د کلتوري تکامل نظريه

د کلتوري تکامل نظریه () یو علمي چوکاټ دی چې دا څېړي چې څنګه انساني کلتور، پوهه، دودونه او مهارتونه د وخت په تېرېدو سره بدلون مومي او له یو نسل څخه بل نسل ته لېږدول کېږي. دا نظریه پر دې بنسټ ولاړه ده چې کلتوري بدلونونه د چارلس ډاروین د بیولوژیکي تکامل له اصولو (تغیر، انتخاب، او وراثت) سره ورته والی لري. په ساده ژبه، لکه څنګه چې په طبیعت کې ګټور جینونه ژوندي پاتې کېږي او خپرېږي، په ټولنه کې هم هغه کلتوري مفکورې، ابزار او چلندونه چې د انسانانو له ژوند سره مرسته کوي، پاتې کېږي او نور یې کاپي کوي. دا نظریه تاییدوي چې انسانان یوازې د خپلو جینونو محصول نه دي، بلکې د هغه پراخ کلتوري معلوماتو محصول هم دي چې په زرګونو کلونو کې راټول شوي دي.

د کلتوري تکامل یو له مهمو ځانګړتیاوو څخه "کومولیټیو یا جمعي کلتور" (Cumulative Culture) دی. دا پدې مانا ده چې انسانان د خپلو پلرونو لاسته راوړنې اخلي، هغه اصلاح کوي او بیا یې راتلونکي نسل ته سپاري. په دې پروسه کې، هر نسل په پخوانۍ پوهه باندې یو نوی پوړ اضافه کوي، چې له امله یې پېچلې ټیکنالوژي، ژبې او ټولنیز بنسټونه رامنځته کېږي. په ساپوهنه او ټولنپوهنه کې دا بحث کېږي چې انسانان د "ټولنیزې زده کړې" (Social Learning) له لارې دا معلومات ترلاسه کوي. موږ د نورو څخه د تقلید او زده کړې یو ځانګړی استعداد لرو چې موږ ته اجازه راکوي پرته له دې چې هره تجربه په خپله تېره کړو، له نورو څخه ګټور خویونه زده کړو.

په دې نظریه کې د "کلتوري انتخاب" (Cultural Selection) مفهوم خورا مهم دی. هغه کلتوري عناصر (چې کله ورته "میمز" یا Memes هم ویل کېږي) چې د ټولنې د بقا او سوکالۍ لپاره ګټور وي، ډېر پلویان پیدا کوي او په تاریخ کې پاتې کېږي. د بېلګې په توګه، د کرنې تخنیکونه، طبي پوهه، او حتی اخلاقي ارزښتونه د کلتوري تکامل پایله ده. دا نظریه په بشري علوم کې موږ سره مرسته کوي چې پوه شو ولې په بېلابېلو سیمو کې کلتورونه توپیر لري او څنګه د چاپیریال بدلونونه د انسانانو په چلند اغېز کوي. د جینټیک او کلتور ترمنځ دا دوامداره تعامل (Gene-Culture Co-evolution) د دې لامل شوی چې انسانان د مځکې په هره برخه کې د ژوند کولو وړتیا پیدا کړي.

په پای کې، د کلتوري تکامل نظریه موږ ته دا راښيي چې زموږ نننی ژوند، زموږ قوانین، او زموږ عقیدې د میلیونونو انسانانو د تجربو او ازمویښتونو حاصل دی. دا علم په فلسفه کې موږ ته د انسانیت د پرمختګ یو روښانه انځور راکوي او ښيي چې کلتور یو ژوندی او متحرک موجود دی چې تل د نویو ننګونو سره ځان عیاروي. که موږ غواړو په خپله ټولنه کې مثبت بدلون راولو، موږ باید د کلتوري تکامل په قوانینو پوه شو او داسې ارزښتونه وپالو چې د بشريت د نېکمرغۍ او روښانه راتلونکي لپاره ګټور وي.

 اساسي مفاهیم 
 ټولنیز وراثت: د پوهې او دودونو انتقال د زده کړې او تقلید له لارې.
 کلتوري تغیر: په مفکورو او ابزارو کې نوي بدلونونه او اختراعات.
 کلتوري انتخاب: د هغو کلتوري نمونو پاتې کېدل چې ټولنې ته ګټه رسوي.
 جمعي پوهه: د نسلونو په اوږدو کې د معلوماتو راټولېدل او اصلاح کېدل.

 سرچینې 
 پټه خزانه: د پوهې او کلتور سرچینه
 PNAS: Cultural evolutionary theory - How culture shapes human evolution
 Wikipedia English: Concepts of Cultural Evolution

وېشنيزه:ټولنپوهنه
وېشنيزه:بشري علوم
وېشنيزه:ساپوهنه
وېشنيزه:تاریخ