ्घपरिवारसम्बद्धराजनीतिज्ञाः — यथा १९६०–७० दशकेषु बलराज माधोक , तथा BJP नेतारः यथा ल॰ के॰ आडवाणी  — दलराजनीतौ RSS हस्तक्षेपं प्रति असन्तोषं व्यक्तवन्तः। यद्यपि केचन हिन्दुराष्ट्रवादिनः मन्यन्ते स्म यत् सङ्घः राजनीतौ भागं गृह्णीयात्, तथापि १९५० दशकपर्यन्तं RSS स्वं शुद्धं सांस्कृतिकआन्दोलनम् इति एव अवदत्।  

स्वातन्त्र्योत्तरकाले, M. S. Golwalkar क्रमशः स्वमतं परिवर्तितवान्, विशेषतः १९४८ तमे वर्षे महात्मा गांधी  हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धकाले। तस्य काले, भूमिगताः केचन स्वयंसेवकाः राजनीतिसहभागितां समर्थितवन्तः। एतेषु प्रमुखः के. आर मलकानी १९४९ तमे वर्षे लिखितवान्।

Golwalkar तेषां मतं स्वीकृतवान्, तथा स्यामा प्रसाद मुखर्जी  सह मिलित्वा भारतीय जनसंघ  नामकस्य नूतनदलस्य समर्थनं कृतवान्। अस्य दलस्य नेतृत्वं आर एस एस -सम्बद्धाः नेतारः — दीनदयाल उपाध्याय , बलराज माधोक  तथा अटल बिहारी वाजपेयी  — ग्रहणवन्तः।  

पश्चात् बालासाहेब देवरस  RSS प्रमुखः अभवत्, सः राजनीतौ अत्यन्तं सक्रियः अभवत्। १९६५ तमे वर्षे सः जनसंघस्य वार्षिकसभायां भाषणं कृतवान्, यत् RSS इतिहासे अभूतपूर्वम् इति मन्यते। RSS क्रमशः निर्वाचनराजनीतौ अपि प्रत्यक्षरूपेण संलग्नः अभवत्।  

१९८० तमे वर्षे भारतीय जनता पार्टी  (BJP) नामकः नूतनः दलः स्थापितः अभवत्। आरम्भे अयं दलः हिन्दुराष्ट्रवादीपहचानेभ्यः दूरस्थः आसीत्, येन RSS असन्तुष्टः अभवत्। कालान्तरं, अयोध्याविवादः, Ram Rath Yatra च, BJP दलस्य राजनीतिकोदयाय प्रमुखः अभवत्।  

२००४ तमे वर्षे पश्चात्, २०१४ तमे वर्षे, Narendra Modi नेतृत्वे BJP पुनः सत्तां प्राप्तवती। मोदी पूर्वं RSS सदस्यः आसीत्, तथा गुजरातस्य मुख्यमन्त्री अपि अभवत्। RSS समर्थनं, तथा काङ्ग्रेसदलस्य विरुद्धं जन-असन्तोषः, २०१४ निर्वाचनसफलतायाः प्रमुखकारणानि इति वर्ण्यन्ते।

 सरसङ्घचालकाः

शाखाः

रा.स्व सङ्घस्य प्रमुखः कार्यक्रमः शाखा। रा.स्व.सं तावत् शाखाद्वारा चलति। शाखा प्रतिदिनं घण्टां यावत् सार्वजनिकेषु स्थानेषु चलति। प्रायः राष्ट्रे   अधुना ६०,००० शाखाः सन्ति। रा.स्व.सङ्घस्य शाखासु स्वयं सेवकानां व्यक्तित्वनिर्माणस्य विकसनस्य दृष्ट्या बहूनि कार्याणि आयोज्यन्ते। देहस्य दृढतासम्पादनाय योगः तथा व्यायामः अपि भवति। प्रतिदिनं क्रीडा अपि भवति। नागरिकज्ञानं, समाजसेवा, समुदायजीवनं, देशभक्तिः इत्यादयः गुणाः अत्र कार्यक्षेत्रे योजिताः सन्ति। स्वयं सेवकानां प्रथमचिकित्साविषये आपत्काले जनानां रक्षणं, पुनर्वसतिः इत्यादीनां कार्याणां विषये प्रशिक्षणं दीयते अत्र। शाखाः यत्र चलन्ति ताद्शग्रामेषु  अथवा प्रदेशेषु स्वच्छताकार्येषु अभिवृद्धिकार्येषु प्रवृत्ताः भवितुं सङ्घः स्वयंसेवकान् प्रेरयति।

राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः
श्रीगुरुजी सङ्घस्य ध्वजम् एवं वर्णयति " सङ्घः स्वस्य पुरतः कञ्चन मनुष्यं अथवा किञ्चन पुस्तकम् अधिकरपदव्याम् न अस्थापयत् अपितु राष्ट्रजीवने विद्यमानायाः साधुतायाः श्रेष्ठतायाः प्रज्जवलन् प्रतीकः भगवध्वजः (केसरध्वजः) एव सङ्घस्य कृते प्राधिकारी। अनेन सङ्घ्ः राष्ट्रं  प्रति निश्चलां भक्तिं वर्धयितुं प्रयतते। 

स शाश्वतो भगवध्वजः अस्माकम् नयनोः पुरतः प्रान्तजातिभाषाप्रथादीन् अपाहाय पुरातनस्य पवित्रस्य संहितस्य राष्ट्रजीवनस्य विमलं, विशुद्धं, कृत्स्नं सजीवितं चित्रम् आनयति। अयं भगवध्वजः वस्तुतः अस्माकं धर्मसंस्कृतपरम्परादर्शाणां प्रतीको भवति "

 सङ्घस्य प्रार्थना 

सङ्घस्य प्रार्थनायां त्रयः श्लोकाः सन्ति। प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात , अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति।  प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति। द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति , अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् अस्ति। १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः। तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि - हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता। तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य सरसङ्घचालकः  डॉ.हेडगेवारजी, श्रीगुरजी, श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , श्रीबाळासाहेबजी इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन्। प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा  १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम्। एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य पुणे - शिक्षावर्गे अभवत्। श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान्। 

 राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सहयोगीसंस्थाः 

 सेवा भारती
 विद्या-भारती
 स्वदेशी जागरण मंच 
 अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद 
 हिंदू स्वयंसेवक संघ
 विश्व हिंदू परिषद
 भारतीय मजदूर संघ
 भारतीय किसान संघ 
बाह्यतन्तुः
  (अँग्रेजी )
 Archieves of RSS

 पाञ्चजन्य - सङ्घस्य मुखपत्रम् (हिन्दी - साप्ताहिकम्)
 Organiser (आर्गनाइजर)  - सङ्घस्य (अंग्रेजी - साप्ताहिकम्)
 साधना  (राष्ट्रियविचाराणां का गुजरातीसाप्ताहिकम्)
 हिन्दू स्वयंसेवकसङ्घस्य, यूएसएपत्रिका " तत्त्व " (अंग्रेजी )
 [http://www.golwalkarguruji.org/hindi  श्री गोलवलकर गुरुजी - सङ्घस्य द्वितीयः सरसङ्घचालकः विषयकं जालस्थानम्
 राष्ट्रस्य सङ्गठनम् : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ  - सङ्घस्य परिचयात्मकः लेखः
 गीत गङ्गा - राष्ट्रभक्तेः गीतानि 


विशेष
   (स्वदेश)

  , भाग-२ , भाग-३

बाह्यानुबन्धः

वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः‎
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया