اسماعیل صفوي (لمړئ)

اسماعیل اول په پارس کي د صفوي ترک دولت لمړنئ بنسټ ایښودونکی او واکمن وو، چي له 1501 څخه تر 1524 پوري یې د واک چاري په غاړه وې.  د نوموړي واکمني په پارس (اوسني ایران) کي د صفوي ترکانو پیل ګڼل کیږي، چي په سیمه کي لوی ځواک بلل کېدی. Streusand, Douglas E., Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals (Boulder, Col : Westview Press, 2011) ("Streusand"), p. 135. د اسماعیل صفوي واکمني په پارس کي د هغه واکمنیو لړۍ وه چي له پېړیو راهیسي یې دوام درلود، او دغه واکمني هم د نورو قومونو په څېر اصلي پارسي یا ایرانۍ نه، بلکي ترکي واکمني ګڼل کېده. یوازینئ څه چي د شاه اسماعیل او پارس یا اوسني ایران ترمنځ  ګډ بلل کېده هغه د نوموړي شیعه مذهب وو، چي له کلونو راهیسي یې په دغه هیواد کي دوام درلود.

د شاه اسماعیل یاده واکمني په اسلامي نړۍ کي د نورو ترک واکمنیو په څېر ډېره ستره او د افغانستان، ایران، عراق او اذربایجان ترڅنګ یې د سیمي بېلابېل هیوادونه او ښارونه اېل کړي وه. 

شاه اسماعیل سره ددې چي له آره ترک وو، خو د ایران یو شمېر تاریخپوهان ځکه ورته په درنه سترګه ګوري، چي نوموړي د شیعه دوولس امامي مذهب د رسمي کولو ترڅنګ ددغه هیواد خلک له عربانو او نورو سني ترک واکمنیو څخه په بشپړه توګه خپلواک کړه. د پارس لښکرو د شاه اسماعیل د واکمنۍ پر مهال په منځني ختیځ کي هغه مهال فرقه ییز تاوتریخوالی رامنځ ته کړ کله چي یې په ۱۵۰۸ کال کي د عباسي خلیفه ګانو او سني مسلمانانو د امام ابوحنیفه نعمان او د صوفي مسلمان امام عبدالقادر ګیلاني قبرونه ویجاړ کړل. 

د شاه اسماعیل دغه ناوړه عملونو په وروسته کي د عثماني خلاقت او ازبک خاناتو لویه غوسه راوپارول چي پایله یې د چالدیران په خونړي جګړه تمامه سول، او د اسماعیل ترڅنګ یې د پارس لوی لښکر دړي وړي کړ.

د تاریخونو له مخي شاه اسماعیل د سیاست ترڅنګ یو تکړه شاعر هم وو چي شعرونو یې د آذربایجاني ژبې په ادبي پرمختګ کي ډیره مرسته کړې ده.