Sutirimana

Simi kamachiypitaq suti icha sutirimana (kastilla simipi: sustantivo, latin simimanta: substantivum) nisqaqa imatapas, ima kaqtapas sut'ichaq rima layam.

 Huklla yupa (Sapaq yupa) - Achka yupa 

(Singular - Plural)

Sutikuna: HUKLLA YUPA - (Substantivos: SINGULAR)Qhari   Hombre     Wasi    CasaAllqu   Perro

Sutikuna: ACHKA YUPA - (Substantivos:  PLURAL)Qharikuna   Hombres     Wasikuna    CasasAllqukuna   Perros

 Rikch'ayrimana + Suti 

Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.

 Huklla yupa 

Qhichwa simipiRikch'ayrimana + Sutirimana Kastilla simipiSutirimana + Rikch'ayrimanaMusuq  llaqta   Ciudad nueva    Hatun   wasi    Casa grandeYana allqu   Perro negro

 Achka yupa 

Qhichwa simipiRikch'ayrimana + Sutirimana + "-kuna" Kastilla simipiSutirimana + "(e)s" + Rikch'ayrimana + "(e)s"Musuq llaqtakuna   Ciudades nuevas    Hatun wasikuna    Casas grandesYana allqukuna   Perros negros

 Kapuy k'askaq 

Chay kapuy k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi kapuy rimakunam kan.

Kapuy k'askaqwakay    Mi vaca   wakayki    Tu vacawakan   Su vacawakayku Nuestra vaca (excluyendo al receptor)wakanchikNuestra vaca (incluyendo al receptor)wakaykichikVuestra vacawakankuSus vacas

Kapuy k'askaqkunaqa huk k'askaqkunap ñawpanpi yapakun.

Kapuy k'askaq + ÁrbolSach'a	k'askaqTu árbolSach'aykiyki  (+ 1 k'askaqTus árbolesSach'aykikunayki  kuna (+ 2 k'askaq)De tus árboles	Sach'aykikunamanta yki  kuna  manta (+ 3 sufijos )Cuéntame de tus árboles. 	Sach'aykikunamanta willaway

 Hina k'askaq 

Chay hina k'askaqkunaqa kastilla simipi manam kanchu, chay rimaypi hina rimakunam kan.

Hina k'askaqPunku NOMINATIVO PuertaPunkuta	ACUSATIVO A la puertaPunkuman ILATIVO Hacia la puertaPunkumanta ABLATIVO Desde la puertaPunkupi LOCATIVO En la puertaPunkuwan INSTRUMENTAL Con la puertaPunkupaq BENEFACTIVO Para la puertaPunkuqpa GENITIVO De la puertaPunkukama LIMITATIVO Hasta la puertaPunkurayku CAUSAL A causa de la puertaPunkuhina COMPARATIVO Como la puerta

 Sutip phatmakuynin 

(Clasificación del sustantivo)

Sutiq phasmikuynin - (Clasificación del sustantivo)Mana chanin suti(sustantivo común)Uywakuna: K'usillu, Taruka, Wachwa; Yurakuna: Sach'akuna, T'ikakuna, Animales: Mono, Venado, Pato; Plantas: Árboles, FloresAchka achkamanta sutichasqa(sustantivo colectivo) Ayllu, Llaqta, Khipu Familia,Pueblo, Nudo Mana yuyay atina suti(sustantivo no contable)Ch'uspikuna, Sisikuna, Chukchakuna, Challwakuna, Qulqikuna, Unukuna,  Ch'askakuna Mosca,Hormiga, Cabellos, Pez, Plata, Dinero, Uno, Estrellas Chanin sutichaq(sustantivo propio)Qusqu, Ollantay,LimaCusco, Ollantay, LimaRikuy hap'iy  atina sutikuna(sustantivo concreto)Wasi, KillaCasa, Luna Mana rikuy, mana hap'iy atina sutikuna(sustantivo abstracto)Iñi, Taytacha Phatman phatman sutikuna(sustantivo partitivo)Kuskan, Ch'iqta............

 Mana chanin suti 
Kay ukhupiqa tarikunku.

Uywakuna
 Pillpintu Mariposa
 Q'inti Picaflor
 Ninakuru, Pichinkuru Luciérnaga
 Pachak chaki Cienpies
 Uru Araña
 Apasanka Tarántula
 Qampu Tarántula Felpada
 Uru millu Araña Venenosa
 K'anka Gallo
 K'alla Loro
 Mach'aqway Culebra

Yurakuna
 Sach'achakuna Arbustos
 Qurakuna Yerbas
 Millay qura Mala yerba

 Achka-achkamanta sutichasqa 
 Tama Bandada de palomas
 Taqi Donde se guarda los productos

 Mana yuyay atina suti 
 Ichhukuna Paja
 T'iyukuna Aluvión
 Aqu Arena

 Chanin sutichaq 
 Mama Uqllu
 Ullantay
 Husilu (Joselo)
 … etc.

 Rikuy hap'iy atina sutikuna 
Kaykuna kanku:
 Para
 Phuyu
 Pirqa
 … kanraq

 Mana rikuy, mana hap'iy atina sutikuna 
 Iñi
 Taytacha
 Nuna
 lillkitu
 … kanraq

 Phatman-phatman sutikuna 
 Kuskan
 Ch'iqta

 Saphi hina sutikuna 
Kaykunaqa kanku haqay sutikuna imaynapipas rimakullan, qhawarichiy …
 Sach'a
 Qura
 Raphi
 Saphi
 … kanraq.

 Achka sutiwan sutichaq 

Kaykunaqa sapanqa suti puririn ashkha ashkhaman.

qhawarichiykuna… 
 Rumi-rumi
 Sach'a-sach'a
 Arwi-arwi
 Rawi-rawi
 Simi taqi

 Hampina wasi
 … kanraq.

 Huk rimaykunamanta hamuq sutikuna 

(Sustantivos que derivan de otras palabras)

- Sutimanta hamuq (Sustantivo Nominal)

- Simichaqmanta ranpaqninmanta hamuq (Sustantivo Derivado de un Adjetivo)

- Sutiq simichaqmanta hamuq (Sustantivo derivado de un verbo)

 Kaypipas qhaway 
 Simi kamachiy
 Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)



 Hawa T'inkikuna 
 Lecciones de Quechua para descargar. Leccion I al V en Formato PDF

Katiguriya:Rima laya