Тополя (древо)

Тополя (лат. Populus) род лїсцопадних древенастих рошлїнох зоз фамилиї вербох (Salicaceae). Топольов лєс звичайно рошнє коло рики, потоку, а тополя позната по швидким роснуцу. Древо тополї ше преважно хаснує у индустриї древа и паперу.

У директним прекладзе з латинского язика, слово тополя означує народ, а предпоставя ше же назва походзи од синтаґми arbor populi, цо означує древо народу. У державох як цо то Французка и Анґлия, древо у кореню назви народу, та прето древо символ борби народу за їх права.(1)

 Розширеносц 
Тополя лїсцопадне древо характеристичне за сиверну Жемову полулабду з умерену климу. У восточней Африки рошнє файта тополї Populus ilicifolia, у штреднєй Европи чарна тополя (Populus nigra), била тополя (Populus alba), ясика (Populus tremula) и гибридна шива тополя (Populus canescens). Рижни файти рошню и у Азиї и Сиверней Америки, а у Сербиї зазначени коло 50 файти того древа.

 Таксономия 
Тополя припада роду лїсцопадних древох и фамилиї вербох. Характеризує ю узка коруна зоз желєнима лїсцами хторим спак блядшей желєней фарби. Лїсце тополї кончисте, а конарчок кратки зоз ширшу долню и узшу горню часцу. Квиток у форми китайки. Корень тополї барз моцни, так же ше часто случує же жем коло древа кус подзвигнута. Тото древо рошнє до 25 -30 метери.

 Файти 
Предпоставя ше же у швеце єст коло 60 файти (2), медзитим тото число нє конєчне прето же ше нєпреривно роби на правеню нових гибридох.

Била тополя (P. alba) достала назву по лупи хтора на початку била, а познєйше пука та випатра як лупа брези. Почина квитнуц у марцу, а сами квитки прицагую пчоли.

Чарна (P. nigra) тополя достала назву тиж по випатрунку лупи хтора спочатку цмей шивей фарби, а после пуканя лупа постава чарна. Зоз тей файти тополї ше прави материял за рижни наменки, як цо то за правенє меблю. Чарна тополя ше садзи и у вельких городох прето же барз добре подноши заґадзени животни штредок. Рошнє до 25 метери висини и до 20 метери ширини.

Шива тополя (P. alba x P. Tremula), мишанїна билей и чарней тополї, ма блядшу фарбу лупи хтора з часом постава цмейша. За розлику од чарней тополї, тоту файту ше нє садзи у городох прето же ма моцни корень и широку коруну. Шиву тополю ше хаснує за продукцию целулози.

Ясика (P. tremula) ище єдна файта заступена и на наших просторох. Верх лїсца цмей, а сподок блядей шивей фарби, так же ше при киваню коруни па витре, здобува упечаток же тополя нєпреривно трепеци. Рошнє до 15 метери високо и 10 метери широко.

Яблан (пирамидална тополя) рошнє и до 30 метери високо, коруна густа и узка, а конари кус нагнути ґу стеблу. По випатрунку є подобни игелкастим древом, так же ше пестує и як украсне древо, а хаснує ше го и у продукциї меблю.

Канадска тополя (P. nigra x P. deltoides) рошнє преважно у Сиверней Америки, алє и на подручу Африки и Азиї. Стебло просте, високе и блядшей фарби, а з часом после пуканя достава цмейшу фарбу. Ма узку коруну и цми желєни лїсца. Тоту файту ше тиж хаснує у продукциї меблю.

Балзамова тополя або пахняца тополя (P. balsamifera) достала назву по пахняцей лупи, так же ше ю аснує у продукциї лїковитих, благотворних масцох. Рошнє на шицких подручох, алє як и каждрй файти тополї, найбаржей єй одвитуе влажна жем. Рошне до 30 метери висиоко и до 8 метери широко.

Узколїсцаста тополя достала назву по узким и видлуженим лїсцу. Рошнє у Сиверней Америки, алє и у Европи. Конари тей файти ше хаснує за виробок кошаркох и кошарох, а стебло ше хаснує у продукциї меблю. Интересантне тото же ше єй младнїки дараз хасновало як жуваче.

 Руснаци и древо тополя 
Руснаци на порсторох дзе ше приселєли у своїм окруженю коло валала мали засадзени топольово древа. Вельо нє мали од нїх хасну бо файти тополї хтори ту у ровнїни росли спадаю до мегчейших древох. Нє давали вельку цеплоту за огрив а нє могло ше дацо моценьше зоз нїх правиц, бо древо швидко препадало, ламало ше (напр. пориска) и гнїло. З огядодом же тополї мали вельку и густу коруну, давали вельки хладох, найчастейше були посадзени коло беґелю, пажицох даяких менших лєшикох и гайох дзе ше часто зазберовала младеж и одходзела на вилєти и друженє. 

Надареним поєдинцом-поетом, тополя була инспирация за творенє стихох а найчастейше зоз любовну тематику. У своєй поезиї тополї описали: Дю. Латяк -Тополї керестурски –писня хтора дожила вельку популарносц и вецей музичноаранжмански перформанси, найменєй пейц. С. Ерделї - У лєшику при валалє, Я. Фейса - Писня старей тополї, Михал Рамач - Били Тополї. 

Надарени и емотивни композитор Яким Сивч препознал и почувствовал мелодичносц таких стихох и инспиративно, чаривно их „облєкол” до нотох у своїх компонованих писньох (у народним и забавним духу). То писнї хтори и нєшка жию и шпиваю ше у Руским народзе:        

Тополї керестурскиБили тополїЛїсца вашого шепот
воздлуж улїцу наднєє.

Стари хижни закрица, 

чарни, парастки лїца.

Тополї керестурски вше гордо, високо стоя,

їх верхи пишни под нєбом кажду ми рану гоя.

(Дю. Латяк)Вше кед ше врацим до того краю,
на тоти длуги, цихи дильови,

били тополї смутнє шептаю,

сказку о єдней давней любови.

Били тополї, чом спац нє даце?

тото цо болї чом споминаце?

(М. Рамач)У лєшику при валалєПисня старей тополїУ лєшику при валалє єст красни тополї, 
вше кед на нїх я попатрим шерцо ме заболї.

Бо под тима тополями дзивче я любовал, 

вирносц свою и серденько я єй подаровал... 

(С. Ерделї)Дує витрик та конари на тополї гойса, 
а тополя смутну писню витрикови шпива.

Ой, витрику, мой брацику, лїсточка ми прею,

дармо ме уж слунечково цепли зарї грею...

(Я. Фейса)

 Литература 
 DK, Velika ilustrovana enciklopedija Bašta, 2006,  Mladinska knjiga Beograd, бок: 676
 Яким Сивч - Поета нотох, НВУ-Руске слово и Завод войводянских Руснацох 2010, бок: 40, 72, 91, 120  (нотни записи писньох о тополї.)

 Вонкашнї вязи 

 Tополї керестурски Писня Я. Сивча, текст Дю. Латяк, шпива Звонимир Кочиш
 Били тополї Я. Сивч, текст М. Рамач, шпива Йовґен Надь  youtube.com

 Референци