پالنگان

پالنګان (کرد: پالنګان) د کردستان ولایت د کامیران ښار په مرکزي برخه کې یو کلی دی. دا کلی له اسلام څخه مخکې تاریخ لري او د کردستان ولایت د کامیران ښار د تنګیور دره (تی نګیوه آر) او جاورود ولسوالۍ څخه په 800 مترو کې موقعیت لري.

د دې کلي جوړښت د زینو په بڼه دی. [1] د تاریخ په اوږدو کې، دا د مختلفو دلایلو له امله څو ځله ویجاړ شوی او بیا جوړ شوی دی. [2] پالنګان د هیلو خان اردلان (995–969 AD) له وخته مخکې د اردلان د حکومت مرکز و. د ډېرو مورخینو نظر دا دی چې پالنګان د اردلان د حکومت لپاره یوه څنډه وه او په ۱۱۶۸ میلادي کال کې د دغه امارت له جوړېدو راهیسې (۵۴۷ او ۵۶۲ م) د سنندج ښار حسن اباد کلا ته د خپل دولتي مرکز تر انتقال پورې. 1600 AD (شاوخوا 980 AD او 1010 قمري کال) د 400 کلونو څخه ډیر د اردلان کودخودامانشي حکومت څوکۍ وه.

 نفوس 
دا کلی په جارود کلي کې موقعیت لري او د ایران د احصایې مرکز په 2005 کې د سرشمیرنې له مخې، د نفوس 821 وګړي (194 کورنۍ) وو.

 جغرافيه 
کيڼ|بټنوک|300x300px| د پلینګان په کلي کې د نوروز جشن د ځوانانو لخوا د مشعلونو په ګرځولو او د پیلنګان کلي شاته د تیږو سرونو ته په حرکت کولو سره ترسره کیږي. په دې جشن کې د کلیو خلک د خپلو کورونو په بامونو کې د کرد موسیقۍ غږولو او د خوښیو او رنګارنګ جامو په اغوستو سره نوروز ته ښه راغلاست وايي.
دا د جاورود کلي یو له کلیو څخه دی چې د کردستان ولایت د کامیران ښار یو له دندو څخه دی او د دې ښار شمال لویدیز ته په 55 کیلومترۍ کې د تنګي ور په دره کې موقعیت لري. دا کلی د غره په لمنو او د دره دواړو غاړو ته پروت دی او کورونه یې په ډبرو او په عمومي ډول په قدمونو جوړ شوي او لاندې د کور چت د پورتنۍ ماڼۍ انګړ ګڼل کیږي.

د تنګیوار سیند چې د استوګنې له لارې تیریږي په دوه برخو ویشل شوی او د کلي کورونه په ډبرو جوړ شوي او ډیری یې د چینایي وچو ځمکو څخه جوړ شوي دي.

دا سیمه د سلجوق په دوره کې او وروسته د کردستان ولایت یو له مهمو مرکزونو څخه و او د پالینګان کلا چې کلي ته نږدې او د غره په سر کې موقعیت لري، دا ښیي. د دې کلي د جوماتونو، زړو کورونو او باغونو د پاتې شونو له مخې، داسې ښکاري چې اصلي بنسټ یې د ساماني دورې پورې اړه لري. [3] په کلي کې یو زوړ هدیره ده چیرې چې د شپږمې او اوومې پیړۍ راهیسې په کوفیک رسم الخط کې ځینې قبرونه شتون لري، مګر ترټولو مهم شی د کلي چت شوی معمارۍ ده.

دا سیمه د سلجوقی دورې او وروسته د کردستان ولایت یو له مهمو مرکزونو څخه و او د پالنګان قلعه چې د کلي سره نږدې او د غره په سر کې موقعیت لري، دا څرګندوي. د دې کلي د جوماتونو، زړو کورونو او باغونو د پاتې شونو له مخې داسې ښکاري چې اصلي بنسټ يې د ساماني دورې ته ځي.  دا کلی یو زوړ هدیره لري چیرې چې د شپږمې او اوومې پیړیو د کوفیک رسم الخط سره ځینې مقبرې شتون لري ، مګر ترټولو مهم شی د کلي قدمه معماري ده.

د پالنګان په کلي کې له شلو څخه زيات جوشې چينې شته چې خپلې پاکې او سړې اوبه د تنګيور سيند ته رسوي.

د تنګي ور سيند، چې له کلي څخه تېرېږي، خپلې ډېرې اوبه له دغو چينو څخه رسوي، چې د کلي په جنوب ختيځ کې له ٧٠٠ څخه تر ٨٠٠ مترو پورې موقعيت لري او له همدې امله د سيند اوبه ډېرې پاکې دي. د کلي څخه د تیریدو وروسته، تنګیور سیند د پالنګان لویدیځ شاوخوا 300 متره لویدیځ کې د سروان سیند سره یوځای کیږي.

د پالینګان کلي شاوخوا زر تنه نفوس لري، چې مذهب یې سني دی او په هورمي ژبه خبرې کوي  . که څه هم پالینګان په غرنۍ سیمه کې دی، د اسفالټ سړک له امله ټول کال د دې کلي لیدل ممکن دي.

د دغه کلي د خلکو عمده توليدات غنم، وربشي او د لبنياتو هر ډول محصولات دي. د ګیو اوبدلو، جاجیم اوبدلو او موج اوبدلو د پالینګان له مهمو لاسي صنایعو څخه دي. همدارنګه، محلي غوړي، ګیاه، غوړي او طبیعي شات د پالینګاني سوغاتونو څخه دي. له دې جملې څخه د کلي طبیعي شات ځانګړی ځای لري. په دې وروستيو کلونو کې د کلي لويديځه برخه چې د تافين کلي ته ځي، په باغ بدله شوې ده. مېوې لکه انار، سټرابري، شفتالو، زردالو او انځر د دغو باغونو له محصولاتو څخه دي. د پالنګان ګرم دوبي او معتدل پسرلي د دې کلي لوړو ته د کوچیانو د پسرلي مهاجرت لامل شوی ، کوم چې د ډیری دودیزو کردانو کوچیانو مراسمو لکه ګیریان ، چپله او سیاچماني میوزیک اجرا کولو سره یوځای کیږي ، چې ډیری سیلانیان یې راجلب کړي. دا کلی.

د آس سپرلۍ، د تیږې لوبه، غلغلان، باربران، کوشه کوشه او چک چک د پالینګان سیمه ایزې لوبې دي چې د کلیو په ډیرو کوڅو او لیدونو کې په غیر کاري ورځو لکه مني او ژمي کې ترسره کیږي. پالنګان د کردستان په ولایت کې د سیاحت په برخه کې یو له 7 هدف کلیو څخه دی چې د تحصیلي زده کړو له ترسره کولو وروسته پرته له کوم بدلون څخه په سیاحتي کلي بدل شوی دی.

د تنګیور په دره کې د پالینګان کلي سویل ختیځ ته د 800 مترو په فاصله کې او د اوبو د لوړو چینو په ځای کې د پالینګان قلعه په نوم یوه کلا شتون لري چې د کوټو پاتې شوني، د اور وژنې معبدونه او زاړه پلونه لیدل کیدی شي. 

 د پالینګان په کلي کې د نوروز جشن 
د پالینګان په کلي کې د نوروز جشن د پالینګان د تاریخي او سیاحتي دوستانه کلي د ملي ثبت سره سم ترسره کیږي، د سیمې تاریخي او سیاحتي جاذبې او د مختلفو دودونو معرفي کول. په دې جشن کې د کلي د ځوانانو لخوا د خوښۍ او د مشعلونو بدلول او د کلي شاته د ډبرو سرونو ته تلل شامل دي. په دې جشن کې خلک د دودیزې موسیقۍ په غږولو، رنګارنګ جامو اغوستو او د کورونو په بامونو د پسرلي هرکلی کوي. 

 اړونده لټونونه 

 د پالینګان قلعه
 د اردلان حکومت
 په ایران کې د کلیو لیست

 بهرنۍ لینک 

 د پالنګان کلي انځورونه
 پالینګان، یو درې زره کلن تاریخي پالینګان    کې بایگانی‌شده .

 سرچینې 
http://www.tishineh.com/touritem/788/1

https://web.archive.org/web/20160817091044/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13920526000012
http://hamshahrionline.ir/details/115112 
https://web.archive.org/web/20130101150433/https://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=553
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations