د عثماني سترواکۍ راپرزېدل

د عثماني سترواکۍ رامنځته کېدل او عروج د تاریخ هغه دوره ده، چې په ۱۳۹۰زکال کې د عثماني سترواکۍ (Osmanlı Beyliğ) له راپرزېدو سره پیل په ۱۴۵۳ز کال کې پای ته ورسېد، چې دا دوره د بیتینیا په شمال لوېدیځ اناتولي سیمه کې د عثماني سلطنت له خوا د بیزانس په پولو کې د یوې کوچنۍ سلطنت نه د بالکان، اناتولیا، منځنۍ ختیځ او شمالي افریقا په سترواکۍ بدل شوه. له همدې امله، دا دوره د یادې سترواکۍ په تاریخ کې د «د سترواکۍ لومړۍ دوره» په توګه بیان شوې ده. د دې دورې په اوږدو کې یوازې عثمانیان په سیمه کې یو له ډېرو سیالو دولتونو نه و، چې د سیمه اېزو جنګسالارانو، غازیانو او د بادارانو په ملاتړ یې د خپلې خاورې کنټرول ساتلی و. د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې عثماني سلطانان وتوانیدل چې کافي شخصي ځواک او واک ترلاسه کړي او په دې توګه یو مرکزي امپراتوري دولت رامنځته کړي، چې دا لړۍ د دویم سلطان محمود  (له ۱۴۵۱زکال نه تر ۱۴۸۱ز کال پورې واکمن و) له خوا پایله شوې وه. په ۱۴۵۳زکال کې د قسطنطنیه فتح د یوې سمبولیکې شیبې په توګه لیدل کېده، ځکه د عثمانیانو له خوا نوی راپورته شوی دولت له یو سلطنتي دولت نه په سترواکۍ بدل شو او په دې ډول په تاریخ کې یو لوی بدلون په ګوته کوي.  

د عثمانيانو برياليتوب یو عامل پورې نه وه تړلې او په ټوله دوره کې يې توپيردرلود ځکه چې عثمانيانو په پرله پسې ډول له بدلیدونکو شرايطو سره بدلېدل. دغه راز د عثماني دورې د لومړۍ برخې یعنې  د ۱۴ پېړۍ مطالعه د سرچینو د کمښت له امله د تاریخپوهانو لپاره ستونزمن دي. ځکه د لومړي عثمان له واکمنۍ راهیسې یو لیکل شوی سند هم نه دی. سربیره پردې، عثمانیانو د ډېرو پېښو نه سل کاله وروسته چې دوی یې بیانوي یعنې  تر ۱۵مې پېړۍ پورې د خپل تاریخ په ثبتول پیل نه و کړی. له همدې امله د وروستیو تاریخونو د کیسو په تحلیل کې د حقیقت او افسانو تر منځ توپیر کول د تاریخپوهانو لپاره یوه لویه ننګونه ده. 

 اناتولیا له عثماني خلافت نه مخکې 
د ۱۳مې  پېړۍ په پیل کې اناتولیا د دوو نسبتا ځواکمنو دولتونو په لوېدیځ کې د بیزانسي سترواکۍ او په مرکز کې د اناتولي سلجوقیانو تر منځ ووېشل شوه، چې د دوی تر منځ انډول په ۱۲۴۳ز کال کې د Köse Dağ له جګړې وروسته د مغولانو یرغل او د سلجوقیانو فتح او په ۱۲۶۱ز کال کې د بیزانس پالیولوګوس کورنۍ له خوا د قسطنطنیه فتح کولو له امله له منځه لاړه او په دې ډول د اناتولي پولو نه یې د بیزانس پام واړوه. د مغولانو تر فشار لاندې د ترکانو کوچي قومونه دې ته اړ شو چې لوېدیځ لوري ته کډوال شي چیرته چې د بیزانسانو دفاع ډېره کمزورې وه. تر راتلونکو دوو پېړیو پورې اناتولیا د مغولانو په ځانګړې توګه د الخانانو له خوا واکمنه شوه، چې په اناتولیا کې د دې دورې په اوږدو کې سکې د الخان واکمنان ته اشاره کوي او په دې توګه  له ۱۲۶۰ لسیزې نه وروسته اناتولیا د بیزانسانو له کنټرول نه ووتله.

په دې توګه د ۱۳ پېړۍ په پای کې لوېدیځه اناتولیا کې سیاسي واک د محلي واکمنانو، قبیلوي ډلو، مقدس شخصیتونو او جنګسالارانو تر منځ ووېشل شو که څه هم د بیزانس او سلجوق واک تل موجود و، خو په چټکۍ سره له منځه لاړه. د واک وېش د دې لامل شو چې ډېړي تاریخپوهان د ۱۳مې او ۱۴مې پېړۍ کې د اناتولیا سیاسي بنسټونه د طائف یا «کوچني پاچاهانو» په توګه یاد کړي، چې په هسپانیا کې یې د منځنۍ پېړۍ د وروستیو مسلمانو له تاریخ سره پرتله کاوه. د دې ډلو ځواک تر ډېره بریده په نظامي ځواک کې د خلکو جذبولو پورې تړلی و. دغه راز لوېدیځه اناتولیا په هغه وخت کې د یرغلیزو فعالیتونو مرکز و او جنګیالیو په خپله خوښه د هر هغه مشر بیعت کاوه چې د لوټمارۍ او ویاړ زمینه یې ورته برابرول.

 د عثماني دولت پیدایښت 
عثماني کورنۍ د لومړي عثماني واکمن یعنې عثمان په نوم ونومول شوه، چې هغه د یوې ترکۍ قبیلې و او د مغولانو له فتحو وروسته له منځنۍ اسیا نه کډوال شو، دغه راز د هغه د واکمنۍ پر مهال د ضرب شوو سکو له مخې دا څرګندیږي چې د هغه پلار ارطغرل نومېده. د عثماني سترواکۍ منشاء په یقین سره نه ده معلومه، خو دا څرګنده ده چې د منځنۍ اسیا د ترکانو له خوا تاسیس شوي چې د مغولانو تر واکمنۍ اناتولیا ته کډوال شوي و. 

په همدې توګه، په دې اړه هېڅ سند شتون نه لري چې د لومړي عثمان د سلطنت (بیلیک) د رامنځته کېدو څرنګوالی په ډاګه کړي، خو ځینې سرچینې چې هېڅ معاصره نه دي ډېری مختلفې او متضادې کیسې بیانوي. هغه څه چې یقیني دي دا دي چې د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې عثمان د یوې کوچنۍ دولت د مشر په توګه راڅرګند شو، چې مرکز یې د بتینیا په شمال لوېدیځ اناتولیا سیمه کې د سوغوت ښار په شاوخوا کې و. لکه څنګه چې د هغه په نوم د سکو صادرول د عثمان ظهور د یو مشر په توګه په ډاګه کوي. همدارنګه شهزاده عثمان په پیل کې د ترکي کوچیانو د قبیلوي ځواک له خوا ملاتړ کېده، چې عثمان له هغوی سره په سیمه کې د بیزانسي سیمو په وړاندې د بریدونو مشري کوله. دغه راز عثماني قبيله د سياسي مصلحت پر بنسټ ولاړه وه او په دې توګه د بیزانس اصلي خلکو په شمول ټول هغو کسان چې له عثماني قبیلې سره یې د یو ځای کېدو لیوالتیا درلوده شامل وو. همدارنګه د عثماني شرکت مشري د څو لویو جنګیالیو کورنیو لکه د کوسه میهال کورنۍ چې یوناني عیسویان و او د هرانیسلاو کورنۍ چې بلغاریایان وه له خوا روانه وه. دغه راز اسلام او ایراني کلتور له پیل نه د عثماني هویت یوه برخه ګڼل کېده.  

 حکومت 
د عثمانیانو د امپراتورۍ په پیل کې مخکې له دې چې عثمانیان د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې د مرکزي حکومت سیسټم رامنځته کولو ځواک پیدا کړي د واکمنانو واکونه د بېلابېلو قدرتونو لکه د سترواکۍ دننه کې د ترکيې د قبایلي مشرانو او د بالکان متحدین او واکدارانو تر منځ تر ډېر بریده محدود او په محافظه کار ایتلافونو او اتحادونو پورې تړلي وو.

کله چې عثماني دولت د لومړي ځل لپاره د ۱۳مې پېړۍ په پای کې د لومړي عثمان په مشرۍ راڅرګند شو، یوازې یوه قبیلوي اداره یې درلوده، چې د سترواکۍ له پراخېدو سره واکمنان یې د ډېرو خلکو د اداره کولو له ننګونې سره مخ شول، همدارنګه عثمانیانو د اداري  کارو په برخه کې د روم سلجوقیان د خپلې الګو په توګه او د پوځي جګړو په برخه کې سې ایلخانیان د الګو په توګه غوره کړل او تر ۱۳۲۴ز کال پورې دوی وتوانیدل چې د فارسي ژبې بیوروکراتیک اسناد د سلجوقیانو په سبک کې چمتو کړي.

د عثماني سترواکۍ لومړني واکمنانو په خپلو خلکو باندې د ټیټو مالیاتو د وضع کولو له امله د پام وړ وو، چې دا موضوعاتو د هوساینې لپاره ایډیالوژیکي اندیښنه او همدارنګه د نوي فتح شوي خلکو د وفادارۍ لاس ته راوړلو لپاره عملي اړتیا په ګوته کوله. خو لکه څنګه چې په ۱۵مه پېړۍ کې عثماني دولت ډېر مرکزي شو او د مالیاتو بار زیات شو د لیکوالانو له خوا یې نیوکې راپارولې. د عثمانیانو د بریالیتوب یو مهم عامل د دوی وړتیا وه چې په نسلونو کې د سترواکۍ ساتنه وکړي. نورو ترکي ډلو زیاتره خپلې سیمې د وژل شوي واکمن د وارثانو ترمنځ وېشلې. په داسې حال کې چې عثماني سترواکۍ په پرله پسې توګه د یوه وارث تر واکمنۍ لاندې ساتلې وې.

 سرچينې