په السلوادور هېواد کې بیټ کوین

السلوادور د نړۍ لومړی هېواد و چې بیټ کوین یې د رسمي پیسو په توګه ومنل، دا پرېکړه په اصل کې په ۲۰۲۱م کال د السلوادور د قانون جوړونې شورا وکړه. همداراز د السلوادور ولسمشر (نایب بوکیلي) د دې پالیسي ملاتړ کاوه او ادعا یې کوله چې بیټ کوین به د بانکدارۍ اسانتیا رامنځته کړي، اقتصاد ته به وده ورکړي او په ال سلوادور کې بهرنیو پانګونو ته زمینه برابره کړي. په ۲۰۲۲م کال کې د ال سلوادور ډېری وګړو د بانکي حسابونو په پرتله ډېرې د بیټ کوین لایټنیګ ډیجیټلي بټوې درلودې.  

خو د بیټ کوین د منلو پرېکړي د هېواد دننه او بهر نیوکې راولاړې کړي، دغو نیوکو تر ډېره د بیټ کوین بې ثباتۍ، منفي چاپيریالي اغیزو او د حکومت د مالي شفافيت نشتوالي ته اشاره کوله. د چاپيریالې اغیزو موضوع په دغه مقاله کې ځانګړې برخه لري. په ۲۰۲۴م کال کې ال سلوادور د نړیوال مالي صندوق سره د یوې معاملې په برخه کې د بیټ کوین د کارونې برخه محدوده کړه. د ۲۰۲۵م کال په مارچ کې، اکانومېسټ مجلې لیکلي چې د ال سلوادور لخوا د بیټ کوین کارولو تجربه ناکامه وه، ځکه اقتصاد ته یې د ګټې پر ځای زیات لګښتونه راوړل. په ۲۰۲۵م کال کې، السل وادور بیټ کوین بېرته له خپلو رسمي پیسو وباسل. د یادو ستونزو او د هیکنګ د پېښو سربېره، څېړنو ښودلې چې د ال سلوادور عام خلکو دا پیسه  ډېره نه کاروله.

 تاریخچه 

 شالید 
د ۱۸۹۲م کال راهیسې تر ۲۰۰۱م کال پورې د السلوادور رسمي پیسه کولون  و، خو د ۲۰۰۱م کال د جنورۍ پر ۱ نېټه امریکايي ډالر ( د ال سلوادور د پخواني ولسمشر فرانسسکو فلورز د ادارې تر څارنې لاندې د قانون د تصفیې د تصویب وروسته ومنل شول) د دې هېواد رسمي پیسې وټاکل شوې. د دې قانون له مخې امریکايي ډالر په ازادانه ډول د السلوادور په مالي سیسټم کې وکارول شو او کولون یې له صحنې لرې کړل. په دغه هېواد کې د ډالر د کارونې اصلي موخې د مالي ثبات رامنځته کول، د بهرنیو پانګو راجذبول او د نړیوالو سوداګریزو معاملو د لګښتونو کمول و.

خو د ډالر د کارونې وروسته حکومت د پولي سیاست کنټرول نه شوای کولی، ځکه د پیسو ارزښت د امریکا د فډرالي بانک سره تړلی و. د تبادلې نرخ چې د ۱ ډالر په مقابل کې ۸.۷۵ کولون ټاکل شوی و، د خلکو د پېرلو ځواک را کم کړ. په ورته وخت کې ډالري صادرات هم د السلوادور په خلکو ډېر سخت تاثیر وکړ، ځکه  السلوادور د نورو پرمختللو هېوادونو د ارزانه اسعارو ( لکه د چین پیسې)  سره رقابت نه شوای کولی، همداراز د مالي سواد نشتوالي خلک له ستونزو سره مخ کړل؛ دوی نه پوهېدل چې ډالر څنګه وکاروي یا یې ارزښت څنګه په کنټرول کې وساتي. 

په ۲۰۲۰م کال کې د بهرنیو پیسو لېږدونه د ناخالص کورني تولید ۲۳ سلنه جوړوله. دا پیسې اوس مهال د هغو پیسو لېږدونکو ادارو له لارې لېږدول کېږي، چې کار یې په حضوري بڼه ترسره کېږي. 

په ۲۰۱۹م کال کې، د السلوادور د الزونټې کلي سره یو نامعلوم شخص د ۱۰۰۰۰۰ ډالرو په ارښت د بیټ کوین مرسته وکړه، خو دغې مرستې/ ډالۍ شرط درلود چې دغه کلی به د بیټ کوین پر اساس د یو دوراني اقتصاد سیسټم مني. د الزونټې ډېری اوسېدونکو بانکي خدماتو ته لاسرسی نه درلود، خو د موبایل او اې ټي ایم ماشین له لارې یې بیټ کوین ترلاسه کول. دا کلی وروسته د بیټ کوین د ساحل په نوم مشهور شو او د رسمي پیسو په توګه د بیټ کوین کارولو یو بېلګه وه. تر ۲۰۲۲م کال پورې هندوراس او ګواتیمالا هېوادونو هم هڅې کولې چې د بیټ کوین له لارې سیلانیان جذب کړي.

 د بیټ کوین منل 
د ۲۰۲۱م کال د جون په ۵مه، د السلوادور ولسمشر نایب بوکیله اعلان وکړ چې د السلوادور په هېواد کې به بیټ کوین نور د قانوني پیسو په توګه وکارول شي، بوکیلي دغه اعلان په ۲۰۲۱م کال کې د ویډیويي زنګ له لارې د میامي د بیټ کوین په کنفرانس کې وکړ. بوکیلي همداراز ادعا وکړه چې د بیټ کوین پیسو منل به د السلوادور هېواد دننه وګړو ته د بهر څخه د پیسو رالېـږل اسانه کړي، سربیره پر دې د ډیجیټلي حوالو سره به پر بانکي خدماتو رش کم شي.    

د ۲۰۲۱م کال د جون پر ۹مې نېټه ، د السلوادور قانون جوړونې شورا د بیټ کوین د رسمي کېدو قانون د تصویب لپاره رایه ورکړه، د دې شورا له ۸۴ استازو څخه ۶۲ استازو موافقه وکړه. همداراز حکومت اعلان وکړ چې د بیټ کوین د ملاتړ لپاره یې ۱۵۰ میلیون ډالر په نغدو پیسو کې ځانګړي کړي. خو بل لورته نړیوال بانک د دوي هغه غوښتنه چې د دې قانون د پلي کولو لپاره یې مرسته غوښتله، په کلکه رد کړه، ځکه نړیوال بانک ادعا کوله چې د قانون شفافیت نشته او د بیټ کوین مایننګ پر چاپیریال بدې اغیزو لري. د السلوادور حکومت د چیوو په نوم یوې الکټرونیکي بټوې ته ۷۵ میلیونه ډالر ځانګړي کړل او اعلان یې وکړ که هر چا د چیوو په نوم په الکټرونیکي بټوې کې اکونټ جوړ کړ، نو ۳۰ ډالر به د دغې بټوې له لارې ورکړل شي. د چیوو الکټرونیکي بټوه د یوې شخصي ادارې له خوا کنټرولېـږي، خو د پلټفارم پالیسۍ او معلومات بیا د حکومت له خوا پټ ساتل کېـږي. 

د ۲۰۲۱م کال د سپټمبر په میاشت کې د مرکزي امریکايي پوهنتون له خوا ترسره شوې سروې وموندله چې په ټوله کې د السلوادور له ۱۰ وګړو ۹ وګړو د بیټ کوین په اړه هېڅ معلومات نه درلودل، همداراز د دغه هېواد ۶۸ سلنه خلکو د بیټ کوین د رسمي پیسو په توګه منلو مخالفت کاوه. د ۲۰۲۱م کال د سپټمبر په ۶مې نیټې د السلوادور حکومت د ۲۰.۹ میلیونه ډالرو په ارزښټ ۴۰۰ بیټ کوین وپېرل. د ۲۰۲۱م کال د سپټمبر پر ۷مې نیټې، په دغه هېواد کې د بیټ کوین قانون تصویب شو او بیټ کوین د دې هېواد قانوني پیسې شوې، همداراز له دې سره السلوادور د نړۍ لومړی هېواد شو چې بیټ کوین یې قانوي پیسې وګرځولې. د بیټ کوین د منلو په خاطر حکومت په ټولو سوداګریو کې د بیټ کوین منل لازمي وګڼل. د دغه قانون له مخې، په بیټ کوین کې د حوالو پر سر مالیه نشته، همداراز که هر بهرني پانګوال په دې هېواد کې د ۳ بیټ کوینونو په ارزښت پانګونه وکړه، نو هغه به په السلوادور کې د دایمي استوګنې اجازه ترلاسه کړي. 

 غبرګون 
په السلوادور کې د قانوني پیسو په توګه د بیټ کوین منل هم په نړیواله کچه او هم د هېواد دننه له پراخو نیوکو سره مخ شول. د سپټمبر په ۷مه، زرګونه لاریون کوونکي په سان سلواډور ښار کې راټول شول څو د چیوو بټوې د پیل او د بیټ کوین د منلو پر ضد اعتراض وکړي. د دې لاریونونو اصلي لامل د بیټ کوین قانون، د چییو بټوې د جوړېدو په اړه د روڼتیا نشتوالی او د مالیې پر پیسو د بیټ کوین د پېرلو مخالفت وو. همدارنګه، په السلوادور کې د انټرنېټ د محدود لاسرسي له امله ډېری خلک نشي کولای چې ډیجیټلي پیسې وکاروي. 

ډېرو نړیوالو مالي کارپوهانو خبرداری ورکړی و چې د بیټ کوین بې ‌ثباتي به د السلوادور کمزورې اقتصاد ته بې‌ ځایه خطر او بې ‌ثباتي ورزیاته کړي. د ۲۰۲۱م کال په جولای کې، د موډیز د پانګوني د ارزونې ادارې د ال سلوادور د پور اعتبار راټیټ کړ، دوی وویل چې د ولسمشر نایب بوکیله مالي تګلارې او د بیټ کوین منل د دې پرېکړې اصلي لاملونه و. د بیټ کوین تر منلو یوه ورځ وروسته، د پاناما د پارلمان غړي ګبریل سیلوا هم د ورته یو قانون وړاندیز وکړ، تر څو په پاناما کې د ډیجیټلي ارزښتونو او شتمنیو د کارونې، ساتنې او خپرولو لپاره حقوقي، تنظيمي او مالي ډاډ رامنځته کړي.

ځینو نیوکه‌ کوونکو وویل چې د بیټ کوین پټوالی به د پیسو سپینولو او جنايي فعالیتونو ته لاره هواره کړي. په ځانګړي ډول، د مالیې له ورکولو د تېښتې، د سرحدونو هاخوا د ناقانونه ډلو او د انسانانو د قاچاق په معاملو کې د بیټ کوین د کارونې اندېښنې یادې شوې.

برعکس، د نړۍ د ډیجیټلي پیسو ډېری پلویانو له دې قانونه ملاتړ وکړ، ځکه دوی باور درلود چې دا به د دولتونو او مرکزي بانکونو لخوا د ډیجیټلي پیسو په منلو کې مرسته وکړي، همداراز د بټکوین پلویانو په ټولنیزو رسنیو کې داسې ویډیوګانې خپرې کړې چې خلک په سټاربکس، پیزا هټ او مکډونالډز کې د بټکوین له لارې پېرېدنې کوي.

د ۲۰۲۱م کال د نومبر یوې نظرپوښتنې وښودله چې د ال سلوادور ۹۱ سلنه وګړي د بیټ کوین پر ځای د امریکايي ډالر کارول غوره ګڼي. د ۲۰۲۲م کال په جنورۍ کې، د فارچون مجلې راپور ورکړ چې د بیټ کوین کارونې د ژمنو خلاف د السلوادور وګړو ته پیسو په لېـږد کې لا ډېرې ستونزې پیدا کړي. ځکه د بیټ کوین د لېـږد لګښتونو د دودیزو پیسو د لېـږد تر لګښتونو څو چنده زیات وو.  

د ۲۰۲۲م کال په جنورۍ کې نړیوال مالي صندوق له السلوادور وغوښتل چې بیټ کوین د رسمي پیسو په توګه ونه کاروي، ځکه دا د هېواد د مالي ثبات، رښتینولۍ او د پېرېدونکو د ساتنې لپاره خطر ګڼل کېده، نړیوال مالي صندوق خبرداری ورکړ چې د بیټ کوین دوامداره کارونه به د السلوادور ته د  ۱.۳ میلیارد ډالرو پور ترلاسه کول ستونزمن کړي.

 په السلوادور کې د بیټ کوین کارونه او اغیزې 

 سمدستي اغېزې ( ۲۰۲۱م کال کې) 
د چیوو بټوه د ۲۰۲۱م کال په اکټوبر کې پیل شوه، خو سملاسي د تادیاتو د پروسس او راکړې ورکړې د ستونزو له امله تر نیوکو لاندې راغله. ولسمشر بوکیلي د ټوېټر له لارې تایید کړه چې دا بټوه د ایپل او هواوې په انلاین پلورنځیو کې نه موندل کېدله، وروسته بیا هواوې دا ستونزه حل کړه. د پیل کېدو څو ساعته وروسته، چیوو بټوه بېرته بنده شوه څو د سرورونو وړتیا لوړه شي. همداراز دغه  سیسټم د هویت د غلا له ستونزو سره هم مخ شو چې له امله یې د نوم‌ لیکنې انعامونه غلا شول. وروسته، د بیو د تنظیم بدلون اعلان شو چې د سوداګرۍ ستونزې او د بیو توپیرونه یې نور هم زیات کړل.

ډېری کاروونکو د انعام ترلاسه کولو وروسته له دې بټوې کار اخیستل بند کړل. د فایننشل ټایمز د راپور له مخې، د هېواد یوه لوی بانک وویل چې د چیوو د لومړۍ اوونۍ له ټولو راکړو ورکړو څخه تر ۰.۰۰۰۱ سلنه هم لږې د بیټ کوین په واسطه شوې وې.

په ۲۰۲۱م کال کې، د السلوادور حکومت د بیټ کوین پېرل پیل کړل او د ۲۰۲۱م کال له سپټمبر څخه یې د ۲۰۲۲م کال تر جنورۍ پورې د شاوخوا ۸۵.۵ میلیونه ډالرو په ارزښت بیټ کوین وپېرل. د بیټ کوین بیه د ۲۰۲۱م کال په نومبر کې راولوېده او د ۲۰۲۲م تر جنورۍ پورې نږدې ۴۵ سلنه کمه شوه. داسې اټکل کېږي چې د هېواد ملي زېرمې ته شاوخوا ۲۲ میلیونه ډالره تاوان ورسېد. خو سربیره پر دې، حکومت د بیې د کمېدو پر مهال هم د بیټ کوین پېرلو ته دوام ورکړ او د ۲۰۲۲م کال تر جنورۍ پورې یې لږ تر لږه ۱۸۰۱ بیټ کوین لرل چې ارزښت یې هغه وخت نږدې ۶۶ میلیونه ډالره و. 

ولسمشر بوکیله اعلان وکړ چې حکومت به د بیټ کوین مایننګ لپاره د ځمکې تودوخه او پایداره انرژي وکاروي. د بیټ کوین مایننګ ډېره انرژي کاروي، کچېرته دا انرژي له فوسیلي سونګ څخه برابره شي، چاپېریال ته زیان رسوي. په ۲۰۲۱م کال بوکیله د بیټ کوین ښار د جوړولو پلان هم اعلان کړ، هغه وویل چې دا ښار به د کونچاګوا د اورغره په لمنه کې جوړېږي او د ځمکې د تودوخیزې انرژۍ له لارې به بیټ کوین مایننګ کېـږي، همداراز په دې ښار کې به د عایداتو مالیه هم نه اخیستل کېږي.

 سرچينې