ابیانه

کيڼ|بټنوک|245x245px| د ابیانه اور د معبد بیا رغول شوی ډیزاین
بټنوک| په ابیانه کې د یوې کوڅې لید
کيڼ|بټنوک|245x245px| د امامزاده عیسی یحیی نظر
ابیانه د اصفهان ولایت د نطنز ولسوالی په مرکزی برخه کې یو تاریخی کلی دی. این روستا در تاریخ ۲۱ اګست ۱۹۷۵ با شماره ثبت ۱۰۸۹ به عنوان یکی از بناهای ملی ایران ثبت شد . [1]. 

دا کلی د نتانز شمال لویدیځ ته په 38 کیلومترۍ کې د ولچر غره په غرونو کې موقعیت لري او د ایران ترټولو لوړ استوګنې سیمې دي. دا کلی د بحر له سطحې څخه شاوخوا 2160 متره لوړ دی او سړه او معتدل اقلیم لري. ابیانه د ایران یو له مشهورو کلیو څخه دی چې د خپل ارزښتناکه اصلي معمارۍ، د کلي یو شان او مدغم جوړښت، تاریخي ودانیو، دودیزو جامو او دودونو له امله چې هر کال ترسره کیږي. [۲]. 

 ژبه 
د ابیانیه بولۍ د ایران یو له مرکزي ژبو څخه شمیرل کیږي او د نورو مرکزي ژبو په څیر، دا ځانګړي فونیټیک، مورفولوژیکي (فونیتیک جوړښت) او نحوي ځانګړتیاوې لري، او د لغتونو په ډګر کې، دا توپیر لري او د معیاري فارسي په پرتله معاینه کیدی شي. .  
بټنوک| ابیان تاریخي کلی

 ګڼه ګوڼه 
دا کلی په بارزرود کلي کې موقعیت لري او په ۲۰۱۵ کال کې د ایران د احصایې د مرکز د سرشمیرنې له مخې یې نفوس ۳۰۱ تنه (۱۴۷ کورنۍ) وو، چې د ځوانانو د مهاجرت له امله ورځ په ورځ کمیږي
بټنوک| ابیان تاریخي کلی

 پیژندنه 
په اوس وخت کې، داسې اسناد شتون نلري چې د ابیانې کره تاریخي نیټه معلومه کړي. خو د هرپاک د اور د معبد د شتون له امله چې د ساسانیانو د دورې تاریخ دی، په دې کلی کې د ژوند عمر لږ تر لږه پنځلس سوه کاله پخوا ته ځي. په ابیانه کې تاریخي اثار او اثار د ساساني، سلجوق، صفوید او قاجار دورې پورې اړه لري. دا اثار د دې انساني استوګنې تاریخي لرغونتوب ښیې. 

د 1360 په سرشمیرنه کې د ابیانې کورونو شمیر 500 واحدونه اټکل شوي. دا کورونه په بشپړه توګه د بورزرود سیند په شمال کې په سختو ټوټو کې جوړ شوي دي. په لومړي نظر کې، ابیانه د څو پوړیز کلي په څیر ښکاري، په ځینو مواردو کې، تر څلورو کیسو پورې لیدل کیدی شي. ځینې خونې چې جنوب ته مخامخ دي د لرګیو کړکۍ لري. ډیری کورونه پورچونه او د لرګیو تارامیان لري، د کلي په سویل اړخ کې طبیعت ته کتنه کوي، چې په زړه پورې نظریات یې رامینځته کړي. د کورونو بهرنۍ برخه د خړو خاورو څخه پوښل شوې چې د کلي په شاوخوا کې کان کیندل کیږي. ډبره، خټه او خښته اکثرا د کورونو په جوړولو کې کارول کیږي.  له دې امله چې په غره کې د ګڼو او اړینو ځایونو د کورونو جوړولو لپاره کافي ځای شتون نلري، نو په دې کلي کې دود دی چې هرې کورنۍ په شاوخوا غونډیو کې، د کلي په جنوب کې یا د کلی په څنګ کې یو ګودام جوړ کړی. سړک او ابیانه ته نه رسي په سیمه ایزه ژبه کې دوی ته کنده ویل کیږي. دا لوښي، چې د غونډیو په زړه کې کیندل شوي او یوازې د لرګیو لنډې دروازې له بهر څخه لیدل کیږي، ډیری کارونې لري، په شمول؛ دا د څارویو ساتلو، د څارویو لپاره د ژمي خواړه، د کرنې وسایلو او داسې نورو لپاره کارول کیږي. 

ابیانه د غره په لمن کې یو کلی دی چې د سپینو آرشیفونو او د لرګیو جالیو کړکیو سره سره سور خارونه لري چې هر څه چې په کې لیدل کیږي د لرې ماضي اغیزې لري.  د سیمې د غرنی طبیعت او له ګڼ مېشتو مرکزونو او ارتباطي لارو څخه د دوی د اوسېدو ځای د لرې والي له امله، د ابیانه خلکو له کلونو راهیسې په انزوا کې ژوند کړی او په پایله کې یې ډېر قومي او دودیز دودونه ساتلي دي. دودونه، د دوی لرغونې ژبې په ګډون. د ابیانې د خلکو ژبه د ایران په شمال ختیځ کې یوه له هغو ژبو څخه ده، چې د وخت په تېرېدو سره په کې ډېر بدلونونه او بدلونونه را منځته شوي او اوس یوازې څو اصلي پهلوي کلمې د دوی په ژبو کې اورېدل کېږي.  دودیزې جامې اوس هم د دوی په مینځ کې شتون لري او دوی د هغې په ساتلو کې ټینګار او تعصب څرګندوي. نارینه پراخه او اوږده پتلون اغوندي چې له تور ټوکر څخه جوړ شوی وي (د ډیویډ یا ډیبټ پارچه څخه جوړ شوی) (کوم چې د بختیاري نارینه پتلون سره ورته دی) او میرمنې د ګلانو او رنګارنګ جامو څخه جوړ شوي اوږد کمیس په تور رنګ کې د خوښ شوي سکرټ سره اغوندي. د سپینې شالید سره یو لوی ګل لرونکي شال د ابیانې میرمنو یو له دودیزو جامو څخه دی. د ښځو د کمیسونو پرې کول او ګنډل یو ځانګړی کار دی.

 د اور معبد 
د ابیان ترټولو زوړ تاریخي یادګار د هارپک اور وژنې معبد دی چې د کلي اصلي لارې ته څیرمه موقعیت لري. د ابیان د اور وژنې معبد د زردشتي معبدونو یوه بیلګه ګڼل کیږي چې په غرنیو ټولنو کې جوړ شوي

 محلونه 
بټنوک| لرغونی ابیانه کلا
ابیانیه

ابیانه درې محافظتي دفاعي کلاګانې لري، چې عبارت دي له:

د پال هیمون قلعه یا "تخت هامان" چې د ابیان په سویل لویدیز کې موقعیت لري او د یوسمان په ګاونډ پورې اړه لري. دا کلا شاوخوا 200 کاله وړاندې جوړه شوې او د جوړولو سند یې هم شتون لري. سند د کلا په جوړولو کې د افرادو ونډه مشخصوي.

د هرده قلعه، چې د کلي په شمال ختیځ کې موقعیت لري او د هیرده په ګاونډ پورې اړه لري.

د پاله قلعه چې د کلي په شمال لویدیځ کې موقعیت لري او د پال ګاونډ پورې اړه لري.

دا دفاعي محافظتي کلاګانې د بغاوت له دورې سره تړاو درلود، او خلکو د سیمه ایزو یاغیانو په وړاندې د خپل امنیت ساتلو لپاره جوړ کړل او په وار وار یې ساتنه کوله.:

 د هینزا زیارت - هینزا سمول  دغه زيارت د ابيانه په جنوب ختيځ کې په يوه تنګ دره کې پروت دی. د دې دره د ډبرو په زړه کې یو سوری دی چې په مخ کې یې د امام زاده ودانۍ جوړه شوې وه او سوری یې د غار په څیر د زیارت د ودانۍ برخه ګرځېدلې ده. دغه زيارت د بي بي زبیده خاتون، بنت موسی بن جعفر په نامه ياديږي. اوسيدونکي وايي چې بي بي زبيده خاتون غوښتل شوې وه او د ابينه خلکو هغې ته په دې کوټه کې پناه ورکړه او بيا يې د حنجان کلي ته بوتله. په هنجاني کې د هغه اړوند یو لوی زیارت جوړ شوی دی. د حنزا زیارت په حقیقت کې د بي بي زبیده خاتون لاره ده. ځینو دا هم ویلي چې دا زیارت د اناهیتا وخت پورې اړه لري. [11] د خلکو د عقیدې له مخې، دا ځای معجزه دی او هر کال خلک هلته د نذرانې پخولو لپاره ځي
 د شهزاده یحیی او شهزاده عیسی زیارت سمول  دا زيارت چې د حريده په ګاونډ کې د ابيانه په ختيځ کې پروت دی، د شهزاده يحيى او شهزاده عیسی مقبره ده، د امام موسی بن جعفر اولادونه او د کلي د ودانيو برعکس، مرکزي انګړ او يو لوی حوض لري. د کلي د سیند د اصلي څانګې لخوا اوبه شوي د هغې په مینځ کې موقعیت لري. لري. زيارت د فیروزي ټایلنګ سره د اتوګون گنبد لري. د زیارت پورټیکو په لیکونو سینګار شوی چې هر کال ساتل کیږي او بیا رغول کیږي. د دې سویلي پورچ د ابیانیه سویل ته غونډۍ او طبیعت ګوري. د زيارت په زيارت کې کومه ليکنه نشته؛ خو د ودانۍ په چت کې د ودانۍ د بيارغاونې نېټه، شعرونه او شعرونه ليکل شوي دي. ویل کیږي چې د چت د تختو تر شا یې په تیرو وختونو کې د هر ډول غلو لکه وربشو او غنمو بیې لیکلې. د زيارت په جنوبي برج کې د لرګيو يو زوړ منبر هم پروت دی. دا زیارت په 2006 کې د ابیان کلتوري میراث اډې لخوا ترمیم شوی او د ابیانیه خلکو سره یوځای شوی
 د پله کلا چې د کلي په شمال لویدیځ کې موقعیت لري او د پال په ګاونډ پورې اړه لري.

د دفاع د ساتنې دا کلاګانې د بغاوت د دورې پورې اړه درلودې او خلکو یې د سیمه ایزو یاغیانو په وړاندې د ځان ساتنې لپاره جوړې کړې او په وار وار یې ساتنه کوله.

 زیارتونه 

 د هینزا زیارت 
دا زيارت د ابيانه په جنوب ختيځ کې په يوه تنګ دره کې موقعيت لري. د دې دره د ډبرو په زړه کې یوه کنده ده چې مخې ته یې د امام زاده ودانۍ جوړه شوې وه او دا کنده د یوه غار په څېر د زیارت د ودانۍ یوه برخه ګرځېدلې ده. ظاهراً دا زيارت د موسی بن جعفر لور بي بي زبيده خاتون پورې اړه لري. اوسيدونکي وايي، چې بي بي زبيده خاتون غوښتل شوې وه او د ابيانې خلکو هغې ته په دې کوټه کې پناه ورکړه او بيا يې د حنجان کلي ته يوړه. په حنجان کې د هغه اړوند یو لوی زیارت هم جوړ شوی دی. د حنزا زيارت په اصل کې د بي بي زبيده خاتون زيارت دی. ځینو دا هم وویل چې دا زیارت د اناهیتا د وخت پورې اړه لري.  د خلکو د باور له مخې دا ځای معجزه دی او هر کال خلک د نذرانې ورکولو لپاره هلته ورځي.

 د شهزاده یحیی او شهزاده عیسی زیارت 
دا زيارت چې د ابينه په ختيځ کې د هردي په ګاونډ کې موقعيت لري، د امام موسى بن جعفر د اولادونو د شهزاده يحيى او شهزاده عيسى قبرونه دي او د کلي د ودانيو برعکس، مرکزي انګړ او يو لوى حوض لري. هغه چې د کلي د سیند د اصلي څانګې لخوا اوبه کیږي د هغې په مینځ کې موقعیت لري. دا زيارت د فيروزي ټيلونو سره يو اکټګون گنبد لري. د زيارت پورټيکو په لکچرونو سينګار شوی چې هر کال ساتل کيږي او بيا رغول کيږي. د دې سویلي پورچ د سویلي ابیانه غونډۍ او طبیعت ګوري. په زيارت باندې هيڅ ليکل نشته . پر بام د ودانۍ د بیارغاونې نیټې او شعرونه او شعرونه لیکل شوي دي. ویل کیږي چې د چت د تختو په شا کې دوی د پخوا په پرتله د مختلفو غلو لکه وربشو او غنم قیمت لیکلی و. د زيارت په جنوبي برخه کې د لرګيو يو زوړ منبر هم شته. دا زیارت په 2006 کې د ابیانه کلتوري میراث اډې او د ابیانه خلکو لخوا بیارغول شوی و. 

 جوماتونه 
ابیانه یوولس جوماتونه لري [13]، یو له دغو پخوانیو جوماتونو څخه چې د ابیانیه جامع جومات نومیږي (د میان ده په نوم یادیږي) په لاندې ډول دی:

جامع جومات: دا جومات د «Mion Deh» (میان ده) په ګاونډ کې موقعیت لري او دوه ناوې لري، چې پخوانی یې د یوې لنډې دروازې له لارې اصلي کوڅې ته ځي. فرش د لرګیو ناوی دی. د دې ناوې په جنوبي دیوال کې د لرګیو یو زوړ قربانګاه شتون لري چې د ابیان کلي یو له ارزښتناکو تاریخي اثارو څخه دی چې د جوړولو نیټه یې 477 هجري قمري کال ده؟ ؟A بیرته راګرځي. په دې قربانګاه کې، ګلونه او بوټي نقش شوي او په هغې کې د سورت «Yes» د مشهور کوفي لیکو سره نقش شوي دي. دا جومات د لرګیو منبر لري چې د سلجوق دورې پورې اړه لري او د جوړولو نیټه یې 466 هجري ده؟ ؟په دې منبر کې د ګلانو او بوټو شکلونه، اته ټکي ګلونه او په کوفي رسم الخط کې لیکل شوي دي. د جومات د ننوتو دروازه هم په ګلانو، بوټو او مشهورو کرښو نقشه شوې ده. دا دروازه یو ځل غلا شوې ده. د دې جومات نوې ناوې یو لوی تالار دی چې په منځنۍ سیمه کې یې په چت کې رڼا ده. په دې تالار کې د نقاشي پلازمینې سره کالمونه دي. د دې تالار چت د اخروټ لرګیو پوښل شوی، چې د منظم جیومیټریک نمونو سره چوکاټ شوی. چت د ګیدړ پوښل شوی ډول دی (د سرې یا تنګ ونې څانګو سره جوړ شوی ، د ګیدړ د پراخه وزر په شکل کې) او د قرآني آیتونو لیکنې لري. مشهور جوماتونه عبارت دي له: حجتګاه جومات، پرزله جومات، جامع جومات، پنجه علي جومات، یوسمان جومات، د بي بي زبیده خاتون زیارت

جامع جومات: دا جومات د "میون ده" په ګاونډ کې موقعیت لري او دوه ناوې لري، پخوانۍ ناوې د یوې لنډې دروازې له لارې اصلي کوڅې ته ځي. فرش یې د لرګیو نخ دی. د دې چپل په جنوبي دیوال کې د لرګیو یوه پخوانۍ قربانګاه شتون لري چې د ابیانه کلي یو له ارزښتناکو تاریخي اثارو څخه دی چې په 477 هجري کې جوړ شوی. Q بیرته راګرځي. په دې قربانګاه کې ګلونه او بوټي نقش شوي دي او سورت "یس" د کوفي په مهمو لیکو کې نقش شوی دی. دا جومات د لرګیو منبر لري چې د سلجوقی دورې پورې اړه لري او د جوړولو نیټه یې 466 هجري ده. د عیسوي کال دی، په دې منبر کې د ګلانو او بوټو شکلونه، اته ګلونه ګلونه او په کوفي رسم الخط کې لیکل شوي دي. د جومات دروازه هم د ګلانو او بوټو او د مهمو لیکو سره نقشه شوې ده. دا دروازه یو ځل غلا شوې ده. د دې جومات نوې ناوې یو لوی تالار دی چې په مینځ کې یې د اسمان څراغ دی. په دې تالار کې د نقاشي پلازمینې سره کالمونه شتون لري. د دې تالار چت د اخروټ لرګي څخه جوړ شوی چې د منظم هندسي نمونو سره چوکاټ شوی. دا چت د مرغانو ډول دی (دا د ونو د سرونو یا تنګو څانګو څخه د پراخو وزرونو په شکل کې جوړ شوی دی) او په هغې باندې د قرانکریم ایاتونه لیکل شوي دي. مشهور جوماتونه عبارت دي له: حجتګاه جومات، پرزاله جومات، جامع جومات، پنجه علي جومات ، عثمان جومات، د بي بي زبیده خاتون زیارت.
کيڼ|بټنوک|277x277px| د ابیانه او اتاشکوډ د کوڅو لید

 Panoramas 

 ګالری 

 سرچینې 
https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87_%D9%86%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C

https://www.hamshahrionline.ir/news/766053/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7 
http://ensani.ir/fa/article/340142/%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A2%D9%86
https://www.irna.ir/news/85321521/%D8%A8%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%8C
https://www.mehrnews.com/news/4574263/%D9%86%D8%B7%D9%86%D8%B2-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87
https://amirannama.com/product-category/traditional-brick/ 
https://www.mehrnews.com/news/4581120/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D8%BA%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86
http://www.topiranian.com/topnews/archives/001670.html 
http://www.citypedia.ir/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87/
http://masoudborbor.com/wp/1388/07/27/272/%D9%87%D9%8A%D9%86%D8%B2%D8%A7-2/%20
https://www.asianews.ir/fa/newsagency/19855/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 
http://www.iribnews.ir/fa/news/3794585/%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85

وېشنيزه:د ایران تاریخ