پارسي ژبنی ښکیلاک

پارسي ژبنی ښکیلاک (انګرېزي: Persian Linguistic Discrimination) هغه پدیده په ډاګه کوي چي پر بنسټ یې د اوسني ایران پارسي ژبي پوهان او ددوی ملاتړي غواړي ددغه هیواد په دننه کي د پارسي څخه ماسېوا نوري ژبي د یادي ژبي تر ښکیلاک لاندي راولي. ددې ښکیلاک له مخي پارسي باید نه یوازي دا چي د ایران رسمي ژبه وي، بلکي نوري اقلیت ژبي هم تر هغه اندازې وځپل سي چي نه په دغه هیواد کي رسمي لیکدود او نه هم زدکړي ورباندي ترسره سيhttps://iranhumanrights.org/2021/02/non-persian-mother-languages-treated-as-national-security-threat-in-iran/. د ژبي بنسټپالنه په عمومي توګه داسي تعریف سوې ده چي هره هغه پدیده ده چي پر بنسټ یې یوه ډله، قوم یا ملت په زوره خپل ژبني اصطلاحات، وېیونه (لغتونه) یا نوري کلتوري کړني پر کمزورو ملتونو یا اقوامو باندي تپي او وروسته د هغوی ملي ترمینالوژي ګرځي، یا یې تر اغېزي لاندي راځي.https://www.workplacefairness.org/language-discrimination/ 

د ایران اوسنی بنسټپاله حکومت د خپلي جغرافيې په هاخوا په افغانستان، منځني ختیځ او شاوخوا سیمو کي پراخو ژبنیو، قومي او سیاسي اختلافاتو ته لمن وهيhttps://jamestown.org/iranian-influence-in-post-conflict-syria-prospects-and-rivalries-with-arab-gulf-states/، چي په دې لړ کي یې د ژبي او قوم پر بنسټ شخړي رامنځ ته کول تر ډېره پوري پر ګاونډي افغانستان متمرکزي کړي دي.ETH Zürich

https://www.files.ethz.ch

PDF

IRAN'S POLICY ON AFGHANISTAN 

 مخینه 
پارسي یا دری زرګونه کاله مخینه لري چي لومړی پیل یې د افغانستان په شمالي بلخ کي د اریایانو له تمدن سره راوټوکېدی. له بلخ څخه تر را ټوکېدو وروسته یاده ژبه د افغانستان، پارس (اوسني ایران) او مرکزي اسیا په شاوخوا سیمو کي خوره سول او وروسته یې دولتي مرکزونه او دربارونه هم په ځان کي راونغاړل چي مشهوره هغه یې د ساسانیانو سترواکي وه. ساسانیان په پارس، عراق او شاوخوا سیمو کي د اسیا د یو ستر ځواک په توګه د رومي امپراتورۍ مخکښ سیالان وه، خو د اسلام د لمر راختو سره مسلمانانو دغه واکمني د خپلو فتوحاتو په مټ بشپړه لاندي کړه، او شته اقوام یې د پارسي له درباري اغېز څخه خلاص او ځای یې عربي ژبي ونیوی. د یادوني وړ ده چي د ساساني دربار ژبه ایلامي وه او پارسي د افغانستان له دری څخه په سرچینه اخیستلو باندي هلته خوره سوه.https://www.howd.org/likene/3332-takamole-zabaane-dari.html

د ساسانیانو او نورو واکمنو په وخت کي پورتنی ښکيلاک یوازي تر مذهب او جغرافيې پوري اړوند وو او پارسي واکمنانو کومه ژبنۍ ښکیلاکي موخه نه درلوده. پارسیانو په راتلونکو پېړیو کي د عباسي دربار په دننه کي پراخ نفوذ لاسته راوړ او وروسته کله چي اسلامي نړۍ د زوال سره مخ سول، بېلابېلو ترکي دولتونو سر ترې راپورته کړ چي د ځینو ژبه عربي، د ځینو پارسي او ځینو دا ترکي وې.

په عثماني ټولواکمني کي د دربار د ژبي په توګه پارسي ځکه ډېر رسوخ درلودی چي دې ته هم د یوې علمي ژبي په توګه کتل کېدلhttps://www.bbc.com/persian/arts/2011/05/110512_l23_persian_language_osmani_kalhur، خو پارسیانو ددې او ورته کلتوري او مذهبي نفوذ پر بنسټ خپل ناوړه نیت د شاه اسماعیل صفوي په واکمنۍ کي ښکاره کړ او غوښتل یې د شیعه مذهب د پراختیا او تپلو پر اساس عثمانیان او ترکیه دواړه تر خپل کلتوري او سیاسي نفوذ لاندي راولي. ددوی یاده هیله د چالیدران په جګړه کي بشپړه له منځه ولاړه او لوی لښکر یې د عثماني پوځ د تورو خوراک سو. د عثماني ټولواکمني تر پای ته رسېدو وروسته د نوي پارسي دولت د ناوړه نیت له امله د ترکيې جمهوریت نه یوازي پارسي ژبه لمنځه یووړه، بلکي نوی ترکی رسم الخط یې په لاطیني ژبه واړاوه.

 پارسي ښکیلاک په ایران کي 
د راپورونو له مخي دا وخت د ایران شاوخوا ۴۰ فیصده نفوس له عربانو، ترکانو، کردانو او بلوڅانو څخه جوړ دی، چي دوی د پارسي ژبي د ښکیلاکي نفوذ له امله نه سي کولای په بشپړه توګه خپلي لومړنۍ زدکړي او یا هم معلومات په مورنیو ژبو باندي ترلاسه کړي.https://www.fairobserver.com/region/middle_east_north_africa/rahim-hamid-ahwazi-arabs-ethnic-minorities-human-rights-iran-news-11112/ د ایران اوسنی اخوندي حکومت ددوی هر ډول حق غوښتني ته د بغاوت نوم ورکوي او په دې توګه یې د خپل اساسي قانون له مخي د سزا وړ ګڼي.https://www.hrw.org/reports/1997/iran/Iran-06.htm

 سرچینې