د سعداباد تړون

د سعد آباد تړون یا د اسعد آباد تړون د نه یرغل یو تړون وو، چي د ترکیې، ایران، عراق او افغانستان لخوا د ۱۹۳۷ زیږدیز کال د جولای په اتمه نېټه لاسلیک او پنځه کاله یې دوام وکړ.  دا تړون د تهران په سعد آباد ماڼۍ کي سرته ورسېدی، او د افغانستان د پاچا محمد ظاهر شاه په مشرۍ د منځني ختیځ او ختیځي اسیا ترمنځ د اړیکو د پراخولو لپاره د نوښت یوه برخه وه. د ۱۹۳۸ کال د جون په ۲۵مه په تهران کي د یاد تړون د تصویب سندونه تبادله سول او تړون په هماغه ورځ نافذ سو. د اسعد اباد تړون د ۱۹۳۸ کال د جولای په ۱۹مه د ملتونو د لیګ د تړون په لړۍ کي ثبت سو. 

په عراق کي د ۱۹۳۶ او ۱۹۳۷ کلونو ترمنځ د بکر صدیقي پوځي حکومت د نورو عراقي حکومتونو په پرتله چنداني عرب ملتپال نه ګڼل کېدی، دا ځکه چي صدیقي له کردانو سره اړه درلوده، او لومړی وزیر یې حکمت سلیمان بیا یو ترکمن وو.  صدیقي د خپل همدغه عجمي اصلیت له امله د عراق د ختیځو او غیر عرب ګاونډیانو سره په ډیپلوماسۍ کي زیاته لیوالتیا درلوده. ها خوا ترکیه هم له خپلو ګاونډیانو سره د دوستانه اړیکو غوښتونکې وه، او د لومړۍ نړیوالې جګړې له ماتي وروسته یې د سیاسي پراختیا لپاره هلي ځلي کولې. 

د پورتنیو علتونو پر بنسټ په ۱۹۴۳ کال کي د اسعداباد تړون په اتوماتيک ډول د پنځو نورو کلونو لپاره هم وغځول سو، او غړي هیوادونه یې ورته ژمن پاته سول.

 شاليد 

 اتاترک او د ترکیې بهرنۍ پالیسي 
د لومړۍ نړیوالې جګړې او د عثماني امپراتورۍ له ړنګېدو وروسته منځنی ختیځ د څو نویو خپلواکو دولتونو د رامنځته کېدو شاهد وو، چې یو له دغو دولتونو څخه د ترکیې جمهوریت ګڼل کېدی. د مصطفی کمال پاشا په نوم یو ترکي سیاستوال (چي د اتاترک په نوم یادیږي، او مانا یې 'د ترکانو پلار' ده ) د نسکوري سوي عثماني امپراتورۍ په سیاست کي د مخکښ شخصیت په توګه راڅرګند سو. د نوموړي په مشرۍ د ترکیې جمهوریت په رسمي ډول د اتاترک رامنځ ته سو، چي لومړی ولسمشر یې هم پخپله اتاترک وو. د ترکیې د ولسمشر په توګه دده په واکمنۍ کي ډېر اصلاحات راغلل، لکه صنعتي پرمختګ، سیکولر نظام  او یوه ځانګړي بهرنۍ پالیسي شتون، چي پکښی د ترکیې د دوه اړخیزو ګټورو سوداګريزو اړیکو ډیپلوماسي هم شامله وه، او د نورو هیوادونو سره یې ټینګه ډیپلوماتیکه راشه درشه پیل سوه. ترکي ډیپلوماتان په دې وخت کي په ځانګړي ډول د ترکیې د خپلواکو پولو امنیت او ساتني ته زیات اندیښمن وه، چي یو له هغوی څخه د ترکیې سویلي پوله او د منځني ختیځ لاره وه.  د اتاترک ادارې هڅه کول ترڅو له ټولو ګاونډیو هیوادونو سره دوستانه اړیکي ورغوي، او په دې ترڅ کي یې په اروپا کي د ترکیې هر اړخېز شتون د بالکان په تړون کي د ګډون له لاري لاسته راوړ.  اتاترک هیله درلوده لکه څنګه چي د بالکان تړون د اروپایي ګاونډیو هیوادونو سره دوستانه اړیکي رامینځته کوي، همدغسي ورته تړون یا اتحاد کولی سي د منځني ختیځ او نورو ګاونډیو هیوادونو سره هم دوستانه اړیکې رامینځته کړي، ځکه چې د ترکیې، عراق او ایران ترمنځ لا دمخه ښه ډیپلوماسي روانه وه. 

 د ظاهر شاه د منځني ختیځ ډیپلوماسي 
بټنوک|347x347px|محمد ظاهر شاه په ځوانۍ کي
د افغانستان وروستي پاچا محمد ظاهر شاه د ګاونډیو مسلمانو هیوادونو او ډلو سره د مرستي او نرمۍ پالیسي درلوده.  د بیلګي په توګه؛ نوموړي د لومړي ختیځ ترکستان جمهوریت او نورو مسلمان چینایي ترک ډلو لکه اویغورانو او ډونګانانو ته وسلې، مرستي او ملاتړ چمتو کړ.  ظاهر شاه ددې ترڅنګ د منځني ختیځ سره هم د ښو اړیکو او هلته د ښې همکارۍ ملاتړ کاوه. د سعداباد تړون یادو څلورو هېوادونو لکه عراق، ایران، ترکیې او افغانستان د ښکیلاکګرو دولتونو څخه ویره درلوده، ځکه ددې تړون په وخت کي په ځانګړې توګه په سوریه کي فرانسويان او په هند ، فلسطین ، عمان او یمن کي برتانویان مېشت او ځای پر ځای وه. د منځني ختیځ اکثریت سیمي د همدغو استعماري دولتونو تر واک لاندي وې، او په شمال کي بیا د کمونیستي شوروي اتحاد 'سور ګواښ' ورځ تر بلي پراخېدی.  

داسي ښکاریده چي د منځني ختیځ  دغیر استعماري دولتونو یوځای کول تر لومړۍ نړیوالې جګړې را وروسته ترټولو لوی لومړیتوب وو، او همدې لمړیتوب د منځني ختیځ د غیر استعماري ګټو د راټولولو لپاره د سعداباد تړون له اړتیا سره مرسته وکړه.

کيڼ|بټنوک|267x267px|د ملتونو د لیګ بیرغ

بټنوک|267x267px|د ایران په تهران کي د سعداباد ماڼۍ،  چيري چي تړون لاسلیک سو.

 د تړون لاسلیک او تصویب 

داسعداباد تړون د جولای په اتمه په ۱۹۳۷ کي لاسلیک او ورپسې د جون پر ۲۵ نېټه په ۱۹۳۸ کي تصویب سو. د تړون نوم د هغي ماڼۍ څخه اخیستل سوی دی چي د ایران په پلازمېنه  تهران کي د سعد آباد په کمپلیکس کي موقعيت لري. د دې تړون په اړه ډېر معلومات نسته، ځکه چي ډیری تاریخ پوهان دا د جګړې د دورې د نورو نړیوالو پیښو په پرتله نه مهم ګڼي.   د سعد آباد تړون په رسمي ډول د نه یرغل تړون په توګه لاسلیک سو، چي پر بنسټ یې دا منل سوه چي عراق، ترکیه، ایران او افغانستان به د یو بل په وړاندې تیري نه کوي او د خپلو اړیکو د ښه والي لپاره به هڅي کوي. 

په ۱۹۴۳ کال کي دا تړون په اتوماتيک ډول د پنځو نورو کلونو لپاره هم وغځول سو، ځکه چي هیڅ یو لاسلیک کوونکي یې نه و رد کړی.

 دوامداره اغېزي 

د سعداباد تړون اغېزي که څه هم ډېري اړیني نه ګڼل کېږي، خو د منځني ختیځ د عصري هیوادونو ترمنځ د ډیپلوماتیکو چینلونو په جوړولو کي یې لوی رول لوبولی وو، او تمه کیده چي په هغه وخت کي د کوچنیو هیوادونو ترمنځ د امنیت چوکاټ رامینځته کړي،  او د دوهمي نړیوالي جګړې اړوند د مینځني ختیځ په سیمو کي د څلورو دولتونو په بې طرفۍ کي مرسته وکړه. 
+د سعد آباد تړون لاسلیک کوونکي څېرېترکیهایرانعراقافغانستانalt=Mustafa Kemal Atatürk|border|مېنځ،_center|frameless|184x184px|مصطفی کمال اتاترکborder|مېنځ،_center|frameless|184x184pxborder|مېنځ،_center|frameless|181x181pxborder|مېنځ،_center|frameless|184x184pxمصطفی کمال اتاترکرضا شاه پهلويحکمت سلیمانمحمد ظاهر شاهمېنځ،_center|frameless|134x134pxمېنځ،_center|frameless|147x147pxمېنځ،_center|frameless|146x146pxمېنځ،_center|frameless|146x146px

 سرچینې 
https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068374108730994