मुहूर्तः

मुहूर्तः नाम भारतीयकालगणनस्य कश्चित् बिन्दुः । मुहूर्तकालः नाम अधुनिककालगणनस्य उप४८मिनिट्स् भवन्ति । लोके मुहूर्तः नामः कस्यचिदपि मङ्गलकार्यस्य समयः इत्येव प्रथितः । अमृतमुहूर्तः, ब्रह्मी मुहूर्तः च श्रेष्ठौ भवतः । ब्राह्मीमुहूर्तकालः सूर्योदयात् २५नडिभ्यः प्राक्तनः (घण्टाद्वयात् पूर्वः) कालः ।  अयं समयः योगसाधनां कर्तुं योग्यकालः ।  
जातकगोलनिमित्तप्रश्नमुहूर्त्ताख्यगणितनामानि
अभिदधतीहषडङ्गानि आचार्या ज्योतिषे महाशास्त्रे। (प्रश्नमार्गः) 
ज्योतिश्शास्त्रे षडङ्गानि सन्ति। तेषु एकम् अङ्गं भवति मुहूर्त्तम्। शुभकार्याणि कर्तुं कालस्य गुणदोषविचिन्तम् मुहूर्त्ताङ्गे प्रतिपादितं वर्तते। 

सुखदुःखकरं कर्म शुभाशुभमुहूर्त्तजं।
जन्मान्तरेऽपि तत् कुर्यात् फलं तस्यान्वयोऽपि वा।।
वारः, नक्षत्रम्, तिथिः, करणं, नित्ययोगः, ग्रहः, राशिः इत्येते मुहूर्त्तनिर्णयोपाधयः भवन्ति।

मुहूर्त्ते नित्यदोषाः
उल्कोर्वीचलनोपरागगुलिकाः षष्ठाष्टमान्त्योन्द्वसद्-
दृष्टारूढविमुक्तराशिसितदृक् सायाह्नसन्ध्यादयः।
गण्डान्धोष्णविषं स्थिरं च करणं रिक्ताष्टमी विष्टयो
लाटौकार्गलवैधृताहिशिरसस्सर्वत्र वर्ज्या अमी।। (मुहूर्त्तपदवी)

षड् दोषाः
अंहस्पतिरधिमासः संसर्पो दृश्यताह्नि गुरुसितयोः।
मौढ्यं दृष्टिश्च मिथो वर्ज्या दिनमासकार्यतोऽन्यत्र।। (मुहूर्त्तपदवी)

कर्तृदोषाः - 
अष्टाशीतितमांशकं परिहरेत् पूर्वं च जन्मांशतो, भं जन्माष्टममेतदिन्दुमसदच्छेशांस्तदंशानपि।
आद्ये प्रत्यरभे विपद्यपि वधे त्याज्योऽखिलोंऽशोऽसतामन्त्येऽन्त्याद्यतृतीयभाग इतरत्रर्क्षं च लग्नाष्टमम्।।(मुहूर्त्तपदवी)

मुहूर्तानां नामानि

क्र.सं. आधुनिकसमयः  नामानिमुहूर्ताः१06ः00 - 06ः48RUDRAरुद्रमुहूर्तः२06ः48 - 07ः36AHI आहिमुहूर्तः३07ः36 - 08ः24MITRA मित्रमुहूर्तः४08ः24 - 09ः12 PITRU पितृमुहूर्तः६09ः12 - 10ः00VASUवसुमुहूर्तः६10ः00 - 10ः48 VARA वाराहमुहूर्तः७10ः48 - 11ः36VISVADEVAविश्वेदेवामुहूर्तः९11ः36 - 12ः24 VIDHIविधिमुहूर्तः९12ः24 - 13ः12SATAMUKHIसतमुखीमुहूर्तः१०13ः12 - 14ः00 PURUHUTAपुरुहूतमुहूर्तः११14ः00 - 14ः48 VAHINIवाहिनीमुहूर्तः१२14ः48 - 15ः36NAKTANCARA नक्तनकरामुहूर्तः१३15ः36 - 16ः24VARUNAवरुणमुहूर्तः१४16ः24 - 17ः12 ARYAMAअर्यमामुहूर्तः१५17ः12 - 18ः00BHAGAभगमुहूर्तः१६18ः00 - 18ः48 GIRISHAगिरीशमुहूर्तः१७18ः48 - 19ः36AJAPADअजपादमुहूर्तः१९ 19ः36 - 20ः24AHIRBUDHNYA अहिर्बुध्न्यमुहूर्तः१९ 20ः24 - 21ः12PUSAपुष्यमुहूर्तः२०21ः12 - 22ः00ASWINI अश्विनीमुहूर्तः२१22ः00 - 22ः48YAMA यममुहूर्तः२२22ः48 - 23ः36 AGNI अग्निमुहूर्तः२३23ः36 - 24ः24VIDHATR विधातृमुहूर्तः २४24ः24 - 01ः12KANDAकण्डमुहूर्तः २५01ः12 - 02ः00 ADITIअदितिमुहूर्तः २६02ः00 - 02ः48JIVA/AMRITAजीव/अमृतमुहूर्तः२७02ः48 - 03ः36 VISNU विष्णुमुहूर्तः२८03ः36 - 04ः24 YUMIGADYUTIयुमिगद्युतिमुहूर्तः२९ 04ः24 - 05ः12  BRAHMAब्राह्मीमुहूर्तः३०05ः12 - 06ः00SAMUDRAMसमुद्रमुहूर्तः
ब्राह्म-मुहूर्तः। 
ब्राह्ममुहूर्तस्य आयुर्वेदे परिभाषा एवम्।–
१ रात्रेः चतुर्दशो मुहूर्तो ब्राह्मो मुहूर्तः। - अष्टाङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् 2.1 अरुणदत्तटीका
२रात्रेरुपान्त्यो मुहूर्तो ब्राह्मः।- अष्टाङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् 2.1 हेमाद्रिटीका

लघ्वक्षरसमा मात्रा निमेषः परिकीर्तितः।ततः सूक्ष्मतरो कालो नोपलभ्यो भृगूत्तम॥ . . .
द्वौ निमेषौ त्रुटिर्ज्ञेयः प्राणः पञ्चत्रुटिः स्मृतः।विनाडिका तु षट् प्राणाः, तत्षष्टिर्नाडिका स्मृता॥ 
अहोरात्रं तु तत्षष्ट्या नित्यमेतत् प्रकीर्तितम्।त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रे प्रकीर्तिताः।  यदा मेषं सहस्रांशुस्तुलां चैव प्रपद्यते।समरात्रिदिवः कालो मुहूर्तश्च तदा समः॥-( विष्णुधर्मोत्तरपुराणम्)

त्रिंशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रे प्रकीर्तिताः।
24 घण्टाः (अहोरात्रः) /30 मुहूर्ताः = 48 मिनिट् । 
 1 मुहूर्तः नाम 48 मिनिट् ।
सूर्योदयात्पूर्वं 48 मिनिट्  = रात्रेः अन्त्यः मुहूर्तः।
अन्त्यमुहूर्ताद् अपि पूर्वं 48 मिनिट् 
= सूर्योदयात्      पूर्वं 96 मिनिट् 
 रात्रेः उपान्त्यः मुहूर्तः    ब्राह्ममुहूर्तः।

वर्गः:समयमानकानि
वर्गः:चित्रं योजनीयम्
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः