Qusqu suyu

Qusqu suyu (aymara simipi: Qusqu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento del Cusco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Qusqu llaqtam.

 Wiñay kawsay 
Kamasqa . 

 Allpa saywachi 
 Amachasqa suyukuna: Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu - Manu mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Machiqinqa ayllu llaqta risirwa - Megantoni mamallaqta willkachasqa
 Q'asakuna: Chimpuya (5.150 m) (Qanchi) - Walla-Walla (4.280 m) (Qispiqanchi) - Waylla Apachita (4.700 m) (Chumpiwillka) - Raya q'asa (4.313 m) (K'anas) - Yuraqq'asa (4.300 m), Sirapata (3.250 m)
 Mayu punkukuna: Mayniki, Timpya (500 m) (Killapampa pruwinsyapi).
 Hatun urqukuna 
 Urqu  Hanaq kay  Walla Pruwinsya Distritu Awsanqati 6.372 m Willkanuta QispiqanchiQanchi UqunqatiPitumarka Sallqantay 6.271 m Willkapampa UrupampaUrupampaKillapampaAnta Machu PikchuUllantaytampuSanta TeresaLimatampu Qullpa Ananta 6.110 m Willkanuta Qispiqanchi Uqunqati Chumpi urqu 6.106 m Willkanuta QispiqanchiQispiqanchiQanchi UqunqatiMarkapataPitumarka Alqamarinayuq 6.102 m Willkanuta Qispiqanchi Uqunqati  Hatun Uma  6.093 m Willkanuta QispiqanchiQanchi Uqunqati Pitumarka  Amruqa 6.049 Willkanuta QispiqanchiQanchi Markapata Pitumarka  Saksarayuq 5.996 Willkapampa  Killapampa  Santa Teresa  Willka Wiqi 5.682 m Willkapampa Killapampa   Urupampa  Wayupata Ullantaytampu 

 Hatun mayukuna purimuq mayukunawan 
 Apurimaq mayu Willkamayu Pilupata mayu Markapata mayu Kachimayu Willkamayu Mayutata Arasa mayu Liwitaka mayu Yanatili mayu Q'irus mayu Nusinisqatu mayu Wililli Yawiru Paluma Kamanti mayu Qañawimayu Mapachu mayu Tunu mayu Asulmayu Pampakuna mayu Timpya mayu . Suqapata mayu Willawirhin mayu Kamisiya mayu . . Chirumpiari mayu Picha mayu . . Pichari mayu . . .
Pukyu: CTAR CUSCO - GRPPDI

 Hatun quchakuna 
 Qucha Pruwinsya Distritu Hanaq kay km² Siwinaqucha Qanchi Chiqakupi 4.865 m 265.40 Pumaqanchi Aqumayu Pumaqanchi 3.660 m 276,70 Lankilayu K'anas Lanki 3.960 m 477,70 Asnaqucha Aqumayu Musuqllaqta 3.760 m 33,00 Pampamarka qucha K'anas Pampamarka 3.800 m 76.50 Lukri qucha Qispiqanchi Lukri 3.170 m Wakarpay Qispiqanchi Lukri 3.170 m Urqus qucha Qispiqanchi Urqus 3.180 m Waypu qucha Urupampa Chinchiru  Piuray qucha Urupampa Chinchiru  Aqupiya qucha Aqumayu  

 Yurakuna 
 Runtuma yura rikch'aq ayllu (familia Cyperaceae)
 Qiwuña Polylepis incana
 Sawsi: Salix babylonica
 Typha angustifolia

 Uywakuna 
Qusqu suyupiqa kay pisqukunam Sinru qillqa: Wakarpay quchapi pisqukuna (Qhichwa simipi, inlish simipi, kastilla simipi, latin simipi) kawsanku: 
 Muyusiki Actitis macularius
 Ch'anka Agelaius thilius
 Anairetes alpinus
 Waychu Anairetes flavirostris
 Puka patu Anas cyanoptera
 Asthenes ottonis
 Sutru, Qucha patu, Ch'ipta patu, Ithapatu Anas flavirostris
 Puna pili, Llaksa Anas puna
 Hatun waqar Ardea alba
 Anka ch'usiq Buteo poecilochrous
 Cinclodes aricomae
 Awaylla waman Circus cinereus
 Hakachu, Hak'akllu Colaptes rupicola
 Siwar q'inti Colibri coruscans
 Yuraq waqar Egretta thula
 Hatun k'illichu, Mamani Falco femoralis
 K'illichu Falco sparverius
 Chuqa: Suk'a Fulica ardesiaca
 Tiki Gallinula chloropus
 Anka Geranoaetus melanoleucus
 Q'illwa, Q'iwlla Larus serranus
 Leptasthenura xenothorax
 Kullkitu Metriopelia ceciliae
 Waqwa, Mayu sunsu, Waq-waq Nycticorax nycticorax
 Inchu wasqar q'inti Oreonympha nobilis
 Q'inti Oreotrochilus estella
 Q'upu Oxyura ferruginea
 Kukuli wampa Patagioenas  fasciata
 Wasqar q'inti Patagona gigas
 Wampa Patagioenas maculosa
 Allqamari, Qhiqinqa, Quriqinqi Phalcoboenus megalopterus
 Maraq-maraq, Yanawiku Plegades ridgwayi
 Uywantullu, Yakuq uywantullu Podiceps occipitalis
 Poospiza caesar
 Chulla uywampullu Rollandia rolland
 Tunki Rupicola peruviana
 Uchumpila Tachuris rubigastra
 Pikikuy Tringa flavipes
 Tiwtinku Tringa melanoleuca
 Ch'iqullu Troglodytes aedon
 Liqiliqi, Liq'ichu, Liqli Vanellus resplendes
 Waylla urpi Zenaida auriculata

 Pulitika Rakiy 
Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan.

 Pruwinsya Runakuna (2007) www.inei.gob.pe Uma llaqta Anta  54.828  Anta Aqumayu  27.357  Aqumayu Chumpiwillka  75.585  Santu Tumas K'anas  38.293  Yanawqa Khallka  65.407  Khallka Kiskachay  62.698  Yawri Killapampa  166.833  Killapampa Paruru  30.939  Paruru Pawqartampu  45.877  Pawqartampu Qanchi  96.937  Sikuwani Qispiqanchi  82.173  Urqus Qusqu  367.791  Qusqu Urupampa  56.685  Urupampa

 Runakuna 
Qusqu suyupiqa Amarakaeri, Ashaninka, Machiqinqa, Piru runa, Qhichwa runakunam tiyanku.

 Simikuna 

Qusqu suyupiqa aswanta runasimitam, kastilla simitam rimanku.www1.inei.gob.pe (kastilla simi) 

 Simi Rimaqkuna 2004 (%)  Rimaqkuna 2009 (%)Qhichwa simi  54,5 54,3Indihina simi  /1   4,1 0,2Kastilla simi  41,1 45,2Hukkuna  /2   0,3 0,3

 /1 aymara simi huk indihina simipas  

 /2 inlish simi, purtuyis simi, huk hawa simi, ruqt'u runakuna   

Qusqu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimitam rimanku.

 Pruwinsya Kastilla simita rimaqkuna  /1    % Indihina simita rimaqkuna  /1, /2   % Anta 13,97228.235,44271.5 Aqumayu 2,81311.721,14088.1 Chumpiwillka 5,3778.160,69091.7 K'anas 2,5637.631,15492.3 Khallka 16,92529.041,28570.7 Kiskachay 16,45729.539,24870.4 Killapampa 75,65751.172,00448.6 Paruru 1,9657.225,37892.7 Pawqartampu 5,18513.234,06086.6 Qanchi 34,76539.952,28860.0 Qispiqanchi 17,24223.954,82076.0 Qusqu 269,61980.364,35519.2 Urupampa 23,37945.726,90852.6 Llapan485,91946.3558,77253.3

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu:www.inei.gob.pe/ (2007) 

 Karu puriy 
Huk karu purinakuna, karu purina mawk'a wasichasqakuna :
 Aqumayu pruwinsyapi :
 Tawa quchakuna (Qusqu: 107 km): Pumaqanchi qucha, Aqupiya qucha, Asnaqucha, Pampamarka qucha      (Qusqu:
 Anta pruwinsyapi:
 Khallka pruwinsyapi:
 Khallka llaqta (Qusqu: 50 km); Huch'uy Qusqu raqaykuna; Machakancha armakuna; Minasmuqu; urqukuna: Pitusiray, Sawasiray.
 P'isaq llaqta; Willka qhichwa; qhuta; intiwatana; pata patakuna
  K'anaspi:
 Qiswa chaka (Qusqu: 143 km) (Q'iwi distritupi)
  Qanchipi:
 *Raqch'i (Wiraqucha) Qanchi pruwinsyapi (Qusqu llaqtamanta 112 km karum)
  Chumpiwillkapi:
  Qusqu pruwinsyapi:
 Qusqu: Plaza de Armas
 Qusqupi inlisyakuna:
 Qusqu katidral
 Compañía de Jesús inlisya (1571 watamanta, Plaza de Armas)
 San Blas inlisya
 La Merced inlisya kunwintupas (1657 watamanta, Calle Mantas)
 Santa Catalina inlisya kunwintupas (1605 watamanta,  Calle Santa Catalina Angosta)
 San Francisco inlisya kunwintupas  (1645 watamanta, Plaza San Francisco)
 San Pedro inlisya (1668 watamanta)
 Santa Clara inlisya munastiryupas (1558 watamanta, Alameda de Santa Clara)
 Qurikancha / Santo Domingo inlisya kunwintupas
 Tampumach'ay (Qusqu: 9 km )
 Puka Pukara (Qusqu: 7 km)
 Q'inqu (Qusqu llaqta: 6 km karum)
 Saksaywaman (Qusqu: 6 km )
  Kiskachaypi:
 K'anamarka
 Mawk'allaqta
  Killapampa pruwinsyapi:
 Killapampa (Qusqu: 230 km)
 Chuqik'iraw ( (Qusqu: 90 km, Awankay: 123 km, Cachora: 30 km), (Awankay pruwinsyapi), Inka llaqta
 Q'inqu
  Paruru pruwinsyapi:
  Pawqartampu pruwinsyapi: - (Pawqartampu)
 Kimsatawa / Kimsa Krus / Kimsa chakana (Tres Cruzes) (Qusqu: 109 km) Manu mamallaqta parkipi qhawana
  Qispiqanchipi: - (Urqus)
 Urupisa (Qusqu: 24 km
 Pikillaqta (Qusqu: 38 km)
 Rumiqullqa
 Antawaylla (Qusqu: 45 km); 1580 watamanta inlisya;
 Tipun (Qusqu: 25 km), 3.316 m; Intiwatana Pukutuyuj, Pukara, Muqu Krus, Pitupukyu ayamarka, Hatun Wayq'u.
  Urupampa pruwinsyapi:
 Machu Pikchu
 Willka Qhichwa
 Urupampa llaqta (Qusqu: 78 km)
 Chinchiru llaqta (Qusqu: 28 km);  Chinchirup mawk'a wasichasqankuna; inlisya; raqaykuna;Quchakuna: Waypu qucha, Piwray qucha; Urqukuna: Sallqantay, Waqaywillka, Pumasillu, Chichun
 Llaqtapata (Qusqu: 50 km; Machu Pikchu: 4 km)
 Maras llaqta (Qusqu: 48 km); Maraspa kachi-kachin (Maras: 10 km);
 Muray (Qusqu: 53 km; Maras: 9 km)
 Yukayllaqta (Qusqu: 78 km)
 Ullantaytampu (Qusqu: 97 km)
 Chinchiru (mawk'a llaqta)

 Raymikuna 
 Inti Raymi
 Apu Tayta Chuqikillka, Hatun Piruw mamasuyup Kawsaynin (2008 watamanta))
 Simana Santa
 Quyllur Rit'i
 Santurantikuy

 Tusuy 
 Mallkiruna, Mamala, Kiska Qipi, Usha Qasu, Uqatarpu, Qillupisqu, Pawqartampu, Tarpu, Sunturpawqar, Kumillu, Albazu / Negrillo, Sargentu / Wiphala, Ukuku, Chhallalla Phallchay, Warmipusay, Yunkay

 Yachachiy 
 Wawa wasikuna: 2.008
 Huch'uy yachay wasikuna: 1.743
 Chawpi yachay wasikuna: 399
 Yachay sunturkuna:
 Mama Llaqtap San Antonio Abad Yachay Sunturnin

 Suyupi paqarisqa 

 Bernardo Tambohuacso (*1756, Pisaq)

Qillqaqkuna:
 Andrés Alencastre Gutiérrez (Killku Warak'a), qillqaq
 Washington Delgado, qillqaq
 Inka Garcilaso de la Vega, qillqaq
 Ch'aska Anka Ninawaman

Pulitikukuna:
 Hilaria Supa
 María Sumire

 Musiku 
 Karu puriy
 Qhuya: Anta
 Allpa llamk'ay
 Apaykachana 
 Qusqu  - Lima 1.153 km
 Qusqu -  Ayakuchu 597 km
 Qusqu -  Ariqipa 623 km
 Qusqu - Punu 389 km
 Kaypipas qhaway 
 Urupampa walla
 Willkapampa walla

 Willay pukyukuna 

 Hawa t'inkikuna 
 Saywitu: Qusqu suyu
 Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Qusqu Qullaw Qhichwa Simipi (Liwru online pdf)
 Chuqikillka Apu Taytanchispa Uyankuna (pdf)
 bvirtual.proeibandes.org / Huchuy runakunaq imayna uywaynin (Roccoto llaqta, Paruru pruwinsya, Qusqu suyu) (qhichwa simi, kastilla simi)
 Nereo Hancco Mamani (qhichwa yachachiq): Irqikunap qhichwa simi kastilla simi ima Qhiwar ayllupi rimasqankumanta
 Churupampa – Piluta hayt'aq warmikuna 
 Churubamba – Pelota qaytaq warmikuna (Tiliwisyun Alimanya 27-5-2006)
 Fulbito à Churubamba/ Fotokuna
 Las campeonas de los Andes

Katiguriya:Suyu (Piruw)