Inka yachay tarpuy

Inka icha Inqa nisqakunaqa ñawpaq pacha Antikunapi, Tawantinsuyu nisqan mama llaqtapi kawsaq runakunap hawaykawsayninsi karqan.

Chay hinataq "Inka" nispa Sapa Inka nisqa Inka qhapaqkunatam ninchik.

 Wiñay kawsasqan 
Manqu Qhapaq chunka iskayniyuq ñiqin pachakwatapi Qusqu llaqtatas kamaptin, Inkakunap qhapaq suyus qallarirqan. Aswansi wiñarqan, Awya Yalapi achka runa llaqtakunatas atipaspa. 

1438 watapis Pachakutiq Inka Yupanki Sapa Inkaqa Chanka runakunata Yawarpampapi atispa, pachakutiy hinapi inkakunap musuq hatun Tawantinsuyuta kamarqan. 1460 watapi chay Pachakutiqqa Wankakunatas atirqan, 1470 watapitaq Chimukunatas.

Mama llaqtaqa manas sunitachu kawsarqan: 1533 watapi, Ispañamanta hamuq Francisco Pizarros awqaqninkunawan Kastilla Atiy nisqapi Sapa inka Atawallpataqa Kashamarkapi puchu wañuchirqan; chaysi Kastilla Kamachina pacha qallarirqan.

Kamayuqkunapa siminku Qhichwa simis karqan. 700 huch'uy simis karqanku. Runa apukunatas muchananku Inkapa kamayuqkuna munarqanku. Uma apunku Intis karqan. Qhapaq Inkakunaqa intip churinsi karqan.

Tawantinsuyu mama llaqtaqa tawantin suyunkayuqsi karqan: Chinchaysuyu, Antisuyu, Kuntisuyu, Qullasuyu. Suyukunapa kuchukuna uma llaqtapi, Qusqupi, tarikurqanku. Tawa suyumanta Tawantinsuyu suti hamun.

 Kapchiynin allwiyanpas 
Inkakunaqa q'illay takaytaña riqsirqan, antamanta, qullqimanta, qurimantapas achalakunata, llamk'anakunatapas - ahinataq tumikunata - ruraspa.

Inkakunap awaqninkunaqa aswan sumaq p'achakunatam ruraq karqan. Unkunkunapi pallasqa suyu-suyukunapas karqan, tukapu nisqa suyu-suyukunapas.

Khipu q'aytukunawanmi yupasqakunamanta willakunata hallch'aq karqan.

Hatun qhapaq wasinkunataqa rumilla pirqawan rurarqanku, mana pirqa llut'anata churaspa.
 Inkakunap wasichasqankuna qhaway.

Inkakunaqa q'ulluta hurqunapaq Antikunapi sach'a-sach'akunata waqaychaspas wiñachiq karqan.
 Antikunapi sach'a kamay qhaway.

 Raymikuna 
 Killa  Inti  Killa (Mes)  Killa pacha  Raymi  21    Iniru  Qhulla puquy killa  Qhulla Puquy / Kamay Raymi  20     Phiwriru  Hatun puquy killa  Hatun Puquy  20  21  Marsu  Pawqar waray killa  Pawqarwaray / Pacha Puquy / Musuq Nina  19        Awril  Ayriway killa  Ayriway / Ayriwaki 19        Mayukilla  Aymuray killa  Aymuray  17    21    Hunyu  Inti raymi killa  Quyllur Rit'i, Inti Raymi 17        Hulyu  Anta situwa killa  Antasituwa  15        Awustu  Chakra yapuy killa  Qhapaq Situwa  14    21  Sitimri  Tarpuy killa  Quya Raymi / Situwa Raymi / Tarpuy Killa  13        Uktuwri  Kantaray killa  Kantaray / Umaraymi 12        Nuwimri  Ayamarq'a killa  Ayamarq'a  11    21  Disimri  Qhapaq raymi killa  Paraqallariy / Qhapaq Inti Raymi
 Rikchakuna 

 Kaypipas qhaway 
 Tawantinsuyu
 Sapa Inka
 Inkarrí
 Inti
 Killa
 Qun Tiksi Wiraqucha
 Illap'u
 Pachakamaq apu
 Pachamama
 Tawa chakana
 Waman Puma

 Pukyukuna 

 Hawa t'inkikuna 

 Inka taytanchiskunaq kawsayninta yacharispa. Instituto Superior Público la Salle, proyecto CRAM II, Urubamba, Qusqu 2002.
 Inkakunap paqarisqanmanta: Titiqaqa quchamanta ñawpa willakuy, Ayar wawqikunamanta ñawpa willakuy. Runasimi.de, Waskaran portalmanta hamuq.

Katiguriya:Tawantinsuyu
Katiguriya:Inka
Katiguriya:Qhichwa rimaq runa llaqta