Antikunapi sach'a kamay

Antikunapiqa ñawpa pachañas, Inkakunapas sach'a kamayta allintas atirqan.

Kay Antikuna sach'a rikch'aqkunam ñawpa pacha lliwmanta astawan mallki hina wiñachisqa karqan:
Qiwuña (Polylepis sp.)
Kiswar (Buddleja incana)
Qulli (Buddleja coriacea)
Kay sach'a rikch'aqkunaqa ancha sinchi k'ulluyuqmi. Chayrayku wasichanapaq, kuyuylla ruranapaq, llamk'ana - chaki t'aklla hukkunatapas - ruranapaq ancha allinmi.

Kaymi huk ñawpaña kasqa Antikuna sach'a rikch'aqkuna:

4000 mitrumanta aswan hanaqpi (Puna suyu):
Qiwuña (Polylepis spp.): sinchi k'ullu
Titanka (Puya raymondii)

3100 mitrumanta aswan hanaqpi (Suni suyu):
Mulli (Schinus molle)
Ramran (Alnus jorullensis): yamt'a
Unka (Eugenia spp.): sinchi k'ullu
Lupuna / Pati (Ceiba sp.)
Siwis (Cedrela spp.)
Tuqti (Juglans spp.): sinchi k'ullu
Thaqu (Prosopis juliflora, Prosopis alba)
Tara (Caesalpinia tinctoria)
Waranqu (Prosopis pallida)

Chawpi, urin Buliwyapi kay rikch'aqkunam wiñan:
Churki (Prosopis ferox)
Chañar (Gourliea decorticans)
Tarqu (Jacaranda acutifolia)
Tipa (Tipuana tipu)
Tikira (Schinopsis haenkeana)

3100 mitrumanta aswan pisi hanaqpi (Qhichwa suyu):
Chachakuma (Escallonia resinosa)
T'asta (Escallonia myrtilloides): sinchi k'ullu
Wayaw (Sambucus peruviana): llamp'u k'ullu
Intimpa (Podocarpus glomeratus)
Lluq'i sach'a (Kageneckia lanceolata): sinchi k'ullu
Kiswar (Buddleja incana): sinchi k'ullu
Qulli (Buddleja coriacea): sinchi k'ullu

Kay rikch'aqkunataqa Inkakunas ancha khuyaysapas qhawaykuspas, akllaspa mirachispapas wiñachirqan.

Ispañulkuna atipaspa, ancha achka sach'a-sach'akunata qullurqan, nisyu yamt'ata, k'ulluta hurquspa, michinakunata chaskispa.

Iskay chunka kaq pachakwatapiqa achka kalistukunatam (Eucalyptus spp.) Awstralyamanta apaykamuspa churarqan. Ichataq chay kalistukuna nisyu yakutam allpamanta hurqun.

 Qillqakuna 
Daniel W. Gade: Nature and Culture in the Andes. University of Wisconsin Press, Wisconsin, 1999, 287 pp. 3rd chapter: Deforestation and Reforestation of the Central Andean Highlands. pp. 42-74 (inlish simipi).

Katiguriya:Piruw
Katiguriya:Buliwya
Katiguriya:Sach'a kamay