د سکاټلنډ دویم کانسټانټین

کاسانټین مک ایډا چې په انګریزې کې ورته دویم کانسټانټین وايي (په ۸۷۹ کال کې پیدا شوی او په ۹۵۲ کال کې مړ شوی) د سکاټلنډ پخوانی پاچا و، چې وروسته بیا د ګایلیک په نوم ورته البا ورته ویل کېده. د البا سلطنت، هغه نوم چې د لومړي ځل لپاره د کانسټانټین د ژوندوني پر مهال را ښکاره شو، په هغه ځای کې کاریده چې اوس شمالي سکاټلنډ دی.

د دې سلطنت مرکز د ټای سیند شاوخوا جوړ شوی و. سویلي حدود یې د فورټ سیند و او شمال خوا ته تر مورای فیرت پورې غځیدلی و او شاید تر کایتنیس پورې، په داسې حال کې چې لویدیځ حدود یې معلوم نه و. د کانسټانټین نیکه، لومړی کینیت (په ۸۵۸ کې مړی شوی) د دې کورنۍ لومړنۍ ثبت شوی پاچا و خو البته د پیکټز پاچا و. د لقب بدلون، د پیکټز له پاچا څخه د البا پاچا ته، د پیکټلنډ د هغه پراخ بدلون له امله چې د البا د سلطنت منشا د کانسټانټین پر ژوندوني کې معلومیږي.

د نوموړي واکمني لکه د هغه د مخکنیو پاچاهانو په څېر، د برتیانیا په ټاپوګان کې د وایکینګ د حاکمانو د کړنو تر سلطې لاندې وه، په تېره بیا د Uí Ímair («د Ímar د لمسیانو» یا Ivar the Boneless) له خوا. د کنسټانټین د سلطنت په اوږدو کې، د سویلي ساکس او مرسیا د پاچاهیو حاکمانو، چې بیا وروسته د انګلستان پاچاهي شوه، خپل واک یې د شمال خوا ته او د نورثامبریا د مناقشې وړ پاچاهیو پر خوا وغځوله. په لومړي سر کې، سویلي قومندانان له هغه سره د وایکینګانو پر وړاندې یو موټي شول، خو په ۹۳۴ کال کې، ایټلیسټان پرته له کومې پارونې، هم د سمندر او هم د ځمکې له لارې له یوې سترې ډلې سره چې د ولز څلور پاچاهان په کې شامل و پر سکاټلنډ برید وکړ. هغه د البا سویل ویران کړ، خو د جګړو هېڅ سند یې نشته. نوموړي تر سپټمبر پورې په شاتګ وکړ. دری کاله وروسته په ۹۳۷ کال کې، په ډېر احتمال سره پر البا باندې د تېرې په بدله کې، پاچا کانسټانټین د ډوبلین له پاچا اولاف ګوتفریتسون او د سټراټکلایډ له پاچا اوین اپ ډیفنوال سره یو موټی شو خو د برونانبره په جګړه کې یې ماتې وخوړه. په ۹۴۳ کال کې، کانسټانټین له خپل تاج او تخت څخه ګوښه شو او د سلي ډي (کولډي) په صومعه کې متقاعد شو چې بیا هلته په ۹۵۲ کال کې ومړ او د هغه د سلف زوی لومړی مالکولم یې ځایناستی شو. 

باور پر دې دی چې د کانسټانټین ۴۳ کلن سلطنت، چې په ۱۶۰۳ کال کې د پاچاهانو د اتحاد نه وړاندې د پاچا ویلیام لیون نه په سکاټلنډ کې زیات و، د پیکټلنډ د ګالیک کولو په برخه کې یې ټاکونکی رول درلود، چېرې چې نوموړي د Céli Dé په نوم ایرلنډي صومعې نه ملاتړ کاوه او اصلاح غوښتونکي په دې لړ کې یو مهم عامل ګڼل کېدل. د نوموړي د سلطنت پر مهال، د سکاټ او سکاټلنډ کلیمې د لومړي ځل لپاره وکاریدلي چې اوس هم سکاټلنډ یادیږي. د کلیسايي او ادارې ادارو اړوند لومړني شواهد چې تر داوودي انقلاب پورې یې دوام درلود په همدې مهال کې را ښکاره شوي.

 سرچینې 
د ګاونډي ایرلنډ او انګلو-ساکسون انګلنډ په پرتله، په سکاټلنډ کې د نهمې او لسمې پېړۍ د ځینو پېښو اسناد پاتې دي. د همدې دورې سیمه ییزه اصلي سرچینه، د البا د پاچاهانو کرونیکل (تاریخي پېښلیک) له کنټ مک الپین (مړ شوی په ۸۵۸ کال کې) تر دویم کنټ (مړ شوی په ۹۹۵ کال کې) د پاچاهانو لړلیک، پاتې دی. دا په اصل کې یوازې د پاچاهانو او د هغوی د سلطنت د دورې لړلیک و، دا نور جزئیات بیا په ۱۰ او ۱۲مه پېړۍ کې د پاپلټون په خطي نسخه کې ور اضافه شول. سربېره پر دې، د پاتې پاچاهانو لړلیک هم پاتې شوی دی. د کنټ مک الپین د لمسیانو د نسب د شجرې اړوند لومړني اسناد ښايي د لسمې پېړۍ په وروستیو پورې اړه ولري، خو د دې ارزښت زیاتره د هغوی په اړه او د هغو معلوماتو په اړه ده چې د همدې معلوماتو د را ټولولو په اړه د هغوی لېوالتیا ښیي.Woolf, Pictland to Alba, pp. 87–93; Dumville, "Chronicle of the Kings of Alba".Anderson, Kings and Kingship, reproduces these lists and discusses their origins.Broun, Irish Identity, pp. 133–164; Woolf, Pictland to Alba, pp. 220–221.

د روایتي تاریخ لپاره، اصولي سرچینې د انګلو-ساکسون کرونیکل او ایرلنډي کالیزې دي. د انګلستان په پاچاهي کې د رامنځته شوو منشورونو شواهد د سکاټلنډ د پېښو په اړه کله نا کله معلومات وړاندې کوي. په داسې حال کې چې سکانډیناوي حماسې بیا په لسمه پېړۍ کې په بریتانیا کې ځینې پېښې بیانوي، چې ارزښت د تاریخي حکایتونو د سرچینې په توګه ده او د ټولنیز تاریخ د اسنادو په توګه یې ارزښت تر مناقشې لاندې ده. د اروپا سرچینې بیا ډېر کم د بریتانوي ټاپوګانو په چارو کې ښکېل دي او همداشان د سکاټلنډ په اړه هم هېڅ معلومات نه لري، خو د سنټ کاټروي متز ژوند، هغه اثر چې د لسمې پېړۍ په وروستیو کې په جرمني کې ولیکل شو، د بریتانیا په شمال کې د سنټ د ژوند د لومړیو وختونو په اړه د منلو وړ جزئیات وړاندې کوي.Woolf, Pictland to Alba, pp. 2–3, 87–88, 357–359.Woolf, Pictland to Alba, pp. 277–285; Ó Corrain, "Vikings in Scotland and Ireland"; Sawyer and Sawyer, Medieval Scandinavia, pp. 21–26.MacQuarrie, Saints of Scotland, pp. 199–210.

په داسې حال کې چې د بریتانیا د شمال ختیخ سرچینې، د نورثومبریا او پخواني پیکټلنډ د پاچاهیو په خاوره کې، بیا ډېر محدود او را وروسته دي او د ایرلنډ د سمندر د شاوخوا او د اطلس سمندر په سواحلو پورې اړوند – د مډرن انګلستان د شمال لویدیځ سیمې او د سکاټلنډ ټولې شمال لویدیځې سیمې- په اړه هېڅ سرچینې نشته او په دغو سیمو کې لرغون پېژندنه او توپونیوم بیا زیات اهمیت لري.Woolf, Pictland to Alba, p. 12.

 پیکټلنډ له کانسټانټین مک فیرګوسا څخه تر لومړي کانسټانټین پورې 
د وایکینګانو له دورې وړاندې د سکاټلنډ په ختیځ کې تر ټولو واکمنه پاچاهي، د موري فرټ په څنډو کې د فورټریو شمالي پکټیش پاچاهي وه. تر نهمې پېړۍ پورې، د ډال ریاټا ګایلیان (ډالریاډا) د کاسانټین مک فرګوسا (د فرګوس زوی کانسټانټین) د کورنۍ د فورتیو د پاچاهانو تابع وو. د کانسټانټین کورنۍ له ۷۸۹ کال وروسته، پر فوټریو باندې واکمني وموندله، چې ښايي کانسټانټین له ۷۳۰ کال راهیسې د پیکټانو د لومړي انګوس (د فرګوس زوی انګوس) یو له خپلوانو څخه و. د فورټیو واکمني په ۸۳۹ کال کې د وایکینګانو په برید سره پای ته ورسېده او د السټر د کالیزې د رپوټ له مخې په دغه جګړه کې د فورټریو پاچا یوین او د هغه ورور بران، د کانسټانټین خوریی او د ډال رایاټا پاچا، ایډ مک بوانټا او نور بې شمېره کسان ووژل شول. دغه وژنې د دې لامل شوي چې د یوې لسیزې لپاره ناکرارۍ رامنځته شي ځکه چې ګڼ شمېر کورنیو هڅه وکړه چې په پیکټلنډ کې خپله واکمني رامنځته کړي. په ۸۴۸ کال کې، کینیټ مک الپین د ګټونکي په توګه رامنځته شو.Woolf, Pictland to Alba, pp. 57–67, 93–98; Smyth, Warlords and Holy Men, pp. 180–185; Duncan, Kingship of the Scots, pp. 8–10; Bannerman, "Scottish takeover"; Foster, Picts, Gaels and Scots, pp. 107–108.Annals of Ulster, s.a. 838.

وروستي ملي اتل، کنټ مک الپین د سکاټلنډ د پاچاهي پر جوړونکي بدل کړ، چې د دې پاچاهي د جوړولو کال ۸۴۳ په ګوته شوی دی، هغه کال چې ویل کېږي نوموړي پیکټان له منځه یوړل او یوه نوې دوره یې پیل کړه. په نهمه پېړۍ کې د سکاټلنډ تاریخي اسناد ډېر کم دي، خو ایرلنډي کالیزې او د البا د پاچاهانو د لسمې پېړۍ پېښلیکونه پر دې یوه خوله دي چې کنټ یو پیکټي پاچا و او د مړینې پر وخت یې هغه د «پیکټیانو پاچا» باله. همدا نوم د کنټ د ورور، لومړني ډونالډ (Domnall mac Ailpín) او د لومړي کانسټانټین زامنو (Constantín mac Cináeda) او ایډ (Áed mac Cináeda) لپاره هم کاریده.Woolf, Pictland to Alba, pp. 93–117, 320–322; Broun, "Dunkeld"; Duncan, Kingship of the Scots, pp. 13–14; Herbert, "Ri Éirenn, Ri Alban"; Dumville, "Chronicle of the Kings of Alba", p. 76.

 سرچينې