بګرام

بګرام د افغانستان د پروان ولایت د بګرام ولسوالۍ یو ښارګوټی او مرکز دی چې د پلازمېنې کابل شمال ته په ۶۰ کیلومترۍ کې پروت دی. دا ښار د یو لرغوني سیمې برخه ده چې د غوربند او پنجشیر په غوټه کې، د افغانستان د نني  چاریکار ښار ته نږدې واقع شوې دی. د لرغوني هند څخه د ورېښمو د لارې په سر د دې تاریخي ښار موقعیت دې سېمې ته زیات ارزښت ور په برخه کړ چې دا لار د لوېدیځ په لور د غرونو له لارې بامیانو او د کوشان له لارې شمال ته د بغلان درې په لور او په سرخ کوتل کې د کوشان له لرغونې سیمې څخه په تېرېدو د بلخ سوداګریز مرکز او د افغانستان نورو شمالي سیمو ته ځي.  همدارنګه بګرام د کوشاني سترواکۍ پلازمېنه هم و. Cunningham (1871), pp. 16-27

 اوبه او هوا 
د کوپن د اقلیم د طبقه بندۍ د سیسټم پر له مخې، بګرام ګرم دوبی او براعظمي مرطوب اقلیم (Dsa) ) لري چې لنډ او ساړه ژمي او اوږده، ګرم او وچ اوړي لري.  اورښت زیاتره د اکتوبر او اپرېل میاشتو ترمنځ رامنځته کېږي. د دوړو او رېګ طوفانونه د کال په ځینو وختونو کې په دوامدار ډول پېښېږي او د ژمي په میاشتو کې ښار زیاتره په واورو پوښلی وي. د کلنۍ تودوخې منځنۍ درجه ۱۲.۰۲  سانتيګراد (۵۳.۶ فارنهایت ) ده. 
د بګرام  د اقلیمي ډېټامیاشتجدیدلوحوتحملثورجوزاسرطاناسدسنبلهمیزانعقربقوسکالمنځنۍ لوړه تودوخه په سانتیګراد  (فارانهایت)۳.۵  (۳۸.۳)۴.۱  (۳۹.۴)۱۱.۱  (۵۲.۰)۱۸.۲  (۶۴.۸)۲۴.۶(۷۶.۳)۲۹.۶  (۸۵.۳)۳۲.۶  (۹۰.۷)۳۱.۸  (۸۹.۲)۲۷.۶  (۸۱.۷)۲۱.۰  (۶۹.۸)۱۲.۹  (۵۵.۲)۷.۲  (۴۵.۰)۱۸.۷  (۶۵.۶)ورځنی اوسط په سانتیګرا (فارانهایت)-۲.۵ (۲۷.۵)-۱.۳ (۲۹.۷)۴.۸  (۴۰.۶)۱۱.۳  (۵۲.۳)۱۷.۴  (۶۳.۳)۲۲.۳  (۷۲.۱)۲۵.۵  (۷۷.۹)۲۴.۷  (۷۶.۵)۲۰.۷  (۶۹.۳)۱۴.۴  (۵۷.۹)۶.۳  (۴۳.۳)۰.۸  (۳۳.۴)۱۲.۰  (۵۳.۷)منځنۍ ټيټه تودوخه په سانتیګراد  (فارانهایت)-۸.۵ (۱۶.۷)-۶.۷ (۱۹.۹)-۱.۵ (۲۹.۳)۴.۴  (۳۹.۹)۱۰.۱  (۵۰.۲)۱۵.۰ (۵۹.۰)۱۸.۳  (۶۴.۹)۱۷.۶  (۶۳.۷)۱۳.۷  (۵۶.۷)۷.۷  (۴۵.۹)−۰.۴ (۳۱.۳)-۵.۶ (۲۱.۹)۵.۳  (۴۱.۶)منځنی اورښت په میلی متر (انچ)۵۰  (۲.۰)۷۲  (۲.۸)۷۳  (۲.۹)۵۱ (۲.۰)۲۳(۰.۹)۳(۰.۱)۲  (۰.۱)۱ (۰.۰)۳ (۰.۱)۹  (۰.۴)۲۰ (۰.۸)۲۹  (۱.۱)۳۳۹  (۱۳،۳)سرچینه: Climate-Data.org

 تاریخ 

 لرغونی تاریخ 
د کاپیسي لرغونی ښار اوسني بګرام ټه نږدې پروت دی. د لرغونو بودايانو او هندوانو د بتانو شکلونه ښیي چې دا ښار په پیل کې  د هندوانو له خوا اداره کېده. دوی یا دې ځای ته کډه شوي وو یا د هغو ایراني وګړو سره یوځای شوي وو چې د باختري کمبوجانو په څېر سیمې ته راغلي وو.

کله چې دیادوچي په خپل منځۍ جګړه کې بوخت و، د موریانو سترواکي د هند نيمه قارې په شمالي برخه کې د پراختیا په حال کې وه. چندراګوپتا موریا، چې د موریانو د سترواکۍ بنسټ اېښودونکی ګڼل کېږي، له میلاد نه مخکې په ۳۰۵ کال کې د لومړي سیلیکوس تر مشرۍ لاندې د مقدونیې له یرغلګر ځواک سره مخامخ شو، خو له یوې لنډې شخړې وروسته یې یو تړون لاسلیک کړ چې پربنسټ یې سیلیکوس د ګندهارا او آراکوزیا (د لرغوني کندهار په مرکز کې) او د بګرام ( چې د اوسني افغانستان غرني سوېل ختيځ ته پروت دی) سوېلي سیمې موریانو ته تسلیم کړې. د افغانستان په سوېل کې د موریانو د ۱۲۰ کلونو سترواکۍ په لړ کې، بودیزم ظهور وکړ او بالاخره د زردشتي دین او دسيمه یيزو کفري عقایدو تر څنګ یو لوی دین شو.

بګرام په لومړۍ پېړۍ کې د کوشان د سترواکۍ پلازمېنه شو. د "بګرام ګنج"، چې په دې نوم هم یادېږي، د کلاسیکې دورې د ټولو کلتوري مرکزونو ترمنځ د پراخو سوداګریزو معاملاتو ښکارندوی دی، چې په کې د کوشان سترواکي د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ د ځمکنۍ او سمندري سوداګرۍ د غوټي په توګه پرته وه. خو، په بګرام کې موندل شوي هنري اثار، لکه د بګرام عاجونه، یا په بشپړه توګه یوناني، رومي، یا چینایي دي یا هم هندي دي، چې یوناني-بودایي هنر ته ورته د کلتوري ګډو اعتتقاداتو لږ نښانې په کې لیدل کېږي.  

 اسلامي فتوحات 
په اوومه پېړۍ کې د فارس له فتحې وروسته د افغانستان او  پښتنو  سیمو ته نږدې د اسلامي فتوحاتو لړۍ پیل شوه. خو په اسلام د افغانستان په بشپړ مشرف کېدل د غزنویانو تر واکمنۍ تر لاسه نه شو. داسې انګېرل کېږي چې اوسنی ښار د لرغوني ښار په سیمه کې د بابر له خوا تاسیس شوی و. د بابرنامې په نوم د بابر په یادښتونو کې، په ۱۵۱۹ کال کې د نوموړي ټینګار په ګور کټري (کور کټري) کې د هندو زاهدانو د ټولنې په لیدنه و، چې د نوموړي پاملرنه یې ځان ته جلب کړه.  Losty, J. P. Roy, Malini (eds), Mughal India: Art, Culture and Empire, pp. 42-43, 2013, British Library, , 9780712358705

 اوسنی تاریخ 
بګرام سیمه د بګرام ستراتیژیک هوايي ډګر کوربه دی، چې په افغانستان کې له هغه ځایه د امریکا زیاتره هوايي فعالیتونه ترسره کېدل. په دې ځای کې د الوتنې کرښه په ۱۹۷۶ کال کې جوړه شوه، او له ۱۹۷۹ کال څخه تر ۱۹۸۹ پورې د شوروي د هوايي ځوکونو اډه وه. کله چې امریکا په افغانستان کې حضور درلود د ولایتي بیارغونې ټیم هم هلته شتون درلود او د بغاوت ضد ستراتیژي یې پلي کړه. 

د پروان ولایت د توقیف ځای په بګرام کې موقعیت لري، چې د امریکا تر ادارې لاندې په افغانستان کې وروستی زندان و، او د ۲۰۱۳ کال د مارچ په ۲۵ نېټه بېرته افغان حکومت ته وسپارل شو. د توقیف دا مرکز مخکې د رسنیو پام ځانته را اړولی و ځکه ادعا کېدله چې بندیان شکنجه شوي (په بګرام کې شکنجه او له بندیانو سره ناوړه چلند مقالې ته مراجعه وکړئ). د بښنې نړیوال سازمان په څېر د بشري حقونو ډلو، د تاسیساتو د سپارلو په وخت کې، هلته له بندیانو سره د ناوړه چلند په اړه اندېښنې راپورته کړې. Aljazeera news: US hands over Bagram prison to Afghanistan, 25 March 2013Aljazeera news: US hands over Bagram prison to Afghanistan, 25 March 2013

د ۲۰۱۵ کال د ډسمبر په ۲۱ نېټه، بګرام د ځانمرګي برید هدف شو چې ۶ کسان یې ووژل.

امریکايي ځواکونه د ۲۰۲۱ کال د جولای په لومړۍ نېټه له دې هوايي اډې ووتل او له ۲۰ کال وروسته یې دا اډه افغان حکومت ته وسپارله. د هغه وخت د افغان قوماندان په وینا، امریکا د شپې له خوا افغان پوځ ته له کومې مخکینۍ رسمي خبرتیا پرته دغه اډه پرېښوده. 

 اړونده مخونه 

 بګرام ولسوالۍ
 پروان ولایت

 سرچينې