Мараморошськый діалект (румынськый язык)

Мараморошськый діалект ци субдіалект () тото єден из діалекту румынського языка (дако-румынського). Його ґеоґрафічноє пошириня ся приблизно збігат из історичным реґіоном Мараморошом, котрый ныні є розділеным миже Румынійов тай Украйинов.

 Класифікація 
Мараморошськый діалет надлежит ид ґрупі удносно фраґментованых трансілванськых рузновиду, в рокаши из крішанськым діалектом. Сесе кладе го до сіверної ґрупы румынськых діалекту, котра так само включат молдовськый діалект. И банатськый діалект, удокремлено уд южної ґрупы, до котрої надлежит лем валашськый субдіалект.

У контекстови переходных тай дуже фраґментованых языковых рузновиду Трансилванії класифікація мараморошського діалекта гий удокремоленого рузновида є чажков. Подобно, як из крішанськым діалектом, авадь ищи булше, тота чажкость є скапчана из малов кулкостьов характерных фонетичных особностю. Позад того лум досліднику, особливо в раньых стадіях досліджованя румынськых діалекту, не признавали екзістованя удокремленого мараморошського діалекта. Сякоє никаня мали Ґустав Ваіґанд, Александру Філіппіде, Йорґу Йордан и Емануел Василію тай другі. У май пузньых досліджованях признавало ся екзістованя того рузновида, айбо из даяков опатрностьов. Уто заставило дакотрых ученых (уприклад Еміл Петровічі и Секстіл Пушкарію) розробляти рузні класифікації у залежности уд критерію, подля котрых мараморошськый рузновид ся признає авадь нє. Днишні класифікації, зотворині Ромулусом Тодораном, Йоном Котеану тай другыми, признают марамороськый діалект ги окремый.

 Ґеоґрафічноє поширіня 
Мараморошськый діалект є пошириным у границях історійного реґіона Мараморош, што включат території Румынії тай Украйины. У Румынії ареал того діалекта ся покрыват сіверно-выходну частину повіта Мараморош, вздовж долин Тисы, Вышова, Мары и Косау; читава часть носитилю жиє у Сиготі, Вышова и Борші. В Украйині носитилі діалекта ся находят у выходнуй части Закарпатської области (сіверный Мараморош),майгруба йихня діаспора є у Солотвинськуй варощиковуй громаді, тай йих число ся меншит.

 Субдіалекты 
Ходь діалект поширеный на малому просторови, го мож розділити на три ґрупы, головно подля лексичных особливостю:Universitatea din Timișoara, Analele Universității din Timișoara, 1969, p. 274

 широка централна частина, котра є май репрезентатівнов;
 сіверно-западна частина, котра має вплыв уд діалекта края Оаш;
 юго-выхудна часть.

 Особливости 
Много особливостю є сполочні из крішанськым діалектом, иншыма сусідньыма трансилванскыма рузновидами и дакотрыма особностями молдовського діалекта.

 Фонетичні особности 
 Серидні голосні  наближаются до , авадь до серидньых позицій. Май часто мінятся  на :  місто літературного de, de la.
 коли  находит ся у двох послідовных складах, пирьве  розкрыват ся на :  (літературне fete ).
 Діфтонґ  монофтонґує ся на :  місто літературного ușoară , noapte .
 По конзонантови  перидні голосні роблят ся централными, а діфтонґ  монофтонґує ся на :  f місто літературного singur, seară, zeamă, jir, țin, zi.
 Конзонанты  мавут май малу палаталізацію, ги у літературному языкови, и посериднювут слідувуче  стає :  місто літературного cer, ger.Matilda Caragiu-Marioțeanu, Compendiu de dialectologie română, Editura Științifică și Enciclopedică, 1975, p. 159
 По губных конзонанту,  стає , а діфтонґ  монофтонґує ся на :  місто літературного merg, meargă, pe.
 Надголошеный діфтонґ  монофтонґує ся на в кунцьовых позиціях:  місто літературного avea, vrea.
 Діфтонґ  мінят ся на  у даякых словах:  місто літературного băiat, muiat.
 Девокалізовані  находят ся в кунцьовых позиціях:  місто літературного păcurar, cer.
 Діфтонґ  монофтонґує ся на :  місто літературного câine, mâine, pâine.
 Етімолоґічноє  усокочує ся у словах, гий îmblu, îmflu, întru (літературне umblu, umflu, intru).
 Архаічні  усокочувут ся у словах, гий  (літературне ).Matilda Caragiu-Marioțeanu, Compendiu de dialectologie română, Editura Științifică și Enciclopedică, 1975, p. 171
 Конзонанты  палаталізувут ся сперед перидньыми голосными:  місто lemne, vine.
 Палаталізація губных сперед перидньыми голосными має особні формы:
  стає :  місто piele;
  стає :  місто bine;
  стає :  місто mic;
  стає :  місто să fie;
  стає :  місто vierme.

 Присвуйный артикл є незмінный: a meu, a mea, a mei, a mele („муй/моє“, поруняйте из літературным al meu, a mea, ai mei, ale mele).
 Проґсімалні займенникы ближе ид свойым латінськым коріням: aista, aiasta.
 даякі часослова 1-ої і 4-ої конюґацій не берут суфіксы -ez і -esc: lucră, mă rușin, străluce („ун робит“, „я ганьблю ся“, „ун сяє“, поруняйте з літературным lucrează, mă rușinez, strălucește). Айбо суфікс -esc даколи появляє ся у часословах, што го не мавут у літератури: împărțăsc, omorăsc, simțăsc („я розділюву“, „я убиваву“, „я чуву“, поруняйте из împart, omor, simt).
 У вкремых формах часослув звук  замінят ся иншыма звукыма:  („я кажу“, „я йду“, поруняйте из spun, vin). Ся особность є сполочнов из валашськым діалектом.
 Помочноє слово в складенуй формі перфекта діля 3-ої особы є o у єднині і or / o у множині:  („ун указав“, „уни вказали“, поруняйте із a zis, au zis).
 Формы 3-ої особы субжунктива, єднины и множины, вызиравут сяк: să deie, să steie, să beie, să vreie, із кунцьом, в тот час гий у літературному языкови є să dea, să stea, să bea, să vrea, ending in .
 Плусквамперфект можут будоватися аналітічно: m-am fost dus, am fost venit („я быв пуйшов“, „я быв прийшов“, поруняйте из літературным mă dusesem, venisem).
 Часослова a aduce („приносити“) і a veni („приходити“) мавут особні імператівні формы: adă, vină (літературноє adu, vino).
 Є сполочна тендинція скорочовати слова: o fo (літературне a fost), Gheo ( вмісто Gheorghe, мужськоє имня) і т. д.

 Лексичні особности 
 Специфічні слова: a cușăi („смаковати“, літературноє a gusta), cocon („дітина“, літературноє copil), pup („бутон косиці“, літературноє boboc), potică („аптека“, літературноє farmacie), zierme („змія“, літературноє șarpe).

 Приклады 
Мараморошськый діалект: 

Румынськый літературный стандарт: Se roagă lui Dumnezeu, își face cruce și zice: Doamne, ajută-mi. Și femeia ia un ou și-l sparge de car, ca să-i fie ușoară arătura, ca și oul.

Товмачіня по-русинськы: „Уна ся молит ид Богови, ерстит ся тай говорит: ‚Боже, поможи ми. А жона бере яйце тай розбиват го уб вуз, убы плугованя было леткоє, ги яйце.“

 Бібліоґрафія 
 Ilona Bădescu, „Dialectologie“, навчалный матеріал для Універзідії в Крайови (румынськый).
 Vasile Ursan, „Despre configurația dialectală a dacoromânei actuale“, Transilvania (new series), 2008, No. 1, pp. 77–85 (in Romanian)
 Elena Buja, Liliana Coposescu, Gabriela Cusen, Luiza Meseșan Schmitz, Dan Chiribucă, Adriana Neagu, Iulian Pah, Raport de țară: România, звід крайины для Проґрамы цілийоживотного ошколованя MERIDIUM (румынськый).

 Пудміткы 

 Далше читаня 
 Mioara Avram, Marius Sala, Enciclopedia limbii române, Editura Univers Enciclopedic, 2001 (in Romanian)

 Никай ся втож 
 Румынськый язык
 Румынська фонолоґія
 Румынські діалекты
 Крішанськый діалект
 Банатськый діалект
 Молдовськый діалект

 Удкликаня 

Катеґорія:Румыния
Катеґорія:Мараморош
Катеґорія:Діалекты
Катеґорія:Языкознавство