د چنګ واکمنې کورنۍ تاريخ

د «چنګ» واکمنې کورنۍ تاريخ په 1636ز کال کې د «مانچو» د قبيلې مشر «هانګ تايجي» (تايزونګ سترواک) له خوا د «چنګ» واکمنې کورنۍ په اعلان سره پيل شو، خو 1644ز کال (کله چې دې واکمنې کورنۍ د بيجينګ واک په لاس کې واخيست، کوم ښار چې د مينګ واکمنې کورنۍ پلازمېنه وه) عموماً په چين کې د دې واکمنې کورنۍ د واک پيل بلل کېږي. دې واکمنې کورنۍ تر 1912ز کال پورې دوام وکړ، تر هغه وخته کله چې «پيويي» (شونګتوانګ سترواک) د 1911ز کال د اوښتون په غبرګون کې تخت او تاج پرېښودل. د چين وروستۍ شاهي واکمنه کورنۍ چې د «چنګ» واکمنه کورنۍ وه، د ټولو پخوانيو چينايي واکمنو کورنيو په خلاف، د واک اوج ته ورسېده، په پراخه پيمانه ځمکنې پراختيا کې ښکېله وه، کومه چې د شرمونکې ماتې او د بهرنيو قدرتونو له خوا په سپکاوي سره پای ته ورسېده، کوم قدرتونه چې دوی له ځانه ښکته بلل. د لوېديځ او جاپاني امپراليزم په وړاندې د «چنګ» واکمنې کورنۍ په بريالۍ مقابله کې ناکامي بالاخره د دې واکمنې کورنۍ د سقوط لامل وګرځېدل، او د دې واکمنې کورنۍ په وروستیو کلونو کې په چين کې راپورته شوې بې ثباتۍ بالاخره د جنګ سالارۍ د پړاو لپاره لاره هواره کړه. 

که څه هم نوموړي په رسمي ډول د «چنګ» واکمنې کورنۍ بنسټ نه و ايښی، وروسته «جين» واکمن «نورهاچي»، چې په اصل کې د «منګ» يو باج ورکونکی و، چا چې خپل ځان په رسمي ډول د «منګ» شاهي قدرت سیمه ييز استازی باله،  د بېلا بېلو «جورچن» قبايلو د يوځای کولو لپاره د خپلو تګلارو په مټ د دې واکمنې کورنۍ د ظهور بنسټ کېښود، د اتو بيرغونو پوځي سيستم يې سره يوځای کړ، او له هغه وروسته يې له «منګ» څخه سيمې ونيولې، کله يې چې په 1618ز کال کې په څرګند ډول د اوو شکايتونو سره، د «منګ» د مشرتابه د پرېښودو اعلان وکړ. د هغه زوی، «هانګ تايجي»، چا چې په رسمي ډول د «چنګ» واکمنې کورنۍ اعلان کړی و، هغه سيمې سره يوځای کړې، په کومو سيمو چې نوموړي له «نورهاچي» څخه په ميراث کې واک تر لاسه کړی و، او د «منګ» واکمنې کورنۍ د نيولو بنسټ يې کېښود، خو د دې موخې له تر سره کولو مخکې هغه ومړ. کله چې د «منګ» واک سره ووېشل شو، د «لي زيچانګ» په مشرۍ بزرګرو باغيانو په 1644ز کال کې د «منګ» پلازمېنه بيجينګ ونيو، او د لنډ مهالي «شون» واکمنې کورنۍ بنسټ يې کېښود، خو د «منګ» جنرال «وو سانګويي» د «شانهايي»  غاښی د «چنګ» د تابع شهزاده «ډورګون» د پوځونو پر مخ پرانيست، چا چې ياغيانو ته ماتې ورکړه، پلازمېنه يې ونيوله، او حکومت يې په لاس کې واخيست، د دې تر څنګ نوموړي په دې موخه چې «هان» چينيان د ويښتو د ډول خپلولو ته اړ کړي، د کتار شرمونکی فرمان هم نافذ کړ. The Cambridge History of China: Volume 9, The Ch'ing Empire to 1800, Part 1, by Willard J. Peterson, p. 29

د «شونچي» سترواک تر واکمنې لاندې، «چنګ» واکمنې کورنۍ د «منګ» واکمنې کورنۍ ډېرې سیمې و نيولې، او وفادار پاتې شونې يې سويل لوېديځو ولايتونو پورې تعقيب کړل، او په مرکزي چين يې د «چنګ» واکمنې کورنې بنسټ کېښود. «کانګسي» سترواک په 1662ز کال کې په تخت کېناست، او تر 1722ز کال پورې يې تر يو شپېته کلونو حکمراني وکړه. د هغه د واکمنۍ پر مهال، د «چنګ» واکمنه کورنۍ د نېکمرغۍ پړاو ته داخله شوه، چې د «چنګ» د عروج عصر بلل کېږي. د درې جاګيرداريو بغاوت د هغه د واکمنۍ پر مهال وځپل شو، او بېلا بېلې سرحدي شخړې حل کړای شوې. د هغه ځای ناستی «يونګ جانګ» سترواک و، څوک چې يو وړتيا لرونکی سمونپال ثابت شو. د هغه او د هغه د زوی «چي ينلانګ» سترواک تر واکمنې لاندې، د «چنګ» پوځ د چين په پولو کې په لسو سترو جګړو کې ښکېل شو. په دې  پړاو کې، «چنګ» واکمنه کورنۍ د خپلو پوځي فتوحاتو له لارې، هومره ځمکنۍ پراختيا ته ورسېده، چې چين له دې وړاندې په خپل تاريخ کې نه وه ليدلې.

په هر حال، د «چنګ» سترواکۍ پراخوالي او د سترواکۍ کنګل اقتصاد، ډېر ژر خپل زيان پيل کړ. فساد په چټکۍ سره خپرېدونکې ستونزه شوه، ځکه چې د «هيشين» په څېر چينايي واکمنو په منظم ډول د ماليې عايدات او ولسي پانګې غلا کولې، او په دې ډول په چينايي ولس کې په پراخه کچه لوږه خپره شوه. «جاچنګ» سترواک د فساد د ختمولو هڅه وکړه، او د سپین نيلوفر او «مياوو» په نومونو بغاوتونه يې وځپل. د هغه ځای ناستي «ډيوګوانګ» سترواک هڅه وکړه چې په چين کې د افیونو سوداګري وځپي، کومې سوداګرۍ چې د افيونو په لومړۍ جګړه کې د «چنګ» واکمنه کورنۍ له برتانويانو سره په شخړه کې اچولې وه. په دې جګړه کې چينايانو ماتې وخوړه، او د «ناننچنګ» تړون، چې يو غېر مساوي تړون و، د کوم تر مخې چې د هانګ کانګ ټاپو برتانويانو ته وسپارل شو، او ډېر بندرونه يې د بهرنيو سوداګریو لپاره پرانيستل. په 1856ز کال کې، د «چنګ» واکمنې کورنۍ او بهرنيو قدرتونو تر منځ لا زيات کړکېچ د افیونو د دويمې جګړې د پيل لامل وګرځېدل، د کومې په پايله کې چې د چين د حکومت له خوا د لا زياتو غېر مساوي تړونونو لاسليک وشو. مخ پر زياتېدونکي اقتصادي ستونزې، فرقه يي کړکېچونه، او بهرنيو لاسوهنو په شتون سره په 1850ز کال کې د «ټايپنګ» بغاوت پيل شو. د مسيحي انقلابي «هانګ شوکوان» په مشرۍ کې، باغيانو «تايپنګ» اسماني پاچايي جوړه کړه. دا بغاوت بالاخره د تاريخ تر ټولو خونړۍ شخړې ثابتې شوې، چې نږدې له شل څخه تر دېرش ميلیونه خلک پکې ووژل شول، او دا د «چنګ» واکمنې کورنۍ لپاره د لوړ قيمت لرونکې بريا ثابته شوه، ځکه چې دا واکمني له بغاوت وروسته له پنځوسو کلونو څخه هم په کمه مود کې پای ته ورسېده. د دې بغاوت په پايله کې فرقه يي کړکېچ زيات شو، او سيمه پالنه چټکه شوه، کوم څه چې د «چنګ» له سقوط وروسته د جنګسالارانو د پړاو د وړاندوينې ښودنه کوله.

له دې ستونزو سره سره، له بغاوت وروسته هم «چنګ» واکمنې کورنۍ دوام پیدا کړ، چې له 1861 څخه تر 1908ز کال پورې «ډوګر سکسي» ملکه د دې واکمنۍ اغېزناکه مشره وه. نوموړې يوه منځلارې سمونپاله وه، او د «ټونګزي» سترواکۍ د بېا قيام څارنه یې کوله. د پېړۍ په پيل کې د «باکسر» بغاوت د ولسونو د ناخوښۍ بېلګه وه، چې يو نړيوال ايتلاف ته يې لاره هواره کړه، کوم چې پر چين يرغل وکړ، تر څو بهرني وګړي او ګټې خوندي کړي. «سکسي» د باغيانو لوری ونيو، او د ايتلافي پوځونو له خوا يې پرېکنده ماتې وخوړه. په 1908ز کال کې، د «سکسي» مړينې هېواد په ژوره ستونزه کې وغورځاوه، او له يو اغېزناک مشر څخه محروم شو. «پيويي» سترواک، يو کوچنی ماشوم و، او د هغه د نائيب السلطنتۍ پر واک سخته سيالي وشوه. «يوان شیکايي» د يو غير مؤثر جمهوريت د ولسمشر په توګه خپل ځان واک ته ورساوه، او د 1912ز کال په وروستيو کې يې «پيويي» سترواک له واکه ګوښه کېدو ته اړ کړ. په دې سره د «چنګ» واکمنه کورنۍ پای ته ورسېده، او تر څنګ يې په چين کې له دوه زره کلونو څخه د زياتې مودې د سترواکۍ نظام هم پای وموند. «شيکايي» د لنډ وخت لپاره د يو ديکتاتور(مطلق العنان مستبد) په توګه واکمني وکړه، خو ثابته شوه چې هغه په ټول چين د واکمنۍ وړتيا نه لري، او هېواد وپاشل شو، او يوازې په 1928ز کال کې د «چينګ کايي ژيک» تر واکمنې لاندې بيا سره متحد شو. دا کورنۍ په 1917ز کال کې د لنډ وخت لپاره او په بې اغېزې ډول يو ځل بيا واک ته ورسېده، چې «پيويي» يې مشري کوله، چې بې پایلې شخړې او ګډوډۍ ورسره تړلې وې، او  د «کومينتنګ» تر واکمنۍ پورې يې چين تباه کړ. 

 د «مانچو» دولت بنسټ اېښودل 

 ټولکتنه 
د «چنګ» واکمنې کورنۍ بنسټ هان چينايانو نه و ايښی، څوک چې د چين د نفوس ډېره برخه تشکيلوي، بلکې بنسټ يې «مانچو» ايښي و، څوک چې د استوګنو بزګرو خلکو زوزات و، کوم چې د «جورچين» په نوم پېژندل کېدل، دوی «تنګوسک» خلک و، چې د دې سيمې په شا اوخوا کې اوسېدل، اوس د چين «جيلين» او «هيلونګجين» ايالتونه له دې سيمو جوړ دي. کله کله «مانچو» کوچيان بلل کېږي، خو دوی کوچيان نه وو. ابتدايي اروپايي ليکوالانو د شمالي يورواسيا د ټولو خلکو لپاره د "تارتار" اصطلاح کارولې ده، خو په اولسمه پېړۍ کې د کاتوليکي مبلغينو ليکنو د "تارتار" اصطلاح يوازې «مانچو» ته د اشارې کولو او "تارتاري" هغو ځمکو ته د اشارې کولو لپاره وکاروله چې دوی ورباندې واکمني درلوده. کومې سيمې چې د «مانچوريا»، او له هغې سره نښتې د اسيا داخلي سيمې دي، په کومو سيمو چې د مينګ-چنګ له انتقال مخکې د «چنګ» تر واکمنۍ لاندې وې.

 سرچينې