تاریخ احمد شاهي

تاریخ احمد شاهي (فارسي: ) يو تاريخي اثر دی چې په فارسي ژبه ليکل شوی او ليکوال يې محمود الحسيني دی. هغه د احمد شاه دراني له خوا وګومارل شو څو د هغه د واکمنۍ لاسته راوړنې ثبت کړي. تاریخ احمد شاهي د احمد شاه د واکمنۍ پر مهال وليکل شو او د هغه ټوله دوره رانغاړي. دا اثر يوازې د افشاري تاريخ‌ليکنې يو ساده انځور نه و، بلکې د نثر، مسجع نثر او شعر په يوځای کولو سره يې د فارسي تاريخ‌ليکنې هنري بڼه هم څرګنده کړه.


شاليد
دراني تاريخ‌ليکونکو يو منل شوی ادبي دود تعقيبوه. د يوې پخوانۍ رواج له مخې چې په ايران او هند کې د ۱۳مې او ۱۵مې پېړيو ترمنځ خپل اوج ته رسېدلی و، هغوی فارسي ژبه د ليکنې د ژبې په توګه ټاکله. د ۱۶مې پېړۍ په پيل کې د ازبکانو له خوا د مرکزي اسيا نيول کېدل د دې لامل شول چې فارسي په سيمه کې د تاريخ اصلي ژبه وګرځي. له همدې امله، يو ټاکلی ادبي چوکاټ، انځورونه او روايي اهنګونه رامنځته شول چې د دغو اثارو شننه يې اسانه کوله. د تاريخ ليکل يوازې د پېښو ثبتول نه وو؛ ليکوالانو غوښتل خپل لوستونکي هم بوخت وساتي او خپل ادبي مهارتونه وښيي.

لارښوونې
احمد شاه امر وکړ چې د هغه د واکمنۍ پېښې دې ثبت شي څو راتلونکو واکمنانو ته د حکومتدارۍ بېلګه وګرځي. هغه محمد تقي خان شيرازي، چې د افشاري دولت پخوانی مامور و، ته لارښوونه وکړه چې يو داسې منشي راولېږي چې د نادر شاه د تاريخ‌ليکونکي ميرزا مهدي استرابادي، په ځانګړې توګه د هغه د مهم اثر تاریخ نادري، سيال وي. محمود الحسيني شاوخوا ۱۷۵۴ ز کال کې وګومارل شو او ورته وويل شول چې د احمد شاه د واکمنۍ پېښې په ساده او بې‌تکلفه ژبه وليکي.

جوړښت
محمود الحسيني د مقدمې په پای کې د خپلو سرچينو، د تاريخ‌ليکونکي په توګه د خپل رول او د لوستونکو د احتمالي نيوکو په اړه بحث کوي، چې دا د هماغه وخت د تاريخ‌ليکنې له دود سره سمون لري. که څه هم ځينې معاصر ملتپال اندونه د احمد شاه دوره د ننني افغانستان د بنسټ ايښودنې پيل بولي، خو دا اصطلاح وروسته رامنځته شوې او په تاریخ احمد شاهي کې نه موندل کېږي.

الحسيني احمد شاه د «دُرّ دران» په لقب يادوي او هغه د دراني قبيلې د سدوزايي کورنۍ غړی معرفي کوي، او د هغه د هم‌قبيلو رول د نوي واکمن اشرافيت په توګه ټينګاروي. هغه تاريخي روايت د نادر شاه د واکمنۍ له پېښو سره تړي څو د احمد شاه راتلونکی راختل څرګند کړي. الحسيني د درانيانو د ډلې له هرات څخه نيشاپور ته شړل کېدل او وروسته نادر شاه ته د هغوی پوځي خدمتونه يادوي. هغه يو خطي بهير انځوروي چې پکې درانيان د نادر شاه په پوځ کې مدغم شول او وروسته د افشاري جنګيالو په توګه د امپراتورۍ مهم اشراف وګرځېدل.

د الحسيني وقايع‌نامه د منل شويو تاريخي دودونو له مخې جوړه شوې او پرله‌پسې د جګړو صحنې بيانوي. هغه د احمد شاه او حاجي بي خان مېنګ ترمنځ ليدنې ته اشاره کوي او وايي چې دا پېښه په ۱۷۵۰–۱۷۵۱ کلونو کې شوې وه. تاریخ د حاجي بي خان مېنګ د ژوند په اړه معلومات ورکوي او هغه په حرص، ظلم او تېري تورنوي. وروسته الحسيني د احمد شاه پوځي لښکرکښۍ په زماني ترتيب بيانوي. د دغو لښکرکښيو تکرار د داسې خوځښت بېلګه ښيي چې د سرچينو د ترلاسه کولو او د وفاداريو د بيا ټينګولو لپاره اړين و. احمد شاه خپل پوځي تمرکز د ختيځ پر شتمنو سيمو ورټول کړ. هغه د ۱۷۴۷ او ۱۷۶۷ ترمنځ نهه ځله شمالي هند ته لښکر يووړ؛ له دې ډلې دوه يې مهمې پوځي برياوې بلل کېږي: په ۱۷۵۷ کې د ډهلي نيونه او په ۱۱۷۴–۱۷۶۱ کې په پاني پت کې د مرهټو ماتول.

تاریخ احمد شاهي د احمد شاه دراني ژوند او کړنې تعقيبوي او د لاسوند ډېره برخه د ۱۷۴۷ وروسته پېښو ته ځانګړې شوې ده. دا اثر د کومې ځانګړې سيمې تاريخ نه، بلکې د احمد شاه ژوندليک دی. الحسيني د احمد شاه د واکمنۍ کلونه په بېلابېلو اوږدوالي لرونکو پاڼو کې رانغاړي. د بېلګې په توګه، که څه هم دويم او اووم کال هر يو په څلورو او پنځو پاڼو کې بيان شوي، لومړی او څلورم کال په ترتيب سره په نهه دېرش او څلوېښتو پاڼو کې راغلي دي.

يادښتونه

سرچينې

اخځليک