ဂေဟဗေဒ

255 px

125px
125px

150px
100px

 သိပ္ပံနည်းကျ ဂေဟဗေဒရေ သက်ဟိရို့ဧ အကြောင်းကို အပြည့်အစုံ လေ့လာရေ။ ဘက်တီးရီးယား အငယ်ချေက စပနာ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံနီရေ ဖြစ်ရပ်တိ အထိ ဖြစ်ရေ။ ဂေဟဗေဒ ပညာသျှင်တိရေ မျိုးနွယ်စုရို့ ကြားဟိ ရူပ်ထွီးပြီး အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြားရေ သားကောင်ဖမ်းခြင်း၊ ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း (အလယ်ပုံ) အစဟိရေ ဆက်နွယ်မှုတိကို လေ့လာကတ်ရေ။ သက်ဟိရို့ဧ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားပုံကို ကျက်စားရာ ဒေသ အမျိုးမျိုး ပေါ်တွင် မူတည်ပနာ ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာကတ်ရေ။ ကုန်းပေါ်ဟိ ဂေဟဗေဒ စနစ်မှ စပနာ ရေထဲဟိ ဂေဟဗေဒစနစ် အထိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားကတ်ရေ။


ဂေဟဗေဒ (ဂရိဘာသာ oîkos, "ဂေဟာ"; -λογία, -logia, ဘာသာဗေဒ၊ အင်္ဂလိပ် - ecology) ရေ သက်ဟိတိ ဖြန့်ကျက်တည်ဟိပုံ၊ ဦးရေနန့် သက်ဟိ အော်ဂင်နစ်ဆင်တိနန့် သဘာဝဝန်းကျင်အကြား ဇာပိုင် အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု ဟိရေကို လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာတရပ်ဖြစ်ရေ။  သက်ဟိ အော်ဂင်နစ်ဆင်ဧ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရုပ်သတ္တိတိ ပါဝင်ရေ။ ယင်းသတ္တတိတွင်  အဇီဝအချက်တိဖြစ်သည့် နီရောင်ခြည်၊ ရာသီဥတု၊ ဘူမိအနေအထားနန့် ဇီဝအချက်တိဖြစ်သည့် ယင်းသက်ဟိတိနန့်အတူ ကျက်စားနီထိုင်ကြသည့် အခြားသက်ဟိတိ ပါဝင်ရေ။ 

"Ecology" ဆိုရေ ဝေါဟာရကို နှုတ်ပြောစကားအနိန်နန့်  social ecology၊ deep ecology စရေရို့တွင် ထည့်သွင်းသုံးနှုန်းကြသပိုင်သဘာဝဝန်းကျင် သို့မဟုတ် သဘာဝဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရီးဝါဒ ဆိုရေစကားလုံးတိဧ အဓိပ္ပာယ်တူ ဝေါဟာရအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ဟိရေ။ 

Ecology သို့မဟုတ် oekologie ဆိုရေ ဝေါဟာရကို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာသျှင် Ernst Haeckel က ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခပြီး "အော်ဂင်နစ်ဆင်နန့် ယင်းရို့ဧ ပတ်ဝန်းကျင်အကြား ဆက်နွှယ်မှုအား လေ့လာသည့် သိပ္ပံပညာရပ်"ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်ခရေ။ Haeckel ရေ ဒေသဘောတရားကို အသေးစိတ် ဆက်လက် ပြုစုခခြင်းမဟိပါ။ ပထမဦးဆုံး ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်ကိုဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာသျှင် Eugenius Warmingက ရီးသားခရေ။  ယင်းစောစောပိုင်း စာအုပ်ကြောင့်  Warming အား ဂေဟဗေဒပညာရပ်အား ထူထောင်ခသူဟု နောင်လာနောက်သားတိက အသိအမှတ်ပြုကတ်ရေ။ Goodland, R.J. (1975) The tropical origin of ecology: Eugen Warming’s jubilee. Oikos 26, 240-245.

 ကျမ်းကိုး