भारतीयलिपयः

भारतीयलिपयः (Indic scripts) ध्वन्यात्मक(Abugida)लेखनपद्धतेः प्रकारभेदाः । वस्तुतः लिपेः उपोयोगः समग्रदक्षिण-एशियायाम् आसीत् । एताः प्राचीनभारतीयलिपयः बहुभाषावर्गैः व्यवहृताः आसन् । एताः लिपयः 'भारतीय-यूरोपीयभाषा', 'द्राविडभाषा', 'तिब्बतीय-बर्मीभाषा', 'मोङ्गोलीयभाषा', 'अस्ट्रेशियाभाषा', 'थाईभाषा' इत्येतेषु वर्गेषु प्रयुज्यमानाः आसन् ।    
मुख्यप्रभेदाः
वर्तमानकाले विद्यमानानां भारतीयलिपीनां मूलस्रोतांसि मुख्यतः त्रीणि भवन्ति । यथा-
सिन्धुलिपिः
खरोष्ठीलिपिः
ब्राह्मीलिपिः
सिन्धुलिपिः 
कालः
सिन्धुसभ्यतायाः कालः मिश्रदेशस्य प्राचीनसभ्यतावत् अनिश्चितः अस्ति । मिश्रदेशस्य सुमेरप्रदेशस्य वा सभ्यतायाः कालनिर्णये तत्र प्राप्ताः लेखनसामग्र्याद्याः बहुसहायकाः अभवन् । इदनीमवधिः सिन्धुलिपेः आविष्कारः न अभूत् । प्रसिद्धायाः 'मेसोपटेमिया'सभ्यतायाः खननसमये तत्र सिन्धुप्रदेशस्य मुद्राः अलभन्त । अर्थ्यात् सिन्धुजनानां वाणिज्यं क्रैस्तपूर्वं २६००-२००० शताब्द्यां मेसोपटेमियापर्यन्तं विस्तृतमासीत् । तस्मात् बुधैः अनुमीयते यत् सिन्धुलिपेः कालः ३५००-३००० क्रैस्तपूर्वमस्ति । 
वैशिष्ट्यम्
सिन्धुप्रदेशतः प्राप्तानां सङ्केतानां समूहं सिन्धुलिपिः इत्युच्यते । एषा लिपिः विविध नाम्ना अपि श्रुयते यथा- सरस्वतीलिपिः, हड़प्पालिपिः इत्यादि । सिन्धुप्रदेशतः प्राप्तवस्तुषु एकत्र २६ अधिकसांकेतिकाक्षराणि न लब्धानि । अस्याः लिपेः आविष्कारनिमित्तं बहुशोधकार्याणि अभवन् । परन्तु विद्वत्सु लिपेः आविष्करणविषये मतैक्यताऽभावः एव दृश्यते । १८७३ तमे वर्षे अलेक्जन्डर कानिंहाम् प्रथमवारं सिन्धुलिप्याम् उत्कलितमुद्रां प्रकाशितवान् । तदनन्तरं प्रायः ४००० सांकेतिकचिह्नसमन्वितानि वस्तूनि शोधखननात् प्राप्तानि । सिन्धुलिपेः लेखनगतिः वामतः, दक्षिणतः तथा उभयतः (boustrophedonic style) आसीत् । सिन्धुलिपेः प्रायः ४००-६०० मौलिकसाङ्केतिकचिह्नानि सन्ति (Wells 1999)। अनेके लिपिविशेषज्ञाः मन्यन्ते यत्- लिपेः स्वरूपम् संश्लेषात्मकभाषां सूचयति इति । 

लिपिप्रसङ्गः
सिन्धुसभ्यतायाः उद्घाटनं क्रैस्तवीय १९२० अनन्तरवर्तीकाले अभूत् । परन्तु अस्या सभ्यतायाः रहस्यभेदनं पूर्वमपि(उनविंशशताब्द्याम्) सम्भवपरम् आसीत् । १८२० तमे संवत्सरे 'मेसो' महोदयः प्रथमवारं हड़प्पाप्रदेशस्थितानां स्तुपानां विषये उल्लिखितवान् । 

खरोष्ठीलिपिः
खरोष्ठीलिपिः(Kharoshthi) भारतीयप्राचीनलिपिषु अन्यतमा । 'शाहबाजगढ़ी'प्रदेशे तथा 'मनसेहरा'प्रदेशे च प्राप्तेषु अशोकशिलालेखेषु खरोष्ठीलिपिना उत्कीर्णाः नीतयः सन्ति । अस्याः लिपेः प्रभावः उत्तरपश्चिमभारते सीमाबद्धः आसीत् । वस्तुतः ब्राह्मीलिपिरपेक्षया सङ्कुचितरूपत्वात् खरोष्ठीलिपितः प्रतिनिधिलिपेः उत्पत्तिः न जातः। 

नामेतिहासः
आविष्कारात् पूर्वं पाश्चात्यपण्डिताः(यूरोपीयाः) खरोष्ठीलिपेः 'बैक्ट्रियन्', 'इंडो-बैक्ट्रो-पालि', 'एरियनो-पालि' इत्यादीनि नामानि दत्तवन्तः । ललितविस्तारः इति लिपिविषयकमातृकायां(Manuscript) ६४ उल्लिखितासु लिपिषु खरोष्ठी लिपेः नाम अस्ति । अस्य खरोष्ठीपदस्य व्युत्पत्तिविषये मतान्तराणि सन्ति । तेषु मतेषु 'प्रजलुत्स्की' महोदयस्य मतमेव सर्वाधिकमान्यम् । तस्य मतानुसारं 'खरपोस्त'(ऊखरपोस्त ऊखरोष्ठ) इति शब्दात् खरोष्ठीपदमागतम् । 'पोस्त' ईरान्-देशीयपदं यस्यार्थः 'चर्म' । भारतस्य उत्तरपश्चिमदिशि एकनगरदेवतायाः नामोऽपि 'खरपोस्त' इति अस्ति । चीनः-देशीयपरम्परानुसारम् ऋषिः 'खरोष्ठः' अस्याः लिपेः आविष्कारं कृतवान् । ततः लिपेः 'खरोष्ठी' इति नामप्राप्तिः ।  
कालः
उत्तरपूर्वप्रदेशतः प्राप्तनिदर्शनेभ्य बुधैः अनुमीयते यत् खरोष्ठीलिपेः कालः प्रायः क्रैस्तपूर्वं चतुर्थशतकमासीत् । क्रैस्तपूर्वं तृतीयशतकतः क्रैस्तवीय तृतीयशतकपर्यन्तम् अस्याः लिपेः प्रभावः उत्तरपश्चिमभारते अधिकः आसीत् । परन्तु 'कुषाण'शासनकालानन्तरम् एषा लिपिः भारतखण्डतः बहिः चीनः-तुर्किस्तानं प्रति स्थानान्तरिता आसीत् । तत्र एकशतकपर्यन्तं खरोष्ठीलिपिः जीवितासीत् । क्रैस्तवीय पञ्चमशतकपर्यन्तम् एषा लिपिः लुप्तासीत् ।   

खरोष्ठीलिपेः निदर्शनानि
खरोष्ठीलिपेः निदर्शनानि प्रस्तरशिल्पेषु, धातुनिर्मितभाण्ड-मूर्ति-पात्रेषु भूर्जपत्रादिषु उपलब्धानि । खरोष्ठीलिपेः प्राचीनतमलेखः तक्षशिलातः प्राप्तः । तथा प्राय समकालिकचत्वारः लेखाः पुष्कलावत्यामपि लब्धाः । परन्तु अस्याः लिपेः मुख्यक्षेत्रम् उत्तरपश्चिमभारतं तथा पूर्व-अफगानिस्थानमासीत् । मथुरातः अपि खरोष्ठीलिप्या उत्कीर्णः अभिलेखः प्राप्तः । दक्षिणभारतप्रदेशेष्वपि अस्याः लिपेः प्रभावः असीत् । मैसूरमण्डले स्थितात् सिद्दापुरतः प्राप्ताभिलेखः तदेव अनुमोदयति । 

खरोष्ठीलिपेः वैशिष्ट्यम् 
खरोष्ठीलिपेः मुख्यवैशिष्ट्यम् अत्र अक्षराणां दक्षिणतः गतिः । इतरवैशिष्ट्यानि यथाक्रमम्-
 प्रत्येकव्यञ्जनेषु 'अ' कारस्य विद्यमानता । 
 दीर्घस्वरस्य एवं स्वरमात्रायाः अभावः ।
अन्य स्वरमात्राणाम् ऋजुदण्डेन विभागीकरणम् । 
व्यञ्जनपूर्वपञ्चमवर्णानां सर्वत्र अनुस्वाररूपप्राप्तिः ।
 संयुक्ताक्षराणां स्वल्पता इत्यादीनि खरोष्ठीलिपेः प्रमुखवैशिष्ट्यानि ।

  संख्याः                                १   २     ३ ४    ५   ६     ७ ८    ९                       १०   २०  ३०   ४०  ५०   ६०  ७०             १००  २००   

खरोष्ठीवर्णमाला
 24px अ  24px इ  24px उ  24px ए  24px ओ  24px ऋ

 24px क  24px ख  24px ग  24px घ   24px च  24px छ  24px ज   24px ञ 24px ट  24px ठ  24px ड  24px ढ  24px ण 24px त  24px थ  24px द  24px ध  24px न 24px प  24px फ  24px ब  24px भ  24px म 24px य  24px र  24px ल  24px व  24px श  24px ष  24px स  24px ह 

 24px ḱ  24px ṭ́h
खरोष्ठीलिपेः यूनिकोड संकेतपुटम् 

ब्राह्मीलिपिः


प्रायः क्रिस्तोः पूर्वं षष्ठ- पञ्चमशताब्द्योः प्रागेव उपयुज्यमाना लिपिरियम् इदानीमुपलब्धासु लिपिषु प्राचीनतमा विद्यते । प्राचीनावशेषेषु अशोककालीनाः शिलाभिलेखाः प्रामुख्यं वहन्ति, ब्राह्मीलिप्या निबध्दत्वात् । ब्रह्मणा सृष्टा इयं लिपिः इति नः श्रद्धा । उक्तञ्च –

    नाकरिष्यद्यदि ब्रह्मा लिखितं चक्षुरुत्तमम् ।
    तत्रेयमस्य लोकस्य नाभविष्यच्छुभा गतिः ॥ - (नारदस्मृतिः ४-७०)
विवरणम्
रेखात्मिका इयं लिपिः तदनन्तरकालीनलिपीनाम् उत्पादिका आसीत् । प्रायः लेखकानां, लेखनसामग्रीणां च विभिन्नतायाः हेतोः, ब्राह्मीलिपितः अनेकाः लिपयः सम्भूताः । एवं यदा विभिन्नाः लिपयः समभूवन् तदा क्रमेण ब्राह्मीलिपिः विस्मृता । क्रिस्तोः अनन्तरं चतुर्दशे शतके फिरोज् शाह् तुगलख्, विशिष्टम् अशोककालीनं शासनस्तम्भद्वयं देहलीनगरं प्रति आनायितवान् । भारतीयान् पण्डितान् अन्यांश्च विदुषः तम् शिलाभिलेखं पठितुमसूचयत् । किन्तु न कोऽप्यपारयत् ब्राह्मीलिप्या निबद्धं शासनं पठितुम् । तदनन्तरकाले क्रिस्तोः अनन्तरं षोडशे शतके तच्छासनं पाठितुम् अक्बरोऽपि प्रयत्नमकरोत् । किन्तु सोऽपि निष्फलो जातः । 

क्रिस्तोः अनन्तरं १७८४ तमे वर्षे सर् विलियं जोन्स् महाशयः भारतीयसंस्कृतेः अध्ययनार्थं रायल् एषियाटिक् सोसैटि इत्याखां संस्थां प्रतिष्ठाप्य संस्थाद्वारा भारतीयलिपीनां, शासनानां, नाणकानां विविधभारतीयग्रन्थानां च अध्ययने प्रावर्तत । एतत्कारणात् अनेके विद्वांसः भारतीयेतिहासाध्ययने आसक्ताः अभूवन् । जेम्स् प्रिन्सेप् इत्याख्या प्रथमवारं क्रिस्तोः अनन्तरं १८३६ तमे वर्षे बहुशोधनं कृत्वा ब्राह्मीलिप्याः सर्वानपि वर्णान् अपठत् । तदनन्तरं भारतीयलिपिशास्त्राध्ययने बहवः विद्वांसः आसक्ताः शोधनम् आरेभिरे । 
भारतीयलिपीनां मूलस्रोतः
अक्षराणां विन्यासादिकं सूक्ष्मतया अवलोक्य इदानीन्तनभारतीयलिपीनां मूलस्रोतः ब्राह्मीलिपिः एव इति विद्वांसः निश्चितवन्तः । दक्षिणभारते विद्यमानाः लिपयः कन्नड, तेलगु, नन्दिनागरी, मलयालम्, तिगळारी, ग्रन्थलिपिः सिंहली इत्याद्याः लिपयः गुप्तकालीनब्राह्मीलिप्या सम्बन्धं वहन्ति । उत्तरभारते उपलभ्यमानाः शारदा, नेवारी, भोटिलिपिः, टाकरी, मैथिली, देवनागरी इत्याद्याः अपि शुङ्गकालीनब्राह्म्या, कुशानकालीनब्राह्म्या सह सम्बन्धं वहन्ति । एतासु लिपिषु काश्चन इदानीमपि उपयुज्यन्ते, काश्चन लिपयः इदानीं नैव उपयुज्यन्ते । किन्तु एताः सर्वाः अपि पूर्वम् उपज्यन्ते स्म इति पाण्डुपत्राणां (Manuscript) अवलोकनेन ज्ञायते ।

एवं भारतस्य प्राचीनब्राह्मीलिपेः अर्वाचीनाः लिपयः उत्पन्नाः इति सुस्पष्टम् ।

व्यञ्जनवर्णाः
ऐ एस् ओ  ऐ पी ए देवनागरी बांग्ला गुरुमुखी गुजराती ओडिया तमिळ् तेलुगु  कन्नड  मलय  सिंहल्  तिब्बती  थाइ  बर्मीख्मेर्लाओk     क  ক  ਕ  ક  କ  க  క  ಕ  ക  ක  ཀ  ก  ကកກkh     ख  খ  ਖ  ખ  ଖ     ఖ ಖ  ഖ  ඛ  ཁ  ข  ခខຂg     ग  গ  ਗ  ગ  ଗ      గ  ಗ  ഗ  ග  ག  ค  ဂគ   gh     घ  ঘ  ਘ  ઘ  ଘ      ఘ  ಘ  ഘ  ඝ     ฆ  ဃឃຄṅ  ŋ   ङ  ঙ  ਙ  ઙ  ଙ  ங  ఙ  ಙ  ങ  ඞ  ང  ง  ငងງc  c   च  চ  ਚ  ચ  ଚ  ச  చ  ಚ  ച  ච  ཅ  จ  စចຈch     छ  ছ  ਛ  છ  ଛ      ఛ  ಛ  ഛ  ඡ  ཆ  ฉ  ဆឆສj     ज  জ  ਜ  જ  ଜ  ஜ  జ  ಜ  ജ  ජ  ཇ  ช  ဇជຊjh     झ  ঝ  ਝ  ઝ  ଝ      ఝ  ಝ  ഝ ​ඣ​    ฌ  ဈឈ   ñ     ञ  ঞ  ਞ  ઞ  ଞ  ஞ  ఞ  ಞ  ഞ  ඤ  ཉ  ญ  ဉ/ညញຍṭ     ट  ট  ਟ  ટ  ଟ  ட  ట  ಟ  ട  ට  ཊ  ฏ  ဋដ   ṭh     ठ  ঠ  ਠ  ઠ  ଠ      ఠ  ಠ  ഠ  ඨ  ཋ  ฐ  ဌឋ   ḍ     ड  ড  ਡ  ડ  ଡ      డ  ಡ  ഡ  ඩ  ཌ  ฑ  ဍឌ   ḍh     ढ  ঢ  ਢ  ઢ  ଢ      ఢ  ಢ  ഢ  ඪ     ฒ  ဎឍ   ṇ     ण  ণ  ਣ  ણ  ଣ  ண  ణ  ಣ  ണ  ණ  ཎ  ณ  ဏណ   t     त  ত  ਤ  ત  ତ  த  త  ತ  ത  ත  ཏ  ต  တតຕth     थ  থ  ਥ  થ  ଥ     థ  ಥ  ഥ  ථ  ཐ  ถ  ထថຖd     द  দ  ਦ  દ  ଦ      ద  ದ  ദ  ද  ད  ท  ဒទທdh     ध  ধ  ਧ  ધ  ଧ      ధ  ಧ  ധ  ධ     ธ  ဓធ   n  n   न  ন  ਨ  ન  ନ  ந  న  ನ  ന  න  ན  น   နនນṉ  n   ऩ              ன                    ဏ     p  p   प  প  ਪ  પ  ପ  ப  ప  ಪ  പ  ප  པ  ป  ပបປph     फ  ফ  ਫ  ફ  ଫ     ఫ  ಫ  ഫ  ඵ  ཕ  ผ  ဖផຜb  b   ब  ব  ਬ  બ  ବ     బ  ಬ  ബ  බ  བ  พ  ဗពຟbh     भ  ভ  ਭ  ભ  ଭ     భ  ಭ  ഭ  භ     ภ  ဘភພm  m   म  ম  ਮ  મ  ମ  ம  మ  ಮ  മ  ම  མ  ม  မមມy  j   य  য  ਯ  ય  ଯ  ய  య  ಯ  യ  ය  ཡ  ย  ယយຢr  r   र  র/ৰ ਰ  ર  ର  ர  ర  ರ  ര  ර  ར  ร  ရរຣṟ  r   ऱ               ற  ఱ  ಱ  റ           ၒ    l  l   ल  ল  ਲ  લ  ଲ  ல  ల  ಲ  ല  ල  ལ  ล  လលລḷ     ळ     ਲ਼  ળ  ଳ  ள  ళ  ಳ  ള  ළ        ဠ      ḻ     ऴ               ழ      ೞ   ഴ           ၔ     v     व  ৱ   ਵ  વ     வ  వ  ವ  വ  ව  ཝ  ว  ဝវວś     श  শ  ਸ਼  શ  ଶ  ஶ  శ  ಶ  ശ  ශ  ཤ  ศ  ၐឝ  ṣ     ष  ষ      ષ  ଷ  ஷ  ష  ಷ  ഷ  ෂ  ཥ  ษ  ၑឞ  s  s   स  স  ਸ  સ   ସ  ஸ  స  ಸ  സ  ස  ས  ส  သស  h  h   ह  হ  ਹ  હ  ହ  ஹ  హ  ಹ  ഹ  හ  ཧ  ห  ဟហຫ
 स्वराः 
ऐ एस् ओ ऐ पी ए  देवनागरी  बांग्ला  गुरुमुखी  गुजराती  ओडिया  तमिळ्  तेलुगु  कन्नड  मलयालम्  सिंहलम्  तीब्बती  बर्मी a  ə   अ     অ     ਅ     અ     ଅ     அ  க   అ     ಅ      അ  ക  අ  ක  ཨ     အ  က ā     आ  का  আ  কা  ਆ  ਕਾ  આ  કા  ଆ  କା  ஆ  கா  ఆ  కా  ಆ  ಕಾ  ആ  കാ  ආ  කා        အာ  ကာ æ                                                       ඇ  කැ             ǣ                                                       ඈ  කෑ             i  i   इ  कि  ই  কি  ਇ  ਕਿ  ઇ  કિ  ଇ  କି  இ  கி  ఇ  కి  ಇ  ಕಿ  ഇ  കി  ඉ  කි  ཨི  ཀི  ဣ  ကိ ī  iː   ई  की  ঈ  কী  ਈ  ਕੀ  ઈ  કી  ଈ  କୀ  ஈ  கீ  ఈ  కీ  ಈ  ಕೀ  ഈ  കീ  ඊ  කී        ဤ  ကီ u  u   उ  कु  উ  কু  ਉ  ਕੁ  ઉ  કુ  ଉ  କୁ  உ  கு  ఉ  కు  ಉ  ಕು  ഉ  കു  උ  කු  ཨུ  ཀུ  ဥ  ကု ū  uː   ऊ  कू  ঊ  কূ  ਊ  ਕੂ  ઊ  કૂ  ଊ  କୂ  ஊ  கூ  ఊ  కూ  ಊ  ಕೂ  ഊ  കൂ  ඌ  කූ       ဦ  ကူ e  e                    எ  கெ  ఎ  కె  ಎ  ಕೆ  എ  കെ  එ  කෙ        ဧ  ကေ  ē  eː   ए  के  এ  কে  ਏ  ਕੇ  એ  કે  ଏ  କେ  ஏ  கே  ఏ  కే  ಏ  ಕೇ  ഏ  കേ  ඒ  කේ  ཨེ  ཀེ အေး  ကေး ai  ai   ऐ  कै  ঐ  কৈ  ਐ  ਕੈ  ઐ  કૈ  ଐ  କୈ  ஐ கை ఐ  కై  ಐ  ಕೈ  ഐ  കൈ  ඓ  කෛ             o  o                        ஒ கொ ఒ  కొ  ಒ  ಕೊ  ഒ  കൊ  ඔ  කො        ဩ  ကော ō  oː   ओ  को  ও  কো  ਓ  ਕੋ  ઓ  કો  ଓ  କୋ  ஓ கோ ఓ  కో  ಓ  ಕೋ  ഓ  കോ  ඕ  කෝ  ཨོ  ཀོ       au  au   औ  कौ  ঔ  কৌ  ਔ  ਕੌ  ઔ  કૌ  ଔ  କୌ ஔகௌ ఔ  కౌ  ಔ  ಕೌ  ഔ  കൗ  ඖ  කෞ       ဪ  ကော် ṛ     ऋ  कृ  ঋ  কৃ        ઋ  કૃ  ଋ  କୃ         ఋ  కృ  ಋ  ಕೃ  ഋ  കൃ  ඍ  කෘ    ၒ  ကၖ ṝ     ॠ  कॄ  ৠ  কৄ        ૠ  કૄ   ୠ          ౠ          ൠ    ඎ  කෲ        ၓ  ကၗ ḷ     ऌ  कॢ  ঌ  কৢ            ଌ          ఌ  కౄ  ಌ     ഌ  ക്ഌ  (ඏ)          ၔ  ကၘ ḹ     ॡ  कॣ  ৡ  কৣ            ୡ           ౡ    ೡ    ൡ  ക്ൡ  (ඐ)          ၕ  ကၙ

संख्याः
 देवनागरी  ०  १  २  ३  ४  ५  ६  ७  ८  ९  रोमन् 0  1  2  3  4  5  6  7  8  9 बाङ्गला ০  ১  ২  ৩  ৪  ৫  ৬  ৭  ৮  ৯ ओडिया ୦  ୧  ୨  ୩  ୪  ୫  ୬  ୭  ୮  ୯ असमीय ০  ১  ২  ৩  ৪  ৫  ৬  ৭  ৮  ৯ गुजराती ૦  ૧  ૨  ૩  ૪  ૫  ૬  ૭  ૮  ૯ गुरुमुखी ੦  ੧  ੨  ੩  ੪  ੫  ੬  ੭  ੮  ੯ तीब्बतीय ༠  ༡  ༢  ༣  ༤  ༥  ༦  ༧  ༨  ༩ ब्राह्मी                   तेलुगु ౦  ౧  ౨  ౩  ౪  ౫  ౬  ౭  ౮  ౯ कन्नड ೦  ೧  ೨  ೩  ೪  ೫  ೬  ೭  ೮  ೯ मलयालम् ൦  ൧  ൨  ൩  ൪  ൫  ൬  ൭  ൮  ൯ तमिळ् ೦  ௧  ௨  ௩  ௪  ௫  ௬  ௭  ௮  ௯ बर्मी ၀  ၁  ၂  ၃  ၄  ၅  ၆  ၇  ၈  ၉ ख्मेर् ០  ១  ២  ៣  ៤  ៥  ៦  ៧  ៨  ៩ थाई ๐  ๑  ๒  ๓  ๔  ๕  ๖  ๗  ๘  ๙ लाओ ໐  ໑  ໒  ໓  ໔  ໕  ໖  ໗  ໘  ໙ बाली ᭐  ᭑  ᭒  ᭓  ᭔  ᭕  ᭖  ᭗  ᭘  ᭙ 
ब्राह्मीलिपेः यूनिकोड सङ्केतः

वर्गः:लिपयः