دامام یاخلیفه د ټاکلو شرطونه

ترتیب کوونکی : محمد بشیر مدنی                                           

 دامام شروط : 
بټنوک

 داچې دخلافت ارزښت په دين کې ډير لوی دی نواسلامي شريعت دخليفه يا امام لپاره شروط ټاکلي .نوڅوک چې غواړي دغه دروند او مهم کارته راوړاندې شي لاندې شروط لرل ورته واجب دي . له دې شروطو څخه هغه دي چې علماء کرام پرې متفق او په ځینو کې بيا اختلاف لري دلته موږ په لنډ ډول دغه  شروط واړندې کوو ځکه زموږ مقصد پدې مسأله باندې تفصيلي بحث نه بلکې يوازې اشاره ورته کول دي اودغه شروط په لنډډول داسې بیانوو : 

 دقریشي توب د شرط والي حکم : 

 د نزاع ځای : پدې کې د فقهاؤ ترمنځ هیڅ اختلاف نشته چې په خاص ولایت کې قرشي توب شرط ندی لکه د لما نځه امامت ، پدې کې هم اختلاف نشته چې امام به هاشمي یا علوي وي بلکې اختلاف پدې کې دی چې امام غلام وی آیا امامت یی صحیح دی که نه ؟ . 

 د اختلاف سبب او لامل : 

 اصل اختلاف پدې کې دی چې حدیث « الأئمة من قریش » دغه حدیث امام احمد او امام نسائی رحمت الله علیه په سنن کبری کې د أنس رضی الله عنه څخه روایت کړی دی . 

 هغه کسانو چې حدیث یې صحیح کړی دی په لاندې ډول دي : 

 ۱-حافظ ابن کثیر رحمت الله علیه ویلي دي : حدیث قوی کیدی شي ، ځکه چې د حدیث دوه جید سندونه دي . 

 ۲- امام بن الملقن رحمت الله علیه وایي : روات یې صحیح دي ، ابوؤاد باندې امام مسلم احتجاج کړی او په علی باندې امام بخاری رحمت الله علیه احتجاج کړی او په نورو رواتو امام بخاری او امام مسلم دواړو احتجاج کړی دی . 

 ۳ – امام عراقی رحمت الله علیه وایي : امام نسائی ا وامام حاکم د أنس رضی الله علیه حدیث په صحیح سند سره روایت کړی دی . 

 ۴- حافظ ابن حجر رحمت الله علیه ویلي دي : ددې حدیث طرق ( سندونه ) چې په یو مستقل کتاب کې د څلویښتو صحابه ؤ څخه ټول کړی دي چې په « لذة العیش فی طرق حدیث الأئمة من قریش » نومولۍ دۍ . 

 لاندې امامانو په متواترو احادیثو کې راوړۍ دۍ : 

 ۱-امام ابن حزم رحمت الله علیه . 

 ۲-امام ابن تیمیة رحمت الله علیه . 

 ۳- امام ابن الجزري رحمت الله علیه . 

 ۴- امام علی القاري رحمت الله علیه . 

 ۵- امام السیوطی رحمت الله علیه په : فی الأزهار المتناثرة فی الاحادیث المتواتره ، کتاب کې ذکر کړی دی . 

 ۶- امام کتاني رحمت الله علیه په : فی نظم المتناثر فی الحدیث المتواتر. 

 ددې حدیث په معنی سره نو ر احادیث راغلي دي : 

 چې ټول تقریبا نهه احادیث کیږي ، او وروسته ټول یو په بل پسې ذکرکیږي . 

 پدې مسأله کې د فقهاء کرامو أقوال : 

 ۱- د جمهورو علماؤ لکه : حنفیه رح ، مالکیه رح ، شافعیه رح ، حنابله رح ، أهل الظاهر رحمهم الله أجمعین ، دوی وایي : امام باید قرشي وي . 

 ۲- شوافع او نور وایي : که قرشي نه وي بیابه کنایي امیر کیږي که هغه نه وي ، بیابه د بنو اسماعیل څخه وي ، که هغه هم نه وي بیابه أعجمي وي ، په یو قول کې جرهمي هم راغلی دی ، که هغه هم نه وي ، بیابه د اسحاق د او لادې څخه وي . 

 ۳ – امام ابن حزم رحمت الله علیه وايي : که چیرې لفظ « الأئمة من قریش » د امر په صیغې سره وي نو د غیر قرشي ټاکل حرام دي ، او که په صیغه خبر سره وي نو بیا که غیر قرشي دعوی د خلافت وکړي نو ټاکل ورته نشته ( یعني په داوړه حالاتو کې باید قرشي وي ) . [1] 

 ۴ – شهید عبد القادر عوده رحمت الله علیه وایي : د امامت حق مقید دی ، د الله جل جلاله تراطاعت پورې ، او دا یواځې په قریشو پورې محصور نده .[2] 

 ۵ – د/ یحیی اسماعیل وایي : قرشی توب د کمال شرط دی د صحت شرط نه دی . [3] 

 ۶ – د / قرضاوي رحمت الله علیه وایي : د قرشي توب شرط د قریشو د قوت په له منځه تللو د منځه لاړ ، همدغه د امام ابن خلدون رحمت الله علیه نظر هم دی ، ځکه حکم د علت سره په و جود او عدم کې یو ځای وي . 

 ۷- شیخ عطیه صقر ویلي دي : د قرشي توب د شرط څخه مطلب تبرک ندی بلکې د امت د مصلحت لپاره د سلطان هیبت او د نفوذ وړاندې توب ، قوت طاقت مطلب دی ........... [4] 

 ۸- شیخ شینقطي رحمت الله علیه ویلي دي : قرشی توب په شرط باندې ډیرو احادیثو دلالت کړی دی او عامو اهل العلم هدا نظر دی مګر د الله جل جلاله د دین د اقامت ، دهغه او د رسول صلی الله علیه وسلم په اطاعت پورې اړه لري خو که د الله جل جلاله د امر مخالفت یې وکړ نوغیر قرشي چې د الله جل جلاله اطاعت کوي او امر یې نافذوي د قرشي څخه غوره دی . [5] 

 دغه د دې بحث نچوړ او خلاصه ده او تفصیل یې په لاندې ډول دی : 

 ۱-: بايد داصلي اوخالصو قريشو څخه وي: 

 څکه چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم  فرمايلي دي: عن آنس رضی الله عنه عن النبی صلی الله علیه وسلم قال : الأئمةُ من قريشٍ ، [6]ا 

 ژباړه : حضرت آنس رضی الله عنه د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت کړئ چې فرمایلی یې دي : بايد امام له قريشو څخه وي : دا حديث پدي لفظ سره امام احمد رحمت الله علیه ،امام نسايي رحمت الله علیه ، امام بيهقي رحمت الله علیه ، امام ابن أبی شيبه رحمت الله علیه ، امام  ابويعلی رحمت الله علیه ، امام طبراني رحمت الله علیه په معجم کبير ، امام حاکم رحمت الله علیه  ، امام سعيد بن منصوررحمت الله علیه  ، امام أبوداود رحمت الله علیه ، امام طیالیسي رحمت الله علیه دحضرت علي او حضرت انس (رضی الله عنهما ) څخه روايت کړيدی . 

 عن معاویة رضی الله عنه عن النبی صلی الله علیه وسلم قال : إنَّ هذا الأمر في قريش لايعاديهم أحدٌ إلاّ أكبه اللّه في النّارِ علي وجههِ ما أقاموا الدّينَ[7] 

 ژباړه : امام بخاری رحمت الله علیه د حضرت معاويه رضی الله عنه څخه روايت کړی چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم فرمايلي دي : دغه کار دامامت به په قريشو کې وي هيڅوک به ددې کارمخالفت نه کوي مګر الله جل جلاله به يي دجهنم په اور کې پړمخې وغورځوي تر څو چې دوی ستاسو په منځ کې دين قائموي . 

 عن عبد الله بن عمر رضی الله عنهما عن النبی صلی الله علیه وسلم قال : لايزال هذا الأمر في قريش ما بقي منهم إثنانِ  [8] 

 همدارنګه ابن عمر رضی الله عنهما روايت کړی چې فرمايلي يی دي : امامت به په قريشو کې ترهغه پورې وي ترڅو دخلکوڅخه دوه کسان هم پاتې وي . 

 وبتفصيلٍ أكثر للحاكم في مستدركه، عن علي بن أبي طالب رضي الله عنه، أنّ رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: «الأئمة من قريش، أبرارُها أمراءُ أبرارِها، وفجارُها أمراءُ فجارِها، ولكلٍّ حق، فآتوا كلَّ ذي حقّ حقَّه، وإنْ أمّرتُ عليكم عبداً حبشياً مجدعاً، فاسمعوا له وأطيعوا، ...»[9]. 

 او همدرنګه په زیات تفصیل سره امام حاکم رحمت الله علیه په خپل مستدک کې د علی بن أبی طالب رضی الله عنه هغه درسو ل الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت کړئ چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم فرمايلي دي : امامان دقريشوڅخه دي نيکان يي دنيکانو اميران دي او بدان يي د بدانواميران دي که قريشو پرتاسې يو پرې کړل شوي پوزې والاحبشي غلام هم مقرر کړتاسو يي اطاعت وکړی او خبره يي واروی ...دا حديث شريف امام حاکم رحمت الله علیه اوامام بيهقي رحمت الله علیه دعلي رضی الله عنه څخه روايت کړي . 

 ،او امام طبراني رحمت الله علیه په صحيح سند سره دعبدالله بن سائب رضی الله عنه څخه اوامام بزار رحمت الله علیه دعلي رضی الله عنه څخه په مرفوع ډول روايت کړی چې : عن عبد الله بن السائب رضی الله عنه عن النبی صلی الله علیه وسلم أنه قال :  قدِّموا قريشًا ولا تَقَدَّموها [10] 

 دحضرت عبد الله بن سائب رضی الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلی دی : قريش وړاندې کړی او په هغوی یی مه وړاندې کوی( قريش خپل امامان وټاکی) او همدارنګه ‏عَنْ ‏ ‏عُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ ‏ ‏أَنَّ النَّبِيَّ‏ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏قَالَ الْخِلَافَةُ فِي ‏قُرَيْشٍ ‏‏وَالْحُكْمُ فِي ‏ ‏الْأَنْصَارِ......... [11] 

 ژباړه : عتبه بن عبدرضی الله عنه دپيغمبرصلی الله علیه وسلم څخه روایت کړی دی چې فرمايلي دي : خلافت به په قريشو کې اومشورت به په انصارو کې وي ..... دا حديث امام احمد رحمت الله علیه امام طبراني رحمت الله علیه،امام ابن ابي عاصم رحمت الله علیه ، امام ابن عساکررحمت الله علیه دعتبه بن عبد رضی الله عنه څخه په صحيح سند سره راويت کړی دی . 

 امام احمد رحمت الله علیه او امام ابويعلی رحمت الله علیه په مر فوع حديث دعبدالله بن مسعود رضی الله عنه څخه نقل کړی چې فرمايلي يي دي : اي قريشو تاسو ددې کار لپاره اهل او وړياست تر ځو چې لاره مونه وي ورکه کړي . او بدعت مونه وي اختيار کړی ، پدې کار سره صحابه کرام په سقيفه بني ساعده کې راټول شول کله چې انصارو وويل زموږڅخه دامير وي او ستاسې څخه دهم يو امير وي نو ابوبکر رضی الله عنه د مخکې حديث په استناد سره ددوی قول ردکړ ،  نو انصارراضي شول اوویی ويل : تاسو امامان يئ اوموږ ستاسو وزيران يو. 

 امام نووي رحمت الله علیه ددې حديث په اړه ويلي دي : دغه او ددې په څير نوراحاديث پدې څرګند دليل دی چې بايد امامت يوازې په قريشو کې وي او پرته له دوی څخه هيچا ته دخلافت ورکول اوخليفه ټاکل رواندي ، په همدې خبره دصحابه کرامو په وخت او له هغوی وروسته اجماع شوي ده اوچا چې ددې اجماع څخه وروسته دبدعتيانو او نورو مخالفينو څخه ددې مسألې په اړه څه وړاندي کول هغوی دصحابه کرامو اوبيا د تابعينو په اجماع سره د منلو وړندي [12] 

 ٢- هغه څوک چي د مسلمانانو څخه ديو قاضي په توګه منل کيږي بايد مجتهد وي : 

 چې په فتوی غوښتنه او د نورو ورځنيو مسايلو په هکله باید بل چاته اړنه وي پدې شرط سره دپخوا نه اتفاق شوی دی. 

 مګر خلک داجتيهاد په اړه سره مختلف دي : يوه ډله علماء اجتهاد شرط بولي او ويلي يي دي په امام واجب دي چې ددين په اصولو او فروعو کې مجتهد وي تر څو وکولای شي فتوی ورکړي او احکام استنباط کړي دادي : امام ماوردي رحمت الله علیه ،امام ابويعلی رحمت الله علیه او امام جويني رحمت الله علیه ، امام غزالي رحمت الله علیه اوامام بيضاوي رحمت الله علیه نظردی امام ابن خلدون رحمت الله علیه  پخپله مقدمه کې دا نظر د يوې ډلې څخه ياد کړيدی .                     

 امام شهر ستاني رحمت الله علیه ويلي دي : داهل سنتو څخه يوه ډله داجتهاد د نه شرطوالي خواته اوښتي او میلان یی کړئ دئ په ځانګړي ډول په وروستنيو وختونوکې تردې چې دايي روا وبلل چې امام د مجتهد نه وي مګر داټکی واجب دی چې بايد له ده سره داسې مجتهدين موجود وي چې دفتوی او احکاموپه اړه ورته مراجعه کوي . [13]             

 ٣- بايدامام دتجربې او ښه نظر خاوند وي: 

 ترڅو ملت ښـې او سمې لارې ته رهبری اودهغوی دنيوي ګټوته سم پام وکړي ځکه خليفه چاروکې د مرکزیت حیثیت لري او همدارنګه خلیفه بايدپه جګړه او عسکري نظام پوره پوه دسنګرونو پوره ساتنه او اسلامي سيمې دساتنې اوحفاظت اواسلامي امت څخه دکفردتيري دفع کول دظالم څخه انتقام اوغچ اخستل دمظلوم لپاره حق ورکول هم دخليفه ګانو دکارونو څخه دي پخوايې ويلي دي لکه لاندې شعر :                  ژباړه : 

 دزړورو دزړورتيا څخه وړاندې بايد ښه پام وشي  - ځکه فکر کول لومړی او زړورتيا دوهم ځای لري 

 کله چې پام او زړورتيايوه ازاد شخص کې يوځای شي--نودا به اوچت ځای اوجګ مقام ته ورسيږي 

 کله هم يوځوان پخپلو همزولو باندې وړاندې شي -دا وړاندې والی په ښه فکرنه په کبر اوغرور سره کيږي. 

 ٤- بايد امام دحدودوپه پلي کيدو : 

 اودغاړو په وهلو او پوستکو په پرې کولو کې نرموالی او ويره احساس نه کړي ددې دليل دصحا به کرامو رضی الله عنهم اجماع ده ..                      

 ٥:- امام بايدآزادوي : 

 –امام ماوردي رحمت الله علیه ويلي دي: دريم شرط آزادي ده ځکه چې مريي پخپل ځان وﻻيت نلري نو دا کار ددې کار خنډکيږي چې په بل چا دحاکم وټاکل شي ، ځکه چې دمريی ګواهي او شهادت نه قبلیږي نو داغوره ده چې دحکم دپلي کيدو امامت څخه هم منع کړی شي[14]  

 نو دامام دآزادی او اسلام په شرط ګرځيدوکې څه پټوالی نشته . 

 ٦:- امام بايد مسلمان وي دا شرط دي .                                 

 ٧:- امام بايد نارينه وي : 

 ټول اسلامي امت دلوی امامت او دمسلمانانو د او چت چار و وا ګې (خلافت ) لپاره دنارينتوب په شرطوالي سره اتفاق کړی دی نو دښځي لپاره دهيواد مشري کول ناروا دي . – عن أبی بکرة نفیع بن الحارث عن النبی صلی الله علیه وسلم قال: لن يُفْلِحَ قومٌ ولَّوْا أمرَهَمُ امرأَةً[15] 

 دحضرت أبوبکرة نفیع بن حارث رضی الله عنه څخه روایت دی چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم  فرما يلي دي : هيڅکله به هغه قوم بريالی نشي چې ښځه يي د چارو واکداره اومشره وي . دا حديث امام بخاری رحمت الله علیه ،امام احمد رحمت الله علیه،امام ترمذي رحمت الله علیه  ، امام نسايي رحمت الله علیه د حضرت ابوبکره رضی الله عنه څخه روايت کړی دی او بل دا چې ښځه د عقل او دين له پلوه نا قصه ده .او اسلامي امت پدې اتفاق کړی چي دښځي امامت رواندی .......    

 ٨:- دامام دبدن اعضاء (غړي ) با يد سالم او صحیح وي .         

 ٩:- امام بايد بالغ وي: 

 ځکه چې ماشوم مکلف ندی او دقضا لپاره يي ټاکل هم رواندي ، دخپل ځان اختيار نلري نو څنګه به دبل چا اختيار لرلی شي ،له همدې امله امام بخاری رحمت الله علیه پخپل صحيح کتاب کې په مرفوع سند سره د ابوهريره رضی الله عنه څخه روايت کړی چې : زما دامت هلاکت او تباهي به دقريشو د ماشومانو په لاس کې وي ، دامام ابن ابي شيبه رحمت الله علیه سره په مصنف کې راغلي چې : ابو هريره (رضی الله عنه به په بازار کې روان وه او ويل به يي :(اي الله جل جلاله  شپيتو کلونو عمر ته مې مه رسوې او دماشومانو پاچاهي مه راويني . 

 ١٠:-امام بايد عاقل وي : 

 نو دليوني پاچاهي روانده ، امام ماوردي رحمت الله علیه ويلي : عقل دوهم هغه شرط دی چې اتفاق پرې شوی يوازي هغه عقل بسوالی نه کوي چې انسان پرې مکلف ګرځي او دضروري څيزونو علم پرې حاصليږي تردې چې دصحيح تميز غوره عقل ،ځیرکوالي، سهوې او غفلت څخه ليرې والي ښه یی. [16] 

 په نهم او لسم شرط کې هيڅ اختلاف نشته ..                                                           

 ١١:-امام بايد عادل وي: 

 عدالت دمکلف انسان دحالاتو برابر ښت دی چې هغه کار سرتري ونه وهي چې پدې يي څرګندوي او عدالت په تقوی او صلاح کې را ټوليږي ځکه چې پاچاهي او امامت دلويو امانتونو څخه دی او فاسق امين ندی اونه يي روايت قبليږي ،. امام ماوردي رحمت الله علیه ويلي : په ټولو امامتونو کې عدالت معتبر او معتمد څيزدی . 

 عدالت دادی : چې انسان بايد درښيتينې لهجې ،امانت ته پوره پام کوونکی ، دټولو حرامو او ناروا و څخه پاک دګناهو نو څخه ځان ساتونکی دشک او شبهې څخه لري ، دغوصې او رضا په دواړو حالتونو کې مينه ناک . په خپل ديني اودنيوي کار کې د مرمت او ځوانمردی کار وونکی و ي [17]. 

 ځکه چې داسلامي امت په منځ کې پدې هکله هيڅ اختلاف نشته چې دفاسق لپاره دامامت ټاکل اوهغه امام ګرځول رواندي.[18] 

 ځينې علمای کرامو دځينو شرطوونوپه اړه لکه : 

 ۱- اجتهاد او دغړوجوړوالئ مخالفت څرګند کړی . 

 امام ابن حزم رحمت الله علیه ويلي : دامامت په هغو شرطونو کې بايد کتنه و شي چې امامت پرته دهغو دشتون څخه نه رواکيږي نو دا شرط مو داسې وموندچې : بايد اصلا دقريشو څخه وې ځکه چې پيغمبرصلی الله علیه وسلم  خبر ورکړی دی چې امامت په قريشو کې دی. 

 ٢:-امام بايدبالغ وي : 

 دښه اوبد ترمنځ توپير وکړي.ځکه چې رسول الله صلي الله عليه وسلم فر مايلي دي : ددري کسانو څخه قلم پورته دی او بد اعمال يي نه ليکل کيږي : ماشوم ترڅو چې بالغ نه وي او ليونی ترڅو چې روغ نه وي. 

 ۳-امام بايد نارينه وي : 

 ځکه چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم  فرمايلي دي : هغه قوم به بريالی نشي چې خپله مشري يې ښځې ته سپارلې وي .    

 ٤:-امام بايد مسلمان وي : 

 څکه چې الله جل جلاله فرمايلي دي : وَلَن يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا)) [19] سوره النسا آیت : ١٤١ 

 ژباړه : او هیڅ کله الله جل جلاله د کافرانو لپاره په مؤمنانو باندې کومه لاره نده ګرځولې ( څه حکم او امر د کفارو په مومنانو نشته ) . 

 ژباړه :- خلافت ډيره لويه لار ده، او الله جل جلاله پدې سره امرکړی چې اهل کتاب دجزيو اخستلو په وخت کې ذليل کړي، او هغه کفار چې داهل کتابوڅخه نه وي ، ويي وژنی تردې چې مسلمانان شي . 

 ٥:-امام باید يوداسې عالم وړاندې کړي : 

 چې ددين په هغه ضرورياتو او فرايضو پوه وي، دالله جل جلاله څخه ويريدونکی اوپه ټولنيزډول په ځمکه کې دفساد ښکاره کوونکی نه وي ، ځکه چې الله جل جلاله فرمايلي دي : وَتَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ. [20] 

 ژباړه :-ځکه چې دهغه چا وړاندې کيدل چې دالله جل جلاله څخه په هيڅ شي کې نه ویريږي او په ځمکه کې فساد او منکرات ښکاره کوي هغه د ډاډ وړندي او يا هغه څوک چې دخپل دين څخه معلومات نلري، نو يقينا يې په ګڼاه او تيري کې مرسته ورسره وکړه دنيکئ او تقوی مرسته يي ونکړه ، بيشکه چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم فرمايلي دي :- عن عائشة رضی الله عنها عن النبی صلی الله علیه وسلم قال : مَن أَحْدَثَ في أَمْرِنَا هذا ما ليسَ فِيهِ، فَهو رَدٌّ . [21] متفق علیه . 

 ژباړه : چاچې داسې يو کار وکړ چې زموږدﻻرې مخالف وه هغه کاریی رداو نامنلی شويدی . دغه حديث امام بخاری رحمت الله ، امام احمد رحمت الله علیه ، امام أبوداود رحمت الله علیه، 

 امام ابن ماجه رحمت الله علیه ، امام بیهقي رحمت الله علیه ، امام أبوعوانه رحمت الله علیه او امام ابن ابي شيبه رحمت الله علیه روايت کړي دی . 

 عن أبی ذر الغفاری عن النبی صلی الله علیه وسلم فقال : يا أبا ذَرٍّ، إنِّي أراكَ ضَعِيفًا، وإنِّي أُحِبُّ لكَ ما أُحِبُّ لِنَفْسِي، لا تَأَمَّرَنَّ علَى اثْنَيْنِ، ولا تَوَلَّيَنَّ مالَ يَتِيمٍ. [22] 

 د حضرت ابوذر غفاری رضی الله عنه څخه روایت دی چې حضرت پيغمبر صلی الله علیه وسلم ماته وفرمايل :-ای ابوذره ! ته کمزوری يي،  ددوه کسانو مشري مه کوه، او هيڅکله د يتيم د مال سرپرستي مه کوه . 

 او الله جل جلاله فرمايلي دي:  فَإن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا . [23] 

 ژباړه :- .نو هغه څوک چې حق یی پرذمه وي کم عقل یا ناتوان وي . 

 نو داصحيح اوسمه خبره ده چې که عقل یی کمزوری وي او هغه څوک چې خپل کار نشي کولی بايد ولي او سرپرست ونه نیول شي او هغه څوک چې حتما بايد ولي او سرپرست ولري نو ده ته ندي روا چي د مسلمانانو سرپرست او مشرشي او دا صحيح خبرده چې په چاکې چې دغه اته شرطونه پوره نشي سرپرستي يي باطله او ناروا ده او هيڅکله يي سرپرستي او امامت منځه ته نه راځي بيا دا کار مستحب دی چې دديني وړو وړو مسألو له عباداتو ،سياست او احکامو څخه خبر وي فرايض په پوره ډول سره سرته ورسوي او هيڅ کمبود په کې رانشي ټولې لویي ګناوي که پټې وي ياښکاره او همدارنګه له وړې ګناه هم ځان ترې وژغوري نو دغه څلور واړه صفات دي چې انسان يي بد ګڼي او غواړي دمسلمانانو خليفه بايد ځان ترې وساتي که يي بيا هم مشري واخسته نو خلافت يي صحيح دی او دغه صفات يي بدبولو او په هغه کې چې دالله جل جلاله پيروي کوي اطاعت يي واجب دی او په هغه څه چې دالله جل جلاله پيروي نه کوي بيا هم دفاع کول ترې واجب دي پدې کې اصلي هدف او موخه داده چې :- په خلکو او رعيت باندې پرته له ضعف او کمزورتيا څخه نرمي کوونکئ وي ،دمنکر په له منځه وړلوکې دشدت څخه پرته او دواجبو نه دتيري کولو پرته کلک وي ،ويښ او بيدار به وي دﻻوراوغيرتي نفس لرونکی دخپل ځان لپاره به دحق مال منع کوونکی نه وي .  اوهمدارنګه به د هغه مال په اړه چې حق يي نه وي ، زيات مصرف کوونکی ( اسراف کوونکئ ) نه وي .            

 دغه ټول پدې کي راټوليږي چې :-امام بايد دقران کريم په احکامو او د پيغمبر صلی الله علیه وسلم په سنتو برابر وي ددغه کار ټول ښه والئ اوغوره والئ راټولوي .او دغه کار امام ته زيان نه رسوي چې په جوړښت او خلقت کې يي څه عيب او کمبودي وي .لکه : ړونډوالی اوګونګوالی،پوزه يي پرې وي غوږ يي پرې وي يا هغه چې دواړه ﻻسونه او دواړه پښې يي نه وي يا زوړ وي مګر پوهيږي اګر که سل کلن هم وي اوڅوک چې بي هوشه کيږي او بيا بيرته رابيداريږي ، او څو ک چې دمجرد بلوغ ته رسيدوسره سم بيعت ورسره کيږي او دامامت شروط په کې وي نو ددغه ټولو يادشووکسانو امامت صحيح او سم دی ځکه چې نه د قران کريم نص ،او نه د پيغمبر صلی الله علیه وسلم  سنت ،نه اجماع ،نه رای (نظر) او نه هم دليل ددې څخه ممانعت کړی دی .بلکه الله جل جلاله فرمايلې دي:   يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ . [24] النساء اية٨                                          

 ژباړه :- ای مومنانو په عدالت سره عمل وکړی ، چاچې عدل وکړ بيشکه دالله جل جلاله امريي پرځای کړ ،دټولو مسلمانانو ترمنځ پدې کې هيڅ اختلاف نشته چې خلافت په ميراث نه ورکول کيږي او نه دپلار په ځاي زوی اونه څو ک دچا څخه وروسته په موروثي ډول خليفه ټاکل کيږي او همدارنګه د ماشوم لپاره خلافت روا ندی خو يو اځي روافض دي چې دا دواړه کارونه يي روا بللي دي او بل دا چې دهيچا ترمنځ پدې کې اختلاف نشته چې دښځې لپاره خلافت رواندئ ،  دالله جل جلاله څخه مرسته غواړو . [25] 

 ترتیب کوونکی : محمد بشیر مدنی 

 - المحلی ج 1 ص 57 . شبکة الالوکة مقال د / طالب بن عمر بن حیدره الکثیری . [1] 

 - الاسلام واوضاعنا السیاسیة ص 125 .[2] 

 - منهج السنة فی العلاقة بین الحاکم و المحکوم ص 276 . [3] 

 - صقر عطیه فتوی بعنوان حدیث : الأئمة من قریش ، ( اسلام نیت ) [4] 

 - اضواء البیان ج 1 ص 24 . [5] 

 - صحیح الجامع الصغیر په 2758 نمیر روایت کړی او صحیح یی بللئ دئ ، امام احمد رحمت الله علیه په 12329 نمبراو امام  نسائی  رحمت الله علیه په سنن کبری کی په    5942 نمبر په لږ اختلاف سره روایت کړی دئ .[6] 

 - صحیح الامام بخاری رحمت الله علیه ، کتاب الاحکام په 7139 نمبر یی روایت کړئ دئ . [7] 

 - صحیح الامام بخاری رحمت الله علیه ، کتاب الاحکام په 7140 نمبر یی روایت کړئ دئ .[8] 

 [9] -الحاكم: المستدرك على الصحيحين، كتاب معرفة الصحابة، باب فضائل قريش، 4/85، حديث 6962. ورواه الامام الطبراني رحمت الله علیه بنفس اللفظ في المعجم الصغير،1/260، حديث 425 . 

 -صحیح الجامع په 4382 نمبر سره روایت کړی دی ، او حدیث صحیح دی.  [10] 

 - مسند امام  احمد رحمت الله علیه، مسند الشامیین نمبر د حدیث شریف 17654 :[11] 

 --39  - شرح امام مسلم  رحمت الله علیهج 12 ص 441-442. کتاب الامارة . ،غياث اﻻ مم للجويني ٦٢۲ -٦٢٣ ، احکام سلطاني للما وردي  فتح الباري ج١٣ص١١٣-١٢١ مقدمه ابن خلدون ص.١٧٣. 

 - غیاث الامم ص  63    ، اصول الدین للبغدادی ص       ، احکام سلطانی ماوردی ص  6   ، مقدمه ابن خلدون ص   173        [13] 

 - احکام سلطانی ص 65. [14] 

 - صحیح الامام بخاری رحمت الله علیه په 4425 نمبر سره یی روایت کړی دی ، صحیح الجامع 5252 نمبر راوړئ دی .، حدیث شریف صحیح دی.  [15] 

 - احکام سلطانی ص 65. [16] 

 - احکام سلطاني ص 66.[17] 

 - تفسیر قرطبي ج 12ص 285-286. تفسیر ابن کثیر ج 1 ص 110، احکام سلطانی ماوردی ص 6،غیاث الامم ص 76، حاشیة ابن عابدین ج 1ص 548 . [18] 

 - سورت النساء آیت 141. [19] 

 - سورت مائدة آیت 2. [20] 

 - صحیح الامام بخاری رحمت الله علیه نمبر حدیث 2697 ، صحیح امام مسلم رحمت الله علیه1718 . والحدیث صحیح . [21] 

 - صحیح امام مسلم  رحمت الله علیهص 1826. والحدیث صحیح . [22] 

 - سورت بقرة آیت 282 . [23] 

 - سورت النساء آیت 135 . [24] 

 - الفصل فی الملل و النحل ج 4 ص 129. [25]