د پښتو فیلولوژي او ډیاکرونیکي ژبپوهنه

د پښتو فیلولوژي او ډیاکرونیکي ژبپوهنه (Pashto Philology and Diachronic Linguistics) پښتو ژبه د هند اروپايي ژبو د سترې کورنۍ د ریایي څانګې په ختیځه کټګورۍ کې یو محوري دریځ لري، چې د فونولوژیکي لرغونتوب او مورفو-سنیټکتیکي پېچلتیا له امله د فیلولوژیکو څېړنو په لوی تاریخ په لومړۍ کرښه کې ده.

د پښتو ژبپوهنې ډلبنديډلګۍ: هند-اروپايي
 څانګه: هند-اریایي  
 ډله: ختیځه لویه سیمه 
 فرعي ډله: سوېل ختیځه
پښتو ژبپوهنه د یوې دقیقې اکاډمیکې ډیسپلین په توګه د دې ژبې تاریخي فونولوژي (Historical Phonology) او مقایسوي ساختمان (Comparative Structure) تر مطالعې لاندې نیسي. له علمي پلوه، پښتو د پخوانیو باختري او ساکایي ژبو ژوندي عناصر له ځان سره لري، چې دا ځانګړنه په نورو معاصرو اریایي ژبو کې په ندرت لیدل کېږي. د پښتو ژبې د ډیاکرونیک (Diachronic) سیر مطالعه ثابته کړې چې دغه ژبه په اسیا کې د کلاسیکو تمدنونو ترمنځ د کلتوري او لغوي لېږد-راټول یو پیاوړی ارګان پاتې شوی دی. فونولوژیکي او ساختماني اناتومي د پښتو ژبې په علمي تحلیل کې لاندې درې بنسټیز اړخونه د نړیوالو ژبپوهانو (Linguists) پام ځانته اړولی: ۱. Retroflexion او فونټیکي محافظت: پښتو د هغو نادرو آریایي ژبو څخه ده چې په خپل فونیمیک سیسټم کې یې سرېښلي (Retroflex) غږونه لکه /ټ/، /ډ/، /ړ/ او /ڼ/ په خورا دقیق ډول ساتلي دي. دا پدیده په هند-اروپايي ژبپوهنه کې د دې ژبې د تاریخي جغرافیې او د هغې د غږیز تکامل د پوهېدو لپاره یو کلیدي فکتور ګڼل کېږي. ۲. ارګاتیویټي (Ergativity): په پښتو ژبه کې د متعدي فعلونو د ماضي زمانې ساختمان پر "ارګاتیف-ابسولوټیف" (Ergative-Absolutive) قاعده ولاړ دی. په دې حالت کې د فعل تطابق د فاعل پر ځای له مفعول سره وي، چې دا په نړیواله ژبپوهنه کې د پښتو ژبې یو له خورا پېچلو او جالبو ګرامري ځانګړنو څخه شمېرل کېږي. ۳. د مورفیمونو پېچلتیا (Morphology): د پښتو ژبې نومیز او فعلي تصریف (Inflection) د جنسیت (Gender)، عدد (Number) او حالت (Case) له مخې یو له خورا غني سیسټمونو څخه برخمن دی، چې د اوستایي او سنسکرت له ساختماني اصالت سره نږدې والی ښيي. اکاډمیک اعتبار او نړیوال لیدلوری د پښتو ژبپوهنې پراختیا د دې لامل شوې چې د نړۍ په معتبرو پوهنتونونو کې د هغې پر ادبي او ژبني جوړښت ساینسي بحثونه وشي. د پښتو ژبې د لغتونو ریښه پېژندنه (Etymology) ښيي چې دغه ژبه په اسیا کې د دویمې سترې تاریخي ژبې په توګه، د باختري او کوشاني امپراتوریو د تمدني میراث وارثه ده. نړیوالې او رسمي علمي سرچینې (Official Scientific Sources) Pashto Academy Journal: د پښتو ژبپوهنې او فونیکي سیسټمونو تخصصي مرجع د کابل پوهنتون وږمه مجله: د پښتو ادبیاتو او فیلولوژۍ علمي ژورنال Library of Congress: د پښتو د تاریخي لغوي او ګرامري نسخو نړیوال ارشیف د افغانستان د علومو اکاډمي (Academy of Sciences of Afghanistan) Sprin Multidisciplinary Journal: د هند-اروپايي ژبو د مقایسوي ژبپوهنې په اړه مقالې کتابتون: د پښتو ژبپوهنې او تاریخي متونونو ډیجیټل سرچینه