په چین کې د مرګ سزا

د مرګ سزا په چین کې قانوني جزا ده. که څه هم د نورو بېلابېلو جرمونو لپاره هم قانوني جزا ده، خو په عمومي بڼه د وژنې او د مخدره توکو د قاچاق په برخه کې کارول کېږي. د چين زیاتره خلک د مرګ د سزا ملاتړ کوي. 

د مرګ سزا د ختیځ آسیا په ډېرو هېوادونو او سیمو کې، د جاپان، شمالي کوریا، مالیزیا، تایلنډ، اندونیزیا، ویتنام، سنګاپور او تایوان په ګډون، شتون لري. د بښنې د نړیوال سازمان په وینا، چین د نورو ټولو هېوادونو په پرتله زیات خلک اعداموي. د اعدامونو او د مرګ د سزاز کره شمېر د چین له لوري یو دولتي پټ معلومات ګڼل کېږي، او عامه وګړو ته د لاس رسي وړ نه دي. د ډوي هوا (Dui Hua) بنسټ په وینا، چې په یو امریکایي سازمان دی، په یوویشتمه پېړۍ کې د اعدامونو اټکل شوی شمېر په پراخه کچه کم شوی، یعنې په کلني ډول له ۱۲۰۰۰ څخه ۲۴۰۰ ته را ټیټ شوی دی. د چين حکومت د مرګ د سزا د محدودولو لپاره اغېزمن ګاومونه پورته کړي او وایي چې دا کار د دې لپاره کوي چې دا جزا په بشپړه توګه له منځه یوسي.  

په چين کې د مرګ سزا بايد د مرګ د سزا له ځنډ سره ګډه نشي، چې دا يوه نرمه سزا ده چې په مکرر ډول د چين د محکمو له لوري او يا هم زیاتره د مرګ له واقعي سزا څخه زياته ورکول کېږي. له ځنډ سره د مرګ سزا د جرم د جديت او د محکمې د مهربانۍ پر بنسټ ورکول کېږي، چې ځینې وختونه په غلط ډول د حقیقي اعدامونو شمېر لوړ ښیي. 

 تاریخي شالید 
د اعدام سزا د چین د سلطنتي دورې د پنځو پخوانیو مجازاتو له ډلې وه. د اعدام سزا د قانون پوهانو لخوا په چینایي فلسفه کې ملاتړ کېده، خو د هغې پلي کول د کنفوسیانو له لوري نرمه شوه، چې د اعدام د سزا پر ځای یې اصلاح، تربیت او رحم غوره ګڼل. کنفیوس په بشپړه توګه د اعدام د سزا مخالفت نه کاوه، خو په دې اند و چې د اخلاقي هڅونې پر بنسټ په یوه ښه تنظیم شوې ټولنه کې، به د اعدام سزا ته اړتیا نه وي. Børge Bakken, "The Norms of Death: On Attitudes to Capital Punishment in China" in Capital Punishment: A Hazard to a Sustainable Criminal Justice System? (ed. Lill Scherdin: Ashgate, 2013), p. 199.Peimin Ni, Understanding the Analects of Confucius: A New Translation of Lunyu with Annotations (SUNY Press, 2017) pp. 293-94.

د چین د لومړیو سلطنتونو په اوږدو کې، د پنځو جزاګانو له ډلې د مرګ جزا او د بدن د غړو پرې کول مشهور وو. وروسته، پرې کولو لږ شهرت خپل کړ، خو د مرګ سزا او بدني جزا پاتې شول. د وخت په تېرېدو سره د مرګ د سزا وړ سرغړونو په ډولونو کې پراخ بدلون راغئ. د لو (لو ژېنګ) مجازات تر نوم لاندې اثر کې چې په جنګ کې د ښکېلو هېوادونو (له میلاد نه مخکې د ۴۷۵ – ۲۲۱) په دوره کې لیکل شوی، د مرګ د سزا وړ ۲۰۰ جرمونو شتون درلود. د تانګ په قانون (۶۵۳ ز کال) ۲۳۳ د مرګ د سزا وړ جرمونه لیست کړي او د سونګ لړۍ (۹۶۰ – ۱۲۷۹) دا لیست وسات او د وخت په تېرېدو سره یې شپېته نور په کې ډېر کړل. د یوان کورنۍ د واک پر مهال، د "د مرګ د سزا د جلا احکامو شمېر" په چټکۍ راټیټ شو، چې شمېر یې ۱۲۵ جرمونو ته ټیټ شو. د مینګ سترواکۍ (۱۳۶۸-۱۶۴۴) په اوږدو کې د مرګ د سزا وړ سرغړونو شمېر یو ځل بیا زیات شو، چې ۲۸۲ جرمونو ته ورسېد او د چینګ کورنۍ (۱۶۴۴-۱۹۱۱) د واک په اوږدو کې کې له ۸۰۰ څخه لوړ شو.  Hong Lu & Terance D. Miethe, China's Death Penalty: History, Law and Contemporary Practices (Routledge: 2007), pp. 32-33.

له تاریخي اړخه، بې وزله او د ټیټې کچې چینایان زیاتره د اعدام له سزا سره مخ وو. خو چارواکي او نور لوړ رتبه کسان د جګړې، کورنۍ ګډوډۍ، یا شخړو په وخت کې د ټولنیز کنټرول د یوې لارې په توګه د مرګ کندې ته برابرېدل. د بېلګې په توګه، د لوېديځ ژاو پاچا وو امر وکړ چې هغه چارواکي چې د شاهي مقرراتو څخه سرغړونه کوي، د خپلو دندو په ترسره کولو کې، يا "حکم شوو نوښتونو" کې پاتې راځي د مرګ په سزا محکوم کړي؛ د بزګرانو له پاڅون وروسته ۳۹ پوځي چارواکي د تانګ د سلطنت پر مهال اعدام شول. د سلو ورځو د اصلاحاتو شپږ تنه ښاغلې چې د چينګ سترواکۍ په وروستيو کې يې د ټولنيزو اصلاحاتو پلوي کوله، اعدام شول.Lu & Miethe, China's Death Penalty, pp. 31-32.Lu & Miethe, China's Death Penalty, p. 32.

د پخوانیو مجازاتو لومړۍ بڼه د شکنجې یو سیستم و چې د مجرم د څېړنې په بهیر کې ترې ګټه اخستل کېده. د شکنجې پر مټ د مجرم څېړنه د کین دکورنۍ په واک کې هغه وخت پیل شو کله چې قاضیانو له لومړیو اورېدنو او څېړنو وروسته، د بامبو او د پښو په تلو له وهلو څخه کار واخیست ترڅو مجرم د جرم اعتراف ته اړ کړي. دوهم، د ګډ مسؤلیت سیستم شتون درلود چې د کین دولت د ډوک وین له لوري پیل شوی و؛ د دې سیستم پر بنسټ، کله چې یو مجرم په اعدام محکوم کېده، د کورنۍ نور غړي هم په مرګ محکوم کېدل. پدې کې د مېرمنې کورنۍ یا د وروڼو/خویندو کورنۍ ګډون درلود. په ځینو وختونو کې، حتی د یو سړي د صیغې/دوهمې مېرمنې کورنۍ هم وژل کېدل. دریم، د کنفوسي فلسفې پر بنسټ د غچ اخیستنې یو سیستم موجود و چې مشرانو د احترام پر بنسټ و. د غچ اخیستلو حق د کېنګ سترواکۍ (۱۶۴۴ – ۱۹۱۱) په قانون کې تصویب شوی و، چې له مخې یې د کورنۍ د هغو غړو لپاره چې د خپلو خپلوانو له قاتل یې غچ یې اخیسته او هغه یې واژه، قانوني اجراآت او مجازات تشرېح شوي وو. د مجازاتو څلورم ډول نظام د چور، لوټ او غارت بر بنسټ جوړ شوی و. د دې جرمونو له ثابتېدو وروسته، سزا له پنځوسو وهلو تر  دار ځړولو غزېده. بلآخره، د جزا پنځم کلاسیکي سیستم د بښنې، مشروطې آزادۍ او مشروطې عفوې ملاتړ کاوه. خو د مجازاتو دا سیستم اکثرا نه عملي کېده ځکه چې د چین حقوقي سیستم د مجازاتو غچ اخیستونکې نظریه تاییدوله. 

 د اعدام کچه 
د تایید شوو او اټکل شوو معلوماتو پر بنسټ، په چین کې د اعدام د سزا کچه د نورو هېوادونو په پرتله خورا لوړه ده، په داسې حال کې چې د سړي پر سر شمېرې د ویتنام او سینګاپور سره د پرتله کېدو وړ دی او د سعودي عربستان، ایران او عراق په ګډون د نورو هېوادونو په پرتله کمې دي. په ۲۰۰۰ کال کې اعدامونو شمېر په کې په دوامداره توګه زیات ټيټولی راغی، او همدارنګه له ۲۰۰۷ کال راهیسې هغه وخت د پام وړ ټیټ شو، کله چې ولسي سترې محکمې د ټولو اعدامونو د بیاکتنې واک ترلاسه کړ؛ د بېلګې په توګه، د دو هووا بنسټ اټکل کوي چې چین په ۲۰۰۲ کال کې ۱۲۰۰۰ کسان اعدام کړي، په ۲۰۰۷ کال کې یې ۶۵۰۰ کسان او په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۴ کلونو کې یې نږدې ۲۴۰۰ کسان اعدام کړي دي. په چین کې د اعدامونو په اړه محافظه کاره او ډول ډول اټکلونو ته په پام سره، دا هېواد د نړۍ د اعدامونو ۵۸٪ په ۲۰۰۹ کال کې او ۶۵٪ په ۲۰۱۰ کال جوړوله.  :zh:中华人民共和国死刑犯列表

په چین کې د اعدام شویو کسانو کره شمېر د دولتي راز په توګه ګڼل کېږي. ډېر لږ د اعدام د سزا قضیې، لکه په ځینو لوړ پوړو قضیو کې، د قضا له لوري په عامه توګه خپرېږي. د دې یوه بیلګه د دولت د خوړو او درملو د ادارې د پخواني رییس ژینګ ژیاویو اعدام و چې د دولتي تلویزیون او د ژینهوا رسمي خبري اژانس له خوا تایید شو. نورې رسنۍ، لکه د انټرنېټي پیغامونو ډلې، معمولا د سزا له ترسره کولو وروسته د مرګ د سزا د قضیو د تایید سرچینې ګرځېدلي دي. 

د اعدامونو د شمېر رسمي شمېرو ته چې د اعدام د سزا په سیستم کې واقع کېږي د لاسرسي د نشتوالي له امله، علمي څېړونکي باید د غیر دولتي بنسټونو لکه د بښنې نړوال سازمان له لوري راټول شوي معلومات وکاروي، چې د اعدام د شمېرو د کچې په اړه د راپورونو ترټولو زیاته ذکر شوې سرچینه ده. د ټولو معلوماتو پر بنسټ، د بښنې نړیوال سازمان په ۲۰۰۹ کال کې وویل چې په ۲۰۰۸ کال کې ۱۷۱۸ اعدامونه ترسره شوي (چې د ۰.۰۰۰۱ سلنې سره مساوي دي، یا د چینایي نفوس په پرتله له ۱۰۰۰۰۰۰ کسانو څخه ۱ کس دی). د بښنې نړیوال سازمان په دې باور و چې مجموعي شمېرې ښایي ډېرې لوړې وي. "په چین کې د اعدام سزا: اصلاحات او د هغې راتلونکې" د څېړنې پر بنسټ، "په چین کې د اعدام د سزا او د اعدام خورا محافظه کار اټکل د دا د لاندې محاسبوي قواعدو له امله څرګندوي: ۱) کله چې د کروالي په اړه شک موجود وي، ارقام خارج شوي؛ ۲) چېرې چې دوه متضاد راپورونه شتون درلود، د ټیټو ارقامو راپور په اند کې نیول کېږي؛ ۳) کله چې د اعدام او زندان سزاګانو ګډې شمېرې ورکړل شي، یوازې د مرګ سزا ثبت کېږي؛ او ۴) کله چې یوې ډلې ته د مرګ سزا ورکړل شوه، یوازې د یوې سزا په بڼه ثبت کېږي." 

میلیاردر لیو هان په ۲۰۱۵ کال کې، د یوې جنایي ډلې مشرې کوله او لږ تر لږه د دریو قتلونو د امر له امله اعدام شو. دا اعدام د یوان باوجینګ له اعدام نهه کاله وروسته ترسره شو چې، یو بل میلیاردر او د لیو هان د اوږدې مودې سیال و او په ۲۰۰۶ کال کې د قراردادي وژنې په تور اعدام شو. 

 سرچينې