Тиса (рика)

Тиса (мадь.: Tisza, укр.: Тиса, slov. Tysa, rum. Tisa i нєм: Theiß) то рика, найвекша лїва притока Дунаю. Чече през Панонску нїжину. Жридло Тиси у України, у Карпатскей обласци Буковина, и далєй преходзи/прецека през Мадярску, Румунию, Словацку и Сербию. Улїва ше до Дунаю при Старим Сланкамену.

Тиса длугока 1.358 км, а поверхносц єй виноши 157.186 м2. У Войводини Тиса дзелї Бачку (праве побрежє) и Банат (лїве побрежє). Найвекши притоки Тиси то рички Беґей, Бодроґ, Златица, Корош, Мориш (найвекша), Сомес и Сайо. По Тиси мож плївац по длужини 532 км. Длужина Тиси през Сербию виноши 164 км. Вельки и Мали бачки беґељ (серб.канал) повязує Тису зоз Дунайом, а Беґейски зоз Тамишом. Значни векши населєни места на Тиси то: Токай, Солнок, Чонґрад, Сеґедин, Сента, Бечей и Нови Бечей.

 Реґулация цеку 
У горйовитей часци, цеку Тиса чиста/превидна (бистра) и швидка рика. У карпатскей обласци Тиса нє ма озера, та то уплївує на варияциї уровня води (водостой) хтори окремно вельки, и прето ше Тиса вилїва звичайно пар раз у року. Кед ше високи уровень води преклопи зоз подобну ситуацию з рику Дунай, Тиса надиходзи гореводом и виволує вельки вилїви.

Пре таки стан Тиса знїщела Сеґедин вяри 1879. року. У чаше од 1846. та по 1880. рок, австрийски и австроугорски власци организовали реґулацию цеку рики Тиси (мадь. a Tisza szabályozása) и скрацели єй длужину за 450 км. Таки вибудовани систем защити од вилївох найвекши у Европи. Нєшка постоя 3680 км викопани бегелї хтори контролую цек и водостой Тиси. У цеку 1980-их на Тиси направене вельке штучне озеро Тиса (мадь.Tisza-tó), з намиру же би ше помогло реґулованє цека у рики, а поготов у охрани од вилївох. Тото озеро пошвидко постало барз туристично популарне и значне и при тим єднаке зоз озером Балатон у Мадярскей.

 Еколоґийна катастрофа зоз 2000.р. 
Року 30. януара 2000. погон за преробок злата у Баї Маре, на сиверу Румуниї, випущел 100.000 м3 (кубни метери) заґадзеней води зоз циянидом до рики Сомеш. Випущанє цияниду до рики Сомеш случело ше кед ше розпущел шнїг и були високи поджемни води, котри очкодовали акумулацию циянидового складища. Тото заґадзенє ше преширело далєй по рики Тиси и на тот способ знїщена флора и фауна (живе существо) у рики. Заґадзенє сцигло по Беоґрад 14. фебуара 2000. р.

 Вилїв 2006.р. 
У априлу 2006. року Тиса досцигла найвисши водостой у своєй историї (949 цм при Новим Княжевцу) и загрожела велї населєни места у своїм околїску, пре хтори уведзени окремни уровењ охрани. „Хидрометеоролошки завод Србије”. Архивирано из оригинала 14. 04. 2006. г. Приступљено 25. 4. 2013.

 Навиґация 
По Тиси можу плївац ладї по найвекшей часци єй цеку. Рика нєдавно отворена за медзинародну плївносц /навиґацию. Предходно Мадярска реґуловала и одредзовала з актом о „державних рикох'' и „медзинародних рикох" рики хтори одредзовали плївносц иножемних ладьох по Тиси. После уходу Мадярскей до ЕУ тото подзелєнє утаргнуте и од теди шицким ладьом и плївадлом допущене плївац по Тиси.

Навиґациї и плївносц часто одредзени спрам природних факторох. Кед барз високи водостой (уровень води) або суша, найчастейше нє можлїве по Тиси плївац.

 Общи характеристики злїву 
Рика Тиса настава зоз скапчовањом/злучованьом двох менших водоцекох, Чарней и Билей Тиси при месту Рахов у України. Рика Тиса ше пресцера през Румунию (47%), Мадярску (29%), Україну (8%), Словацку (10%) и Сербию (6%). У єй гранїцох видвоюю ше три розлични морфолоґийни и гипсометрийни цалосци.

Найвекшу поверхносц творя ровнїнски предїли (45% злїву), а потим горйовити часци (31%), и високогорйовити (24%). 

Попри вигодних плїваюцих характеристикох и условийох плїваня, Тиса представя винїмкову плївну драгу/руту з оглядом же є притока Дуная, хтора представя часц Европскей водовей магистрали медзи Сиверним и Чарним морйом.

Прейґ Дуная, Тиса повязана зоз вельким числом европских плївних рикох и беґельох, а тиж є добре повязана зоз векшину других плївних драгох знука самей Сербиї. Повязана є зоз Беґейом и плївнима беґелями, а находзи ше у склопу гидросистеми Дунай–Тиса–Дунай.2.  Otkrivanje našeg zaboravljenog kulturnog i prirodnog nasleđa u Mađarsko - Srpskom pograničnom regionu. Opština Novi Bečej. 2013.

 Характеристики Тиси у Сербиї 
Длужина водоцеку рики Тиси у Сербиї виноши 164 км, а то представя коло 17% цалей длужини єй цеку. Будуци же Тиса през Сербию чече през ровнїну, Тиса при нїзким водостою ма пад воздлужно шицкого 5 км або просеково коло 0,028%. 

Тиса у Сербиї ма значну ширину и глїбину, цо ше указало при значних мераньох и виглєдованьох. У зависносци од водостоя, ширина Тиси од 100 по 220 метери. Тиса найбогатша зоз воду у марцу, априлу и маю. Найвецей води пречече у априлу, а найменєй у септембру и октобру.

 Характеристики навиґациї/плївносци Тиси у Сербиї 
Дзекуюци ширини и глїбини корита и малей швидкосци цека, Тиса на штреднїм а окреме долнїм цеку и пре реализацию реґулацийних роботох, важи за плїваюцу драгу/руту реґионалного значеня. Тиса ма важну улогу и пре тунї рични транспорт и на мадярскей и на сербскей часци цеку. После драстичного скрацованя корита и запровадзованя контролованого режиму на найвекшей часци цеку, плїванє на штреднєй и долнєй Тиси постало вельо безпечнєйше и бизовнєйше. На сербским боку рики условия плїваня баржей злєпшани, окреме на часци цеку гореводом од брани при Новим Бечею, дзе пред тим плїваюци условия були барз очежани.

По препорукох Дунайскей комисиї, Тиса представя плїваюци цек/драгу медзинародного значеня. Од свойого улїву по брану при Новим Бечею припада 5а класи, а гореводом од брани по державну гранїцу зоз Мадярску 4. класи плїваюцих драгох. Односно, од улїву по брану можу плївац плївадла длужини до 110 м, ширини до 11,4 м, ґазу до 2,8 м (конвої до 4,5 м) и ношивосци до 3000 тони.

Главне препреченє за шлєбодне плїванє по Тиси у Сербиї то брана при Новим Бечею хтора значно спомалшує плїванє. Попри брани, потенциялни препреченя за шлєбодне плїванє представяю и мости при Тителу, Жаблю, Сенти, и Новим Княжевцу. Кед барз жимни жими и кед ше направи ляд на рики, яґод и влєце при вельких витрох безпечносц плїваня досц загрожена, а окреме за менши плївадла.„Хидролошки годишњак 2006” (PDF).

Прейґ Дунаю, Тиса повязана зоз вельким числом Европских плївних рикох и беґельох, а тиж так є добре повязана и зоз другима плївнима драгами у Сербиї.

 Ґалерия 

 Литература 
 Мала енциклопедија Просвета (3 изд.). Београд: Просвета. 1985. ISBN 978-86-07-00001-2. Недостаје или је празан параметар |title= (помоћ)
Јован Ђ. (1990). Енциклопедијски географски лексикон Југославије. Сарајево: Свјетлост. ISBN 978-86-01-02651-3.
 Otkrivanje našeg zaboravljenog kulturnog i prirodnog nasleđa u Mađarsko - Srpskom pograničnom regionu, Opština Novi Bečej, 2013.

 Вонкашнї вязи 

Мапе река у Мађарској Архивирано на веб-сајту Wayback Machine (13. јануар 2007) (језик: српски)

Тиса на сајту backabanat.com (језик: српски)

 Референци 

Катеґория:Рики
Катеґория:Рики у Войводини
Катеґория:Рики у Сербиї