د پښتو غزل هندسي او فلسفي جوړښت

د پښتو غزل هندسي او فلسفي جوړښت
Geometrical and Philosophical Structure of Pashto Ghazal
پښتو غزل د پښتو کلاسیکو او معاصرو ادبیاتو هغه تر ټولو مشهور او محکم شعري صنف دی چې د خپل ځانګړي جوړښت، قافیې او ردیف له امله د اسیايي ادبیاتو په سر کې ځای لري.
 د پښتو غزل هندسي جوړښت د عروض په علم ولاړ دی چې په هغه کې د سیلابونو (Syllables) او اوزانو دقیق توازن ساتل کېږي. غزل په لغت کې له ښځو سره د خبرو کولو یا د عشق د بیان په مانا دی، مګر په پښتو ادبیاتو کې غزل له خپلې دودیزې مانا څخه پراخ شوی او د سیاست، حماسې او ټولنیز ژوند هنداره ګرځېدلې ده. د یو غزل مطلع (لومړی بیت) د ټول غزل د وزن او قافیې بنسټ ږدي، او هر ورپسې بیت د یوې ځانګړې او خپلواکې مانا لرونکی وي، چې دا چاره د غزل هندسي بڼه د نورو اوږدو صنفونو لکه مثنوي څخه جلا کوي.  په پښتو غزل کې د "ردیف" او "قافیې" رول یوازې د موسیقیت پیدا کول نه دي، بلکې دا د غزل د فکري چوکاټ حدود ټاکي. د رحمان بابا په غزلونو کې د مانا او وزن داسې همغږي شته چې لوستونکی په مستقیم ډول د تصوف او الهي عشق نړۍ ته بیایي. له بلې خوا، د خوشال خان خټک په غزل کې د "توري" او "غزل" یوځای کېدل د پښتو غزل په جوړښت کې یو نوی بېلګه رامنځته کړه چې په هغې کې مړانه او نازکخیالي سره یوځای شول. په کابل پوهنتون کې د ژبپوهنې او ادبیاتو په کچه، د غزل د کلمو ترمنځ "صوتياتي توازن" مطالعه کېږي ترڅو د پښتو ژبې د موسیقیت پټ اړخونه روښانه شي. 
کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی د افغانستان د علومو اکاډمي - د ادبي کره کتنې مرکز د پښتو اکاډمۍ مجلې - د غزل ځانګړي ګڼې (پېښور)
{| class="infobox" style="width:20em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ style="font-size:110%; font-weight:bold; background:#483D8B; color:#fff;" | پښتو غزل (Pashto Ghazal) |- ! style="text-align:right;" | ادبي بڼه | غنايي شعر (Lyric Poetry) |- ! style="text-align:right;" | مانیز مرکز | عشق، عرفان او فلسفه |- ! style="text-align:right;" | جوړښتي عناصر | مطلع، مقطع، ردیف او قافیه |- ! style="text-align:right;" | علمي وېش | پښتو عروضي ادبیات |- ! style="text-align:right;" | بشري ارزښت | د احساساتو او تفکر توازن |}
 د پښتو غزل هندسي جوړښت د عروض په علم ولاړ دی چې په هغه کې د سیلابونو (Syllables) او اوزانو دقیق توازن ساتل کېږي. غزل په لغت کې له ښځو سره د خبرو کولو یا د عشق د بیان په مانا دی، مګر په پښتو ادبیاتو کې غزل له خپلې دودیزې مانا څخه پراخ شوی او د سیاست، حماسې او ټولنیز ژوند هنداره ګرځېدلې ده. د یو غزل مطلع (لومړی بیت) د ټول غزل د وزن او قافیې بنسټ ږدي، او هر ورپسې بیت د یوې ځانګړې او خپلواکې مانا لرونکی وي، چې دا چاره د غزل هندسي بڼه د نورو اوږدو صنفونو لکه مثنوي څخه جلا کوي. 
 په پښتو غزل کې د "ردیف" او "قافیې" رول یوازې د موسیقیت پیدا کول نه دي، بلکې دا د غزل د فکري چوکاټ حدود ټاکي. د رحمان بابا په غزلونو کې د مانا او وزن داسې همغږي شته چې لوستونکی په مستقیم ډول د تصوف او الهي عشق نړۍ ته بیایي. له بلې خوا، د خوشال خان خټک په غزل کې د "تورې" او "غزل" یوځای کېدل د پښتو غزل په جوړښت کې یو نوی بېلګه رامنځته کړه چې په هغې کې مړانه او نازکخیالي سره یوځای شول. په کابل پوهنتون کې د ژبپوهنې او ادبیاتو په کچه، د غزل د کلمو ترمنځ "صوتياتي توازن" مطالعه کېږي ترڅو د پښتو ژبې د موسیقیت پټ اړخونه روښانه شي. 
 د پښتو غزل مانیزه هندسه له ځمکني عشق څخه پیل او تر اسماني عرفان پورې رسېږي. په معاصر پېر کې د پښتو غزل بڼه نوره هم بدله شوې او د "نوي غزل" په نوم یو داسې صنف رامنځته شوی چې د انسان رواني ګډوډي، د جګړې ناخوالې او د عصري ژوند ستونزې په خورا سمبولیک انداز کې بیانوي. د حمزه بابا له خوا غزل ته د "پښتنې لیلا" جامې ور اغوستل د دې صنف په تاریخ کې یو لوی انقلاب و، ځکه هغه غزل ته پښتون کلتوري رنګ ورکړ او د اسیا په کچه یې د پښتو غزل حیثیت لوړ کړ. 
 د پښتو غزل بشري او نړیوال ارزښت په دې کې دی چې دا صنف په محدودو کلمو کې د کائناتي دردونو او خوښیو د بیانولو وړتیا لري. د یونسکو او نورو نړیوالو کلتوري بنسټونو له خوا د ختیځو ادبیاتو په مطالعه کې، غزل د بشري احساساتو د لېږد تر ټولو بریالۍ وسیله ګڼل شوې ده. دا مقاله د معتبرو ادبي او عروضي مراجعو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو په پښتو ويکيپېډيا کې د غزل دا پېچلی او ښکلی جوړښت په علمي بڼه خوندي شي. 
 اخځلیکونه 
کابل پوهنتون - د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځی
د افغانستان د علومو اکاډمي - د ادبي کره کتنې مرکز
د پښتو اکاډمۍ مجلې - د غزل ځانګړي ګڼې (پېښور)
وېشنيزه:پښتو ادبیات وېشنيزه:شعر وېشنيزه:کلتور