Piruw

Piruwqa (Ispaña simipi: Perú, Aymara simipi: Piruw, Inlis simi: Peru) Urin Apyalap intichinkayninpi llaqtam. Pata waqtamanta Ikwatur llaqtawan, Kulunsuyu llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy waqtamantataq Parasil llaqtawan Pulipya llaqtawan tinkuna, uray waqtamantataq Chili llaqtawan Puliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay waqtamantataq Pasihiku mama quchawan tinkusqa. Piruw huk achkaniray kawsayuq mamallaqtam tiyayr’itikunayuqmi kan, tiyayr’itintaq -Kuntipi, Pasiphiku chala suyupa purun pampapi; mamallaqtap wichayninmanta urayantinkama Anti wallap umanpi; Amarumayupa quñi yunkanpi- mastarikunmi. Piruwqa 34 hunu runakuna charin, umallaqtantaq hatunnin llaqtapas Limaqmi. 1.28 hunu km2 (0.5 hunu mi2) charispa, Piruwqa Tiqsimuyupi chunqa isqunñiqin, Urin Awyalapi kimsañiqinpas hatunnin mamallaqtam.

Piruwqa sapan llaqtam, umalliqniyuq, Qurinaka nisqa rimana huñunakuyniyuqpas. Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa Kastilla, Qhichwa, Aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi. Peruqa achkaniray unay shamuq kulturakunap paqarinan kanmi. -Qallarikuq 3500 ñp- Norte Chico kulturamanta, Tawantinsuyukama. Norte chico kulturantaq, Awyalapi ñawpaqnin kulturami, shinallataq sibilisasyunpa pichkamanta shuknin paqarinanmi karqa. Tawantinsuyuntaq, Ñawpaq Colon Awyalapi hatunnin sibilisasyunmi karqa. Kunan Peru sutichasqa suyuqa, unay wiñaykawsayyuq mamallaqtapurapi shukninmi; erensyannintaq chunka waranqa watamantam (ñk.) shamunpas. XVI pachaqwatapi Ispaña imperyuqa Perupa suyuntam atipanakurqan, chaymi  shuk birreynatutam takyachirqan; birreynatuntaq Urin Awyalapi tukuymari suyunpi mastarirqan, shinallataq Limaq llaqtatam umanchakurqan. Awyalapi, superior yachaykaqqa qallarichikusqan 1551 watapi, Mamallaqtap San Markus Kuraq Yachay Wasitam ofisyalisllam takyachispa. Peruqa 1821 watapi ofisyalislla qispichikurqan, hawasuyupi José de San Martín, Simón Bolívarpas awqaqkunap purisqanmanta, shinallataq Ayakuchu batallasqanmanta, Peruqa 1824 watapi qispichisqanta tukuchikun. Shamuq watapi, mamallaqtaqa politikap takyanakaqnin charirqan, ekonomita politikatapas takyarikusqankama wanu rukrisqanrayku. Qhipaqnin, Chiliwan Pasiphiku Maqanakuyqa (1879-1884) Peruta krisiskaqninman apachikun, chaymanta qhapaqkunataq kamachiyta ayqichikun Partido Civilistamanta. XX pachaqwatapi, mamallaqtaqa coup d’etat-tam, sosyal allinakaqtam, ukhumanta maqanakuytapasmi tuparirqan, shinallataq ekonomip takyakaqnintam wiñaykaqnintapas tuparirqan. 1990 watakunapi, mamallaqtaqa shuk mushuqliberal ekonomi modelutam takyachisqan, kunankamapas tiyanmi. 2000 watakunapi Tiqsi materyaqa wiñasqankupacha. Peruqa sapakutilla ekonomi wiñaqnin charirqan, hinallataq wakchakayninta pisiyarqanpas.

Qispichisqa mamallaqtashina, Peruqa shuk demokrasyayuq republika reprasentasyunniyuqmi kan, 25 suyupi rakisqam, runap puquykaynin hanaqmi charin, yaykunakayninpas chawpi-hanaqmi, Runap Puquykaynin Indisi (RPI) llapanmanta 82 ñiqin charipakunpash. Shinallataq Awyalapi allin ekonomyayuqmanta shuknin, wiñaykaq tasaqa chawpichasqa 5.9% charin. Shinallataq tiqsimuyupi usqay industria wiñaykaqyuqmanta shuknin, chawpichasqa 9.6% -pash charin. Riqsichisqam ekonomi aktibidadninkuna kanku: minerya, manufaktura, tarpuy, challwahapiypas, waq wiñachikuq sektoreswan telekomunikasyunshina, bioteknolohyashina. Mamallaqtaqa The Pacific Pumastam chayaqin, kaytaqmi shuk mamallaqtakunamanta politiku tantanakuymi kan. Mamallaqtakunañataqmi Awyalapa chalanpi tiyanku, shinallataq kikin wiñaykaynin tendensyatam kunakupunku. Kay wiñaykaynin positibomi kan, taqyasqa makroekonomipa tiqsinta charinpas, allin kamachikuyninta charinpas, shinallataq tiqsimuyupa intirasyunpaq kichasqam kanpas. Peruqa, sosyal qispikayninpi, shuk riqsichisqa mamallaqtami kan, shinallataq, APECpi, Pasiphiku Aliansapi, Transpasifiku Tantanakuypi, Komersyo Tiqsimuyupa Tantanakuyninpipas shuk miembropas kanmi. Peruqa chawpikallpayuq mamallaqtashina riqsichisqami kan

Perupa runakunapi mishu, indihina, iwruparuna, aphrikaruna asyarunapas kapun. Aswan riqsisqan simiqa kastillami, achka Perurunakunaraqmi Qichwa, Aymar, waq simikunatapas rimallankutaq. Runakawsayninkuta piturisqantaqa, artepi, yanuypi, literaturapi, takiypipas hatun dibersitasta paqarichikusqan.

Piruw suyukuna
Piruw suyukuna
Piruw mama llaqtaqa 24 suyukunapi (departamentokuna) huk Qallu llaqtapiwan (Callao) rakisqam kachkan. Sapa suyuqa kikin kamachiyniyuqmi (gobierno regional).
Piruw mama llaqtaqa kimsaman rakin kachkan: Chala suyu (costa), Antikuna/Sallqa suyu (sierra), hinaspa Yunka suyu (selva). 

1. Chala suyu (Costa)

Kay suyukunaqa mama quchap patanpim kachkan (0-500 msnm). Kaypiqa inti k'anchay hinaspa ch'aki allpakunam kan:
Piwra suyu, Lampayiqi suyu, Qispi kay suyu, Tunpis suyu, Anqash suyu - Chala hinaspa Antikuna.Lima suyu, Ika suyu, Areqipa suyu, Muqiwa suyu, Taqna suyu.

2. Antikuna / Sallqa suyu (Sierra)

Kay suyukunaqa hatun orqukunap chawpinpim kachkan (2300 msnm-manta wisq'asqa). Kaypiqa aswan achka runasimim parlakun. 

Kashamarka suyu, Wanuku suyu, Pasqu suyu, Hunin suyu, Wankawillka suyu, Ayakuchu suyu, Apurimaq suyu, Qusqu suyu, Punu suyu.

3. Yunka suyu (Selva) 

Kay suyukunaqa sach'a-sach'a ukhupim kachkan, q'uñi hinaspa paray suyum. 

Luritu suyu, Ukayali suyu, San Martin suyu, Amaru suyu, Amaru sacha suyu.

 Llaqtashuti 

Formal shutiqa ofisyal kastilla simipi, "República del Perú"-mi kan. Qichwa simipi, "Piruw Mamallaqta"-mi kan wan "Piruw Ripuwlika"-mi kan, Aymar simipipash "Piruw Jacha Suyu"-mi kan. Inlish formal shutillataqmi "Republic of Peru" kan. Llaqtashutiqa Qichwapi "Piruwruna"-mi kan, Inlish simipi "Peruvian" kantaqmi.

Perup sutinpa pukyunmanta achka theorikunami kan. XVI siklu qallarichkasqapi, Panama ismupa San Miguel Bahianiraqpi dominakuq kamachiq biru sutichasqami, chaymanta shamunsi. Panamapa uranpi Biru sutichasqa qullqiyuq mamallaqta kaq, indihina rimasqanmanta uyarispaqa, hispanarunaqa shamusqanku chay kit'iman, chaymi Peru - shina sutinchakun. Chaymanta, kastilla konkistadorkunapaq Tawantinsuyuta Piruwsina sutichasqa kapun. Chaymanta Peru sutiqa kay suyupaq riqsichinanpaq kunankama kutipakullantaqmi

 Wiñay kawsay 

Ñawpaq Tawantinsuyu Pacha

3000 ñp watamanta 2500ñp watakama, Supi qichwapi, Karal ruynakuna (Norte Chico sibilisayun), prinsipalmente rumi wasimanta rurachisqa, rikurikunmi. 1000 ñp wataniqmanta - 200 ñp wataniqkama, Anti Walla lliwninpi -pumatam, amarutam, kunturtapas wakashina muchaq- Chavin kulturaqa puqurikusqanmi. Chaymanta, chalapa hananpi Chimu kulturaqa 100 qp-niqmanta - 700 qp-niqkama Truhillu llaqtapa hawanpi Inti Wakatam, Killa Wakatapashmi konstruisqanku. Chalapa urayninpitaq, 1 qp-niqmanta  600 qp-niqkama, iñinkupaq, tarpunankupaq qiqukunatam qillqakuq Nasqa kulturaqa puqurisqanmi.

800 qp wataniqpi, Antikunap Urayninpi Ayakuchu pukrupi Wari kulturaqa paqarisqanmi. Tiwanakupa iñiyninmanta ancha influensyayuq kultura kasqanta hamurpakusqansi kan. Sapa suyupa llimpinkunatan riqsichikuqmi chaypas, sañururasqapi aywasqakunapi shukllachisqa temaqa t'iktusqa kanraqmi. Inka Qhapaq Ñanpa wamaqnin ñanqa puqurichisqanmanta, shinallataq, heometrichasqa -tawakuchuta chimpakuq-  llaqtapa wasichakuyninmanta, Wari Imperyu theoriqa -lliw Antikunapi mastarikuq kaspa- riqsichikusqanmi. Shinallataq, 1000-niq watakama qatikusqanta hamurpakusqansi kan. Chalapa hanayninpi Lampayiqi suyupiqa -qurimantapas tumpagamantapas chaninchasqa saynatata rurakuqmanta riqsichsiqa- Sikan kulturaqa Waripa tukuyninpachapi puqurisqanmi

Hinallataqsi urinnin suyupiqa Tiwanaku’qa, paqarimurqan, llapan Qullaw patapi chimpaq aylluhina. Chanta Wari Aylluqa paqarikusqan, Antis Llaqta wallpamata puquchirqan, imperiu laya llaqta paqarichispaqa, kay wallpamaqa hanaqninman mastakusqa XVIII pachaqkama. IX pachaqmanta, Wari saqipusqanmanta, Antis Wallanta mushuq chawpichaq llaqtakunaqa paqarikusqan, Lampayiqi, Chimu, Chincha hina, “qipa intermediu” “suyu-suyu llaqta” sutichasqa.

Tawantinsuyu Pacha

XV siklupi, Inkakuna paqarimusqan kallpasapa istadushina, shuk siklullapi ñawpaq Colon Awyalakunapi hatunnin suyutam kutichimushqa, Qusqu umallaqtanwan.Rowe, John (1948). "The Kingdom of Chimor". Acta Americana.The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Pachacuti Inca Yupanqui". Encyclopedia Britannica, 1 Apr. 2024, https://www.britannica.com/biography/Pachacuti-Inca-Yupanqui. Accessed 18 May 2025 Qallariq Qusqu’pa Inkankunaqa shuk uchuy etniku qututa kakuhsqanku, Qichwa’kunashina sutichasqa. Aslla asllamanta, kimsachunka siklumanta, mastariyta qallarirqanku, chaywan chimpaqinkunata wankuriyta qallarishqanku. Inka’pa mastariyninqa chunka pisqa siklukama hayralla kashqa, piru chay pachamanta llalliypa utqayninta wichayta qallarishqa, wamaqllamanta Pachakuti Inka qapaqchashqan pachapi. Paypa, churinpa (Thupa Inka Yupanki) kamachishqankupi, Inkakunaqa tukuymari Antis suyuta kamachiyta atishqanku, qapaqchashqankupi runakunataqri 9 hunumanta 16 hunukama kashqa. Pachakuti’qa hunta ley sanampata takyachimushqa, hatunsaya imperiunta allinta kamachinapaq, chaywanpash Inti’pa churinshina tukuy-atikuq ispiritu-kamachiq awturidadmi kallpachamushqa, -musuqta wasichashqa- Qusqu markamanta kamachispa.Peru The Incas 

 Allpa saywachi 

Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi Suyukuna,https://web.archive.org/web/20220901182324/https://www.sela.org/es/estados-miembros/peru/#:~:text=Organizaci%C3%B3n%20administrativa%3A%2024%20departamentos%20y,%2C%20Tacna%2C%20Tumbes%2C%20Ucayali.https://www.distrito.pe/ huk Pruwinsya Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truhillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimputi llaqtawan.

Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (Costa) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Walla (Sierra) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (montaña) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (Selva Amazónica) nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa:

 Chala 
 Yunka suyu 
 Qhichwa suyu 
 Suni suyu  Puna
 Hanka 
 Rupa-Rupa 
 Umawa 

 Urqukuna: Shuyturahu - Awsanqati - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - - Wallakuna 
 Ariqkuna: Ampay - Chhachani - Chupiqiña - Hamp'atu urqu - Misti urqu 
 Quchakuna: Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Pallqaqucha - Aqupiya qucha Chuqllu qucha - Lankilayu - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Qunuqucha - Salinas qucha - Siwinaqucha 
 Mayukuna: Amarumayu - Apurimaq - Huchusuma mayu - Mantaru- Marañun - Mayutata - Pampas mayu - Putumayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Willkamayu 
 Wat'akuna: Chincha wat'akunakuna - Ballestas wat'akuna - Yuraqwat'a - Titiqaqa wat'a - Amantani - Intika - Uru wat'akuna
 Amachasqa sallqa suyukuna: Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki 

 Chiriqunuy 
rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywituthumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=

Tropikal chiriqunuy:     
Qhichwa-qunuy chiriqunuy: 
Pampap chiriqunuy: 
Rit'ipa chiriqunuy: 

 Yurakuna 
 sara - papa 

 Uywakuna 
 kuntur - tunki - wik'uña - chinchilla - charapa - tiwrun - khillaychuki challwa - chuqi challwa - samanna - pinwinu - quwi - añas - yukra - wisk'acha - mach'aqway - wakamayu - luru - puma - paqucha - wanaku - llama - suwaq'ara - uturunku

 Llaqta pusanapaq rakiy 

Piruw llaqtapiqa kanmi suyukuna, wamanikuna (194), k'itikunapas.

Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyupas:thumb|250px|right|Piruwpi suyukuna
<span style="color:white;">Suyukuna (Piruw) (2021)</span>   Suyu Uma llaqta Runakuna Hallka k'iti kanchar (km2) Runa ñit'inakuy (km2)1Amarumayu suyuChachapuyas430.81139.24910,982Anqash suyuWaras1.191.87235.91533,193Apurimaq suyuAwankay433.49420.89620,754Ariqipa suyuAriqipa1.521.69763.34524,025Ayakuchu suyuAyakuchu673.48743.81515,376Kashamarka suyuKashamarka1.463.69033.31843,937Qusqu suyuQusqu1.372.20571.98719,068Wankawillka suyuWankawillka364.450 22.131 16,479Wanuku suyuWanuku764.20236.84920,7410Ika suyuIka992.62121.32846,5411Sunin suyuWankayu1.373.89844.19731,0912Qispi kay suyuTruhillu2.045.16525.45080,3613Lampalliqi suyuChiklayu1.326.49014.23193,2114Lima suyuWachu llaqta 11.936.84634.949341,5515Luritu suyuIkitus1.038.973368.8522,8216Mayutata suyuPuerto Maldonado177.85685.301 2,0917Muqiwa suyuMuqiwa195.33415.73412,4118Pasqu suyuPasqu urqu273.08025.32010,7919Piwra suyuPiwra2.075.30135.89257,8220Punu suyuPunu1.243.47171.99917,2721San Martín suyuMuyupampa911.81651.25317,7922Taqna suyuTaqna 378.61516.07623,5523Tumpis suyuTumpis255.1934.66954,6624Ukayali suyuPukallpa599.345102.411 5,85*Qallaw hatun kamachiy wamaniQallaw 1.147.6461477.807,12*Lima llaqta suyuLima9.821.9762.6723.675,89

 Mama llaqta 

 Kamay - Kamachi quq atiy - Ruraq atiy - Kamay paqtachi atiy - Hatun kamachi 

 Dimukrasya 
 Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
 Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895 - 1930
 Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931 - 1955
 Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
 Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama

 Sananchakuna: Unancha - Wallqanqa - Llaqta taki - Huk sananchakuna:

 Piruwpa iskarapila
 Piruwpa llaqta qayanqillqanmi

 Suti 
 Suti: Virú ---> Pirú ---> Perú (kastilla simipi) ---> Piruw (qhichwa simipi)
 Tukri sutin: República Peruana (Piruwki Sapan Llaqta) [1821 - 1950] ---> República del Perú (Piruw Sapan Llaqta Republikan) [1950 watamanta kunankama]

 Runakuna 

Piruw llaqtapiqa achka runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyankum, Qhichwa runa, Aymara runa,https://pueblosoriginarios.com/sur/andina/aymara/aymara.html Awahun runa, Ashaninka runa,https://peru.info/es-pe/talento/noticias/6/24/conoce-a-la-etnia-mas-grande-de-la-selva-peruana hukkunapas.

 Rimaykuna 

 Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq
 Qhichwa simi: 8 000 000 rimaq
 Aymara simi: 500 000 rimaq
 Awahun simi: 45 000 rimaq
 Ashaninka simi: 40 000 rimaq
 Machiqinqa simi: 10 000 rimaq
 Haqaru simi: 3 000 rimaq

<span style="color:black;">Piruwpi simikuna (2007)</span>   Suyu Kastilla simita rimaqkuna  /1   % Indihina simita rimaqkuna  /1, /2  % 1Amarumayu suyu281.17785,446,94014.32Anqash suyu653,57668.1303,80631.73Apurimaq suyu100,56328.1256,37171.74Ariqipa suyu871,94082.7180,61517.15Ayakuchu suyu194,21635.7348,72064.16Kashamarka suyu1,225,31199.26,7920.57Qusqu suyu485,91946.3558,77253.38Wankawillka suyu140,82435.1259,75064.79Wanuku suyu475,89970.6196,85529.210Ika suyu610,41095.031,1944.911Sunin suyu950,81686.4148,06813.512Qispi kay suyu1,443,77499.54,7920.313Lampalliqi suyu978,15097.523,3232.314Lima suyu7,202,15993.2510,3856.615Luritu suyu707,28192.655,0777.216Mayutata suyu76,68979.219,77120.417Muqiwa suyu116,80778.831,29421.118Pasqu suyu226,33690.024,6839.819Piwra suyu1,482,91199.63,8420.320Punu suyu387,19133.8757,68566.121San Martín suyu631,40198.011,5991.822Taqna suyu211,52680.152,31819.823Tumpis suyu177,91399.64630.324Ukayali suyu330,11287.745,52712.1*Qallaw hatun kamachiy wamani755,326 94.840,6725.1*Lima llaqta suyu----*Llapan20,718,22783.93,919,31415.9

/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata 

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: www.inei.gob.pe/ (2007))

 Iñiykuna 
 Kristiyanu iñiy
 Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa

 Hatun llaqtakuna 

 Lima 8 500 000 tiyaq
 Ariqipa 850 000 tiyaq
 Truhillu 790 000 tiyaq
 Piwra 315 000 tiyaq
 Qusqu 300 000 tiyaq
 Hullaqa 208 553 tiyaq

 Musiku 
 Kañinakuna: Sol de plata, Libra peruana, Sol de Oro, Inti, Nuevo Sol

 Karu puriy 
Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.

 Yachay tarpuy 
Qillqakuna - Qillqaqkuna
 (Apu) Ollantay (aranwa)
 Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
 Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
 Flora Tristan (1803 - 1844)
 César Vallejo (1892 - 1938) 
 José María Arguedas (1911 - 1969)
 Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
 Mario Vargas Llosa (* 1936)

Taki kapchiy 
 Ima Sumaq, Juan Diego Flórez, Felipe Pinglo Alva, Chabuca Granda, Jesús Vásquez, Tania Libertad, Cecilia Barraza, Arturo Cavero, Eva Ayllón, Dina Páucar Valverde, Sonia Morales, Delfin Garay, Uchpa, Shapis, Grupo 5, Gian Marco, Susana Baca (takiq, Grammy 2002), Susan Ochoa.

Tusuy 
 Carccacha, Vania Masías

 Raymikuna 
 Pachakamilla Kristu
 Quyllur Rit'i 

 P'unchaw Suti 1 Qhulla puquy killa Musuq wata 2 Hatun puquy killa Mamacha Kanchi Raymi (Punu) Iskay kaq Intichaw Hatun puquy killapi Pisqu pusuqay p'unchaw Pawkar waray killa - Ayriway killa Willka Killa ñan 1 Aymuray killa Llamk'ay p'unchaw Inti raymi killa Quyllur Rit'i (Qusqu Suyu) 29 Inti raymi killa  Hutsannaq Piru wan Hutsannaq Pawlu 6 Anta situwa killa Yachachiq p'unchaw 7 Inti raymi killa Unancha p'unchaw  Inti raymi killa Antikunap takinan p'unchaw 24 Inti raymi killa Chakraruna p'unchaw 28 Anta situwa killa Yaya llaqta kusikuy 30 Chakra yapuy killa Limaqmanta Hutsannaq Rusa Kantaray killa Illaqmiyuq Riqisqa nisqap killan 8 Kantarya killa Anqamusta wamparpaq maqanakun 31 Kantarya killa Wiraquchap takin p'unchaw 1 Ayamarka killa Lliw Hutsannap p'unchawnin 8 Qhapaq raymi killa Map'annaq kunsi p'unchaw 9 Qhapaq raymi killa Ayakuchu maqay 25 Qhapaq raymi killa  Ancha Yurí

 Rikchakuna 

 Apaykachana 
 Panamirikana ñan
 Khillayñan: 3.462 km 
 ñankuna: 72.900 km
 254 antanka pampa

 Kaypipas qhaway 
 Lista: Yachay sunturkuna (Piruw)
 Awya Yala

 Willay pukyukuna 

 Hawa t'inkikuna 

 www.congreso.gob.pe - Rimana Wasimanta
 www.congreso.gob.pe / Perú Suyu Hatun Kamay Pirwa 1993
 Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha
 INDEPA, Piruwpa llaqta takin (kastilla simipi widyum)
 INDEPA, Piruwpa llaqta takin (qhichwa simipi widyum)
 INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)
 INDEPA, Piruwpa llaqta takin (ashaninka simipi widyum)
 INDEPA, Piruwpa llaqta takin (awahun simipi widyum)
 PETROPERU (qhichwa simipi)
 PETROPERU (aymara simipi)

Katiguriya:Mama llaqta (Awya Yala)
!