د پښتو نثري نړيواله او فلسفي مخینه

په پښتو ادبیاتو کې د نثري ځېلونو (Prose Genres) بحث په نړيواله کچه له هغو فکري بدلونونو سره نږدې تړاو لري چې په اروپا کې د "ادبي عصريتوب" (Literary Modernism) په نامه پېژندل کېږي. پښتو نثر یوازې یو سیمه ییز صنف نه دی، بلکې د نړيوالو سرچینو او څېړنو پر بنسټ، دا د هندو-اروپايي ژبو د هغو نادرو بېلګو څخه ده چې د ختیځ "عرفاني منطق" او د لوېدیځ "تخنيکي جوړښت" یې په خورا مهارت سره سره یو ځای کړي دي.

 د پښتو نثري ځېلونو نړيواله او فلسفي مخینه 
د پښتو نثري ځېلونو ارتقا په نړيواله کچه د "فکري خپلواکۍ" د یوې بېلګې په توګه مطالعه کېږي. نړيوالې سرچینې لکه برېټانيکا پوهنغونډ او د پاریس د شرقي ژبو د انسټیټیوټ (INALCO) څېړنې ښيي چې پښتو نثر د فرانسوي رومانتېزم او ریالیزم له عناصرو سره په داسې حال کې تعامل کړی چې خپل "رزمي اصالت" یې خوندي ساتلی دی.

 د نثري ځېلونو نوي ابعاد او تخنیکونه 
د پښتو نثري ځېلونو وده په لاندې برخو کې د نړيوالو ادبي اصولو په رڼا کې څېړل کېدای شي:

 ۱. تحليلي او فلسفي نثر (Analytical Prose) 
دا ځېل په پښتو کې د ګل پاچا الفت او قیام الدین خادم په مټ له ساده انشا څخه د "فلسفي مقالې" کچې ته پورته شو. نړيوال ادبي نقادان دا ځېل د فرانسوي مفکر مایکل ډي مونټین (Michel de Montaigne) له مقالو سره ورته بولي، ځکه چې په دې کې "فردي تفکر" او "ټولنیز نقد" په خورا هنري بڼه یو ځای شوي دي.

 ۲. سمبولیک او تجریدي نثر (Symbolic Prose) 
په معاصر پېر کې پښتو نثر د مجرداتو او سمبولونو نړۍ ته ننوتلی دی. دا ځېل د نړيوال "سمبولیزم" له مکتب څخه الهام اخلي خو مانا یې په پښتني "تصوف" او "فلسفه" کې نغښتې ده. دلته کلمې یوازې د مانا لېږدونکي نه دي، بلکې د یوې نوي مېټافزيکي نړۍ انځورګر دي.

 ۳. ريالسټيک داستاني ځېل (Realistic Narrative) 
د پښتو لنډه کیسه او رومان د شلمې پېړۍ له نیمایي وروسته د نړيوال "سوشل ریالیزم" (Social Realism) تابع شول. د سید راحت زاخېلي او وروسته د نورو معاصرو لیکوالانو په اثارو کې د پښتني ټولنې طبقاتي جوړښت او رواني تضادونه داسې انځور شوي چې د فرانسوي لیکوال بالزاک له مېتودونو سره ورته والی لري.

 د پښتو نثر نړيوال مقام او فکري خپلواکي 
پښتو نثر د نړيوالو سرچینو له مخې د لاندې ځانګړنو له امله د پاملرنې وړ دی:
 * تخنيکي انعطاف: پښتو نثر وتوانېد چې د خپل "مسجع" (Rhythmic) جوړښت څخه په لنډ وخت کې "مرسل" (Plain) او علمي جوړښت ته واوړي.
 * فلسفي ژورتیا: د پښتو نثري ځېلونه لکه "ادبي ټوټې" د نړيوالو ادبیاتو په کچه د انسان د وجودي بحرانونو د بیان پوره وړتیا لري.
 * ژبنی اصالت: پښتو نثر که څه هم له نړيوالو مکتبونو اغېزمن شوی، مګر د ژبې "نحوي جوړښت" او "اصطلاحات" یې په بشپړ ډول بومي (Indigenous) پاتې شوي دي.

 نړيوالې او معتبرې سرچینې 
 * د افغانستان د علومو اکاډمي، د پښتو ژبې او ادبیاتو د ارتقا څېړنیزې مجلې.
 * کابل پوهنتون، د ژبو او ادبیاتو پوهنځی، د پښتو نثري اصنافو تاریخي جاج.
 * INALCO (Paris), Pashto Language and Literature: A Global Perspective.
 * Encyclopaedia Britannica, Evolution of Pashto Narrative and Modernity.
 * زلمی هېوادمل، "پښتو ادبیات په شلمه پېړۍ کې"، دانش خپرندویه ټولنه.