Runa hayñi

Runa hayñi icha Runa chayaqi (Runap kaqnin, kastilla simipi: Derechos humanos) nisqaqa lliw runakunap kaqllan hayñinkunam.

Huñusqa Nasyunkunam runa hayñikunataqa Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy nisqapi 1948 watapi rimarirqan.

Piruwpiqa llaqta amachaq (defensoría del pueblo) nisqam runa hayñita chaninchaytam qhawaykun. Pipallapas runa hayñinkunata k'irisqa kaptinqa, chay llaqta amachaqtam uyarichikuyta atin.

 Runa hayñikuna 

 Kikinyay hayñikuna 
 Kawsay hayñi
 Qhali kay hayñi
 Hipachiymanta amachay
 Mana ari niptin runawan llanchikumanta amachay
 Mana ari niptin qumichaymanta (ikumichaymanta) amachay
 Maqay wanaymanta amachay
 Allquchaymanta amachay
 Mana maqaykuspa yachachiy

 Qispi kaypaq hayñikuna 
 Runap qispi kayninpaq hayñi
 Kapuqpaq hayñi
 Runap qasi kayninpaq hayñi
 Imatapas ruraypaq hayñi
 Kikinpa k'itinpaq hayñi
 Pakasqa wasi ukhu hayñi
 Pakasqa chaski hayñi
 Kikin runap hayñinkuna
 Sapaq yuyaypaq hayñi
 Yuyaykuy hayñi
 Allin sunqupaq hayñi
 Iñiy hayñi
 Puriy hayñi
 Huñunakuy hayñi
 Yuyaykuy hayñi
 Willa uyariy hayñi
 Yuyaykuy hayñi
 Llamk'ay akllay hayñi

 Taripay hayñikuna 
 Chiqannaq taripaymanta amachay
 Chiqan taripaypaq hayñi
 Taripay sunturpa uyarisqan kay (audiatur et altera pars)
 Mana kamachi kaptinqa manam wanachaychu kanqa (nulla poena sine lege)
 Iskayrayaypi ch'atasqapaq (in dubio pro reo)

 Waki hayñikuna 
 Kikin kamachiy
 Qharip warmip kaqlla hayñiyuq kaynin
 Llamk'aypaq hayñi
 Llamk'aypaq allin hurkay
 Sindikatu kamariy hayñi
 Ayllu, Wiksayuq, Mama, Wawa amachay
 Allin mikhuy allin kawsay hayñi
 Aypanalla qhali kay hayñi
 Yachachiypaq hayñi
 Kultura kawsaypaq hayñi

 Kaypipas qhaway 
 Wawa hayñi
 Warmi hayñi
 Qhari hayñi
 Indihina hayñi
 Ruraqpa hayñin

 Hawa t'inkikuna 
 Runakunapak hayñita harkankapak, yachakchayanchikapak puna mamallaktakunapak killka (Ikwadurpi)
 Runakunapak jayñi, Ecuadorpak
 Pachantin achantin llaqtakunapa runaq allin kananpaq atún kamachiy = Declaración Universal de los Derechos Humanos
 Piruwpi Llaqta Amachaq
 Runa hayñi - Rusiya
 Wikipukyu: Pachantin llaqtakunapi runap allin kananpaq hatun kamachikuy, Uralan runasimipi

 Derechos indígenas - Programa de fortalicimiento de liderazgos indígenas. Mòdulo 5. Cochabamba, 2006 (Kastilla simipi)

 Pukyukuna 

!
!
Katiguriya:Kultura
Katiguriya:Mama llaqta