د امپریالېزم نظریات

د امپریالېزم نظریه په نوو ډګرونو کې د کپیټلېزم د پراختیا او د بېلابېلو هېوادونو او اقتصادي نظامونو د نابرابر پرمختګ د درک په موخه هغه تیوریکي کړنلارو ته اشاره لري چې په یو شمېر هېوادونو باندې د نورو د برلاسۍ لامل ګرځي. دغه نظریات د امپریالېزم د اصطلاح له نورو هغو ګټنو سره توپیر لري چې د تاریخ په اوږدو کې د واک غوښتنې او ځمکنۍ پراختیا په برخه کې د سترواکیو عامه لېوالتیا ته اشاره کوي. د امپریالېزم نظریه تر ډېره پورې مارکسېستي اقتصاد ته اړونده ده، خو ډیری نظریې یې د غیر مارکسېستانو له خوا جوړې شوې دي. د اولترا – امپریالېزم له پام وړ نظریې پرته د امپریالېزم ډېری نظریې په دې باور دي چې امپریالېستي استثمار د جنګ، استعمار او نړیوالې نابرابرۍ لامل ګرځي. 

 لومړني نظریات 

 مارکس 
په داسې حال کې چې د امپریالېزم ډېری نظریات له مارکسېزم سره اړوند دي، خو کارل مارکس هېڅکله د امپریالېزم له اصطلاح څخه ګټنه وه نه کړه او دغه نامه ته یې اړونده هېڅ نظریه نه ده لیکلې. ورته مهال ډېری لیکوالان بیا وايي چې د امپریالېزم د راتلونکو نظریاتو نه جلا کېدونکي افکار د مارکس په لیکنو کې شتون لري. د بېلګې په توګه فرانک ریچارډز په ۱۹۷۹ زکال کې دې ته نغوته وکړه چې «کارل مارکس له وړاندې څخه په خپل اثر ګروندریسه کې د امپریالېستي دوران وړاندوینه کړې وه». لوسیا پرادلا استدلال کړی چې د نړیوال اقتصاد اړوند د مارکس په نه خپرو شوو لیکونو کې امپریالېزم ته اړوندې یوې بشپړې نظریې شتون درلود. Revisionism, Imperialism and the State in Revolutionary Communist Papers, Number Four, February 1979 Junius LondonMarx, Karl Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy (Rough Draft) Penguin 1973 p.650-651Lucia Pradella [2015] Globalisation and the Critique of Political Economy: New insights from Marx's writings RoutledgeLucia Pradella ‘Marx ahead of Lenin: The current relevance of Marx's theory of imperialism’, presentation to 2016 IIPPE Imperialism Today Workshop at SOAS, LondonPradella, Lucia [2017] 'Marx and the Global South: Connecting History and Value Theory' in Sociology 2017, Vol 51(1) p.148

د سود د کچې د کمښت سره د لیوالتیا اړوند د مارکس نظریه په ځانګړې توګه د امپریالېزم د راتلونکو نظریه ورکوونکو لپاره یوه مهمه نظریه وه ځکه چې دا یې توضېح کوله، ولې کپیټلېستي شرکتونه د پراختیا په موخه په دوامداره بڼه زیاتو ګټو لرونکو سیمو ته اړتیا لري. مارکس همدارنګه په ټولیزه بڼه په کپیټلېستي ډول باندې تولید ته د اړتیا او دا چې هغه تل په نوو سیمو کې پراختیا مومي اشاره کړې وه؛ ده همدارنګه لیکلي و چې «د پراختیا په حال کې بازار په ټوله نړۍ کې د برژوازي لټون ته اړتیا لري. دا باید هر چېرې ځاله وکړي، هر چېرې مستقر شي او هرې خوا ته اړیکې جوړې کړي». 

مارکس همدارنګه استدلال کاوه چې د یو شمېر استعماري ټولنو شاته والی یوازې د بهرنۍ مداخلې له مخې توضېح وړ دی. په ایرلنډ کې مارکس استدلال وکړ چې د انګلیسانو ځپلو ایرلنډي ټولنه اړ کړې د کپیټلېزم په مخکني حالت کې پاتې شي. په هند کې یې بیا د سوداګریزې پانګې اړوند نیوکه لرله ځکه چې دغه چاره یې د ټولنیز بدلون مانع بلله، چېرې چې صنعتي پانګې کولای شو مترقي بدلونونه له ځانه سره ولري. د استعماري ټولنو اړوند د مارکس لیکنې تر ډېره پورې د معاصرو مارکسېستانو له خوا د نیمګړتیاوو یا ناسمو وړاندوینو لرونکې ګڼل کیږي، آن په دې حالت کې هم چې ټول یوه خوله وي چې ده د امپریالېزم څخه د راتلونکي درک بنسټ کېښود. 

 هابسون 
جان اټکینسون هابسون انګلیسي لیبرال اقتصاد پوه و چې امپریالېزم ته اړوندو نظریو یې په مارکسېستي اقتصاد پوهانو په ځانګړې توګه په ولادمیر لینېن، پاول باران او پاول سویزي باندې ډېر اغېز درلود. هابسون په ۱۹۰۲ زکال کې د امپریالېزم د مطالعې (Imperialism: A Study) په نامه د خپاره شوي خپل کتاب له امله شهرت وموند؛ ده امپریالېزم د پانګې له انحصاري ودې او له هغو وروسته د کم مصرف له کړکېچ سره اړوند باله. هابسون استدلال کاوه چې په کپیټلېستي هېوادونو کې د انحصار وده لار برابروي چې پانګه په ډېرو لږ لاسونو کې وي چې دا بیا د شتمنۍ په زیرمه کې د زیاتوالی او د اړوندې پانګونې د کمښت لامل ګرځي. د پانګونې په نسبت دغه زیاته زیرمه شوې پانګه د تقاضا د مزمن کمښت لامل ګرځي چې کېدلای شي د پانګونې لپاره د نوو سیمو او یا هم د لوړې تقاضا لرونکو نوو بازارونو په موندلو کنټرول شي. دغه دوه محرکه قوې د خارجي پانګونو د انحصار خوندیتوب او یا هم بهرنیو بازارونو ته د غوره نفوذ موندلو په موخه د موجودو خوندیتوبونو پای ته رسولو ته اړتیا لري او په بهرنیو هېوادونو باندې د الحاق په موخه فشار زیاتوي. 

له امپریالېزم سره د هابسون مخالفت د هغه د خپل لیبرالېزم او په ځانګړې توګه د ریچارډ کابډن او هربرټ سپنسر د راډیکال لیبرالېزم له مخې څرګندېږي. هغه ادعا کوله چې امپریالېزم لوړ ګواښ او زیات لګښت لرونکې سوداګري ده چې د دیموکراسۍ او اخلاقي اصالت لپاره ډېره بده ده. د ده په خبره امپریالېزم یوازې د څو محدود شمېر کسانو په ګټه دی، نه د ټولو بریتانوي وګړو او نه هم د ډېرو بریتانوي پانګوالو. ده د یوې ځای نیونکې په توګه یوه لومړنۍ کینزي حل لار وړاندې کړه چې پر مټ یې تقاضا په داخلي بازارونو کې د عوایدو او پانګې د جزیي برخې د بیاځلي وېش پر مټ تحریک کېدای شوه. 

 لینېن 
په داسې حال کې چې لینېن د امپریالېزم اړوند نسبتا کوچنۍ لیکنه کړې او یوازې یې غوښتي چې د هابسون، هیلفرډانګ او بخارین نظریات را لنډ کړي، خو د کپیټلېزم د تر ټولو لوړ پړاو په توګه د امپریالېزم (Imperialism, the Highest Stage of Capitalism) تر عنوان لاندې د لینېن رساله د امپریالېزم د موضوع اړوند تر ټولو اغېزمنه او ډېره لوستل شوې لیکنه ده. 

د لینېن استدلال د نورو لیکوالانو له استدلالونو سره توپیر درلود، هغه د دې پر ځای چې امپریالېزم د یو شمېر هېوادونو او دولتونو د یو جلا سیاست په توګه وبولي (د بېلګې په توګه هماغه ډول چې بوخارین ګڼلی و)، امپریالېزم یې د کپیټلېستي پراختیا نوی تاریخي پړاو باله او ټولې امپریالیستي پالیسۍ یې د دغه پړاو ځانګړنې بللې. د هغه پر باور دغه پړاو هغه مهال بشپړېږي کله چې:

 «(۱) د تولید او پانګې تمرکز داسې کچې ته ورسېږي چې نوي انحصارات رامنځته کړي او په اقتصادي ژوند کې ټاکونکی رول ولري»
 «(۲) د بانکي او صنعتي شتمنیو ادغام او د مالي پانګې د اساساتو پر بنسټ د یو مالي اولیګارشي جوړېدل»
 «(۳) د پانګې صادرات د توکو له صادراتو څخه په جلا توګه ځانګړی اهمیت ومومي»
 «(۴) د نړیوالو انحصار غوښتونکو کپیټلېستانو د ډلې جوړېدل چې نړۍ په خپلو کې سره ووېشي»
 «(۵) او نړۍ په بشپړه توګه د لویو کپېټلېستي قدرتونو ترمنځ ووېشل شي». 

د لینېن د دغې رسالې اهمیت په کمونېستي خوځښت کې د هغو د ځایګي له امله د راتلونکو لیکوالانو د بحث موضوع جوړه کړه. د انتوني برېور په څېر یو شمېر لیکوالانو استدلال کاوه چې امپریالېزم یوه «عامه طرحه» ده او په ناعادلانه توګه د یو «مقدس متن» په توګه ګڼل شوی، همدارنګه د هغو ډېری استدلالونو (لکه د لینېن دغه ادعا چې صنعت د دوام په موخه د پانګې صادراتو ته اړتیا لري) ته د هغه د معاصرینو په چارو کې په سمه توګه پراختیا نه ده ورکړل شوې. John Baylis and Steve Smith (2005) The Globalization of World Politics. OUP: pp. 231–235

 سرچينې