د اورشلیم کلابندي (۷۰ زکال)

له میلاد وروسته ۷۰ کال کې د اورشلیم کلابندي د یهودي – رومي لومړنۍ جګړې (۶۶ – ۷۳ زکال) ټاکونکې پېښه وه چې په هغو کې د راتلونکي رومي سترواک تیتوس په مشرۍ ځواکونو په یهودیه ایالت کې د یاغي یهودانو د مقاومت مرکز کلابند کړ. له یوې پنځه میاشتنۍ کلابندۍ وروسته، رومیانو دغه ښار او د یهودانو دویم معبد ویجاړ کړل. 

له میلاد وروسته ۷۰ کال پر مهال د فصح له عید درې ورځې وړاندې د روم پوځ اورشلیم کلابند کړ. د نارامیو له یوې دورې او همدارنګه د یو لنډ مهالي دولت له پاشل کېدو وروسته دغه ښار د څو یاغي ډلو له خوا نیول شوی و. د دریو اونیو په ترڅ کې د روم پوځ د دغه ښار دوه لومړي دیوالونه ړنګ کړل، خو د یاغیانو شدید مقاومت یې مخه ونیوله چې د هغو له دریم دیوال څخه هم تېر شي. د دغه جګړې پر مهال د تاریخ لیکونکي او د هغو د بیان کوونکې اصلي منبع یوسیفوس په خبره دغه ښار د وژنو، قحطۍ او سړي خوړلو له امله ویجاړ شوی و. War of the Jews Book V, sect. 99 (Ch. 3, paragraph 1 in Whiston's translation); dates given are approximations since the correspondence between the calendar Josephus used and modern calendars is uncertain.Si Shepperd, The Jewish Revolt AD 66–74, (Osprey Publishing), p. 62.

د ۷۰ زکال په تیشا باو ورځ (۳۰ اګست) رومي ځواکونه د ښار په مدافعینو باندې لاس بري شول او د دغه ښار معبد ته یې اور واچوه. مقاومت یوه میاشت نور هم دوام وکړ، خو بالاخره هغوی د ښار لاندې او پورته برخې ټولې ونیولې او ټول ښار ته یې اور واچوه. تیتوس د هیرودین ارګ یوازې درې برجونه جوړ پرېښودل څو د دغه ښار د پخواني ځواک شاهد پاتې شي. دغې کلابندۍ په دغه ښار کې د استوګنو وګړو پر ژوندانه زیات اغېز وکړ، په داسې توګه چې ډیری کسان ووژل شول او یا هم غلامان کړای شول او همدارنګه د ښار ډېری برخې ونړول شوې. دغې بریا فلاویان لړۍ ته مشروعیت ورکړ څو د سترواکۍ د کنټرول ادعا وکړي. په روم کې د اورشلیم د نیولو جشن جوړ شو او د هغو د یادګار په موخه دوه طاقونه یا دروازې جوړې شوې. ورته مهال یې د اورشلیم له معبد څخه ترلاسه کړې خزانه نندارې ته وړاندې کړه. The destruction of both the First and Second Temples is still mourned annually during the Jewish fast of Tisha B'Av.Rocca (2008), pp. 51–52.

اورشلیم او د هغو دویم معبد د یهودو په تاریخ کې لویه د عطف نقطه وه. یهودو د خپل مورني ښار او معبد له لاسه ورکولو وروسته د خپلو بقیاوو د ساتلو په موخه د یهودي کلتور د شکل بدلون ته اړتیا ومونده. د معبد پر بنسټ موجودو یهودي ډلو، له دې ډلې کاهنانو او صدوقیانو خپل اهمیت له لاسه ورکړ. د خاخامي یا رباني یهودیت په نامه د یهودیت نوي ډول شهرت وموند چې د فریسايي مکتب پر بنسټ و او بالاخره هم د دغه دین په اصلي شکل واوښت. د عیسی مسیح ډیری پیروان د دغه ښار له ویجاړیو څخه ژوندي راووتل. هغوی د عیسی لارښوونې تر ټولې رومي سترواکۍ ورسولې او د عیسویت نوی دین یې خلکو ته وړاندې کړ. د جګړې له پای څخه وروسته د لجیو ایکس فریټنیس په نامه پوځي اډه د ښار پر ویجاړیو جوړه شوه. له دې وروسته اورشلیم د ایلیا کاپیتولینا مستعمرې د برخې په توګه بېرته ورغول شو. دلته بهرنۍ قبیلې راوستل شوې او یهودان ورته له ننوتو منع کړای شول. دغه چاره تر ډېره د بارکوخبا د پاڅون سره مرسته کوونکې بلل کیږي . 

 مخینه 
د دویم معبد په دوره کې اورشلیم د یهودانو مذهبي او ملي مرکز و؛ په ځانګړې توګه د هغو کسانو لپاره چې یهودي ډیاسپورا وو. دویم معبد په لسګونو او شاید په سلګونو زره کسان په خپلو دریو زیارتي فستیوالانو کې جلب کول. دغه ښار د پراختیا او نفوسو له مخې د دویم معبد د دورې په وروستیو کې خپل اوج کچې ته ورسېد، چې هغه مهال یې دوه کیلومتر مربع (۳/۴ مایل مربع) مساحت درلود او نفوس یې هم ۲۰۰ زره تنه و. پلیني ایلډر په خپل اثر طبیعي تاریخ (Natural History) کې دغه ښار «د ختیځو ښارونو لرې پروت ډېر مشهور ښار» بللی دی. 

د روم د دورې په لومړیو کې اورشلیم دوه جلا برخې لرلې. لومړۍ برخه یې «د لومړي دیوال» ترمنځ وه چې د داوود ښار او همدارنګه پورته ښار په کې شامل و؛ پریمانه ودانیزې چارې په کې شوې وې، خو د بډایه برخو په پرتله په کې لږ وې. دویمه برخه یې چې د بیت حسدا په نوم پېژندل کېده چې د لومړۍ برخې شمال لوري ته یې موقعیت درلود او لږ وګړي یې لرل. دغې برخې د اورشلیم په هیرودیايي کې د «دویم دیوال» دننه چې تر دغه مهاله یې شتون درلود موقعیت درلود؛ په داسې حال کې چې وروسته بیا د پاچا لومړني اګریپا له خوا د نوي جوړ شوي دریم دېوال دننه هم راتله. Rocca (2008), p. 8.

یوسیفوس څرګندوي چې اګریپا غوښتل د پنځو مترو په پرېړوالي دیوال جوړ کړي؛ دا په دې معنی چې د هغه مهال په کلابندیو کې د کارول کېدونکو وسایطو د تېرېدو مخه یې په بشپړ ډول نیولای شوه. ورته مهال اګریپا د سترواک کلودیوس له ویرې یوازې د هغو د بنسټونو له جوړولو پرته بله چاره ترسره نه کړه. دغه دیوال وروسته په لږ پیاوړتیا او په ډېره کراره سره جوړ شو؛ هغه مهال چې لومړۍ یهودي – رومي جګړه پیل شوه او باید د اورشلیم دفاع پیاوړې شوې وای؛ دغه دیوال یوازې ۹ برجونه لرل. 

 د پاڅون ترسره کېدل 
لومړنۍ یهودي – رومي جګړه چې د یهودانو د لوی پاڅون په توګه هم پېژندل کیږي ، د بخشدار جسیوس فلورس له ټاکنې او همدارنګه د معبد څخه د مالي امکاناتو د ترلاسه کولو له غوښتې وروسته پیل شوه. رومي سترواک نرون په یهودیه کې د پاڅون ځپلو مسئولیت خپل تکړه او نه ماتېدونکي جنرال وسپاسیان ته وسپاره. نوموړی له میلاد وروسته ۶۸ کال کې عکا ته ورسېد او د الجلیل په عملیاتو سره یې د پاڅون ځپلو ته مخه کړه. له میلاد وروسته ۶۹ کال په جولای میاشت کې له اورشلیم پرته په نوره ټوله یهودیه سیمه کې کړکېچ ارامه شوی و، خو اورشلیم چې دغه مهال د یادې ټولې سیمې د یاغي مشرانو کوربه و لا کرار نه و او له همدې امله رومیانو کلابند کړ. Rocca (2008), pp. 51–52.Rocca (2008), p. 8.

ورته مهال د اعتدال غوښتونکو او سخت دریځو ترمنځ شدیده داخلي جګړه وشوه، که چېرې دغه جګړه نه وای شوې بیا نو دوی کولای شو چې له اورشلیم څخه د اوږدې مودې لپاره دفاع وکړي. له میلاد وروسته ۶۹ کال کې وسپاسیان له یهودیې څخه روم ته ولاړ او په ډسمبر میاشت کې سترواک شو؛ په دې سره د رومي ځواکونو اعلی قومانداني د هغه زوی تیتوس ته وسپارل شوه. Rocca (2008), pp. 51–52.

 تلفات، د غلامانو په توګه د وګړو نیول او بې ځایه کېدل 
یوسیفوس لیکي چې د دغې کلابندۍ پر مهال ۱.۱ میلیون وګړي ووژل شول چې ډیری یې یهودان و – هغه تلفات چې نوموړی یې تر ډېره د فصح د عید د مراسمو پر مهال بولي. یوسیفوس څرګندوي چې د وسله والو او ډیر عمر لرونکو کسانو له وژلو وروسته رومیانو ۹۷۰۰۰ تنه په غلامۍ ونیول. دی څرګندوي چې ډیر نور کسان د غلامانو په توګه وپلورل شول او د اورشلیم له وګړو څخه یوازې ۴۰ زره چې له جګړې څخه یې نجات موندلی و د سترواک له خوا ورته اجازه ورکړل شوه هر چېرې چې غواړي ولاړ دې شي. د یوسیفوس د روایت له مخې له محاصرې وړاندې او د محاصرې پر مهال ګڼ شمېر کسان له ښاره وتښتېدل. Josephus, The Wars of the Jews VI.9.3Flavius Josephus, The Jewish War, Book VI, 378–386

رومي تاریخ لیکونکي تاسیتوس وروسته لیکلي: «... د جګړې په هر دوره کې د ټولو کلابندو شوو وګړو شمېر دواړو جنسیتونو ته اړوند ۶۰۰ زره تنه و؛ له دوی څخه ټولو هغو وسلې لرلې چې کارولی یې شوای او د جګړې لپاره چمتو کسان له هغې کچې زیات وو چې امکان یې درلود. ښځینه او نارینه و یې یو ډول هوډ درلود او که چېرې یوازې د خپلو کورونو پرېښودو ته اړ کړای شوي وای، دوی نو بیا له مړینې څخه له ژونده ډېر وېرېدل». Tacitus, Histories, Book V, Chapter XIII

د یوسیفوس له خوا وړاندې شوې شمېرې د تاریخ لیکونکی ست شوارتز له خوا ناشونې بلل شوې او هغه یې رد کړې دي؛ هغه څرګندوي چې دغه مهال په ټول فلسطین کې شاوخوا یو میلیون کسانو ژوند کاوه چې نیمايي برخه یې یهودان و او د جګړې له پای وروسته یې پام وړ شمېر کسان په همدغه سیمه او آن په شدیده ځپل شوې یهودیه کې استوګن پاتې شول. سربېره پر دې شوارتز څرګندوي چې د اسیرو شوو کسانو ۹۷۰۰۰ تنه شمېره باور وړ ده.Wettstein, Howard: Diasporas and Exiles: Varieties of Jewish Identity, p. 31 (2002). University of California Press

 سرچينې