ليکدود

لیکدود د ژبې د لیکلو لپاره د نورمونو یوه ټولگه ده، چي پکې د املا ، نښان ، د کلمو حدود او نور اړخونه راځي.

ليکدود يا رسم‌الخط  چې په فارسي ژبه کې يې دبیره هم بولي او په عربي ژبه کې يې  قواعد کتابت ګڼي يو قرارداد يا تړون دی چې د مینځپانګې لیکلو لپاره کارول کیږي. د ليکدود ترمنځ توپیر د دوی په چلند یا د مفکورې په تفسیر کې دی کوم چې په متن کې د یو بل په پرتله د کلمو لیکلو لاره ورکوي. ليکدود د یوې ژبې سکریپټ لیکلو لپاره د معیاري لارې استازیتوب کوي. کله چې د یوې ژبې لیکلو لپاره له یو څخه زيات ليکدودونه شتون ولري، لکه کوردي ژبه،  يغوري ژبه، سربيايي ژبه و یا اینوکتیتوت ژبه، د دا ډول ژبو لپاره شونې ده بېلابېل ليکدودونه شتون لوري. 

مرکب لیکنه ، جلا لیکنه، تمثیلونه ، جماعات ، پولی سلیبیک کلمې ، د پورونو جملې او حروفو له هغو مفاهیمو څخه دي چې د لیکدود د ټاکلو عوامل دي.

ډېری ملي او نړۍ‌والي ژبې یو تاسیس سوی لیکلی سیسټم لري چې د بېلابېلو معیارونو څخه تېر سوی وي، او په دې توگه د ویل کېدونکې ژبې په پرتله د لهجو لږ توپیر ښیي.  

د لیکدود نورمونه په بېلابېلو اړخونو کې د ټولنیز او سیاسي نفوذ له لارې وده کوي، لکه په پوهنه، کار ځای او دولت کې د لیکونو او چاپ چارو ترسره کول. د نړۍ ځینو هېوادونو په همدې پار د ژبو اکاډمۍ جوړې کړې دي؛ ترڅو د ملي ژبې اړخونه تنظیم کړي، لکه په فرانسه کې فرانسوي اکاډمي او په سپانيا کې شاهي سپانيايي اکاډمي چې د خپلو هېوادونو ژبي تنظیموي. ددې ور هاخوا د انگلیسي او پښتو ژبو په گډون د ډېری ژبو لپاره داسې کوم څه شتون نه لري.

 پښتو لیکدود 
پښتو چې د لرغونو آریایي ژبو څخه یوه ده، تر دا مهاله یو منلی او ځانگړی لیکدود نه لري. ددې ژبي لیک له عربي تورو څخه جوړ دی، خو د خپلې لرغوني بډایني له مخه ځیني ځانگړي ويیونه له ځانگړو اوازونو سره هم لري لکه ټ، ځ، څ، ډ، ړ او ڼ چې هر یو په پښتو کې لرغونی او پراخه ادبي ويی گڼل کېږي.

په پښتو ژبه کې یوازېني اوازونه چې تر دا مهاله ورته کوم معیار نه دی ټاکل سوی هغه د ی توري اواز دی. په عمومي توگه د ی توري کارېدنه په لاندې ډول ده. 

 نرمه يا بې ټکو یا (ی): په نارینه مفردو نومونو، ځينې نسبي نومونو، ستايننومونو (صفتونو) او کړونو (فعلونو) کې راځي لکه : ستوری، زلمی، زمری، سړی، مزاری، خوستی، ژوندی، ځای، راتلای، کولای، زوی، توی، لوی…
څرگنده يا ( ي ) چې دوه ټکي څنگ پر څنگ ولري: په نارینه جمع نومونو (ځينو مفردو نومونو)، ځينې نسبتي ستایننومونو (صفتونو) او کړونو (فعلونو) کې راځي لکه: ستوري، منگي، موچي، سړي، والي، ځي، خوري، مولوي، وروري، بنگړي او نور…
لکۍ لرونکې یا ( ۍ): په ښځینه مفردو نومو او ځينو ستايننومونو کې راځي لکه: تڼۍ، مرمۍ، لکۍ، کيږدۍ، کابلۍ، گلالۍ، لېونۍ، خوښۍ، سپوږمۍ…
 اوږده یا ( ې ): په ښځینه جمع نومونو، نومځرو (ضميرونو) او ستاينونونو او کړونو کې راځي لکه: کې، چې، راځې، تودې، مستې، واورې، پلمې، شېبې،  کارنامې، جگړې…
همزه لرونکې يا امريه يا ( ئ ): تر ډېره د امر او نهې اړوند او ځينو وختونه د غوښتنې په کړونو (فعلونو) کې راځي لکه: وخورئ، راځئ، مه کوئ، وکړئ، راشئ، او داسې نور...
 سرچينې