Qhichwa simi kapchiy

Qhichwa simi kapchiy nisqaqa rimapayasqa hina waranqakuna watañam kachkan. Qhichwa simipi qillqasqakunataq kastilla atiymanta pacha sapalla kachkan.

 Rimasqalla qhichwa simi kapchiy 

Ñawpa pacha, Tawantinsuyu pachapi runakuna willakuykunata rimaspalla miraymanta mirayman willaykuq karqan. Chay hinam kunan pachakamapas willaykunku. Chay rimasqa qhichwa simi kapchiyqa willakuykunam, watuchikunam, asinakunam, harawikunam, qallu watanakunam. Ichataq kay pachaqa wamaqyachkaptinmi, sumaq willakuykunata qunqachkaptinñam, sinchi-sinchita qillqananmi tiyan.

Kay samiqniyuqmi qhichwa simipi willakuykuna:
Nak'aq (Pishtaq): indihina runakunata sipiq millay ispañul, misti runa;
Achkay: wawakunata sipiq millay warmi;
Inkarri: Inka Qhapaq;
Wiraquchapampa (Q'iru llaqtapi willakuykuna): urqu apukunap ispañulkunata atipayninmanta;
hukkunapas.

 Qillqasqa qhichwa simi kapchiy 

Kaypim huk aswan riqsisqa qhichwa simipi qillqasqakuna:

 Kastilla qhapaq pacha 

Kristiyanu iñiy yachachina liwrukuna
Doctrina christiana y catecismo, 1584 (kastilla simipi, qhichwa simipi, aymara simipi qillqasqa, ñawpaq Piruwpi ch'ipasqa kaq liwru).
Luis Jerónimo de Orép Symbolo catholico indiano ñisqa 1598 watapi rikurichisqa liwrun (chay liwrupi achka Kristiyanu iñiy yachachina qhichwa simipi takikuna kan).
Waruchiri qillqasqa, 1600-chá (ch'ulla kachkaqraq ñawpaq apukunamanta qhichwa simipi willaq qillqasqa, José María Arguedas-p 1968 watapi uyaychasqan)
Aranwaykuna
Ataw Wallpap p'uchukakuyninpa wankan
Apu Ullantay
Chinkasqa churimanta aranway (Juan de Espinosa Medrano-p qillqasqan)
Uska Pawqar
Harawikuna
Manchay Puytu
Juan Wallparrimachi Maytap (1793-1814) qillqasqan harawikuna: Urpillay; Mamay; Kacharpari; Munarikuway.

 Sapan llaqta pacha 
Piruw
Aranwaykuna
Sumaqt'ika, 1899, Nicanor Jara-p qillqasqan
Qurich'uspi, 1915, Nemesio Zúñiga Cazorla-p qillqasqan
T'ikahina,, 1915, Nemesio Zúñiga Cazorla-p qillqasqan
Yawarwaqaq, 1919, José Félix Silva Ayala-p qillqasqan
Qisanpi sapan urpikuna, 1920, Moisés Cavero Cazo-p qillqasqan
Manku Qhapaq iskay ñiqinmanta, 1921, Luis Ochoa Guevara-p qillqasqan
Sapan Churi 1926, Inocencio Mamani-p qillqasqan
Tukuypaq munasqan, 1927, Inocencio Mamani-p qillqasqan
Yana puyup intuykusqan, 1938, José Salvador Cavero León-pa qillqasqan
Rasuwillkap wawankuna, 1945, José Salvador Cavero León-pa qillqasqan
Puka Walicha, 1950, Artemio Huillca Galindo-p qillqasqan
Gobernadorpa justician, [1941] 1954, Olinda Chávez Callirgos-pa qillqasqan
Willakuykuna
Pungup Musquynin, José María Arguedas-pa qillqasqan
Isicha Puytu (Willkamayu qhichwamanta willakuykuna), 1975, Jorge Lira-p uyaychasqan
Hanan rupampa (Willkamayu qhichwamanta willakuykuna), 1990, Jorge Lira-p uyaychasqan
Unay pachas (Punu suyumanta), Rufino Chuquimamani-p uyaychasqan
Pirumanta qillqasqa willakuykuna (Ayakuchu suyumanta), Carmelón Berrocal-pa uyaychasqan
Unay willakuykuna (Wankawillka suyumanta), 1992, Crescencio Ramos-pa uyaychasqan

Gregorio Condori Mamani-p Asunta Quispe Huamán-papas kawsasqamanta willasqan, 1982 watapi Ricardo Valderrama Fernández-wan Carmen Escalante Gutiérrez-pa uyaychasqan

Harawikuna
Taki parwa, 1952, Andrés Alencastre Gutiérrez (Killku Warak'a)-p qillqasqan
Suyaypa llaqtan, 1988, Porfirio Meneses Lazón-pa qillqasqan
Llaqtaypa Harawin (32 harawi), Wamanqa 2002, Ranulfo Amador Fuentes Rojas-pa qillqasqan
Musquykunapa Qillqan (18 harawi), Wamanqa 2002, Víctor Antonio Tenorio García-pa qillqasqan
Pakasqa takiyniykuna, Punu 2009, Feliciano Padilla Chalco-pa qillqasqan
Eduardo Ninamango Mallquip qillqasqan harawikuna: Pillpintu, Sipascara triguchapis rurur umawan
Isaac Huamán Manriquep qillqasqan harawikuna: Nanay
Carlos Huamán Lópezpa qillqasqan harawikuna: Atuqkunapa pachan (wayñukuna), Llipyaykunapa qillqananpi, Pachachaka
Reynaldo Martínez Parrap qillqasqan harawikuna: Sapallan kayni, Imapaq
Dida Aguirre Garcíap qillqasqan harawikuna: Arcilla (1988), Jarawi (1999)
Odi Gonzalespa qillqasqan harawikuna: Umantuu, Upa.
Ch'aska Anka Ninawamanpa qillqasqan harawikuna: T'ika Chumpicha, Ch'askaschay (2004)
Violeta Ardiles Poma qillqasqam harawikuna:  Nuqantsikpam (2017)
Elmer Neyra Valverde qillqasqam harawikuna: Rumishanka (1995), Qanchisqocha(2011), Intipa Waytankuna (2018)
Percy Borda Huyhuap qillqasqan harawikuna: Nina qallu (2016), Churmichay (2018)
Edwin Lucero Rinzap qillqasqan harawikuna: Runapa Ñawin (2018)
Elizabeth Ocsa Quispep qillqasqan harawikuna: Llampu sunqu urpi (2018)
Alida Castañeda Guerrap qillqasqan harawikuna: Qayani: kanchay qillpa (2008), Quqawchayniy: José María Arguedasman Haylli (2021)
Edwin Ramos Florespa qillqasqan harawikuna: Achikyaq sullacha (2008), Wamanipa yawarnin (2015)
Olivia Reginaldop qillqasqan harawikuna: Lasta, Simi, hukkunapas
Fidel Almirón Quispesivanap qillqasqan harawikuna: Sunquypa Nanaynin (2017), Ñak'ariy (2021), Pharisa (2021)
Rubén Yucra Ccahuanap qillqasqan harawikuna: Qispiriy (Qespiriy) (2016)

Kawsay rikch'akuna
Imaynam Sankarpa aswan qarikaynin yachaykusqankumanta (1950), Imaynanpim kay Wanta wayqu rurakusqanmanta (1952), Teodoro Meneses Morales-pa qillqasqan
Loro qulluchi (pusaq willasqakuna), 1992, José Oregón Morales-pa qillqasqan
Achikyay willaykuna (suqta willasqakuna), 1997, Porfirio Meneses Lazón-pa qillqasqan
Apu Qullqihirka (qanchis uma rakiyuq kawsay rikch'a), 1997, Macedonio Villafán Broncano-pa Anqash shimipi qillqasqan
Aqupampa, 2016, Pablo Landeo Muñoz-pa qillqasqan

Ikwadur
Harawikuna
Luis Cordero Crespo-p (1833-1912) kichwapi qillqasqan harawikuna
Ariruma Kowii-pa (*1961, Otavalo) kichwapi qillqasqan harawikuna
María Mercedes Cotacachip pallasqan harawikuna
Yana Lucila Lema Otavalop (*1974, Peguche) kichwapi qillqasqan harawikuna
Tsaywa Samay Cañamar Maldonadop kichwapi qillqasqan harawikuna

Wuliwya
Harawikuna
Martina uj juch'uy takiypi, 1975, Roberto Laserna-p qillqasqan
Qheshwa T'ikariy (harawikuna), 1977, Emma Paz Noya-p qillqasqan
Kawsay rikch'akuna
Killachaw P'unchaw, 2008, Alfredo Quiroz Villarroel-pa qillqasqan
Saqapa, 2013, Jinés Cornejo Endara-p qillqasqan
Phuyup Yawar Waqaynin, 2013, Gladys Camacho Ríos-pa qillqasqan

 Qhichwa simimanña t'ikrasqa qillqakuna 
Dyuspa Simin Qillqa, Ch'uya Qillqa:
Qhaway Qhichwaman Biblia t'ikrasqakuna
Miguel de Cervantes
Don Quijote, t'ikraq: Demetrio Tupaq Yupanki, El Comercio, Lima, 2005/2015.
Antoine de Saint-Exupéry
Quyllur llaqtayuq wawamanta, t'ikraq: Lydia Cornejo Endara & César Itier, Pukllasunchis, Qusqu, 2004.
César Vallejo
Los Heraldos Negros (Yana kachap'urikuna), t'ikraq: Porfirio Meneses Lazón. Universidad Nacional Federico Villarreal, Editorial Universitaria, Lima 1997.
Trilce, t'ikraq: Porfirio Meneses Lazón. Universidad Ricardo Palma, Editorial Universitaria, Lima 2008.
Paco Yunque, t'ikraq: Washington Córdova Huamán. San Marcos, Lima 2007.
España, aparta de mí este cáliz (Ispaña, kay qiruta qichuway)
Poemas Humanos (Runa kaypa nisqakunan)
José María Arguedas
Warma kuyay, Yawar willay, Hijo solo (Sapan Churi), t'ikraq: Gloria Cáceres Vargas. Lima, Editorial San Marcos, 2011.
Warma Khuyay. t'ikraq: Jaime A. Pantigozo Montes. Centro de Educación y Comunicación Guamán Poma de Ayala, Qusqu 2007.
Llaqta takikuna
Bulibyap llaqta takin
Piruwpa llaqta takin
Arhintinap llaqta takin (Oíd, Mortales)

 Qillqakuna 
Lara, Jesús (1989): Atau Wallpaj p'uchukakuyninpa wankan - Tragedia del fin de Atawallpa. Los Amigos del Libro: La Paz, Bolivia
Pérez, Julio Calvo [liwruchaq] (1998): Ollantay - Edición Crítica de la Obra Anónima Quechua. Centro Bartolomé de las Casas: Cusco, Peru
Espinosa Medrano, Juan [liwruchaq] (1967): Usca Páukar : drama en 3 partes. In: El Hijo pródigo / Juan Espinosa Medrano. - Colección Clásicos peruanos, Lima , S. 79-151.
Itier, César [liwruchaq]: El teatro quechua en el Cuzco. Centro de Estudios Regionales Andinos "Bartolomé de Las Casas", Cusco, Peru (qhichwapi qallariy qillqa, kastilla simipi t'ikrasqawan). Nemesio Zúñiga Cazorla: Qurich'ispi (1915), T'ikahina (1934) y Katacha (1930?).
Itier, César [liwruchaq] (2000): El teatro quechua en el Cuzco. Tomo 2: Indigenismo, lengua y literatura en el Perú moderno : Sumaqt'ika de Nicanor Jara (1899); Manco II de Luis Ochoa Guevara (1921). Centro de Estudios Regionales Andinos "Bartolomé de Las Casas", Cusco
Salomon, Frank & George L. Urioste (1991)  The Huarochirí Manuscript: A testament of ancient and colonial Andean religion. University of Texas Press, Austin
Taylor, Gerald (2001) Waruchiri - Ñawpa machukunap kawsasqan. Lluvia Editores - IFEA: Lima, Peru, ISBN 9972-627-43-8
Valderrama Fernández, Ricardo & Carmen Escalante Gutiérrez (1982): Gregorio Condori Mamani – Autobiografía. Centro Bartolomé de las Casas: Cuzco, Peru

 Hawa t'inkikuna 
 Porfirio Meneses Lazón: Runasimipi sumaq-qillqay atikuyninmanta
 César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayñinmanta
 Qosqo qhechwasimipi akllasqa rimaykuna. Municipalidad del Cusco, Centro Guaman Poma de Ayala, 2012.
 Uska Pawqar

Katiguriya:Simi kapchiy
!