ریالیزم

په پښتو ادبیاتو کې ریالیزم او د هغې فلسفي ریښې 
ریالیزم (Realism) یا واقعیت پالنه په پښتو ادبیاتو کې هغه ادبي او فکري جریان دی چې د ټولنې حقایق، ستونزې او انساني ژوند لکه څنګه چې دی، په بې پرې او رښتیني ډول انځوروي. دا مکتب په پښتو کې د شلمې پېړۍ له پیل سره سم، د کلاسیکو داستانونو (رومانتېزم او افسانو) پر ځای د یوې نوې علمي او ټولنیزې وسیلې په توګه راڅرګند شو.

 د پښتو ریالیزم تاریخي او ټولنیز شالید 
د پښتو ریالیزم بنسټونه د محمود طرزي له اصلاحي افکارو او د سراج الاخبار له خپرېدو سره تړلي دي. کله چې پښتنو لیکوالانو د نړۍ له نثري ځېلونو سره اشنایي پیدا کړه، نو هغوی وپېژندله چې ادبیات باید یوازې د "خوند" لپاره نه، بلکې د "بدلون" لپاره وي. په دې پړاو کې نثر له پېچلو صنعتونو راووت او د ولس په ژبه نږدې شو. نړيوالې سرچینې لکه برېټانيکا پوهنغونډ دا بدلون د پښتو ادبیاتو "عصريتوب" (Modernity) بولي.

 په پښتو نثري ځېلونو کې د ریالیزم څرګندې نښې 
ریالیزم په پښتو نثر کې لاندې بنسټیز بدلونونه رامنځته کړل:

 ۱. ټولنیز ریالیزم (Social Realism) 
دا ځېل د پښتني ټولنې طبقاتي تضادونه، د ښځو حقونه، بې‌وزلي او د دودونو استبداد په نښه کوي. د ګل پاچا الفت نثري ټوټې او د قیام الدین خادم علمي مقالې د دې ډول غوره بېلګې دي. هغوی په خپلو لیکنو کې د ټولنې جراحي وکړه او حقایق یې پرته له مبالغې وړاندې کړل.

 ۲. رواني ریالیزم (Psychological Realism) 
په دې ځېل کې لیکوال د کرکټرونو د ننه نړۍ او رواني کشمکشونه سپړي. په پښتو لنډه کیسه کې د سید راحت زاخېلي له وخته پیل او په معاصر پېر کې د پښتو نویو کیسه لیکوالانو په اثارو کې دا لیدلوری خورا ژور شوی دی، چې د فرانسوي لیکوال بالزاک له مېتودونو سره همغږي لري.

 ۳. انتقادي ریالیزم (Critical Realism) 
دا ځېل نه یوازې واقعیت بیانوي، بلکې پر هغه نیوکه هم کوي. پښتو ادبي نقد د همدې مکتب په رڼا کې وده وکړه، چې د اثر هنري او ټولنیز ارزښت د واقعیتونو په تله کې تلي.

 د پښتو ریالیزم نړيوال مقام او ارزښت 
پښتو ریالیزم د نړيوالو سرچینو لکه د پاریس د INALCO انسټیټیوټ د څېړنو له مخې، ځکه د پاملرنې وړ دی چې دې مکتب وکولای شول د پښتنو "رزمي او قبایلي کلتور" له "مډرن شعور" سره یو ځای کړي. دا د پښتو ژبې د فکري خپلواکۍ ثبوت دی چې د نړۍ له لویو مکتبونو څخه یې الهام اخیستی خو خپل اصالت یې پکې منحل کړی نه دی.

 معتبرې سرچینې او علمي لېنکونه 

 کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو ادبیاتو څانګه.
 د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ژبې او ادبیاتو څېړنیزې مجلې.
 Encyclopaedia Britannica, Pashto Literature and Realism.
 زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.
 پوهاند صدیق الله ریښتین، "د پښتو ادب تاریخ او سبکونه".