اثر

اثر  په فلسفه او طبعي پوهنو کې د هغه پایلې یا نتیجې په توګه تعریفېږي چې د یوې خاصې سبب یا علت په شتون کې رامنځته کېږي. دا مفهوم د علیت د اصولو یو اساسي برخه ده او په بېلابېلو علمي او فلسفي ډګرونو کې لکه فزیک، کیمیا، بیولوژي او ټولنپوهنه کې کارول کېږي.

 فلسفي اړخ 

 کلاسیک فلسفه 
په یوناني فلسفه کې، ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ ق.م) د سبب او اثر اړیکه د خپل "علل اربع" (څلور علتونه) په نظریه کې تشریح کړه. هغه وویل چې هر اثر باید لاندې علتونه ولري:

 علت مادي (Material Cause): د شی جوړونکي مواد
 علت صوري (Formal Cause): د شی بڼه یا شکل
 علت فاعلي (Efficient Cause): هغه څه چې بدلون رامنځته کوي
 علت غایي (Final Cause): د شی هدف یا موخه

دېکارت (۱۵۹۶-۱۶۵۰ م) په خپلې "میتود شک" (Method of Doubt) کې د سبب او اثر اړیکه د یقیني پوهې یو بنسټ وګاڼه. هغه وویل: "هیڅ شی له خپل علت پرته شتون نه شي کولای."

 عصري فلسفه 
ډیوید هیوم (۱۷۱۱-۱۷۷۶ م) د سبب او اثر په اړه شک وښود او ويې ویل چې موږ یوازې د تل پاتې تړاو (Constant Conjunction) شاهدان یو، نه د اړتیايي اړیکې. ایمانویل کانت (۱۷۲۴-۱۸۰۴ م) بیا د اثر د مفهوم د ادراک لپاره د "د علتیت کټګوري" د ذهن یو بنسټیز جوړښت وګاڼه.

 طبعي پوهنه کې اثر 

 فزیک 
په کلاسیکه میکانیک کې، اثر د سېر آیزک نېوتن د دریم قانون په رڼا کې څېړل کېږي: "هر عمل یو مساوي او مخالف عکس العمل لري." دا قانون د سبب (عمل) او اثر (عکس العمل) ترمنځ د ریاضي اړیکې بیانوي.

په کوانټم میکانیک کې، اثر د احتمالاتو په رڼا کې تعریفېږي. ورنر هایزنبرګ د غیر یقینیت اصل (Uncertainty Principle) په بیانولو سره وښوده چې د سبب او اثر اړیکه په میکروسکوپیک کچه کې ټاکلې ستونزمنه ده.

 کیمیا 
په کیمیا کې، اثر د کیمیاوي تعاملاتو په پایله کې رامنځته کېږي. د ل شاتیلیه د تعادل اصل (Le Chatelier's Principle) د اثر د مخنیوي په اړه بحث کوي: که په یو تعادل کې سیسټم ته فشار راشي، سیسټم به هغه اثر مخنیوی کړي چې د فشار لامل شوی وي.

 بیولوژي 
په بیولوژي کې، اثر د جینونو، پروتینونو او حجراتو ترمنځ د تعاملاتو پایله ده. د چارلس ډاروین د طبیعي انتخاب نظریه د اثر د مفهوم په بیولوژیکي اړخ پوهېږي چې څنګه د متحداتو بدلونونه (اثر) د چاپیریالي فشارونو (سبب) په پایله کې رامنځته کېږي.

 ټولنیز او اقتصادي اثر 

 اقتصاد 
په اقتصاد کې، اثر د عرضې او تقاضا د قانونونو پایله ده. آدام سمیت (۱۷۲۳-۱۷۹۰ م) د "پټ لاس" (Invisible Hand) نظریه مطرح کړه چې څنګه د فردي ګټې پسې تګ (سبب) د ټولنیزې ګټې (اثر) لامل کېږي.

جان مینارډ کینز (۱۸۸۳-۱۹۴۶ م) د کینزي اقتصاد په بنسټ د حکومتي لګښتونو د اغېزې (Multiplier Effect) په اړه بحث وکړ چې څنګه د پانګونې زیاتوالی د اقتصادي ودې لامل کېږي.

 ټولنپوهنه 
په ټولنپوهنه کې، اثر د ټولنیزو بڼو، نورمونو او ارزښتونو د بدلون پایله ده. مکس وبر (۱۸۶۴-۱۹۲۰ م) د پروټسټانت اخلاق او د سرمایه دارۍ روح ترمنځ د اړیکې په څېړنه کې د اثر د ټولنیزو اړخونو څېړنه وکړه.

 ریاضي او منطق کې اثر 

 ریاضي 
په ریاضي کې، اثر د فنکشنونو د کارولو پایله ده. که چیرې \( f: X \to Y \) یو فنکشن وي، نو د \( x \in X \) لپاره \( f(x) \in Y \) د \( x \) اثر دی.

 منطق 
په منطق کې، اثر د استدلال د قواعدو پایله ده. د موډوس پونېنس (Modus Ponens) قانون وايي:

 که \( P \) وي، نو \( Q \) وي.
 \( P \) شته.
 نو \( Q \) (اثر) شته.

 اړوند مفاهیم 

 سبب (Cause): هغه څه چې اثر لامل کېږي
 پایله (Consequence): د اثر نږدې مترادف
 علیت (Causality): د سبب او اثر ترمنځ اړیکه
 تصادف (Coincidence): بې اړخیزه تړاو
 فعل (Action): هغه څه چې اثر لري
 انفعال (Passion): د اثر ترلاسه کول

 سرچینې 

 باندنۍ تړنې 

  - د اثر اړوند انګرېزي ویکيپېډیا مقاله
  - د Effect اړوند انګرېزي ویکيپېډیا مقاله
 Stanford Encyclopedia of Philosophy - Causation 
 Britannica - Cause and Effect 

 وېشنيزې