د هان واکمنې کورنۍ تاريخ

«هان» واکمنه کورنۍ (206 مخزېږديز – 220ز) د چين دويمه شاهي واکمنه کورنۍ وه. «هان» له «چين واکمنې کورنۍ» څخه وروسته واک ته رسېدلې وه، کومې چې د چين جنګېدونکي ايالتونه له نيولو وروسته سره يوځای کړل. د دې واکمنې کورنۍ بنسټ «ليو بينګ» (ګاوزو سترواک) اېښي و. دا واکمني په دوه پړاونو وېشل شوې ده: لوېديځ هان (206 مخزېږديز – 9ز) او ختيځ هان (25 – 220 ز)، د دې واکمنۍ په منځ کې د لنډې مودې لپاره د «وانګ منګ» په مشرۍ، د «شين» واکمنې کورنۍ (9 – 23ز) حکومت کړی و. دا نومونه په ترتيب سره، د پلازمېنې له ښارونو هر يو «چانګان» او «لويانګ» څخه اخيستل شوي دي. د دې واکمنې کورنۍ درېيمه او وروستۍ پلازمېنه «شوچانګ» و، چېرته چې د سياسي ګډوډۍ او کورنۍ جګړې پر مهال، دربار په 196ز کال کې ولېږدېد.

د هان واکمنې کورنۍ د چين د کلتوري يووالي، سياسي تجربې، پرتليزې اقتصادي نېکمرغۍ او بلوغ، او سترو ټيکنالوژيکي پرمختګونو په عصر کې واکمني کړې. پر دې مهال د غير چينايي خلکو، په ځانګړي ډول د يورواسيايي اوارو سيمو د «زونګنو» کوچيانو، سره د هڅو له لارې بې مخينې ځمکنۍ پراختيا او څېړنې پيل شوې وې. په لومړيو کې هان سترواکان اړ شوي وو، چې خپل سيالان «شونو چانيس» له ځانه سره د برابرو په توګه ومني، بيا هم په حقيقت کې «هان» په خراج او د شاهي واده په اتحاد کې کمزوری شريک و، چې «هيکن» بلل کېدو.

دا تړون هغه مهال مات شو، کله چې د «هان» سترواک «وو» (شا او خوا 141 – 87 مخزيږديز) د پوځي تحرکاتو يوه لړۍ پيل کړه، کوم تحرکات چې بالاخره د «شونو» د فدراسيون د ماتېدو لامل وګرځېدل او د چين پولې يې يو ځل بيا وټاکلې. د هان قلمرو تر اوسني «ګانسو» ايالت د «هيکسي» دهليز، د اوسني سنکيانګ د «تارم» حوزه، اوسني «يونان» او «هينان»، اوسني شمالي ويتنام، اوسنۍ شمالي کوريا او سويلي بهرنۍ منګوليا پورې خپور و. د «هان» دربار له واکمنو سره سوداګري او د خراج ورکولو اړيکې جوړې کړې، دا اړيکې په لوېديځ کې تر «ارساسيډس» پورې غزېدلې وې، د چا دربار ته چې د بين النهرين په «تيسفون» کې د «هان» د سترواکانو له خوا استازي واستول شول. بودايي دين په لومړي ځل چين ته د «هان» واکمنۍ پر مهال داخل شو، د «پارتيا» (پارت) او شمالي هندوستان او مرکزي اسيا کوشان سترواکۍ د مبلغينو په مټ خپور شو.

له خپل پيل راهيسې، د «هان» سترواکۍ دربار د خپلو لاس لاندې پاچاييو د خيانت او بغاوت د دسيسو له ګواښ سره مخ و، چې په يادو پاچايو بالاخره يوازې د شاهي «ليو» کورنۍ د غړيو له خوا حکومت کېدو. په پيل کې، د سترواکۍ ختيځه نيمه برخه بالواسطه د سترو نيمه خپلواکو پاچاييو په مټ اداره کېده، کومو چې «هان» سترواکانو ته وفاداري ښودله او د خپلو مالياتو د عايد يوه برخه يې دوی ته ورکوله، او هان بيا نېغ په نېغه د سترواکۍ په نيمه لوېديځه برخه د «چانګان» څخه واکمني کوله. د شاهي دربار له خوا د يادو پاچاييو د اندازې او ځواک د کمولو په موخه سوکه سوکه اقدامات وړاندې کړل، تر دې چې د دويمې مخزېږديزې پېړۍ په نيمايي کې اصلاحاتو د هغوی نيمه خپلواکه واکمني پای ته ورسوله، او د پاچايانو دربارونو کې يې د مرکزي حکومت چارواکي وګومارل. له دې سره سره، د دې واکمنې کورنۍ لپاره تر ټولو ډېر لړزانده او د بدو پايلو لرونکې حالت دا و چې د مېرمنې د قبيلې (د سترواک د مېرمنې ملکې) او د ماڼۍ د خواجه ګانو (خصي خادمان) دواړو واکونه خورا زيات شوي و. په 92ز کال کې، د ماڼۍ خواجه ګانو په لومړي ځل د سترواک د ځای ناستي په موضوع کې خپل ځان داخل کړ، کوم څه چې د يو لړ سياسي بحرانونو لامل وګرځېدل، کومه لړۍ چې په 189ز کال کې د «لويانګ» په ماڼيو کې د دوی په زوال او ټولوژنه سره پای ته ورسېده. دا پېښه د يوې کورنۍ جګړې لامل وګرځېده، ځکه چې هېواد د سيمه ييزو جنګسالارانو له خوا د واک تر لاسه کولو له امله ووېشل شو. بالاخره، په 220 ز کال کې، د يو شاهي واکمن زوی او پاچا د وروستي هان سترواک عزل کېدل ومنل، د چا په اړه چې فکر کېدو چې د «ډونګ جونګشي» د (179 – 104 مخزېږديز) د کايناتي سيستم تر مخې يې اسماني فرمان له لاسه ورکړی و، کوم سيستم چې د شاهي حکومت برخليک د اسمان او طبيعي نړۍ سره تړلی و. له «هان» وروسته، چين په درې ايالتونو ووېشل شو: «کاو وی، شو هان» او «ختيځ وو»؛ دا د «جين» واکمنې کورنۍ (266 – 420ز) په مټ په يوه سترواکۍ کې سره بيا رايوځای کړای شول.

 د «چين» سقوط او د «چو-هان» شخړه 

 د «چين» سقوط 
د «چاو» واکمنې کورنۍ (شا اوخوا 1050- 256مخزېږديز) په لوېديځ چين کې د «چين» ايالت د اسونو د روزنې د يو مرکز په توګه جوړ کړی و، تر څو په ورته وخت کې د «رونګ، کيانګ» او «ډي» خلکو د کوچي پوځونو په وړاندې د يو دفاعي حايل په توګه هم کار وکړي. تر 221 مخزېږديز پورې، يو له بل سره په جګړه کې د ښکېلو شپږو ايالتونو (يعنې هان، ژاو، وي، چو، يان او چی) له نيولو وروسته د چين پاچا «ينګ ژينګ» چين د يوې سترواکۍ لاندې سره يو ځای کړ، کوم چې د شپږدېرشو مرکزي ادارو لرونکو قوماندانيو کې ووېشل شو. د مرکزي چين په ډېره برخه د واک په تر لاسه کولو سره، نوموړي بې مخينې لقب «هوانګدي» يا سترواک خپل کړ، چې له هغه وروسته د «چين شي هوانګ» (يعنې د چين لومړی سترواک) په نوم پېژندل کېږي، او په دې ډول يې خپل مخ پر زياتېدونکی حيثيت پیاوړی کړ. د «هان» د پړاو تاريخ پوهانو وروسته د هغه دولت د خپلې واکمنۍ پر ځای ساتلو لپاره له بې رحمۍ څخه په کار اخيستلو تورن کړ. Ebrey (1999), 60.Ebrey (1999), 61.Cullen (2006), 1–2.

«چين شي هوانګ» په 210مخزېږديز کې په طبيعي ډول مړ شو. په 209مخزېږديز کې، د جبري پوځي خدمت لوړ پوړي مسئولين هر يو «چن شينګ» او «وو ګوانګ»، چا چې په باران کې د نهه سوه نويو استخدام کېدونکو مشري کوله، خپل ټاکلي وخت ته په رسېدو کې ناکام شول؛ معياري تاريخ پوهان ادعا لري چې د «چين» له خوا د دې ځنډ سزا به اعدام و. له دې سزا څخه د خوندي کېدو په موخه، «چين» او «وو» د «چين» په خلاف بغاوت پيل کړ، کوم چې د «ډيزاشيانګ» د بغاوت په نوم پېژندل کېږي، خو په 208 مخزېږديز کې د «چين» د جنرال «جاونګ هان» له خوا د دوی بغاوت له ناکامې سره مخ شو؛ وروسته «چين» او «وو» دواړه د خپلو سرتېرو له خوا ووژل شول. خو بيا هم تر دې وخته پورې نورو هم بغاوت کړی و، په هغوی کې «شيانګ يو» (په 202مخزېږديز کې مړ شو)، او د هغه کاکا «ژیانګ ليانګ»، هم شامل وو، چې د «چو» اشرافيه مخکښې کورنۍ غړي وو. له دوی سره «ليو بينګ» هم يوځای شو، چې د کروندګر زوزات يو شخص او په «پي» ولسوالۍ کې د تورنو څارن و. د «چو» د پاچا «لومړي هوای» لمسی «ما شينګ»، د «شيانس» په ملاتړ، د «پينګ چينګ» (اوسنی شوجو) د ځواک په مرکز کې د «چو» د پاچا «دویم هوای» په توګه وټاکل شو، په داسې حال کې چې د «چين» په مخالفت کې ډېر ژر نورې پاچايۍ هم جوړې شوې. له دې سره سره، په 208مخزېږديز کې، «شانګ ليهنګ» د «جانګ هان» سره په يوه نښته کې ووژل شو، چا چې له دې وروسته د «جاو»  د پاچا «جاو شي» پر پلازمېنه «هنډان» کې پر هغه بريد وکړ، او هغه یې اړ کړ چې «جولو» ته وتښتي، چې هغه ځای هم «جانګ» د محاصرې لاندې ونيو. په هر حال، د «چو، يان» او «کيو» نوې پاچايۍ د «چاو» د مرستې لپاره راغلې؛ «شانګ يو» په «جولو» کې «چانګ» ته ماتې ورکړه، او په 207مخزېږديز کې «چانګ» اړ شو چې تسليم شي.Ebrey (1999), 63.Loewe (1986), 112–113.Loewe (1986), 112–113; Zizhi Tongjian, vol. 8.Loewe (1986), 113.Loewe (1986), 114.Zizhi Tongjian, vol. 8.Loewe (1986), 114–115; Loewe (2000), 254.Loewe (1986), 115.Loewe (2000), 255.

 سرچينې