لومړی بارون اکټون، جان دالبرګ - اکټون

جان ایمریک اډوارډ دالبرګ – اکټون یا لومړی بارون اکټون (۱۰ جنوري ۱۸۳۴ – ۱۹ جون ۱۹۰۲ زکال) چې د لارډ اکټون په نامه ډېر مشهور دی، انګلیسي کاتولیک تاریخ پوه، سیاستوال او لیکوال و. هغه د اووم بارونېټ، فردیناند دالبرګ – اکټون یوازنی زوی او د ناپولي پاچهۍ د سرلښکر او لومړي وزیر ۶ بارونېټ جان اکټون لمسی و. له ۱۸۳۷ زکال څخه تر ۱۸۶۹ زکال پورې هغه د اتم بارونېټ جان دالبرګ – اکټون په نوم پېژندل کېده.Chambers Biographical Dictionary, , p. 6

نوموړی تر اوسه پورې یوه انګلیکي کشیش ته په یوه لیک د خپلې دغې څرګندونې له امله چې «واک، فساد او مطلق واک مطلق فساد رامنځته کوي. لوی کسان تل بد خلک دي...»، ښه پېژندل کېږي. Letter to Bishop Mandell Creighton, April 5, 1887 Transcript of, published in Historical Essays and Studies, edited by J. N. Figgis and R. V. Laurence (London: Macmillan, 1907)

 لومړنی ژوند 
د جان اکټون نیکه ته په ۱۷۹۱ زکال کې په شروپ شایر کې د خپلې کورنی جایداد او باروني ځایګی پاتی شو. دغه جایداد له دې وړاندې د اکټون کورنۍ بلې انګلیسي ډلې ته اړوند و. د جان اکټون نیکه د دغې کورنۍ یو له هغو ځوانو غړو څخه و چې لومړی فرانسې او بیا ایټالیا ته کډه شوی و او د دغې کورنۍ د لویې ډلې له انقراض او ختمېدو وروسته د کورنۍ د مشرۍ ځایګي ته ورسېد. Chambers Biographical Dictionary, , p. 6

د اکټون پلار چې د نیکه مشر زوی یې و، د لوئیز پلین په نامه د لومړي دو دالبرګ امریش ژوزف له یوازنۍ لور سره واده وکړ؛ د هغې پلار چې له لرغونو جرمني الاصله فرانسوي اشرافو څخه و د ناپلیون پر مهال یې په فرانسې کې خدمت کولو ته لار موندلې وه او په ۱۸۱۴ زکال کې یې د ویانا په کانګرس کې د اتلسم لویي استازولي کوله. په ۱۸۳۷ زکال کې د ریچارډ اکټون له مړینې وروسته هغې له دویم ارل ګرانویل (۱۸۴۰ زکال) سره واده وکړ. ماري لوئیز پلین دالبرګ په آلمان کې د ورمس (Herrnsheim) وارثه او د جان ډالبرګ اکټون مور وه چې په ناپل کې وزېږېد. 

نوموړی د یو رومن کاتولیک په توګه را لوی شو او تر ۱۸۴۸ زکال پورې یې په اوسکاټ کالج کې د کاردینال نیکولاس وایزمن تر نظر لاندې زده کړې وکړې. وروسته یې په خصوصي توګه په ادینبورګ کې درس ولوست، خو د کاتولیک توب له امله یې کمبرېج پوهنتون ته لار وه نه مونده؛ له همدې امله مونیخ ته لاړ او په مونیخ کې یې د لوډوېګ مکسیملیان په پوهنتون کې زده کړې وکړې او د یوهان ژوزف ایګناز فون دولینګر په کور کې چې د لرغونې کاتولیکې کلیسا د الهیاتو مخکښ او ویناوال و استوګن شو، هغه چې بیا د ده د ټول عمر ملګری شو. دولینګر په هغه کې له تاریخي څېړنو سره ژوره مینه رامنځته او د څېړنو پر بنسټ یې د سیاسي ټولنیزۍ آزادې په برخه کې د انتقادي نیوکو الهام ورکړ. 

هغه د مهمو بهرنیو ژبو ښوونکی و او له ډېر کم عمر څخه یې د یوه تاریخي کتابتون په جوړولو پیل وکړ او هوډ یې درلود له هغو څخه د «آزادۍ د تاریخ» لیکلو په موخه ګټنه وکړي. د سیاست په برخه کې هغه تل یو سخت سری آزادي غوښتونکی لیبرال و. 

 مسلک 
اکټون د خپلو پراخو سفرونو په مرسته، خپل ډېر وخت د تاریخي شخصیتونو د واقعي لیکنو د اصلي فکري لیدلورو په لوستلو تېراوه. د هغه په ملګرو کې مونتالمبرت، توکویل، فوستل دو کولانژ، بلانتشلي، فون سبیل او رانکه شامل و. په ۱۸۵۵ زکال کې نوموړی د شروپ شایر د قوماندان د مرستیال په توګه وټاکل شو. یو کال وروسته هغه د روسیې د دویم الکساندر د تاج اېښودو په مراسمو کې د بریتانیا د استازي په توګه د لارډ ګرنوېل په ماموریت کې مسکو ته ولېږل شو. 

 سیاست 
اکټون د ۱۸۵۹ زکال پر مهال په خپل کلیوالي کور کې چې د شروپ شایر په الدنهم کې یې موقعیت درلود، استوګن شو. همدغه کال نوموړي د عوامو جرګې ته د ایرلنډي برګ آف کارلو د غړي په توګه لار ومونده او د لومړي وزیر ویلیام اوارت ګلادستون له ملاتړو او ستاین کوونکو څخه شو. له دې سره اکټون یو فعال غړی نه و او د هغه پارلماني دنده د ۱۸۶۵ زکال له عمومي ټاکنو وروسته پای ته ورسېده.

اکټون له متحده ایالاتو سره له دې امله زیاته لېوالتیا لرله چې د هغو فدرال جوړښت یې د فردي آزادیو بشپړ خوندي کوونکی باله. د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال د هغه ټوله همدردي له دې امله له کنفدرسیون سره وه چې د هغوی دفاع د یو مرکزي حکومت پر وړاندې ایالتي حقونه خوندي کوي؛ دا هغه څه و چې ده ورباندې باور درلود او د ده د تصور له مخې یې بشپړه تاریخي مخینه لرله چې پر باور یې بالاخره به په یو ظالم نظام اوښت. ګلادستون ته د هغه یاددښتونه د دې لامل وګرځېدل چې ډیری بریتانوي ادارې (په امریکا کې استعماري بریتانوي ادارې) له سوېل سره مرسته وکړي. د سوېل له تسلیم کېدو وروسته هغه رابرټ اې لي ته ولیکل چې «زه د هغه څه په اړه له خوشحالۍ چې په واټرلو کې وژغورل شول د هغه څه په اړه چې په ریچمونډ کې له لاسه ووتل ډېر ویرجن شوی یم» هغه زیاته کړه چې «پر باور یې تاسو زموږ د آزادۍ، ترقي او تمدن لپاره جګړه کوئ». د کنفدرسیون په اړه د اکټون دریځ د لیبرالانو او الترامونتانو په ګډون د هغه مهال د ډېری انګلیسي کاتولیکانو ګډ دریځ و. د اولترامونتان نشریې ډېری لیکوالانو ابراهام لینکولن د یو خطرناک راډیکال په توګه محکوم کړ.4 Nov 1866, letter to Robert E. Lee, The Acton-Lee Correspondence  at lewrockwell.com, accessed 21 February 2011.

په ۱۸۶۹ زکال کې ملکې ویکتوریا اکټون ته د شروپ شایر ښارګوټي د الدنهام برخې د بارون اکټون په توګه ارتقا ورکړه. د هغه دغه ارتقا په لومړي ګام د ګلادستون په یادونه ترسره شوه. دوی دواړه کلک ملګري او په مکرر ډول له یوبل څخه ملاتړ کوونکي و. متیو ارنولډ وايي چې «ګلادستون د هغه ټول چاپېر تر خپل اغېز لاندې راوست؛ خو دا اکټون و چې په ګلاډسټون یې اغېز درلود». په ۱۸۹۷ زکال کې د هغه د کلیزې په ویاړ نوموړي ته د شوالیه قوماندان په توګه ویکټوریايي سلطنتي نښان ورکړل شو. نوموړی همدارنګه د ایرلنډي کورنۍ واکمنۍ (Irish Home Rule) د خوځښت ملاتړی و.

 د پام وړ څرګندونې 

 واک؛ فساد او مطلق واک مطلق فساد رامنځته کوي.Letter to Bishop Mandell Creighton, April 5, 1887 Transcript of, published in Historical Essays and Studies, edited by J. N. Figgis and R. V. Laurence (London: Macmillan, 1907)
 لوی کسان تر ډېره بد کسان دي، آن هغه مهال چې دوی د واک پر ځای له خپل نفوذ کار اخلي.
 تر دې لوی بدعت بل نشته چې یو ځایګی/منصب د هغو صاحب ته تقدس وروبښي.
 تاریخ د مخالفتونو فیصله کوونکی او د ټولو شوو ارزونو پاچا دی. 
 نړیوال تاریخ ... په حافظې باندې بار نه دی، بلکې د ارواه روښانه کوونکی دی.Lectures on Modern History (1895) Appendix I. at Project Gutenberg.
 د بریا له تقدیس څخه لوړ هیڅ خطرناک او غیر اخلاقي زهني عادت شتون نه لري. [اولیور کرامول هغه ته اړونده بللې]Lectures on Modern History (1895) Lecture XI, The Puritan Revolution.  at Project Gutenberg.

 خنجر لرونکی پیاوړی کس، د سفنج لرونکي کمزوري کس له خوا تعقیب کېږي.Lectures on the French Revolution (1910) Macmillan, p. 92, at Project Gutenberg.quoted in Forbidden Knowledge (1996) by Roger Shattuck, p. 236
 د طبیعت له وحشي ځواک پرته نور په نړۍ کې داسې څه حرکت نه کوي چې یوناني رېښه وه نه لري. John Acton Quotes from brainyquote.com Accessed 21 February 2011.
 ازادي د دې واک په معنا نه ده چې څه مو چې خوښه وي ترسره کړو، بلکې هغه حق دی چې څه کولای شو ترسره یې کړو. as quoted in The American Political Science Review vol. 56, 1963 from The Rambler Volume 2 (1860) p. 146.
 د الهي حکومت حکمت په کمال کې نه، بلکې د دنیا په آبادۍ کې څرګندېږي ... تاریخ د دین رښتیني بیان کوونکی دی. 

 سرچينې