د پښتو ګړدودونه

پښتو ژبه د نورو ژبو په څېر بېلابېل ګړدودونو يا لهجې لري، پښتو ژبه پر درېو لویو لهجو وېشل شوې او ترڅنګ يې يو ليکدود د معيار په توګه څرګند‌ دی چې د ټولو لهجو ويونکي ورڅخه کار اخلي او په کتابونو کې کارول شوی. پښتو د هغو ژبو له جملې څخه ده چې لهجې يې سره نږدې دي او ډېر توپير د يوبل سره نه لري. د پښتو ژبې لهجې له سويلي لهجه، پکتياواله لهجه، ننګرهارۍ لهجه او خوستۍ لهجې څخه جوړېږي. سويلي لهجه د افغانستان په کندهار، زابل، هلمند، بادغيس، فراه، ارزګان، هرات او نيمروز ولايتونو او ترڅنګ يې د پاکستان په کويټې، ژوب، لورلايي، کلا سيف الله او ځينې نورو سيمو کې عامه ده، د ننګرهار لهجه په ننګرهار، کابل، کونړ، لوګر او نورستان ولايتونه کې عامه ده. پېښورۍ لهجه د پاکستان په پېښور کې عامه ده چې له ننګرهارۍ پښتو سره نږدېوالی لري. پکتیاواله لهجه په غزني، پکتيا، پکتیکا او ځينې نورو ولايتونو کې عامه ده، د خوست لهجه په خوست او وزيرستان کې عامه ده.

 کتنه 
پښتو ژبه په ټوليزه توګه پر درېو غټو ګړدودونو وېشل شوې چې له يوبل سره ډېر توپير نه لري. په پښتو ژبې کې د «ږ، ښ» تورې د ګړدودونو د وېش مهم لامل دی. په داسې حال کې چې دا تورې په سويلي پښتو کې د «ږ» توری «ژ» ته نږدېوالی لري او د «ښ» توری «ش» ته نږدېوالی لري خو په پکتياوالې پښتو کې «ږ» توری «غ» او «ښ» توری «خ» ته نږدېوالی لري. همداراز په ځينو ګړدودونو کې دا تورې يوازې فیزیکي شتون لري يعنې د «ږ» توری په «ګ» او د «ښ» توری په «خ» تلفظ کېږي. د تاریخپوهانو په وینا د پښتو ژبې دغه تورې خورا مهم او لرغوني دي چې دا ژبه د اريايي کورنۍ اصلي ريښې ته رسوي او په تاريخي لحاظ پښتو ژبه يوه بډایه ژبه معرفي کوي. دا تورې په ډېرو کمو ژبو کې ليدل کېږي.

 وېشنيزه 
د سويلي ګړدود ډولونه

 ابدالي
 کاکړۍ
 شېراني
 مروتي
 جنوبي کرلانې کورنۍ
 خټک
 بنو
 داوړ
 مسيد
 وزير او خوستوال

2. شمالي ډولونه

 مرکزي غلجۍ
 د یوسفزيو ګړدود
 شمالي کرلاني ډله
 د تڼيانو ګړدود
 د خوستوالو ګړدود
 د ځدراڼو ګړدود
 د منګلو ګړدود 
 د افريديانو ګړدود
 د خوګیاڼيو ګړدود
 د وردګو ګړدود

3 . واڼيڅي ګړدود

 معیاري پښتو 

 سیمه يیز معياري ليکدودونه 
د پښتو ژبې يو معياري ليکدود شتون لري چې د ټولو پښتنو ترمېنځ دود دی او په رسنيو، د نصاب تعليمي کتابونو او پوهنتونونو کې عام دی دې ليکدود ته د کابلي پښتو نوم هم ورکول کېږي. همداراز د سويلي ليکدود هم د ځينو لخوا د معيار په توګه کارېږي په ځانګړي ډول په کندهار کې. دغه ليکدود له کابلي ليکدود سره کوم ځانګړی توپير نه لري يوازې د «شوي» پرځای «سوي» ليکل کېږي او په یاګانو کې د «ي او ې» ترمېنځ ځينې توپيرونه شته.

 د سویل سيمه ييز معياري ګړدود او ليکدود 
سویلي پښتو د افغانستان په جنوب/سويل کې د پښتنو ترمېنځ دود يو ګړدود دی. 
سويلي پښتو چې په کندهاري پښتو هم بلل کېږي د پښتو ژبې يو لوی ګړدود دی چې د کندهار، زابل، فراه، هلمند، ارزګان، نیمروز، بادغيس، کندوز، هرات او ځينې نورو ولايتونو کې دود دی.

همداراز د اوسني پاکستان د بلوچستان په ایالت کې هم دا ګړدود دود دی. د پښتو ژبې دا ګړدود د نورو ګړدودونو سره د «س، ش» او «ږ، ښ» پر تلفظونو توپيرونه لري.

 شمالي سیمه 
شمالي پښتو د شمال لوېديځ او شمال شرقي ګړدودونو سره څه ناڅه توپيرونه لري. 
شمال ختیځه پښتو چې د شرقي پښتو په نامه هم یادېږي، د پښتو یو بل لوی او معتبر ګړدود دی چې په پاکستان کې د یوسفزیو په نامه هم یادېږي، دا د پاکستان د خیبر پښتونخوا ایالت په مرکزي، شمالي او ختیځو برخو او د افغانستان په شمال ختیځ (ننګرهار، کونړ، نورستان، لغمان، لوګر او ځينو نورو شاوخوا سيمو کې ويل کېږي.

 د ترينو ګړدود 
د ترينو پښتو چې په اکاډميکه توګه د واڼيڅي په نوم هم يادېږي د پښتو ژبې له نورو ګړدودونو سره لږ ډېر توپير لري.

 ځانګړتیاوې 
د پښتو ژبې د لهجو يا ګړدودونو ترمېنځ توپيرونه ډېر کړکېچن نه دي، ټول ګړدودونه سره نږدې دي.  د پښتو د ګړدودونو ترمېنځ توپيرونه فونولوژيکي يا غږيز دي يعنې د «ږ او ښ» تورو غږيز تلفظونو کې توپيرونه شته.  دا توپيرونه ډېر مهم نه دي او تقريباً د ټولو ترمنېځ يو وړوکې او عادي مسله ده. دوه مهم فونیمونه چې تلفظونه یې د پښتو د بېلابېلو لهجو ترمېنځ توپیر لري ښ او ږ دي. د کندهار سوېلي ګړدود د فونولوژي له پلوه تر ټولو ځانګړی بلل کېږي. دا دوه تورې په خورا ځانګړي ډول تلفظ کېږي چې دا ډول تلفظ د پښتو په نورو ګړدودونو کې هېڅ شتون نه لري، همداراز د کندهاري ګړدود ترڅنګ د پښتو ژبې پکتیاوال ګړدود هم د ږ او ښ تورو يو ځانګړی تلفظ لري چې په پورته برخه کې يې يادونه وشوه. 

په وزیرستاني او خوستۍ پښتو کې د نورو ګړدودونو سره په توپير سره ځينې تلفظونه ځانګړي ده. د بېلګې په توګه؛ تر ډېره د «ا» توری په «و» او د «و» توری په «ي» تلفظ کېږي. لکه منظور پښتون چې په «منظور پښتين» تلفظ کېږي. د «موږ» کليمه په «ميږ» تلفظ کېږي همداراز ځينې نور واړه توپيرونه لري. خو ترټولو مهمه خبره دا ده چې د ټولو پښتنو ترمېنځ د لهجو بحث ډېر مهم نه دی او پښتو ټوله يوه پښتو ده. 

هغه نهه فونیمونه چې د لاندې لړليک په سرلیکونو کې ښودل شوي د لهجو ترمېنځ فونيټيک توپيرونه لري‌له دې جملې څخه پنځه یې د پښتو په حروفو لیکل شوي او څلور یې په لاتیني ليکدود کې لیکل شوي توري دي. غږونه په IPA کې لیکل شوي دي:
ګړدودونهوييونهسيمېښږڅځژaāouابداليSouthern and western Afghanistan, including KandaharکاکړNorthern BalochistanشېرانيShirani and Darazindaمروت بېټني ګندپورLakki Marwat, Jandola, Tank, and Dera Ismail KhanترينهرانيHarnai and SanjawiچاتيرخټکعموميKarak District and eastern KohatتارينصرتيبنووالBannu, Mir Ali, Baka Khel, Jani KhelداوړTochi in North Waziristanوزيراحمدزۍ From Janimela, South Waziristan to Shuidar Ghar (south of Razmak)مسيدSouth Waziristanاتمانزۍ North Waziristan, Khaisora Valley, Razmak, Dossali, Datta Khel, Spin Wam, ShawalتڼيوالهTani, Gurbuz, and Mandozayi, in southern KhostخوستۍCentral and northern KhostځدراڼThe Zadran Arc in southern Paktia, northeastern Paktika, and southwestern Khostبنګښ، اورکزۍ، ځاځۍ او منګلKurram, eastern Paktia, northeastern Khost, Orakzai, Hangu, and northwestern KohatApridiکمبرخېلCentral and southern Khyber and Darra Adamkhelزخه خېلخوږياڼيKhogyani, Sherzad, and Pachir aw Agam, in southwestern NangarharوردګChaki Wardak, Saydabad, Jaghatu, and Jilga, in central and southern Maidan Wardakمرکزي غلجۍCentral Ghilji region(Sharana, Qalat, southern Ghazni, etc.)Momand and ShinwariUpper Momand and ShinwariNangrahar provinceLower Momand
(Ghoryakhel)Peshawar, Mohmand DistricyYusapzaiSwatCentral, northern, and eastern Pakhtunkhwa (Dir, Swat, Swabi, Hazara etc.)Mardan

 د  ،  ،  ، او  ، په ترتیب سره د رنګ کوډ شوي ژبو سره تړاو لري.
  د ګلابي په څیر رنګ کوډ شوی

 ګرامر 
ګرامري کليمې په لهجو کې څه ناڅه توپيرونه لري، د ترينو د لهجې ګرامري کليمو بېلګې:: 
DialectDialect SentenceLiterary PashtoMeaningDivergence NotedKandaharپلوشه راغلل
Palwašá rā́ğləlپلوشه راغله
Palwašá rā́ğlaPalwasha came3rd Person Plural Verbal suffix ل [əl] employed 
instead of 3rd Person Feminine Verbal Suffix ه [a]Nangarharما او تا ښار ته ځو
mā aw tā xār tə zúزه او ته ښار ته ځو
zə aw tə x̌ār tə dzúMe and you are going to the cityOblique pronouns ما [mā] and تا [tā] used instead of direct pronouns زه [zə] and ته [tə]Dzādzə́iپلوشه زما خور دی
Palwašá zmā xor deپلوشه زما خور ده
Palwašá zmā xor daPalwasha is my sisterNo differentiation in masculine and feminine "to be" - uses دیGhani Paktyaهلکان راغلو
haləkā́n rā́ğluهلکان راغل
haləkā́n rā́ğləlThe boys cameThe third person plural verbal suffix "u" used instead of "əl"

 وييونه 

 ځانګړي وييونه 
هر ګړدود ځانګړي لغاتونه لري خو په معياري ډول د ټولو لغاتونه څرګند دي يا هر یو د خپلې لهجې لغات د معیار په توګه کاروي
DialectMeaningPashto <small>general</general></small>Borrowingsديګول
ḍigwә́lBanisinestجاله / ځاله
dzā́la / jā́laNot usedدوګول
ḍugwә́lMarwatرېبون
rebū́nWaṇetsishirtخت 
xatکميس
kamís

[from Arabic]کليس
kə́līsWaṇetsiintellectذهن/عقل
zehn/akə́l

[from Arabic]پينۍ
pinə́iKakāṛiuniverseټوپن
ṭopánجهان
jahā́n

[from Persian]
بېلګه



 مشتق کلمې 
DialectDerived FromPashto generalMeaningوېړکی
wéṛkayWazirwolaووړکی
wóṛkayهلک
halə́kboyږغ
ʐağKandaharغږ
ğaǵsound, voice, callباچخه
bāčə́xasome Yusapzaiباچا
bāčā́ملکه

malákaqueenيره
yáraYusapazaiوېره
wérafear

د لغاتونو پرتله
د لغاتونو د سمې پېژندنې او تلفظ لپاره د پښتو ژبې اوسني عربي ليکدود ترڅنګ نور لغاتونه د پښتو ژبې په فونيميک لاتيني تورو ليکل شوي:
 کندهار کوټه هرنيHallberg, Daniel G. 1992. Pashto, Waneci, Ormuri. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4. لکي مروت  کرک  بنو ميرانشاه وانه  د خوست تڼيان  پاړه چنار بنګښ  جمرود  خوږياڼي وردګ  ښرنه کابل پېښور لغات Paṣ̌to  Pašto  Pašto  Pašto  Pāštȫ  Pāšte  Pāšte  Pāxte  Pāxtȯ  Pāxtȫ  Pāxtȯ  Pāx̌tȯ  Pax̌to  Puxto  Puxto  پښتو tsalor  tsalor  tsalor  čalor  tsālȫr  sāler  tsālwer  tsāler  tsālȯr  tsālwȫr  tsālȯr  tsālȯr  tsalor  tsalor  salor  څلور špaẓ̌  špaž  špož  špaž  špež  špež  špež  špeg  špeg  špeg  špeg  špeǵ  špaǵ špag špag  شپږ ṣ̌ədza  šədza  šədza  šəǰa  šədzā   šəzā  šədzā  xədzā  x̌ədzā  xədzā  x̌ədzā  x̌ədzā  x̌ədza  xədza  xəza  ښځه plār  plār  pyār  plār  plår  plor  plor  plor  plâr  plår  plâr  plâr  plār  plār  plār  پلار ḍer zyāt  ḍer zyāt  tsaṭ  ḍer zyāt  ḍer zyåt  pirā zyot  rəṭ zyot  rəṭ zyot  ḍer zyât  ḍer zyåt  ḍer zyât  ḍer zyât  ḍer zyāt  ḍer zyāt  ḍer zyāt  ډېر زيات ləẓ̌  ləž  ləž  ləž  ləž  ləški  ləški  ləg  ləg  ləg  ləg  ləǵ  ləǵ  ləg  ləg  لږ tsənga  tsənga  tsona  čərang  tsərāng  sərāng  tsərāng  tsərge  tsəngā  tsərāng  tsəngā  tsəngā  tsənga  tsənga  singa  څنګه tsok  tsok  čok  čok   tsȫk  sek  tsek  tsek  tsȯk  tsȫk  tsȯk  tsȯk  tsok  tsok  sok  څوک čṣ̌əl  čšəl  ğwətang  čšəl  tshi   čšəl  čšəl  tsəxəl  tsəxəl  tsəxəl  tsəxəl  čx̌əl  čx̌əl  tskəl  skəl  څښل pṣ̌a  pša  špa, ğədəi  pša  pšā  pšā  pšā  pxā  pxā  pxā  pxā  px̌ā  px̌a  pxa  xpa  پښه muẓ̌  muž  moš  muž  muž  miž  miž  mig   mu  mu  mu  muǵ  muǵ  mung  mung  موږ zmā  zmā  mā eğē  emā  emå  emo  emo  emo  emâ  emå  emâ  emâ  zmā  zəmā  zamā  زما stā  stā  tāğa  etā  etå  eto  eto  eto  etâ  etå  etâ  etâ  stā  stā  stā  ستا nǰiləi  nǰiləi  čwara  ǰinkəi  wȫṛkəi  weṛkye  weṛkye  weṛkye  wȯṛkəi  wȫṛkye  wȯṛkəi  wȯṛkəi  ǰiləi  ǰinəi  ǰinē  نجلۍ halək  halək  čorá  kṛāčay  wȫṛkāi  weṛkā  weṛkāi  weṛkāi  wȯṛkāi  wȫṛkāi  wȯṛkāi  wȯṛkāi  halək  halək  halək  هلک lmar  lmar  mir  nmar  merə stərgā  myēr  ğormə stərgā  myerə stərgā  merə stərgā  merə stərgā  lmerə stərgā  lmer  lmar  nmar  nwar  لمر hagəi  hagəi  hoya  angəi  wȫyā  yeyā  yeyā  yeyā  ȯyā  wȫyā  ȯyā  ȯyā  hagəi  hagəi, hā  hagē, hā  هګۍ wo/ya  wo/na  wo/na  ya/na  wȫ  ē/nā  ē/nā  yē/nā  wȯ/nā  ē/nā  wȯ/nā  wȯ/nā  wo/na  wo/na  ao/na  هو\نه kor  kor  kor  kor  kȫr  kēr  ker  ker  kȯr  kȫlə  kȯr  kȯr  kor  kor  kor  کور yəm  yəm  ī  yəm  yəm  yə  yə  yə  yəm  yəm  yəm  yəm  yəm  yəm  yəm  یم dzəm  dzəm  dramī  ǰəm  tsəm  sə  tsə  tsə  tsəm  tsəm  tsəm  tsəm  dzəm  dzəm  zəm  ځم žəba  zəba  zbə  zəba  žəbā  žəbā  žəbā  žəbā  žəbā  ǰəbā  žəbā  zəbā  zəba  žəba  ǰəba  ژبه sta  sta  sta  sta  štā  štā  štā  štā  štā  štā  štā  štā  sta šta  šta  شته yiẓ̌  yiž  yiržá  yiž  yiž  yiž  yiž  yig  yig  yig  yig  yiǵ  yiǵ yig  yig  ايږ meẓ̌ay  mežay  merža  mežay  mežāi  mežāi  mežāi  megāi megāi  megāi  megāi  məǵātāi  meǵay megay  megē  مېږی کندهار  کوټه  هرني  لکي مروت  کرک   بنو  وانه  تڼۍ  پاړه چنار  جمرود  کږه  چیک وردګ  ښرنه  کابل  پېښور  پښتو ليکدود

 ورته ليکنې 

 پښتو
 د پښتو ژبدود
 د پښتو غږپېژندنه

 سرچينې 

وېشنيزه:پښتو گړدودونه