Caribica

La Caribica è ina regiun situada en la part occidentala, tropica da l’Ocean Atlantic al nord da l’equator. Sco part dal subcontinent da l’America Centrala consista quella da las inslas e gruppas dad inslas situadas en la Mar Caribica e dal territori da mar situà tranter quellas. En il vest tanscha la Caribica fin en il Golf da Mexico. 

Il num da la Caribica deriva dal pievel dals Caribs, sin ils quals ils conquistaders spagnols èn fruntads sin las Pitschnas Antillas (latin ante ilium, ‹inslas situadas davantvart›). La regiun vegniva e vegn er numnada India dal Vest, damai ch’ins ha cret dal temp che quella è vegnida scuverta ch’ins sa chattia sin via directa vers l’India. 

 Geografia e populaziun 
Tenor la cunfinaziun da l’Organisaziun idrografica internaziunala sa chattan las inslas da la Caribica, ordinadas en furma d’artg, entaifer la Mar Caribica.International Hydrographic Organization: Limits of Oceans and Seas, terza ediziun, Monte Carlo 1953. Questa furma davent da la Peninsla Yucatán fin la part settentriunala da l’America dal Sid quasi in rectangul. Ultra da quai sa chatta davant la costa da Belize il segund grond sistem da grips da curals dal mund, il Belize Barrier Reef. La pli auta elevaziun da la Caribica furma il Pico Duarte cun 3098 m s.m. che sa chatta en la Republica Dominicana. Las pli grondas cascadas èn ils Mt. Carmel Falls. 
En l’entira Caribica vivan radund 40 milliuns umans da derivanza fitg differenta sin ina surfatscha totala da ca. 220 000 km². Sper las fitg pitschnas cumparts restantas d’etnias autoctonas vivan sin las differentas inslas surtut umans d’origin african ed europeic, creols sco er Inds (surtut sin Trinidad e Tobago) e Chinais. Il spagnol cun radund 70 % e l’englais cun radund 24 % furman las linguas principalas da la Caribica, daspera vegn er discurrì franzos (surtut a Haiti), ollandais e diversas furmas da creol u caribian (surtut en il mintgadi). 

L’aspectativa da vita en la regiun ha muntà il 2013 en media 72 onns. 26 % da la populaziun eran pli giuvens che 15 onns, 9 % pli vegls che 65 onns. L’emigraziun è per ordinari in pau pli gronda che l’immigraziun, tuttina è la spessezza da la populaziun relativamain auta cun 180 abitants per km².Länderdatenbank, consultà ils 6 da mars 2014.

Impurtantas instituziuns da furmaziun en la Caribica – che vegnan purtadas da numerus stadis en la regiun e cun sedia sin differentas inslas – furman l’University of the West Indies ed il Centre for Hotel and Tourism Management. Il turissem è ina da las pli impurtantas funtaunas d’entrada dals stadis caribics. Daspera existan en il sectur dals servetschs da finanzas bleras oasas fiscalas, surtut sin las Inslas Cayman.

La cuschina da la regiun è oravant tut segnada da peschs, leguminosas e spezarias. 

 Geologia 
La Mar Caribica fa da sia vart part da la Mar Mediterrana Americana e cuntanscha en il Foss da Cayman ina profunditad da 7680 m. La mar sa chatta per gronda part sin la platta caribica, be la part en il nordvest, da l’autra vart dal foss maritim, sa chatta sin la platta nordamericana. Tras activitads tectonicas als cunfins da las plattas datti adina puspè terratrembels e per part erupziuns da vulcans. Uschia han ins stuì dar si il 1995 suenter pliras erupziuns dal vulcan Soufrière la chapitala dal Montserrat, Plymouth, suenter che gia var 800 umans eran fugids. L’ultim grond terratrembel a Haiti l’onn 2010 ha chaschunà la mort da radund 300 000 persunas. 

 Natira e clima 
En general prevala in clima tropic, vul dir ch’i regia in clima tenor il di (las differenzas da temperatura tranter di e notg èn pli grondas che tranter las stagiuns) cun temperaturas d’en media sur 20 °C. Ils mais da stad dal zercladur fin il settember è la probabilitad da plievgia ca. 30–50 %; ils mais d’enviern tranter november ed avrigl percunter èn cun tschintg fin nov dis da plievgia ils mais ils pli sitgs. Ultra da quai ha il Current dal Golf che sa mova vers l’Europa ses origin en las Bahamas. La denominaziun sur/sut il vent da las Antillas renviescha a l’influenza dal passat dal nord. In ulteriur fenomen da la natira furman huricans che passan sperasvi e che chaschunan regularmain donns, per exempel tras inundaziuns. 

Tar las spezias d’animals indigenas tutgan tranter auter il manati (vatga da mar) da la Caribica, la langusta da la Caribica u leguans. Autras spezias sco ils misarogns da la Caribica èn gia morts or pervi d’influenzas antropogenas. Tras la cultivaziun da plantas d’export (tradiziunalmain p.ex. channa da zutger) sin plantaschas en furma da monocultura vegnan spezias da plantas indigenas sco las mangrovas stgatschadas ferm a l’ur. Blers dals terrens da la regiun èn d’origin vulcanic e da differenta fritgaivladad. 

 Istorgia e scuverta da la Caribica 
En l’emprim millenni a.C. èn arrivads nà da la Venezuela sin las inslas Caribicas Indians Arawaks (ch’appartegnevan surtut als Taíno). Sur Trinidad èn quels sa derasads vers nord. Ad els èn suandads radund 1500 onns pli tard ils Caribs guerrescs, ils quals han stgatschà plaunsieu ils Arawaks da las Pitschnas Antillas. Dal temp dals viadis da scuverta da Cristof Columbus vivevan ils Arawaks sin las inslas Cuba, Hispaniola e sin las Bahamas, entant ch’ils Caribs vivevan sin las Pitschnas Antillas. 
Ils Arawaks, che discurrivan tuts linguas parentadas, vivevan en vitgs (communas) e cultivavan tranter auter granezza, patats e manioc. Els eran abels da filar e taisser, na tegnevan però nagins animals da chasa e na disponivan da nagin fier.Howard Zinn: A People’s History of the United States: 1942–present. Harper Perennial Modern Classics, New York 2005, ISBN 0-06-083865-5, p. 3. Muntada cultica aveva tar ils Arawaks in crap triangular, numnà zemi (‹sontg›) che serviva a marcar la posiziun ierarchica dal dieu protectur da mintga chasada, ma che simbolisava er ils dieus, ils defuncts e las pussanzas cosmicas en general.Michael D. Coe (ed.), Dean Snow, Elizabeth Benson: Weltatlas der alten Kulturen: Amerika vor Kolumbus. Geschichte, Kunst Lebensformen. Christian, Minca 1986, ISBN 3-88472-107-0, p. 161s. Ozendi existan etnias d’Arawaks be pli sin la terra franca americana; en la Caribica èn els morts or curt temp suenter ch’ils Europeans han prendì possess da questa regiun. 

Ils Caribs èn immigrads tranter il 8avel ed il 15avel tschientaner en la Caribica odierna. Anc oz vivan Caribs en ils stadis Venezuela, Guyana, Suriname ed en la Brasilia dal Nord; quests pievels numnan sasezs Kalihna resp. Galibi. Lur lingua tutga tar la famiglia caribica ch’è derasada vastamain en la part settentriunala da l’America dal Nord. Ils Caribs ch’eran arrivads en la Caribica (dal temp da Columbus surtut sin las Pitschnas Antillas) eran percunter sa maschadads là cun ils Arawaks, furmond uschia il pievel dals Kalinago che discurrivan ina lingua che tutgava tar la famiglia arawak. Da quests ‹Caribs da las inslas› vivan oz anc radund 3500 sin l’insla Dominica. Da la maschaida tranter ‹Caribs da las inslas› e sclavs africans derivan ils uschenumnads ‹Caribs nairs›, ils Garifuna.Cf. Christopher Taylor: The Black Carib wars. Freedom, survival and the making of the Garifuna. Signal Books, Oxford 2012. Entant che Columbus descriva ils Arawaks sco paschaivels, valevan ils Caribs sco guerrescs. Schebain els pratitgavan però – sco che Columbus rapporta a basa d’infurmaziuns dals Arawaks – praticas cannibalicas, è contestà.

Cur che Columbus è ì a riva per incumbensa da la curuna spagnola l’onn 1492 a San Salvador (Bahamas), era el surtut en tschertga dad aur e d’autras ritgezzas. Ma ils pievels indigens n’han betg dà grond pais a quai ch’ils Europeans consideravan sco ritgezza. Uschia è la Caribica bain vegnida conquistada, ma ils conquistadores èn gia bainspert ids vinavant sin il continent american. En il decurs dal temp èn arrivads Englais, Ollandais e Franzos; schizunt il Danemarc, la Svezia e la Curlanda possedevan intginas colonias. St. Barthélemy per exempel è stà stgars in tschientaner en possess svedais. Ina gronda part dals Indians autoctons èn la finala daventads l’unfrenda da malsognas e sclavaria. 

La Caribica ha surtut furmà en il 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner il champ d’acziun da bucaniers e pirats (uschenumnà temp dad aur da la pirataria). Las pitschnas inslas purschevan als pirats, ils quals eran per part sco corsars en viadi per incumbensa d’in retg, numerusas pussaivladads da refugi e las flottas da tresor spagnolas eran ina finamira d’attatga buna e lucrativa. Port Royal a Jamaica e la colonia franzosa sin l’insla Tortuga furmavan da quel temp veritablas colonias da pirats.

 Inslas e territoris da la Caribica 
En la Caribica sa chattan tant stadis independents sco er inslas ch’èn dependentas da stadis (surtut europeics). En direcziun da l’ura èn quai:

 Regiun  Insla (u gruppa)  Appartegnientscha resp. onn d’independenza  Commem-branza  Valuta  Lingua uffiziala  Surfatscha(km²)  Abitants (2013)World Factbook, consultà ils 6 da mars 2014. Atlantic avert – nord       14.436  366.785  Bahamas  1973  CELAC, CARICOM  B$  englais (creol)  13.939  319.031  Turks e Caicos  territori d’ultramar dal Reginavel Unì   $  englais (creol)  497  47.754 Grondas Antillas       206.583  37.784.549  Cuba  1902  CELAC, ALBA  Cub$  spagnol  109.884  11.061.886  Guantanamo Bay  punct da sustegn da l’US-Navy     118  persunal militar 1  Inslas Cayman  territori d’ultramar dal Reginavel Unì   CI$  englais  264  53.737  Giamaica  1962  CELAC, CARICOM  J$  englais(giamaican)  10.991  2.909.714  Navassa  possessiun insulara pli pitschna dals Stadis Unids     5  nunabità2  Haiti  1804  CELAC, CARICOM  HTG  haitian,franzos  27.750  9.893.934  Republica Dominicana  1844  CELAC, SICA  RD$  spagnol  48.730  10.219.630  Puerto Rico  territori insular betg incorporà dals Stadis Unids   $  spagnol, englais  8.959  3.645.648 Pitschnas Antillas       9.235  2.613.961 Sur il vent  Inslas Virginas Americanas territori insular betg incorporà dals Stadis Unids   $  englais (creol)  346  104.737  Inslas Virginas Britannicas territori d’ultramar dal Reginavel Unì OECS  $  englais (creol)  153  31.912  Anguilla territori d’ultramar dal Reginavel Unì  OECS  EC$  englais (creol)  96  15.754  Saint-Martin  territori d’ultramar da la Frantscha  per part UE  €  franzos  53  31.264  Sint Maarten pajais autonom entaifer il Reginavel dals Pajais Bass per part UE  CMf  ollandais,englais  34  39.689  St. Barthélemy  territori d’ultramar da la Frantscha   €  franzos (patwa)  21  7.298  Saba  vischnanca particulara dals Pajais Bass  per part UE  $  ollandais (englais)  13  1.9913  Sint Eustatius  vischnanca particulara dals Pajais Bass  per part UE  $  ollandais (englais)  21  4.0203  St. Kitts e Nevis 1983  CELAC, CARICOM, OECS  EC$  englais (creol)  269  51.134  Antigua e Barbuda 1981  CELAC, CARICOM, OECS, ALBA  EC$  englais(creol)  442  90.156  Montserrat territori d’ultramar dal Reginavel Unì  OECS  EC$  englais  102  5.189  Guadeloupe  departament d’ultramar da la Frantscha  UE  €  franzos (creol)  1.628  403.3553  Dominica 1978  CELAC, CARICOM, ALBA  EC$  englais (patwa)  746  73.286  Martinique  departament d’ultramar da la Frantscha  UE  €  franzos(creol)  1.128  394.1733  St. Lucia  1979  CELAC, CARICOM, OECS, ALBA  EC$  englais (patwa)  616  162.781  Barbados 1966  CELAC, CARICOM  BDS$  englais  430  288.725  St. Vincent e las Grenadias 1979  CELAC, CARICOM, OECS, ALBA  EC$  englais  389  103.220  Grenada  1974  CELAC, CARICOM, OECS  EC$  englais(creol)  344  107.850 Sut il vent  Nueva Esparta  stadi federal da la Venezuela  CELAC ALBA  BsF  spagnol  1.150  426.3373  Dependencias Federales  territori federal da la Venezuela  CELAC, ALBA  BsF  spagnol  342  3.1003  Bonaire  vischnanca particulara dals Pajais Bass  per part UE  $  ollandais (papiamentu)  288  13.3893  Curaçao pajais autonom dals Pajais Bass  per part UE  CMf  papiamentu, ollandais, englais  444  146.836  Aruba pajais autonom dals Pajais Bass  per part UE  Afl  papiamentu, ollandais  180  109.153 Atlantic avert – sid  Trinidad e Tobago 1962  CELAC, CARICOM  C$ (TTD)  englais (creol)  5.128  1.225.225 Caribica Occidentala       796  186.176  San Andrés e Providencia  departament da la Columbia  CELAC, UNASUR  $ (COP)  spagnol  44  70.5543  Corn Islands  vischnanca da Nicaragua  CELAC, SICA, ALBA C$ (NIO)  spagnol  13  7.4293  Islas de la Bahía  departament da Honduras  CELAC, SICA  L  spagnol  261  35.0003  Cozumel  vischnanca dal Mexico  CELAC  Mex$  spagnol  478  73.1933 Total       221.993  42.176.696
Legenda: CELAC: Cuminanza dals stadis da l’America Latina e da la Caribica, CARICOM: Cuminanza caribica, ALBA: Allianza da Bolivar per l’America, SICA: Sistem d’integraziun da l’America Centrala, OECS: Organisaziun dals stadis da la Caribica Orientala, UE: Uniun europeica, UNASUR: Uniun da las naziuns sidamericanas

1 Persunal militar al lieu.
2 Abità temporarmain da pestgaders haitians.
3 Cumplettà cifras mancantas cun agid da las paginas dals pajais respectivs.

 Stadis che vegnan attribuids a la Caribica 
Ils suandants stadis tutgan geograficamain tar la terra franca americana, vegnan però – pervi da lur istorgia coloniala sco er lur relaziuns economicas, da traffic e linguisticas – savens attribuids a la Caribica: 

 Regiun  Stadi  Appartegnientscha resp.onn d’independenza  Commembranza  Valuta  Lingua uffiziala  Surfatscha(km²)  Abitants(2013) America Centrala  Belize  1981  CELAC, CARICOM, SICA  Bz$  englais (creol)  22.966  334.297 America dal Sid       462.324  1.535.789  Guyana  1966  CELAC, CARICOM, UNASUR  G$  englais (hindi)  214.970  739.903  Surinam  1975  CELAC, CARICOM, UNASUR  $ (SRD)  ollandais (sranantongo)  163.820  566.846  Guyana Franzosa  Departament d’ultramar da la Frantscha  UE  €  franzos (creol)  83.534  229.0403
3 Cifra tenor la pagina dal pajais respectiva.

 Stadis vischins da la Caribica 
Ils suandants stadis cunfineschan cun la Caribica (dal nordvest vers il sidost): 
 America dal Nord: Stadis Unids, Mexico
 America Centrala: Belize, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Costa Rica, Panama
 America dal Sid: Columbia, Venezuela, Guyana, Suriname, Guyana Franzosa

 Partiziuns d’inslas e gruppas d’inslas communablas 
Las suandantas inslas vegnan administradas da plirs stadis: 
 Hispaniola: Haiti e Republica Dominicana
 St. Martin (insla): Dependenta da la Frantscha e dals Pajais Bass

Las suandantas inslas vegnan reunidas a gruppas: 
 British West Indies: Pitschnas Antillas anglofonas, las qualas èn colliadas tras instituziuns ed occurrenzas.
 India occidentala franzosa: Las Pitschnas Antillas francofonas.
 Inslas Virginas: Spagnolas (vest), americanas (part centrala) e britannicas (ost).
 Inslas da la vart protegida cunter il vent (leeward): Pitschnas Antillas dal nord e sidvest.
 Inslas da la vart exposta al vent (windward): Pitschnas Antillas meridiunalas.
 Inslas ABC: Aruba, Bonaire, Curaçao sa chattan geograficamain ina sper l’autra.
 Inslas BES: Bonaire, St. Eustatius e Saba furman vischnancas particularas dals Pajais Bass.

Las suandantas gruppas d’inslas èn vegnidas schliadas: 
 India dal vest danaisa: ha existì fin il prim d’avrigl 1917 e furma dapi lura las Inslas Virginas americanas.
 Federaziun da l’India dal vest: ha existì fin ils 31 da matg 1962.
 Antillas ollandaisas: ha existì fin ils 10 d’october 2010.
 Arrondissement Saint-Martin-Saint-Barthélemy: ha existì fin ils 22 da favrer 2007.

 Annotaziuns 


 Litteratura 
 Ottmar Ette: Von Inseln, Grenzen und Vektoren. Versuch über die fraktale Inselwelt der Karibik. En: Marianne Braig e.a. (ed.): Grenzen der Macht – Macht der Grenzen. Lateinamerika im globalen Kontext. Vervuert, Francfurt a.M. 2005, p. 135–180.
 Heinrich Hasebeck, Andreas Venzke (ed.): Gasparan oder die letzte Fahrt des Francis Drake. Benziger-Verlag, Turitg 1996, ISBN 3-545-36531-X.
 Bernd Hausberger, Gerhard Pfeisinger (ed.): Die Karibik. Geschichte und Gesellschaft 1492–2000. Promedia, Vienna 2005, ISBN 3-85371-236-3.
 Holger Henke: Modern Political Culture in the Caribbean. Kingston: Univ. of the West Indies Press 2003, ISBN 976-640-135-7.
 Holger Henke: Between Self-Determination and Dependency: Jamaica’s Foreign Relations, 1972–1989. The University of the West Indies Press, Kingston 2000.
 Gabriele Knauer, Ineke Phaf-Rheinberger (ed.): Caribbean worlds – Mundos caribeños – Mondes caribéens. Vervuert, Francfurt a.M. 2020, ISBN 978-84-9192-106-6.
 Matthew Mulcahy: Hurricanes and society in the British Greater Caribbean, 1624–1783. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2006, ISBN 0-8018-8223-0.
 Edith Oppens: Karibik. Mittelmeer der Neuen Welt. Prestel, Minca, 2. ed. repassada, 1981, ISBN 3-7913-0431-3.

 Colliaziuns 

 Pagina tematica davart la Caribica e l’America Latina

Categoria:America
Categoria:Artitgels recumandads (America)