Yura

Yura icha Mallki (latin simipi: Planta - (regnum) Plantae, grigu simipi: Φυτόν - Φυτά) nisqaqa llapan imapas allpamanta wiñaq kawsaqmi, inti wayllay nisqata ruraq. Yuraqa saphiyuq, chillkiyuq, raphiyuqmi. Chillkip ñawch'inpitaq icha raphip lluk'inkunapiqa yurap mukmunkunam.

 Ima hinam kawsanku 
Kay hinataq yurakunaqa wiñankum: Mallkikunaqa sach'akunapas lliwmanta aswan hatunmi. Qurakunataq aswan pisim. Wiñayninkamaqa kay hinam kamanchik:
 Huklla wata qura: q'irunnaq yura, huklla wata kawsaq
 Sinchi qura: allpa ukhullapi q'iruyuq yura, aswan wata kawsaq
 Thansa: Q'irusapa, ichaqa uchuylla yura, mana ch'ulla kurkuyuq, achka k'allma hinayuq
 Sach'a: Q'irusapa, hatun yura, ch'ulla kurkuyuq, k'allmakunayuq

Tukuy yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi misk'ita ruranku. Kawsanapaqqa intip achkiyninta, wanuta, yakutapas mat'ipayanku. Saphinkunawan yakuta wanutapas ch'unqamunku.

Tuktuyuq, murukunata ruraq yurakunataqa muruyuq icha tuktuyuq ninchik. Hukkunataq, tuktunnaq yurakunaqa, pisillam (ahinataq laqu icha qucha yuyu).

Yurakunap kawsaykuqninkunap pirqankunaqa silulusayuqmi.

 Inti wayllay 
Yurakunap raphinpi kawsaykuqkunapiqa kawsaykuq inti wayllaq (kloroplastu) nisqakunam. Chay raphi q'umirniyuq (klorophila nisqayuq) inti wayllaqkunawan, inti wayllay nisqata ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Yurap rurasqan muksichaqtam ñuqanchik runakunataq kawsananchikpaq mat'ipayanchik. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik. Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan.

 Yurakunap mitan kamay raki huñukuna 
 Paqu laqukuna (Phaeophyta) (manam kaqlla ayllu huñupichu) 
 Puka laqukuna (Rhodophyta)
 Q'umir yurakuna (Chlorophyta)
 Q'umir laqukuna (Chlorophyceae)
 Rumi millmakuna (Bryophyta)
 Tuktunnaq sirk'ayuqkuna (Pteridophyta)
 Raki-rakikuna (Pteridopsida)
 Muqu-muqukuna (Equisetophyta)
 Hiki p'anqa yurakuna (Lycopodiophyta)
 Psilotopsida
 Muruyuqkuna (Spermatophyta)
 Llat'an muruyuqkuna (Gymnospermae)
 Akwayuqkuna (Coniferae)
 Sikas yurakuna (Cycadophyta)
 Yinku yurakuna (Ginkgophyta)
 Qatasqa muruyuqkuna (Angiospermae)
 Iskay phutuy raphiyuqkuna (Dicotyledoneae)
 Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida)
 Kimsa khata sisayuqkuna (Rosopsida)
 Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (Monocotyledoneae / Liliopsida)

 Mikhuna chakra yurakuna 

Chakranchikkunapi miraspa tarpusqa sach'akunataqa mallkikunam ninchik.

Lliwmanta aswan tarpusqanchik chakra yurakunaqa sarawan papam.

Kaypi huk chakra yurakunam:

 Sara
 Papa 
 Uqa
 Uchu
 Añu 
 Achira 
 Kinwa (kiwna)
 Qañiwa 
 Lakawiti 
 Achuqcha

 Hampina chakra yurakuna 

 Macha-macha
 Supay arqhu
 Qhamatu
 Ch'apu-ch'apu
 Warwasku

 Q'apachanakuna 

 Payqu
 Ruqutu 
 Wakatay 
 Achiwiti
 Chikchipa
 Muña

 Mallkikuna 

 Paqay
 Tintin
 Kachan
 Luqma (ruqma)
 Achupalla 
 Usuma
 Tunas 
 Sawku
 Awaymantu

 Hampina qurakuna 

 Achanqaray
 Allqu kichka 
 Maych'a
 Muña
 Asnaq qura
 Q'itu-q'itu 
 Pinku-pinku
 Pilli-pilli
 P'uru-p'uru 
 P'irka icha Sillkiwa (Bidens siegesbeckia) 
 Kisa
 Raki-raki 
 Sullu-sullu 
 Qhamatu
 Tara 
 Sutuma 
 Yawar ch'unqa qura
 Panti

 Sumaq t'ikakuna 

 Qantu
 Ñukch'u 
 Chinchirkuma 
 Sawsi
 Pisunay

 Rikchakuna 

!
Katiguriya:Kawsaq