Kuka

Kuka (Erythroxylon coca) nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk kukayna nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna lliipht'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq. Kuka ( aru simi); Kuka ( Kulli simi); coke ( inlis simi). <ref> Vocabulario de la lengua Aymara, Ludovico Bertonio </ref> 

Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.

Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.

Evo Morales USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.

Mariscal Andrés Avelino Cáceres ( Awilinu Kasiris)kukata chaqchapar   chiliki awqakunata   tsarapuran waqatsiran, hirkakunapa ukrukunapa purikachar.

Aya sutariptin ampikunachaw takipar kukata wakinkuna akullipayan, warat rikchayanapaqn Limaq llaqtapipas..

 Rikchakuna 

rikchacha|Acullicu - Kintu
Nisqakuna
 Imayllaqa Mama Kuka kutimunqaqam¿Ima kuka chakrata waykanki? ( Qullqa kamariq, Panchu Karansa Rumiru)
  Kintu kintullantam mikurqani ( Taqi ruwaq Awyun Yaranqa Waltirama) 
  Kukam willakamun Limaqpmanta chayamunqa nanichaw harkakayashqa ( Kuka qatipaq Karminchu Haara).
  Unaymi yarparaa kuka mana alli rapra, patsan runakunata yukan;  chaypita maakushkaa alli kukapa rurayninta, chay raprakuna, qullmiraq, mana mushkuqraq, mana kuyuqnaw, kallpan akulliqkaqta. ( Hipólito Ruiz, Jefe de la Expedición Botánica a los Reynos de Perú y Chile,  a fines del siglo XVIII, lo cita Javier Pulgar Vidal).

Simi tinkuqkuna
 Tuqra, llipta, isku
 Kuka akulliy, kuka chaqchay, kuka qatpay.
 Kuka chakra
 Qachuy, aqñuy.
 Kuka pallay
 Sakapa, qarapa, wankuna hacha
 Qallay haruy, shuuratsiy haruy
 Kuka runqu, kuka kustal.
 Kuka piksha, kuka chuspa
 Kuka yaku
 Apachitaman churakuy

 Hawa t'inkikuna 

 Nonato Rufino Chuquimamani Valer: Kuka mama uywaymanta''. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.

 Willasakuna 

Katiguriya:Iskay phutuy raphiyuq
Katiguriya:Flora
Katiguriya:Thansa
Katiguriya:Musphachiq yura
Katiguriya:Chakra yura