Русалка

Русалка чаривне єство або сказковита подоба описана у европскей култури (окреме у келтскей, славянскей, ґерманскей, анґлийскей и французкей) як нєстварна або надприродна особа.

Приповедки о русалкох настали зоз рижних вереньох у народзе. Єст рижни теориї о їх походзеню и то на основи їх приказованя: як злодуха або ангела при християнох, як менши божества у предхристиянским периодзе (погански вереня), як духи мертвих, як предходнїки людзох и як елементи дачого.

Русалки найчастейше представени як окремни чаривни существа зоз людским випатрунком, дробней збудови, з чаривнима схопносцами и кущичко лукави. Дакеди ше тоту назву хаснує за описованє гоч хторого чаривного єства, як наприклад ґоблина або ґнома. Поняце русалкови ше хаснує и як прикмету, а одноши ше на зачаровани або чаривни.

Приповедки о русалкох представяю и єдну файту защити од нїх самих. Узвичаєни приклади то дзвонєнє церковних дзвонох, облєканє облєчива наруби, бетелїнка зоз штирома лїсцочками и пожива. Тиж так ше думало же русалки знємирюю жительство на даєдних одредзених местох або наводза зоз шветлосцу путнїкох же би блукали. Часто, а креме скорей модерней медицини, праве русалки були єдини причини за нєдостатки або хиби при новонародзених дзецох и рижни хороти, наприклад єфтики.

Попри присуства у фолклоре и култури народох, русалка була и символ ренесансней литератури и романтизма, так же була окреме популарна у Велькей Британиї под час викториянскей и едвардовскей ери. Келтски народ преглашел русалку як часц културного нашлїдства и зачувал ю од забуваня.

 История 

Поняце русалка дакеди хасноване за описованє даякого чаривного єства (и ґоблинох и ґномох), а дакеди за описованє таїнствених, надприродних и чудесних єствох або духа.Briggs (1976) – The Fairies in English Tradition and Literature p. xi. Концепт „русалки” у узшим смислу єдинствени за анґлийски фолклор, алє є познєйше, у складзе зоз пременками у дружтве у викториянским чаше достал на значеню, а то мож видзиц и пречитац у рижних сказкох за дзеци.

През историю, поняце русалки ше стрета у рижних традицийох и културох Бритох (народи Британиї, Велшанє, Корнволци), Ґалох (Ирци, Шкоти, Манкси), Ґерманох и французких штредньовиковних романсох. Поняце русалкови ше хаснує як прикмету зоз значеньом „зачаровани” (напр. русалкови витяз або русалкова кралїца) и як заєднїцка назва за єства, окреме у викториянским чаше, хтори у єдней хвильки були зачаровани.

У викториянским и едвардовским периодзе интересованє за русалки ше обачлїво звекшало. Велї суґеровали же ше тото вельке интересованє за аґлийске нашлїдство „народзело” або настало як одвит на вше векшу индустриялизацию и на щезованє традициї.Godwin, William (1876).Strange and Secret Peoples: Fairies and Victorian Consciousness. Oxford University Press. стр. 47. ISBN 978-0-19-512199-5.

 „У европскей уметносци и култури 19. вику окремну улогу мали прешлосц и мит. Антични и штредньовиковни збуваня и особи о хторих ше, у XIX вику, приповедало як о дачим мистичним, култним, допринєсли будзеню националней свидомосци, потвердзеню же єден народ жиє, алє и потвердзеню леґитимитета одредзеней пануюцей структури и промовованю єй идеолоґиї. Часто попреплєтани зоз историйнима збуванями, мит у XIX вику указовал на прешлосц и походзенє нацийох, його геройох и їх судьбу, а у явносци ше, окреме у политики, митолоґовали сучасни увереня.”

(Виривок: Макуљевић, Ненад (2006). Уметност и национална идеја у 19. веку: систем европске и српске визуелне културе у служби нације (1 изд.). Београд: Завод за уџбенике и настана средства.)

 Характеристики русалкох 

Русалки здабу на людзох и маю маґийни, чудесни моци. Їх висина, описована виками, руша ше од барз малих по велькосц дзецка. Як малючки, русалки могли буц лєм чудесно предпоставени, алє нє и реални. Даєдни малючки русалки ше могли претвориц до векших же би ше справовали як людзе.Godwin, William (1876). „Lives of the Necromancers”. стр. 20. На Оркнийских островох, нєдалєко од Шкотскей, русалки були описани як нїзки, облєчени до цмошивого облєчива, а дакеди и до панцира.   „Orkneyjar – Descriptions of the Fairy Folk”. Архивирано из оригинала 24. 02. 2020. г.  Даєдни народи описую русалки зоз желєнима очми, даєдни обути, а даєдни без обуї на ногох, односно боси. Кридла були узвичаєни у викториянским чаше и познєйше у уметносци, алє ше ридко приказую у фолклоре; русалки лєцели з помоцу маґиї, а дакеди з помоцу птицох. Сучасни илустрациї часто приказую лєценє русалкох з помоцу русалкових конїкох або мотильох.

 Старославянска митолоґия 

Русалка у южнославянскей митолоґиї представя женску надприродну особу хтора вше на боку людзох. Вона барз красна дзивка зоз златнима власами и зоз кридлами, облєчена до длугокей превидней сукнї, наоружана зоз стрилами. Спрам вереньох, єй моц у власох. Вично млада, жиє далєко од людзох, у горох, коло води або у хмарох. Вери ше же ше народзує у роси, кед пада диждж, кед слунко греє и кед ше на нєбе зяви дуга. Свойо розкошни и прекрасни палати русалки будую у хмарох.Ненад Гајић, Словенска митологија, Лагуна, Београд 2011.  Веселин Чајкановић, Стара Српска религија и митологија, Београд, 1994.

Русалка ше може претвориц до рижних животиньох, першенствено до лебеда, орла, коня або вовка. Часто шедла коня або єленя, одходзи на лови, а найчастейше танцує у колє. Може ше залюбиц до героя, помага му зоз совитами и дїлами (приклад: вяза медзи сербским кральом Марком и русалку Равийойлу Buzdovanom po vili ravijojli. Тиж так, потримує и дзивки хтори од нєй можу вимодлїц красу або защиту. Русалка окреме схопна у залїчованю ранох здобутих у войованю, и то зоз рошлїнами, а може видзиц и судьбу.

Кед ше найдзе у опасносци, русалка нє пребачує лєгко, може зоз стрилами або попатрунком забиц, а кед наноши зло, вона и далєй заводзи и прицагує. Слуха лєм тих цо єй вежню облєчиво, бо ше од нїх бої, а кед єй дахто вежнє кридла, претвори ше до обичней жени.

Може мац кожи, коньски або маґарчи ноги.

Часто ше русалки описує у народних писньох и приповедкох. У тих приповедкох русалки маю длуги розплєцени власи и стретаю ше при жридлє рики або озера як танцую у колє.

 Познати русалки 

Самовила ше вола русалка у Сиверней Македониї и Болгарскей. Вери ше же хто попиє воду зоз самовилового жридла, постанє моцни як и вони. Болгаре волаю самовилу шедлачка єленя, хтора у єдней руки трима отровного гада место батога. Самовили можу дакого претвориц до каменя, а зоз поцилунком го можу тей клятви ошлєбодзиц.

Рошлїнова русалка ше вола тота цо добре позна рошлїни и зоз нїма лїчи и гої рани.

Морска або водова русалка (сирена) ма людску главу и горню часц цела, а долню часц цела у форми рибового хвоста. Вецейраз ше сирени спомина у приповедкох о вилївох, бурї, руїни и зачиреней ладї у морю.

 Вонкашнї вязи 

   Ко је вила?,savremenavestica.com 
   Краљевић Марко и вила, www.boske.rs
   Bajka o zubić vili, drkonatar.com

 Референци