आदिशङ्कराचार्यः

शङ्कराचार्यः (मलयाळम्: ശങ്കരാചാര്യൻ,शङ्कराचार्यन्) (क्रिस्ताब्दम् ७८८ - क्रिस्ताब्दम् ८२०), यस्यान्येऽभिधाने शङ्करभगवत्पादाचार्यस्तथा चादिशङ्कराचार्य इति । आदिशङ्कराचार्यः कश्चन भारतीयो दार्शनिक आसीत् । येनाद्वैतवेदान्तस्य सिद्धान्तो दृढतया प्रोद्बलितः । अद्वैतवेदान्तो वेदान्तस्योपसम्प्रदायो वर्तते । उत्तरमीमांसेत्यप्तयेस्यापरं नाम । अद्वैतवेदान्तानुसारं जीवब्रह्मणोरभेदो ब्रह्मणो निर्गुणत्वञ्चोच्यते । शङ्करः समग्रभारतवर्षस्य यात्रां कृत्वा स्वकीयं दर्शनं प्रवचनेभ्यः  शास्त्रार्थेभ्यश्च प्रसारितवान् । स दशनामीति अद्वैतसम्प्रदायस्य सङ्घटनकर्ता मन्यते । तथा च षण्मत इति पूजनपरम्परायाः संस्थापको मन्यते ।

संस्कृतेन रचितास्तस्य कृतयो याः सर्वा अप्यद्यापि प्राप्यमाना अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तस्थापनविषयकाः सन्ति । स उपनिषद्ब्रह्मसूत्रसम्मतस्य सन्न्यासस्य महत्तामपि प्रतिपादितवान् । यस्मिन् काले मीमांसा सम्प्रदायेन दृढं कर्मकाण्डं स्थापितमासीत् सन्न्यासश्च निन्दित आसीत् । शङ्करो ब्रह्मविषय उपनिषदः प्रामाण्यं प्रोक्तवान् । तथा च ब्रह्मसूत्राणामुपनिषदां भगवद्गीतायाश्च भाष्यं लिखितवान् ।  कर्मवादस्स्य प्रवर्तकेन मण्डनमिश्रेण सह ज्ञानवादं मण्डयित्वा जितवान् ।

आचार्यशङ्करोऽनेकान् ग्रन्थानपि लिखितवान् तेषु विवेकचूडामणिरुपदेशसहस्री प्रपञ्चसारश्च प्रमुखाः सन्ति

तस्याद्वैतवेदान्तसिद्धान्तो माध्यमिकबौद्धसिद्धान्त इव प्रतीयते। यथाद्वैतवादः तथैव शून्यवादो वर्तते, न तस्मात् भिन्नः। अतः केचित् तं प्रच्छन्नबौद्धं कथयन्ति

चरितम्
केरळेषु पूर्णानद्यास्तीरे विद्यमाने कालटि ग्रामे स जज्ञे । तस्य शैशवे एव पिता शिवगुरुः दिवं प्रपेदे । अतः माता आर्यादेवी रक्षाधुरं वहन्ती शिशुं पोषयामास । असाधारणया मेधाशक्त्या स बालः सर्वान् अत्यवर्तत । पञ्चमे वयसि उपनीतः साङ्गान् वेदान् अधीते स्म । संन्यासाश्रमं प्रवेष्टुम् उत्कटेच्छा समजनि। परन्तु, माता नान्वमोदत ॥

एकस्मिन् दिने मात्रा सह पूर्णानदीं प्राप्य स्नानार्थम् अवतीर्णः । एकः ग्राहः तस्य पादं जग्राह । निनाय च नदीमध्यम् । तदवलोक्य तारं क्रन्दन्तीं मातरं स ऊचे । "यदि सन्यासानुज्ञां मे दास्यसि तर्हि नूनं ग्राहो मोक्ष्यति" इति । पुत्रं जीवन्तमिच्छन्ती सा कथञ्चित् अनुमेने ।  झटिति ग्राहशिशुं तीरोपकण्ठमानीय अमुञ्चत् ।

अथ विलम्बं विनैव स प्रव्रजितुं निरणौषीत् । "यदा मां स्मरिष्यसि, तदा त्वामुपस्थास्यामि" इति प्रतिश्रुत्य मातरं समाश्वासयन् गृहान्निरगाच्च ॥

स देशाद्देशं परिक्रममाणः नर्मदारोधसि स्थितं गौडपादाशिष्यं गोविन्दगुरुं प्रपेदे । परावरज्ञात् तस्मात् सकलाः विद्याः संन्यासञ्च जग्राह । तदनु तस्य गुरोः आज्ञया उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां गीतायाश्च भाष्याणि निर्ममे । अन्यानपि बहून् ग्रन्थान् निबबन्ध । तदनु गुरुणा अनुज्ञातः गौडपादेन चानुमोदितः कैश्चित् कुतार्किकैः कदर्थितं श्रौतं मतं सुप्रतिष्ठां नेतुं प्रायतत । प्रतिदेशं भ्रममाणः  विपक्षवादान् तिलशः खण्डयामास । वैदिकमद्वैतमतं सुदृढं समर्थयामास च । तत्र तत्रानेके शिष्याश्च तस्याभूवन् ॥

अनन्तरं स्वेन समर्थितं मतं प्रचारयन् शिष्यैः सह कञ्चन कालं श्रीकाशीमध्युवास । तस्य यशः दिक्षु विदिक्षु च विससार । अस्मिन् अवसरे गयायामासन्नमृत्योः कुमारिलभट्टस्य अनुज्ञानुगुणम् अयमाचार्यः माहिष्मतीमेत्य मीमांसकानामग्रगण्यस्य मण्डनमिश्रस्य सकाशे वादभिक्षामयाचत । याचनामङ्गीकृत्य मिश्रः वादाय सज्जः अभवत् । तेन सह सुदीर्घवादः प्रावर्तत । अन्ते आचार्यः मिश्रं जिगाय । पराजितो मिश्रः सबहुमानं  सभक्तिकञ्च आचार्यस्य शिष्यतां वव्रे । स एव सुरेश्वराचार्य इति प्रख्यातः ॥

एवमद्वैतमतं प्रतिष्ठापयन्  आचार्यः बदरिकाश्रमं गत्वा नारायणं समाराध्य तत्र कञ्चन मठं स्थापयामास । तथैव पश्चिमतः द्वारकायां, पूर्वतः पुर्यां दक्षिणतः शृङ्गगिरौ तुङ्गायास्तीरे च । तेषु चतुर्षु मठेषु यथाक्रमं स्वशिष्यांस्तोटकं हस्तामलकं पद्मपादं सुरेश्वरञ्चैव पीठाधिपतिरूपेण न्ययोजयत् । उपनिषदां सम्मतस्याद्वैतमतस्य रक्षणे पोषणे च तानादिदेश च ॥

अत्रान्तरे आतुरया मात्रा स्मृतः योगशक्त्या तस्याः पुरस्तादाविरासीत् । उचिताभिः परिचर्याभिस्तां प्रातोषयत् । प्रत्यासन्नायां तस्याः प्राणानामुत्क्रान्तौ नूतनाभिः नूतिभिः प्रसादितदैवतैस्तामनुगृहीतां सुगतिञ्च वितेने । पारत्रिकाणि कृत्यानि च यथाविधि वितेने ॥

अथ स्वकृत्यं सर्वं कृतं मन्यमानः स काश्मीरदेशं प्रययौ । तत्र महाजनानां मनोरथं मानयन् सर्वज्ञपीठमधिष्ठानं भूषयामास । तदनु हिमालयस्थां दत्तात्रेयगुहां जगाह । ततस्सत्ये शिवे शाश्वते पदे तिरोदधे च ॥

 सम्बद्धितलेखाः 

आदिशङ्कराचार्यः (चलच्चित्रम्)

बाह्यसम्पर्कतन्तुः
 Succession of Shankaracharyas (a chronology)  (from Gaudapada onwards)
 Complete works of Adi Shankara
 Information on Sri Adi Shankara
 A Note on the date of Samkara (Adi Sankaracharya)  by S. Srikanta Sastri
 Biography of Shankara in AdvaitaVedanta.org

वर्गः:प्राचीनगुरवः
वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः
वर्गः:दर्शनशास्त्रिणः