Anti yachay tarpuy

Anti yachay tarpuy (Kastilla simipi Cultura andina) ( Deutsch: Anden Kultur) (English: Andean culture) nisqa tiyan suqta llaqta hunupi: Arhintinapi, Buliwyapi, Chilipi, Ikwadurpi,Kulumwyapi, Piruwpi. Suqta waranqa watana kan. Siminkuna kunanqa arusimi, runasimiwan.Yachaqkuna ninku Tiyawanaku, Wari kasqa, Tawantinsuyu karqaniku rakin Anti yachay tarpuypa.

Ñawpakamay
 Mana mituyuq m'ita  (preceramic period). Yurapa qaranta awarqan. Utku tarpuyta qallarirqan.
 Mituyuq m'ita (ceramic period).Mitupa pakipinta tarirqan Qutushpi, Wanunuku suyupi, Piruw llaqtahuñupi. Qirupa patmankuna, Sichin urqupi.
 Qallarinan karukay (initial horizon). Wantar Chawpin usnu, aswan makwakaq.Rurarqan Pukara Chawpinta.Pallarirqan musuq Willka wasita.Ushakayta qallarirqan Chawpin yachay tarpuy.
 Qallarinan Chawpi m'ita ( initial intermediate period).Kawachi lluqsirqa Naska kasqapa uma llaqtan.Icha Muchi llaqtapi rurarqan Inti pikchuta, Killa pikchuta.
 Chawpi karukay (middle horizon). Tiyawanaku llaqtapa,  kasqanpawan allin astawan m'itan. Wiñarqan yachay tarpuy Wari kasqanwan. Chaymanta qalarirqan huchuyta Tiyawanaku kasqa Wari kasqawan.
 Qipasa Chawpi m'ita (late middle period). Sikan kaspapa alli astawan m'itan.Paqarisqa Chanchan llaqta.Chimuw kasqapa allin astawan m'itan.Inka awqaqkuna atiyaran  Chanchan uma pusaqnin, Minchankamanta.
 Qipasa karukay (late horizon). Icha Manqu Qhapaqwan qallarirqan Inka kasqa. Pachakutiqpa kamachikuqnin. Ataw wallpata Pisarru wañuchirqa, Chaymanta huchuran Tawantinsuyu. Tulidu wañuchirqa Ñawpaq Tupaq Amaruta. Kastilla apullikuna kay pachata harusqan kimsa pachak watantin.   Longhena, María & Alva, Walter:  Historia de las culturas andinas ISBN 978-8441-324237 

Kaqninkuna
 Salqa yurakunata tarpuy  salqa uywakunata wataywan qallariy 
 Kaway ayllupi ( aynikuy)
 Simi paqtan kay pachawam
 Patakuna huntachiy
 Aknana kutichinakuywan
 Ruwanakuna Murra, John V.: El mundo andino ISBN 978-9972-51-072-4 

Maypi wiñan
Anti yachay tarpuy kan maypis, hatun uma llaqtakunapi: 
Limaq llaqtapi
8hunu 700waranqa  runakuna takuyan Limaq llaqtapi El Comercio, 18 de enero de 2014, cifras redondas  .Iskay hunu hamutan qechwata. Pisillan riman. Machar raymipi rimayan.

Inti punchaw huñuyanku rayminkuna sumachiq; kanchakunapi ruranku atipanata, aswan ruyrus haytanata. Kanku haymakuna, kitikunapa, k'itikunapa, wamanikunapa. Suyukunapa: hayma suntur, kikinpa wasichanayuq. Chaypi mikun kikinpa mikuyninta. Haka pichu, kuchi aycha kankasa. Imanaman aqha. Wiyanku waynuta,chaywan tusunku; harawi takitapas; takinku pachan runakuna, chaqrusa runakuna, aswan Kastilla simipa. Kanku chimaychipas, chimaychapas. Ruwanku nanipurita, riyanku Limaq qhapaq patayaq, tusur, takir, wanyachir tinyata , pinkulluta.

Chuqiyapu llaqtapi
Kay uma llaqtapi rimayan arusimita, runasimita. Aswan pacahn runakuna tiyan. Kikinpa hawkakayninta sumachinku. Buliwya kamachikuq kallpan iskaysimi yachachita.

Kitu llaqtapi
Pachan runakuna sinchikunku. Qarquyasa askha Ikwadur uma pusaqta. Sinchinku iskay simi yachachiyta. Wakin runakuna purinku kikinpa pachanwan (llatpanwan). Hawkakayninta kawsanku. Aswan pachan simita rimanku.

Suyukunapa umallaqtanpi 
Uchuk llaqtakunapi kitikunawan

Imawan
Tusukuna
Takikuna
Raymikuna
Hawkakaykuna
Pukllakuna

Willay ruwakuna
Wayrasimipi
Karuñawipi
Qatiqatiq llikapa

Qillqa raphikuna
Yachachiy
Hanpikamay
Simi kapchiy

Pukyukuna


Ñawiriy kaykunata
 Diversidad cultural  de Carlos Iván Degregori ISBN 9972-752-08-9
 Tradición oral, culturas peruanas de Gonzalo Espino Relucé (compilador) 9972-46-239-0
 Voces de la tierra de Rodrigo Montoya Rojas ( coordinador) ISBN 9972-46-388-4

Hawa t'inkikuna

[]
 []
 []

Katiguriya:Yachay tarpuy
Katiguriya:Awya yalaKatiguriya:Kultura
Katiguriya:Yachay