جان ویلکس بوث

جان ویلکس بوث (د ۱۸۳۸ز کال د می له ۱۰مې- د ۱۸۶۵ز کال د اپرېل تر ۲۶مې) د تیاتر امریکایي لوبغاړی و، چې د ۱۸۶۵ز کال د اپرېل په ۱۴مه یې په واشنګټن ډي سي کې، په فورډ تیاتر کې د امریکا ولسمشر ابراهام لینکلن وواژه. هغه د ۱۹مې پېړۍ د غوره تیاتري کورنۍ غړی و، بوث له مریلنډ نه و او نامتو لوبغاړی و، چې د کنفدراسیون پلوی هم و. هغه ولسمشر لینکلن په امریکا کې د وروستۍ غلامۍ د لغوه کولو لپاره وغانده او خواشیني یې څرګنده کړه. 

په اصل کې، بوث او کوچنۍ ډلې یې د لینکلن د تښتولو توطیه جوړه کړې وه ترڅو د کنفډراسیون له هیلې سره مرسته وکړي. هغوی وروسته پرېکړه وکړه، چې هغه او د ولسمشر مرستیال اندرو جانسون او د بهرنیو چارو وزیر ویلیم ایچ سوارډ ووژني. که څه د شمالي ویرجینیا پوځ د جنرال رابرت ای لي په قوماندې سره څلور ورځې مخکې د اتحادیې پوځ ته تسلیم شوی و، خو بوث باوري و، چې کورنۍ جګړه نا حل شوې پاتې؛ ځکه چې د جنرال جوزف ای جانستون د کنفډراسیون پوځ جګړې ته دوام ورکوي. Hamner, Christopher. "Booth's Reason for Assassination ". Teachinghistory.org . Accessed July 12, 2011.

بوث یوځل د ولسمشر لینکلن پر شا ډزې وکړې. بل سهار د لینکلن د مرګ ورځ وه او له دې سره د بوث سازش هم بشپړ شو. سوارډ کلک ټپي شوی و، خو بېرته جوړ شو په داسې حال کې، چې د ولسمشر پر مرستیال جانسون هېڅ برید ونه شو. بوث پر آس سویلي مریلنډ ته وتښتېد. دولس ورځې وروسته یې د شمالي ویرجینیا په کلیوالي فارم کې په یوه ګودام کې ونیو. ډیویډ هرولډ، چې د بوث ملګری و، تسلیم شو، خو بوث ځنډ وکړ. تر هغه وروسته، چې چارواکو ګودام ته اور واچاوه؛ نو د اتحادیې سرتېري بوستون کوربت د هغه پر غاړه وژونکې ډزې وکړې. هغه فلج شو او څو ساعته وروسته ومړ. اته توطیه جوړونکي محکوم شول او له دې شمېره څلور یې ډېر ژر په دار وځړول شول. 

 شالید او لومړی ژوند 
د بوث والدین، جونیوس بروتوس بوث او د هغه مېرمن مري آن هلمز وو، چې د ۱۸۲۱ز کال په جون کې له انګلستانه متحده ایالاتو ته کډوال شول. هغوی د مریلنډ له بل ایر سره نږدې ۱۵۰ جریبه (۶۱ هکټاره) فارم وپېره، دا هغه ځای و، چې په کې جان ویلکس بوث د ۱۸۳۸ز کال د می په ۱۰مه په یو لرګین څلور اتاقه کور کې وزېږېد. بوث د مور او پلار له لسو اولادونو نه نهم و. د هغه نوم له جان ویلکس نه اخیستل شوی و، چې د انګلستان یو راډیکال سیاستوال و او لرې خپل یې و. د جونیوس مېرمن ادلاید دلانوي بوث په ۱۹۵۱ز کال کې د زنا له امله له هغه طلاق واخیست او هولمز د ۱۸۵۱ز کال د می په ۱۰مه، چې د جان ویلکس له ۱۳مې کلیزې سره سمون خوري، له جونیوس سره واده وکړ. نورا تیتون په خپل کتاب (زما افکار په وینو لړلې دي) (۲۰۱۰ز) کې وړاندیز کوي، چې د لوبغاړي جونیوس بوتوس بوث د زامنو اډوین او جان ویلکس شرم او حرص هغوی د بریا او ستاینې لور ته وهڅول او هغوی یې د سیالانو په توګه معرفي کړل. اډوین د اتحادیې د پلوي په نقش کې او جان ویلکس د ابراهام لینکلن د قاتل په نقش کې خپل سهم لرلی دی.      Smith, p. 18.Booth's uncle Algernon Sydney Booth was an ancestor of Cherie Blair (née Booth), wife of former British Prime Minister Tony Blair.––Smith, pp. 43–44. 

په ۱۸۵۱ز کال کې د بوث پلار د هارفورډ د ښارګوټي په املاک کې یو ټیوډور هال جوړ کړ، چې د اوړي د کور په توګه یې و. په داسې  حال کې، چې د بالتیمور پر اکستر سړک یې هم یو ژمنی استوګنځی درلود. په ۱۸۵۰ز کال کې د یوې سرشمېرنې په لړ کې د بوث کورنۍ د بالتیمور اوسېدونکې وشمېرل شوه. John Wilkes Booth's boyhood home of Tudor Hall still stands on Maryland Route 22 near Bel Air. It was acquired by Harford County in 2006 to be eventually opened to the public as a historic site and museum.Kimmel, p. 70.Clarke, pp. 39–40.

 تیاتر 

 ۱۹۵۰ لسیزه 
بوث د ۱۸۵۵ز کال د اګسټ په ۱۴مه په ۱۷ کلنۍ کې، د ریچارډ III په بالتیمور کې د چارلز د سړک په تیاتر کې د ارل ریچموند په ملاتړي رول کې د لومړي ځل لپاره صحنې ته راغی. ځینې کرښې یې له یاده ووتې؛ نو نندارچیانو پرې ملنډې ووهلې. هغه همدارنګه د بالتیمور پر هالیدي سړک هم تیاتر پیل کړ، دغه ځای په جان ټي فورډ پورې اړه لرله، چې د بوث کورنۍ هر وخت دلته خپل تیاترونه ترسره کړي دي. په ۱۸۵۷ز کال کې بوث په فلاډلفیا کې د ارچ سړک د تیاتر له سهامي شرکت سره یوځای شو او یو بشپړ فصل هلته ولوبېد. د هغه په خوښه هغه «جي بي ویلکس» ونومول شو، ترڅو د تسپین د نامتو کورنۍ له غړو سره د پرتلې له امله ډډه وکړي. جیم بشپ ولیکل، چې بوث «د ظالمې صحنې پر غله بدل شو، خو خپل نقشونه یې په داسې علاقې ولوبول، چې نندارچیانو یې نمانځنه وکړه». د ۱۸۵۸ز کال په فبرورۍ کې هغه د ارچ د سړک په لوکرزیا بورجیا تیاتر کې ولوبېد. د پرانیستې په شپه هغه له یوې صحنې نه وېره تجربه کړه، هغه د دې پرځای چې ووایي، «مېرمنې، زه پتروشیو پاندولفو یم»؛ نو په بند شوي غږ یې وویل «مېرمنې، زه پوندولفیو پت یم؛ پدولفیو پت؛ پانتوچیو پد، لعنتي! زه څوک یم؟» دا د نندارچیانو د لوړې خندا لامل شو.Smith, pp. 61–62.Kauffman, American Brutus, p. 95.Kimmel, p. 149.Kimmel, p. 150.

 د کورنۍ جګړې کلونه 
بوث په کلکه د لغوه کوونکو د پلویانو مخالفت وکړ، چې غوښتل یې په امریکا کې غلامي پای ته ورسوي. د ۱۸۵۹ز کال د ډسمبر په ۲مه بوث د لغوه کوونکو د مشر جان براون د اعدام په مراسمو کې برخه واخیسته. جان براون د خیانت، قتل، د غلامانو تر منځ د بغاوت رامنځته کولو او د ویرجینیا په هارپرز فري کې د فډرال پر اسلحه خونې د برید په تور اعدام شو. بوث د ریچموند په تیاتر کې د تمرین په حال کې و، چې په ورځپاڼه کې یې د براون د اعدام خبر ولید. هغه د دې لپاره چې خلک ورته لاسرسی ونه لري، له ریچموند ګري نه یې یو یونیفرم په پور واخیست او یوې ملیشې چې ۱۵۰۰ کسانه په کې وو او د چارلز ښار ته د براون د اعدامولو لپاره روان وو؛ نو ورسره په همدې یونیفرم کې ه یوځای شو، ترڅو بروان په احتمالي ډول له اعدام نه وژغوري. کله چې بروان پرته له کومې پېښې په دار وځړول شو؛ نو بوث هغه ته نږدې ورغی او له برخلیکه یې راضي شو. بوث د ځړول شي کس د مړینې د زړورتیا ستاینه وکړه. Kauffman, American Brutus, p. 105.Goodrich, pp. 60–61.

 غبرګون 
بوث له فورد تیاتر نه د سټېج له دروازې کوڅې ته وتښتېد، دلته جوزف پینټز باروز د هغه د تېښتې لپاره یو آس درولی و. د اس مالک هغه ته خبرداری ورکړ، چې اس یې لوړه حوصله لري، خو که پام ورته ونه شي، ښایي حوصله وبایلي. بوث اس پرېښود او اډمونډ سپانګلرد سپنګلر ته یې وویل، چې باروز دې یې وساتي.  

بوث له ډیویډ هرولد سره د مریلنډ سویل ته لاړ او د خپلې تېښتې د لارې پلان یې ونیو، ترڅو په دغې پاشلې سیمې کې د ټلګراف او د ریل پټلۍ له لږوالي ګټه پورته کړي او له خپلو خواخوږو، په ځانګړې توګه د کنفدراسیون له غړو سره اړیکه ټینګه کړي. هغه فکر کاوه، چې د سیمې ګڼ ځنګلونه او د زکیا جبیزې ځمکې ورته د ویرجینیا کلیوالو سیمو ته د تېښتې لار پیدا کړې. په نیمه شپه کې، بوث او هرولډ په براندي واین پایک کې د سورات شرابخونې ته ورسېدل، دغه ځای له واشنګټن نه ۹ مایله(۱۴ کیلومتره) فاصه لرله. دا هغه سیمه وه، چې په لومړیو کلونو کې یې په کې د انسان تښتونکو نقشه جوړوله او د دې ترڅنګ یې په کې اسلحې او تجهیزات ذخیره کول.Townsend, pp. 42–43.Bishop, p. 66.Kauffman, American Brutus, pp. 143–144.Townsend, pp. 42–43.Smith, p. 174.

 د بوث د انګېزې نظریه 
لیکوال فرانسیس ویلسون د لینکلن د وژنې پرمهال ۱۱ کلن و. هغه په ۱۹۲۹ز کال کې په خپل کتاب جان ویلکس بوث کې د بوث د ونډې په اړه ولیکل: «هغه د مالي ګټې له فکر کولو پرته یو ناوړه عمل ترسره کړی و او د ځان قرباني یې ورکوله. ده ویل چې دا به یې غوره موخه وي، خو په اصل کې یوه بشپړه متعصبه کړنه وه». نورو د بریا او شهرت لپاره ځان غوښتونکې انګېزې؛ لکه: شرم، حرص او د ورور او خور سیالۍ لیدې.Wilson, p. 19.

 سرچينې