हरिदासाः

हरिदासाः (Haridasa) नाम हरेः दासाः। हरिः नाम भगवान् भगवदः दास्य भावः येषु जागरितः भवति ते हरिदासाः भवन्ति । भारतस्य दक्षिणे विद्यमाने कर्णाटकराज्ये काचित् विशिष्टा परम्परा अस्ति  हरिदासपरम्परा इति । दैवभक्तिं जागरयन्तः अनेन मार्गेण एव इहपरयोः आनन्दः प्रप्तुं साध्यः अनेन मार्गेणैव सायुज्यमपि प्राप्तुं शक्यते इति दर्शितवन्तः । एते भक्तिमार्गस्य प्रवर्तकाः इति एव ख्याताः । एतत् हरिदासभक्ताः अन्दोलनेन भारतस्य सांस्कृतिकेतिहासस्य श्रेष्ठं परिवर्तनम् आनीतवन्तः । ६शतककाले सन्तः योगिनः विशेषतः दक्षिणभारते संस्कारस्य प्राचीनतत्त्वस्य कलायाः च निरूपणे अधिकं सहाय्यं समाचरन् । एते हरिदासाः दक्षिणभारतस्य राज्यानि प्रशसितानां शसने अपि प्रभावं कृतवन्तः । Sharma (1961), p514 अयं हरिदासपथः  १३-१४तमशतकेषु आन्दोलनस्य रूपम् अवाप्नोत् । तदा कर्णाटके विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रशासनस्य ऊर्जितः कालः । अस्य आन्दोलनस्य प्रधानः उद्देशः मध्वाचार्यस्य तत्त्वशास्त्रं सामान्यजनेषु दाससाहित्यरूपेण प्रसरणम् ।   श्रीपादरायः व्यासतीर्थः पुरन्दरदासः कनकदासः इत्यादयः प्रमुखाः हिन्दुधर्मस्य तत्त्वज्ञानिनः, कवयः, विद्वासः महत्तमं पात्रम् निरवहन् । Kamath (2001), p155 आन्दोलनमेतत् कर्णाटकराज्ये आरब्धं दक्षिणभारतस्य अन्यराज्येषु अपि विकीर्णं चेदपि क्रि.श.१२शतके बसवण्णः इत्यादिभिः आरब्धस्य वीरशैवान्दोलनस्य, क्रि.श.दशमशतकस्य तमिळुनाडुराज्यस्य आळ्वार् सताम् आन्दोलनस्य च फलम् एव । Krishna Rao M.V. Dr. in  अग्रे वल्लभाचार्यः गुरुः चैतन्य मध्वाचार्यः इत्यादीनां बोधनैः प्रभाविताः जनाः । तस्य भक्ताः विश्वे सर्वत्र इस्कान्(ISKCON) हरिभक्त्यान्दोलनम् आरब्धम् । Kamath (2001), p156 हरिदाससन्तः अधिकाः परिव्राजः गायकाः च भवन्ति स्म । इदमान्दोलनं ब्राह्मणैः एव आरब्धा चेदपि समाजस्य सर्ववर्गीयानं योगदानम् अत्र अस्ति । .According to some accounts, Kanakaದಾಸ came from a family of hunters (beda ) ಹಾಗು from other accounts, from a family of Shepherds (kuruba ) (Sastri 1955, p365) कन्नडभक्तिसाहित्यक्षेत्रे हरिदासान्दोलनस्य योगदानं तु  अपरिमितम् अस्ति ।Sastri (1955), p381

आरम्भः
हरिदासान्दोलनस्य मूलं समीचीनतया निश्चेतुं नैव शक्यते । क्रि.श.नवमशतके अस्य आन्दोलनस्य आरम्भः इति केचन वदन्ति । किन्तु क्रि.श.त्रयोदशशतके उडुपीक्षेत्रे मध्वाचार्यस्य आश्रयेण (क्रि.श.१२२८तः क्रि.श.१३१७पर्यन्तम्) दासकूटः इति नाम्ना वैष्णवान्दोलनं कर्णाटाकराज्ये समाराभत ।  अस्मिन् कालखण्डे आन्दोलनमेतत् प्रबला धार्मिकी शक्तिः अभवत् । अनेन दक्षिणभारते हैन्दवभावः नवचैतन्ययुक्तः अभवत् । तदानीमेव उत्तरभारतं मुसल्मानविप्लवकारिभिः आक्रान्तम् आसीत् । हरिदासपरम्परा विजयनगरसाम्राज्येन पोषिता ।Kamath (2001), p178व्यासतीर्थः कृष्णदेवरायस्य गुरुः इति प्रतीतिः अस्ति ।Krishnadevaraya was highly devoted to व्यासतीर्थः (Kamath 2001), p178)व्यासतीर्थः was highly honoured by King Krishnadevaraya (Nilakanta Sastri 1955, p324) हरिदासाः हिन्दुधर्मस्य वैष्णवभक्ताः विष्णोः अवतारस्य विठ्ठलस्य श्रीकृष्णस्य च पूजां कुर्वन्ति स्म ।  हरिदासानां महाराष्ट्रस्य पण्डरपुरस्य भीमानद्याः तीरस्य विठ्ठलस्य मन्दिरम्, कर्णाटकस्य हम्पीमध्ये विद्यमानः विठ्ठलस्वामिनः देवालयः अपि च आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य तिरुमलस्य श्रीनिवासदेवालयः अतिपवित्रस्थानानि भवन्ति ।

बोधकाः
हरिदासाः सामान्यतः कर्णाटकीयाः आसन् । जयतीर्थाचार्यः केवलं महाराष्ट्रस्य पण्डरपुरस्य समीपे विद्यमानस्य मङ्गळ्वेधे स्थानीयः आसीत्, अपि च श्री नरहरितीर्थः इति दासः मध्वाचार्यस्य भक्तः आन्ध्रप्रदेशस्य दासः आसीत् ।     
विजयनगरसाम्राज्यकालस्य प्रसिद्धाः हरिदासाः
 माधवतीर्थः - क्रि.श. १२१५ - १३५० ।
 अक्षोभ्यतीर्थः 
 विजयीन्द्रतीर्थः 
 जयतीर्थः 
 श्रीपादरायः क्रि.श.१४०४ - १५०२ । 
 व्यासतीर्थः क्रि.श.१४४७ -  १५३९ । 
 पुरन्दरदासः क्रि.श.१४८० - १५६४ ।
 कनकदासः क्रि.श.१५०८ - १६०६ । 
 वादिराजतीथः क्रि.श.१४८० - १६०० । 
 जगन्नाथदासः क्रि.श.१७२७ - १८०९ ।
 महिपतिदासः क्रि.श.१६११ - १६८१ ।
 प्रसन्नवेङ्कटदासः क्रि.श.१६८० -१७५२ । 
 वेणुगोपालदासः क्रि.श.१८मशतकम् । 
 मोहनदासः क्रि.श.१८मशतकम् । 
 नेक्कर कृष्णदासः  क्रि.श.१८मशतकम् ।
 नरहरितीर्थः  क्रि.श १२१४ तः १२२१।

प्रसिद्धिः
हरिदासान्दोलने श्रीपादरायः व्यासतीर्थः वादिराजः इति त्रीन् दासान् यतित्रयः इत्येव कथयन्ति स्म । किन्तु वैष्णवत्रिमूर्तयः इत्युक्ते श्रीपादराजः , पुरन्दरदासः, कनकदासः च इति ख्यतिः । .

कन्नडसाहित्ये योगदानम्
हरिदासान्दोलनेन तु कन्नडसाहित्यक्षेत्राय महत् योगदानम् कृतम् । भक्तिपथेन जातं साहित्यं दाससाहित्यम् अथवा दासरपदगळु (दासानां पद्यानि) इति कथयन्ति । जगन्नाथदासः , विजयदासः, गोपालदासः च कन्नडसाहित्यसमृद्धिं कृतवन्तः अन्यदासकवयः सन्ति ।

एतेषां लेखनानि त्रिधा विभक्तुं शक्यते । 
 काव्यम् । 
 तत्त्वम् । 
 सार्वत्रिकरूपम् ।

पद्याङ्कितनामानि
प्रत्येकं हरिदासः स्वस्य कीर्तनेषु अथवा पद्येषु स्वस्य काव्याङ्कितं लिखति स्म । केषाञ्चन प्रसिद्धहरिदासानां काव्याङ्कितनामानि एवं सन्ति ।

 नरहरितीर्थः -  नरहरिरघुपति । 
 श्रीपादरायः - रङ्गविठ्ठल । 
 व्यासतीर्थः - श्री कृष्ण ।  
 वादिराजतीर्थः - हयवदन । 
 राघवेन्द्रः - धीरवेणुगोपाल । 
 पुरन्दरदासः - पुरन्दरविठ्ठल । 
 कनकदासः -  आदिकेशव । 
 विजयदासः -  विजयविठ्ठल । 
 गोपालदासः -  गोपालविठ्ठल । 
 हेळवनकट्टे गिरियम्म - हेळवनकट्टे रङ्ग । 
 जगन्नाथदासः - जगन्नाथविठ्ठल । 
 महिपतिदासः - महिपति । 
 प्रसन्न वेङ्कटादासः - प्रसन्नवेङ्कट । 
 वेणुगोपालदासः - वेणुगोपालविठ्ठल । 
 मोहनदासः - मोहनविठ्ठल ।
 नेक्कर कृष्णदासः -  वराहतिम्मप्प ।

कर्णाटकसङ्गीताय योगदानम्
हरिदासान्दोलनेन कर्णाटकसङ्गीतक्षेत्रं हिन्दुस्तानीसङ्गीतात् पृथक् संवर्धितम् । अनेन भारतीयसङ्गीतक्षेत्रे नूतनस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य उदयः अभवत् । अतः पुरन्दरदासं कर्णाटकसङ्गीतस्य पितामहः इति ख्यतिः अस्ति । Owing to his contributions to ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ, ಪುರಂದರದಾಸ is known as Karnataka Sangita Pitamaha   तस्य कृतिषु पदगळू कृतिः, उगाभोगः, सुळदिः, व्रुत्तनाम, दण्डकः, त्रिपदिः, षट्पदिः, साङ्गत्यम् इति भेदाः सन्ति ।Sangatya composition is meant to be sung to the accompaniment of a Sangeetal instrument (Sastri 1955, p359) ಹಾಗು ರಗಳೆ .

बाह्यानुबन्धाः
 A collection of more than 20,000 compositions of 151 ಹರಿದಾಸರು  
 Brief life sketches ಹಾಗು English translations of many prominent ಹರಿದಾಸರು

उल्लेखाः

Aralumallige Parthasarathy ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ Books

वर्गः:भक्तिगीतरचयितारः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया
वर्गः:चित्रं योजनीयम्