د ځمکې بهرني کور عددي او فزیکي مطالعه

en:Geodynamo
مېنځ،_center|بټنوک|280x280px|د ځمکې داخلي جوړښت او بهرنی کورد ځمکې د کور جیوډینامیکمېنځ،_center|250x250px|د جیوډینامو میکانیزمد مقناطیسي ساحې رامنځته کېدل

 د ځمکې بهرني کور عددي او فزیکي جیوډینامیکي مطالعه 
د ځمکې بهرنی کور (Earth's outer core) یوه مایع طبقه ده چې د ځمکې د مقناطیسي ساحې په رامنځته کولو کې بنسټیز رول لوبوي. د دې سیمې فزیکي او عددي مطالعه د ځمکې د تاریخ او د فضايي چاپیریال د پوهې لپاره خورا اړینه ده.

 بهرني کور پېژندنه 
بهرنی کور هغه مایع طبقه ده چې د داخلي کور او مېنتل ترمنځ موقعیت لري او په عمده ډول د اوسپنې او نیکل مایع الیاژ څخه جوړه شوې ده. د دې طبقې جریانونه د برقي چالکتیا په شتون کې د مقناطیسي ساحې د القا او ساتنې لپاره بنسټیز شرایط برابروي.Glatzmaier G. A.; Roberts P. H., “A three-dimensional self-consistent computer simulation of a geomagnetic field reversal” (Nature, 1995).

 فزیکي جوړښت او ترمودینامیکي شرایط 
بهرنی کور د لوړ فشار او تودوخې لاندې مایع حالت ساتي. د داخلي تودوخې سرچینې د راډیو اکټیو تجزیې او د لومړنیو تودوخې پاتې شونو په ګډون ګڼل کېږي. د تودوخې او ترکیبي کثافت توپیرونه کنویکشن ته وده ورکوي او د ځمکې دوراني قوه جریانونه په منظم جوړښتونو کې تنظیموي.Buffett B. A., “Earth’s Core and the Geodynamo” (Review articles and technical summaries).

 بنسټیز معادلې او بې‌بعدي پارامترونه 
د جریانونو او مقناطیسي ساحې د تشریح لپاره کارېدونکې معادلې عبارت دي له:

 د Navier–Stokes معادله د Coriolis او Lorentz قواوو سره.
 د مقناطیسي القا معادله.
 د تودوخې او ترکیب د لیږد معادلې.

مهم بې‌بعدي پارامترونه په دې ډول دي:

 Rayleigh عدد
 Ekman عدد
 Magnetic Prandtl عدد
 Rossby عدد

دا پارامترونه د کنویکشن شدت، د دوراني قوې اغېزه، او د مقناطیسي او هیدرودینامیکي لیږدونو ترمنځ تناسب څرګندوي.Geophysical Journal International; Journal of Geophysical Research: Technical reviews on dimensionless parameters in geodynamo modelling.

 د جیوډینامو میکانیزمونه 
د ځان ساتونکي ډاینمو په چوکاټ کې، د مایع فلزونو حرکتونه برقي جریانونه رامنځته کوي چې د مقناطیسي ساحې تولید ته لاره هواروي. د مقناطیسي ساحې موجودیت په خپل وار سره د جریانونو په جوړښت اغېز کوي. حرارتي او ترکیبي کنویکشن دواړه د میدان د اوږدمهاله چلند په تشریح کې مهم رول لري او د داخلي کور فازي بدلونونه د میدان د اوږدمهاله تحولاتو لپاره اغېزمن فکتورونه ګڼل کېږي.Selected numerical geodynamo studies and reviews (Geophysical Journal International; Journal of Geophysical Research).

 عددي شبیه‌سازۍ: میتودونه او اعتبار 
عددي ماډلونه د مقناطیسي-هیدرودینامیکي معادلو حل لپاره سپیکټرال (Spectral)، finite-volume او finite-element میتودونه کاروي. د وخت ادغام لپاره د implicit او explicit ترکیبي سکیمونه پلي کېږي. د ماډلونو اعتبار د حساسیت تحلیل، د شبکې کنورجنس ازموینو، او د مشاهداتي ډیټا سره پرتله کولو له لارې ارزول کېږي.Methodological papers on numerical MHD and geodynamo modelling (Geophysical Journal International; computational geophysics literature).

 حساسیت او کنټرول فکتورونه 
د میدان جوړښت او د بدلونونو وختي ځانګړتیاوې په لاندې فکتورونو پورې تړلې دي:

 د حرارتي او ترکیبي کنویکشن نسبت.
 ویسکوسیته او برقي چالکتیا.
 د داخلي کور فازي بدلونونه.
 د دوراني قوې شدت.

عددي مطالعات ښيي چې د دغو پارامترونو کوچني بدلونونه هم د جریانونو په مقیاس کې څرګند اغېز لري.Sensitivity analyses in geodynamo simulations (peer-reviewed numerical studies).

 مشاهداتي شواهد او د ماډلونو پرتله 
د ماډلونو پایلې د مقناطیسي ساحې د وختي بدلونونو ثبتونو، د فضايي مشنونو او ځمکنیو مقناطیسي څارنو ډیټا، او د سیسمیکي څېړنو له شواهدو سره پرتله کېږي. د فضايي څارنې مشنونه (لکه د ESA او NASA پروګرامونه) د ساحوي جوړښت په اړه کلیدي معلومات برابروي.Space mission data and geomagnetic observation reports (ESA, NASA mission summaries; geomagnetic observatory datasets).

 علمي موندنې او لنډیز 
د عددي شبیه‌سازۍ موندنې په لاندې ډول دي:

 د بهرني کور جریانونه د مقناطیسي ساحې د لنډمهاله کمزوري او قوي کېدو لامل کیږي.
 ترکیبي کنویکشن د میدان د اوږدمهاله ثبات لپاره حیاتي دی.
 د داخلي کور وده او فازي بدلونونه د میدان په تحول کې رول لري.
 د دوراني قوې (Coriolis) او Lorentz قواوو تعامل د جریانونو په تنظیم کې کلیدي دی.

 عملي اهمیت 
د جیوډینامو پوهه د فضايي هوا (Space Weather) پېژندنې، د نیویګیشن سیسټمونو ثبات، او د برقي شبکو د خوندیتوب لپاره خورا مهمه ده. د مقناطیسي قطبونو بدلون د فضايي ماموریتونو لپاره د خطرونو په پېژندلو کې مرسته کوي.Applications of geomagnetic monitoring to navigation and space weather mitigation (technical reports).

 وړاندیز شوې څېړنیزې لړۍ 
د راتلونکو څېړنو لپاره د لوړ حل وړتیا لرونکو شبیه‌سازیو پراختیا او د فضايي مشنونو او ځمکنیو څارنو ترمنځ د ډیټا همغږي د لومړیتوبونو په توګه وړاندیز شوي دي.

 سرچینې 

en:Geodynamo