Punu suyu

Punu suyu nisqaqa (aymara simipi: Punu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Puno) Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Punu llaqtam.
 Wiñay kpawsay 
Kamasqa .

 Allpa saywachi 
 Amachasqa sallqa suyukuna: Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Titiqaqa mama llaqta risirwa - Aymara-Lupaka risirwa suyu
 Mayukuna: Huchusuma mayu - Jilawi mayu - Lampa mayu - Pukara mayu - Quwata mayu - Ramis mayu - Such'i mayu -  San Gabán mayu - Wankani mayu; Kallawaya pruwinsyapi: Makusani mayu - Ayapata mayu - Ayuyani mayu; Melgar pruwinsyapi: Nuñuwa mayu - Q'urawiña mayu (Río Corahuiña)
 Q'asakuna: Krus Laqa (4.850 msnm) - Sipitlaqa (4.800 msnm) (Chukuwitu llaqtapi) - Iskay Krus (4.800 msnm) (San Antonio de Putina llaqtapi); Susuyu (4.375 msnm) (Kallawaya Puwirtu Punu).
 Quchakuna:  Arapa qucha - Chakchura qucha - Lagunillas qucha -  Lurisquta - Pukaqucha - Saqa qucha - Sara qucha - Such'i qucha - Suytuqucha -  Titiqaqa qucha - Umayu qucha; Kallawaya pruwinsyapi: Q'umir umiña qucha - Chunkara qucha - Ururillu qucha (Ururillu distritupi) - Janq'uquta (Janjojota) (Ururillu distritupi)
 Wat'akuna:
 Titiqaqa quchapi: Amantani - Chilata - Chirita nº 1  - Chirita nº 2 - - Istiwis - Intika -  Qipata - Sutu wat'a - Suwasi - Tikunata wat'a - Titiqaqa wat'a - Uru wat'akuna - Ustuti
 Wiñaymarka quchapi: Sikaya - Luti - Qawana - Patawata - Yuspiki
 Yaqa wat'akuna:  Chukuwitu yaqa wat'a - Kapachika - Qupaqhawana yaqa wat'a - Wat'a yaqa wat'a - Wat'asani yaqa wat'a

 Wallakuna: Apulupampa walla - Kallawaya walla - Raya walla - Willkanuta walla

 Urqukuna 

 Suti  Hanaq kay (~)  Tiyakuynin   Achasiri               4.950 m  Kallawaya pruwinsya Allinqhapaq            5.780 m Kallawaya pruwinsya Ananiya                5.853 m  Putina pruwinsya Ariquma                - m  Kallawaya pruwinsya Chapi rit'i urqu               5.400 m Putina pruwinsya Charantaña rit'i urqu               5.200 m  Melgar pruwinsya, Nuñuwa distritu Chihik'apaq               5.650 m  Kallawaya pruwinsya Chimpulla                 5.489 m  Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu Chuqñaquta rit'i urqu               4.683 m ? 5.800 m ? Putina pruwinsya Hatun Palumani                5.730 m  Putina pruwinsya Hatun Sallqa rit'i urqu                5.200 m  Nuñuwa distritu Ichhuqullu rit'i urqu         5.423 m Putina pruwinsya Jurwari rit'i urqu            +5.200 m Putina pruwinsya Kallihun               5.827 m Putina pruwinsya Kalihun               5.350 m Sandia pruwinsya Jarupata rit'i urqu                 5.432 m  Nuñuwa distritu Kawalluni rit'i urqu           +5.400 m Putina pruwinsya Khunurana                             +5.200 m  Santa Rosa distritu  Kunka rit'i urqu                      +5.200 m  Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu Kunakunka rit'i urqu             +5.000 m Putina pruwinsya K'anta q'asa                 5.300 m  Nuñuwa distritu Lawaña rit'i urqu               5.300 m  Nuñuwa distritu Lusuqucha  rit'i urqu           +5.200 m Putina pruwinsya Lluqisa               5.100 m Kallawaya pruwinsya Muskaya                      5.400 m  Melgar pruwinsya, Nuñuwa distritu, Qusqu suyu, K'anas pruwinsya, Layu distritu, Qanchi pruwinsya, Marankani distritu Ñakariya rit'i urqu          5.360 m Putina pruwinsya, Sandia pruwinsya Pumanuta rit'i urqu               5.516 m  Nuñuwa distritu Qillma rit'i urqu               5.448 m  Nuñuwa distritu Qinamari               5.438 m Kallawaya pruwinsya Rit'i Urmasqa rit'i urqu        +5.200 m Putina pruwinsya Rit'ipata rit'i urqu       5.350 m Sandia pruwinsya Sachapata rit'i urqu               5.432 m  Nuñuwa distritu Salluyu rit'i urqu      5.999 m Putina pruwinsya, Sina distritu; Buliwyapipas San Andrés rit'i urqu           +5.200 m Putina pruwinsya Sapunuta rit'i urqu               5.200 m  Nuñuwa distritu Santa Juana                        +5.200 m  Nuñuwa distritu, Santa Rosa distritu  Surapata rit'i urqu        5.324 m Putina pruwinsya Tulallipiña rit'i urqu               5.200 m  Nuñuwa distritu Wilaquta rit'i urqu           5.179 m Sandia pruwinsya Wisk'achani rit'i urqu               - m  Putina pruwinsya Wisk'achani               - m  Wankani pruwinsya Yanaqaqa           5.143 m m - Yuraq Unu               - m  - Yana Quchilla                             5.443 m  Melgar pruwinsya, Santa Rosa distritu (saywa: Punu / Qusqu); Willkanuta walla / Raya walla

 Yurakuna 
 Sillu-sillu Alchemilla pinnata
 Ch'ihi Agrostis breviculmis
 Garbasillu Astragalus garbancillus (Garbancillo)
 Yarita Azorella yareta
 Willma cebadilla Bromus lanatus
 Bromus unioloides (Cebadilla)
 Sura-sura Calamagrostis heterophyla
 Mula pastu Calamagrostis rigida
 Waylla ichhu Calamagrostis sp.
 Ñapha pastu Calamagrostis vicunarum (Crespillo)
 Kunkuna, champa icha kunkush Distichia muscoides
 Awha-awha icha quwi mirachi Erodium sp. (Amor chico)
 Ch'illiwa Festuca dolichophylla
 Unu jallu icha  aya phallcha Gentiana peruviana
 Uhutilla Geranium sp.
 Hununcara Gnaphalium sp.
 Pilli plateado Gomphrena sp.
 Huk'uchaq chupan Hordeum muticum  (Cola de ratón)
 Pilli-pilli Hypochoeris sp.
 Hunquillo Juncus sp.
 Mula pilli Liabum ovatum
 Lucilia aretioides (Pasto estrella)
 Muhlenbergia ligularis (Grama dulce)
 Llapha icha ñapha pastu Muhlenbergia peruviana
 Plantago sp. (Llantén)
 Ch'akí llantin Plantago monticola
 Q'achu Poa sp.
 Poa candamoana (Grama)
 Tuturilla Scirpus rigidus (Totorilla)
 Ichhu Stipa ichu
 Layu Trifolium peruvianun
 Phusa-phusa Valeriana

Hampi yurakuna: 
 ñuñu-ñuñu
 yawar ch'unqa Oenothera pinku punku
 San Pedro Sasawi
 wamanlipa Senecio caementarius wirwina verbena ñukch'u salvia q'illu t'ika Calendula officinalis hinchu-hinchu
 ch'iri-ch'iri Grindelia boliviana sillu-sillu genus Alchemilla uhutilla
 saqarara Plantago major payqu Chenopodium ambrosioides qhanachu

 Uywakuna 
Ururillu quchapiqa, Melgar pruwinsyapi, kay pisqu layakunam kawsanku:Sallqa uywakuna, Punu pdf (kastilla simi), r. 13: Ururillu qucha, Melgar 

 Maraq-maraq Plegadis ridgwayi Chuqa: Fulica americana Ajoya Fulica gigantea Puna pili  Anas versicolor Lophonetta specularioides = Anas specularoides (kastilla simipi: pato cordillerano)
 Puka pili Anas cyanoptera Yuraq waqar Egretta thula Sutru Anas flavirostris K'ili ("Kele") Centropelma microptera = Rollandia microptera Ch'inqu Lessonia oreas Q'upu Oxyura ferruginea Tiwtinku Tringa melanoleuca Chulpurunku Rollandia rolland Urin alqamari Phalcoboenus albogularis Puna qiwlla Larus serranus Pichinku Zonotrichia capensis Uywantullu Podiceps occipitalis Tikichu Gallinula chloropus Likichu Vanellus resplendens Tuturiru Phleocryptes melanops Pariwana Phoenicopterus ruber Q'illunchu Sicalis uropygialisHukkunapas Punu suyupi:

Pisqukuna:
 liq'ichu, likiliki icha liqli Vanellus resplendes phicilanka
 q'illu pisqu
 k'ilinchu (= K'illichu ?)
 qhuruqutu
 allqamari Phalcoboenus megalopterus chiwanku icha ch'iwanku Turdus chiguanco pasupakuy icha ch'iwanku Turdus albicollis puku puku
 hak'akllu Colaptes rupicola michi-michi
 anka Geranoaetus melanoleucus qiwlla Laridae ch'ayña Carduelis magellanicaYaku pisqukuna:
 chuqa Fulica ch'uwankira icha yanawiku Plegades ridgwayi pariwana

Allpa yaku kawsaqkuna:
 k'ayra
 hamp 'atu

Ñuñuqkuna:
 Atuq Vulpes tamka
 puma Puma concolor usqhullu Leopardus colocoloSuchuqkuna:
 Mach'aqway subordo Serpentes qaraywa subordo SauriaChallwakuna: 
 trucha Salmo trutta''
 pihirriy (pejerrey)

 Pulitika Rakiy 
Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan:

 Pruwinsya Runakuna(2007)www.inei.gob.pe Uma llaqta Kuraka Asankaru  136.829  Asankaru Ruben Pachari Inofuente Kallawaya  73.946  Makusani Nancy Rossel Angles Chukuwitu  126.259  Chulli Eugenio Barbaito Constanza Qullaw  81.059  Jilawi Fortunato Calli Incacutipa Wankani  69.522  Wankani Alex Gómez Pacoricona Lampa  48.223  Lampa Ciriaco Isidro Diaz Arestegui Melgar  74.735  Ayawiri Bernardo Natividad Meza Alvarez Muhu  27.819  Muhu Randolfo Mamani Aracayo Punu  229.236  Punu Luis Butron Castillo San Antonio de Putina  50.490  Putina Alex Max Sullca Caceres Sandia  62.147 Sandia Angel Mario Quispe Quispe San Ruman  240.776 Hullaqa David Maximiliano Mamani Paricahua Yunkuyu  47.400  Yunkuyu Juan Huanca Coarita

 Wiñay kawsay 
 Manqu Qhapaq / Mama Uqllu
 Sinchi Ruqa
 Antisuyu
 Kallawaya (Kallawaya pruwinsyapi, Sandia pruwinsyapipas)

 Runakuna 
2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku. 

 Simikuna 

Punu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku.www1.inei.gob.pe (kastilla simi) 

 Simi Rimaqkuna 2004 (%)  Rimaqkuna 2009 (%)Qhichwa simi 39,238,7Aymara simi27,925,9Kastilla simi 32,935,4Huk simi  -0,1

 1993 watapi 
Kay pruwinsyakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku 1993 watapi: Kallawaya (88,1%), Lampa (85,0%), Asankaru (83,3%), Melgar (76,9%).

Kay pruwinsyakunapi aswanta huk indihina simitam (aswanta aymara simitam) rimanku 1993 watapi:  Muhu (87,2%), Yunkuyu (82,5%), Chukuwitu (81,2%), Qullaw (80,9%), Wankani (60,2%).

San Ruman pruwinsyapiqa aswanta kastilla simitam rimanku (45,1%) 1993 watapi.

 Pruwinsya Kastilla simita rimaqkuna (%)   Qhichwa simita rimaqkuna (%) Huk indihina simita rimaqkuna  Hawa simita rimaqkuna Llapan23,543,533,00,0 Asankaru 15,483,31,30,0 Kallawaya 10,988,11,00,0 Chukuwitu 18,00,881,20,0 Qullaw 17,81,380,90,0 Wankani 10,429,460,20,0 Lampa 14,785,00,30,0 Melgar 21,776,91,40,0 Muhu 11,61,287,20,0 Punu 33,432,833,80,0 San Antonio de Putina 15,771,013,30,0 Sandia 12,673,613,80,0 San Román 45,144,610,20,1 Yunkuyu 16,80,682,50,1

 Pukyu: www1.inei.gob.pe 

 Kunan 

Kay llaqtakunapi aswanta aymara simitam rimanku: 
 Chimu, Ojerani, Ichhu, Chuchitu, Aqura, Illawi, Chulli, Pomata, Sipita, Yunkuyu, Huchusuma

Kay llaqtakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku: 
 Pawqarqulla, Hatunqulla, Sillustani, Kapachika yaqa wat'a, Intika, Amantani, Hullaqa, Pukara, Ayawiri, Lampa, Asankaru, Makusani, Sandia.

 Pruwinsya Kastilla simita rimaqkuna  /1    % Indihina simita rimaqkuna  /1, /2   % Asankaru 21,68617.7100,90382.2 Kallawaya 9,30814.455,41185.6 Chukuwitu 29,30825.784,60674.2 Qullaw 15,99321.558,30678.4 Wankani 9,31214.753,98985.2 Lampa 10,50224.033,19275.8 Melgar 18,94028.347,92971.6 Muhu 3,27512.922,08187.0 Punu 93,22844.5115,51055.1 San Antonio de Putina 12,85628.532,20671.4 Sandia 18,90434.036,58665.9 San Román 130,88860.186,52739.8 Yunkuyu 12,99129.930,43970.0 Llapan387,19133.8757,68566.1

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

 Pukyu: 


 Raymikuna 
 Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)

 Tusuy 
 Pandilla Puneña
Kallawaya pruwinsyapi tusuykuna:
 Unkaku
 Walaychu
 Kallawaya
 Wiphala
 Puli-Puli
 Asachu
 Allpaqiru
 Qhaswa
 Cortamonte
 Malli
 Qillwa

 Karu puriy 
Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan.
 Titiqaqa qucha
 Uru wat'akuna
 Intika
 Amantani
 Kapachika
 Sillustani (chullpakuna)
 Allinqhapaq 5.780 m
 Jisk'a Iru Muqu
 Istiwis wat'a
 Aramu Muru Punku
 Kiyaqa qaqa siq'ikuna
 Qulu Qulu chullpakuna
 Trinchira pukara
 Kutimpu

 Yachachiy 
 Wawa wasikuna : 423
 Huch'uy yachay wasikuna: 1.897
 Chawpi yachay wasikuna: 468
  Yachay sunturkuna
 Universidad Nacional del Altiplano
 Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez
 Universidad San Carlos
 Universidad Peruana Union
 Universidad Los Ángeles de Chimbote - Centro Académico

 Apaykachana 
 Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, Hullaqapi
 Qusqumanta Punukama khillay ñan

 Suyupi paqarisqa 
 Kaypipas qhaway 
 Apulupampa walla
 Kallawaya walla
 Antikuna
 Willay pukyukuna 

 www.encolombia.com
 www.ign.gob.pe / Instituto Geográfico Nacional
 www.minem.gob.pe
 * Evaluación, recuperación y conservación dl germoplasma de la alpaca raza suri color (Nuñoa - Melgar - Puno pdf
 Hawa t'inkikuna 
 Saywitu: Punu suyu
 bvirtual.proeibandes.org/ Yanet Tapia: Estrategias metodológicas de enseñanza y uso de lenguas en docentes de escuelas EBI en el distrito de Mañazo, Puno (kastilla simi; Qhichwa simipi pisichaynin: p. 153 - 157)
 Manifiesto de Taquile (Kastilla simipi)

Katiguriya:Suyu (Piruw)
!