سیستان، ایران

د سیستان سیمه  یا د ایران سیستان یا لویدیځ سیستان د لوی سیستان د ځمکې یوه برخه ده چې نن ورځ د ایران په هیواد کې موقعیت لري. یغمایی، اقبال، بلوچستان و سیستان، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵، ص۸۹. د ایران په سیستان کې د سیستان او بلوچستان ولایت شمالي برخې، د جنوبي خراسان ولایت جنوبي برخې او د کرمان ولایت ختیځې برخې شاملې دي.  بارتلد، ویلهلم (۱۳۷۷). جغرافیایی تاریخی ایران. ترجمهٔ همایون صنعتی زاده. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. 

 نیټه 

سیستان هغه سیمه ده چې تاریخ یې د ایران له افسانوي دورې څخه تیریږي. د هلمند یا سیستان ځمکه د وندیداد (اویستا) د لومړي فصل په 13 او 14 فصلونو کې د احورا مزدا لخوا رامینځته شوې یوولسم ښه ځمکه بلل شوې ده. یغمایی، اقبال، بلوچستان و سیستان، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵، ص۸۹.د افسانوي متنونو له مخې، د عترت بن شهر بن قرنګ بن بداسب بن تور بن جمشید الملک بن نوجهان بن انجد بن عشنګ بن خروک بن سیامک بن موسی بن کیومرت سیستان ښار جوړ کړ. مؤلف ناشناس، تاریخ سیستان، به تصحیح محمد تقی بهار (ملک الشعرا)، تهران، معین، ۱۳۸۱، ص۴۹–۵۰.ده د يو داسې ښار د جوړولو هڅه کوله چې دهقان ورته رسيدلى نه و، ځکه يې د دنيا په پراخوالي کې يې وژل او ويجاړول، تر دې چې د سفر په ترڅ کې دې سيمې ته ورسېد او د انارو او خرما ونې يې وليدې، غوښتل يې يو ښار جوړ کړي مؤلف ناشناس، تاریخ سیستان، به تصحیح محمد تقی بهار (ملک الشعرا)، تهران، معین، ۱۳۸۱، ص۵۰–۵۱. په دې سیمه کې. سیستانی، ملک شاه حسین بن ملک، محمود احیاء الملوک، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴، ص۲۳.. مؤلف ناشناس، تاریخ سیستان، به تصحیح محمد تقی بهار (ملک الشعرا)، تهران، معین، ۱۳۸۱، ص۵۰.د خرافاتو له مخې د سیستان د جوړېدو او د اسلام د ظهور تر منځ واټن څلور زره شل کاله دی. مؤلف ناشناس، تاریخ سیستان، به تصحیح محمد تقی بهار (ملک الشعرا)، تهران، معین، ۱۳۸۱، ص۵۰.د سیستان اصلي ځمکه د کرمان او ننني سیستان تر منځ په سیمه کې له اوسني موقعیت څخه لیرې موقعیت درلود چې د "رام شهرستان" او "ابرشهریار" په نوم یادیږي مشکور، محمدجواد، جغرافیای جهان باستان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۱، ص۶۵۹. . د هیرمند د سیند د بدلون او د دې سیمې د دښتې بدلولو له امله خلک اړ شول چې د رام ښار پریږدي او د زرنګ ښار تاسیس کړي. سره له دې چې ښار د دښتې د شګو لاندې ښخ شوی و، ځینې ودانۍ او کورونه یې تر څلورمې پیړۍ پورې ولاړ وو. اصطخری، ابواسحاق، المسالک و الممالک، لیدن (افست بیروت)، دار صادر، بی تا، ص۲۴۳. ابوالفداء، اسماعیل بن نورالدین، تقویم البلدان، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، بی تا، ص۳۸۷.سیستان چې په پخوانیو وختونو کې د ایران د پلازمېنې ختیځ ټولې سیمې شاملې وې او د تاریخي متنونو له مخې، په لرغونو وختونو کې د تبت سیمه د سیستاني امیرانو او واکمنانو پورې اړه درلوده، په عصري وختونو کې د پاریس او زردسمیت د تړون له مخې. سیستان په دوو برخو وویشل شو، ایران او افغانستان بارتلد، ویلهلم، جغرافیایی تاریخی ایران، ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۷، ص۸۰. رئیس طوسی، رضا، سرزمین سوخته: دیپلماسی بریتانیا در سیستان، تهران، گام نو، ۱۳۸۵.په لرغونې زمانه کې بست، روخد، ضامن داور، کابل او سواد، سیفزار، بوزستان، لیوالستان، غور او کشمیر د سیستان د لرغونو ښارونو څخه وو. مؤلف ناشناس، تاریخ سیستان، به تصحیح محمد تقی بهار (ملک الشعرا)، تهران، معین، ۱۳۸۱، ص۶۶–۶۷.

 جغرافيه 

د پاریس او ګولډسمید له تړون وروسته لوی سیستان په دریو برخو وویشل شو: د ایران سیستان، د افغانستان سیستان او د پاکستان سیستان، د زاهدان ښارونه، زابل ، ضحاک ، هیرمند ، هامون ، نیمروز ، نهبندان ، شوف ، سربیشه. او د دوی معاونین د ایران سیستان ګڼل کیږي  https://www.sbportal.ir/fa/news/5486/جغرافیای-استان 

 ژبه 

سيستاني ژبه يا سيستاني ژبي د پارسي ژبو يوه له هغو ژبو څخه ده چي د سيستانيانو له خوا ويل کيږي. بهاری، محمدرضا. زبانشناسی عملی، بررسی گویش مردم سیستان. ناشر: مؤلف، ۱۳۷۸، ص ۱۲.

له یوې خوا دغه قاموس د خراساني له موجوده او پخوانیو ژبو سره خورا لغوي او ګرامري تړاو لري او له دې ورهاخوا د نهري او تاجکي ژبو له مړو ژبو سره او له بلې خوا ډېری کلمې هم ورسره ګډې دي. بلوڅي ژبه چې د تاریخي اړیکو او جغرافيايي اړیکو او د قومي مهاجرتونو او قبیلوي خپلوي له امله یوه طبیعي خبره ده. محمدی خمک، جواد. واژه‌نامه سکزی. تهران. سروش، ۱۳۷۹، ص ۱۱.

 اصل 
د سیستاني ژبو یوه له هغو ژبو څخه ده چې د لویدیځې ایراني ژبو او د هغې له جنوبي څانګې څخه ده چې د ایراني ژبو په ډله پورې اړه لري. برجسته دلفروز، بهروز. واژه‌نامه ریشه شناسانه و تطبیقی گویش سیستانی. پایان‌نامه فوق لیسانس. دانشگاه شیراز، ۱۳۷۲.

ډاکټر محمد معین د برهان غیط د کتاب په سریزه کې د سیګزی او زوالی ژبی د ایرانی ژبو د فرعی مجموعې په توګه یاد کړی دی. خلف تبریزی، محمد حسین. برهان قاطع، به اهتمام محمد معین. تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲(چاپ پنجم)، ص ۳۰.

 تاریخي پس منظر 
لغت پوهانو د سیستاني ژبي د څلورو پریښودو پارسي ژبو څخه یوه بللې ده. ابو ریحان البیروني په السیدنة کې د سیستاني ژبې ځینې کلمې وړاندې کړې دي. فرهنگ معین، ج ۵، زیر عنوان «سیستانی».د سیستاني په لغتونو کې له زر کاله پخوا څخه ډېر بدلون نه دی راغلی. محمدی خمک، جواد، مقاله «گویش سیستانی در ترجمه قرآن قدس» در ماتیکان سیستان، مجموعه مقالات سیستانی، مشهد، و اژیران، ۱۳۷۸، ص ۴۷۱. که څه هم اصلي ژبه، چې شاید سیګزي وي، لا دمخه له منځه تللې او یوازې د هغې ژبي پاتې دي. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی. ج ۱، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۵، ص ۲۹.

په سیستاني ژبو کې یو مذهبي سندره پاتې ده چې د ساساني دورې وروستیو ته منسوب دی. د کاراکیو د اور د معبد سندره د سیستان د زردشتیانو یو له خورا ښکلي مذهبي سندرو څخه و چې د اور د ځایونو د رڼا کولو پرمهال په لوړ غږ ویل کیده. سیستانی، محمداعظم. مقاله «سرود آتشکده کرکوی یا قدیمیترین شعر در لهجه محلی سیستان» در ماتیکان سیستان، مجموعه مقالات سیستان‌شناسی. مشهد، و اژیران، ۱۳۷۸، ص ۳۹۴.

 مذهب 

د سیستاني اکثریت وګړي مسلمانان او شیعه ګان دي. د سیستانیانو په منځ کې د عیسوي ، زردشتي او زرواني مذهبونو خلک هم شته.

 مازدا 
په مذهبي لحاظ دغه سیمه د زردشتیانو په منځ کې ځانګړی ځای لري. دوی په دې باور دي چې سیستان یوولسمه ښه ځمکه ده چې د اهورامزدا لخوا رامینځته شوې. د زردشتي کتابونو له مخې، دا سیمه نه یوازې د کیاني کورنۍ د زیږون ځای دی، بلکې هغه ځای هم دی چې د زردشتیزم درې ژمنې څرګندې شوې. له همدې امله، دوی د هامون او هیرمند جهيلونو ته ځانګړی ارزښت ورکوي. په وینډیداد کې ویل شوي چې د زردشت وعدې به د کینسیه (هامون) جهيل له غاړې څخه څرګند شي. د پهلوي کتابونو کې د توضیحاتو له مخې ، خدای ناریوسنګ د پیغمبر (د زردشت ژمنې) تخم د اوبو فرښتې ، وینس ته سپارلی و چې ساتي یې ، او میندې به یې د اوبو په څښلو سره خپل ماشومان زیږوي. دغه جهيل لومړۍ ژمنه دا ده چې د زردشتي زریزې د لسمې پېړۍ له پای څخه دېرش کاله مخکې د نامیګ پاد په نامه له یوې میرمنې څخه؛ دویمه ژمنه د هوشیدر د زریزې له پای ته رسیدو څخه دېرش کاله مخکې د وی پاډ په نوم له یوې بلې میرمنې څخه او دریمه ژمنه د مزداسیني سوشینت له پای ته رسیدو څخه دېرش کاله مخکې له یوې پنځلس کلنې پیغلې څخه چې د هوشیدر د زریزې له پای ته رسیدو وروسته شوې وه. ګواګ پاد، چې ټول د زردشتیانو اولادونه دي د آخمینید ، اشکان او ساسانیانو په دورو کې، سیستان ډیر سوکاله و او د زردشتیانو یو له مهمو مرکزونو څخه ګڼل کیده. همدارنګه د رستم او اسفندیار تر منځ د جګړې د علت په بیانولو کې راغلي دي چې کله زردشت د مزدسنه دین معرفي کړ او کله چې رستم دا دین ونه مانه نو د دواړو ترمنځ جګړه وشوه. همدارنګه، د ساسانیانو په دوره کې، سیستان د نسطوری عیسویانو د مرکز په توګه وپیژندل شو.

 کلتور 

سیستاني کلتور د سیستاني خلکو د ځانګړو کلتوري ځانګړتیاوو یوې ډلې ته اشاره کوي او ټولنیز ارزښتونه او موجوده نورمونه او همدارنګه پوهه، عقیدې، هنرونه، قوانین او دودونه چې د سیستاني خلکو په منځ کې شتون لري شامل دي.

 حوالې 


 د سیستان او بلوچستان صوبې د کلتوري میراث، لاسي صنایعو او ګرځندوی سازمان ---> دقیقا د دې مقالې سره تړاو لري


 د سیستان او بلوچستان د کلتوري میراثونو اداره