کاترین جانسون

کاترین کلمن ګوبل جانسون (زوکړه: د ۱۹۱۸ زکال د اګست ۲۶مه – مړینه: د ۲۰۲۰ زکال د فبروري ۲۴مه) امریکايي ریاضي پوهه وه چې د ناسا د کارکوونکې په توګه یې د مداري میخانیک اړوند محاسبه د متحده ایالاتو په لومړۍ او نورو فضايي الوتنو کې حیاتي رول ولوباوه. نوموړې په ناسا او د هغو په مخکښې ادارې کې د خپل ۳۳ کلن کاري ژوند پر مهال پیچلو محاسباتي لارو چارو ته د لاسرسي له امله شهرت وموند او د دندو په ترسره کولو کې یې له کمپیوټر څخه د ګټنې په برخه کې مرسته وکړه. د فضايي چارو ادارې «د هغې تاریخي رول ته په اشارې نوموړې یو له هغو افریقايي الاصله امریکايي مېرمنو څخه بللې چې د ناسا د یوې ساینس پوهې په توګه یې کار کړی».* 

په ۲۰۱۵ زکال کې د امریکا ولسمشر بارک اوباما نوموړې ته د آزادۍ ولسمشریز مډال ورکړ. په ۲۰۱۶ زکال کې د ناسا ستور مزلي لیلنډ ډي. ملوین نوموړې ته سنوپي د سپینو زرو مډال ورکړ او همدارنګه یې د ناسا د ډله ییزو لاسته راوړنو جایزه ترلاسه کړه. نوموړې په ۲۰۱۶ زکال کې د پټو څېرو (Hidden Figures) په نامه فلم کې د تاراجي پي. هنسون له خوا د دغه فلم د مخکښې لوبغاړې په توګه انځور شوه. په ۲۰۱۹ زکال کې د متحده ایالاتو کانګرس نوموړې ته د کانګرس د سرو زرو مډال ورکړ. له مړینې یې وروسته په ۲۰۲۱ زکال کې د ښځینه مشاهیرو ملي تالار ته هم لار ومونده. 

 لومړنی ژوند 
کاترین جانسون د سرئولا کاترین کلمن په نامه د ۱۹۱۸ زکال د اګست په ۲۶مه د لویدیځې ویرجینیا په وایټ سولفور سپرېنګز سیمه کې د جویلیټ روبرټا (کورنی نوم یې لووي) او جاشوا مک کینلي کلمن په کورنۍ کې وزیږېده. هغه د خپلې کورنۍ له څلورو ماشومانو څخه تر ټولو کوچنۍ وه. مور یې ښوونکې او پلار یې ځنګل وهونکی، بزګر او کارګر و. همدارنګه یې په ګرین بریر هوټل کې هم کار کاوه. 

جانسون له ډېر لږ عمر څخه په ریاضي کې پیاوړې وړتیاوې لرلې. له دې امله چې د ګرین بریر په ښارګوټي کې افریقايي الاصله امریکايي وګړو له اتم ټولګي څخه وروسته په دولتي ښوونځیو کې د زده کړو حق نه درلود کورنۍ یې پرېکړه وکړه چې ماشومان یې د لویدیځې ویرجینیا د انستیتیو برخې عالي ښوونځي ته ولاړ شي. د دوی د ښوونځي ودانۍ د لویدیځې ویریجنیا د ایالتي کالج په کمپلکس کې دننه موقعیت درلود او جانسون هم د ۱۰ کلنۍ په عمر په دغه ښوونځي کې زده کړې پیل کړې. له همدې امله کورنۍ یې د ښوونځيو د پیلېدو پر مهال انستیتیو ته راتله او په اوړي کې به بېرته وایټ سلفور سپرېنګ ته تله.

د ۱۴ کلنۍ په عمر له دغه ښوونځي څخه له فراغت وروسته، جانسون د لویدیځې ویرجینا په ایالتي کالج کې نوم ثبت کړ چې له تاریخي پلوه تورپوستو ته اړوند کالج و. هغې به د دغه کالج په ټولو هغو ټولګیو کې ونډه اخیسته چې ریاضي ته به اړوند وو. دلته ګڼ شمېر ښوونکو هغې ته لارښوونې کولې چې په دغو کې کیمیا پوه او ریاضي پوه آنجی ټرنر کېنګ او ډبلیو ډبلیو شیفلین کلیتور شامل و؛ کېنګ په ښوونځي کې د زده کړو پر مهال نوموړې ته لارښوونې کولې او کلیتور هم دریم افریقايي الاصله امریکايي و چې په ریاضیاتو کې یې دوکتورا لرله. کلیتور په خپل روزنیز مهالوېش کې یوازې د جانسون لپاره د ریاضیاتو ټولګي زیات کړل. نوموړې په ۱۹۳۷ زکال کې د ۱۸ کلنۍ په عمر د ریاضیاتو او فرانسوي ژبې په برخه کې لیسانس (summa cum laude) سند ترلاسه کړ. جانسون دغه مهال د الفا کاپا الفا په نامه ټولنیز بنسټ غړې وه. له فراغت وروسته نوموړې د ویرجینیا په ماریون کې د تورپوستو په یوه دولتي ښوونځي کې تدریس ته مخه کړه. 

په ۱۹۳۹ زکال کې وروسته له هغه چې له خپل لومړني مېړه جیمز ګوبل سره یې واده وکړ، د تدریس چارو ته یې شا کړه او د ریاضي په برخه کې یې د ماسټرۍ زده کړې پیل کړې. هغې د لومړي سمستر وروسته زده کړې پرېښودې او هوډ یې وکړ چې په خپل کورني ژوند تمرکز وکړي. نوموړې لومړنۍ افریقايي الاصله مېرمن وه چې د لویدیځې ویرجینیا په مورګان ټاون کې یې د لویدیځې ویرجینیا په پوهنتون کې د ماسټرۍ زده کړو ته مخه کړې وه. 

 مسلکي چارې 
جانسون پرېکړه وکړه چې د یوې څېړنیزې ریاضي پوهې په توګه دنده ترسره کړي، په داسې حال کې چې دغه مهال ډېره ستونزمنه وه دغه ډول چارو ته دې افریقايي الاصله امریکایان لاسرسی ومومي. د ۱۹۵۲ زکال پر مهال د یوې کورنۍ میلمستیا په ترڅ کې د دوی یو خپلوان دې موضوع ته اشاره وکړه چې د هوانوردۍ د مشاوریت ملي کمېټه (NACA) ریاضي پوهان استخدام کوي. دغې کمېټې د ویرجینیا په همپټون سیمه کې لانګلي هوايي ډګر ته څېرمه د لانګلي په مموریال هوايي لابراتوار کې موقعیت درلود. دغه مهال NACA د هدایت او ګرځندوی برخو لپاره د سپین پوستو په څېر افریقايي الاصله امریکايي ریاضي پوهان استخدام کول. جانسون د دغې ادارې د کار وړاندیز د ۱۹۵۳ زکال په جون میاشت کې ومانه. 

د مشاهداتي رهبرۍ د ملي پروژې له خوا د ارشیف شوي شفاهي تاریخ پر بنسټ:په پیل کې نوموړې [جانسون] د ښځو په هغه ډله کې کار کاوه چې ریاضیکي محاسبات یې ترسره کول. کاترین په دغه ډله کې شاملې ښځې د هغو مجازي «کمپیوټرونو په توګه یادې کړې چې لمنې یې اغوستې». د هغوی اصلي دنده د الوتکو د تورې بکسې لوستل او همدارنګه د کره ریاضیکي محاسباتو ترسره کول وو. له دې وروسته یوه ورځ کاترین (او د هغې یو همکار) په موقت ډول د الوتنو په څېړنیزه ډله کې چې غړي یې ټول نارینه وو کار وکړ. د تحلیلي هندسې په برخه کې د کاترین پوهه لامل وګرځېده چې د هغې نارینه مشران او همکاران دا له یاده وباسي چې «هغه بېرته خپلې پخوانۍ ډلې ته ولېږي». په داسې حال کې چې تل نژادي او جنسیتي خنډونه شته وو، خو دغو خنډونو نور د کاترین پر وړاندې شتون نه درلود. کاترین غوڅ دریځ درلود او غوښتل یې د مشرتابه پلاوي په ناستو کې ګډون وکړي (چېرې چې له دې وړاندې هېڅ مېرمنې ونډه نه لرله). هغې په ډېرې سادګۍ سره خلکو ته ویل چې دې دا کار وکړ او دغه چاره دې ته اړونده ده. له ۱۹۵۳ زکال څخه تر ۱۹۵۸ زکال پورې جانسون د یو کمپیوټر په څېر کار کاوه او د الوتکو لپاره یې د باد د کمښت په څېر موضوعات تحلیل کول. جانسون چې په پیل کې د ریاضي پوهې ډوروټي واګان تر مشرۍ لاندې د لویدیځې برخې د کمپیوټرونو په څانګه کې ګمارل شوې وه، د لانګلي ډګر د الوتنو د څېړنیزې برخې د هدایت او کنټرول په برخه کې وګمارل شوه. په دغه برخه کې یوازې سپین پوستو نارینه انجینرانو کار کاوه. د ویرجینیا په ایالت کې د نژادۍ جلاتوب قوانینو او همدارنګه په فدرال کاري چاپېریال کې ویش ته پام چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د ولسمشر ویډرو ویلسون د ادارې پر مهال معرفي شوی و، په محاسباتي ډله کې د جانسون په ګډون شاملې ټولې افریقایي الاصله امریکايي مېرمنې اړ وې څو له خپلو سیالو سپین پوستو څخه جلا کار وکړي، په جلا ځای کې خواړه وخوري او له جلا تشنابونو ګټنه وکړي. د هغوی په دفتر باندې د تورپوستو کمپیوټرونو نوم اېښودل شوی و. له WHRO-TV سره په مرکه کې جانسون څرګنده کړه چې هغې «په ناسا کې د توپیر احساس نه کاوه، ځکه هلته ټولو څېړنه کوله. هلته مو ماموریت درلود او په هغو مو کار کاوه، یوازې دا مهمه وه چې باید کار وکړو ... او د غرمې د ډوډۍ په وقفه کې قطعې ووهو». هغې زیاته کړه: «ما هېڅ ډول جلاتوب نه دی احساس کړی، پوهېدم چې شتون لري، خو احساس مې نه کړ». 

 شخصي ژوند او مړینه 
کاترین او جیمز فرانسېس ګوبل درې لوڼې لرلې. د دوی کورنۍ له ۱۹۵۳ زکال وروسته د ویرجینیا په نیوپورټ نیوز کې ژوند کاوه. جیمز په ۱۹۵۶ زکال کې د مغزي تومور له امله چې د درملنې وړ نه و ومړ. درې کاله وروسته کاترین له جیمز اې. «جیم» جانسون سره واده وکړ چې د متحده ایالاتو د پوځ افسر و او همدارنګه یې د کوریا په جګړه کې ونډه اخیستې وه؛ دغې جوړې ۶۰ کاله ګډ ژوند وکړ تر دې چې نوموړی د ۲۰۱۹ زکال په مارچ میاشت کې د ۹۳ کلنو په عمر ومړ. جانسون شپږ لمسیان او ۱۱ کړوسیان لرل چې د ویرجینیا په همپټون کې یې ژوند کاوه. هغې خپل لمسیان هڅول څو د ساینس او ټکنالوژۍ په برخه کې مسلکونو ته مخه کړي. 

جانسون د ۲۰۲۰ زکال د فبروري میاشتې په ۲۴مه نېټه د ۱۰۱ کلونو په عمر د نیوپورټ د زړو کسانو په پالنځای کې مړه شوه. د هغې له مړینې وروسته د ناسا مشر جیم برایډنسټین هغه «امریکايي اتله» وبلله او څرګنده یې کړه چې «د هغې مخکښ میراث به هېڅکله له یاده وه نه ویستل شي».  

 سرچينې