ماتم

ماتم  د انسان هغه ژور، طبیعي او ټولنیز احساس دی چې د یو عزیز د مرګ، د یوې مهمې اړیکې د پای، یا د ژوند د یوې سترې ضایعې په وخت کې رامنځته کېږي. ماتم یوازې یو احساس نه دی، بلکې یو رواني، ټولنیز او کلتوري بهیر دی چې انسان ته د غم د منلو، د درد د کمولو او د ژوند د دوام په لور د حرکت کولو توان ورکوي.

ماتم د انسان د فطرت برخه ده. هر انسان د غم په وخت کې د زړه په ژورو کې داسې درد احساسوي چې په کلمو یې بیان ستونزمن وي. دا احساس د انسان د مینې، تړاو، وفادارۍ او انساني اړیکو د ژورتیا څرګندونه کوي.

 د ماتم رواني اړخ 
ماتم د ارواپوهنه له نظره یو طبیعي بهیر دی چې څو پړاوونه لري. انسان د ضایعې په وخت کې لومړی د نه منلو، بیا د درد، وروسته د خفګان، او په پای کې د منلو او تطابق مرحلې تېروي. دا پړاوونه د هر انسان لپاره یو شان نه وي، خو د ټولو هدف یو دی:  د زړه د درد کمول او د ژوند د دوام توان پیدا کول.

د ماتم په وخت کې انسان لاندې حالتونه تجربه کوي:

 ژور خفګان
 د زړه دروندوالی
 د خوب ګډوډي
 د خوړو کمښت
 د یادونو زیاتوالی
 د یوازیتوب احساس
 د ژوند د مانا په اړه پوښتنې

دا ټول حالتونه طبیعي دي او د انسانانسان د احساساتو د پاکوالي نښه ګڼل کېږي.

 ټولنیز او کلتوري اړخ 
ماتم یوازې یو شخصي احساس نه دی، بلکې د ټولنې د کلتور یوه مهمه برخه هم ده. هره ټولنه د ماتم لپاره ځانګړي دودونه لري چې د غم د شریکولو، د کورنۍ د ملاتړ او د احساساتو د څرګندولو لپاره کارول کېږي.

په ډېرو کلتورونو کې د ماتم دودونه په لاندې ډول دي:

 د تور رنګ اغوستل
 د فاتحې مراسم
 د قرآن کریم تلاوت
 د کورنۍ او دوستانو د غم شریکول
 د دعا او خیرات دود
 د یاد غونډې

دا ټول دودونه د دې لپاره دي چې غمجن کس یوازې پاتې نه شي او د ټولنې ملاتړ احساس کړي.

 د ماتم ډولونه 
ماتم د ضایعې د ډول او د انسان د احساساتو له مخې بېلابېل ډولونه لري:

۱) شخصي ماتم  هغه ماتم چې انسان یې یوازې په زړه کې احساسوي او په ښکاره یې نه څرګندوي.

۲) ټولنیز ماتم  هغه ماتم چې د ټولنې په کچه ترسره کېږي، لکه د یو مشهور شخصیت د مرګ په وخت کې.

۳) اوږدمهاله ماتم  کله چې غم ډېر ژور وي او د اوږدې مودې لپاره دوام وکړي.

۴) ناڅرګند ماتم  هغه ماتم چې ټولنه یې په رسمیت نه پېژني، لکه د یوې پټې اړیکې ضایع کېدل.

 د ماتم د کمولو لارې 
ماتم د وخت په تېرېدو سره ورو ورو کمېږي، خو د انسان د احساساتو د درملنې لپاره لاندې لارې ګټورې دي:

 د کورنۍ او دوستانو ملاتړ
 د احساساتو څرګندول
 دعا، عبادت او روحاني سکون
 د ورځنیو کارونو دوام
 د یادونو درناوی
 د اروايي مشورې اخیستل (که اړتیا وي)

 د ماتم فلسفي اړخ 
ماتم د انسان د ژوند د مانا له ژورو پوښتنو سره تړاو لري. غم انسان ته دا یادونه کوي چې ژوند لنډ دی، اړیکې ارزښت لري، او مینه هغه ځواک دی چې د انسان د زړه په ژورو کې تل پاتې کېږي.  ماتم د انسان د روح د پاکوالي، د مینې د ژورتیا او د انسانیت د ښکلا یوه نښه ده.

 اړوند موضوعات 

 غم
 ویر
 مرګ
 ارواپوهنه
 ټولنپوهنه

 سرچینې 

 https://www.britannica.com/topic/mourning
 https://www.psychologytoday.com/us/basics/grief
 https://www.healthline.com/health/stages-of-grief

 وېشنیزه 
وېشنیزه:ارواپوهنه  وېشنیزه:احساسات  وېشنیزه:ټولنپوهنه  وېشنیزه:مرګ