Chuqiyapu suyu

Chuqiyapu suyu (aymara simipi: ChuqiyapuMaría Cristina Egido, Contacto de Lenguas en  el Piedemonte Andino (Alto Perú, S. XVII), p. 105 Chuquiabo (Chuquiago, Chupiabo) 8 ...dixeron al padre, como viuian y estaban poblados a veras del Rio que baja de cotacaxas, que se junta con el que baja de chuquiago, y sus Yungas (Rel.1ª, frg. 12: 32).   9 ...en las juntas del Rio Chuquiabo con Veni habitan los Hucumas [...] al rio de Chupiabo llaman Vopy (Carta, frg. 842).  Chuquiavo/ Chuquiago era el nombre genérico que recibía la zona central del actual departamento de La Paz. Según A. de Alcedo (1786: s.v. Paz) sería, en principio, el nombre de la "hermosa llanura" sobre la que se fundó la ciudad de La Paz. Siguiendo los datos que ofrece D. Justiniano de la Rocha (2004: 717) este nombre procedería del topónimo aymará Chuquiapu, río cercano a La Paz por donde se desplazaban pepitas de oro y en sus arenas de la orilla se encontraba también oro; por ello lo denominaron “sembradío (yapu) "de oro" (choque o chuqui)  jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de La Paz) nisqaqa Puliwya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Chuqiyapu llaqtam.

 Allpa saywachi 
 Amachasqa suyukuna: Madidi mamallaqta parki - Qutapata mamallaqta parki - Apulupampa sallqa pacha suyu - Pilón Lajas kawsay pacha risirwa
 Urqukuna: Chachakumani - Chakaltaya - Ch'iyar Juqhu - - Illampu - Illimani - Janq'u Uma - Kunturiri - Mururata - Sirk'i Qullu - Wayna P'utuqsi -  
 Quchakuna: Chilata qucha -  Titiqaqa qucha 
 Mayukuna: Beni mayu - Challa suyu mayu - Esmeralda mayu - Heath mayu - Huchusuma mayu - Mayutata mayu - San Cristobal mayu - Surata mayu - Tiyupunti mayu - Untujawi mayu

 Pulitika Rakiy 
Chuqiyapu suyupiqa kanmi 20 pruwinsya, 75 munisipyu, 438 kantun.

Puruwinsiyakm² Runakuna (2001)  www.ine.gov.bo Uma llaqta Runakuna (2001) Abel Iturralde42.81511.828Ixiamas 1.775Antikuna1.65869.636Pukarani 918Bautista Saavedra2.525 11.374	Charasani 501Chinchay Yunka1.72023.681Quruyqu 2.197Eliodoro Camacho2.08057.877 Waychu 1.123Franz Tamayo15.90018.386 Apulu 2.123Gualberto Villaroel1.93515.722 Kurawara 292Inkawi pruwinsya5.41095.906Wiyacha 29.108Inkisiwi6.430 59.167	Inkisiwi 581Jaruma4.510 86.480Sika Sika  3.831José Manuel Pando1.9766.137	Machaqa 819José Ramón Loayza3.37043.731Luriway 434Lariqaqa8.11068.063	Surata 2.217Manqu Qhapaq36722.892Qupaqhawana 4.161Muñecas4.96525.132Chuma 392Pakaqi10.58449.183Kuru Kuru 1.884Pedro Domingo Murillo4.7051.484.328Pallqa 894Qarañawi3.40051.153Qarañawi 12.083Umasuyu2.06585.570Jach'ak'achi 7.540Urin Yunka5.77063.639	Chulumani 2.724Llapan:133.985 km²

 Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)

 Runakuna 
Chuqiyapu suyupiqa 2.812.000 runakunam kawsachkanku (2005).

 Runa llaqtakuna 
Suyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.

 Runa llaqta %Qhichwa 7,8Aymara68,4Waraniyi, Chikitus, Moxos0,5Mana indihina  22,5Huk indihina runa llaqta0,7
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

Huk indihina runa llaqtakuna:

 Araona runa
 Aphru-buliwiyanu runa
 Chiman runa
 Kallawaya
 Uru runa

 Simikuna 
Suyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, waraniyi, takana simikunatam lliwmanta astawan rimanku.  obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi) 

 Simi Suyu BuliwyaQhichwa simi158.2602.281.198Aymara simi1.181.5931.525.321Waraniyi simi1.52662.575Huk indihina simi 4.44649.432Kastilla simi 1.973.7086.821.626Hawa simi70.448250.754Indihina similla257.242960.491Indihina simi kastilla simipas1.027.9992.739.407Kastilla simi hawa simipas946.6504.115.751

 Pruwinsyakunap sutinkuna 
 Abel Iturralde pruwinsya: Abel Iturralde, pulitiku
 Franz Tamayo pruwinsya: 
 kamasqa 23-I-1826 (mawk'a suti: Caupolicán (Bajo Caupolicánwan, kunan: Abel Iturralde pruwinsya) 
20 -XII-1967: musuq suti: Franz Tamayo pruwinsya (Franz Tamayo, qillqaq)
 Qarañawi pruwinsya: 16-XII, 1992-watakama Chinchay Yunka pruwinsyap rakiynin karqan
 Pedro Domingo Murillo pruwinsya: 
 mawk'a suti: Cercado; 
 17-X-1912: Pedro Domingo Murillo pruwinsya (Pedro Domingo Murillo, * Chuqiyapu, patriota)
 Chinchay Yunka pruwinsyaqa Urin Yunka pruwinsyawan huk pruwinsya karqan: Yunka pruwinsya
 Yunka runakunamanta suti (huk runa llaqta)
 12-I-1900: iskay rakiy, Chinchay Yunka pruwinsya Uralan Yunka pruwinsyapas (D.S. 1-VII-1899, José Manuel Pando, umalliq) 
 Bautista Saavedra pruwinsya: Bautista Saavedra, umalliq, qillqaq
 Muñecas pruwinsya: Idelfonso de las Muñecas, (awqaq pusaq)
 Lariqaqa pruwinsya: huk aymara simimanta suti: Llaricaxa runa, huk k'itipi kawsaq aymara runa llaqta
 Manqu Qhapaq pruwinsya: Manqu Qhapaq
 Umasuyu pruwinsya: Umasuyu runakuna
 José Ramón Loayza pruwinsya: José Ramón Loayza, wamink'a, umalliq ranti 
 Gualberto Villarroel pruwinsya: Gualberto Villarroel, umalliq
 31-XII, 1962 watakama: Aruma pruwinsyap rakiynin karqan.
 Aruma pruwinsya: Jayamara runakuna pachapi k'itip sutin Sika Sika karqan.
 Pakaqi pruwinsya: Runa llaqtamanta: Pacajaque (los hombres águila)
 José Manuel Pando pruwinsya: José Manuel Pando, umalliq
 Eliodoro Camacho pruwinsya: Eliodoro Camacho, wamink'a

 Aswan hatun llaqtakuna 

 Chuqiyapu suyupi aswan hatun llaqtakuna      Llaqta Runakuna  (2001) Runakuna  (~ 2009) Llaqta Runakuna (2001) Runakuna (~ 2009) Chuqiyapu 789.585 887.512 Q'imi 2.439 2.533 Altu llaqta 647.350 949.912 Qullqincha 2.352 2.906 Wiyacha 29.108 35.968 San Buenaventura 2.264 2.798 Qarañawi 12.083 18.781 Huchusuma 2.219 2.742 Achuqalla 10.369 12.813 Surata 2.217 2.464 Patakamaya 8.414 11.746 Quripata 2.205 2.295 Achakachi 7.540 10.091 Quruyqu 2.197 2.715 Qupaqhawana 4.161 5.162 Apulu 2.123 2.623 Qullqiri 4.004 4.040 Batallas 1.966 2.429 Wanay 3.890 4.043 Chima 1.936 2.098 Sika Sika  3.831 4.734 Qullana 1.936 2.293 Lawachaka (Lahuachaca) 2.986 3.534 Kuru Kuru 1.884 2.328 Palos Blancos 2.961 3.659 Irupana 1.882 2.326 Chulumani 2.724 3.406 Amariti (Amarete) 1.741 2.151 Tipuani 2.563 2.779 Ixiamas 1.733 2.141 Mapiri 2.561 2.823 Qala Qala (Cala Cala) 1.678 2.073

 Karu puriy 
 Tiwanaku
 Qhunqhu Wankani

 Yachachiy 
 Wawa wasikuna :  
 Huch'uy yachay wasikuna: 
 Chawpi yachay wasikuna: 
 Yachay sunturkuna
 Suyupi paqarisqa  
 Félix Layme Pairumani
 Ismael Montes
 Tupaq Katari

 Apaykachana 
 Huchusuma llaqta, Ch'akimayu, Sinkata, Q'araqullu, Uru Uru
 Kasani, Qhupaqhawana, Tikina, Warina, Altu llaqta
 Chuqiyapu, Untuawi, Yulusa, Qarañawi, Sapichu, Kikiwiy, Yukumu, San Borja, Kimsantin llaqta.
 Puente Villa, Chulumani, Irupana.
 Yulusa, Quruyqu, Quripata, Willachaka (Puente Villa).
 Qarañawi, Allquchi, Walliwiyan, Tiyupunti.
 Jach'ak'achi, Surata.
 Iskuma, Waychu llaqta.
 Altu llaqta, Warina, Achakachi, Iskuma, Charasani, Apulu, Ixiamas, San Buenaventura

 Kaypipas qhaway 
 Pukyukuna 

 www.ci-lapaz.gov.bo
 Hawa t'inkikuna 
 Leonardo Nina Choque, El uso de plantas medicinales: Primeras experiencias de diversificación curricular en el distrito educativo Charazani-Curva, 2004 pdf (qhichwa simi (r. iii - r. xii), kastilla simi)  


Katiguriya:Suyu (Buliwya)