اسي ژبه

اسي (په اسي ژبه کې:Ирон  آيرون ، یا ایرَتّی اَوژاگ Лига иратти ожаг ) os: Ирон Лига ) د ختيځې څانګې يوه له ايراني ژبو څخه ده چې نن ورځ په قفقاز کې ويل کېږي. په اروپا کې د روسیې او جورجیا ترمنځ سیمه نن ورځ، اسي او تاتي یوازېنۍ پاتې ایراني ژبې دي چې په اصلي توګه د اورپا د لوېديځ په یوه برخه کې عام دي. Dorren, Gaston, and Jenny Audring. 2012. Taaltoerisme: feiten en verhalen over 53 Europese talen. Schiedam: Scriptum.

د دې ژبې ویونکو یو څه برخه د شمالي اوسیتیا-الانیا په جمهوریت کې او یو څه د ګرجستان په جمهوریت کې ژوند کوي چې د جنوبي اوسیتیا خپلواکه سیمه بلل کیږي. یوه ژبه چې ادبي اړخ لري "لوحه" ده. د آسي ژبه د لرغونې اسیتیایي ژبې تسلسل ګڼل کیږي. د دغې ژبې د ويونکو شمېر شاوخوا ۷۰۰ زره تنه دی، چې په عمده توګه په الان کې ژوند کوي. همدارنګه، په ترکیه کې يو شمېر اسي ژبې ويونکي ژوند کوي. د آسي ژبه د جورجیا او روسي ژبو څخه پورونه لري.

اسي د هند-اروپايي کورنۍ ژبه ده او شمال ختيځ ایراني ژبو د سیتیان څانګې پورې اړه لري. دا ژبه د ايران له ختيځو سيمو څخه قفقاز ته تللې او د سغديايي ژبې سره تړاو لري، چې نښې يې په منځنۍ اسيا او ترکستان، چين او ياګنايي ژبه کې موندل شوې دي، چې نن سبا د سمرقند په ختيځو سيمو کې عامه ده. او خوارزمي ژبې پورې اړوند ګڼل کيږي. 

 ژبی 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Oseta_latina_skribo.jpg/255px-Oseta_latina_skribo.jpg|بټنوک|255x255px| د اسي د ژبو د کتاب یوه پاڼه، په 1935 کې خپره شوې.
د اسي ژبې دوه اصلي ژبې د اوسیتیا په ختیځ کې د اوسپنې او په لویدیځ کې دیګوري (ډیګوري) دي. د اکس ډیری خلک د اوسپنې په ژبه خبرې کوي، چې یو ادبي ژبه هم ګڼل کیږي. د دغو دوو ډلو تر څنګ په هنګري کې يوه بله اسيايي ژبه هم وه، چې د جاسک په نامه يادېده. که څه هم د یاسي ژبه ورکه شوې ده، یاسي خلک اوس هم په هنګري کې ژوند کوي. په ټوليزه توګه د اسي ژبو د ویونکو شمیر د دیګوري ژبو په پرتله ډېر دی، او له همدې امله دا د اسي ژبو معیاري ژبه هم ګڼل کیږي. په دې وروستیو کې یې اثار او لیکنې هم په ډیګري ژبو ژباړل شوي دي. د دیګوري ویونکي اکثره په لویدیځ اوسیتیا کې ژوند کوي، او ایروني د ژبې ډیره ختیځه ژبه ده.

د ژبپوهنې د بدلونونو له مخې، د ډیګوري ژبي د خپل سیال په پرتله یو څه زاړه او زاړه ښکاري. د ديګوري په شل عددي سيسټم کي هم د اوسپني د لسمي سيسټم په پرتله توپيرونه شته او د فعلونو په جمله او نحو کي هم توپيرونه شته، البته دواړه د يوې ژبي ګړدودونه ګڼل کيږي او پخپله هم په دې باور دي.

 تاریخ 
د آچے پلرونه په منځنۍ دوره کې "الان" او "الان" او په پخوانیو وختونو کې "سرمت" بلل کیدل. دا ژبه اوس د شمالي اوسیتیا (په روسیه کې) او جنوبي اوسیتیا (په ګرجستان کې) ژبه ده. پر دې سربېره په ځينو نورو ځايونو لکه کبارد، بالکار او سټاوروپول کې هم ځينې خلک په اسي ژبه خبرې کوي. د اسيايي ويونکو ځمکه د قفقاز د غرونو په دواړو غاړو کې موقعيت لري. اسي ژبه په اصل کې ايراني ژبه ده، خو د قفقاز د خلکو د ژبې د نفوذ له امله په کې بدلونونه راغلي او له همدې امله د ايراني او غير ايراني عناصرو په ګډون دوه مخي ژبه ګڼل کېږي. البيروني د امکاناتو د حدودو په سريزه کې ليکي چې د الان او عاص د خلکو ژبه د خوارزمي او بيجنکي له جملې څخه ده. 

په لرغونې دوره کې د آشوري ژبې هیڅ نښه نشته. په کلاسیک او منځنیو دورو کې، دا د لویدیځ سیتینیا ژبې څخه جلا شوی و. له پښتو او یغني سره د دې ژبې نږدېوالی دا خبره ثابتوي. په کلاسیکه دوره کې د دې ژبې لومړنی ژوندی پاتې شوی کار په قفقاز کې د قبر ډبرې لیکنه ده چې په یوناني ژبه لیکل شوې. دا ژبه یوازینۍ عصري ایراني ژبه ده چې د فارسي ژبې تر اغیزې لاندې نه ده راغلې. اسي ويونکي د سيټيانو د لرغونې ژبې عصري استازي دي. دا ژبه چې د ختیځ ایراني ژبو څخه ګڼل کیږي د پامیر ژبې او پښتو ژبې ته ډیره نږدې ده. اسي ژبه د آذري ، تاتي ، تالشي او کرد ژبو ترڅنګ په قفقاز کې عام ایراني ژبې دي. اسي هم د ماسګیټس او سرماتیانو ژوندي پاتې شوي وګڼل شول، چې ټول یې سیتیان قومونه وو. په وروستیو وختونو کې د منځني اسیا له ژبو څخه اثار په لاتیني یا یوناني رسم الخط کې تر لاسه شوي چې ټول یې د یوناني ژبې تر اغیزې لاندې دي. همدارنګه د منځني اسيا د اثارو څېړنه ښيي چې د دې ژبې ښوونيزه ژبه د صوتي بدلون په حال کې ده او د دې ژبې غږونه د قفقاز د ژبو تر اغېز لاندې تر ډېره حده بدل شوي دي. همدارنګه په هنګري کې اسيايي مهاجرينو هم په دې ژبه کې اثار پيدا کړل او د ځان لپاره يې يوه ځانګړې ژبه درلوده.

 ملکیت 
په عين حال کې آسيايي ژبه د فارسي ژبې له نفوذ څخه ډېره لرې پاتې شوې ده، خو د ايران د لرغونو ژبو ډېرې ځانګړتياوې يې ساتلې دي (لکه په ډېرو مواردو کې د اسمونو کارول او د ګڼو کارول د فعلونو لپاره مختګونه، او نور). 

 ادب او لیکنه 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/1agRastdzinad.jpg/255px-1agRastdzinad.jpg|بټنوک|255x255px| د روز زیناد ورځپاڼی لومړی مخ په ۱۹۲۳ کال کی په شوروی اتحاد کی خپور شو
دا چې دا ژبه د ایراني ژبو په کورنۍ پورې اړه لري، له پارسي سره ورته والی لري. د پخواني شوروي ژبپوه ابیوف ویلي دي چې د تاریخ په اوږدو کې د اسي او قفقاز ژبو تر منځ د ورته والي سره سره، اسي ژبې د ایراني ژبې په توګه خپله ځانګړتیا ساتلې ده. او دا د کلمو د ریښو په موندلو او ګرامري جوړښت کې لیدل کیدی شي. Abaev, V. I. A Grammatical Sketch of Ossetic translated by Stephen P. Hill and edited by Herbert H. Paper, 1964

په دې ژبه کې کرښه اوږد تاریخ نه لري. د یادولو وړ ده چې په منځني پیړیو کې د یوناني الفبا سره د اسیایي قبر ډبره وموندل شوه. په قفقاز کې د روسانو له فتحې وروسته، روسي الفبا هلته خپره شوه. په سیریلیک الفبا کې لومړنی اسوری کتاب په 1798 کې په مسکو کې د روحاني پلار ګای د توضیح په نوم خپور شو. د نولسمې پیړۍ په پیل کې ایوان یالغوزیه د کلیسا زاړه متنونه له ګرجستان څخه اسي ته وژباړل او په یو څو بدلونونو سره یې په ګرجستاني رسم الخط کې خپاره کړل. رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. ص۷۴۶. د اوسپنې گزیټ په نوم لومړنۍ اسیایي خپرونه په ۱۹۰۶ کال کې د ولادي کافکاز له خوا خپره شوه. په ورته وخت کې، عصري آسیایي ادب په روسیه کې تاسیس شو. د اسي ادبياتو بنسټ ایښودونکی کستا خاتاګوروف دی. تاریخ زبان فارسی. دکترابولقاسمی. تهران. نشرسمت. ۱۳۷۳ د شوروي اتحاد له ړنګېدو مخکې د اسيا دوه ورځنۍ خپرونې خپرې شوې وې: ١- په شمال کې راست زيناد (رستي) او ٢- خرزرين (يعنې: د سرو زرو لمر يا د سرو زرو لمر يا باران)، چې په عمومي ډول د اوسېتيايي کيسو سره علاقه ښيي او شعرونه

په آشوري ژبه کې ترټولو زوړ لیکل شوی اثار د زیلینچوک ډبرې لیکنه ده چې د 941 میلادي کال پورې اړه لري. دا لیکنه چې په یوناني رسم الخط کې د 21 کرښو د مقبرې ډبره ده، په 1888 میلادي کال کې د زیلینچوک سیند په ښي څنډه کې، چې د الانانو په لرغونې خاوره کې موندل شوې وه، وموندل شوه، مګر په یوناني رسم الخط کې د دې ژبې د لیکلو دود له امله و. له دې څخه د تاتارانو د یرغل په ګډون د مختلفو تاریخي عواملو له امله مداخله شوې ده. یو وخت اسي ژبه هم په فارسي (عربي) رسم الخط لیکل کېده. 

 کيدود 
اسي سکریپټ په 1798 کې د کلیسا سلاویک سکریپټ پراساس د عیسوي مشنریانو لخوا رامینځته شوی. په 1844 کې، اندری سیوګرین (1794-1855 AD) د غیر مذهبي سیریلیک رسم الخط پر بنسټ یو الفبا تاسیس کړه، او بیا میلر د آسیا ژبې لپاره د لاتیني الفبا پر بنسټ یو سکریپټ ډیزاین کړ. له 1923 څخه تر 1938 پورې، د لاتیني رسم الخط پر بنسټ د شمالي او سویلي آسیا ژبو لپاره یو الفبا کارول کیده. 

په 1938 کې، د آسیا ژبې لپاره د روسیې د الفبا پر بنسټ یو نوی فونټ رامینځته شو، چې اوس هم عام او کارول کیږي. که څه هم په اتلسمه او نولسمه پېړۍ کې داسې کسان موجود وو چې په اسي ژبه کې يې شعرونه ليکلي، خو کوستا خاتاګوروف (١٨٥٩-١٩٠٦ع) ملي شاعر او د اسي ادبياتو بنسټګر ګڼل کېږي، د ده شعرونو د اسي ژبې په وده او تکامل کې مهمه ونډه لرلې ده. د دې ژبې. د "نارت" د اتلانو په اړه کیسې د دې ژبې له ملي ادبیاتو څخه دي، چې اوس په لیکلې بڼه ثبت او موجودې دي او په آسیايي ادبیاتو کې ځانګړی اهمیت لري. 

 ژبی 
اسي ژبه دوه ژبي لري: په ختيځ کي د اوسپني ژبي او په لويديځ کي ديګور ژبي. د ایران ژبه په پراخه کچه خپره شوې او د اسي د 75٪ خلکو لخوا ویل کیږي، او دا د اسي ادبي ژبې بنسټ دی. ایران هم د تولي په نوم یوه فرعي ژبه لري. د دیګور ژبه چې په لوېدیځه برخه کې او د اروخ او ارسدن سیندونو په اوږدو کې موجوده ده، یوه ورکه شوې ژبه ده، خو د دې ژبې د پخوانیو پړاوونو زیاتې ځانګړتیاوې یې ساتلې دي. 

 فونیټیک 
د دې ژبې په فونيټیک کې، 7 واولونه او 28 کنسوننټونه دي او په دې کې اسمونه او فعلونه کارول کیږي. اسمونه واحد، جمع، بې طرفه او جمع دي او په 9 مواردو کې کارول کیږي. په اسي ژبه کې عددونه څلور ټولګي لري: تشريحاتي، منظم، توزيع کوونکې او جزئي. 

 لغتونه 
د آسي ژبې لغتونه د پامیر او یغنبي ژبو سره ورته دي او پښتو د نورو ژبو په پرتله ډیره ورته ده ځکه چې دا د شمال ختیځ ایراني ژبو په ډله پورې اړه لري. او نور ژبني ټکي او فونيټيکي بدلونونه په اسيايي اصطلاحاتو کي له غير ايراني ژبو سره د نژديوالي له امله شامل دي، خو د لغتونو له پلوه بيا هم خپل ايراني ځانګړتياوي ساتي. اسيايي ژبه لکه د فارسي ژبې په څېر، د جنس او ديوان نشتوالى لري. په ایران کې د کسپین سمندر د ډیالوګونو په څیر، ملکیت ضمیرونه د اسم څخه مخکې او ضمیمه مخکې راځي. ځینې وختونه جملې د اسم ګروپونو سره وي.
+د پښتو او  فارسي ژبې ته ورته کلمې پښتوفارسیايرِني بلپيلپیلpilpil پیغمبرپیغمبرpaxumparpaxompar زندانزندانzindonzindon احساسنمدnimatnimadنښاننشانnishannisan انسانآدمadamadan سرسرsarsar غوږگوشgusgush غاښدندانdandaqdandaq ګوتېانگشتanguzhanguz خدایخداkhushanikhusai لمرخورشیدkhurkhur خوړلخوردنkharankharunخوښخوشkhorshkhorsيېږهخرسârsârs باران (اورښت)بارانwârenwâren
معنیآتشماهنومادرخواهرشببینیسهسرخزردسبزگرگترجمه به زبان‌های دیگرآسیартartмæйmæjнæуæгnæwægмадmadхоxoæхсæвæxšævфындзfênzæртæærtæсырхšêrxбурburцъæхts'æxбирæгъbiræğسنسکریتagni/atarmāsanavamatarsvasārātrināsatrayarudhirapeetavrkisپښتواورorمیاشتmjāštنویnəwaiمورmōrخورxōrشپهšpaپوزهpōzaدرېdrēسورsurژړžəṛشینšinلیوهlewəهنديāgmahīnanayāmābehnrātnāktīnlālpīlāharābheyrryāکورديئاگر
āgrمانگ/ مه
māň/mahنه‌و/نه
naw/nahدالگ/دایک
dālg/dāyikخوه‌یشگ
xwašegشه‌و
šawلوت
lütسهseسوور/سۆر
sûr/sōrزه‌رد
zardسه‌وز/که‌سک
sawz/kaskگور/گورگ
gor/gurgانکلیسيfiremonthnewmothersisternightnosethreeredyellowgreenwolfالمانيFeuerMonatneuMutterSchwesterNachtNasedreirotgelbgrünWolfلاتینignismēnsisnovusmātersorornoxnasustrēsruberflāvus, gilvusviridislupusفرانسويfeumoisnouveaumèresœurnuitneztroisrougejaunevertloupاېټالوي fuocomesenuovomadresorellanottenasotrerossogialloverdelupoاسپانیایيfuegomesnuevomadrehermananochenariztresrojoamarilloverdeloboکاتالانfocmesnoumaregermananitnastresroig / vermellgrocverdllopرومانیایيfoclunanoumamăsorănoaptenastreiroşugalbenverdelupیونانيφωτιάfotiáμήναςminasνέοςneosμητέραmiteraαδελφήadhelfiνύχταnihtaμύτηmitiτρίαtriaερυθρόςerithrosκίτρινοςkitrinosπράσσινοςprassinosλύκοςlikosلیتوانیایيugnismėnuonaujasmotinasesuonaktisnosistrysraudonageltonažaliasvilkasبلغارياييогънogənмесецmesetsновnovмайкаmaikaсестраsestraнощnoshtносnosтриtriчервенchervenжълтzhăltзеленzelenвълкvălkروسيогоньogón’месяцmiesyatsновыйnovyiматьmat'сестраsiestraночьnoch'носnosтриtriкрасный، рыжийkrasnyi, ryzhyiжёлтыйzholtyiзелёныйzielionyiволкvolkطبري (مازندرانی)تَش
tašمونگ
muŋنو
Nuمار
mārخواخِر
xaxerشو
šuفِنی
feniسه
seسِرخ
serxزَرد
zardسوز
sūzوِرگ
vergلر ژبهئاگر
āgrمه
mahنیو
newدا/دالکه
dā/dālkaددو
dadoشه‌و
šawنووفت
nowftسهseسوور/سۆر
sûr/sōrبور
burسه‌وز/
sawzگورگ/ورگ
vorg/gurg

 د پوښتنې ټکي 

 чи (څه) - څوک؟، څوک؟
 цы (tsێ) - څه؟
 кæд (Кад) - څوک؟
 кæм (کام) - چیرته؟
 цæмæн (تسمان) - ولې؟
 Kwid - څنګه؟
 Kwid əğdawəy (Kwid əğdawəy) - څنګه؟
 цалتسل - څومره؟
 кæцы (катсй) - کوم یو؟

 د آسیا د پوهانو پس منظر 
په اسيايي ژبه څېړنه د روسي ايراني پوهانو (A. شیګرین، پی. لرخ، ک. زلمان) د نولسمې پېړۍ په منځ کې پیل شو، خو په دې برخه کې تر ټولو ستر ویاړ اکاډمیسنانو او پوهانو ته رسیږي. ف. میلر، چې د اسي په اړه یې یو لړ خورا مهمې څیړنې پریښې دي او په یقیني توګه یې ښودلې چې دا ژبه د پخوانیو وختونو د سیتیایي ژبو تسلسل دی. هغه د آسي ژبې تاريخي ګرامر وليکه چې په ګروندريس کې خپور شو او تر اوسه پورې يې خپل اهميت ساتلى دى او د اسي-روسي-جرمن کلتور هم ليکلى چې د ده له مړينې وروسته خپور شو. د شوروي په دوره کې، د آسیا ژبې څیړنې تعقیب شوې، او نن ورځ په لیننګراد او مسکو کې ( الکسانډر آرنولدوویچ فریمن ، واسیلي ابایوف )، په تبلیسي (جی. s. اخولدریاني) او په اورجونکیز کې دوام لري. په وروستیو لسیزو کې، ډیری اثار خپاره شوي چې د فونیټیک، ګرامر، لغتونو او د اسسي ژبې تاریخ اړخونه ژور کړي. ابيوف تر ټولو مهمه څېړنه کړې ده. 

 اړوندې پوښتنې 

 لیلاکس
 یاسي ژبه

 پايليک 

 سرچینې 

 ارانسکی، یوسف م (۱۳۸۶). زبان‌های ایرانی. ترجمهٔ علی اشرف صادقی. تهران: انتشارات سخن. شابک ۹۶۴-۶۹۶۱-۲۴-X.<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-asef1-5">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-free a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-subscription a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-registration a{background-position:left .1em center;padding-left:1em;padding-right:0}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
 رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. ټوک دوم. ترجمه حسن رضایی باغ بیدی و همکاران. تهران. نشر ققنوس. چاپ دوم. ۱۳۸۷

 د نورو لوستلو لپاره 



 Encyclopædia Britannica, Ossetic language

 بهرنۍ لینک 

 آسیا ویکیپیډیا
 اوسیټیک ملي کارپس (انگلیسی)
 د روسیې اوسیټیک آنلاین قاموس
وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations