Ikuathur

Ikuatur, Ikuathur, Ikwayur icha Ikuarurqa (Ispaña simipi: Ecuador, "Chawpipacha") Urin Apya Yalapi llaqtam. Uma llaqtanqa Kitu llaqtam. Ikwayur Runaq Imayka 13.212.742 runakunam kawsachkanku (2006).

 Allpa saywachi 
 Urqukuna: Chimpurasu, Impapura, Pichincha, Qutuphaqsi, Tunqurawra, Kayampi urqu, Sangay nina urqu
 Quchakuna: Impaqucha - P'uchqu qucha - Quwiqucha
 Mayukuna: Wayas mayu - Pastasa mayu - Napu mayu
 Wat'akuna: Yawatisuyu

 Yurakuna wiwakunapash 

 Wiñay kawsay 
 Ñawpa pachapi 
Kunan pacha Ikwadur icha Chawpipacha nisqa suyupiqa, ancha ñawpa pacha achka runa llaqtakunas tiyarqan. Ahinataq Waltiwya (Valdivia) nisqa runakunas Manawi markapi Santa Elena markapipas kawsarqan,  kñ -  kñ watakunapi. Paykunaqa sumaq k'apra ruraqsi karqan. Awya Yalapiqa manas ñawpaq huktaq runakunachu k'aprakunata rurayta yacharqan.

Achka wiñay kawsay yachaqkuna Juan de Velasco yachaq hina yuyarqan, aslla watamanta, Inkakunap hamusqankama, huk mamallaqta hatun pusaq Kitupi kawsarqan, pay Chawpipachap Antinkunatas kamachirqan, Puruha runallaqtamanta (Chimpurasu markapi), San Gabriel llaqtaman (Karchi markapi). Chay hatun pusaqqa Shyri nisqas karqan. Kunanqa manam tukuy wiñay kawsay yachaqkunachu pay hina yuyan. Astawan yachaqkuna yuyan, Chawpipachapi, Inkakunap hamusqankama, manas huklla hatun pusaqchu tiyarqan, aswantaq achka kurakakunas tiyarqan, huk kurakaqa achka ayllu llaqtakunatas kamachirqan(es)ANTECEDENTES DE LOS PUEBLOS DE LA NACIONALIDAD KICHWA, Ikwadorpak Ministerio de Educación. Qhipaqa Inkakuna Tupaq Inka Yupanki Wayna Qhapaqpas Chawpipachapi Antikunatas kamachirirqan, qhipa Chawpipacha Antikunap runankuna Tawantinsuyupi, Chinchaysuyu markapi kawsarqan. Kimsa chunka wata qhipa, Ispañulkunas hamurqan, Francisco Pizarro sutiyuq pusaqninqa 1533 watapi Atawallpa Inkatas wañuchirqan. 1534 watapiqa Kunkistadur Sebastián de Belalcázar Kitu llaqtatas hap'irqan, chay llaqta Ispañapaqmi nispa. Kunkistadurkunaqa hamurqaptinsi, Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqqa Kitu k'itipi tukuy wasikunatas ruphachirqan, Ispañulkuna ama tukuyta chaskinanpaq nispa, hinaspas quri imakunata khuyaylla rumikunatapas urqukunamansi apamurqan.

 Ispaña Kamachiy pachapi 
1534 watamanta 1822 watakama Kitu mamallaqtaqa ispañul sarushka llaqtas karqan. Chay watakunapiqa indihina runakuna anachatas llakikurqan. Ispañulkunaqa tukuy sumaq allpakunatas hap'irqan asindakunata ruranapaq. Chay asindakunapiqa kichwa runakuna sinchi-sinchilla ispañul, mistikunapaq llamk'aspas mana allin mikhunakunata chaskirqan. Misti asindadukunaqa indihinakunata anchatas maqarqan. Ispañulkunaqa hatun inlisyakunatas rurarqan, ahinataq Kitupi kaq Iglesia de la Compañia nisqata. Hinallataq achka runakuna astawan sumaq kapchiykunatas Kitupi rurakurqan. Chay runakunaqa Kitupi yachay wasi (escuela Quiteña) nisqas, paykunaqa Indihinakunap ispañulkunappas yawarniyuqsi, yuyayniyuqpas karqan.

 Republika pachapi 
Ispaña Amirika Kacharikuna Awqanakuy nisqapi Antonio José de Sucre, Simón Bolívar sutiyuq awqaq pusaqkuna Ispañulkunawan maqanakurqaptin 1822 watamanta Ikwadur nisqa suyuqa Hatun Kulumbyaman kapuq markam karqan. 1830 watakunapi chay Hatun Kulumbya manaña tiyaptinsi Ikwadur huk musuq mamallaqtas tukurirqan. Juan José Flores Ikwadurpa huk ñiqin mamallaqta hatun pusaqsi tukurirqan. Hinaptinpas allpayuq mistikunaqa hinallataqsi indihinakunata maqarqan, sinchitas llamk'achisparaq. Astawantaqsi kichwa runakunaqa wasipunku nisqapi kawsarqan, mistikunapaq allpankunapi llamk'aspa, uchuylla allpayuq kaspa, chay uchuylla allpankunapi mikhuchikunanpaq llamk'aspa. Allpasapakunaqa, Kathuliku Inlisyapas tukuykunata kamachirqan. 1895 watapi Eloy Alfaro sutiyuq runas Ikwadurpa hatun pusaqnin tukurirqan, indihinakunata ñawpaq ñiqin yanapaqsi hatun pusaq kaspa.

1941 watapi Ikwadurqa Piruwwansi maqanakurqan. Chay maqanakuy qhipaqa Piruw mamallaqta Amarumayu sach'a-sach'a suyupi achka allpakunata Ikwadurmantas hapirqan. Chay qhipaqa iskay maqanakuyraqsi karqan, 1981 watapi, 1995 watapipas, hinaptinqa chay maqanakuykunamanta Ikwadurqa mana Piruwmantachu, Piruwtaq mana Ikwadurmantapas ima allpatapas hap'irqanchu. 1998 watapi Ikwadurpa Pirupapas umalliqninkunaqa rimanakurqan, kay hina ninakurqan, amaña maqanakuy kachunchu, nispa. Hinallataqsi Jamil Mahuad, Alberto Fujimori sutiyuq umalliqninkuna mamallaqtapura qasi kaytas ruranakurqan.

1990 watamanta CONAIE sutiyuq tantanakuy ECUARUNARI tantanakuypas achka runakunap hatariykunatas qayakurqan, chay hatariykunamanta 2000 watapi Jamil Mahuad sutiyuq hatun pusaq kamachiyninmanta lluqsinanmi karqan. 1996 watamantataq huk Pachakutik nisqa runakunap pulitiku tantanakuyninmi tiyan. 2003 watapi chay Pachakutik nisqaqa yanaparqan Lucio Gutiérrez sutiyuq hatun pushaqta akllanakuykunapi akllayta. Payqa 2005 watapi huk hatariymanta karu llaqtamanmi ayqirqan, chaymantataqmi Alfredo Palacio hatun pushaqmi tukurqan. 2007 watapitaq, kutinmanta 2009 watapipas, Ikwadur runakunaqa Rafael Correa sutiyuq runata hatun pushaqmanmi akllarqan. Payqa huk musuq Susyalismutam Ikwadurpi ruranata munan. Pachakutik nisqaqa payta ñawpaqta yanapaspanpas, kunantaq manañam arí ninakunchu.

 Ikwadur mamallaqtap mamakamachiynin 
Ikwadur mamallaqtap mamakamachiyninqa 2008 watapim qillqasqam karqan. Chay mamakamachiyqa kaman, huk hatun pusaqmi tiyan, payqa Presidente de la República nisqam.Ecuador llaktapak Mamakamachiy, 2008

 Markakuna kitikunapas 

Ikwadur mamallaqtapiqa iskay chunka tawayuq markam kachkan, sach'a-sach'akunapi suqta markam, Chalapi suqta markam, Antikunapitaq chunka hukniyuq marqam, Yawatisuyupitaq huklla markam kachkan. Sapa markapiqa achka kitikunam kachkan.
290px|thumb|right|Ikwadurpa markankuna

 Marka Runakuna (2001) Kichwa runakuna (2001) Hallka k'iti kanchar km² Uma llaqta Runakuna (2001) 1 Asway marka 599.546 7.060 8.639 Tumipampa 277.374 2 Bolívar marka 169.370 17.230 3.254 Waranta 20.742 3 Kañar marka 206.981 23.660 3.908 Asuwi 27.866 4 Karchi marka  152.939 335 3.699 Tulkan 47.359 5 Chimpurasu marka 403.632 116.205 5.287 Rispampa 124.807 6 Kutupaksi marka 349.540 45.879 6.569 Latakunka 51.689 7 Kuri marka 525.763 478 5.988 Machala 204.578 8 Esmeraldas marka 385.223 144 15.216 Esmeraldas 95.124 9 Yawatisuyu 18.640 372 8.010 Puerto Baquerizo Moreno 5.539 (2006 watapi) 10 Wayas marka 3.309.034 3.326 20.502,5 Wayakil 1.985.379 11 Impapura marka 344.044 55.220 4.599 Ibarra 108.535 12 Loja marka 404.835 6.738 11.027 Loja 118.532 13 Mayukuna marka 650.178 141 6.254 Babahoyo 76.869 14 Manawi marka 1.186.025 111 18.400 Portoviejo 171.847 15 Morona Santiago marka 115.412 332 25.690 Makas 13.602 16 Napu marka 79.139 33.377 13.271 Tena 16.669 17 Orellana marka 86.493 19.698 20.733 Puerto Francisco de Orellana 18.298 18 Pastasa marka  61.779 12.072 29.520 Puyu 24.432 19 Pichincha marka 2.388.817 22.125 12.938 Kitu 1.399.378 20 Santa Elena marka (++) . . . Santa Elena 27.351 21 Santo Domingo de los Tsáchilas marka (++) . . . Santo Domingo de los Colorados 322.080 (2007 watapi) 22 Sukumpiyu marka 128.995 6.722 8.330.6 Musuq Loja 34.106 23 Tunkurawra marka 441.034 34.003 3.333,6 Ampatu 154.095 24 Zamora Chinchipi marka 76.601 3.140 23.110,8 Zamora 10.355

(++) Kamasqa wata: 2007

 Runakuna 

 Rimaykuna 

 Kastilla simi (ufisyal nisqa): 11.000.000 rimaq
 Kichwa simi: 2.000.000 rimaq
 Shuwar simi: 110.000 rimaq
 hukkunapas

 Iñiy 
 Kristiyanu iñiy

 Jatun llaqtakuna 
 Wayakil: 2.400.000 runa
 Kitu: 1.200.000 runa

 Rikchakuna 

 Pukyukuna 

 www.inec.gov.ec/ / Ikwadurpi indihina runakuna (2001 watapi)
 Hawa t'inkikuna 
 www.inec.gov.ec INEC (kichwa simi)
 Ikwadurpi pulitika rakiy 2008
 www.inec.gov.ec / Markakunap yupayninkuna, Hatun Yupay 2001
 Quitoka, Distrito Metropollitanomi
 Dr. Alfredo Palacio: Hampika, Tukuykunapakmi Kan
 Kawsay Ecuador - Runakunapaq Kawsay Tantanakuypi Yanapak
 Tukuy Ecuador runa shimikuna kamachiy ukupi kana, maypi kashpapash rimana, killkanamantapash kamachiy
 Ecuador Indíginas Ayllu-Juñu Chikaykuna
 Curso básico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1
 Galapagos, Ikwadur (Inlish simipi)
 Ikwadur (Inlish simipi)
 Galapagos (Inlish simipi)

Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)
!