Гавриїл Костельник

Гавриїл Костельник (*15. юний 1886—†20. септембер 1948), поет, педаґоґ, белетрист, публицист, линґвист, теолоґ, филозоф и церковни вожд українскей националней ориєнтациї у Галичини и основопокладач литературного язика и литератури войводянских Русинох/Руснацох.
 Биоґрафия 

alt=Елеонора Зарицка и Гавриїл Костельник|thumb|423x423px|Елеонора Зарицка и Гавриїл Костельник у Руским Керестуре 1915. року
Гавриїл Костельник ше народзел у Руским Керестуре 15. юния 1886. року, у стреднє маєтней парасткей фамилиї, оцец Теодор и мац Ана, дзе их було шесцеро дзеци. Шейсц класи основней школи закончує у Керестуре, а вец два класи ґимназиї у Винковцох. Други два класи закончує у Заґребе. На Теолоґийни факултет у Заґребе уписал ше 1906. року, алє уж 1907. року преходзи на богословию до Львова и там ю закончує 1911. року. Понеже бул под юрисдикцию Львовского надвладичества, митрополит Андрей Шептицки го послал на последипломски студиї до Фрайбурґу у Швайцарскей. Там Костельник 1913. року здобул докторат зоз филозофиї. Докторску дисертацию написал и одбранєл по латински, котра ма наслов: „De principiis cognitionis  fundamentalibus (Leopoli, 1913“ (О основних началох спознаня).

За священїка бул пошвецени 1913. року, алє ше пред тим оженєл зоз Елеонору Зарицку, дзивку директора ґимназиї у Перемишлю. У малженстве мали пецеро дзеци: трох синох и два дзивки.

Ище як школяр  ґимназиї у Заґребе почал писац перши свойо писнї. Уж концом 1903. року закончел свой познати идилски венєц З мойого валала и з постредованьом Володимира Гнатюка му є видруковани 1904. року у друкарнї оо. Василиянох у Жовкви (Україна). То источасно и перша кнїжка уметнїцкей литератури на бешеди бачванско-сримских Руснацох. 

Єдну другу кнїжку поезиї послал (1904) академикови Александрови А. Шахматови до Санкт Петербурґу, дзе ше находзела покля ю нє одкрил Александер Дуличенко и нє обявел у часопису Шветлосц (1991) а потим и як сепарат (Жалосцинки - серенчи и милей, 1994). Тоти поетични пробованя, написани на традиционални способ зоз елементами фолклору, одкриваю Костельников поетични талант. Векшина познєйших писньох ше зявйовала у рускей преси и рочних календарох медзи 1922. и 1936. роком. Понеже бул виполнєни з духом горватскей ренесансней поезиї, його главни теми то любов ґу родзеному краю, патриотизм и пацифизм. 

Костельник написал и коло двацец приповедки и “скици у прози” по руски и єднаке число по українски. У тих роботох доминую библийни мотиви, як и у писньох за дзеци, хтори, ґенерално патраци, творя писнї и приповедки зоз релиґийнима темами.

Писнї писал и по горватски. Перша збирка му ноши наслов Romance i balade и обявена є 1907. року. Потим  Žumberak – Gorske simfonije 1911. року, а  Trenuci у предлуженьох 1917. року.

 Утемелїтель язика и уметнїцкей литератури Руснацох 

У 1915. року 9 мешаци пребувал у Руским Керестуре, бо теди у Львове було русийске войско. Теди бул поставени на место другого капелана, котре теди за ньго було оформене. На тим положеню у шлєбодним чаше написал хронїку керестурскей парохиї под назву Liber memorabilium гр. кат. Парохиї Бачкерестурскей, котра ше велї роки чувала лєм як рукопис, а до друку ю порихтал и прекоментаровал др Янко Рамач, а видал Союз Русинох и Українцох Югославиї 1998. року зоз финансийну помоцу Фонду за отворене дружтво Югославия.
alt=Идилски венєц "З мойого валала"|thumb|172x172px|Идилски венєц З мойого валала, перша  кнїжка уметнїцкей поезиї на руским язику, 1903. рок
И после врацаня до Львова Костельник прейґ дописованя отримовал цесну вязу зоз родимим крайом и вельо му помагал зоз рижнима порадами, особлїво коло активносцох у вязи зоз националним препородом. Др Гавриїл Костельник преподавал теолоґию на грекокатолїцкей семинариї  и познєйше на Академиї у Львове. Єден час бул и редактор львовского вирского  часопису Нива (1920-1929), а написал и даскельо кнїжки по українски, медзи котрима збирку писньох под насловом Помершій донечці (1921)Хвильки ; Умартей дзивочки / Гавриїл Костельник ; з горватского и українского прешпивал Юлиян Рамач. – Нови Сад :  Дружтво за руски язик, литературу и културу, 2019. и Пісня Богові (1922)Писня Богови: (чловекова вична драма) / з українского преложел Михал Рамач. – Нови Сад : Руске слово, 2002., котру тримал за свой архитвор у литератури. Обидва кнїжки у прекладу на наш литературни язик обявело Руске слово.

После снованя Руского народного просвитного дружтва (1919) Костельник цесно сотрудзує зоз його предсидательом керестурским парохом о. Михайлом Мудрим и подпредсидательом и редактором Календара о. Дюром Биндасом. На їх молбу написал Граматику бачваньско-рускей бешеди (Сримски Карловци, 1923), а вец и першу драму на нашей бешеди под насловом Ґу Христови (1923), потим драму Єфтайова дзивка (1924). А кед 1924. року почали виходзиц Руски новини, вон и у нїх часто обявйовал свойо написи и литературни твори. Найвецей писал по українски и свойо твори обявйовал у Львове у ружних публикацийох або окремних виданьох.

У вецей статьох у вязи зоз язичним питаньом хтори були обявйовани насампредз у алманаху Руски календар 1920-их и 1930-их рокох, вон обгрунтовйовал же войводянски (бачвански) русински/руски язик диялект українского и поволовал своїх сонароднїкох же би учели и “кнїжкови язик”, то єст, литературни українски язик и же би у писаню руски приблїжовали ґу українскому.

Пишуци о Костельникови, Дюра Папгаргаї визначел же Гавриїл Костельник "правдиви будитель нашого народу, бул його просвититель, духовни оцец културно просвитного руху свойого малочисленого народу у Бачкей и Сриму, його предняк"Папгаргаї, Дю. (2006), Гавриїл Костельник – основоположнїк рускей литератури, у: М. Фейса гл. ред. Русини / Руснаци / Ruthenians (1745-2005) I, Нови Сад: ИК Прометеј, Филозофски факултет – Одсек за русинистику, КПД ДОК, 253-264.. Же бизме достали цо яснєйшу представу о велькосци дїла Гавриїла Костельника, цитираме и слова Костельникового доброго приятеля и сотруднїка о. Дюри Биндаса, хтори обявени у Руских новинох 1925. року (ч. 14, б. 1) (рок-два по обявйованю Граматики бачваньско-рускей бешеди): "До тераз зме ше учели на цудзим и од цудзого, а нєшка уж маме школски кнїжки, календари и иньши кнїжки. Нєшка нїхто нам нє може пригвариц, же ми нє сцеме и нє можеме жиц як други народи, бо ше наш народ о шицким остарал: єдни зоз духовну моцу и пирком, други зос материялним жертвами а шицки вєдно подпомогли створиц нашо єдине и миле Руске народне просвитне дружтво ... Же так стоїме у першим шоре дзековац маме нашому першому и найславнєйшому писательови нашого руского народу Др Гавриїлу Костельникови. Велї були предняци и початок – фундамент зробели, алє без нього бизме и нєшка ище далєко були. Вон зробел темель, вон, котри добре позна душу и живот нашого народа а тиж и шицки славянски народи и кнїжовносц, вон подал праву линию, совити мудри и од початку вон перши роботнїк на нашим руским просвитним полю".

У историї рускей литератури и култури забера перше место як утемелїтель нашого руского литературного язика и основоположнїк нашей уметнїцкей литератури та його твори були предмет числених статьох. Видавательна хижа Руске слово з Нового Саду його роботи знова видала, уключуюци их до антолоґиї рускей поезиї (Антолоґия рускей поезиї, 1984), зборнїка поезиї (Поезия на бачванско-сримским руским литературним язику, 1970) и прози (Проза на бачванско-сримским литературним язику, 1975). Православна церква у України обявела зборнїк його релиґийних статьох (Выбрани творы, 1987).

 Крочаї процив Униї 
336x336px|right
Од 1925. року, кед нащивел Рим, почина Костельниково ваганє у питаньох идеолоґиї Риму и историйного положеня униї, хтору Костельник сцел видзиц як историйни субєкт цо збилїжує Восточну и Заходну церкву, а нє як обєкт и драгу за денационализацию Руснацох и Українцох, цо вона найчастейше була, або хтору улогу єй наменьовали у рамикох католїцких державох дзе жили и Русини. Костельник 1928. року обявел кнїжку Спiр про епiклезу мiж Сходом и Заходом, а 1929. року сам одходзи з длужносци редактора Ниви, же би истого року бул зменєни и з длужносци професора Богословскей академиї у ЛьвовеМ. М. Цап: Гавриїл Костельник, Дзвони, християнски часопис, юний 1994. ч. 6., б.13.. 

Як блїзки сотруднїк митрополита Андрея Шептицкого, Костельник ше процивел латинизациї и указовал прихильносц ґу обновеню восточного обряда у грекокатолїцкей церкви. По шмерци митрополита Шептицкого концом 1944. року и по запровадзованю совєтскей власци у восточней Галичини истого року, Костельника нови власци вибрали же би участвовал у їх кампанї за утаргованє грекокатолїцкей церкви. Понеже бул на линиї восточней ориєнтациї, вон постал водзаца фиґура на львовским церковним соборе отриманим од 8. по 10. марец 1946. рокуДiяння собору Греко-католицької церкви у Львов 8-10 березня 1946, видання президiї собору, Львiв 1946., Друкарня "Атлас", Львiв., хтори понїщел унию зоз Римом односно окончене зєдинєнє Грекокатолїцкей церкви зоз Русийску православну церкву т.є. утаргованє Грекокатолїцкей церкви у України. Костельник ше обрацел на православє и на тото одшмельовал других священїкох. Українски грекокатолїцки националисти го означели як зраднїка. Забити є з боку атентатора у таїнствених обставинох 1948. року. Совєтски идеолоґи го потим описовали як жертву екстремних українских националистох; його аполоґети зоз Заходу потим нагадовали же го елиминовали совєтски власци, бо им вецей нє бул нєобходни у їх кампанї процив грекокатолїцизма.

  Литература 

 Др Юлиян Тамаш: История рускей литератури, Завод за уџбенике и наставна средства, Београд, 1997, б. 547-559.

 о. Проф. Др Роман Миз: Священїки дакедишнього Осєцкого викарията, видавателє: Парохия св. Петра и Павла, Нови Сад и Максима, друкарня и видавательна хижа, Петроварадин, 2016, б. 187-190.

 Юлиян Тамаш: Гавриїл Костельник медзи доктрину и природу, студия; Руске слово Н. Сад, 1986.

 Дюра Папгаргаї, Гавриїл Костельник: зачатнїк уметнїцкей литератури югославянских Руснацох, у Гавриїл Костельник, Поезия на бачванско-сримским руским литературним язику (Нови Сад, 1970), б. 7-87;

 Александер Д. Дуличенко, Г. Костельник и його 'Граматика бачваньско-рускей бешеди''', Шветлосц, ХI, 1 (Нови Сад, 1973), б. 67-76; 

 Иларион Карпяк, Протопресвитер отець др Гавриїл Костельник: нарис религийно-церковної та лiтературно-наукової дїяльностi (Львов, 1996); 

 Юлиян Тамаш, Литературна творчосц Гавриїла Костельника на руским язику, Шветлосц, XVIII, 2 (Нови Сад, 1980), б. 129-153.
 Aleksandr D. Dulichenko, Kostel'nik, Havriїil, Gabor, P. R. Magocsi  and Ivan Pop: Encyclopedia of Rusyn History and Culture, University of Toronto, 2005, ISBN 0-8020-3556-3, p. 248.

 Тамаш, др Юлиян, "Гавриїл Костельник (1886-1948)", Руски Керестур, лїтопис и история (1745-1991), Месна заєднїца Руски Керестур, 1992,  бок 399.

  Вонкашнї вязи 

 Юлиян Тамаш: Типолоґия уметнїцкей прози Гавриїла Костельника на руским язику, Творчосц, ч. 1, 1975, гласнїк Дружтва за руски язик и литертуру,  б. 51.

 Мр Евґения Барич: Творенє словох у дїлох Гавриїла Костельника, фундаменталних за язик и литератури югославянских Руснацох, Творчосц, гласнїк Дружтва за руски язик и литертуру, ч.11, 1985. б. 8.

 Мр Анамария Рамач Фурман:  Ґраматика бачваньско-рускей бешеди Гавриїла Костельника  як фундамент руского литературного язика, Studia Ruthenica'', Дружтво за руски язик, литературу и културу, ч. 18, 2013, б. 15-25.

 Льві́вський собор 1946, Українська Вікіпедія, 13 лютого 2005.

 РУБЛЬОВА Наталія Степанівна: ЛЬВІВСЬКИЙ СОБОР 1946

 З мойого валала - Гавриїл Костельник Гомзов (Крачун), Ютюб, канал Маковчань, 2010.

  Бачко моя, Бачко, композиция на стихи Гавриїла Костельника, Ютюб, канал  Маковчань, 2021. 

 З мойого валала (документарна репортажа, 1984 ), ТВ Нови Сад, 1984.

 Референци 

Катеґория:Руснаци у Сербиї
Катеґория:Керестурци
Катеґория:Священїки
Катеґория:Теолоґи
Катеґория:Писателє
Катеґория:Поета
Катеґория:Линґвисти
Катеґория:Науковци

Катеґория:Докторе наукох
Катеґория:Публицисти
Катеґория:Предняк
Катеґория:15. юний
Катеґория:Народзени 1886
Катеґория:20. септембер
Катеґория:Умарли 1948