Ізраел

Ізраéл ( Yīsrāʾēl ,  ʾIsrāʾīl), офіціално Ізраéльскый штат ( Medīnat Yīsrāʾēl ,  Dawlat Isrāʾīl) — штат на Близкім выходї, в югозападнїй Азії, котрый ся находить на юговыходнім побережі Середоземного моря. Ізраел быв вытвореный на теріторії Ізраельской землї, народного дому і отцюзнины жыдівского люду. Штат выголосив свою незалежность 14. мая 1948 (5. іяру 5708).

Ізраел гранічіть з Середоземным морем і Еґіптом на западї, з Червеным морем на югу, з Йорданіёв на выходї, з Сіріёв на северовыходї і з Лібаноном на северї. Меджі Ізраелом і Еґіптом, вздовж побережі Середоземного моря, ся находить пасмо Ґазы, котре контролює . В централній горьскій области і долинї меджі Ізраелом і Йорданіёв ся находить теріторія Юдея і Самарія, котры Ізраел тримать під войновов окупаціёв, причім части Юдеї і Самарії часточно контролює Палестиньска самосправа, котра гранічіть практічно зо вшыткых боків ізраельскых теріторій, як тыж в близкости гранічіть з Йорданіёв. Розлога штату є 22 072 км² (в тім чіслї выходного Єрусалима і Ґоланьскых высот, над котрыма выголосила суверенность, без теріторій Западного берегу Йордану і зона Ґазы). Чісло єй обывателїв в роцї 2024 быв подля даных Централного штатістічного уряду 9,9 міліона. З демоґрафічного погляду є векшына Ізраелчанів жыдівского походжіня (73,2 %), але жыють ту тыж чіслена арабска меншына (приближно 21,1 %, з котрых векшына суть мусулмане) і іншы меншыновы ґрупы (5,7%).

В 19. сторочі дішло меджі европскыма Жыдами ку народному пробуджіню, котры вели к вытворїню сіоністьского руху і волн іміґрації до Ізраельской землї. В роцї 1917, почас Першой світовой войны, Брітаньска імперія здобыла Ізраельску землю од Османів і была выдана Балфурова декларація. Почас брітаньского мандату тырвалы довготырваючі бої меджі жыдовсков комунітов і Арабами в Ізраелї к тому, же Велика Брітанія поступила вопрос мандату в Палестинї Орґанізації споєных народів, котра в роцї 1947 пораїла, жебы быв Ізраел роздїленый на два штаты, жыдівскый і арабскый. Жыдівска аґентура тот план прияла, але арабске веджіня ёго неприяла; воєньскый конфлікт, котрый меджі сторонами выникнув, переріс до войны за незалежность, почас котрой было выголошене вытворїня Ізраельского штату. На конець войны і по заключіню догод о примірїню Ізраел контролёвав векшыну колишнёй мандатной теріторії, котра была в планї роздїлїня придїлена жыдівскім штату. Юдею і Самарію і пасмо Ґазы окуповала Йорданія, респ. Арабскый штат не быв вытвореный і стотісяч арабскых Палестинчанів втїкли або были выгнаны зо своїх домів в рамцї Накбы. Єдночасно до Ізраела ся переселяли стотісяч жыдівскых утеченцїв з арабскых штатів.

В роцї 1967 почас шістьденной войны Ізраел окуповав Юдею і Самарію, пасмо Ґазы, Сінайскый полоостров і Ґоланьскы высоты. Окрем Сіная, котрый Ізраел вернув Еґіпту в рамцї міровой догоды меджі нима, і зона Ґазы, з котрого ся єдносторонно выйшов в роцї 2005, Ізраел надале контролёвав остатны теріторії. Штатны законы ся в повній мірї пошырили на выходный Єрусалим і Ґоланьскы высоты і часточно на Юдею і Самарію. По догодах з Осла здобыла Палестиньска самосправа часточну автономію на приближно 40% теріторій Юдеї і Самарії і в минулости ай на векшынї теріторії пасмы Ґазы. Снагы о вырішїню ізраельско-палестиньского конфлікту не привели ку конечной міровой догодї; меджі Ізраелом і арабскыма штатами были підписаны далшы міровы і нормалізачны догоды.

Подля уставы є Ізраел “жыдівскый і демократічный штат”. Ізраел є репрезентатівнов демокраціёв з парламентнов сістемов, односным репрезентатівным і общім волебным правом. Головов екзекутівы є премєр і законодарнов владов є Кнесет. Подля Ізраельского законодарства є головным містом Ізраела Єрусалим. Многы штаты мають варункы проти штатуту Єрусалима як головного міста Ізраела,Векшына меджінародного сполоченства непризнавать Єрусалим як головне місто Ізраела. Споєны штаты, Ґватемала, Гондурас і Науру узнали Єрусалим за головне місто Ізраела; Австралія, Росія і Чеська републіка узнали Западный Єрусалим за головне місто Ізраела і зато векшына загранічных амбасадів в Ізраелї ся находять в данім блоку, переважно в , економічнім і технолоґічнім центрї штату. Урядным языком є гебрейскый; до року 2018 быв урядным языком тыж арабскый, котрый по року 2018 здобыв особливе поставлїня.

Ізраел є розвитым штатом і членом Орґанізації про господарьску сполупрацу і розвой (OECD). Подля номіналного грубого домашнёго продукту економіка штату в роцї 2025 є на 26. містї на світї, што єй робить меджі найрозвинутїшых і найсучаснїшых на світї. Подля номіналного грубого домашнёго продукту економіка штату в роцї 2025 є на 26. містї на світї, Ізраел має кваліфіковану працовну силу і подля подїлу обывателїв з докторатом є єднов з найшколованїшых штатів на світї. Жывотный уровень в Ізраелї є найвысшым на Близкім выходї і в індексї людьского розвоя ОСН ся находить на 19. містї. Середня довжка жывота в Ізраелї є єдна з найвысшых на світї.

 Адміністратівне дїлїня 
Теріторія Ізраела є роздїлена на 6 окресів (махоз), 15 підокресів (нафа) і 50 природных областей.
 Окрес
 Плоха, км²
 Обывательство, люде (2005)
 Головне місто
  Єрусалим (Єрушала́їм) 
 652
 851 400
 Єрусалим
  Тел Авів
 171
 1 190 000
 Тель Авів
  Южный (Даро́м)
 14 231
 1 002 400
 Бер Шева
  Северный (Цафо́н)
 3 324
 1 185 400
 Назарет
  Централный (Мерка́з)
 1 276
 1 649 800
 Рамла
  Гайфа ('Гейфа́'')
 863
 858 000
 Гайфа
  Юдея і Самарія (Єгуда́ веШомро́н) (під контролёв Палестины)
 5878
 285 000 
 Аріел


 Референції 

Катеґорія:Країны
Катеґорія:Израиль