Lingua leonaisa

Il liunais (Llïonés u Llingua Llïonesa en liunais), quai è ina lingua romanaQuai vul dir: il liunais deriva da la medema famiglia sco il catalan, l'itaglian, il franzos u il rumantsch. che appartegna a la gruppa iberoromanica. El vegn tschintschà tradiziunalmain en las provinzas da Liun, Zamora e Salamanca en Spagna, ed en il district da Bragança en Portugal. Ma, sper il district da Bragança, existan provas che il liunais vegniva tschintschà era en auters territoris dal Portugal dad oz che appartegnevan al Reginavel da Liun. Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257. Ensemble cun l'asturian ed il mirandais furma el la binde linguistica liunaisa. Il liunais è recunuschì sco lingua sut il code Linguasphere 51-AAA-cc.1999/2000 Linguasphere register (Llïonés).
 Istorgia 
Il liunais deriva directamain dal latin vulgar. El n'è betg ina evoluziun dal latin classic (d'escrijhaedje), mabain da la lingua dal pievel suenter l'expansiun da l'Imperi roman.
 Emprimas perditgas 
Durant l'Eda Media era il liunais la lingua principala ed uffiziala dal Reginavel da Liun Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454..

El vegniva utilisà a la curt da Liun e sa chatta fitg savens en ils documents da l'administraziun e las cartas da giustia da quell'epoca, avant il spotchaedje linguistic dal castiglian.Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.

Po l'escrijhaedje, l'emprima prova, che ins crajeva esser la pli veglia d'ina lingua romana en la Peninsla Iberica, è il document chattà en l'Archiv da la Catedrala da Liun. Quai è la « Nodicia de Kesos », in document da l'onn 959. Quel text deriva dal claustra da San Justo y Pastor a Rozuela (che ha dispareschì oz ed era situà en la vischnanca dad Ardón).

Il liunais è stà la lingua uffiziala da la documentaziun liunaisaKoch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3. fin il tschientaner XIV, mument ch'el è vegnì remplazzà dal castiglian en las chanzlias e restà sco lingua orala.Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.

La lingua sa consolidescha en l'Eda Media cun ina norma definida, tant per la sintaxa sco per la morfologia u il lexic, basada sin in consens grafic tranter ils scripturs e nutars, tant per il sistem dals nums sco per il sistem dals verbs.María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Universitad da Liun, 1996. ISBN 84-7719-551-X. Blers scripturs ed ovras han scrit cun ina fitg forta influenza dal liunais, sco Antonio Torquemada.Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773. Ozendi (2026) dumbra il liunais 55.000 tschintschaders nativsAsociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026. El sa chatta en privel da svanir, avant la mancanza da recunuschientscha legala ed ils process d'assimilaziun.

 Tradiziun litterara 
Malgrà che l'utilisaziun uffiziala è armada, il liunais è restà en la cultura. Existan trazzas impurtantas en la litteratura dals tschientaners XV e XVI, oravant tut en il teater pastoral.López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.

Il liunais n'è betg mo ina lingua da la populaziun, mabain era ina lingua da creaziun litterara en la provinza da Salamanca. En ils tschientaners XV e XVI cumpara il liunais en il teater da Juan del EnzinaEncina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206., oravant tut en sias Églogas (che mussan la vitalitad da la lingua), sco ina lingua distinta dal castiglian.

Pli tard, en il tschientaner XVIII, il scriptur Diego de Torres Villarroel, lià a l'Universitad da Salamanca, ha cuntinuà questa tradiziun cun elemints liunais en sias ovras sco Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.

Questa presientscha litterara ed academica a Salamanca cumprova che il liunais era ina lingua da creaziun culturala fin a l'entschatta da l'epoca moderna.

 Evoluziun en il tschientaner XX 
A l'entschatta dal tschientaner XX è la publicaziun da « Cuentos en dialecto leonés » da Caitano Galán Bardón (1907) stada in pass impurtant.Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López. Quest'ovra ha dà in ferm perditga sin l'autonomia culturala dal liunais. Durant il tschientaner XX, ils studis èn stads fitg numerus, da la morfologia fin la sintaxa.Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de" en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.

Il domini dal liunais ha enconuschì grondas midadas.Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. pp. 235-252. Duas varietads han sviluppà lur agens standards: l'asturian (1981)Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173  e lo mirandais (1999).Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173 Il liunais è la lingua istorica da la quala derivan las varietads modernas.

 Universitad 
Ozendi ha il liunais ina auta recunuschientscha en las universitads da l'Europa. In exempel è la perscrutaziun da Raúl Sánchez Prieto, Vice-Rector da l'Universitad da Salamanca, che recunuscha il liunais sco lingua autoctona en il Coimbra Group.Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792

La linguistica cumparativa tranter l'itaglian ed il liunais è stada il suget da monografias en Germania, mussond che il liunais è in sistem autonom fin al nivel da doctorat.Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.

 Tecnologia e modernisaziun 
L'utilisaziun dal liunais en l'era digitala vegn mussada tras l'isanza da novas tecnologias da l'infurmaziun. La perscrutaziun dad Abel Pardo Fernández davart il liunais e las TIC (2008) analisa l'impurtanza per il futur da la lingua. Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271

 Filologia 
La perscrutaziun scientifica ha permess da definir si'istorgia.
 Analisa istorica: Ils studis davart il vegl liunais (Altleonesisch) mussan sia contribuziun en documents dal tschientaner XIII.Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867. El è recunuschì sco in sistem propri en las linguas ibericas.Borrego Nieto, J., "El leonés", en Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
 Morfologia e lexic: Las particulartads da la conjugaziun èn stadas bain studiadas.Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896. Il lexic actual è bain documentà era.Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002-2012. ISBN 8487667554
 Sociolinguistica: La situaziun dal liunais vegn cumparada cun autras pitschnas linguas, sco il frison dal nord.

L'influenza dal liunais en SalamancaRobles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516. e l'Estremadura è documentada, mussond che il liunais s'a stidà per dner in fond d'lingaedje fitg diferent dal castiglian.Manuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barcellona, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173
La scola itagliana da filologia romana ha adina dà plazza al liunais, recunuschand el sco ina rom independent. Filologs sco Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini han studià las particulartads foneticas sco ina valitaiva conservaziun dal latin.Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979. Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologna, 1982. ISBN 8855504657

Francesco Avolio ha sviluppà l'concept da «linguas soras». Il liunais ha la medema identitad che las linguas naziunalas, paski si diferenza vint d'on costé politic ed istoric, nén d'si linguistica. Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035

 Status 
Il liunais è recunuschì legalmain en Spagna en il Statut d'Autonomia da Castiglia e Liun (Artitgel 5.2): "Il liunais vegn ad esser ogget d'ina protecziun specifica da vart da las instituziuns per via da sia valita particulara entir il patrimoni linguistic da la Cuminanza."Pli precisamain, en l'artitgel 5: El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.

Questa recunuschientscha è en il rom dal patrimoni linguistic da la Cuminanza, cun in focus specific sin il liunais. Il castiglian è protegì sco lingua communabla, ma il liunais ha ina protecziun "specifica".

 UNESCO ed il Cussegl da l'Europa 
D'accord cun las normas da l'UNESCO, il liunais è ina lingua autonoma, ma classifitgada sco «gravemaind periclità». L'Atlas da l'UNESCO (pag. 55, "Leonese") detga ina protecziun specifica separada dal castiglian. Questa recunuschientscha oblidja ils guverns a rprander mesiras per salvar quest patrimoni da l'umanitad.Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550

Il liunais è era sustegnì tras la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras. En il setinme rapport d'evaluaziun dal Cussegl da l'Europa dad onn 2024 (MIN-LANG (2024)17), il Comitè d'experts ha rmarkà megliuraments  en ils studis universitars (artitgel 7.1.h), ed en la reducziun da las discriminaziuns (artitgel 7.2). Ma il Comitè mussa era in regress (↘) en la consideraziun dals basegns dals tschintschaders (artitgel 7.4).
En il rapport vegn ditg che la Spagna ni rispeta nén co (＝) ses engaschaments per l'utilisaziun dal liunais en la vita publica (art. 7.1.c, d), ni en l'instrucziun (art. 7.1.f).Cussegl da l'Europa. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17

 Ortografia e fonetica 
La lingua liunaisa eploya in sistem d'ortografia basà sin in consens grafic dapi l'Eda Media. Se chattan influenzas istoricas per affirmar l'autonomia da la lingua.
 **Diärese (¨):** Utilisada per marcar l'hiat: Llïonés, llïonesa.
 **Double "nn":** Represchentaziun dal son n palatal, different dal ñ (bable, castiglian). Bispiel: mannana.
 **Sistem dal /k/ (c, q):** Mantegniment dal sistem latin (c e q).
 **Infinitiv en -e:** Conservaziun da la -e finala (verbs latins), in vî caractere che s'a pierdù en bable asturian. Bispiel: pechare, chovere.
 **-ct- a -ich-:** Evoluziun specifica: feichu, different da -it- (portugais) u -ch- (castiglian).
 **Vocalissem en -u:** Chiusura sistematica: annu, fumu.
 **Palatalisaziun en ch:** Ils gups pl-, cl-, fl- daventan ch- (sco en portugais). Bispiel: chanu, chave.
 **Diftongs "ei/ou":** Conservaziun dals diftongs che èn vegnids reducis en castiglian. Bispiel: cantóu, veiga.

 Artitgels e Pronoms 
 Gschlecht  Latin  Liunais  Rumantsch Masculin sing.  illum el il / l' Feminin sing.  illam la Neutrum sing.  illud lu Masculin plur.  illos los ils / las Feminin plur.  illas las

 Persuna  Latin  Liunais  Rumantsch 1. (Singular)  ego you jau 2. (Singular)  tu  tu  ti 3. (Masculin sing.)  ille  él  el 3. (Feminin sing.)  illa  eilla  ella 3. (Neutrum sing.)  illud  eillu  on 1. (Masculin plur.)  nos  nusoutros  nus 1. (Feminin plur.)  nos  nusoutras  nus 2. (Masculin plur.)  vos  vusoutros  vus 2. (Feminin plur.)  vos  vusoutras  vus 3. (Masculin plur.)  illi  eillos  els 3. (Feminin plur.)  illae  eillas  ellas

 Vocabulari cumparativ 
López Santos analysescha la diftongaziun dal liunais ed il valon sco process parallels.López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.
 Latin  Liunais  Castiglian  Portugais  Itaglian  Anglais  Rumantsch annus  annu  año  ano  anno  year  onn lingua  llingua  lengua  língua  lingua  language  lingua ligna  lleinna  leña  lenha  legna  firewood  laina clavis  chave  llave  chave  chiave  key  clav claudere  pechare  cerrar  fechar  chiudere  close  serrar factum  feichu  hecho  feito  fatto  done  fatg planum  chanu  llano  chão  piano  plain  plaun filius  fiyu  hijo  filho  figlio  son  figl noctem  nueiche  noche  noite  notte  night  notg oculus  gueyu  ojo  olho  occhio  eye  egl

 Referenzas 

Categoria:Linguas romanas
Categoria:Spagna
Categoria:Portugal
Categoria:Lingua Liunesa