कुष्ठरोगः

कुष्ठरोगः  रोगेषु अन्यतमः भवति । अयं दीर्घकालिकः रोगः । मैकोब्याक्टीरियं लेप्रेयि-जीवाणुभिः, मैकोब्याक्टीरियं लेप्रोमतोसिस् जीवाणुभिः च संक्रमितः भवति एषः रोगः । प्राथमिकस्तरे एषः रोगः पेरिफेरेल् नराणां ग्रानुलोमाटोस्-रोगः, उपरितनभागस्य श्वासेन्द्रियस्य म्युकोसारोगः च भवति । चर्मरोगः अस्य रोगस्य प्राथमिकं चिह्नं भवति । प्राथमिकस्तरे एव औषधोपचाराः यदि न क्रियन्ते तर्हि क्रमेण चर्म, नाडिः, चक्षुः, पादः इत्येतेषाम् अङ्गानां हानिः सम्भवति ।

इतिहासः
एतेन रोगेण आ चतुस्सहस्रवर्षेभ्यः मनुकु्लः पीड्यमानः अस्ति । अस्य कुष्टरोगस्य विषये प्राचीन चिनादेशस्य, ईजिप्तदेशस्य, भारतदेशस्य च सभ्यतासु स्पष्टतया निरूपितं दृश्यते । जेरुसलें-प्रदेशस्य समीपे विद्यमाने नगरे भूमौ स्थापितशवस्य परीक्षणेन ज्ञातं यत् कुष्ठरोगः तदा अपि आसीत् इति । १९९५ तमे संवत्सरे २ तः ३ लक्षाधिकजनाः कुष्ठरोगेण विकलाङ्गाः सञ्जाताः इति विश्वारोग्यसंस्थया पट्टिका कृता अस्ति । इदानीन्तनेषु विंशतिवर्षेषु पञ्जदशाधिकरोगिणां कृते दत्ता चिकित्सा सफला ।

कारणम्
मैकोब्याक्टीरिया लेप्रेयि-जीवाणुः, मैकोब्याक्टीरिया लेप्रोमाटोसिस्-जीवाणुः च कुष्ठरोगस्य मूलकारणीभूतौ । लेप्रोमाटोस्-जीवाणुः कुष्ठरोगस्य मृत्योः च कारणीभूतः ।

चिकित्सा
१९४० वर्षात् पूर्वम् अस्य रोगस्य औषधं न आसीत् । १९४३ तमे संवत्सरे ’गय् हेन्रि फगेट्’इत्येषः अस्य रोगस्य प्रामिन्-नामकम् परिणामकारिणम् औषधं संशोधितवान् । समनन्तरं ड्याप्सोन्-नामकम् औषधम् प्रसिद्धं जातम् । १९६०, १९७० च तमे संवत्सरे  ड्याप्सोन् अपेक्षया अधिकरोगनिरोधकशक्तियुक्ते औषधे क्लोफाजिमैन् रिफाम्पिसिन् च शोधिते । गच्छताकाले भारतीयः वैज्ञानिकः शान्तारां यावल्करः जीवाणूनां प्रतिरोधस्य उपशमनार्थं रिफाम्पिस् ,ड्याप्सोन् चिकित्सायाः च संयुक्तचिकित्सां सूत्रीकृतवान् । विश्वारोग्यसंस्थायाः तज्ज्ञसमित्या १९८१ तमे संवत्सरे सूचितं यत् बहुविधचिकित्सां दातुं शक्यते इति । उपरि उक्तानि (त्रीणि) औषाधानि अपि दातुं शक्यानि इति प्रप्रथमतया एतया समित्या उद्घोषितम् । एतानि औषधानि प्रमाणबद्धपथ्यव्यवस्थायाम् (MDT) उपयुज्यमानानि सन्ति । एतेषु एकैकस्य उपयोगकरणे निषेधः कृतः अस्ति यतः प्रतिरोधाधिक्यम् अधिकं करोति इति ।
औषधस्य मौल्यम् अधिकम् इत्यतः केषु्चित् देशेषु औषधानाम् अङ्गीकरणं न जातम् । १९८५ तमे संवत्सरे १२२ देशेषु कुष्ठरोगः सार्वजनिकारोग्यसमस्या इति परिगणितम् । १९९१ तमे संवत्सरे जिनिवादेशे प्रचालिते ४४ तमायां विश्वारोग्यपरिषदि कुष्ठरोगः सार्वजनिकारोग्यसमस्या इति परिगणितम् । २००० तमसंवत्सराभ्यन्तरे अस्य रोगस्य निर्मूलनं क्रियेत इति निर्णयः अपि कृतः अस्यां परिषदि । विश्वारोग्यसंस्थायाः सभायां सदस्यराष्ट्रेषु कुष्टरोगः कथं वारणीयः इति चर्चितः । अस्यां सभायां न्यूनधनेन यथा औषधानि लभ्येरन् तथा व्यवस्था कल्पनीया इत्यपि चर्चितम् आसीत् । 

अपायः
मलिनशय्या, कलुषितं जलम्, पौष्ठिकांशरहितः आहारः, रोगव्यापृतेषु प्रदेशेषु वासादयाः अपायकराः भवन्ति । संशोधनेन ज्ञातम् अस्ति यत् अणुसाधिते प्रतिरोधे लोपः अस्ति इति हेतोः रोगत्पत्तिः सम्भविष्यति इति । महिलनाम् अपेक्षया अधिकप्रमाणेन पुरुषाः एव रोगग्रस्ताः भवन्ति इति संशोधनेन ज्ञातम् । केनडादेशस्य लेप्रेसिमिषन् संस्थायाः चिन्तनानुसारं सम्पूर्णजनसंख्यायां ९५ प्रतिशतजनेषु नैसर्गिकप्रतिरोधशक्तिः विद्यते ।               

जागतिकपरिस्थितिः

प्रदेशः पञ्जीकृतं रोगप्रसारस्य प्रमाणम्   (प्रमाणम्/१०,००० जनसंख्या)नूतनरुग्णानां संख्या   २००० आरम्भः  २००१  २००२  २००३  २००४  २००५    ४०,८३० (०.५६)   ३९,६१२  ४८,२४८   ४७,००६   ४६,९१८   ४२,८१४ अमेरिका  ३२,९०४ (०.३९)   ४२,८३०   ३९,९३९   ५२,४३५   ५२,६६२   ४१,७८० आग्नेय-एष्या  १३३,४२२ (०.८१)   ६६८,६५८   ५२०,६३२   ४०५,१४७   २९८,६०३   २०१,६३५ पूर्व-मेडिटरेनियन्   ४,०२४ (०.०९)   ४,७५८   ४,६६५   ३,९४०   ३,३९२   ३,१३३ पश्चिम-पेसिफिक्  ८,६४६ (०.०५)   ७,४०४   ७,१५४   ६,१९०   ६,२१६   ७,१३७ योगः  २१९,८२६   ७६३,२६२   ६२०,६३८   ५१४,७१८   ४०७,७९१   २९६,४९९

+ : रोगप्रसारणप्रमाणम् रुग्णानां संख्या च, एतेषु राष्ट्रेषु कुष्टरोगस्य समूलनाशः नजातःराष्ट्राःपञ्जीकृतं रोगप्रसारस्य प्रमाणम्   (प्रमाणम्/१०,००० जनसंख्या)नूतनरुग्णानां संख्या   (प्रमाणम्/१०,००० जनसंख्या) २००४ तमवर्षस्य आरम्भे  २००५ तमवर्षस्य आरम्भे   २००६ तमवर्षस्य आरम्भे   २००३ तमे वर्षे  २००४ तमे वर्षे  २००५ तमे वर्षे   ७९,९०८ (४.६)   ३०,६९३ (१.७)   २७,३१३ (१.५)   ४९,२०६ (२८.६)   ४९,३८४ (२६.९)   ३८,४१० (२०.६)   ६,८१० (३.४)   ४,६९२ (२.४)   ४,८८९ (२.५)   ५,९०७ (२९.४)   ४,२६६ (२२.०)   ५,३७१ (२७.१)   ७,५४९ (३.१)   ४,६९९ (१.८)   ४,९२१ (१.८)   ८,०४६ (३२.९)   ६,९५८ (२६.२)   ६,१५० (२२.७)   ५,४२० (१.६)   ४,७७७ (१.३)   ४,१९० (१.१)   ५,२७९ (१५.४)   ५,१९० (१३.८)   ४,२३७ (११.१) योगः  एन् ए   एन् ए   एन् ए   एन् ए   एन् ए   एन् ए

वीथिका

बाह्यानुबन्धः
Dr. George J. Hill Leprosy Collection, Marshall University  Virtual exhibit of books on leprosy.

वर्गः:विषयः वर्धनीयः
वर्गः:रोगाः