Simitiqsi

Simitiqsichaw qurishun shimikunata, tsaykunawan imanaw rimanapaq imanaw qillqanapaq, imanaw yachakunapaq. 

Shinri
Shimikunata hipishkantsik kay yachay panqapita Gramática quechua: Ancash-Huailas. Gary J. Parker. Ministerio de Educaión, Lima- Perú (1978)

Taakshay ( acortamiento), kaywan kichay kikinpashtaq ( manaqa simillki) ichikyan.Kaynaw, naa ishpa-naachaw takshan naman ishpa-nay-kaachaw.
Yapani ( afijo), rakipi churana hawaman: qallarir ( = ñawpani), rurinchaw ( = chawpini), ushanachaw ( = qipani).
Qutukaq (aglutinante)(simi); tsanaw nintsik huk simita, siminkuna rurakan yapanikunawan; kaykuna kikillan kayan mana tallukar. Qichwa simi ayllukuna kayan qutukaq simi, turku simipis.
 Hukwiyapi ( alófono) tsaynaw riqintsik mayqan pashtayninta huk shimipashtapata. Kaynaw, qichwa /r/pa kan hukwiyapin ishkayllapis: 'karu'chaw; hukkaqqa, 'parqu'chaw.
 Puchani ( ambiente) imanaw rurakanqan huk shimipa, qillqanipa. Kay shuqan: k rukupa kaykan kikinpashtaqpura puchanachaw.
Ishkaypi (ambigüedad), huk kaynin riqishqa 'rikani'pa, ishkayniraypa maakuntsik. Shuqan: rayan pinkullu nin, manaqa huk qiruta nin.
Ishkay chaniyuq. Huk shimi ishkay rurayyuq. Shuqan: puma, huk purun uywa; kamanpis Puma ayllu shuti. Hukpis: watukay (shuti-nombre sustantivo); 'watukay' ( kamana, verbo en imperativo).
Qaqllani (aspecto). Imanaw kamanapa ruraynin aywaykan. Tsayqa ruraynin kanman: hinalla ( habitual), illaqpi ( repentino), qatinapi(continuativo).
Ishkay shimillkiyuq. ( bisilábico)
Hatikaq rimana ( claúsula)
Willayki ( comentario)
Sharitsiq ( constituyente)
Sharitsishqa ( construcción)
Tinku yurina ( coocurrencia)
Ishkay qayapi ( correfencialidad).

Pukyukuna

Katiguriya:PiruwKatiguriya:Rimay