Hullaqa

Hullaqa, Chullasqa icha Huliyaka; (kastilla simipi: Juliaca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, San Ruman pruwinsyap uma llaqtanmi. Sinchi hat'unmi qhatu llaqtapa kanqa. Allin ñankunata kanchu, achqa llaqtakunakamapis chayamurkan: Qusqu, Ariqipa, Chuqiyapu, Lampa, Punu, Wankani, Kapachika, Asankaru, Escallani, waqkunata hina. Runakuna nirqapun wayrallaqta, sinchi wayrarakchu, kaypi phawarin chakra yapuy killa, tarpuy killantin.

225.146 runakuna (2007) kaypiqa tiyan, 3824 mitrukuna kachkan, wichay Titiqaqa qucha, qaylla Chakas quchantin, Sillustani chullpakunata qaylla hinaq

Ñawpaqta, warmikuna ruarqan p'achakuna, qhatun churarqan waj mama llaqtarunakunapaq. Chaywanchu, churamurkan 'chankakuq llajta' 

Sapa hatun puquy, pawqar waray killantin Hullaqa p'ukllay paqarin, kayta aswan hatun tukuy Piruw raymichakuy kan, tusuqkuna sinchi llimphisqa pach'a llaqtan ñankuna purin, tusun, upyan. Achka Qullasuyum tusunakuna kallpachinku, hinaqtin sapa qhulla puquy killa, San Sebastian qhachwa qallarin. 

Allin apaykachana kay llajtapi kan, ñankuna, antakuru allinchasqa kachkan, kaykunaqa llapa runakuna qarukama apan, lliw Piruw uransuyu llaqtakunap tinkin (Punu, Qusqu, Ariqipa, Takna), Qullasuyu qiqin Chuqiyapu Ña may urin llaqta riqti kaypi puriyta kananta.

Kay llaqtapi hinaq tiyan kay Inka Manqu Qhapaq antanka pampa, wakin hawa llaqtakunamanta runap Hullaqaman chayan hinaqtin mayqinkama ripun. Kaymanta tukuy Punu Suyu atiwanlla chayanaypaq kan.

Wiñay kawsay

Suti

Ramón Ríos wiñaykawsay yachaq, Hullaqa chhullasqa kaypi rimaynin hamun. Chayta nin, Waynaruqipi achka qhiskata kan, hinaptin, inkakunap chayamuptin qhiskata qhawarqanku, hina nirqan "chhullasqa kaypi".

Ña, Justo Ruelas nin; Hullaqa Shulla Qaqa rimana hamun, qhiskarayku qiqin hina

 Unay pacha: 10,000 pñ – 1532 

Huqkaq runam chayarkan chinchaymanta, Ñawpa 6000 watakuna kunamanta, urukuna tiyarqan qaylla mayuqata quchaqatantin. Chakas qucha, T'uruqucha, Qoriwat'a qucha, Quchapampa hina. Chay runakuna  mikurqan: ispi, challwa, karachi, mauri, tutura, waqkunanmin. Paykunaqa, tutura wamp'u ruwarqan, chaywanchu, ripurkan waq quchakunakama challwa hap'irqanpaq.

Huqkaj wakikuna
Ñawpa 3000 watakuna kunanmanta, Qaluyu waki paqarisqan Q'omer Moqopi, paykuna ruarkan waruwarukuna, p'achakuna, rumi llank'aypaq. Uywarqan papa, kuy, qinua, alpaca, karachi, kañiwa, wajkunanmin. Chaqay pachapi, Pukaraq runa hampurqan , chaywanchu, Waynaruqi waki paqarirqa. Kayta allin raqch'ikuna saqerqawan. Llachay mawq'a wakiyoq Oscar Ayca Gallegospa nirqapun paykunaqa ch'awpi llajta tiyarkan qaylla Waynaruqi urquqata. 


 Tiyaqkuna 
{|
Hullaqa runakunap wiñaykawsaynin Wata Runakuna 1573 5.938 1583 7.894 1689 8.695 1862 10.725 1865 12.497 1876 16.276 1916 17.746 1940 20.034 1961 26.351 1969 96.965 1981 107.159 1993 145.147 1994 164.714 1995 170.445 1996 175.408 1997 179.840 2000 191.530 2005 208.918 2006 211.755 2007 216.716 2008 223.427 2009 243.710 2010  249.269 2012  254.947 2014  260.696

Hullaqa kimsa distritukuna kan:

 Hullaqa.
 Qaraqutu
 San Miguel

 DistritukunaLa Ciudad Chhikankm² Runakunacenso 2007(hab) Runakuna, 1 watam huchun(Natalidad) Censo 2007(hab) Wasikuna(2007) Quñuna(hab/km²) Hanaqchaymsnm Karuqchawpimanta (km)Instituto Nacional de Estadística e Informática Distancia y tiempo que hay de la capital distrital a la capital provincial San Ruman saywituHullaqa   ** 533,47 km² 225.146*  3.802* 66.871 422,04 3824 0 km 155px|center|borderQaraqutu** 285,87 km² 6.058* 0.121* 1,374 21,19 3820 Waqaypataman 9,35 kmTotal 2179,08 km² 227.615* 4.414* 51.024 511,742 — —*INEI-man willakuqkunaProyección 2010 INEI
|-
! colspan="8" |**Llapan llaqta distritukuna

 Raymikuna
 P'ujllay
 San Sebastian qachwa
 Alasitas raymi

 Karu puriy

Hullaqa llaqta achka kitikuna kapun, wakin wiñaykawsaynin wakin sallqaynin, hinaq kaypi wakin llumphasqa puriykuna kachkan Santa Catalina inlisya hina, Waynaruqi urqu, Chakas qucha, Qukan ayllu llaqtantin.


 Santa Catalina inlisya 

Hullaqa waqaypatampi kachkan, warruku-indihina ruwachinasqa kan, ruwayta qallarinta yaqa kay 1649 watam, jisuitakunam paqarinkaqu, ña 1774 tukurqanku, sinchi sasapuni sayachinanpaq. Sapa huq turri kanku, kaypika huk sapa kampana kan, sillar rumi Ariqipaman aprarirqanku, kay pirqawasinta ruwananpaq. Kunansi, franciskanukunap kamachikun.


 La Merced inlisya 

Kay La Merced inlisya sinchi chanisqa ripublikam pacha kapun, allin wasiy kamay ruwasqa. Kuntip Bolognesi Patam kan.

Puka rumiwan ruwasparkaqu mitalkuna hinaq, kanku sapa huq turri intiwatanantin, kay inlisyia Diego Laymeman ruwasqa karqan. 1959 watam qallarinqaku 1995 musuqmanta tikraypakun. Kunan pacha, kay inlisyata achka runakuna purin, ima imankunapas apayananku.
Kay qaylla Hullaqa sayana kachkan


 Franciscanu kunwintu 

Kikin sutichasqa Santa Barbara kunwintu. 

Kan huq hatunwasi tawa sarunakuna Hatun Rumiyoq Urqu wichan ruwarqanku, llaqa 40m Hullaqa waqaypatampi , kanku huk rumanu wasiy kamay Katuliku pachamanta ruqarqankiku.

Ñawpa pacha chanisqanrayku, kunan achka llumphasqa kan.


 Yuraq Kristu, Waynaruqi urqu 

Waqhaypatam urin kunti kan, ñawpa siq'i hinaq kan, sobre Waynaruqi chimpan. Yuraq kristu, urmiyun ruwachisqaqa, widrio hinam, karu pachamanta rikunta atinchu. 

Kaymanta aswan Karu hina rikurkan atinku, hinaqtin, ña llapan Hullaqa llaqta, Arapa qucha, Titiqaqa qucha, Qaraqutu, hatun pampakunata waq quchakunapas rikuyta atinku. Hinaqtin kay Urqumanta sinchi willqasqa kan, kallpachakun llapan Hullaqa qayllakunapas, ña 1987 ruwarqanku, iskay killata tukuchirqanku. Kunanmi kay urquman achka runakuna siqan, kallpanapaq, rikhunapaq; alasitas raymin p'ukllantin kayta hunt'asqa kutin, sumaq chanisqa kan


 Las Calceteras wasiukhu qhatu 

Kimsa sarunakuna kan, chinchay Bolognesi pata kan. Huk hatun qhatu wasi ukhumpin kachkan, sinchi makipura windinkan,rantin achka pach'akunata (chullukuna, chumpakuna, lliqllakuna, waq pach'akuna) kayta alpaqantin ruwan.
Wakin pach'akuna, allin ruwanchasqa kan, hinaq, hawa mamallaqtakunaman rin, qhatun, allin chaninchasqa kan. 


 Chakas qucha 

Chakas qucha (Laguna de Chacas) nisqaqa huk qucham, 10 chinchan Hullaqa kan, qaylla Qukan Chakas ayllu llaqtam. Hatun Urququna kay quchata muyurin, Ikinitu hinam (aswan hanaq kay kitikuna kan) 

Kay quchata wiqihina kan, qaylla 6. km-kuna, Achka uywana, yurana imankunapas kan, pharay pacha sinchita wiñarinku, sumaqpacha kan

 Rijchakuna 

Rikcha:Carnaval de juliaca.jpg|Karnawal

Llaqtapi paqarisqa 
 Yachay tarpuy 

 Riqcharismu 
1933 watam Qullasuyumpi, huk llumpha
 Yachay 

 Hukkaq yachay 
 Colegio de Ciencias Aplicadas Nuestra Señora del Carmen
 Colegio Danielle Mitterrand
 Colegio Salazar Bondy
 Centro Educativo Mariano Nuñez 70565
 Centro Educativo Manuel Nuñez Butrón 71014-1121
 Centro Educativo N° 11204
 Centro Educativo María Auxiliadora 1122
 Centro Educativo Carlos Dante Nava
 Centro Educativo Santa Maria 70536 -1131
 Colegio Franciscano San Román
 Centro Educativo Tupac Amaru Nº 70545
 Colegio Particular de Señoritas Elena de Santa María
 colegio Santa Catalina
 Institución Educativa Primaria N° 70610 de la Urb. Santa Adriana

 Yachay wasikuna 
 Fransiscanu San Ruman Llachay Wasi
 Colegio "Gran Unidad Escolar Jose Antonio Encinas"
 Colegio Salazar Bondy
 Colegio José Maria Arguedas Industrial 45
 Colegio Las Mercedes
 Colegio Emblemática Politécnico Regional "Los Andes"
 Colegio "Comercio 32"
 Colegio Gregor Mendel
 Colegio Pedro vilcapaza  
 Colegio "Brigham Young School"
 Colegio San Vicente de Paúl
 Colegio Eduardo Forga Selinger
 Colegio Claudio Galeno
 Colegio Danielle Miterrand
 Colegio Santa Catalina
 Colegio Elena de Santa María
 Colegio Nacional Las Mercedes
 Colegio Industrial INA 91
 Colegio "Luz Andina Reyna de las Américas"
 Anexo varones "Andean Light"
 Colegio Técnico Industrial Perú Birf
 I.E.P. "La Salle"
 Colegio "Simón Bolívar"
 Colegio "Real Convictorio"
 Colegio Sigma

 Suntur, yachay sunturtin 

 Instituto Superior Tecnológico Privado Salazar Bondy
 Instituto Superior Tecnológico Privado Tecnotronic
 Instituto Superior Tecnológico Privado UNITEK
 Instituto Superior Tecnológico Privado San Juan Bautista la Salle
 Instituto Superior Tecnológico Privado Nazaret
 Instituto Superior Tecnológico Público Manuel Nuñez Butron
 Instituto Superior Pedagógico Publico - Juliaca
 Escuela Superior de Formación Artística E.S.F.A. - Juliaca
 SENATI - Juliaca
 Universidad Nacional de Juliaca
 Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez
 Universidad Alas Peruanas
 Universidad Peruana Unión

 Willay kamayuq 

Wakin willana Hullaqapi kachkan:

 Runa Soncc'o (1935 - 1948)
 La voz de Juliaca (1946)
 Sayariy (1975)
 Calcetera (1974)
 Danza y avanza (1992 - 1993)
 Acción (1950 - 1961)
 Adelante (1946)
 Horizontes de Cultura (1964)
 Huaynarroque (1967)

1950-pi,Federación de Periodistas del Perú tampunta ruwarqan, Dr. Manuel Nuñez Butrón ummaliq.

1959, Radiyu Hullaqa qallariqqan Victor Urviola Garrido, kamchiknin.

 Kapchiy 

Hullaqapi tiyan Escuela Superior de Formación Artística Pública de Juliaca, kachiychasqa ruwankupaq

 Simi 

Hullaqapi kay simikunata kan: Qhichwa, Aymara, Kastilla simi

Hullaqap simin qhichwata, kastilla simipi kuyurirqan. Kunan pacha, wakin aymar runakunata anti laruman hamurqa, ñaWankani Muhumanta runakunap hamun, hinaqsi aymaran hamunqaku.

Idiomas y dialectos de la ciudad de Juliacahttps://web.archive.org/web/20130921150229/http://desa.inei.gob.pe/censos2007/tabulados/?id=ResultadosCensales Simi Rimay RunakunaKastillaAntiq134 408QhichwaPunu58 535AymaraQulla19 310Ashaninka-22Waq-27Hawa simi-23

 Mikhunakuna 


Hullaqapi achka mikhunakuna kan, sumaqmi.

 Thimpu: Papakuna, chuñukuna, muña, ajo, uchu aychantin (challwa, uqhiya icha alpaqa) ruwasqaña sibollantin qurin

 Warqhata: Thimpu hinaq, uywa umantin

 Kharachip kaldun: Kharachi, yana-yuraq chuñu, sinchi kallpachaska phusphuruman, runuakunap uman kallpachin

 Kankachu: Kankasqa aycha, papantin llaqhwantin.

 Salteña

 Mazamorra de quinua: Qinuantin, kaltin

 Pesq'e: Qinuantin ruwasqa

 Challwa frita: Challwa rurarqan, Chakas quchamanta, Titiqaqa, Arapantin.

 Umap kaldun: Uman, yana-yuraq chuñu, papantin, sinchi sumaqpuni kay michunata

 Chairo: Chuñu, chunchuli, charqintin ruwarisqa

 Ch'uñu lagua: Ñutu chuñu ruwarisqa

 Saqta: Qaylla chay ají de gallina nispa

 Qhispiñu: Pesq'e hinaq, chakisqa

 Watya: Papa, chuñu, uchu, aychantin kaywisqa pachan ukhu champ'akunan waqaychasqa

 Chunchuli: Chunchulli uchuntin, papantin, allin kaywisqa, ruwarisqa

 Pastel de quinua al horno: Tanta hina

 Ensalada de papa lisa: Waq mukhunawan rin

 P'asanqalla: Puqur hina

 Chicharrón de alpaca: Alpaqan aychan kusa kankaska

 Chupe de quinua:  Qinua, yurakunantin maqlliska

 Aswa: Sarawan ruraspa

 Kurku kallpanchay 

Hullaqa llaqtaman, aswan runakuna sinku hayt'ana pukllan, isanka rump'u hinam. Hullaqap hukkaq sinku hayt'ana wankurinakuna kan American Star nisqa.

 Sinku hayt'ana wankurinakuna

WankurinaQayllarinPampaLiga 30px Club Deportivo Diablos Rojos  Guillermo Briceño Rosamedina  Copa Perú 30px Franciscano San Román  Guillermo Briceño Rosamedina  Copa Perú 30px Defensor Politécnico  Chanka-lata Copa Perú

 Kurku kallpanchay pampa 

Hullaqapi wakin Sinku haytay pampa kachkan

 Hullaqa Monumental sinku hayt'ana pampa
 Guillermo Briceño Rosamedina sinku hayt'ana pampa
 Manuel A. Odria sinku hayt'ana pampa
 Hullaqa Pulitikniku sinku hayt'ana pampa
 Qaraqutu sinku hayt'ana pampa
 Chanka-lata sinku hayt'ana pampa
 Néstor Cáceres Velásquez Yachay Suntur sinku hayt'ana pampa

 Qayanqillqakuna, waq sut'ikunantin 

 Qayanqillqakuna 

Kay qayanqillqakuna hap'in:  

 Antip huñuna uma llaqtan (Ley N° 24746)

 Waq sut'ikuna 

Hullaqa kay sut'ichasqa karqan: 

 Altiplanop perlan
 Kusmupulita Llaqta
 Machuaychakunap, Ch'iñipillkukunap hallpan
 Wayra Llaqta
 Altipampap T'ikan

 Apaykachana 

Hullaqapi tukuy apaykachana kachkan, kaykunatawan allinchasqa hinaq, kaypi Inka Manqu Qhapaq antanka pampa kan, antakuru, karrukuna kan.

Ña pitaq mayqin Punu Suyu ripuptin munan, Hullaqaman qallarinka, hina, kaykunaman tinkisqa kan:

 Ariqipa: 273 km
 Qusqu: 337 km
 Punu: 40 km
 Limaq: 1288 km.

 Antanka apaykachana 


Inka Manqu Qhapaq antanka pampa Hullaqampi kachkan, kay antanka pampa sapalla tukuy Punu Suyu kan, llaqtan wichay kitiman ruwasqa kachkan, kaylla walsapata kiti, Lampa lluqsina. Kay antanka pampa, tukuy Awya Yala sayt'uchaq kan, llaqa 4.2 km.  Aeropuertos Andinos del Perú kamachisqa.
K'alan antankakuna kaypi uranchata atin

Qayllariy 2013 Boeing-ta antankanta mallinapaq nirqan Boeing  Kay antanka pampa akllasqa karqan, allin pacha, pampa, chiri, chaki, waqkunaraykupas; mallinakunaqa allinchasqa kan, nirqan.

Chaninlla, kaykunakama rin Limaq, Qusqu, Ariqipa

Kay wankurina kamachin:
 LAN Perú
 Avianca

 Pacha apaykachana 


Hullaqapaq kay apaykachana chanisqa kan. Hullaqa chawpin Piruw urinsuyu kachkan, hinaqtin ñankunata kaymanta qallarin maykinkama. Hullaqamanta asphaltasqa ñankunata rin: Qusqu, Ariqipa, Punu, Wankani, Lampa, waq k'iti-kama

Brasil-man kunan, kay Interoceanica nispa tinqirqan.
Covisur nisqa, asphaltarqa kay Hullaqa-Punu ñan, hinaqtin sinchi hunt'asqa kay ñanta kachkan, kunansi, wakin mask'aqkuna nin, kay ñanta waq ñan ruwachina karqan, hinaqtin kunan huk hatun ñan ruwachkan autopista nisqa.

Kay chawpi Punu Suyumanta, musiku sinchita wiñasqa, pampa kananptin aswan ñankunata uskhachasqa kan

 Antakuru apaykachana 

Llaqtapura, Tras-Andino Antakuruñan rin, Perú-Rail-man kamachisqa. Puno, Cuzco, Ariqipa-ntin chayan, waq mamallaqtakuna runam apaspa.
Ripublika pachan sinchi mawk'asqa karqan , kunanmi hinaq, wakin runakuna kaywan kuyun, qallarirqan llaqa huq pachawata (1871), lantin llaqtakuna aswa-phisi wiñarkan, hinaqtin achka qhatun apan makipurantin.

Kay ñankunata kan: Qusqu-Hullaqa-Punu, Qusqu-Hullaqa-Ariqipa, Ariqipa-Hullaqa-Pununtin.

Kunan, sinchi llumphasqa kay antakuru kan, hawamanta runakunap chaniyuq kan

 Karuwillanakuna 

 Karu rimana llikantin 

OSIPTEL-ta nin:  2012-2013, Hullaqa qaylla 7000 Internetman tinkisqa kan.

Karu rimay llikantin, kaykunawan hasp'isqa: Movistar, Claro, Entel, Bitel, Virgin Mobile.

 Kichasqa ñawikaruy 

Ñawikaruy

VHF
 Frecuencia Latina (Canal 2)
 TV Sur (Canal 4)
 RED TV (Canal 5)
 América Televisión (Canal 7)
 TV Perú (Canal 9)
 Panamericana Televisión (Canal 11)
 Perú TV (Canal 19)

UHF
 Peruana TV (Canal 14)
 Altiplánica TV (Canal 15)
 Nova TV (Canal 17)
 Mundo TV (Canal 21)
 Andina de Televisión ATV (Canal 23)
 AP TV (Canal 25)
 Fama TV (Canal 27)
 Radio y televisión del Perú (RTP) (Canal 31)
 Cositel (Canal 51)
 Canal 35 (Canal 35)
 San José televisión (Canal 37)
 TBN-Enlace (Canal 39)
 Pontificia TV (Canal 41)
 Xtremo TV (Canal 45)
 Telefé (Canal 47)
 Canal e (Canal 64)
 Canal 53 (Canal 53)
 Collasuyo TV (Canal 55)
 GRAMI TV (Canal 57)
 Canal 59 (Canal 59)

 Radiyukuna (FM) 

 Radiyu Programas del Perú (RPP Noticias) (88.9)
 La Exitosa (89.5)
 La Inolvidable Tus Mejores Recuerdos (90.1) Radiyu Caliente (90.5)
 Radiyu Juliaca (90.9)
 Radiyu Libertad (91.3)
 Antena 10 (92.9)
 Studio 92 Primeros en tu música (93.3)
 Las Vegas (94.3)
 La Karibeña (94.9)
 San Francisco (95.5)
 Radiyu Nacional del Perú''Tu Voz en la Radio (100.5)
 Radiyu El Sol de Los Andes (104.5)
 Radiyu Satélite (106.1)
 Radiyu Perú (106.7)
 Radiyu Frontera (107.9)

 Radiyukuna (AM) 

 Radiyu Nuevo Tiempo 'La Voz de la Esperanza''(780)
 Radiyu Programas del Perú (810)
 Radiyu Noticias (1050)
 Radiyu Lider (1150)
 Radiyu Juliaca (1300)
 Radiyu Perú (1320)
 Radiyu Sudamericana (1340)
 Radiyu Red Andina (1430)
 Radiyu Sol de los Andes (1460)

 Ñaña llaqtakuna 

 20px|Kustarika Kustarika, San José
 20px|Watimala Watimala, Tunja
 20px|Kulumbya Kulumbya, San José
 20px|Chinchaysuyu Chinchaysuyu, Ampatu
 20px|Mishiku Mishiku, Guadalajara

 Hawa k'itikuna 

 Vista Satelital por Google Earth
 Municipalidad de Juliaca, Perú
 Carnaval de Juliaca 2015
 Juliaca Informa
 Seguridad Juliaca

 Kaypipas qhaway 

 Chakas qucha
 Chakchura qucha
 Lagunillas qucha
 Lampa mayu
 Punu suyu
 Sinru qillqa: Llaqtakuna (Piruw)
 Hullaqa p'ukllay
 Qaraqutu

 Pukyukuna 

 World Gazetteer

Hawa t'inkikuna

 Saywitu: Punu suyu
Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)

Katiguriya:Llaqta (Piruw)
Katiguriya:Llaqta (Punu suyu)
Katiguriya:San Ruman pruwinsya
!