Dracunculosis

Dracunculosis, sutichasqa kallantaq guinea kaqmanta khuru unquynin  (GWD)kaq ima, kayqa huk infeccion ñisqa kay guinea khurukaqrayku. Huk runaqa chimpachikun upyaptin yakuta mayqinchus yaku pikisniyuq infectasqa kay guinea khuruwan larvae. Qallariyninpiqa mana ni huk sintomas kaqniyuqchu. Huk wata qhipanmantaqa, runaqa huk q’ara nanayta sienten imaraykuchus kay china khuruqa huk phusulluta qarapi ruwan, aswantataq kay chakispi. Kay pacha thaskiyninpiqa, mana puriytapas llamk’aytapas atikunmanchu. Mana ancha riqsisqachu kay unquyqa wañuyman apaq casos kaqkunaqa.

Runakunaqa kanku kay huk riqsisqa uywakunalla mayqinkunatachus kay guinea khuru chimpan. Kay khuruqa kan huk centimetros kaqmanta iskay milimetros kaqkama rakhumanta chantataq huk machu chinaqa 60 centimetros kaqmanta 100 centimetroskama hatunnin (urqu khurukunaqa aswan huch’uy kanku).  Runap ukhunmanta hawapiqa kay runtuskunaqa kimsa semana kaqkunata kawsay atinkuman.. Paykunaqa mikhuchikuq kananku tiyan kay pikikunawan ñawpaq kaymantaqa. Kay larva kay yakumanta pikikuna ukhupi aswan tawa killamanta kawsankuman. Chayraykutaq kay unquyqa hap’ikunanpuni tiyan sapa wata kay runakunapi mayqinkunachus tiyakunku huk ayllullapi. Huk diagnostico kaqqa kay unquymanta aswantaqa ruwakunman chay unquypa signos sintomas kaqkunata qhawarispa.

Hark’akuyninqa kan kay unquyta ñawpa tarirpaywan chantataq runa hark’achichispa kay k’iri churayta upyana yakupi. Wak ruwaykunaqa kanku: llimphu yakuman riyninta sumaqllachina chanta waktaq kanman yakuta ch’umarayta sichus mana llimphu chay. Ch’umarachiyqa huk thanta kayninta kusa kanman. Mismisqa upyana yakuqa sumaqllachikunman huk quimico kaqwan sutichasqa temefos Kay larva kaqta wañuchinapaq. Mana hampikuna mana chay t’uqsina tiyanchu kay unquypaq. Kay khuruqa hayrallata chinkachikunman huk machkha semanas kaqkunapi huk k’aspipi muyurichispa. Kay phusullus kaqkunaqa lluqsimuq khuruwan ruwasqakunaqa bacteria kaqkunawan infectasqa kankuman. Nanayqa kallanmanpuni killakuna thaskiyta kay khuru wañusqanmantaqa.

Kay 2013 kaqpi 148 casos kaqkuna willachisqas karqanku. Kayqa aswan pisi kay 3.5 hunu casos kaqkunamanta kay 1986 kaqpi. Kayqa kan 4 suyukunallapi Africa kaqpi, aswan pisi kay 20 suyukunapi kay 1980 watapi. Kay aswan waqllisqa suyuqa kan Sudán del sur. Ichapas kay ñawpa kaq khuru unquy kanman chinkachinapaq. Guinea khuru unquyqa riqsisqa karqa ñawpa unay pachakunamantaña. Kay Egipcian medico kaqpi willakun Papiro de Eberskaqhina, riqsisqa kay 1550 BC kaqmantaña. Kay dracunculosis sutiqa hamun kay Latin kaqmanta "Huch’uy dragones kaqkunawan nanachikuy",  "guinea khuru" suti rikhurimuptin kay Europeos qhipantaqa rikurqanku kay unquyta kay Guinea kaqpi kayEste de Africa costa kaqpi kay 17 siglo kaqkunapi. Huk kikin laya kay guinea khuruman unquyta hap’ichin wak uywakunata. Kaykunaqa mana rich’akunkuchu runakunata chimpachiqhinaqa.. Kayqa rak’ikun kayhinata huk mana hampikuq q’uñi pampa unquy.

References