भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्

भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (INC), या कांग्रेस दलः, अथवा साधारणतया कांग्रेस इति प्रसिद्धः, भारतदेशस्य एकः बृहत् तंबू  राजनैतिक दलः अस्ति। सः भारतीय जनता पार्टी-सह भारतस्य द्वयोः प्रमुखयोः राजनैतिकदलयोः अन्यतमः, तथा भारतस्य प्राचीनतमः दलः अस्ति। 28 दिसम्बर् 1885 तमे दिने स्थापितः, एषः एशिया-आफ्रिका-महाद्वीपयोः ब्रिटिश साम्राज्ये उत्पन्नः प्रथमः आधुनिकः राष्ट्रीयतावादी आन्दोलनः आसीत्। 19 शताब्द्याः उत्तरार्धात्, विशेषतः 1920 तमे वर्षानन्तरं, महात्मा गाँधी-नेतृत्वे कांग्रेस भारतीय स्वातन्त्र्य आन्दोलनस्य प्रधानः नेतृत्वकर्ता अभवत्। कांग्रेस यूनाइटेड किंगडम्-तः भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तौ अग्रणी दलानाम् एकः आसीत्, तथा ब्रिटिश साम्राज्ये अन्येषु औपनिवेशिक-विरोधी राष्ट्रवादी आन्दोलनेषु अपि अस्य गहनः प्रभावः अभवत्।

INC एकः "big tent" दलः अस्ति, यः भारतीय राजनीतौ मध्यमार्गे स्थितः इति वर्णितः। दलस्य प्रथमः अधिवेशनः 1885 तमे वर्षे बॉम्बे-नगरे सम्पन्नः, यस्य अध्यक्षः डब्ल्यू.सी. बनर्जी आसीत्।

1947 तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं कांग्रेस एकः सर्वसमावेशी भारतीय राष्ट्रवादी तथा धर्मनिरपेक्ष दलः अभवत्, यः परवर्ती 50 वर्षाणि भारतीय राजनीतौ प्रभुत्वं वहति स्म। दलस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू समाजवादी नीतयः समर्थितवान्— योजना आयोगस्य स्थापना, पञ्चवर्षीय योजनानाम् आरम्भः, मिश्र-अर्थव्यवस्थायाः कार्यान्वयनं, तथा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रस्य निर्माणम्। नेहरूस्य मृत्योः अनन्तरं तथा लाल बहादुर शास्त्री-स्य अल्पकालिक-कार्यकालानन्तरं, इन्दिरा गाँधी दलस्य नेतृत्त्वं स्वीकृतवती।

स्वातन्त्र्योत्तर 17 आमनिर्वाचनेषु कांग्रेस सप्तवारं स्पष्ट-बहुमतं प्राप्तवती, तथा अन्यत्र त्रिवारं गठबन्धन-सरकारस्य नेतृत्वं कृतवती, एतेन केन्द्र-सरकारे 54 वर्षाधिकं शासनं कृतम्। कांग्रेस-दलात् षट् प्रधानमन्त्रीणः अभवन्— प्रथमः जवाहरलाल नेहरू (1947–1964), तथा अद्यावधि अन्तिमः मनमोहन सिंह (2004–2014)। 1990 दशकात् भाजपा कांग्रेसस्य मुख्यः प्रतिद्वन्द्वी अभवत्।

सामाजिक-विषयेषु दलः सम-अवसरम्, स्वास्थ्य-अधिकारम्, शिक्षा-अधिकारम्, नागरिक-स्वातन्त्र्यम् समर्थयति, तथा दृढं कल्याणकारी राष्ट्रम् अनुमन्यते। भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस धर्मनिरपेक्षता, समतावादः, तथा संतुलित-नीतयः अनुसरति। आर्थिकदृष्ट्या दलः उदारीकरणम्, निजीकरणम् तथा वैश्वीकरणम् समर्थयति।

स्थापनातः अद्यावधि काङ्ग्रेस अध्यक्षाः 61 अभवन्। सोनिया गाँधी दीर्घकालीन-अध्यक्षा आसीत् (1998–2017, 2019–2022 अन्तरिम), तथा मल्लिकार्जुन खड़गे वर्तमानः अध्यक्षः अस्ति। जिलास्तरः दलस्य लघुतमः कार्यात्मक-एककः अस्ति। प्रत्येक-राज्ये प्रदेश कांग्रेस समिति अस्ति। जिल-प्रतिनिधयः PCC-प्रतिनिधयः च संयुक्तरूपेण अखिल भारतीय कांग्रेस समिति निर्मान्ति। दलः अन्यैः समितिभिः अपि संगठितः— कार्यसमिति, सेवादलः, युवा कांग्रेस, INTUC, NSUI इत्यादिभिः। दलः वार्षिक-प्लेनरी-अधिवेशनानि आयोजयति, यत्र वरिष्ठ-नेतारः दल-नीतिं प्रचारयन्ति।

इतिहास 
 स्थापना तथा प्रारम्भिक कालः (1885–1905) 

भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस इति संस्था 1885 तमे वर्षे स्थापिता, यदा देशस्य सर्वेषु भागेषु आगताः 72 प्रतिनिधयः बम्बई नगरे समागताः। प्रमुखेषु प्रतिनिधिषु दादाभाई नाओरोजी, सुरेन्द्रनाथ बनर्जी, बदरुद्दीन त्याबजी, फिरोजेशाह मेहता, डब्ल्यू सी बनर्जी, एस रामस्वामी मुदलियार,  स सुब्रमण्य अय्यर तथा रोमेश चुन्दर दत्त  आसन्। आङ्ग्लदेशीयः एलन ऑक्टेवियन ह्यूम , यः पूर्वं ब्रिटिश् शासनस्य नागरिकसेवकः आसीत्, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य संस्थापकसदस्यानाम् एकः आसीत्।

सेवानिवृत्तः ब्रिटिशः भारतीय सिविल सेवा (ICS) अधिकारी एलन ऑक्टेवियन ह्यूम  शिक्षितानां भारतीयानां मध्ये नागरिक–राजनैतिक संवादस्य एकं मंचं निर्मातुम् भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस संस्थाम् स्थापयामास। 1857 भारतीय विद्रोहानन्तरं भारतस्य शासनाधिकारः ईस्ट इण्डिया कम्पनीतः ब्रिटिश साम्राज्ये न्यस्तः। ब्रिटिशशासितः भारतः ब्रिटिश राज इति ख्यातः आसीत्। अस्य शासनस्य समर्थनं औचित्यं च स्थापयितुं अंग्रेजीशिक्षितानां भारतीयानां साहाय्यम् अलभत, ये ब्रिटिश संस्कृतेः तथा राजनैतिक चिन्तनस्य अधिकं परिचिताः अनुकूलाश्च आसन्। विडम्बनया, उन्नीसशताब्द्याम् अविवादितब्रिटिशप्रभुत्वस्य अथवा आधिपत्यस्य काले कांग्रेसस्य वृद्धिः अस्तित्वं च ब्रिटिशप्राधिकारिणां संरक्षणेन तथा अंग्रेजीशिक्षाप्रणाल्यां शिक्षितानां भारतीय–आङ्ग्लभारतीयानां नववर्गस्य साहाय्येन जातम्।

ह्यूम संस्थानिर्माणकार्ये प्रवृत्तः। सः कलकत्ता विश्वविद्यालयस्य चयनितपूर्वछात्रान् सम्प्राप्तवान्। 1883 तमे वर्षे लिखिते पत्रे सः अवदत्—
प्रत्येकं राष्ट्रं यथावत् तादृशमेव शासनं प्राप्नोति यत् तस्य योग्यम्। यदि यूयं—राष्ट्रस्य चयनिताः, सर्वाधिकशिक्षिताः जनाः—स्वार्थं सुखं च परित्यज्य स्वस्य देशस्य च अधिकस्वातन्त्र्यार्थं, निष्पक्षप्रशासनाय, स्वकार्यव्यवस्थायां अधिकभागप्राप्तये दृढं संघर्षं कर्तुं न शक्नुथ, तर्हि वयं भवतां मित्राणि भ्रान्ताः, अस्माकं विरोधिनः सम्यक्, तथा लॉर्ड रिपनस्य उदात्ताः आकाङ्क्षाः निष्फलाः कल्पिताश्च। अधुना सर्वे प्रगतेः आशाः समाप्ताः, भारतः यथास्थितमेव शासनं न केवलं प्राप्नोति अपि तु तदेव अर्हति।

1885 तमे वर्षे मई-मासे ह्यूमः वायसरॉयस्य अनुमतिं प्राप्य “Indian National Union” इति संस्थां निर्मातुम् आरब्धवान्, या शासनसम्बद्धा स्यात् तथा भारतीयजनमतस्य अभिव्यक्तेः माध्यमं स्यात्। ह्यूमः शिक्षितैः भारतीयैः सह 12 अक्टूबर तमे दिने “An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland (ग्रेट् ब्रिटेन-आयरलैण्ड्-देशयोः निर्वाचकानाम् कृते भारतस्य जनानां कृते आह्वानम्)” इति घोषणापत्रं प्रकाशितवान्, येन 1885 ब्रिटिश आम निर्वाचने ब्रिटिश मतदातॄन् भारतीयहितसमर्थकानां प्रत्याशिनां समर्थनाय आह्वानम् अकरोत्। अस्य मध्ये अफगानिस्थाने ब्रिटिशसैन्यव्ययार्थं भारतस्य कराधानस्य विरोधः तथा भारतस्य विधायी-सुधाराणां समर्थनं च अन्तर्भूतम्।

एषा याचना तु विफलाभवत्, अनेकैः भारतीयैः च “उग्रः आघातः, परं यथार्थबोधः—यत् स्वयमेव स्वसंघर्षं कर्तव्यम्” इति व्याख्यातम्।

28 दिसम्बर 1885 तमे दिने भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस बम्बई नगरे स्थिते गोकुलदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय  इत्यत्र 72 प्रतिनिधीनां उपस्थितौ स्थापिता। ह्यूमः महासचिवपदे आसीत्, तथा कलकत्तानिवासी वोमेश चुन्दर बोनर्जी  अध्यक्षरूपेण निर्वाचितः। ह्यूमं विना अन्यौ द्वौ ब्रिटिशसदस्यौ—विलियम वेडरबर्न्  तथा न्यायाधीशः जॉन जार्डिन—संस्थापकसमूहे आसन्। अन्ये सदस्याः प्रायः बम्बई तथा मद्रास प्रान्तेभ्यः हिन्दवः आसन्।

1885–1905 काले भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य नीतयः

1885 तः 1905 पर्यन्तं कांग्रेसः वार्षिकसभासु अनेकाः प्रस्तावाः स्वीकृतवान्। एतेषु नागरिकाधिकाराः, प्रशासनिकाः, संवैधानिकाः, आर्थिकाश्च मागाः अन्तर्भूताः।

1) नागरिकाधिकाराः — वाक्-स्वातन्त्र्यस्य, मुद्रणस्वातन्त्र्यस्य, सभासु जुलूसु च संगठने अधिकारस्य महत्त्वं नेतारः अवबोधयन्।

2) प्रशासनम् — प्रशासनदोषानां निवारणं जनकल्याणकार्याणां च आग्रहः कृतः। शासकीयसेवासु भारतीयनियुक्तेः समर्थनं कृतम्। कृषकाणां हिताय कृषिबैंकस्थापनस्य प्रस्तावाः अपि दत्ताः। भेदभावयुक्तविधिनियमेषु विरोधः अपि व्यक्तः।

3) संविधानम् — विधायीपरिषदां शक्तिवर्धनं, निर्वाचितभारतीयप्रतिनिधीनां समावेशनं च मागाः आसन्। ब्रिटिशशासनं तु एतासां मागानां अल्पं महत्त्वं दत्तवान्।

4) अर्थनीतिः — ब्रिटिशशासनस्य आर्थिकनीतिः भूमिमूल्यवृद्धेः अन्येषां च आर्थिकदोषाणां कारणमिति आरोपितम्। आधुनिकउद्योगस्य प्रवर्तनं, सार्वजनिकसेवायां भारतीयकरणं, लवणकरस्य उन्मूलनं च मागितम्।

 आर्थिकनीतिः 
कांग्रेसस्य आर्थिकनीतयः—
 मुक्तबाजारव्यवस्थायाः लाभानां पुनः प्रतिपादनम्  
 धनसृजनस्य समर्थनम्  
 धनीनां, मध्यमवर्गस्य, दरिद्राणां च मध्ये असमानतायाः न्यूनिकरणम्  
 निजीक्षेत्रेण तथा व्यवहार्यसार्वजनिकउद्यमैः प्रेरितविकासस्य त्वरितीकरणम्  

 विदेशनीतिः 
भारतस्य स्वातन्त्र्यात् पूर्वमेव भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य स्पष्टाः विदेशनीतिदृष्टयः आसन्। रेजौल करीम लस्कर  इत्यस्य मतानुसारं, “कांग्रेसस्य स्थापना पश्चात् शीघ्रमेव विदेशकार्येषु स्वमतप्रकाशनम् आरब्धम्। 1885 तमे वर्षे प्रथमसभायामेव ऊर्ध्वबर्मादेशस्य ब्रिटिशभारतीयशासनद्वारा विलयस्य निन्दा कृता।”

 मुस्लिमप्रतिक्रिया 
सैयद अहमद ख़ान इत्यादयः बहवः मुस्लिमनेतारः कांग्रेसं नकारात्मकरूपेण अपश्यन्, यतः तस्य सदस्यता मुख्यतः हिन्दुभिः प्रभविता आसीत्। केचन हिन्दुधार्मिकनेतारः अपि यूरोपीयसांस्कृतिकआक्रमणसमर्थनं मन्यमानाः विरोधं अकुर्वन्।

सामान्यजनाः कांग्रेसस्य अस्तित्वे न ज्ञातवन्तः न च तद्विषये चिन्तिताः, यतः संस्था दरिद्रता, स्वास्थ्याभावः, सामाजिकदमनम् इत्यादिविषयान् प्रत्यक्षं न स्पृष्टवती। अतः कांग्रेसः शिक्षित–समृद्धवर्गीयानां अभिजनसंस्थेति दृश्यते स्म।

 भारतीय राष्ट्रवादस्य उदयः 
कांग्रेससदस्येषु राष्ट्रवादभावनायाः प्रथमोत्थानं तदा जातम् यदा शासनसंस्थासु प्रतिनिधित्वस्य, विधिनिर्माणे मताधिकारस्य, प्रशासनकार्येषु सहभागितायाश्च इच्छा उत्पन्ना। ते स्वयम् निष्ठावन्तः आसन्, परं साम्राज्यस्य अन्तर्गतं स्वशासनसहभागं अपेक्षन्ते स्म।

एतत् दादाभाई नौरोजी द्वारा व्यक्तीकृतम्। सः ब्रिटिश् हाउस ऑफ कॉमन्स् इत्यत्र निर्वाचितः प्रथमः भारतीयसदस्यः अभवत्। तस्य अभियाने मुहम्मद अली जिन्ना इत्यादयः युवछात्रकार्यकर्तारः सहाय्यं कृतवन्तः।

बाल गंगाधर तिलकः स्वराजं राष्ट्रस्य गन्तव्यं मन्यते स्म। सः ब्रिटिशशिक्षाप्रणालीं कठोरतया विरोधितवान्, यां भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य च अवमाननाकरिणीमिति मन्यते स्म। तेन स्वराज एव एकमात्रं समाधानम् इति प्रतिपादितम्। बिपिन चन्द्र पाल, लाला लाजपत राय, अरविन्द घोष, वि. ओ.चिदम्बरम पिल्लै  इत्यादयः तस्य समर्थकाः आसन्। एतेषां नेतृत्वे मद्रास, बम्बई, बंगाल, पञ्जाबप्रदेशाः राष्ट्रवादस्य केन्द्राणि अभवन्।

मध्यममार्गीयाः गोपाल कृष्ण गोखले, फिरोज़शाह मेहता तथा दादाभाई नौरोजी इत्यादयः संवादस्य वार्तालापस्य च पक्षे स्थिराः आसन्। गोखलेः तिलकस्य उग्रक्रियाप्रेरणां आलोचितवान्। 1906 तमे वर्षे कांग्रेसस्य सार्वजनिकसदस्यता नासीत्, अतः तिलकः समर्थकैः सह दलात् निर्गतः।The moderates, led by Gopal Krishna Gokhale, Pherozeshah Mehta, and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.

तिलकस्य कारागारबन्धनानन्तरं भारतीयआन्दोलनस्य आक्रमकप्रयत्नाः स्थगिताः। कांग्रेसः जनविश्वासं अलभत्। 1906 तमे वर्षे मुस्लिमसमुदायः अखिल भारतीय मुस्लिम लीगं स्थापयामास, यतः कांग्रेसः मुस्लिमानां हिताय अनुपयुक्ता इति मन्यते स्म।

 प्रथमविश्वयुद्धः – आत्मायाः संग्रामः 

यदा ब्रिटिशशासनं ब्रिटिश भारतीय सेनाम् प्रथमविश्वयुद्धे प्रविष्टां अकरोत्, तदा भारतदेशे एतादृशी प्रथमं राष्ट्रव्यापिनी निर्णायकः राजनैतिकविमर्शः उद्भूतः। राजनैतिकस्वातन्त्र्यस्य आह्वानं कुर्वन्तीनां स्वराणां संख्या वर्धिता।

1916 तमे वर्षे लखनऊ अधिवेशने विभक्तः कांग्रेसदलः पुनः एकीकृतः अभवत्। एतत् बालगंगाधर तिलकस्य तथा मुहम्मद अली जिन्नास्य प्रयत्नैः साधितम्।  
तिलकः स्वदृष्टीन् पर्याप्ततया मृदुकृतवान्, अधुना च ब्रिटिशशासनस्य सह राजनैतिकसंवादस्य पक्षे स्थितः। सः युवा मुहम्मद अली जिन्ना तथा श्रीमती एनी बेसेंटया सह होम रूल आन्दोलनम् आरब्धवान्, येन Home Rule—स्वदेशीयकार्यक्षु भारतीयानां सहभागिता—इति मागः प्रस्तुताभवत्। एषा मागः स्वराजस्य पूर्वरूपं आसीत्। साम्राज्यस्य अन्तर्गतं डोमिनियनदर्जायाः मागार्थं अखिलभारतीय होम रूल लीगः अपि स्थापितः।

किन्तु अन्येन मार्गेण गच्छन् अपरः भारतीयपुरुषः कांग्रेसस्य तथा भारतीयसंघर्षस्य नेतृत्वाय नियतः आसीत्। मोहनदास गांधी अधिवक्ता आसीत्, यः दक्षिणआफ्रिकादेशे भारतीयानां विरुद्धं प्रचलितानां भेदभावपूर्णानां विधानानां विरोधे सफलं संघर्षं नीतवान्। 1915 तमे वर्षे भारतं प्रत्यागत्य, सः भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य, जनानां मूल्यानां जीवनशैल्याश्च आधारेण नवक्रान्तिं समर्थयितुं प्रवृत्तः। अहिंसायाḥ, सविनयावज्ञाया च सिद्धान्तैः सह सः सत्याग्रह इति पदं निर्मितवान्।

 चम्पारणं तथा खेड़ा 
मोहनदास करमचन्द गांधी, यः पश्चात् महात्मा गांधी इति विख्यातः अभवत्, चम्पारणे खेड़ायां च ब्रिटिशशासनस्य विरुद्धं सफलतां प्राप्तवान्, तथा भारतदेशाय स्वातन्त्र्यसंघर्षे प्रथमां विजयां दत्तवान्। तस्मिन् आन्दोलने भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य समर्थनम् आसीत्। अनेन भारतीयेषु संस्थायाः कार्यक्षमतायां विश्वासः जातः, यत् अस्य माध्यमेन ब्रिटिशशासनं निरस्तुं शक्यते। ततः देशस्य सर्वेषु भागेषु लक्षाधिकाः युवजनाः कांग्रेसस्य सदस्यतां स्वीकृतवन्तः।

 आत्मायाः संग्रामः 
राजनैतिकनेतॄणां एकः सम्पूर्णः वर्गः गांधीविचारैः सह न सहमतः आसीत्। बिपिनचन्द्र पाल, मुहम्मद अली जिन्ना, एनी बेसेंट, बालगंगाधर तिलक—एते सर्वे सविनयावज्ञायाः विचारं आलोचितवन्तः। किन्तु गांधीः जनसमर्थनं तथा भारतीयराष्ट्रवादिनां नवपीढ्याः पूर्णं समर्थनं प्राप्तवान्।

1918, 1919, 1920 तेषु वर्षेषु आयोजितासु अनेकासु अधिवेशनेषु प्राचीननवपीढ्योः मध्ये प्रसिद्धाः महत्त्वपूर्णाश्च विवादाः अभवन्। एतेषु गांधीः तस्य युवा समर्थकाश्च कांग्रेसकार्यकर्तॄन् ब्रिटिशशासनस्य प्रत्यक्षविरोधाय उत्साहेन ऊर्जया च पूरितवन्तः। 1919 तमे वर्षे जलियांवाला बाग हत्याकाण्डस्य शोकान्तिकया तथा पञ्जाबप्रदेशे जातैः दङ्गैः भारतीयानां क्रोधः भावनाश्च तीव्राः उग्राश्च अभवन्।  
यदा मोहनदास के. गांधी भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य अध्यक्षपदे निर्वाचितः, तदा दलस्य आत्मायाः संग्रामः समाप्तः, भारतस्य नियतेः दिशि नूतनः पन्थाः निर्मितः।

लोकमान्य तिलक, यं गांधीः ‘‘आधुनिकभारतस्य पिता’’ इति उक्तवान्, सः 1920 तमे वर्षे निधनं गतः; गोपालकृष्ण गोखले तु चत्वारि वर्षाणि पूर्वमेव दिवङ्गतः आसीत्। मोतीलाल नेहरू, लाला लाजपत राय तथा अन्ये केचन वरिष्ठनेतारः गांधीं समर्थितवन्तः, यतः ते तिलकगोखलेयोः इव जननेतृत्वं कर्तुं स्वयम् अशक्तान् मन्यन्ते स्म। अतः अधुना राष्ट्रस्य मार्गप्रदर्शनस्य सम्पूर्णं दायित्वं गांधीनेतृत्वे स्थितायाः कांग्रेसस्य एव अभवत्।
 महात्मा गांधी युगः 

1919 तः 1948 पर्यन्तं महात्मा गांधी भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामे प्रमुखतया प्रभावं वहन् आसीत्। अत एव भारतीयेतिहासे एषः कालः “गांधी-युगः” इति प्रसिद्धः। अस्मिन् काले महात्मा गांधी भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसं प्रमुखतया नेतृत्वं कृतवान्, या संस्था स्वयम् भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामस्य अग्रपङ्क्तौ आसीत्।
 विस्तारः तथा पुनर्संगठनम् 
प्रथमविश्वयुद्धात् अनन्तरं कतिपयेषु वर्षेषु कांग्रेसः अत्यधिकं विस्तीर्णा अभवत्। चम्पारणे खेड़ायां च गांधीस्य सफलतायाः पश्चात् जनमानसे उत्साहः जातः। भारतस्य विभिन्नप्रदेशेभ्यः नूतना नेतृपीढी उदभवत्, ये सर्वे प्रतिबद्धगांधीवादी आसन्—सरदार वल्लभभाई पटेल, राजेन्द्र प्रसाद, चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, नरहरि पारिख, महादेव देसाई—तथा गांधीस्य सक्रियनेतृत्वेन प्रेरिताः उग्रराष्ट्रवादिनः—चित्तरंजन दास, सुभाषचन्द्र बोस, श्रीनिवास अयंगार।

गांधीः कांग्रेसं नगराधारिताभिजनसंस्थातः जनसामान्यस्य संगठनरूपे परिणतवान्—
 सदस्यशुल्कं पर्याप्ततया न्यूनीकृतम्।
 कांग्रेसः भारतस्य सर्वत्र बहवः राज्यस्तरीयाः एककाः स्थापयामास—ये प्रदेश कांग्रेस समितयः इति ख्याताः—भाषासमूहेषु आधारितराज्यरचनायाः आधारेण। महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रदेश कांग्रेस समितयः उद्भूताः—ये राज्याः तदा अस्तित्वे न आसन्, अपि तु ब्रिटिश भारतस्य बहिः शताधिकेषु देशीयराज्येषु विस्तीर्णाः आसन्।
 जाति, वंश, धर्म, लिङ्गाधारेण कांग्रेससदस्यानां भेदकरणं यत् प्राचीनं आसीत् तत् सर्वं उन्मूलितम्—अखिलभारतीयैक्यं विशेषतया प्रतिपादितम्।
 स्वदेशीयभाषाभ्यः कांग्रेससभासु आधिकारिकः मानः दत्तः—विशेषतः उर्दू भाषा, या गांधीना हिन्दुस्तानी इति नाम्ना अभिहिता, अखिल भारतीय कांग्रेस कमेट्या उपयोगार्थं स्वीकृता।
 सर्वेषु स्तरैः नेतृत्वपदानि कार्यालयानि च नियुक्त्या न, किन्तु निर्वाचनद्वारा पूरितानि। एषा लोकतन्त्रस्य स्थापना दलस्य पुनरुज्जीवनाय महत्त्वपूर्णा आसीत्, साधारणसदस्यानां स्वरं दत्तवती च भारतीयानां लोकतन्त्राभ्यासाय बहुमूल्यं साधनं अभवत्।
 नेतृत्वयोग्यता सदस्यस्य धनसंपत्त्या वा सामाजिकप्रतिष्ठया न, अपि तु कियत् सामाजिकसेवां कृतवान् इत्यनेन निर्धारिता।

 सामाजिकविकासः 
1920 दशके एम्. के. गांधीः दशसहस्राधिकान् कांग्रेसस्वयंसेवकान् भारतस्य सर्वत्र विद्यमानानां गम्भीराणां सामाजिकसमस्यानां समाधानाय विविधेषु संगठितकार्येषु प्रवृत्तान् अकरोत्। गुजरात, महाराष्ट्र, उत्तरप्रदेश, बिहार तथा तमिलनाडु प्रदेशेषु स्थितानां कांग्रेससमितीनां तथा गांधीस्य आश्रमजालस्य मार्गदर्शनेन कांग्रेसः निम्नलिखितेषु विषयेषु कार्यं कृतवती—
 अस्पृश्यता तथा जातीयभेदभावः
 मद्यव्यसनम्
 अस्वच्छपरिस्थितयः तथा स्वच्छताभावः
 स्वास्थ्यसेवायाः तथा चिकित्सासहायतायाः अभावः
 पर्दा-प्रथा तथा स्त्रीदमनम्
 अशिक्षा—राष्ट्रीयविद्यालयानां महाविद्यालयानां च संगठनद्वारा
 दरिद्रता—खादीवस्त्रस्य प्रसारः, कुटीरउद्योगानां संवर्धनं च

एम्. के. गांधी द्वारा कृतं एतत् गहनं सामाजिककार्यं भारतीयजनान् विशेषतया प्रभावितवान्। आश्रमस्थापनायाः माध्यमेन तस्य महत्त्वं अधिकं अभवत्, येन अनन्तरकाले भारतीयैः जनैः सः सम्मानरूपेण “महात्मा”—महान् आत्मा—इति अभिहितः।
 सत्तारोहणम् (1937–1942) 

1935 भारत-शासन-अधिनियमस्य अधीनं कांग्रेसः 1937 प्रान्तीयनिर्वाचनेषु प्रथमं राजनैतिकसत्तायाः आस्वादनं कृतवान्। सः अत्यन्तं सफलः अभवत्, यतः यत्र एकादशेषु प्रान्तेषु निर्वाचनानि अभवन्, तत्र अष्टसु प्रान्तेषु सत्तां प्राप्तवान्। दलस्य आन्तरिकसंगठनं विविधराजनैतिकदृष्टिभिः विचारधाराभिश्च पुष्पितम्। पूर्णस्वातन्त्र्यस्य एकनिष्ठसमर्पणात् किंचित् दृष्टिपरिवर्तनं जातम्, राष्ट्रस्य भावीशासनव्यवस्थायाः विषये चिन्तनं कौतूहलं च अपि आरब्धम्।  
किन्तु यदा वायसरॉयः लॉर्ड् लिनलिथगो निर्वाचितजनप्रतिनिधीनां परामर्शं विना भारतं द्वितीयविश्वयुद्धे युद्धरतं राष्ट्रम् इति घोषितवान्, तदा कांग्रेसस्य सर्वाणि मन्त्रिमण्डलानि त्यागपत्रं दत्तवन्तः।

सुभाषचन्द्र बोसस्य उग्रसमर्थकाः—समाजवादिनः तथा क्रान्तिकारीमार्गस्य अनुयायिनः—1938 तमे वर्षे तस्य कांग्रेसाध्यक्षपदे निर्वाचनेन दलस्य श्रेण्यां उच्चस्थानं प्राप्तवन्तः।

 परम्परावादिनः 
एकस्य दृष्टिकोणस्य अनुसारं, यद्यपि राजनैतिकार्थे न, तथापि परम्परावादी दृष्टिः सरदार वल्लभभाई पटेल, राजेन्द्र प्रसाद, सी. राजगोपालाचारी, पुरुषोत्तमदास टण्डन, खान अब्दुल गफ्फार खान तथा मौलाना आज़ाद इत्यादिषु कांग्रेसनेतृषु प्रतिनिधीकृता आसीत्। एते सर्वे महात्मा गांधीस्य सहकारीणः अनुयायिनश्च आसन्। शासनस्य सह संघर्षेषु नेतृत्वेन प्राप्ता तेषां संगठनशक्तिः अविवादिता आसीत्। एतत् 1939 तमे वर्षे स्पष्टम् अभवत्, यदा सुभाषचन्द्र बोसः निर्वाचनविजयस्य अपि अनन्तरं, राष्ट्रनेतृषु आत्मविश्वासाभावात् कांग्रेसाध्यक्षपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्।  
तथापि 1938 तमे वर्षे बोसः गांधीसमर्थनेन एव निर्वाचितः आसीत्। 1939 तमे वर्षे द्वितीयकार्यकालस्य विषये मतभेदाः उत्पन्नाः। जवाहरलाल नेहरू, यं गांधीः सदा बोसात् अधिकं अनुकूलं मन्यते स्म, पूर्वमेव द्वितीयकार्यकालं प्राप्तवान् आसीत्। बोसस्य मतभेदाः मुख्यतः अहिंसामार्गस्य तथा क्रान्तिकारीमार्गस्य तुलनायां केन्द्रिताः आसन्।  
द्वितीयविश्वयुद्धकाले दक्षिणपूर्वएशियायां यदा सः स्वस्य भारतीय राष्ट्रीय सेनाम् स्थापयामास, तदा सः गांधीस्य नाम आह्वाय तं “राष्ट्रपिता” इति अभिनन्दितवान्।

एतत् वक्तुं न युक्तं यत् तथाकथिताः परम्परावादिनः केवलं प्राचीनभारतीय–एशियाई परम्परासु, अथवा खान अब्दुल गफ्फार खान तथा मौलाना आज़ादस्य सन्दर्भे इस्लामीसभ्यतायां, प्रेरणां अन्विष्यन्ते स्म। ते ज़ाकिर हुसैन तथा ई. डब्ल्यू. आर्यनायकम् इत्यादिशिक्षाविद्भिः सह एतद् मन्यन्ते स्म यत् शिक्षा एतादृशी दातव्या या शिक्षार्थिनः स्वहस्ताभ्यां कार्यं कर्तुं, स्वावलम्बनाय कौशलं च अधिगन्तुं समर्थान् करोतु। एषा शिक्षापद्धतिः मिस्रदेशे अपि केषुचित् प्रदेशेषु स्वीकृता आसीत्। (द्रष्टव्यम्—रेजिनाल्ड रेनॉल्ड्स्, *आफ्रिकादेशिनः सावधानाः*) ।  
ज़ाकिर हुसैनः केचन यूरोपीयशिक्षाविदः प्रेरणां प्राप्य, गांधीसमर्थनेन, भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलनद्वारा प्रवर्तितया *मूलभूत-शिक्षा-पद्धत्या* सह एतां दृष्टिं संयोजयितुं समर्थः अभवत्। ते मन्यन्ते स्म यत् भावी राष्ट्रस्य शिक्षाप्रणाली, अर्थव्यवस्था तथा सामाजिकन्यायस्य आदर्शः देशस्य विशिष्टस्थानिकावश्यकतानां अनुसारं एव विनिर्मातव्यः। यद्यपि बहवः पाश्चात्यप्रभावानां लाभेषु तथा समाजवादस्य सामाजिक–आर्थिकसमतायां उन्मुखाः आसन्, तथापि कस्यचित् एकस्य आदर्शस्य अधीनत्वेन स्वपरिचयं स्थापयितुं ते विरुद्धाः आसन्।

 अन्तिम सङ्ग्रामाः 

कांग्रेसस्य अन्तिममहत्त्वपूर्णाः घटनाः स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अन्तिमपदम् तथा धर्माधारेण देशस्य विभाजनं च अन्तर्भवन्ति।

 भारत-त्याग-आन्दोलनम् 
चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, तमिलनाडुप्रदेशात् प्रमुखः नेता, ब्रिटिशयुद्धप्रयत्नस्य समर्थनं कर्तुं सक्रियतया प्रवक्तुं कांग्रेसदलात् त्यागपत्रं दत्तवान्। एषः प्रवाहः 1942 तमे वर्षे आरब्धः।

 भारतीय राष्ट्रिय सेनायाḥ न्यायविचाराः 
1946 तमे वर्षे सम्पन्नेषु भारतीय राष्ट्रिय सेनायाḥ न्यायविचारेषु कांग्रेसः भारतीय राष्ट्रिय सेना-रक्षा-समितिम् स्थापयितुं साहाय्यं कृतवान्। एषा समिति आज़ाद हिन्द-सरकारस्य सैनिकानां पक्षे सशक्तं प्रतिरक्षणं कृतवती।  
समित्या कांग्रेसस्य रक्षा-दलस्य गठनं घोषितं, यस्मिन् तदानीन्तनाः प्रसिद्धाः अधिवक्तारः अन्तर्भूताः, यथा भुलाभाई देसाई, आसफ़ अली तथा जवाहरलाल नेहरू। 8 अगस्त् 1942 तमे दिने *Quit India Bill* स्वीकृतः।

 राजकीय-भारतीय-नौसेना-विद्रोहः 
कांग्रेसस्य केचन सदस्याः आरम्भे राजकीय भारतीय नौसेना विद्रोहस्य नेतॄन् नाविकान् समर्थितवन्तः। किन्तु निर्णायकक्षणे, यदा विद्रोहः असफलः अभवत्, तदा तैः समर्थनं प्रत्याहृतम्।

 भारतस्य विभाजनस्य विरोधः  
कांग्रेसस्य अन्तः खान अब्दुल गफ्फार खान, सैफुद्दीन किचलू, डॉ. खान साहिब तथा ये कांग्रेससदस्याः प्रान्तेषु आसन् ये अनिवार्यतया पाकिस्तानस्य भागाः भवितुं आसन्—ते सर्वे विभाजनस्य विरोधं कृतवन्तः।  
मौलाना आज़ाद, भारतीयः इस्लामीयः विद्वान्, सिद्धान्ततः भारत-विभाजनस्य विरोधी आसीत्; तथापि सः राष्ट्रियनेतृत्वस्य मार्गे बाधां न कर्तुम् इच्छन्, भारतीयपक्षे एव स्थितवान्।
 1947 : रूपान्तरणम् 

 संविधानम् 
संविधानसभायां तथा संवैधानिकविवादेषु कांग्रेसस्य दृष्टिकोणः समावेशकतया उदारतया च लक्षितः आसीत्। शासनं केचन प्रमुखान् भारतीयान्—ये राजभक्ताः उदाराश्च आसन्—महत्त्वपूर्णेषु पदेषु नियुक्तवान्, तथा राजशासनस्य समये शासनसहयोगं कृतवन्तः राष्ट्रवादीगतिविधीनां दमनं च कृतवन्तः भारतीयसिविलसेवकान् प्रति किमपि दण्डात्मकं नियन्त्रणं न अकरोत्।

कांग्रेसबहुला संविधानसभा भीमराव आंबेडकरं—कांग्रेसस्य कटु आलोचकं—संविधानमसौदा-समितेः अध्यक्षरूपेण स्वीकृतवती। श्यामा प्रसाद मुखर्जी, हिन्दू महासभायाः नेता, उद्योगमन्त्री नियुक्तः अभवत्।

कांग्रेसः स्वमूलभूतप्रतिज्ञासु दृढा स्थित्वा, अस्पृश्यतायाḥ तथा जाति-धर्म-लिङ्गाधारितभेदभावस्य उन्मूलनं कुर्वन्तं संविधानं प्रदत्तवती। प्राथमिकशिक्षा अधिकाररूपेण स्वीकृता, तथा कांग्रेसशासनानि ज़मींदारी-व्यवस्थां अवैधां कृतवन्तः, न्यूनतमवेतनं स्थापयन्तः, श्रमिकसङ्घटनं कर्तुं तथा हडतालाधिकारं च अनुमोदितवन्तः।

 नेतृत्वपरिवर्तनम् 
1947 तमे वर्षे कांग्रेसाध्यक्षपदं जीवराम कृपलानी इत्यस्मै समर्पितम्, यः अनुभवी गांधीवादी आसीत् तथा नेहरू-पटेलयोः उभयोः सहकारी आसीत्। भारतस्य द्वयनेतृत्वं 1947, 1948 तथा 1949 तेषु अध्यक्षीयनिर्वाचनेषु निर्वाचितविजेतॄन् प्रति तटस्थतां पूर्णसमर्थनं च व्यक्तवान्।

किन्तु 1950 तमे वर्षे नेहरू-समाजवादीपक्षस्य तथा पटेल-परम्परावादिनां मध्ये संघर्षः आरब्धः। नेहरूः पुरुषोत्तमदास टण्डनस्य प्रत्याशित्वं तीव्रतया विरोधितवान्, यं सः हिन्दू-पुनरुत्थानवादी इति, हिन्दू-मुस्लिमसम्बन्धेषु “समस्याजनकदृष्टियुक्तः” इति च मन्यते स्म। नेहरूः कृपलानीं समर्थयन् टण्डनस्य विरोधं कृतवान्, किन्तु एतस्मिन् विषये पटेलं प्रति सौजन्यं न दर्शितवान्।

पटेलस्य मौनसमर्थनेन—विशेषतः गुजरातप्रदेशे, यत्र पटेलस्य कार्यस्य प्रभावेण कृपलानी एकमपि मतं न अलभत—टण्डनः अल्पान्तरविजयेन निर्वाचितः। तदा नेहरूः त्यागपत्रं दातुं धमकितवान्; किन्तु पटेलस्य सम्यगुपदेशेन नेहरूः पदत्यागं न कृतवान्।

1950 तमे वर्षे पटेलस्य निधनानन्तरं सन्तुलनं स्थायिरूपेण नेहरूस्य पक्षे गतम्। कृपलानी, सी. राजगोपालाचारी तथा टण्डनः हाशियास्थिताः अभवन्। कांग्रेसदलस्य निर्वाचनभाग्यं केवलं नेहरूस्य नेतृत्वे लोकप्रियतायां च आश्रितं जातम्। 1952 तमे वर्षे सम्पन्ने निर्वाचनमहाविजये कांग्रेसः भारतस्य प्रमुखः राजनैतिकदलः अभवत्।

1947 तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस भारतदेशस्य प्रमुखेषु राजनैतिकदलेषु एकः अभवत्। अस्य दलस्य बहवः प्रमुखनेतारः भारतस्य प्रधानमन्त्रीपदे आसीत्। पण्डितः जवाहरलाल नेहरू, लाल बहादुर शास्त्री, पण्डितनेहरूस्य पुत्री इन्दिरा गाँधी तथा तस्याः नातिः राजीव गाँधी—एते सर्वे अस्यैव दलस्य सदस्याः आसन्।  

राजीव गाँधीस्य अनन्तरं सीताराम केसरि काँग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत्, किन्तु सोनिया गाँध्याः समर्थकैः सः अस्वीकृतः कृतः, ततः सोनिया गाँधी “हाईकमान्” इति रूपेण स्वीकृता। राजीव गाँधीस्य पत्नी सोनिया गाँधी काँग्रेसदलस्य अध्यक्षपदे तथा यूपीए-संघस्य अध्यक्षपदे अपि आसीत्।  

कपिल सिब्बल, काँग्रेसमहासचिवः दिग्विजय सिंह, अहमद पटेल, राहुल गांधी, प्रियंका गांधी, राशिद् अल्वी, राज बब्बर तथा मनीष तिवारी इत्यादयः काँग्रेसदलस्य वरिष्ठनेतारः सन्ति। भारतस्य पूर्वप्रधानमन्त्री डॉ॰ मनमोहन सिंह अपि काँग्रेसदलेन सह सम्बद्धः आसीत्।

 कांग्रेसस्य अधिवेशनानि 
स्वातन्त्र्यपूर्वकाले आयोजितानां भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसस्य सर्वेषां ऐतिहासिकानां अधिवेशनानां सूची अत्र प्रदत्ता अस्ति।

 वर्षम्  स्थानम्  अध्यक्षः  टिप्पणी 1885  बॉम्बे  व्योमेशचन्द्र बनर्जी  72 प्रतिनिधयः उपस्थिताः आसन्। 1886  कलकत्ता  दादाभाई नौरोजी  प्रतिनिधीनां संख्या 434 पर्यन्तं वर्धिता। 1887  मद्रास  सैयद् बद्रुद्दीन् तैयबजी  प्रथमः मुस्लिम् अध्यक्षः 1888  इलाहाबाद  जॉर्ज् यूल  प्रथमः आङ्ग्लः अध्यक्षः 1889  मुंबई  सर् विलियम् वेदरबर्न  प्रथमवारं महिला सहभागिता 1890  कलकत्ता  फिरोजशाह मेहता  स्नातकपदप्राप्ता महिला कादम्बिनी सहभागिनी 1891  नागपुर  आनन्दचार्लु  “भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस” इति नामकरणम् 1892  प्रयागराज  व्योमेशचन्द्र बनर्जी  लन्दनस्थे आमनिर्वाचनम् 1893  लाहौर  दादाभाई नौरोजी  भारतदेशे सिविल्-सेवा-परीक्षायाः मागः 1894  मद्रास  ए. वेब  1895  पुणे  सुरेन्द्रनाथ बनर्जी  1896  कलकत्ता  एम्. रहीमतुल्ला सयानी  प्रथमवारं राष्ट्रीयगीतस्य गायनम् 1897  अमरावती  सी. शंकर नायर  1898  मद्रास  आनन्दमोहन बोस  1899  लखनऊ  रोमेशचन्द्र बोस  1900  लाहौर  एन्. जी. चंदूनरकर  1901  कलकत्ता  ई. दिन्शा वाचा  प्रथमवारं गांधीजी सहभागिता 1902  अहमदाबाद  सुरेन्द्रनाथ बनर्जी  1903  मद्रास  लालमोहन बोस  1904  मुंबई  सर् हेनरी कॉटन  प्रथमवारं मोहम्मद् अली जिन्ना सहभागिता 1905  बनारस  गोपाल कृष्ण गोखले  बंगभङ्ग-आन्दोलनस्य समर्थनम्, स्वदेशी-आन्दोलनसमर्थनम् 1906  कलकत्ता  दादाभाई नौरोजी  “स्वराज्य” शब्दस्य प्रथमप्रयोगः, मुस्लिम् लीग-स्थापना 1907  सूरत  रासबिहारी घोष  काँग्रेसविभाजनम् (नरमदलः-गरमदलः) 1908  मद्रास  रासबिहारी घोष  काँग्रेससंविधाननिर्माणम् 1909  लाहौर  मदनमोहन मालवीय  पृथक् निर्वाचनव्यवस्थायाः विरोधः 1910  प्रयागराज  सर् विलियम् वेदरबर्न  1911  कलकत्ता  बिसन नारायण धर  प्रथमवारं राष्ट्रगानस्य गायनम् 1912  पटना  आर्. एन्. मुधालकर  ए. ओ. ह्यूम् “काँग्रेसस्य पिता” इति घोषितः 1913  कराची  सैयद् मुहम्मद् बहादुर  1914  मद्रास  भूपेन्द्रनाथ बोस  1915  मुंबई  सर् एस्. पी. सिन्हा  लॉर्ड् वेलिंग्टन् सहभागिता 1916  लखनऊ  ए. जी. मजुमदार  गरमदल-नरमदलयोः मिलनम् 1917  कलकत्ता  एनी बेसेंट  प्रथम महिला अध्यक्षः, तिरङ्गध्वजस्वीकारः 1918  मुंबई  सैयद् हसन इमाम  1918  दिल्ली  मदनमोहन मालवीय  नरमदलस्य नेतॄणां त्यागपत्रम् 1919  अमृतसर  मोतीलाल नेहरू  जलियांवाला-बाग-हत्याकाण्डविरोधः, खिलाफतसमर्थनम् 1920  नागपुर  सी. विजय राघवाचार्य  असहयोग-आन्दोलननेतृत्वम् 1921  अहमदाबाद  हकीम अजमल खान (कार्यकारी अध्यक्षः)  सी. आर्. दास कारागारे 1922  गया  चित्तरंजन दास  स्वराज्य-दलस्य स्थापना 1923  दिल्ली  अबुल कलाम आज़ाद  न्यूनतमवयस्कः अध्यक्षः 1923  कोकोनाडा  मौलाना मुहम्मद् अली  1924  बेलगांव  महात्मा गांधी  गांधीजीस्य एकमात्रम् अध्यक्षीय-अधिवेशनम् 1925  कानपुर  सरोजिनी नायडू  प्रथम भारतीय महिला अध्यक्षः 1926  गोहाटी  श्रीनिवास अयंगर  1927  मद्रास  एम्. ए. अंसारी  साइमन-आयोगविरोधः 1928  कलकत्ता  मोतीलाल नेहरू  प्रथम अखिलभारतीय युवा काँग्रेस 1929  लाहौर  जवाहरलाल नेहरू  पूर्णस्वराज्य-प्रस्तावः 1930  अधिवेशनं नाभवत्  जवाहरलाल नेहरू  1931  कराची  वल्लभभाई पटेल  मौलिकाधिकार-आर्थिकनीतिप्रस्तावाः 1932  दिल्ली  आर्. डी. अमृतलाल  1933  कलकत्ता  नलिनी सेनगुप्ता  1934  मुंबई  राजेन्द्र प्रसाद  काँग्रेस समाजवादी दलस्थापना 1935  अधिवेशनं नाभवत्  राजेन्द्र प्रसाद  1936  लखनऊ  जवाहरलाल नेहरू  समाजवादी-लक्ष्यघोषणा 1937  फैजपुर  जवाहरलाल नेहरू  प्रथमवारं ग्रामे अधिवेशनम् 1938  हरिपुरा  सुभाष चन्द्र बोस  राष्ट्रीय योजना समिति 1939  त्रिपुरी  सुभाषचन्द्र बोस  त्यागपत्रम्, फॉरवर्ड ब्लाक-स्थापना 1940  रामगढ़  अबुल कलाम आज़ाद  “भारत छोड़ो” प्रस्तावः 1941–45  अधिवेशनं नाभवत्  अबुल कलाम आज़ाद  द्वितीयविश्वयुद्धकारणात् 1946  मेरठ  जीवटराम कृपलानी  1947  दिल्ली  राजेन्द्र प्रसाद  कुलम् अधिवेशनानि = 61
स्वातन्त्र्योत्तर इतिहास 
 नेहरू–शास्त्री युगः (1952–1966) 

1951 तमे वर्षात् 1964 तमे वर्षे निधनपर्यन्तं जवाहरलाल नेहरू कांग्रेसदलस्य परममुख्यः नेता आसीत्। 1951–52, 1957 तथा 1962 तेषु लोकसभानिर्वाचनेषु कांग्रेसः महाविजयं प्राप्तवती।  

स्वकार्यकाले नेहरूः आयात-प्रतिस्थापन-औद्योगिकीकरणनीतिम् अवलम्ब्य, मिश्रित-अर्थव्यवस्थासमर्थनं कृतवान्, यस्मिन् सार्वजनिक क्षेत्रः निजी क्षेत्रेण सह सहअस्तित्वं कृतवान्। सः मन्यते स्म यत् आधारभूत-गुरुउद्योगानां स्थापना भारतस्य आर्थिकविकासाय आधुनिकीकरणाय च अत्यावश्यकम्।  

नेहरूशासनं इस्पात, लौह, कोयला, विद्युत् इत्यादिषु मुख्येषु सार्वजनिक-क्षेत्र-उद्योगेषु निवेशं केन्द्रितवान्, अनुदानैः संरक्षणनीतिभिश्च तेषां विकासं प्रोत्साहितवान्। नेहरूः धर्मनिरपेक्षतां, राज्यप्रेरित-औद्योगिकीकरणाधारितं समाजवादी-आर्थिकदृष्टिकोनं, तथा निरपेक्ष-गुटनिरपेक्ष विदेशनीतिं स्वीकृतवान्, या आधुनिककांग्रेसदलस्य लक्षणं जातम्।  

शीतयुद्धकाले गुटनिरपेक्षनीत्या नेहरूः पूर्वगुटात् तथा पश्चिमगुटात् उभयतः आर्थिक-तांत्रिकसहाय्यं प्राप्तवान्, येन भारतस्य औद्योगिकाधारः शून्यात् निर्मितः।  

नेहरूकार्यकाले तस्य वधप्रयत्नाः चत्वारः अभवन्। तथापि सः अत्यधिकसुरक्षां न रोचते स्म, न च जनजीवनस्य व्यवधानं कर्तुम् इच्छति स्म।  

1963 तमे वर्षे के. कामराज अखिलभारतीय काँग्रेस समितियाः अध्यक्षः अभवत्। सः पूर्वं नववर्षपर्यन्तं मद्रास राज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत्।  

1962 तमे वर्षे चीन-भारतयुद्धे पराजयानन्तरं कांग्रेसलोकप्रियता न्यूनिता। दलस्य पुनरुत्थानाय कामराजेन कामराज-योजना प्रस्तुता, यस्यानुसारं षट् मुख्यमन्त्रिणः तथा षट् वरिष्ठमन्त्रिणः पदत्यागं कृत्वा दलकार्ये प्रवृत्ताः।


1964 तमे वर्षे नेहरूः महाधमनीविच्छेदकारणात् दिवङ्गतः। तदनन्तरं 27 मई 1964 तमे दिने गुलजारीलाल नन्दा अन्तरिमप्रधानमन्त्री नियुक्तः।  

नेहरूउत्तराधिकारस्पर्धायां लालबहादुर शास्त्री मोरारजी देसाईं पराजित्य चयनितः; अस्मिन् निर्णयॆ कामराजः “राजनिर्माता” इति ख्यातः।  

प्रधानमन्त्रिरूपेण शास्त्रीः नेहरूनीतिं—विशेषतः गुटनिरपेक्षता—अनुवर्तितवान्, किन्तु सोवियत् संघेन सह सम्बन्धान् दृढीकृतवान्। 1965 तमे वर्षे भारत-पाक युद्धे विजयात् सः राष्ट्रीयनायकः अभवत्।  

तस्य घोषवाक्यं—"जय जवान जय किसान "—युद्धकाले अत्यन्तं लोकप्रियम् अभवत्। 11 जनवरी 1966 तमे दिने, ताशकन्द घोषणापत्रहस्ताक्षरानन्तरं, शास्त्रीः ताशकन्दे निधनं प्राप्तवान्; तस्य निधनपरिस्थितयः अद्यापि रहस्यमयाः सन्ति।  

शास्त्रीनिधनानन्तरं कांग्रेसः इन्दिरा गाँधीं नेतृरूपेण निर्वाचितवती। पुनरपि कामराजः अस्मिन् निर्णयॆ प्रमुखभूमिकां निर्वहन्। नेतृत्वविषये मतभेदैः कांग्रेसात् उड़ीसा जन कांग्रेस, बांगला कांग्रेस, उत्कल कांग्रेस एवं भारतीय क्रांति दल इत्यादयः पृथक् दलाः उत्पन्नाः।

 इन्दिरा-युगः (1966–1984) 

1967 तमे वर्षे सम्पन्नेषु लोकसभानिर्वाचनेषु दुर्बलप्रदर्शनानन्तरं इन्दिरा गाँधी वामपक्षीय-राजनीतिदिशं प्रति गन्तुं आरब्धवती। 1969 तमे वर्षस्य मध्यकाले सा वरिष्ठकांग्रेसनेतृभिः सह अनेकविषयेषु मतभेदेषु प्रविष्टवती। विशेषतः—भारतस्य राष्ट्रपतिपदस्य रिक्तस्थानाय आधिकारिक-कांग्रेस-प्रत्याशिनः नीलम् संजीव रेड्डीस्य स्थाने स्वतन्त्रप्रत्याशिनं वी. वी. गिरिं समर्थितवती।  

एवमेव 1969 तमे वर्षे भारतस्य चतुर्दश महाबैङ्कानां आकस्मिक-राष्ट्रीयीकरणं कृतवती। वर्षस्य उत्तरार्धे कांग्रेसाध्यक्षः एस्. निजलिङ्गप्पा अनुशासनभङ्गस्य आरोपेण तां दलात् निष्कासितवान्।  

प्रतिउत्तररूपेण इन्दिरा गाँधी स्वीयं गुटं प्रवर्तितवती, यत् कांग्रेस (R) इति ख्यातम्। मूलदलः भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (O) इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। तस्य प्रमुखनेतारः कामराजः, मोरारजी देसाई, निजलिङ्गप्पा तथा एस्. के. पाटिल आसन्, ये दक्षिणपक्षीय-दृष्टिकोणं समर्थयन्ति स्म।  

संयुक्त-विधायक-दलस्य नेतृत्वे संयुक्तविपक्षेण हिन्दीपट्टे स्थितेषु अनेकप्रान्तेषु सत्ता प्राप्ता, तदा कांग्रेस-विभाजनं स्पष्टम् अभवत्। इन्दिरा गाँधी जनसमर्थनस्य सङ्ग्रहाय लोकवादी-कार्यसूचीम् अवलम्बितवती। तस्याः कांग्रेस (R) गुटं अधिकांश-कांग्रेस-सांसदैः समर्थितम्, यदा मूलदलस्य समर्थनं केवलं 65 सांसदैः कृतम्।  

अखिलभारतीय-कांग्रेस-समितौ 705 सदस्यानां मध्ये 446 सदस्याः इन्दिरा-पक्षं गतवन्तः। अतः जनमानसेषु इन्दिरा-नेतृत्वं “यथार्थ-कांग्रेस” (INC-R) इति धारणा उत्पन्ना। निर्वाचनचिह्नरूपेण मूलदलस्य “युग्मवृषभ-चिह्नम्” आसीत्, इन्दिरा-गुटस्य तु “वत्सयुक्ता गौः” इति नूतनं चिह्नं निर्वाचनायोगेन प्रदत्तम्।

1971 तमे वर्षे सम्पन्नेषु मध्यावधि-निर्वाचनेषु इन्दिरा-नेतृत्वे कांग्रेस (R) “गरीबी हटाओ” इत्यादि प्रगतिशील-कार्यसूच्याः आधारे महाविजयं प्राप्तवती।  

1962 तमे वर्षे चीन-भारत-युद्धस्य अनन्तरं भारतस्य आर्थिकस्थितिः दुर्बला अभवत्। विकासार्थं संसाधनसङ्ग्रहाय वरिष्ठा नेत्री सुभद्रा जोशी निजी-बैङ्कानां राष्ट्रीयीकरणस्य प्रस्तावं दत्तवती। 1969 तमे वर्षे अध्यादेशेन इन्दिरा गाँध्याः शासनं चतुर्दश प्रमुखनिजी-बैङ्कान् राष्ट्रीयीकृतवान्। 1971 तमे वर्षे पुनर्निर्वाचनानन्तरं कोयला, इस्पात, ताम्र, वस्त्र तथा बीमा-उद्योगाः अपि राष्ट्रीयीकृताः।  

12 जून 1975 तमे दिने इलाहाबाद उच्चन्यायालयेन इन्दिरा-गाँध्याः लोकसभानिर्वाचनं अमान्यं घोषितम्। प्रत्युत्तररूपेण तस्याः मन्त्रिपरिषदा फख़रुद्दीन अली अहमदं राष्ट्रपतिं अनुच्छेद 352 अन्तर्गतं आपत्कालम् उद्घोषयितुं सिफारिशं कृतवती।  

25 जून 1975 तमे दिने आरब्धः आपत्कालः 21 मार्च 1977 तमे दिने समाप्तः। अस्मिन् काले सञ्जय गाँधी तथा तस्य सहचरैः शक्तिदुरुपयोगः जातः। आपत्कालानन्तरं सर्वे राजनैतिकबन्दिनः मुक्ताः कृताः, नूतननिर्वाचनं च आहूतम्।  

1977 तमे वर्षस्य निर्वाचनम् कांग्रेसस्य पराजयं दर्शितवान्। इन्दिरा गाँधी राज नारायणेन पराजिता। 1978 तमे वर्षे सा कांग्रेस (I) नाम्ना नूतनं दलं स्थापयामास। 1980 तमे वर्षे पुनः महाविजयेन सा प्रधानमन्त्रिपदे निर्वाचिता। 1984 तमे वर्षे निर्वाचनायोगेन कांग्रेस (I) एव वास्तविक-कांग्रेस इति घोषितम्।  

इन्दिरा-शासनकाले पञ्जाबे अशान्तिः वर्धिता। जरनैल सिंह भिण्ड्रांवाले अनुयायिभिः सह स्वर्णमन्दिरे शस्त्रसञ्चयः कृतः। जून 1984 तमे वर्षे ऑपरेशन ब्लू स्टार अन्तर्गतं भारतीयसेनया मन्दिरे प्रवेशः कृतः।  

31 अक्टूबर 1984 तमे दिने इन्दिरा गाँधी स्वस्य सुरक्षारक्षकैः सतवन्त सिंह तथा बेअन्त सिंह इत्याभ्यां हता। तदनन्तरं 1984 सिख-विरोधी-दङ्गेषु सहस्रशः जनाः निहताः।

 राजीव-गाँधी–राव-युगः (1984–1998) 

1984 तमे वर्षे इन्दिरा गाँधी-पुत्रः राजीव गाँधी नाममात्रेण कांग्रेस-दलस्य प्रमुखः अभवत्, मातुः वधात् अनन्तरं सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिपदं अपि प्राप्तवान्। दिसम्बरमासे सः कांग्रेस-दलं महाविजयेन नेतुम् अशकत्, यस्मिन् विधायिकायां 401 स्थानानि प्राप्तानि। तस्य शासनकाले शासकीय-नौकरशाही-सुधाराः तथा देशीय-अर्थव्यवस्थायाः उदारीकरणं कृतम्।  

पञ्जाबे तथा कश्मीरप्रदेशे पृथकतावादी-आन्दोलनानां निरोधनाय राजीव-गाँध्याः प्रयत्नाः प्रतिकूलफलानि ददुः। अनन्तरं बहुषु वित्तीय-घोटालेषु शासनस्य संलग्नतया तस्य नेतृत्वं क्रमशः दुर्बलम् अभवत्। सः सौम्यस्वभावः इति मन्यते स्म, अन्यैः दलसदस्यैः सह परामर्शं कृत्वा एव निर्णयान् करोति स्म, न तु शीघ्रतया।  

बोफोर्स-घोटालेन तस्य स्वच्छ-राजनेता-प्रतिष्ठा क्षता, तथापि 2004 तमे वर्षे मरणोत्तरं सः रिश्वत्-आरोपात् निर्दोषः घोषितः। 21 मे 1991 तमे दिने पुष्पपात्रे निगूढेन विस्फोटकेन तमिळ् ईळम् मुक्तिसेनायाः सम्बद्धया स्त्रिया सः हतः। सः तमिलनाडुराज्ये आगामि-संसदीय-निर्वाचनार्थं प्रचारं कुर्वन् आसीत्। 1998 तमे वर्षे भारतीय-न्यायालयेन अस्य हत्यायाः षड्यन्त्रे 26 जनाः दोषसिद्धाः।  

एते षड्यन्त्रकारिणः श्रीलङ्कातमिळ् उग्रवादिनः तथा तेषां भारतीय-सहयोगिनः आसन्, ये 1987 तमे वर्षे भारत–श्रीलङ्का-सम्झौते पालनार्थं प्रेषितया भारतीयसेनया सह सङ्घर्षेण क्रुद्धाः आसन्।


राजीव-गाँध्याः अनन्तरं कांग्रेस-दलस्य नेतृत्वं पी. वी. नरसिंह राव-महाशयेन स्वीकृतम्, ये जून 1991 तमे वर्षे प्रधानमन्त्रिपदं प्राप्तवन्तः। दक्षिणभारततः आगतः प्रथमः प्रधानमन्त्री सः आसीत्, अतः तस्य उदयः राजनैतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः। निर्वाचनेषु अल्पमत-सरकारं स्थापयित्वा शासनं कृतवान्। प्रारम्भे सः 1991 तमे वर्षे निर्वाचनं न अलभत, परन्तु प्रधानमन्त्रिपदे शपथग्रहणानन्तरं आन्ध्रप्रदेशस्य नन्द्याल् उपनिर्वाचने विजयम् अलभत्।  

तस्य शासनकाले अर्थव्यवस्थायाः उदारीकरणम् आरब्धम्, तथा बहवः आन्तरिक-सुरक्षा-सम्बद्धाः घटनाः अपि अभवन्। वाणिज्य-उद्योग-मन्त्रालयस्य दायित्वं धारयन् रावः स्वयमेव लाइसेंस-राज्-व्यवस्थायाः विघटनं कृतवान्। अतः सः प्रायः “भारतीय-अर्थसुधाराणां पिता” इति कथ्यते।  

अनन्तरकाले प्रधानमन्त्रिणौ अटल बिहारी वाजपेयी तथा मनमोहन सिंह अपि राव-प्रारब्धान् अर्थसुधारान् अनुवर्तितवन्तौ। रावः अल्पमत-सरकारस्य नेतृत्वे सन् अपि कठिनान् आर्थिक-राजनीतिक-विधेयकान् संसद्-मार्गेण पारयितुं समर्थः आसीत्, अतः सः ‘चाणक्यः’ इति अपि अभिधीयते।  

1996 तमे वर्षे भ्रष्टाचार-आरोपैः दलस्य प्रतिमा क्षीणाभवत्, तथा लोकसभायां कांग्रेस-दलस्य स्थानानि 140 एव अभवन्—तावत्पर्यन्तं न्यूनतमम्। ततः रावः प्रधानमन्त्रिपदात् तथा सेप्टेम्बरमासे दलाध्यक्षपदात् अपि त्यागपत्रं दत्तवान्।  

तस्य उत्तराधिकारी सीताराम केसरी अभवत्, सः कांग्रेस-दलस्य प्रथमः अब्राह्मण-अध्यक्षः आसीत्। राव-केसरी-युगयोः उभयोरपि कालयोः कांग्रेस-कार्यकारिणी-समितौ तथा अध्यक्षपदे आन्तरिक-निर्वाचनानि आयोजितानि।
 INC (1998–वर्तमानम्) 

1998 तमे आमनिर्वाचने कांग्रेस-दलेन लोकसभायां 141 स्थानानि प्राप्तानि, यत् तावत्पर्यन्तं न्यूनतमं परिणामम् आसीत्। आगामी-निर्वाचने प्रदर्शन-सुधारणार्थं तथा लोकप्रियता-वर्धनाय कांग्रेस-नेतारः सोनिया गाँधी-महिलाम्, राजीव गाँधी-पत्नीम्, दलस्य नेतृत्वं स्वीकर्तुं प्रार्थितवन्तः। सा पूर्वं राजनीतौ सक्रियतां स्वीकर्तुं न इच्छन्ती आसीत्।  

तस्याः दलाध्यक्षरूपेण निर्वाचनानन्तरं, इटालियन-वंशसम्भवात् विरोधं कुर्वन् दलस्य एकः वर्गः पृथक् अभवत्, येन शरद् पवार-नेतृत्वे राष्ट्रवादी कांग्रेस दलः स्थापितः। अध्यक्षत्वस्य प्रारम्भिक-वर्षेषु सोनिया गाँधी दलं पुनर्जीवयितुं संघर्षं कृतवती; विदेशीय-जन्मनः तथा राजनैतिक-अनुभवाभावस्य कारणेन सा निरन्तरं परीक्षणाधीनाऽभवत्।  

1999 तमे वर्षे राष्ट्रीय-लोकतान्त्रिक-संघ-सरकारेण आहूते आकस्मिक-निर्वाचने कांग्रेस-दलस्य स्थानानि 114 एव अभवन्। तथापि, 1998 तमे वर्षे स्वीकृतं ‘एकला चलो’ इति नीति-निर्णयं परित्यज्य, सा अन्यैः समान-विचार-दलैः सह गठबन्धनानि कर्तुं आरब्धवती। अनन्तरवर्षेषु कांग्रेस-दलः बहुषु राज्य-विधानसभा-निर्वाचनेषु सफलः अभवत्; एकस्मिन् काले दलः 15 राज्येषु शासनं अकरोत्।

 UPA-सरकाराः (2004–2014) 
2004 तमे आमनिर्वाचने कांग्रेस-दलेन द्रविड-मुनेत्र-कळगम् तथा राष्ट्रवादी कांग्रेस-दलेन सह गठबन्धनं कृतम्। प्रचारस्य केन्द्रबिन्दुः सामाजिक-समावेशनं तथा सामान्य-जनकल्याणम् आसीत्, यत् सोनिया गाँध्याः अध्यक्षत्वकाले कांग्रेस-दलस्य मूल-तत्त्वम् अभवत्— “” इति घोषवाक्येन।  

कांग्रेस-नेतृत्वे संयुक्त-प्रगतिशील-गठबन्धनम् 222 स्थानानि प्राप्त्वा सरकारं अकरोत्, वाममोर्चाया बाह्य-समर्थनेन बहुमतं च लब्धम्। दलस्य आन्तरिक-समर्थनं अपि सुलभं आसीत्, तथापि सोनिया गाँधी प्रधानमन्त्रिपदं न स्वीकृतवती, अपि तु मनमोहन सिंह-महाशयं नियुक्तवती। सा दलाध्यक्षरूपेण स्थित्वा राष्ट्रीय परामर्श परिषदः अध्यक्षत्वं अपि वहति स्म।  

प्रथम-कार्यकाले UPA-सरकारेण बहवः सामाजिक-सुधार-विधेयकाः स्वीकृताः— ग्रामीण रोजगार-प्रत्याभूति-अधिनियमः, सूचना-अधिकार-अधिनियमः, तथा शिक्षा-अधिकार-अधिनियमः। वाममोर्चाया समर्थनं तथा NAC अस्य प्रेरक-शक्तिः मन्यते स्म।  

2009 तमे निर्वाचने कांग्रेस-दलेन 207 स्थानानि प्राप्तानि, यत् 1991 तमे वर्षात् परं सर्वाधिकम्। सम्पूर्ण-UPA 262 स्थानानि लब्ध्वा द्वितीयवारं सरकारं अकरोत्।

 राष्ट्रीय-स्तरे पराजयाः (2014–वर्तमानम्) 
2014 तमे लोकसभा-निर्वाचने देशस्य अर्थिक-दुर्बलतया तथा 2G-घोटाले एवं कोयला-घोटाले इत्यादिषु भ्रष्टाचार-आरोपेषु जन-असन्तोष-वृद्ध्या कांग्रेस-दलस्य जनसमर्थनं न्यूनम् अभवत्। दलः केवलं 44 स्थानानि एव अलभत्, यदा भाजपा-नेतृत्वे गठबन्धनं 336 स्थानानि प्राप्तवान्।

भ्रष्टाचारस्य आरोपाः केवलं नकली आरोपाः एव आसन्, न्यायालये एते आरोपाः तथ्यं असफलाः अभवन्। काङ्ग्रेससमर्थनानां अनुसारं ते आरोपाः भारतीयजनतापक्षेण विदेशीयधनस्य उपयोगेन कृताः इति कथ्यते।  

UPA-गठबन्धनस्य एषा पराजयः राष्ट्रिय-निर्वाचनेषु तस्य इतिहासे सर्वाधिक-दुर्बला आसीत्। नरेन्द्र मोदी प्रधानमन्त्रिपदे आसीत्। दिसम्बर 2017 तमे वर्षे सोनिया गाँधी 19-वर्षीय-कार्यकालानन्तरं दलाध्यक्षपदात् निवृत्तवती, तथा तस्याः पुत्रः राहुल गाँधी निर्विरोधं अध्यक्षः निर्वाचितः।

2019 तमे आमनिर्वाचने निराशाजनक-प्रदर्शनानन्तरं राहुल गाँधी अध्यक्षपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्। अनन्तरं कांग्रेस-कार्यकारिणी-समित्या 10 अगस्त 2019 तमे दिने निर्णयः कृतः यत् सहमतिः यावत् न लभ्यते, तावत् सोनिया गाँधी अन्तरिम-अध्यक्षरूपेण कार्यं करोतु।  

राहुल गाँधी लोकसभायां विपक्ष-नेता अस्ति। गौरव गोगोई उप-विपक्ष-नेता अस्ति।  

लोकतान्त्रिक-सुधार-संघ-प्रतिवेदनेन उक्तं यत् 2014 तमे वर्षात् परं कांग्रेस-दले सर्वाधिकं दलपरित्यागः अभवत्— 2014–2021 मध्ये 222 निर्वाचन-प्रत्याशी अन्य-दलेषु गताḥ। अनेन कारणेन अरुणाचल प्रदेश, मध्यप्रदेश, गोवा, कर्नाटक, पुदुच्चेरी, मणिपुर इत्यादिषु राज्येषु दलस्य सरकाराः अपतन्।

सेप्टेम्बर 2022 तमे वर्षे कांग्रेस-दलेन भारत-जोड़ो-यात्रा आरब्धा, या कन्याकुमारीतः काश्मीरपर्यन्तं राहुल गाँध्याः नेतृत्वे सम्पन्ना।  

अक्टोबर 2022 तमे वर्षे 2022 कांग्रेस-अध्यक्ष-निर्वाचनम् आयोजितम्। सोनिया तथा राहुल गाँधी उभौ अपि प्रत्याशित्वं न स्वीकृतवन्तौ। मल्लिकार्जुन खड़गे तथा शशि थरूर प्रमुख-प्रत्याशिनौ आसाताम्। खड़गे 84.14% मतैः विजयी अभवत्, 24 वर्षानन्तरं प्रथमः अगान्धी अध्यक्षः च।

जुलाई 2023 तमे वर्षे कांग्रेस-दलेन अन्यैः 25 राजनैतिक-दलैः सह भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबन्धनम् (I.N.D.I.A.) इति विपक्ष-गठबन्धनं स्थापयत्, 2024 तमे आमनिर्वाचने NDA-विरुद्धम्। अस्मिन् गठबन्धने तृणमूल कांग्रेस, आप्, राजद, भाकपा (मार्क्सवादी), द्रमुक इत्यादयः प्रमुख-दलाः सन्ति।

टिप्पणी

वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः
वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः
वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया