Pulipia

Pulipia, Pulipya (Puliwya) icha QullasuyuqaMana Tawantinsuyumanta Qullasuyuñachu, Kay suyuqa kamakurqa chay Kiriwllu runakunaptin Kastilla icha Ipiyra runakunamanta kamachiyninkuta kutichimusqankumantataq. (Kastilla simipi: Bolivia) Urin Apya Yalapi llaqtam. Uma llaqtakunaqa Chuqichaka, Chuqiyapu ima kachkanku. Llaqtap pirsiritinqa Rutriku Pasmi kachkan.

 Hallp'a saywacha 
 Urqukuna: Illampu ( 6.421 m) - Illimani (6.439 m) - Sahama (6.542 m) - Aqutanku - Anquhuma - Kapurata - Chakaltaya - Chawpi Urqu - Wayna P'utuqsi - P'utuqsi urqu - Huriqi - Likankawur - Mururata - Parinaquta - Pumirapi - Sapaliri -  Tuqurpuri - Huriqi - Wayaqi‎ - Lipis - Uturunku - Sayrikapur
 Quchakuna: Titiqaqa qucha, Uru-Uru qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Puwpu qucha, Chilata qucha, Quwiphasa kachi qucha, Uyuni kachi qucha, Suárez qucha , Suchi qucha, Kañapa qucha, Asnaq qucha
 Mayukuna: Amarumayu, Chuqiyapu mayu, Beni mayu, Hatun Sach'amayu, Huchusuma mayu, Wapay mayu, Mayutata, Mamuriy mayu, Pillkumayu, Kunturillu mayu, Arqi mayu
 Wat'akuna: Titiqaqa wat'a - Challwawat'a - Chilliqa wat'a - Killawat'a - Pansa wat'a - Qhuchiwat'a
 Amachasqa sallqa suyukuna: Puliwyapi amachasqa sallqa suyukuna - mamallaqta parkikuna risirwakunapas

 Llaqta pusay rak'iy 
Wuliwya llaqtapiqa hisq'un suyum, 112 ruwinchha, 339 munisipyu.

 Suyu km² Runakuna Runakuna/km² Uma llaqtacenter|250pxWini213.564362.5211,70Kimsantin llaqtaChuqichaka51.524531.52210,32ChuqichakaQuchapampa55.6311.455.71126,17QuchapampaChuqiyapu133.9852.350.46618,04ChuqiyapuUru Uru53.588391.8707,31Uru UruPando nisqa63.82752.5250,82CobijaP'utuqsi118.218709.0136,00P'utuqsiSanta Kurus370.6212.029.4715,48Santa KurusTariha37.623391.22610,40Tarihallapan1.098.5818.274.3257,56.

 Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)

 Kawpay 
 Rimana huñunakuyninqa Buliwya Achka Nasyun Kamachi Quq Rimana Huñunakuymi.
 Wuliwyap Umalliqnin

 Runakuna 
2006 watapi Puliwya suyupi 9.627.269 runa kawsasqan (8,76 runa/km²).
 Runa llaqtakuna 
Puliwya suyupiqa achka runa llaqtam, inrihina ayllu llaqtam. 

Tukuy Puliwya suyu runakunamanta 4.133.138 inrihina kanku (ine. 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana inrihina kawsan.

 Afroboliviano 
 Araona
 Aymara
 Ayoreo
 Baure
 Kanichana
 Caripuna
 Caviña icha Cavineño
 Kayuwawa
 Chácobo
 Chapacura
 Chiman icha Tsiman
 Chikitus Esse Ejja (Chama)
 Guarasugwe
 Guarayo
 Itunama
 Joaquiniano
 Lecos
 Kallawaya
 Machineri
 Marupa
 Moré
 Mosetén
 Muwima
 Moxos Nawa
 Pacahuara
 Qhichwa
 Sirionó
 Takana 
 Toba
 Turumuna
 Uru Chipaya, Uru Iruito
 Waraniyi
 Weenhayek
 Yaminawa
 Yuqui
 Yurakari

 Pachan runakuna 
SuyuLlapanLlaqta kitiChakrapura kitiBeni50.63023.17427.456Chuqichaka345.010114.889230.121Quchapampa999.963446.960553.003Chuqiyapu1.402.184709.445692.739Uru Uru238.829106.269132.560Pando6.0392.8953.144P'utuqsi572.592134.518438.074Santa Kurus447.955276.559171.396Tarija69.93642.63327.303llapan4.133.1381.857.3422.275.796

Uma runa llaqtakuna Qhichwa (1.558.277) 
 Aymara (1.098.317)
 Chikitanu (184.288)
 Chiriwanu (133.393) 
 Moxos (76.073)
 Muwima (5.162)
 Warayu (9.863)
 Chiman (4.528)
 Takana (3.056)

 Pukyu: Wigberto Rivero Pinto (2006) 

 Halla runakuna 

SuyuLlapanLlaqta kitiChakrapura kitiBeni311.891225.97885.913Chuqichaka186.512103.23783.275Quchapampa455.748409.44946.299Chuqiyapu948.282842.701105.581Uru Uru153.041129.84123.200Pando46.48617.92528.561P'utuqsi136.421104.56531.856Santa Kurus1.581.5161.269.089312.427Tarija321.290205.103116.187llapan4.141.1873.307.888833.299

 (Pukyu: www.ine.gov.bo, (2001))

 Rimaykuna 

Puliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku.obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi) 

 Simi RimaqkunaQhichwa simi2.281.198Aymara simi1.525.321Chiruwanu simi62.575Huk pachan simi 49.432Kastilla simi 6.821.626Hawa simi250.754Pachan similla960.491Kastilla simi pachan simipas2.739.407Kastilla simi hawa simipas4.115.751

 Iñiy 
 Kristiyanu iñiy
 Tawantinsuyu iñiy
 hukkunapas

 Astawan hatun llaqtakuna 

 Puliwya suyupi aswan hatun llaqtakuna   Llaqta Runakuna  (2001) Runakuna  (~ 2009) Llaqta Runakuna (2001) Runakuna (~ 2009) Santa Krus 1.113.582 1.614.618 Wiyacha 29.108 35.968 Chuqiyapu 789.585 887.512 Villazón 28.045 34.787 Altu llaqta 647.350 949.912 Tikipaya 26.732 30.480 Quchapampa 516.683 616.943 Kamiri 26.505 33.216 Uru Uru 201.230 232.114 Panti llaqta (Bermejo) 26.059 32.992 Chuqichaka 193.876 295.455 Tupisa 21.707 24.842 Tarija 135.783 204.423 Kuwiha 20.820 43.813 P'utuqsi 132.966 164.600 Llallawa 20.065 18.340 Sakawa 92.581 105.105 San Inasyu 19.401 27.657 Montero 78.294 100.911 Warnes 17.872 26.888 Kimsantin llaqta (Trinidad) 75.987 94.348 San Borja 16.891 23.664 Killaqullu 74.980 85.224 Villamontes 16.113 23.732 Yakuywa 64.611 87.914 Qutuqa 15.181 22.842 Riberalta 64.511 88.059 Wanuni 15.106 17.172 Qullqapirwa 41.637 47.430 Punata 14.742 17.336 Wayaramirin 33.095 37.612 Yapakani 14.589 22.569

 Sinru qillqa: Llaqtakuna (Buliwya)

 Mama llaqta 

Puliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq hatun kamachi riqsin.
 Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta 
 Hernán Siles Zuazo (1982-1985)  
 Víctor Paz Estenssoro (1985-1989)  
 Jaime Paz Zamora (1989-1993)
 Gonzalo Sánchez de Lozada (1993-1997)  
 Hugo Banzer Suárez (1997-2001)  
 Jorge Quiroga Ramírez (2001-2002)  
 Gonzalo Sánchez de Lozada (2002-2003)  
 Carlos Mesa (2003-2005)  
 Eduardo Rodríguez Veltzé (2005-2006)  
 Evo Morales (2006 - 2010) 

Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi Evo Morales  Susyalismuman Rikch'arimuy partidumanta Movimiento al Socialismo (MAS) nisqa, huk ñiqin umalliq inrihina Puliwya suyumanta, Puliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.

 Raki pusanakuna
Suti (Kamaqkuna)

 Acción Democrática Nacionalista ADN (Hugo Banzer Suárez)
 Izquierda Unida IU
 Susyalismuman Rikch'arimuy MAS (Evo Morales)
 Movimiento Bolivia Libre MBL
 Movimiento de Izquierda Revolucionaria MIR (Jaime Paz Zamora)
 Movimiento Nacionalista Revolucionario MNR (Víctor Paz Estenssoro)
 Nueva Fuerza Republicana NFR (Manfred Reyes Villa)
 Partido Socialista de Bolivia PS (Marcelo Quiroga Santa Cruz)
Poder Democrático Social PODEMOS (Jorge Quiroga Ramírez)
 Movimiento Sin Miedo MSM (Juan Del Granado Cosio)
 Falange Socialista Boliviana FSB (Oscar Unzaga de la Vega)

Pachakuti inrihina Rikch'arimuy (Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)) nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq inrihina tantanakuymi, 2000 watapi Felipe Quispep kamarisqan.

 Saywakuna 
Saywakunacenter|220px Mama llaqta Pacha Mayu / Qucha Llapan4713027737502.673¹3.42383020850 20px Parawayi69150741513534²1.047Pacha3.469Mayu / Qucha3.579Llapan6.8341 = 95 km quchakuna
2 = 150 km Titiqaqa qucha. 

</div>

 Musiku 
 Qhuya, allpa llamk'ay, challway, atukay
 Karu puriy 
Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, raymikunayuq, takikunayuq. Kay suyuqa  hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuykuna, puriykuna, pisqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, q'uñi unu wayt'aykuna, ñawpa willakuykuna, wasichakuy, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis. 

Santa Krus suyupi tarikullantaq Noel Kempff Mercado mamallaqta parki. 2000 watapi UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. Suqta llaqtaqa Santa Krus suyupi  tukuy runakunap qhapaq kaynin kan, Misiones jesuíticas de Bolivia nisqa.  Chuqiyapu suyupitaq Titiqaqa qucha Titiqaqa wat'a wan Killawat'a wan, hinaspa Tiwanaku kan. P'utuqsi suyupitaq askha  sumaq quchakuna kachi quchakunapas (Uyuni kachi qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Uru-Uru qucha), hatun urqukuna  (Aqutanku, Likankawur, Lipis, Uturunku) hinaspapis ch'in pacha tarikullantaq. Chuqichaka llaqtapitaq ima munay  ñawpa wasikuna kan. Quchapampa suyutaq unay pacha mawk'a Inkallaqta llaqtayuq, askha  sumaq quchakunapas.

Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna: 

 Apulupampa sallqa pacha suyu 
 Beni kawsay pacha risirwa 
 Chuqiyapu 
 Inka Wayq'u 
 Hatun Chaku
 Qurani qucha 
 Paqariy Inti 
 Misiones jesuíticas de Bolivia Madidi mamallaqta parki
 Rurrenabaque kit'i
 Sahama mamallaqta parki 
 Samaypata pukara 
 Tunari mamallaqta parki 
 Tupisa 
 Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa
 Wapumu qucha

 Yachay tarpuy 
 Raymikuna 
 Anata Andina, Pujllay
 Uru Uru pukllay

 Tusuykuna 
Caporales, Diablada, Cueca, Llamerada, Macheteros, Morenada, Saya, Suri Sikuri, Takirari, Tobas

Simi kapchiyQillqaqkuna:'''

 Nataniel Aguirre
 Oscar Alfaro
 Alcides Arguedas
 Alcira Cardona
 Oscar Cerruto
 Adolfo Costa Du Rels
 Antonio Díaz Villamil
 Ricardo Jaimes Freyre
 Jesús Lara
  Franz Tamayo Juan Claudio Lechín
 Asunta Limpias de Parada
 Carlos Medinaceli
 Jaime Mendoza
 Víctor Montoya
 Gabriel René Moreno
 María Josefa Mujia
 Fausto Reinaga
 Gustavo Navarro
 Gustavo Adolfo Otero Natalia Palacios
 Jaime Saenz
 Pedro Shimose
 Gastón Suárez
 Franz Tamayo
 Juan Wallparrimachi Mayta
 Adela Zamudio
 Pigro Duran
 Ricardo Jaimes Freyreentre

 Kapchiy 
 Llimpiqkuna / Kapchqiqkuna: Melchor Pérez de Holguín, Marina Núñez del Prado
 Taki kapchiy 
 Qutukuna: Pukaj Wayra, Los Kjarkas, Wara, Khanata, Paja Brava, Savia Andina, Ruphay, Grupo Aymara
 Takiqkuna: Natividad Betty Veizaga Siles, payqa Pukaj Wayra qutumanta (1977); Luzmila Carpio, Emma Junaro   
 Waqachinakuna: Siku, Qina, Tarka, Pinkuyllu, Charanku

 Rikchakuna 

 Yachachiy 
 Yachay sunturkuna:
 Puliwyapi inrihina yachay sunturkuna
 Yachay Suntur Casimiro Huanca (qhichwa simipi, Chimuripi)
 Yachay Suntur Tupaq Katari (aymara simipi, Warisatapi)
 Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa (waraniyi simi, Kuruyukipi)

 Llaqta taki 
 Puliwyap llaqta takin
 Kaypipas qhaway 
 Antikuna
 Qullaw 
 Simón Bolívar
 Yunka suyu
 Pukyukuna 

 Hawa t'inkikuna 
 kawsaywan culturawan quechua runaqta (kastilla simipi)
 Desarrollo del Milenio Nisqamanta Ruwaykuna, Desarrollo Human o Nisqaman Khusqachasqa (Kastilla simipi, Qhichwa simipi, Aymara simipi, Guarani simipi)
 Bolivia suyumanta Presidente Constitucional Eduardo Rodriguez Veltzé parlaynin, 9-VI-2005
 Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Bolivia

Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)
!