سپړنه

د سپړنې (ساختار ماتونه یا deconstruction) اصطلاح هغو لارو چارو ته نغوته کوي چې د متن او معنی ترمنځ د اړیکو پوهېدو ته اړوندې دي. دغه اصطلاح د فیلسوف ژاک دریدا له خوا د یو شمېر اشکالو پر ظاهري ډول باندې د هغو د «حقیقي» ډول او ماهیت د برترۍ اړوند د افلاطوني نظریاتو څخه د لرې کېدو په معنی په داسې توګه تعریف شوې چې له مخې یې د یوې ژبې د تل بلدېدونکو پېچلو کړنلارو پر وړاندې د هغو اړوند ساکن او ایډیالیستي لیدلوري ناکافي ګڼل کېږي. سپړنه د هغو پر ځای د ژبې په لیکنه او ویلو کې د هغو په ظاهري ډول ټینګار کوي او وړاندیز کوي چې د هغو جوهر هماغه ډول چې شتون لري د هغو په ظاهر کې باید وموندل شي، په داسې حال کې چې دغه چاره «پرېکړه کوونکې نه ده» او ورځني تجربیات نه شي کېدلی په تجربي ډول وارزول شوي او له مخې یې د یوې ژبې واقعي توب وموندل شي.

په سپړنه کې دا استدلال کېږي چې ژبه، په ځانګړې توګه په ایډیالیستي مفاهیمو لکه حقیقت او عدالت کې په نه کمېدوني ډول پیچلې، ناپایداره او ستونزمنه ده چې هغه واضحه کړای شي او لامل ګرځي څو تغیرمنونکي او جامع نظریات په سپړنیز نقد کې مناسب وي. له ۱۹۸۰ زکال وروسته د ژبې تغیر منونکی ډول د دې پر ځای چې په ایډیاله بڼه ساکن او تشخیص وړ وبلل شي د انساني علومو په مطالعاتو کې د پراخو څېړنو الهام بخښونکی و چې په دغو کې د حقوقو، انسان پوهنې، تاریخ لیکنې، ژبپوهنې، ټولنیزې ژبپوهنې، اروايي تحلیل، د همجنسګرايي او فیمنېزم په برخه کې څېړنې شاملېږي. سپړنه همدارنګه د معمارۍ په برخه کې د معمارۍ د سپړنې الهام بخښونکې وه او همدارنګه د هنر، موسیقي او ادبي نقد په برخه کې پام وړ اهمیت لري. 

 اغېزې 
د سپړنې اړوند د دریدا نظریات په خپله د یو شمېر ژب پوهانو لکه د فردیناند دو سوسور (چې د نښو پېژندنې په برخه کې یې لیکنو د ۲۰ مې پېړۍ په نیمايي کې د ساختار پالنې بنسټ کېښود) او ادبي تیوري ورکوونکي رولان بارت (چې اثار یې د ساختار پالونکي نظر د منطقي پای اړوند څېړونو ته اړوند و) تر اغېز لاندې و. د سپړنې اړوند د دریدا نظریات د یو شمېر ساختار پالونکو لکه د اروايي تحلیل د نظریه ورکوونکی ژاک لاکان او انسان پېژندونکي کلود لوی – استروس د نظریاتو سره په ټکر کې و. ورته مهال دریدا د هغه په اثارو باندې «د وروسته ساختار پالونکو» اثارو په توګه د نښان لګولو پر وړاندې مقاومت وکړ. 

 د نیچه اغېز 
د سپړونکي نقد د پراختیا لپاره د دریدا انګېزه چې د ژبې تحرک یې د هغو د ولاړو اشکالو پر وړاندې څرګند کاوه، تر ډېره پورې د فریدریش نیچه له فلسفې الهام اخیست چې له اورفئوس څخه د هغه له تفسیر یې سرچینه اخیسته. نیچه په خپل اثر سپېده چاوده  (Daybreak) کې څرګنده کړې چې «ټول هغه شیان چې اوږد عمر لري په تدریج سره د هغو د ریښې د لامل نه لرلو له امله په ذهن کې د غیرمحتمل په توګه اشباع کېږي. ایا تقریبا د هرې ریښې کره نېټه زموږ احساسات په متناقضه او ناغوښتلې توهین کوونکې توګه تر خپل اغېز لاندې نه راولي؟ آیا یو ښه تاریخ لیکونکی هېڅکله هم نیمګړتیا نه لري؟». 

په Daybreak کې د نیچه موخه دا ده چې د معاصر تاریخ په پای کې په درېدو سره، معاصر مفکرین په ډېرو شیانو پوهېږي خو غواړي څو د رضایت بخښونکي عقلانیت پر ځای شک پارونکی درک رامنځته نه کړي. یوازې د استدلال، منطق، فلسفې او علم اړوند وړاندیزونه د سلطنتي لارو په توګه حقیقت ته د رسېدو په برخه کې کفایت نه کوي. نیچه هغه افلاطون له پامه غورځولی چې د لویدیځ تاریخ یې د سیاسي حرکتونو یعنې په قدرت کې د ارادې په تجلا سره د یوې تل پاتې ټولګې په توګه انځور کړی او د حقیقت اړوند په کې هېڅ اسمي (مطلق) ادعا نه ده شوې. نیچه دغه واقعیت ته زموږ د پام جلبولو په موخه چې هغه د افلاطون له دیالکتیکي دریځ سره د اورفئوس د ځمکې لاندې رول لوبولی او هیله یې ښوودلې څو موږ د سیاسي او کلتوري زمینې او هغو سیاسي اغېزو پر وړاندې چې پر لیکوالۍ یې اغېز کړی، باخبره کړي. 

په داسې حال کې چې نیچه سپړنې ته نه دی رسېدلی هماغه ډول چې دریدا ته څرګنده شوې، له دې امله وه چې نوموړي دا فرصت له لاسه ورکړی و چې وکولای شي په قدرت کې اراده هماغه ډول چې افلاطون د ټولنیزې – سیاسي اغېزمنې لیکنې د عملکرد په تجلا کې توصیف کړې؛ توضیح کړي او دا هر څه د لویدیځو ارزښتونو اړوند د نیچه له وروستۍ ارزښت ټاکنې پورته وه څو وکولای شي د «پوهې په تولید کې د لیکنو په رول» ټینګار وکړي. 

 د سوسور اغېز 
دریدا ټولو متونو ته په داسې توګه کتلي چې هر ګفتمان (بحث) باید د خپلو چاپېرو جوړونکو عناصرو په څېر معنی بیان کړي. دا له دې امله چې په ذات نه پالونکو اصطلاحاتو کې هویت د یوه جوړښت په توګه لیدل کېږي، همدا لامل دی چې دغه جوړښتونه «د جلا نښانو په نظام کې» یوازې د متقابل اغېز پر بنسټ معنی تولیدوي. د متن په برخه کې دغه کړنلار د فردیناند دوسوسور د نښانه پېژندنې تر اغېز لاندې ده. 

سوسور وروسته له هغه د ساختار پالنې یو له بنسټګرو پلارانو بلل کېږي، کله چې نوموړي څرګنده کړه چې اصطلاحات خپله معنی په ژبه کې دننه له نورو اصطلاحاتو څخه په متقابله توګه ترلاسه کوي: په ژبه کې یوازې دوه توپیرونه شتون لري. حتی تر ټولو مهم: یو توپیر عموما د هغو مثبتو شرایطو متضمن دی چی له مخې یې د هغو ترمنځ تفاوت تنظیم کېږي، خو په ژبه کې له مثبتو اصطلاحاتو پرته توپیرونه هم شتون لري. هغه که دلالت کوونکی او یا خپل دلیل وي، ژبه نه تصورات لري او نه هم داسې غږونه چې له ژبني نظام وړاندې دې شتون ولري، یوازې هغه مفهمومي او غږیز توپیرونه لري چې یو نظام رامنځته کړي. هغه ایډیا او غږ لرونکی مفهوم چې له ځانه سره یوه نښه لري له نورو هغو نښو څخه چې په چاپېر کې یې شتون لري لږ اهمیت لري. [...] یو ژبنی نظام د غږیزو توپیرونو او نظریاتي توپیرونو ټولګه ده. خو د ټاکل شوو غږیزو نښانو او له عامه فکر څخه د ګڼ شمېر اخذونو یوځای کېدل د ارزښتونو یو سیستم جوړوي. سوسور په ښکاره توګه وړاندیز وکړ چې ژبپوهنه د عمومي نښې پوهنې یوه څانګه ده، چې نښې پوهنه ټولیزه بڼه لري او انساني کوډونه یې یوازې یوه برخه جوړوي. 

 سرچينې