नाशिकमण्डलम्

{{Infobox settlement
| name                    = नाशिकमण्डलम्
| native_name             =Nashik District
| other_name              = नाशिक जिल्हा 
| settlement_type         = मण्डलम्
| image_skyline           = Nashik in Maharashtra (India).svg
| image_alt               =  
| image_caption           =  महाराष्ट्रराज्ये नाशिकमण्डलम्'' 
| established_title       = 
| subdivision_type        = देशः
| subdivision_name        = 
| subdivision_type1       = जिल्हा 
| subdivision_name1       = नाशिकमण्डलम्
| subdivision_type2       = उपमण्डलानि
| subdivision_name2       = सटाणा, सुरगणा, मालेगाव, देवळा, पेठ, दिण्डोरी, चान्दवड, नान्दगाव, नाशिक, निफाड, येवला, इगतपुरी, सिन्नर, कळवण, त्र्यम्बकेश्वरः
| subdivision_type3       = विस्तारः
| subdivision_name3       = १५,५३० च.कि.मी.
| subdivision_type4       = जनसङ्ख्या(२०११)
| subdivision_name4       =  ६१,०७,१८७ 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| leader_title            = मण्डलसङ्गाहकः (District Collector)
| leader_name             = 
| timezone1               = भारतीयमानसमयः(IST)
| utc_offset1             = +५:३०
| website                 =   http://nashik.nic.in
| footnotes               = 
}}नाशिकमण्डलं'''(, ) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नाशिक इत्येतन्नगरम् | मण्डलमिदम् ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं यतो हि राम-सीता-लक्ष्मणानाम् १४ वर्षीयवनवासस्य मुख्यस्थानं नाशिक आसीत् इति मन्यते । 


 भौगोलिकम् 

नाशिकमण्डलस्य विस्तारः १५,५३० च.कि.मी. अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि जळगावमण्डलं, पश्चिमदिशि गुजरातराज्यम्, उत्तरदिशि धुळेमण्डलं, दक्षिणदिशि अहमदनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले २,६०० मि.मी. वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य मण्डलस्य प्रमुखा नदी गोदावरी नदी । नाशिकमण्डलं परितः नव-पर्वतानां आवलिः अस्ति । 

 कृष्युत्पादनम् 

'बाजरी', गोधूमः च उत्पाद्यते सर्वाधिकम् । हरितशाकानि, पलाण्डुः, इक्षुः, द्राक्षाफलम् अपि कृष्युत्पादनानि सन्ति अत्र । अत्रस्थाः कृषकाः पशुपालन-पुष्पनिर्मिति-कुक्कुटपालनव्यवसायेषु अपि रताः ।

 जनसङ्ख्या 

नाशिकमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६१,०७,१८७ अस्ति । अस्मिन् ३१,५७,१८६ पुरुषाः, २९,५०,००१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ३९३ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ३९३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.३०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.३१% अस्ति ।

 इतिहासः 

मण्डलविषये नैकाः पुराणकथाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य नामविषयेऽपि तथैव । रामायणे लक्ष्मणः शूर्पणखायाः नासिकां यस्मिन् स्थाने अच्छिनत् तत् स्थानमिदम् । एनां कथाम् अनुसृत्य एव मण्डलस्य नाम 'नाशिक' अभवत् इति जनाः मन्यन्ते । संस्कृतसाहित्यकारेषु वाल्मीकिः, कालिदासः, भवभूतिः इत्यादयः नाशिकमण्डले स्थित्वा लेखनम् अकुर्वन् । मोघलाधिपत्यकाले स्थानस्य नाम 'गुल्शनाबाद्' इति कृतमासीत् । पेशवे-आधिपत्यकाले राघोबादादा इत्यनेन पुनः 'नाशिक' इति नामपरिवर्तनं कृतम् । पेशवे-आङ्ग्ल-आधिपत्यकाले मण्डलेऽस्मिन् बहुस्थापत्यनिर्मितिः कृता । १८६९ तमे वर्षे एषः प्रभागः मण्डलत्वेन स्थापितः । तदानीमेव अस्य मण्डलस्य व्यापारकेन्द्रत्वेन अपि प्रतिष्ठापना जाता । रेलमार्गः निर्मितः । ततः नाशिकमण्डलस्य समृद्धिः वर्धमाना एव अस्ति । 

उपमण्डलानि

अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-

 सटाणा
 सुरगणा 
 मालेगाव
 देवळा 
 पेठ 
 दिण्डोरी
 चान्दवड
 नान्दगाव  
 नाशिक
 निफाड 
 येवला
 इगतपुरी 
 सिन्नर 
 कळवण 
 त्र्यम्बकेश्वरम्


 लोकजीवनम् 

मण्डलेऽस्मिन् जनाः कृषि-उद्यमेषु रताः सन्ति । कृषिसम्बन्धिताः व्यवसायाः, शर्करा-निर्मिति-उद्यमाः च सन्ति अत्र । मण्डलेऽस्मिन् १७४ मध्यम-बृहदुद्यमाः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् बहूनि धार्मिकस्थलानि सन्ति , जनाः धार्मिककार्येषु अपि रताः सन्ति । कस्मिंश्चित् ग्रामीण-स्थाने जनाः पटनिर्माणोद्योगेन उपजीविकां प्राप्नुवन्ति । इदानीं तु एतैः जनैः निर्मिताः पटाः आन्तर्राष्ट्रियव्यापारेऽपि विक्रीयन्ते । मण्डलेऽस्मिन् 'येवले' इति 'पैठणी'-शाटिकानिर्माणस्थानम् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् ।

 व्यक्तिविशेषाः  

बहूनां व्यक्तिविशेषाणां जन्मस्थलं, कार्यस्थलं च इदं मण्डलम् । यथा पं.विष्णु दिगम्बर पलुस्कर-येन सङ्गीतक्षेत्रे बहुकार्यं कृतम् ; दादासाहेब फाळके - भारतीय चित्रपट-व्यवसायस्य संस्थापकः अयम् । वि.वा. शिरवाडकर-मराठी-साहित्यक्षेत्रे ख्यातानाम लेखकः ।  

वीक्षणीयस्थलानि


अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।

 त्र्यम्बकेश्वर-ज्योतिर्लिङ्गम् - कुम्भमेला (प्रति १२ वर्षे)
 सप्तशृङ्गिदुर्गः, वणी
 श्रीकाळाराम-मन्दिरम्
 मुक्तिधाम 
 सोमेश्वरमन्दिरम्
 धम्मगिरिः, इगतपुरी
 भण्डारदरा, कळसुबाई पर्वतशिखरः
 वीर-सावरकर-स्मारकम्
 नरोशङ्कर-मन्दिरम्
 श्रीसुन्दरनारायणमन्दिरम्
 मुक्तिधाम 
 सीतागह्वरः
 पाण्डवलयनानि
 समर्थ रामदासांची टाकळी

बाह्यसम्पर्कतन्तुः

वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि