Желєнява

У антрополоґийним смислу, желєняву ше зберало и конзумовало ище у давних часох у заєднїцох ловарох-зберачох, а зоз пестованьом желєняви жительство ше почало занїмац у периодзе од 10 000. пред н.е. по 7 000 роки пред н.е., теди ше почал розвивац польопривредни способ живота. Зоз розвойом ґлобалней тарґовини оможлївене тоти продукти превожиц и предавац и далєй од места продукованя.

 История 
Желєнява була позната и почало ше ю хасновац за костиранє ище у пиятим милениюме пред н.е., а даєдни файти (хрин, цибуля и цеснок) ше третирую як лїк уж два тисячи роки.

Записана виява познатого греческого лїкара Гипократа:

„Пожива треба же би була лїк, а лїк — пожива”

Ловаре-збераче були особи хтори зберали овоц, стебелка, лїсце, цибульки, квитки и други плоди хтори могли похасновац у костиранюPortera, Claire C.; Marlowe, Frank W. (януар 2007). „How marginal are forager habitats?”. Journal of Archaeological Science. 34 (1): 59—68.. Шлїдзело масовнєйше занїманє зоз таким способом обезпечованя основних поживових продуктохMcConnell, Douglas John (1992). The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka. б. 1., books.google.rs. Тота файта збераня у лєше и на пажицох була перши способ польопривреди; хасновити рошлїни ше идентификовало и порушовало на роснуце, а чкодлїви ше викореньовало. 


У южних часцох античного Китаю найвецей ше садзело рискашу, а у сиверних часцох жито. Пожива у античним Єгипту була базована на хлєбу, хтори у себе мал и часточки писку, та пре тото зуби Єгиптянох були очкодовани. Месо було лєм за богатих , а риба була доступна шицким. Попри тей поживи, хасновало ше рижну желєняву як цо то бундавки, мауна, цибуля, цеснок, ретхвочки и друге.

Главна пожива античних Грекох бул хлєб, а хасновало ше и кожи сир, маслини, фикус, рибу, месо лєм дакеди. Од желєняви пестовали цибулю, цеснок, капусту, диню и желєну шалату.  У античним Риме густу кашу ше правело зоз жита або пасулї, з додатком швижей желєняви або меса, а рибу ше нє барз хасновало. Римянє пестовали пасулю, гращок, цибулю и цвиклу зоз хторей хасновали лєм лїсцеForbes, Robert James (1965). Studies in Ancient Technology. Brill Archive. б. 99., books.google..

 Подзелєнє и основни характеристики желєняви 

- часци рошлїни хтору хаснуєме за костиранє

- на основи количества угльових гидратох у рошлїни

- на основи количества витамину А

У зависносци од того же хтору часц заградковей рошлїни ше хаснує за єдзенє, желєняву дзелїме на:

▶ Желєняву зоз хторей хаснуєме лїсце: шпинат, рижни файти желєней шалати, капуста, кель и друге

▶ Желєнява зоз хторей хаснуєме корень, под'жемне або над'жемне стебло: мархва, петрушка, целер, ретхвочки, цвикла, керелаб, хрин, цибуля, чичовка, цеснок и кромплї...

▶ Желєнява зоз хторей ше хаснує квиток и плод: карфиол, парадича, белава парадича, паприґа, огурки, тиковки, бундава, желєни мауново рошлїни (пасуля, гращок) и подобни

▶ Желєнявя зоз хторей хаснуєме нашенє: сухи мауново рошлїни (пасуля, гращок, боб, лєнча, соя...).

 Хемийни состав 
Шицки файти желєняви, окрем сухих маунових рошлїнох, маю у себе мало бильчки, масци и угльово гидрати, а досц води, витамини и минерални материї. Енерґетска вредносц желєняви релативно нїзка. У желєняви ше тиж находзи и комплекс цукрох (ґлукоза, сахароза, фруктоза) и скроб.

У желєняви ше находза есенциялни состойки хтори барз важни за людзки орґанизем. То коплекс материйох, у биолоґийним смислу, хтори орґанизем нє може достац зоз других намирнїцох. Ту спадаю:

♦ витамини (А, Б, Ц, Д, Е, каротин и други)

♦ минерални солї алкалней реакциї, хтори отримую квашно-алкалну ровновагу орґанизма

♦ квашнїни (яблукова, винова, лимунова)

♦ ферменти хтори оможлївюю нормалне функционованє цалого орґанизма.


За нормалне функционованє орґанизма потребне мале количество витаминох, а їх нєдостаток спричинює поремеценє хторе ше вола авитаминоза.

Цо ше дотика минералох, у желєняви єст найвецей калциюму и желєза. 

Окрем витаминох и минералох, смак желєняви даваю и други состойки хтори надражнюю и активую орґани за претровйованє, а то уж спомнути квашнїни и етерични олєїВитамини и минерали у поврћу Архивоване на сайту Wayback Machine (29. октобер 2013) .

 Важносц желєняви 

Наука поручує же бизме дньово уношели коло 500 ґрами желєняви, алє вона заш лєм у Сербиї ма сезонски характер.

Цеснок, хрин, паприґа, белава парадича, петрушка и други значни и як лїковити рошлїни.

 Конзервованє и преробок желєняви 
Велї заградково рошлїни ше конзумує як швижи, ялє ше их и прерабя и конзервує. Понеже у желєняви єст вельки количества води, вона швидко гнїє. Зоз конзервованьом желєнява нє гнїє и чува ше єй хемийни состав и випатрунок так же остава длуго гиґиєнски исправна и нє зменшує ше єй хасновлїва вредносц.


■ Сушена желєнява

■ Змарзнута желєнява

■ Желєнява конзервована зоз цеплоту (стерилизация)

■ Маринована желєнява

■ Насолєна желєнява

■ Соки и концентрати зоз желєняви

■ Други продукти: кечап, айвар и други мишанїни.

 Найвекши продукователє 
Року 2010. Китай бул на першим месце по продукованю желєняви, участвовал у вецей як половки шветовей продукциї. За нїм, на лїстини по продукциї, находза ше Индия, ЗАД, Турска, Иран, Єгипет и други. Китай мал и найвекшу поверхносц польопривредней жеми наменєну за продукцию желєняви, а найвекши просекови род бул у Шпаниї и Републики Кореї.

 Литература 

 Ґаздовство за седму класу основней школи, „Костиранє”, Покраїнски завод за видаванє учебнїкох, Нови Сад, 1967. рок, бок 98—104

 Вонкашнї вязи 

 Поврће Википедия на сербским язику 

Референци

Катеґория:Рошлїни
Катеґория:Пожива