هستوي انشقاق یا نیوکلیار فېشن

هستوي انشقاق پېژندنه 
هستوي انشقاق (Nuclear Fission) هغې فزیکي او کیمیاوي پروسې ته ویل کیږي چې په کې د یوه دروند اتوم هسته په دوو یا څو کوچنیو هستو ویشل کیږي. دا پروسه په ۱۹۳۸ کال کې د لومړي ځل لپاره د اوټو هان (Otto Hahn) او فریټز شټراسمان (Fritz Strassmann) لخوا کشف شوه. په دې عملیه کې خورا زیاته انرژي تولیدیږي، چې نن سبا د برېښنا په تولید او نظامي وسلو کې کارول کیږي.

 فزیکي میکانیزم او سلسله‌يي غبرګون 
هستوي انشقاق هغه وخت رامنځته کیږي چې یوه درنه هسته (لکه یورانیم-۲۳۵ یا پلوتونیم-۲۳۹) یو نیوټرون جذب کړي. له جذب وروسته هسته ناثباته کیږي او په دوو کوچنیو هستو (Fission products) بدلیږي. په دې وخت کې دوه یا درې اضافي نیوټرونونه او د ګاما وړانګې هم صادریږي.
که دا نوي نیوټرونونه د نورو یورانیم هستو سره وجنګیږي، نو یو ځنځیري یا سلسله‌يي غبرګون (Chain Reaction) پیل کیږي. په هستوي ریکټورونو کې دا غبرګون د کنټرول کوونکو میلو په واسطه مهار کیږي، مګر په اتومي بمونو کې دا غبرګون په غیر کنټرول شوي ډول په یوه ثانیه کې ملیونونو ځلو تکراریږي.

 د انرژۍ محاسبه 
په هستوي انشقاق کې د تولید شوو محصولاتو مجموعي ډله (Mass) د لومړني اتوم له ډلې څخه لږه کمه وي. دا ورکه شوې ډله په انرژۍ بدلیږي. د دې انرژۍ مقدار د اینشټاین د معادلې $E=mc^2$ له لارې ترلاسه کېږي. څرنګه چې د ډلې بدلون ($m$) په خورا لوړ عدد ($c^2$) کې ضربیږي، نو ځکه د یوې کوچنۍ هستې له ماتېدو څخه په میګا الیکټرون ولټ (MeV) کچه انرژي صادرېږي.Hahn, O.; Strassmann, F.: Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle. (Naturwissenschaften, 1939).

 غوښتنلیکونه او کارونه 
هستوي انشقاق په دوو اصلي برخو کې کارول کیږي:
 د برېښنا تولید: په هستوي بریښناکوټونو کې د انشقاق څخه ترلاسه شوې تودوخه د اوبو د جوشولو لپاره کارول کیږي، ترڅو بخار تولید کړي او توربینونه وګرځوي.
 طبي او علمي کارونه: د رادیو اکټیو ایزوتوپونو تولید چې په سرطان پېژندنه او درملنه کې کارول کیږي.

 ګټې او زیانونه 
 **ګټې:** د ډېرې لږې مادې څخه د خورا لویې انرژۍ تولید او د کاربن ډای اکسایډ نه اخراج.
 **زیانونه:** د رادیو اکټیو فاضله موادو (Nuclear waste) تولید چې د زرګونو کلونو لپاره خطرناک پاتې کیږي، او د هستوي پیښو (لکه چرنوبیل) احتمالي خطر.Bodansky, D.: Nuclear Energy: Principles, Practices, and Prospects. Springer, 2004.

 سرچینې 

 International Atomic Energy Agency (IAEA) - Nuclear Physics
 World Nuclear Association - Fission and Fusion
 Demtröder, W.: Experimentalphysik 4: Kern-, Teilchen- und Astrophysik. Springer, 2017.

وېشنيزه:هستوي فزیک
وېشنيزه:هستوي انرژي
وېشنيزه:کیمیا
وېشنيزه:فزیک