Ikirundi

Ikirundi ni ururimi ruvugwa n'abantu barenga imiriyoni icumi. Hamwe n'igifaransa, ikirundi ni ururimi rwemewe n'amategeko kandi rukoreshwa mu gihugu c'Uburundi. Ururimi rw'ikirundi turusanga ruvugwa mumpande zose z'igihugu c'uburundi. Ikirundi gishaka gusa n’ikinyarwanda (mumvugo no munyandiko), ururimi rw’Abanyarwanda, kigashaka gusa kandi n’igiha be n'igihangaza, indimi zivugwa muri Tanzaniya cane cane kumbibe ivyo bihugu bihana. Ikirundi nirwo rurimi kama ruvugwa mu Burundi, rukavugwa mumpande zose z'igihugu c'Uburundi (mumitumba hamwe no mubisagara).

Ikirundi ni ururimi ruri mu ndimi zo muri afrika bantu. Rwubatswe n'amajambo kama be n'amajambo yatiwe muzindi ndimi zibanyi nk'igiswahiri be no mu ndimi z'abakoroni (igifaransa n'ikidagi) rukagengwa n'amategeko y'indimburo. Inyandiko y'ikirundi ikoresha indome ndatini, ni ukuvuga indome z'ikiratini. Cokimwe n'izindi ndimi, kumenya kuvuga ikirundi, kucandika, kugitahura be n'indimburo vy'ikirundi bisaba kuvyiga.

Inyandiko y’Ikirundi: Ingorane nkurunkuru  

Inama nkarishabwenge igira gatatu y'abigisha ikirundi mu mashure yisumbuye yabereye i Bujumbura kuva ku wa 29 Myandagaro gushika ku wa 2 Nyakanga 1983, yari yatumiye n’abigisha ikirundi muri Kaminuza y’Uburundi hamwe n’abashingwakirundi bo mu biro vy’Indero Kavukire (B.E.R.).
Iyo nama yarihweje ingorane nkurunkuru zerekeye inyandiko y’ikirundi, yongera iratorera umuti izitari nke. Ngizi ingingo zapfunditswe n’iyo nama nkarishabwenge:

<ol>
     AMAJWI AVUGA 

        a, e, i, o, u.


     AMAJWI Y’INDAGI

    b, c, d, f, pf, g, h, j, k, m, n, ny, , ng, p, r, s, sh, t, ts, v, w, y, z. 


            INGORANE ZIFATIYE KU KWITIRANYA AMAJWI Y’INDAGI


      INGORANEUTUROREROIRYAPFUNDITSWEINSIGURO CANKE IMVO
         1. l/r  A. umuliro/umuriro  lero/rero  A. umuriro  rero  Mu kirundi iryo jwi ryegereye r gusumba l
          B. Polo/Poro  Repubulika/Repuburika  Amadolari/Amadorari  B. Poro  Repuburika  Amadorari  B. Amajambo matirano afatwa nk’ay’ikirundi, kuko aheza akigana inyubako n’imvugo  y’ururimi rutira. Ni hamwe n’uburyo amajwi aheza agakurikirana.

Uturorero:
                     Umukirisu: ntibavuga umukristu. 
             Ikawa yitwa robisita: ntibavuga robista. 
              Intara ya Afirika: ntibavuga Afrika. 

         2. s/sh    urusato/urushato  amasaka/amashaka  isaka/ishaka  igisaka/igishaka   igishakashaka/igisakasaka      urusato  amasaka/amashaka  isaka/ashaka  igisaka   igishakashaka    Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi.
         3. s/ns    umusi/umunsi  imisi/iminsi   isomerwa/insomerwa      umusi  imisi   isomerwa    Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi
         4. f/pf    umupfakazi/umufakazi  gupfupfahaza/gufufahaza  umupfumu/umufumu  kwipfuza/kwipfuza   umupfa/umufa  ipfu/ifu  gupfutera/gufutera      umupfakazi  gupfupfahaza  umupfumu  kwipfuza   umufa  ifu  gufutera    Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi.  Kumenyesha urwaruka ikirudi c’itsitso.
         5. rw/gw    kurwara/kugwara  indwara/ingwara  kurwana/kugwana  indwano/ingwano  urwarwa/ugwagwa  urwiri/ugwiri   kurwa/kugwa  kurwabira/kugwabira  umurwi/umugwi      kurwana  indwara  kurwana  indwano  urwarwa  urwiri   kugwa  kugwabira  umugwi    Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi
         6. bw/bg  kubwira/kubgira  imbwa/imbga  kubwira  imbwa  Mu vy’ukuri si bw kandi si bg. Ariko abanditsi benshi bamenyereye bw.
         7. rty/ty  irtyazo/ityazo  gurtyo/gutyo  ndtya/ntya  ityazo  gutyo  ntya  Mu mvugo bamwe bakoresha rty, ndty, abandi ty, nty. Ariko ibigereranye ni ty, nty.
         8. k/kw    kwurira/kurira  kwongera/kongera  kwubaka/kubaka   noheza nkurira/noheza nkwurira  nkongera/nkwongera  nkubaka/nkwubaka  nkicara/nkwicara   nka kurya kw’urubeya/k’urubeya   akana k’ubwenge/kw’ubwenge      kwurira  kwongera  kwubaka   nkurira  nkongera  nkubaka  nkicara    kw’urubeya   akana k’ubwenge      Itsitso ni -urir-, onger-, ubak-. ku- na yo ni inyitangizo y’umuvugire wa kigenze. Ijwi u ryo kuri ku- ricika incamwanya w kuko rikurikiwe n’irindi jwi rivuga mw’ijambo rimwe.   Ibihimba ni:  /n-ka-urir-a/  /n-ka-onger-a/   /n-ka-ubak-a/    /n-ka-icar-a/   Mw’ijambo ijwi a rikurikiwe n’ayandi avuga atangura itsitso bararisimba:   /n-k(a)-urir-a/    /n-k(a)-onger-a/    /n-k(a)-ubak-a/    /n-k(a)-icar-a/   Muramenye: amajwi a na i arakunda kurondana akavyara e. Uturorero:  amenyo =  /a-ma-inyo/    benshi = /ba-inshi/ .   kwa = /ku-a/ kwa ni indongorazina, mugabo mu majambo abiri amajwi avuga akurikiranye, irya mbere bararisimba.   ka = insanisha.  
         9. ny/nny  yaganye inzoga/  yagannye inzoga  twarakanye ingoma/  twarakannye ingoma  umuryango warahonye/  umuryango warahonnye  yaganye   twarakanye   warahonye  Urwaruka rusigaye ruvuga ny.
         10. k/g    ikiti/igiti  ikikere/igikere  nya gikoko kica  kipfira hano/   nya gikoko gica  gipfira hano.   igikere na co kiti/  igikere na co giti  <li> igitabu kitubwira/  gitubwira     igiti  igikere  nya gikoko gica  gipfira hano.  kiti   kitubwira      Amajwi agumye  y'inyitangizo  arahinduka akoroha  iyo itsitso  ry'ijambo  ritangurwa  n'irigumye   Kwandika ukurikije  imvugo y'Abarundi   kitubwira =   /ki-tu-bwir-a/    ki-  = iny.   -tu-  = ind.   -bwir-  = its.   -a  = agas.  Inyitangizo  n'itsitso   ntibikurikirana.  
         11. n/ny  iryungane/iryunganye  iryungane  ni ryo rimenyerewe
         12. n/nm  nmaze/maze  yanmenye/yamenye  maze  yamenye  Ni yo nyandiko ibangukiye abantu batari abahinga.


 INGORANE ZIFATIYE K’UGUTANDUKANYA AMAJAMBO MU RYUNGANE 

{| style="width:100%; background:transparent"
| align="left" |
  {| class="wikitable"
    !UTURORERO TW'INGORANE !!IRYAPFUNDITSWE!!INSIGURO CANKE IMVO
    |-
    | 1. Ivyo ari vyo vyose/  Ivy'ari vyo vyose || Ivyo ari vyo vyose || Mu ryungane amajambo yose arandikwa.
Muramenye: iyo ako kajambo  ivyo  ari ins. nsanisha, ijwi  o  risubirirwa n'agakwabu ko hejuru imbere y'ijwi rivuga.   Uturorero:   Ivy  'aha vyama mu nzira.   Ivy  'abakuru birubahwa.   No ku zindi nsigarirazina nsanisha ni hamwe:   Ak  'imuhana kaza imvura ihise.   Iz  'umutware ziratashe.   Ab  'ino ni ko bameze.
    |-
    | 2. Yohani yari iguye/  Yohani yari aguye || Yohani yari aguye || Umugwi wa mbere w'amazina ufise inyitangizo rukozi a-. Abavuga  yari iguye  barahuba kuko basimba ijwi rya kabiri aho gusimba irya mbere.
    |-
    | 3.   Yohani na Petero bajanye/vyajanye   Yohani na ya nyabu bajanye/vyajanye   Yohani na ya ntebe baguye/vyaguye   ||   bajanye   vyajanye   vyajanye   || Inyitangizo rukozi y’umugwi wa kabiri w’amazina ni  ba-, igihe ata gikoko canke ikintu kirimwo. Muri ico gihe ica iba  bi-.
   |-
   | 4.  <li> Amazina y'urunani y'urusangi   Amazina y'ubucuti   Izina ry'urunani rigizwe n'amazina abiri   Amazina abiri afatanijwe n'insanisha   Amazina agizwe n'amavuga abiri   Amazina y'urunani agizwe n'ayandi majambo adasangiye ubwoko   Amazina yunzwe n'agace  nya  canke  ene     Amazina y'urunani y'uruharo   Amazina arimwo insanisha   Amazina atarimwo insanisha   Izina riherekejwe n'utundi tujambo turirangura     ||     serugo, inarugo, sokuru, nyokuru, marume, sowanyu, mwenewanyu, datawacu, karumunake, ...   inka – muntu  umwana - mugabo   inka y'irembo  inkono y'itabi   somambike  igisoromandandura   ikibonamaso  amayirabiri  umunyabwoba  Umwenengwe  akenese       Maguru ya nyarwari  Rukundo rwa Ntare   Rutegeramisi  Kibikizozejo  Ndayamutaye   Rufuku rwafukuye  Uburundi   Kivumu kitari  ikivumuvumu     || <ol type=A> <li>   Amazina y'ubucuti yandikwa mw'ijambo rimwe   ayo mazina atandukanywa n'agakwego   Ayo mazina yandikwa mu majambo atatu   Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe   Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe   Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe   <li>   Ayo mazina yandikwa mu majambo atatu   Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe   Iryo zina riraheza rikandikwa ukwaryo, ayandi majambo na yo akandikwa ibisanzwe.    
|-
| 5. <ol type=A> <li>  nyene    Nyene + izina   Nyene + irivuga  nyene + ins.   <li>  nyene    mwene + izina ry'urusangi   mwene + izina ry'uruharo   ||     nyenigihugu  nyeningoma  nyenurugo  nyeninzu  nyenicubahiro   nyene kurima  nyene vyo  nyene ho       mwene senge  mwene nyinabo   mwene Nteturuye   ||     Vyandikwa mw'ijambo rimwe.   Vyandikwa mu majambo abiri.       Vyandikwa mu majambo abiri.                       
|-
| 6. amazi yo gukaraba/  Amazi y'ugukaraba   Umwete wo kwiga/  Umwete w'ukwiga || Vyose birashoboka.  Mw'isomerwa umunyeshure  azokwandika ico yumvise. || Abarundi babivuga vyose.  
|-
| 7.   Mu kubikora/  mukubikora   Mu kunebwa/  mukunebwa   Yuriye ku nzu/  kunzu   Yinjiye mu nzu/  munzu   Ku shami/kw'ishami  ku nzu/kw'inzu   ||   mu kubikora   mu kunebwa   Yuriye  ku nzu   Yinjiye  mu nzu   kw'ishami  ku nzu   || <ol type=A>      ku  na  mu  ni utujambo twisangije ubwoko, tudakwiye gufatana n'ijambo turongoye.            
|-
| 8. mu ko/muko  ndabikora ubanza  kumpera || mu ko || Iyi sahwanya igizwe na zibiri  mu  +  ko  .  Ni hamwe na:   mu kubikora  ,   ko ndabikora  . 
|-
| 9. <ol type=A>  I muhira/imuhira  I ruhande/iruhande  I mbere/imbere  Inyuma/inyuma   I Bujumbura/Ibujumbura   Ha ruguru/haruguru  Ha mbavu/hambavu  Ha mbere/hambere  Ha nyuma/hanyuma   Iwanje/iwa nje  Ukwiwe/Ukw'iwe  <li> ha + irivuga || <ol type=A>  I muhira  Iruhande  Imbere  Inyuma   I Bujumbura   haruguru  hambavu  hambere  hanyuma   iwanje  ukwiwe  <li> ha gupfa  wozanzama   ha kurya wonywa || Indongorazina  i  , na  ha   zirongoye izina, vyandikwa  mw'ijambo rimwe, kiretse  iyo zirongoye izina  ry'uruharo, no mw'ijambo   i muhira  . Muri iryo jambo  hari aho batanavuga iyo  ndongorazina. Ahandi hose  izo ndongorazina zihindura  amazina mu ntumbuzi   D. Indongorazina iri muri satunga birafatana.   E.  ha  = hako.  Ni sahwanya.      
|-
| 10. <ol type=A>  Aho haragutse  nayo/na yo hano haraga   Naho/na ho  niwagaruka   Nako/na ko  umengo araje  <li> Noneho/none ho  araje|| <ol type=A>  nayo   naho   nako  <li> noneho || Ayo majambo yose ni za sahwanya. Uduce  ho  ,  ko ,  yo , nta co dusigura.   
|-
| 11. <ol type=A>  N'aho/naho  wogaruka sinoguha  <li> N'iyo/niyo woza  sinokubona || <ol type=A>  n'aho  <li> n'iyo || Ngaha sahwanya zigizwe na zindi zibiri:   n'aho  =  na  +  aho  ,   n'iyo  =  na  +  iyo  .     
|-
| 12. Uwu mwaka na ho/naho  nyene tuzokwimbura ||  na ho ||  na  = sahwanya   ho  = ins. muv. ngufi.
|-
| 13. Imisi y'indwi || ku wa mbere  uwa mbere  uwa nyuma || Akajambo kerekana igiharuro   mbere  kaja ukwako, akerekana  umurongo  wa ,  uwa  gutyo  , indongorazina  ku  gutyo nyene. 
|-
| 14. Ins. muv. ngufi +  uduce  ho  ,  ye ,  e ,  he  . || Jeho, tweho, weho,  yemwe, yewe, ewe,  emwe, hemwe, hewe ||Utwo duce nta bwoko twisangije,  twunga ins. muv. 
|-
| 15. Ins. muv. ngufi +  nyene  || <ol type=1>  jenyene =  nta we turi kumwe   je nyene =  jewe nyene   bonyene =  nta we bari kumwe  <li> bo nyene =  bobo nyene || Ins. muv. ngufi zirongora agace  nyene  birafatana,  kiretse zikoreshejwe mu kibanza c'ins. muvugwa ndende.
|- 
| 16. <ol type=A>  ngo ego/ngw'ego  ngo uyu muntu/  ngw'uyu muntu aze   kugira ngo aze/  kugira ngw'aze   uko aje/ukw'aje   <li> ko ushitse/  kw'ushitse || <ol type=A>  ngo ego  ngo uyu muntu aze   kugira ngo aze   uko aje  <li> ko ushitse || Ijwi  o  rihereza sahwanya zimwezimwe  ngo, kugira ngo, ko, uko, yuko  rikurikiwe n'ijwi rivuga ritangura irindi jambo, n'aho ritavugwa rirandikwa.  
|-
| 17. <ol type=A>  Ni umuntu/n'umuntu  Si umuntu/s'umuntu   Abenshi ni ko bavuga/  Abenshi niko bavuga   Abenshi si ko bavuga/  Abenshi siko bavuga   Ego ni ko/ego niko   Oya si ko/oya siko   Avuga ko/avugako     Bakame rero ni ko/  niko kwibaza ruti     Ni uko/nuko batevye mba ngiye     Nuko/ni uko  mukunzi muhire   Ni uko/nuko rero  Bakame rukagenda   Ego ni uko/nuko  Oya si uko/suko    <li> Ivyo ni vyo/nivyo  mvuga   Ivyo si vyo/sivyo  mvuga   Iyo ni yo/niyo  mvo   Iyo si yo/siyo  mvo || <ol type=A>  Ni umuntu  Si umuntu   Abenshi ni ko  bavuga   Abenshi si ko  bavuga   ego ni ko  oya si ko   avuga ko   ni ko   Ni uko batevye   ni uko mukunzi  muhire   ni uko rero  Bakame rukagenda   Ego ni uko  Oya si uko   Ivyo ni vyo  mvuga   Ivyo si vyo  mvuga  <li> Iyo ni yo mvo   || Inshozi  ni  na  si  ni utujambo turi  ukwatwo, kamwe kakaba inyemezi  akandi impakanyi.   Utwo tujambo dutegerezwa kuguma ukwatwo kuko dushobora gusubirira amavuga mu mungane atagira amavuga.   Intumbuzi y'ukwemera  ko  ikurikiye irivuga canke inshozi biratandukana.     
|-
| 18. Ni mwinjire/  nimwinjire   Nti mwinjire/  ntimwinjire   Si ndabishaka/  sindabishaka || Nimwinjire   ntimwinjire   sindabishaka || Igihe utujambo  ni  na  si  ari  imenyetso nyemezi canke mpakanyi  z'irivuga, duca dufatana n'iryo rivuga.
|-
| 19. Ng'uyu/nguyu  ng'abariya/ngabariya || Ng'uyu  ng'abariya || Inshozi  ng  iguma ukwayo kuko n'aho  yama ifatanye n'ins. rugena, yisangije ubwoko. 
|-
| 20. Ata cigeze/atacigeze  Nta cigeze/ntacigeze  Nta wurya/ntawurya  akatamugoye || ata cigeze  nta cigeze  nta wurya  akatamugoye || Utugetugetu tw'uguhakana  nta  na  ata  tuja  ukwatwo kuko ari amajambo yisangije ubwoko
|-
| 21. Kugira ngo/kugirango || Kugira ngo || Iyo sahwanya igizwe na zindi zibiri:   kugira  na  ngo  . 
|-
| 22. <ol type=A>  Nkûkó/nk'ûkó    <li> Nkǔko/nk'ǔko || <ol type=A>  nk'ûkó  <li> nk'ǔko || <ol type=A>  Iyi sahwanya igizwe na zindi zibiri:   nka  na  uko  .  <li> Aya majambo ni abiri, rimwe ni sahwanya,  irindi ni ins. rugena yubakiwe ku ndongorazina.     
|-
| 23. Avuze yuko/y'uko  ataza || yuko || Sahwanya ni  yuko  kuko  y  ntiyoba insanisha. 
|-
| 24. Ins. rugena +  ri  || Uwo ari  we wese   Ico ari  co cose || Ijwi  o  rihereza ins. rugena irongoye irivuga   -ri  rirandikwa.  
|-
| 25. Nzoza ejo/  Nzozejo || Nzoza ejo || Irivuga ritegerezwa kwirebanga.
|-
| 26. <ol type=A>  Ejo bundi/ejobundi    <li> Hirya y'ejo/hiryayejo || <ol type=A>  ejobundi    <li> hirya y'ejo || <ol type=A>  Iyo ntumbuzi yandikwa mw'ijambo rimwe    <li> Iyo ntumbuzi igizwe n'amajambo abiri  afatanijwe n'insanisha.        
|-
| 27. Igitabu  ciwanje/c'iwanje || <ol type=1>  ciwanje =  canje  <li> c'îwânjé = c'i muhira || Bivana n'ico bashaka kuvuga:   canje = /ki-a-nje/  ciwanje = /i-a-iwa-nje/  c'îwânjé = /ki-a-i-iwa-nje/  
|-
| 28.  Na  ,  nka  + Ins. Muv. ngufi || nanje, nkanje,  na je, nka je,  na bo, nka bo,  na vyo, nka vyo,  na co, nka co || Insigarirazina muvugwa ngufizikurikiye  sahwanya  na  na  nka  biratandukana, kiretse  kuri  nanje  na  nkanje  kubera ko iyo  nje  itabaho yonyene. 
|-
| 29. Irivuga +  + sahwanya  ko  || Sinzi ko nzoza  ejo.   bavuga ko babizi || Iyi sahwanya  ko  bayandika ukwayo,  ishobora gusubirira  yuko .   
|-
| 30. Na ko/nako  nkako/nka ko || nako  nkako || Vyandikwa mw'ijambo rimwe kuko  ko  nta  bwoko kisangije.   Nako umengo araje.  Kukaba nkako     
|-
| 31. <ol type=A>  Irivuga + intumbuzi y'ikibanza   ko  ,  ho  ,  yo  ,  mwo  .    <li> Irivuga + ins. muv. ngufi   ko  ,  ho  ,  yo  . || <ol type=A>  shirako,  shirayo,  shiramwo,  shiraho,   hariyo,  hariho,  harimwo,  hariko,   mfisemwo,  mfiseho,  mfiseko,  mfiseyo.    <li> Bihereze Imana  Bihereze  yo .   Shira ka kayabu  kandi urabe yuko  wahaye  ko  .   Ubwo badodoye  ho  ? ||   Izi ntumbuzi uko ari zine:  ko, ho, yo, mwo   zikurikiye irivuga zitegerezwa gufatana na ryo.    <li> Igihe utujambo  ko, ho, yo,  ari  ins. muv. ngufi, twandikwa ukwatwo.     
|-
| 32. Irivuga mperekeze   ri  +  ko  || Uriko urarima  twariko turiga || Irivuga  ri  iyo ari mperekeze, rirafatana n'agace  ko  .  
|-
| 33. Amajambo yisubiriza ||canecane  bukebuke  buhorobuhoro || Ayo majambo yandikwa mw'ijambo rimwe.   
  |}
|}

 UTUMENYETSO TWO KURUHUKA 

Twagumije utwari tuhasanzwe kuva na kera:

       INOMERO  IZINA  INYANDIKO 
         1.  akaburungu  . 
         2.  agakwabu  ,
         3.  utuburungu tubiri duhagaze  :
         4.  kaburungu kuri gakwabu  ;
         5.  twa mugina  « » canke " "
         6.  kabaza  ?
         7.  gatangazi  !
         8.  agakwego  -
         9.  utuzitizo  ()
         10.  ngezaho  ...


Muramenye: 

Agakwabu ko hejuru (apostrophe) ni ako gutandukanya amajambo abiri igihe irya mbere ari akagetugetu. 
Uturorero:  inkono y'itabi, ibikoko vyo mw'ishamba, amazi yo kw'iteke  
Nta gakwego rero kazosubira gukoreshwa mu gutandukanya bene ayo majambo.

 IKORESHWA RY'URUDOME RUKURU  

  Urudome rukuru rukoreshwa mu gutangura iryungane, inyuma y'akaburungu, ya kabaza na gatangazi no hagati ya twa mugina.   Rukoreshwa kandi mu gutangura izina ry'uruharo.   Ingorane zimwezimwe:   Ukwigisha ikirundi, igifaransa, icongereza.   Amazina y'indimi tuyafata nk'amazina y'urusangi, ni co gituma atangurwa n'urudome rutoyi.    Abarundi, Abanyarwanda, Ababirigi, Abanyamerika.   Izina ry'abanyagihugu rifatwa nk'iry'uruharo igihe bafatiye hamwe bose ata kubaharura.   Uturorero:  Abarundi benshi barize, Ababirigi bamwebamwe bavuga igifaransa.    Twari kumwe n'umurundi umwe, abanyarwanda babiri hamwe n'abanyamerika icumi na bane.   Ngaha harimwo uguharura, ni co gituma izina ry'abanyagihugu rica rifatwa nk'iry'urusangi.    Igihugu c'Uburundi, ca Kongo. Intara ya Afirika, y'Uburaya.   Amazina y'ibihugu n'ay'intara ni amazina y'uruharo.    Abanyakarama, Abatare, Abavubikiro.   Amazina y'umuryango afatwa nk'ay'uruharo.   Uturorero:  Abavubikiro nka bose barahonye, Abanyakarama benshi bari abatware.    Twajanye n'umunyakarama umwe, abatare babiri n'abavubikiro icumi na bane.   Ayo mazina aca afatwa nk'ay'urusangi kuko harimwo uguharura.    Muramenye ko muri Afirika y'epfo hari amacakubiri y'abera n'abirabure.   Amazina yerekana ubwoko bw'abantu afatiye ku rukoba afatwa nk'ay'urusangi.     

 UTWATUZO 

Turavye ibitabu vy'ikirundi biri mu mashure yisumbuye, dusanga ibikurubikuru ari ivya Patiri NTAHOKAJA. Mu mashure menshi bakoresha utwatuzo turi muri ivyo bitabu. Na two ni utu:
  agakwego hejuru y'amajwi arandira:  sēsa, shīma, rāmba.    akarasago ku majwi ameze nk'ayaduga bwampi:  ishámi, umutwé.    agatemere kubitse ku majwi ahinze amanuka:  umuvyêyi, ibêre, irêmbo, umubânyi.    agatemere kagaramye ku majwi ahinze aduga:  icěse, umutǔmba, umwǎmi, umwǎnya.    utuburungu tubiri turambitse ku majwi aduga y'urunani:  böse, twëse.   

Utwo twatuzo n'ubu ni two bazoba barakoresha, ariko dutegetswe mu nyigisho y'indimburo y'ikirundi gusa.

 Indīmbūro 
 Ibihĭmba vy'îmvúgo 
 Amajāmbo ahīndúka 
 Irivúga 
Irivúga ni ijāmbo ryērékana kamére, umugămbi cânké igikórwa.

 Ingéreká 
Ingéreká ní ijāmbo bageréka kw’īzína ngo ririrăngūre, máze ayo majāmbo abiri agasāngira inyîtāngizo. Ingéreká ziri ubwôko buné:

1.Ingéreká ndôndōzi irāngūra izína igerétswekó mu kwěrekana akarānga kâryo. akarorero:inkoni ndende.ndende ni ingereka ndondozi
.
2.Ingéreká kabazá irāngūra izína igerétswekó mu kurirōnderera insígūro itōmôye bícīye mu kubáza. Akarorero: Amavuta maki?.maki ingereka kabaza.
3.Ingéreká ntāntígiri irāngūra izína igerétswekó mu kwěrekana ukó ibīntu bīngána aríko itádomyé urutoke ku gitígiri.Akarorero:Yazanye amavuta menshi.menshi ni ingereka ntantigiri.
4.Ingéreká rutānyá irāngūra izína igerétswekó mu kuvângūra icó iryo zína ryērékana n’íbïndi. 

Ra. Ne.: 
1.Ingéreká ikuríkiye inshōzi, irivúga, insígarirazína cânké akăndi kajāmbo kadahīndúka, iguma arí ingéreká igihe bibonéka yûkó igerétswe kw’īzína. Akarorero: Uyu mugabo ni munini(munini ni ingereka)
2.Ingéreká irashóbora kuvámwó ingereka-nsígarirazína, ingéreká-zína canké irivúga mvângéreká

 Insígarirazína-ngéreká n'însígarirazína 
Insígarirazína-ngéreká ní ijāmbo bageréka kw’īzína ngo ririrăngūre, aríko ayo majāmbo abiri ntăsāngire inyîntāngizo. Iyó insígarirazína-ngéreká isigáriye izína igerétswekó ica icîka insígarirazína.

1.Insígarirazína muvugwá: ni ijāmbo risigárira uwuvúga, uwubárirwa, cânké ikivúgwa. 
a.Izĭrebānga: zishobora kubá iz’ímivúgwa cânké izisígarira amazína, ndēnde cânké ngúfi.  
b.Izifátanye n’írivúga: zishobora kubá iz’ímivúgwa cânké izisígarira amazína. 
Ra. Ne.: Ntā nsígarirazína-ngéreká muvugwá ibáhó. 
2.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína rugená: ni ijāmbo rigenékereza izína rigerétswekó. 
3.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína nsānîsha: ni ijāmbo ryērékana isâno rirí hagáti y’íbīntu bibiri, icó rigerétswekó hamwé n’íkïndi. 
4.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína satūngá: ni ijāmbo ryērékana nyené ibīntu n’îsâno afitániye n’íbīntu vyîwé. 
5.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína gaharûra: ni ijāmbo ryērékana ukó ibīntu bīngána ríbicīshije ku gitígiri cânké ku guhárūra. 
6.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína gaharûra gatōndēsha murōngo: ní ijāmbo ryērékana ikibănza ikīntu giheréreyemwó mu rutŏnde rufatíye ku guhárūra. 
7.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína kabazá: ni ijāmbo ryērékana ibīntu ivyó arí vyó, ahó bibarízwa canké ukó bīngána ríbicíshije mu kubáza. 
8.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína ntatānyá: mu rudênde, ni ijāmbo ryerékana ikīntu kitagabánije cânké kirí mu murōngo w’íbïndi; mu bwĭnshi, ni ijāmbo rikorániriza mu mugwi umwé ibīntu rirāngûra. 
9.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína rutānyá: ni ijāmbo rifatira ibīntu bimwé ukwāvyó ibĭndi ukwāvyó.

 Amajāmbo adahīnduka 
 Inshōzi 
Inshōzi ní ijāmbo rimezé nk’írivúga aríko ridashobóra guhâdikirizwa.

 Indôngōrazína 
Indôngōrazína ní ijāmbo ryāmá rírōngōye izína kăndi rikērekana ikibănza.

 Sahwānyá 
Sahwānyá ní ijāmbo rihwānyá amajāmbo asāngíye ubwôko cânké ingīngo zibiri mu ryŭngāne. Ziri ubwôko butatu: 
1.Sahwānyá isāngânya: ihwānyá amajāmbo cânké ingīngo zisāngíye ubwôko cânké zifitániye isâno ryā kárāngûra. 
2.Sahwānyá ihitîshamwó: yērekana yûkó bahitámwó ikīntu kimwé murí bibiri. 
3.Sahwānyá y’ámadĭdāne: yērekana yûkó bakēkéreza, atā nyíshu itōmôye bashobóra gutânga.

 Intūmbūzi 
Intūmbūzi ní ijāmbo ritūmbûra icîyumvīro c’írivúga, c’îngéreká, c’însígarirazína cânké c’íyïndi ntūmbūzi. Ziri ubwôko indwi: 
1.	Intūmbūzi y’íkibănza 
2.Intūmbūzi y’ígihe  
3.Intūmbūzi y’úkugéne 
4.Intūmbūzi y’úkūnganya cânké y’încúro 
5.Intūmbūzi y’úkubáza 
6.Intūmbūzi y’úkwëmera 
7.Intūmbūzi y’úguhakana

 Inkébuzo 
Inkébuzo ní ijāmbo rikorêshwa mu gukébura uwó mugānira.

 Gatăngāzi 
Gatăngāzi ní ijāmbo umūntu avugá kugíra ngo aserúre akamúbakiye ku mutíma, arí ukunêzērwa, ugushīma cânké ukugaya.

 Gakŭmbānya 
Gakŭmbānya ní ijāmbo ryīgâna ukó ibīntu bigēndá aríko mū mvúgo ipfunyápfunye kăndi y’ínshushānyo, ukamēngo uravyîbónera cânké uravyîyúmvira.