भारतीयसाम्यवादिपक्षः (मार्क्सवादी)

प्रसङ्गः
भारतीयसाम्यवादिपक्षः(मार्क्सवादी) (CPI(M)) भारतवर्षस्य अन्यतमराजनैतिकपक्षः । केरळे, पश्चिमबङ्गे तथा त्रिपुरायाम् अयं पक्षः गुरुत्वपूर्ण-राजनैतिकशक्तिरूपेण प्रतिष्ठितः । साम्यवादिपक्षस्य(मार्क्सवादी) वर्तमानकाले त्रिपुराराज्ये सर्वकारः अस्ति । १९६४ तमे वर्षे अस्य पक्षस्य स्थापना अभूत् ।
नामौचित्यम्
साम्यवादिपक्षः(मार्क्सवादी) (सि पि आइ (एम्)) इति अस्य पक्षस्य आधिकारिकनाम तथापि हिन्दीभाषायां, सांवादिकगणमाध्यमेषु "भारत की कम्युनिस्ट पार्टी मार्क्सवादी" अथवा कदाचित् "मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पार्टी" इत्यपि नाम्ना श्रूयते । १९६४ तमे वर्षे मूलसाम्यवादिपक्षतः विभाजनानन्तरं पक्षस्य विवधनामानि आसन् यथा- "वामपन्थी कम्युनिस्ट पार्टी", "भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (वामपन्थी)" इत्यादीनि । १९६५ तमे वर्षे केरळविधानसभानिर्वाचने पक्षः भारतीयनिर्वाचनायोगे साम्यवादिपक्षः(मार्क्सवादी) इति नाम पञ्जीकृतवान् । अनन्तर्वर्तीकाले इयमेव आख्या प्रचलिता जाता ।
इतिहासः
साम्यवादीपक्षस्य विभाजनम्

भारतीयसाम्यवादिपक्षस्य विभाजनानन्तरं साम्यवादिपक्षः(मार्क्सवादी) {सि पि आइ (एम्)} इति पक्षस्य उद्भवः । द्वितीयविश्वयुद्धकाले अविभक्तः सि पि आइ-पक्षः एकाधिकगणाभ्युत्थानस्य साक्षी आसीत् । अयं पक्षः तेलेङ्गाना-त्रिपुरायाम् एवं केरळे विप्लवेषु नेतृत्वं कृतवान् । 
१९५९ तमे वर्षे भरतवर्षे काङ्ग्रेसेतरज्यसर्वकारः केवलं केरळे आसीत् । केन्द्रीयसर्वकारः एम् एस् नम्बुदरि-नेतृत्वाधीनसर्वकारं पातयित्वा राष्ट्रपतेः शासनम् आरोपितवान् ।
विंशतिशतब्देः षष्टशतके भारतीयसाम्यवादिपक्षस्य सोवियेत् यूनियन्-देशस्य साम्यवादिपक्षेण (सि पि एस् यु) तथा चीनदेश्स्य साम्यवादुपक्षेण (सि पि सि) सह पारस्परिकसंपर्कस्य अवनति अभूत् । चीनदेश्स्य सि पि सि-पक्षः सि पि एस् यु-पक्षस्य निन्दाम् अकरोत् यत्- ते मार्क्स-लेलिनवादं त्यक्तवन्तः इति । भारत-चीनदेशयोः वैदेशिकसम्पर्कस्याऽपि अवनति अभूत्। 
भारत-चीनयुद्धकाले केचन् भारतीयसाम्यवादिजनाः भारतसर्वकारं समर्थितवन्त । अपरपक्षानुसारम् इदं युद्धं समाजतान्त्रिकराज्यस्य तथा धनतान्त्रिकराज्यस्य संघर्षः एव आसीत् । भारतीयसाम्यवादिपक्षस्य इयं द्विरुक्तिः विचारधाराविरोधात् आसीत् । भारतीयसाम्यवादिपक्षस्य विभाजने इयमेव मुख्यकारणीभूता आसीत् । अनन्तर्वतीकाले(१९६४) भारतीयमतावलम्बिनः भारतीयसाम्यवादिपक्षस्य(मार्क्सवादी) (सि पि आइ (एम्)) स्थापनां कृतवन्तः ।
२००४ तमे वर्षे साधारणलोकसभानिर्वाचने सि पि आइ (एम्)-पक्षेण ५.६६ प्रतिशतं मतानि लब्धानि । अस्य पक्षस्य ४३ लोकसभासदस्याः निर्वाचिताः आसन् । पक्षोऽयं केन्द्रीयसर्वकारं समर्थनम् अकरोत् । परन्तु २००८ वर्षस्य जुलै मासस्य नवमदिनाङ्के भारत-आमेरिका-परमाणुसन्धेः(आइ ए इ ए) विरोधं कृत्वा  समर्थनप्रत्याहारम् अकरोत् । अनन्तरकालीने निर्वाचने पक्षस्य लोकसभासदस्यसंख्या १६ आसन् । 
 २०११ तमे वर्षे सि पि आइ(एम्)-पक्षस्य सर्वकारयोः पतनम् (केरळे तथा पश्चिमबङ्गे) अभवत् । पश्चिमबङ्ग-विधानसभानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः एवं भारतीयराष्ट्रियकांग्रेसपक्षः उभयपक्षयोः संयोजितप्रयासेन ३४ वर्षं यावत् प्रचलितायाः शासनपरम्परायाः (वामपन्थिसर्वकारस्य) पतनम् अभवत् ।

सङ्घटनस्य स्तराः
 पोलिट्ब्युरो (पि बि)
 केन्द्रीयसमितिः (सि सि)
 राज्यसमितिः (एस् सि)
 मण्डलसमितिः
पोलिट्ब्युरो (पि बि)सदस्याः
वर्तमाने सि पि आइ (एम्)-पक्षस्य पञ्चदशसदस्याः पोलिट्ब्युरे सन्ति । एते यथा-
 प्रकाश कारात्
 सीताराम येचुरी
 एस् रामचन्द्रन् पिल्लई
 बुद्धदेब भट्टाचार्य
 मानिक सरकार
 बिमान बसु 
 पिणराई विजयन्
 के वरदराजन्
 बि वि राघवुलु
 ब्रिन्दा कारात्
 निरुपम सेन
 के बालकृष्णन्
 सूर्यकान्त मिश्र
 एम् ए बबि

पक्षस्य सदस्यसंख्या
भारतीयसाम्यवादिपक्षानुसारं समग्रभारते पक्षस्य ८,६७,७६३ कार्यकर्तारः सन्ति । प्रतिराज्यं सदस्यसंख्यायाः विवरणम् प्रस्तूयते-
राज्यम्२००१२००२२००३२००४आन्ध्रप्रदेशराज्यम्४०७८५४१८७९४५५१६ ४६७४२ असमराज्यम्१०४८०११२०७१११२२१०९०१अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः१७२१४०१२४९०बिहारराज्यम्१७६७२१७४६९१६९२४१७३५३छत्तीसगढराज्यम्१२१११३६४१०७९१०५४देहली११६२१३६०१४१७१४०८गोवाराज्यम्१७२३५४०६७गुजरातराज्यम्२७९९३२१४३३८३३३९८हरियाणाराज्यम्१३५७१४७८१४७७१६०८हिमाचलप्रदेशराज्यम्१००५१००६१०१४१०२४जम्मूकाश्मीरराज्यम्६२५७२०८३०८५०झारखण्डराज्यम्२५५२२८१९३०९७३२९२कर्णाटकराज्यम्६५७४७२१६६८९३६४९२केरळराज्यम्३०१५६३१३६५२३१८९६९३१६३०५मध्यप्रदेशराज्यम्२२४३२८६२२४८८२३२०महाराष्ट्रराज्यम्८५४५९०८०९७९६१०२५६मणिपुरराज्यम्३४०३३०२७०३००ओडिशाराज्यम्३०९१३४२५३५०२३६५८पञ्जाबराज्यम्१४३२८११०००११०००१००५०राजस्थानराज्यम्२६०२३२००३५०७३१२०सिक्किमराज्यम्२००१८०६५७५तमिऴनाडुराज्यम्८६८६८९०७७७९१७०९९४३४३त्रिपुराराज्यम्३८७३७४१५८८४६२७७५१३४३उत्तराखण्डराज्यम्७००७२०७४०८२९उत्तरप्रदेशराज्यम्५१६९५५४१५४७७५८७७पश्चिमबङ्गराज्यम्२४५०२६२६२८८२२५८६८२२७४९२१केन्द्रीयसमितेः सदस्याः९६९५९५८७समग्रः७९६०७३८३५२३९८४३८९६८६७७६३

पक्षस्य साधारणसभापतयः

 क्रमः नाम  दायित्वकालः प्रथमः  पि सुन्दरय्या  १९६४–१९७८ द्वितीयः  इ.एम्.एस्. नम्बुदिरिपाद्  १९७८–१९९२ तृतीयः  हरकिषण सिंह सुरजीत्   १९९२–२००८ चतुर्थः  प्रकाश कारात्  २००८–


वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:विषयः वर्धनीयः