کارولین پورکو

کارولین سي. پورکو (زوکړه: د ۱۹۵۰ زکال د مارچ ۶مه) امریکايي سیاره پوهه ده چې د لمریز نظام د بیرونۍ برخې اړوند ېې کشفي چارې ترسره کړې؛ هغې خپلې څېړنیزې چارې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د وویجر ماموریت پر مهال له مشتري، زحل، اورانوس او نیپتون څخه د انځورونو په اخیستو پیل کړې. نوموړې د زحل په چاپېر کې د کاسیني ماموریت پر مهال د انځور اخیستنې د علمي ډلې رهبري وکړه. هغه د سیاروي کړیو او د زحل د انسلادوس سپوږمۍ متخصصه ده. 

پورکو د سیاروي موضوعاتو اړوند له ۱۱۰ څخه زیاتې علمي مقالې لیکلې چې د اورانوس او نیپتون له طیف سنجۍ رانیولې، د ستورو ترمنځ د چاپېریال، د سیاروي کړیو د نوري سنجش، د سپوږمکیو/حلقو داخلي غبرګون، د سیاروي کړیو کمپیوټري شبېه سازي، د تریتون د قطبي خولیو د حرارتي تعادل، د مشتري دننه د تودوخې جریان او د کاسیني ماموریت پر مهال له اتومسفیر، سپوږمیکو او د زحل د کړیو څخه د اخیستل شوو انځورونو تر پایلو پورې موضوعات په ځان کې رانغاړي. په ۲۰۱۳ زکال کې د کاسیني ماموریت معلوماتو ۱۹۹۳ زکال ته اړونده هغه وړاندوینه تائید کړه چې پورکو او مارک مارلي وړاندې کړې وه او څرګندوله یې چې د زحل سیارې دننه انګازوي اهتزازونه د زحل په کړیو کې د ځانګړو ځانګړنو د رامنځته کېدو لامل ګرځي. 

پورکو د هغې ورځې چې ځمکې وخندل (The Day the Earth Smiled) په نامه انځورونو د اخیستنې بنسټګره ده. نوموړې همدارنګه مشهور ځمک پېژندونکي یوجین شومېکر ته د درناوي کولو په موخه داسې وړاندیز وکړ چې پر مټ یې په ۱۹۹۸ زکال کې د لونار پرسپېکټور ستورمزلي پر مټ د هغه د جسد ایرې سپوږمۍ ته ولېږل شوې. 

د یوې مخکښې عامه ویناوالې په توګه هغې خپلې دوه مشهورې ویناوې په ټېډ کې وکړې، ورته مهال یې د پانګیا ورځې د پرانیسټ غونډې وینا وکړه چې د ۲۰۰۸ زکال په مۍ میاشت کې د نړۍ له شپږو ښارونو څخه په کې نړیوالو بنسټونو او رسنیو ونډه اخیستې وه او هغې په کې د انسان د شتون کیهاني زمینه تشرېح کړه. پورکو د ساینس او عامه چارو په برخو کې د خپلې ونډې له امله ګڼ شمېر جوایز او ویاړونه خپل کړي. د بېلګې په توګه په ۲۰۰۹ زکال کې نیوسټېټزمن مجلې دا له پنځوسو هغو کسانو څخه وګڼله چې نن ورځ مهم کسان دي. 

په ۲۰۱۰ زکال کې پورکو د کارل ساګان مډال ترلاسه کړ چې د متحده ایالاتو د نجومي ټولنې له خوا عامو وګړو ته د علومو د وړاندې کولو په ویاړ ورکړل شو. په ۲۰۱۲ زکال نوموړې د ټایمز مجلې له خوا په فضایي برخه کې له ۲۵ ډېرو اغېزمنو کسانو څخه وګڼل شوه. 

 لومړنی ژوند او زده کړې 
پورکو په نیویارک ښار کې وزیږېده. نوموړې په ۱۹۷۰ زکال کې د کارډینال سپېلمن له عالي لیسې فارغه شوه چې د نیویارک ښار په برانکس نومې برخه کې یې موقعیت درلود. 

نوموړې په ۱۹۷۴ زکال کې د سټوني بروک پوهنتون څخه د ځمکنيو او فضايي علومو په برخه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ. هغې په ۱۹۸۳ زکال کې د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ له انستیتیوت څخه د سیاروي علومو په څانګه کې د جیولوژیکي او سیاروي علومو له برخې څخه د دوکتورا سند ترلاسه کړ. هغې د دوکتورا پای لیک د ډینامیکي موضوعاتو د پروفیسور پیټر ګولډریچ تر نظر لاندې د زحل په کړیو کې د وویجر مامویت پر اکتشافاتو باندې د تمرکز پر مټ ولیکه. Thesis Carolyn Porco: Voyager Observations of Saturn's Rings. 1. The Eccentric Rings at 1.29, 1.45, 1.95 and 2.27 Rs. 2. The Periodic Variation of Spokes  - website of the Library of Caltech

 مسلکي ژوند 

 وویجر 
د ۱۹۸۳ زکال په مني کې پورکو د اریزونا په پوهنتون کې د سیاروي علومو په پوهنځي کې شامله شوه؛ همدغه کال هغه د وویجر ماموریت د انځور اخیستنې له ډلې سره مل شوه. وروسته بیا په ۱۹۸۶ زکال کې اورانوس او په ۱۹۸۹ زکال کې نیپتون ته د وویجر ۲ ماموریت یو له فعالو ونډه والو څخه وه چې له نیپتون سره د مخ کېدو پر مهال یې په وویجر ماموریت کې په کړیو باندې د کارکوونکې انځور اخیستونکې ډلې مشري پر غاړه لرله. 

پورکو د لومړي ځل لپاره د وویجر ماموریت پر مټ د زحل په کړیو کې د کشف شوو غیرعادي کوچنیو کړیو او «د هغو د څوکو» اړوند توضېحات وړاندې کړل؛ څو هغه میکانېزم واضح کړي چې د وویجر پر مټ کشف شوې کوردلیا او افلیا سپوږمۍ د اورانین کړیو له خوا چاپېرې کېږي، همدارنګه یې واضحه کړه چې د نیپتون حلقوي کمانونه د وویجر پر مټ کشف شوې ګالتیا سپوږمۍ چاپېره کوي. سربېره پر دې نوموړې د دغې نظریې یو له مبتکرینو څخه وه چې د وویجر ۱ ستورمزلي پر مټ د سیارو انځورونه واخیستل شي، همدا و چې نوموړې په ۱۹۹۰ زکال کې د دغه ډول انځور اخیستنې په طراحۍ او اجرا کې ونډه واخیسته؛ یو له دغو انځورونو څخه یې د ځمکې انځور و چې د کم رنګه آبي نقطې د انځور په نامه شهرت لري. 

 پوهنتوني دندې 
پورکو له ۱۹۸۳ زکال څخه تر ۲۰۰۱ زکال پورې د اریزونا پوهنتون په علمي پلاوي کې خدمت وکړ او په ۱۹۹۱ زکال کې یې د استادۍ ځایګي ته لاسرسی وموند. هغې د لیسانس او ماسټرۍ دورې زده کړیالانو ته تدریس کاوه چې د اریزونا پوهنتون د ویاړونو د ورکړې د مرکز له خوا یې د پنځه ستوریزې علمي جایزې د پنځو وروستیو کسانو په نوملړ کې ځای درلود؛ دغې جایزې ته نوماند د زده کړیالانو له خوا ټاکل کېده چې دغه جایزه د لیسانس د کچې ښوونکو ته ورکول کېده. 

پورکو د کلراډو په بولډر کې د فضایي علومو د انستیتیوت مخکښه څېړنیزه غړې او همدارنګه په بولډر کې د کلراډو د پوهنتون همکاره ښوونکې وه. 

 د ناسا سلاکاریت 
پورکو د لمریز نظام د کشفي فرعي کمېټې، د مریخ د مشاهداتي څېړنیزې ډلې او د لمریز نظام د لارې د نقشې د پراختیايي ډلې په څېر د ناسا په یو شمېر مهمو مشورتي کمېټو کې د غړیتوب له امله د امریکا د سیاروي اکتشافاتو د پروګرام په مخته وړو کې فعاله ونډه لرله. د ۱۹۹۰مې لسیزې په نیمايي کې نوموړې د ناسا د یوې کوچنۍ سلاکارې کاري ډلې د مشرې په توګه وټاکل شوه څو د لمریز نظام د بیرونیو ماموریتونو اړوند څېړنې وکړي او هغو ته پراختیا ورکړي. سربېره پر دې نوموړی د ناسا او د علومو د ملي اکاډمۍ په ملاتړ د لمریز نظام د یوې لسیزې د سروې په موخه د جوړې شوې ډلې مرستیالي وکړه.

 جایزې او ویاړونه 
په لندن کې د سنډې ټایمز مجلې په ۱۹۹۹ زکال کې پورکو د ۲۱مې پېړۍ له ۱۸ مخکښو علمي رهبرانو څخه وبلله، همدارنګه د انډسټري ویک مجلې هغه د سټار ټو واچ ډلې «Stars to Watch» په ۵۰ کسیز نوملړ کې شامله کړه. په ۲۰۰۸ زکال کې نوموړې د وایرډ مجلې له خوا د هغو ۱۵ ځیرکو کسانو په نوملړ کې شامله شوه چې راتلونکی ولسمشر به هغوی ته غوږ نیسي (Smart List: 15 People the Next President Should Listen To).

پورکو په ۲۰۰۸ زکال کې د امریکا د بشرپالونکې ټولنې له خوا د ایزاک اسیموف علمي جایزه ترلاسه کړه.

د ۲۰۰۹ زکال په مۍ میاشت کې پورکو له سټوني بروک پوهنتون څخه چې د هغو یو له زده کړیالانو څخه وه، د ساینس په برخه کې افتخاري دوکتورا واخیسته.

د ۲۰۰۹ زکال په سپټمبر میاشت کې پورکو د هانټینګټون کتابتون د علمي لیکوالانو فیلوشېپ د ۲۰۱۰ زکال لپاره ترلاسه کړ. همدغه میاشت نیو سټېټزمن مجلې نوموړې یو له هغو ۵۰ کسانو څخه اعلان کړه چې نن ورځ مهم کسان دي. 

د ۲۰۰۹ زکال په اکتوبر میاشت کې هغې او بابک امین تفرشي دواړو د خپلو انځوریزو چارو له امله د ۲۰۰۹ زکال د لنارت نېلسون جایزه ترلاسه کړه.

د ۲۰۱۰ زکال په اکتوبر میاشت کې پورکو د متحده ایالاتو د نجومي ټولنې د سیاروي علومو د برخې له خوا عامو وګړو ته د علومو د رسولو په برخه کې د خپلو هڅو له امله د کارل ساګان مډال ترلاسه کړ. 

په ۲۰۱۱ زکال کې نوموړې د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ له انستیتیوت څخه د مخکښو ښوونکو جایزه ترلاسه کړه، دا د تدریس په برخه کې تر ټولو لوی ویاړ دی چې د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ د انستیتیوت له خوا هر کال ورکول کېږي.

پورکو په ۲۰۱۲ زکال کې د ټایمز مجلې له خوا په فضا کې د ۲۵ اغېزمنو کسانو څخه وبلل شوه.

پورکو په ۲۰۲۰ زکال کې له کایناتو څخه د واقعي او رنګین انځور په اخیستنه کې د استثنايي مرستې له امله د سیکنز جایزه ترلاسه کړه؛ دغه انځور د ۲۰۲۲ زکال د اکتوبر په ۲مه خپور شو. 

 سرچينې