Anqash suyu

Anqash suyu (aymara simipi: Anqash jach'a suyu; kastilla simipi: departamento de Áncash) nisqaqa huk suyum Piruw mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Waras llaqtam. 

Riqsisqa suti
Anqash. s. Anqash suyu, Piruwpi. 818 289 tiyaqkuna 1981 watapi. Qheswa- español-qheswa Simi Taqe. Municipalidad del Qosqo (1995) 
Anqash. s. Piruwp suyun, Chawpin yachay tarpuypa k'irawnin, raki simi QI, riqsisqa aswan unayniyuq. Francisco Carranza. Diccionario quechua ancashino-castellano . Sutita churarqanku Sapan Piruwta Chili urmaskiptin, Yunkay  maqanakuypi, 20.01.1839
 Kay suti samun Anqashmanta: unay puchukasa llaqta 1725 watapi, uranpi kan Anqash mayucha  Tauro del Pino: Enciclopedia Ilustrada del Perú , tomo 1
 Wiñay kawsay 
Kamasqa .

 Allpa saywachi 
 Amachasqa sallqa suyukuna: Waskaran mamallaqta warikancha
 Urqukuna: Shuyturahu (6.120 m) - Artisunrahu (5,999/6,025 m)  - Kanchas (6.049 m) - Qarwatakaq (6.176 m) - Chawpikallki (6.307 m) - Wallqan (6.122 m)  - Hirihanka (6.094 m) - Matarahu (6.074 m) - Pisqu urqu (5.452 m) - Pukachirka (6.100 m) - Pukaranka (6.156 m) - Pallqarasu (6.274 m) - Pastururi (5.240 m) - Pukarahu (6.241 m) - Pumapampa (6.258 m) - Pumpuyaq (6.166 m) - Kitarahu (6.036 m) - Rahupakinan (6.122 m) - Rasaq (6 017 m) - Rurimachay (6.309 m) - Shaprarahu (6.112 m) - Tawllirahu (5.830 m) - Tullparahu (6.395 m) - Tuqllarahu (6.032 m) - Wantuy (6.395 m) - Waskaran (6.768 m) - Quñuqranra (5.181) - Wakrish (5.560 m) - Yerupaja (6.635 m)
 Quchakuna: Pallqaqucha -  Qiruqucha (Rikuway pruwinsyapi) - Pilaqatu (Pallasqa pruwinsyapi) - Parun qucha (Waylas pruwinsyapi) - Llankanuku quchakuna (Yunkay pruwinsyapi) - Qunuqucha (Patiwillkamanta Warasman ñanpi) - Kulliqucha
 Mayukuna: Marañun mayu - Santa mayu - Warmiy mayu - Kasma mayu - Kuliwras mayu - Nipiña mayu - Patiwillka mayu.
 Q'asakuna: Rumikrus Punta (4.950 m) Waylas pruwinsyapi Santa pruwinsyapiwan - Santa Krus q'asa Llankanukuwan (3.850 m) Yunkay pruwinsyapi Waylas pruwinsyapiwan - Qawish tunil (4.000 m) Rikuway pruwinsyapi  Wari pruwinsyapiwan -  Qunuqucha ( 4.100 m) Rikuway pruwinsyapi Bolognesi pruwinsyapiwan.
 Wat'akuna: Yuraqwat'a - Santa wat'a - Phirrul wat'a - Charapa wat'a.

 Yurakuna 
 Ramran: Mishiku ramran (Alnus jorullensis)
 Yuraq ch'illka (Baccharis latifolia) 
 Urqu wamanpinta (Chuquiraga spinosa)
 (Cnidoscolus basiacanthus)
 Ancosh (Culcitium canescens)
 Champa icha kunkush (Distichia muscoides)
 Qurikasha (Echinocactus sp.) (Matucana yanganucensis ?)
 Wiñay wayna: (Epidendrum corimbosum)
 (Eriotheca ruizii)
 Chilliwa (Festuca dolychophylla)
 Phawka (Flourensia macrophilla)
 (Gochnatia patazina)
 Muqti icha muchki (Hesperomeles cuneata)
 (Iresine weberbaueri suess)
 Tutura (Juncus andicola)
 (Jungia paniculada)
  Khirkinchu chupa: Purwa (Lycopodium crassum)
 Tuna (Mammillaria sp.)
 Muña: (Mintostachys tomentosa)
 Chacuas jacha (Ophryosporus chilca)
 Tuna waraqu (Opuntia ficus-indica) 
 Uqi qiwuña (Polylepis incana)
 Titanka (Puya raimondii)
 (Rauhia staminosa ravena)
 Mayu llaqi icha Putaqa (Rumex peruanus) 
 Ñukch'u (Salvia sp)
 (Saxifraga magellanica)
 Mulli (Schinus molle)
 Wirush icha ancush (Senecio canescens)
 Wamanripa icha wira-wira (Senecio comusus (?))
 Ichhu (Stipa ichu)
 Waranway: warumu icha waruma  (Tecoma sambucifolia) 
 Achupalla (Tillandsia purpurea) 
 Shinwa (Urtica sp.)
 Llaqllishqura, callhua-callhua, icha tarquy (Werneria nubigena)
 Uywakuna 
 Añas : Qhapaq añas (Conepatus rex)
 Wiruchu (Desmodus rotundus)
 Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (Dusicyon culpaeus = Pseudalopex culpaeus)
 Usqhullu icha Usqu misi (Felis colocolo = Leopardus colocolo) 
 Puma (Felis concolor incarum)
 Hatun taruka (Hippocamelus antisensis)
 Chinchay wisk'acha (Lagidium peruanum)
 Puka luwichu (Mazama americana) 
 Chupasapa achuqalla: (Mustela frenata agilis)
 Yuraqchupa luwichu (Odocoileus virginianus) 
 Antikuna atuq icha Piruwanu atuq (Lycalopex culpaeus = Pseudalopex culpaeus)
 Puma (Puma concolor)
 Antikuna ukumari (Tremarctos ornatus)
 Wik'uña (Vicugna vicugna)

 Pisqukuna 
 Pili laya: Anas specularoides = Lophonetta specularioides (kastilla simipi: pato cordillerano)
 Sutru: (Anas flavirostris oxiptera)
 Patu jirka: (Anas georgica spinicauda) 
 Wamanpallpa icha hatun wamancha (Buteo poecilochrous) 
 Yuraquma mayusuksu (Cinclus leucocephalus) 
 Akakllu, Hak'akllu icha Jak'achu (Colaptes rupicola) 
 Siwar q'inti (Colibri coruscans)
 (Eupelia cruziana)
 Turpiña, ujujuy icha suk'a (Fulica gigantea) 
 Anka (Geranoaetus melanoleucus)
 Qiwlla (Larus serranus)
 Q'inti: (Metallura phoebe)
 Llut'u: (Nothoprocta ornata branickii)
 Wasqar q'inti: (Patagona gigas peruviana)
 Urin allqamari (Phalcoboenus albogularis)
 (Podiceps chilensis morrisoni)
 Chiwaku (Turdus chiguanco) 
 Liki-liki icha liclish (Vanellus resplendens)
 Kuntur (Vultur gryphus)
 Kukuli: (Zenaida asiatica meloda)
 Pichinku, pichitanka icha pichusanka: (Zonotrichia capensis peruviensis)

 Llaqta pusa rakiy 
250px|thumb|right|Mawk'a Yunkay, ayamarka, Anqash suyupi
Iskay chunka pruwinsyam kan:

 Pruwinsya Runakuna(2007)www.inei.gob.pe Uma llaqtaAyha pruwinsya 7.995 AyhaAntonio Raymondi pruwinsya 17.059 LlamillinAsunsyun pruwinsya 9.054 ChakasBolognesi pruwinsya  30.725 ChikyanQarwas pruwinsya  43.902 QarwasCarlos Fermin Fitzcarrald pruwinsya 21.322 San Luis llaqtaKasma pruwinsya 42.368 KasmaKurunku pruwinsya 8.329 KurunkuWaras pruwinsya 147.463 WarasWari pruwinsya 62.598 WariWarmiy pruwinsya  27.820 WarmiyWaylas pruwinsya  53.729 QarasPisqupampa pruwinsya 23.292 PisqupampaUqrus pruwinsya 9.196 UqrusPallasqa pruwinsya
  29.454 QawanaPumapampa pruwinsya 27.954 PumapampaRikuway pruwinsya 19.102 RikuwaySanta pruwinsya  396.434 ChimputiSiwas pruwinsya 30.700 SiwasYunkay pruwinsya 54.963 Yunkay

 Simikuna 

Anqash suyupiqa aswanta kastilla simita qhichwa simitawan rimanku.www1.inei.gob.pe (kastilla simi) Suyupiqa anqash runasimitam rimanku.

 Simi Rimaqkuna 2004 (%)  Rimaqkuna 2009 (%)Qhichwa simi 43,132,2Kastilla simi 56,467,4Huk simi  /1 0,50,4

 /1 aymara simiwan, inlish simiwan, purtuyis simiwan, huk hawa simiwan, ruqt'u runakunawan   

 Pruwinsya Kastilla simita rimaqkuna  /1    % Pachan simita rimaqkuna  /1, /2   %Ayha pruwinsya4,35061.42,72438.5Antonio Raymondi pruwinsya3,35222.411,57177.3Asunsyun pruwinsya1,37717.06,64982.2Bolognesi pruwinsya 23,17383.64,49316.2Qarwas pruwinsya 10,29725.929,39774.0Carlos Fermin Fitzcarrald pruwinsya1,4998.017,13591.6Kasma pruwinsya32,74985.65,47114.3Kurunku pruwinsya6,74290.07419.9Waras pruwinsya84,00962.849,62137.1Wari pruwinsya11,70320.944,03178.8Warmiy pruwinsya 23,47093.21,6956.7Waylas pruwinsya 20,08042.127,55857.8Mariscal Luzuriaga pruwinsya1,6187.918,75291.6Uqrus pruwinsya7,56591.07338.8Pallasqa pruwinsya 25,52799.31380.5Pumapampa pruwinsya3,56514.521,04285.3Rikuway pruwinsya10,81662.46,49537.5Santa pruwinsya 351,97097.39,3412.6Siwas pruwinsya16,88062.610,04737.2Yunkay pruwinsya12,83426.136,17273.6Llapan653,57668.1303,80631.7

 /1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

 /2 Pachan simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk pachan simi (mana hawa simi)

 Pukyu:  

 Llaqtakuna 

 Cabrillas
 Caulla
 Chimbote
 Cuncush
 Hacienda Huayi
 Hankawayi
 Jahuaccocha
 Juitu Qucha Llamaq
 Matakancha
 Maway
 Pallqa 
 Pocpa 
 Pumapampa
 Pumapata
 Puerto Santa Qaras
 Qarwas
 Qiru
 Qutawayi
 Quyshqu
 Tranca
 Wachis
 Wakachi Wantar Chawin
 Waranqallu
 Waras 
 Warmiy
 Wayaqucha
 Willkawasi
 Yawya
 Yunkay

 Karu puriy 
 Asunsyun pruwinsyapi:
 Chakas 
 Musiyu (Chakaspi)
 Buluñisi pruwinsyapi: 
 Waywash urqukuna Yerupajawan ( 6.634 m)
 Chikyan
 Kapillapunta (Chikyan: 8 km)
 Puskanwaru (Chikyan: 8 km)
 Pukamachay
 Wasta (Huasta) llaqtapi inlisya (Chikyan: 8 km)
 Akya llaqtapi inlisya (Chikyan: 18 km) 
 Punummarka (Chikyan: 6 km) 
 Quntu Kuta (Chikyan: 5 km) 
 Pachapaqui llaqtapi: Titankakuna (Puya Raimondii) 
 Usqur phaqcha (12 m) (Usqur llaqtamanta: 2 km)
 Tampu (Tikllus llaqtapi)
 Chacha Puntas qhichwa
 Mawk'a Wanuku (Huanoco viejo)
 Armakuna (Llaqllapi)
 Qarwas pruwinsyapi:
 Qarwas
 Chancos: Armakuna
 Kasma pruwinsyapi:
 Sechín
 Chankillu
 Max Uhle musiyu
 Las Aldas (Kasma: 15 km
 Wari pruwinsyapi:
 Wantar Chawin (Waras: 109 km)
 Kunchuku Qhichwa
 Waylas pruwinsyapi:
 Shuyturahu (6.120 m)
 Qaras
 Tumshucaico (mawk'a llaqta) (Qaras: 1 km)
 Parun qucha (Qaras: 32 km)
 Patu Wayq'u (Qaras: 25 km)
 Pallasqa pruwinsyapi:
 Qawana, musiyu
 Pashash (Qawana: 1 km) (mawk'a llaqta)
 Mawk'a llaqtakuna: La Galgada, Sacra, Chukana, Chunqurmarka, Suslayap, Sakuyquchay (Pallasqa distritupi)
 Rikuway pruwinsyapi:
 Pueblo Viejo, Pumacahuara, Jirash, Tayapunta, Yacucancha
 Pastururi urqu (Nevado Pastoruri), 5.240 m (Waras: 70 km
 Patuqucha (laguna de Patococha)
 Santa pruwinsyapi:
 Pañamarka
 Punkuri (Chimputi: 30 km)
 Yunkay pruwinsyapi:
 Llankanuku quchakuna: Chinanqucha (Chinancocha), Orconcocha (Waskaran mamallaqta parkipi)
 Waskaran, 6.768 m
 Guitarrero mach'ay
 Raymikuna 
 Simana Santa, Waraspi
 Suyupi paqarisqa 

 Carlos E. Zavaleta

 Armando Villegas

 Kaypipas qhaway 
 Anqash rimay
 Kunchuku Qhichwa
 Yuraq Walla
 Yana Walla
 Waylas
 Sinru qillqa: Anqash suyupi urqukuna

 Willay pukyukuna 

 www.proviasdes.gob.pe / Carlos Fermín Fitzcarrald pruwinsyamanta pdf, 9 MB (kastilla simi): Yurakuna, uywakuna
 biblioteca.uns.edu.pe r. 4 (pdf) (kastilla simi): Yurakuna, uywakuna

 Hawa t'inkikuna 
 Saywitu: Anqash suyu
 Yuraq Urqukunap saywitunkuna
 Unay willakuykunawan kay ruraqpa willakuyninkuna
 bvirtual.proeibandes.org / Félix Julca Guerrero: Uso de las lenguas quechua y castellano en la escuela urbana: Un estudio de caso (2000 watapi, Aquwitsay llaqtapi, :Waras pruwinsya, Piruw) (kastilla simi; Ichikllachaw: r. 140 - 141)

Katiguriya:Suyu (Piruw)