भारतरत्नम्

पीठिका
भारतरत्नप्रशस्तिः भारतवर्षस्य अत्युन्नता प्रशस्तिः । ये देशस्य प्रगतये श्रेष्ठं प्रदानं कुर्वन्ति, तेभ्यः प्रदेशया खलु प्रशस्तिरयम् । स्वार्थम् अगणयित्वा सर्वस्वं समर्पितवन्तः प्रशस्तिम् इमाम् अर्हन्ति । ये महाजनाः  साहित्यम् सङ्गीतम्, कला विज्ञानम्, सार्वजनिकसेवा  इत्यादिषु क्षेत्रेषु श्रेष्ठतमं कार्यं साधयन्ति तेभ्यः इयं प्रशस्तिः दीयते । अस्य आरम्भः क्रि.श.१९५४तमे वर्षे अभवत् । आरम्भे मरणोत्तरं प्रशतिप्रदानस्य पद्धतिः नासीत् । क्रि.श.१९५५तमवर्षादनन्तरं  मरणोत्तरमपि दीयते । अद्यपर्यन्तं सप्तजनेभ्यः मरणोत्तरा प्रशस्तिः समर्पिता । भारतत्नप्रशस्तिभाक् भारतीय़ः एव भवेत् इति  नियमः नास्ति चेदपि अधिकतया भारतीयसञ्जातेभ्यः एव दत्ता । अद्य पर्यन्तं केवलं द्वावेव (नेल्सन् मण्डेला क्रि.श.१९९०, अब्दुल् गफर् खान् क्रि.श.१९८८) 

प्रशस्तिलक्षणम्
भारतरत्नप्रशस्तेः पदकम् अश्वत्थपत्रस्य आकारेण भवति । स्वर्णरचितस्य अस्य मुखपुटे रजतवर्णे सूर्यचित्रं रचितं भवति । अपि च देवनागरीलिप्यां भारतरत्न इति उत्कीर्णं शोभते । अपरे पुटे भारतराष्ट्रचिह्नं सिहशीर्षमुद्रा, सत्यमेव जयते इति ध्येयवाक्यं च लिखितं भवति ।

 भारतरत्नभूषितानाम् आवली 
 क्रमसङ्ख्या नाम जन्म - मरणम् प्रशस्तिप्रापणवर्षम् विषयः राज्यम् / राष्ट्रम् १. सर्वपल्ली राधाकृष्णन् १८८८-१९७५  १९५४ भारतस्य द्वीतीयः राष्ट्रपतिः, प्रथमः उपराष्ट्रपतिः, तत्त्वज्ञानी । तमिऴनाडुराज्यम्  २. चक्रवर्ती राजगोपालाचार्यः १८७८-१९७२  १९५४  अन्तिमः गवर्नर् जनरल्, स्वातन्त्र्ययोद्धा च ।  तमिऴनाडुराज्यम् ३. चन्द्रशेखर वेङ्कटरामन् १८८८-१९७०  १९५४  भौतशास्त्रज्ञः,नोबेल्पुरस्कारभाक् तमिऴनाडुराज्यम् ४. भगवान् दास् १८६९-१९५८  १९५५  तत्त्वज्ञानी,स्वातन्त्र्ययोद्धा च । उत्तरप्रदेशराज्यम्  ५. मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्यः १८६१-१९६२  १९५५  अभियन्ता । कर्णाटकराज्यम् ६. जवाहरलाल नेह्रू १८८९-१९६४  १९५५ स्वातन्त्र्योत्तरं भारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री लेखकः च ।  उत्तरप्रदेशराज्यम् ७. गोविन्दवल्लभः पन्तः १८८७-१९६१  १९५७  स्वातन्त्र्ययोद्धा गृहमन्त्री च ।  उत्तरप्रदेशराज्यम् ८. धोण्डो केशव कर्वे १८५८-१९६२ १९५८ शिक्षाकोविदः समाजसेवापरः च । महाराष्ट्रराज्यम् ९. बिधाचन्द्रः रायः १८८२-१९६२ १९६१ वैद्यः राजकीयनेता च  । पश्चिमबङ्गलराज्यम् १०. पुरुषोत्तमदासः टण्डन् १८८२-१९६२ १९६१ स्वातन्त्र्ययोद्धा, शिक्षाकोविदः च । उत्तरप्रदेशराज्यम् ११. राजेन्द्रप्रसादः १८८४-१९६३ १९६२ स्वतन्त्रभारतस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः, स्वातन्त्र्ययोद्धा, अधुनिकन्यायशास्त्रज्ञः च ।   बिहारराज्यम् १२. झाकिर हुसैन १८९७-१९६९ १९६३ भारतस्य भूतपूर्वराष्ट्रपतिः पण्डितः । आन्ध्रप्रदेशराज्यम् १३. पण्डुरङ्ग वामन काणे  १८८०-१९७२ १९६३ इतिहाससंस्कृतिशोधकः, संस्कृतभाषाकोविदः च । महाराष्ट्रराज्यम् १४. लालबहादुरशास्त्री १९०४-१९०४ १९६६ (प्रशस्तिः मरणोत्तरा)भारतस्य द्वितीयः प्रधानमन्त्री, स्वातन्त्र्ययोद्धा च ।   उत्तरप्रदेशराज्यम् १४. इन्दिरा गान्धिः १९१७-१९८४ १९७१ भारतस्य भूतपूर्वप्रधानमन्त्री । उत्तरप्रदेशराज्यम् १६. वि.वि.गिरिः १८९४-१९८० १९७५ भारतस्य भूतपूर्वराष्ट्रपतिः, कर्मकरनायकः च । आन्ध्रप्रदेशराज्यम् १७. कुमारस्वामी कामराज् १९०३-१९७५  १९७६ (मरणोत्तरा प्रशस्तिः) स्वातन्त्र्ययोद्धा, तमिळुनाडुराज्यस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री च ।  तमिऴनाडुराज्यम् १८. मदर् तेरेसा  १९१०-१९९७ १९८० समाजसेविका, मतप्रचारिका, नोबेल् परितोषिकभूषिता ।  पश्चिमबङ्गलराज्यम् १९. विनोबा भावे १८९५-१९८२  १९८३ (मरणोत्तरा प्रशस्तिः)स्वातन्त्र्ययोद्धा, समाजसंस्कारकः च । महाराष्ट्रराज्यम् २०. खान् अब्दुल् गफार् खान् १८९०-१९८८ १९८७ स्वानत्र्ययोद्धा, भारतरत्नस्य प्रथमः अन्यदेशीयः । पाकिस्तानम् २१. एम्.जि.रामचन्द्रन् १९१७-१९८७  १९८८ (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), तमिळुनाडुराज्यस्य मुख्यमन्त्री, चलच्चित्राभिनेता च । तमिऴनाडुराज्यम् २२. भीमराव् रामजी अम्बेड्कर् १८९१-१९५६ १९९० (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), भारतस्य संविधानरचनगणस्य नायकः ।  महाराष्ट्रराज्यम् २३. नेल्सन् मण्डेल १९१८-२०१३ १९९० वर्णभेदनीतिं विरुध्य अन्दोलनकर्ता, भारतरत्नस्य द्वितीयः विदेशियः च ।  दक्षिण-आफ्रिका २४. राजीवगान्धिः १९४४-१९९१ १९९१ (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), भारतस्य भूतपूर्वप्रधानमन्त्री ।  नवदेहली २५. सरदार् वल्लभभायी पटेलः १८७५-१९५० १९९१ (मरणोत्तरा प्रशस्तिः) स्वातन्त्रसेनानी, स्वतन्त्रभारतसर्वकारस्य प्रथमः गृहमन्त्री च ।   गुजरातराज्यम् २६. मोरारजी देसायी १८९६-१९९५  १९९१  भारतस्य भूतपूर्वप्रधानमन्त्री, स्वातन्त्र्ययोद्धा च ।  गुजरातराज्यम् २७. मौलाना अबुल् कलाम् आजाद् १८८८-१९५८  १९९२  (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), स्वातन्त्र्ययोद्धा  । पश्चिमबङ्गलराज्यम् २८. जे.आर्.डि.टाटा  १९०४-१९९३  १९९२ भारतीययन्त्रोद्यमस्य पितामहः, समाजसेवकः च   महाराष्ट्रराज्यम् २९. सत्यजित राय १९२२-१९९२ १९९२ भारतीयचलच्चित्रनिदेशकः ।  पश्चिमबङ्गलराज्यम् ३०. ए.पी.जे.अब्दुल् कलामः १९३१- १९९७ भारतस्य भूतपूर्वराष्ट्रपतिः, व्योमविज्ञानी च । तमिऴनाडुराज्यम् ३१. गुल्जारीलालनन्दा १८९८-१९९८  १९९७  स्वातन्त्र्ययोद्धा, भारतस्य भूतपूर्वप्रधानमन्त्री च ।   पञ्जाब् ३२. अरुणा असफ् अलि १९०८-१९९६  १९९७  (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), स्वातन्त्र्ययोद्धा ।   पश्चिमबङ्गलराज्यम् ३३. एम् एस् सुब्बालक्षमी १९१६-२००४  १९९८  कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतज्ञा ।   तमिऴनाडुराज्यम् ३४. सि.सुब्रह्मण्यम् १९१०-२०००  १९९८  स्वातन्त्रयोद्धा, भारतकृषिमन्त्री, कृषिक्षेत्रे परिवर्तनस्य प्रणेता च ।  तमिऴनाडुराज्यम् ३५. जयप्रकाशनारायणः १९०२-१९७९  १९९८  (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), स्वातन्त्र्यसेनानी समाजपरिवर्तकः च ।  उत्तरप्रदेशराज्यम् ३६. पण्डित रविशङ्करः १९२०- २०१२ १९९९  सितार्वादकः ।   उत्तरप्रदेशराज्यम् ३७. अमर्त्यसेनः १९३३- १९९९ नोबेल् पुरस्कृतः, अर्थशास्त्रज्ञः च ।  पश्चिमबङ्गलराज्यम् ३८. गोपिनाथ बोर्डोलोयि १८९०-१९५० १९९९ (मरणोत्तरा प्रशस्तिः), स्वातन्त्र्ययोद्धा । असमराज्यम् ३९. लता मङ्गेशकरः १९२९  २००१  चलच्चित्रनेपथ्यगायिका ।  महाराष्ट्रराज्यम्  ४०. बिस्मिल्ला खानः १९१६-२००६  २००१  शेहनायीवादकः  । उत्तरप्रदेशराज्यम् ४१. भीमसेन जोशी १९२२-२०११ २००८  हिद्नुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः ।  कर्णाटकराज्यम् ४२. सचिन तेण्डुलकर १९७३- २०१३  क्रीडाविद् ।  महाराष्ट्रराज्यम् ४३. सि एन् आर् राव १९३४- २०१३ हिद्नुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः ।  कर्णाटकराज्यम् ४४. अटल बिहारी वाजपेयी १९२४- २०१४  राजनीतिज्ञः । मध्यप्रदेशराज्यम् ४५. मदनमोहन मालवीय १८६१-१९४६ २०१४  शिक्षाविद् , राजनीतिज्ञः ।  उत्तरप्रदेशराज्यम्
बाह्यसम्पर्कतन्तु

वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारः‎