ګبن

ګبن د «Hylobatidae» په کورنۍ کې یو ډول شاديان دي. له تاریخي اړخه په دې کورنۍ کې يو جينس موجود و، خو اوس په څلورو موجوده نسلونو او 20 انواعو وېشل شوي دي. ګبن له ختيځ بنګله ديش څخه نيولې شمال ختيځ هندوستان پورې، تر سويلي چين او اندونيزيا پورې (د سماټرا، بورنيو او جاوا ټاپوګانو په ګډون) په نيمه استوايي او استوايي باراني ځنګلونو کې ژوند کوي.

دې ته کوچني شاديان هم ويل کېږي، کبن له سترو شاديانو سره (چې هغه بونوبو، چمپانزي، ګوريلا، اونګوتان او انسانان دي) له دې امله توپير لري، چې دوی کوچني دي، ښکته جنسي د شکل ورته والی ښيي، او ځالې نه جوړوي. د نورو ټولو شاديانو په څېر، ګبن لکۍ نه لري. د ډېرو سترو شاديانو په خلاف، ګبن عموماً د اوږدمهال لپاره  جوړه يي اړيکې جوړوي. د هغوی د حرکت ابتدايي حالت، په مټو تګ دی، چې دې کې په يو ساعت کې د پنځه پنځوس کيلو متره (په يو ساعت کې 34 ميله) په چټکتيا سره د پنځلس متره (50 فوټه) واټن پورې له يوې څانګې څخه بلې څانګه کې ځنګېدل شامل دي. دوی تر اته متره (26 فوټه) پورې هم ټوپ وهلی شي، او د توازن لپاره د خپلو مټو په پورته کولو سره دوه لوریو ته تګ کولای شي. دوی په ونو کې اوسېدونکو، نه الوتونکو تي لرونکو کې تر ټولو چټک دي.

د دوی تر انواعو او جنس پورې اړه لري، د ګبن د پوستکي رنګ له تور څخه نيولي تر روښانه خړ رنګي پورې وي، او د سپين او تور تر منځ کوم ډول توپير لري، په داسې حال کې چې په بشپړ ډول سپين ګبن ډېر کم پيدا دي.

 لغت پېژندنه 
د انګريزي ژبې ټکی " gibbon" له فرانسوي ژبې څخه اخيستل شوی دی، او شونې ده چې د «Orang Asli» (Orang Asli په ماليزيا کې یو توکم دی) ټکي څخه اخيستل شوی وي.

 تکاملي تيوري 
د ټول جينوم ماليکولر تاريخ له تحليل څخه معلومېږي چې د ګبن سلسله شا اوخوا 16.8 ميليوه کاله پخوا له لويو شاديانو څخه جلا شوې وه (95٪ د باور وقفه: 15.9-17.6 ميليونه کاله مخکې؛ د پخوانۍ نړۍ له شاديانو څخه 29 ميليونه کاله مخکې وخت توپیر ته په کتنې سره). له کروموزومي بيا ترتيب کېدو سره اړوند تطبيقي انحراف د څلور نسلونو 5-7 ميليونه کاله مخکې په دې نوع کې د چټک بدلون تکامل لامل وګرځېد. هر جينس د يو جلا، په ښه ډول بيان کړای شوي نسب لرونکی دی، خو د دې نسلونو تر منځ د توپير ترتيب او د وخت حل کول ستونزمن دي، ان تر دې چې د ټول جينوم د معلوماتو سره هم، لامل يې چټک بدلون انواع او پراخه نامکمل نسب جوړېدل دي. د مورفولوجي (د ژونديو موجوداتو د جوړښت څېړنه) پر بنسټ يو تحليل وايي چې څلور نسلونه ترتيب شوي دي چې په دې ډول دي (Symphalangus, (Nomascus, (Hoolock, Hylobates))).

د جينوم د اندازې د معلوماتو د مجموعې د همغږۍ پر بنسټ د انواعو د ونې (قد) تحليل د څلورو نسلونو لپاره يو فايلوجني (د انواعو د تکامل تاريخ) وړانديز کوي، چې په دې ډول ترتيب شوي دي (Hylobates, (Nomascus, (Hoolock, Symphalangus))).

د انواعو په کچه، د مايټوکونډريل ډي اين ای جينوم تحليلونو اټکلونه وايي چې «Hylobates pileatus» له «H. lar» او «H. agilis» څخه شا اوخوا 3.9 ميلیونه کاله مخکې او «H. lar» او «H. agilis» شا اوخوا 3.3 ميليونه کاله مخکې جلا شوي دي. د بشپړ جينوم تجزيه وړانديز کوي چې «H. pileatus» له «H. moloch» څخه 1.5-3.0 ميليونه کاله مخکې جلا شوي دي. له منځه تللی « Bunopithecus sericus » يو ګبن يا ګبن ته ورته شادی دی، د کوم په اړه چې تر وروستيو پورې، فکر کېدو چې د «hoolock gibbons » سره ژورې اړيکې لري.

 ډلبندي 
دا کورنۍ د دوی د غبرګ کروموزوم شمېر پر بنسټ په څلورو نسلونو کې وېشل شوې ده: Hylobates (44), Hoolock (38), Nomascus (52) او Symphalangus (50). همدا اراز اوسمهال څلور له منځه تللي نسلونه پېژندل شوي دي: Bunopithecus, Junzi  او Yuanmoupithecus. 

 جينس Hoolock
 لوېديځ hoolock ګبن، H.hoolock
 ختيځ hoolock ګبن، H. Leuconedys
 سکای واکر hoolock ګبن، H. tianxing

 جينس Hylobates: کوچني ګبن
 Lar ګبن يا سپين لاس لرونکي ګبن، H.lar
 بورنين د زنې سپين ويښته لرونکي ګبن، H. albibarbis
 چټک ګبن يا د تور لاس لرونکي ګبن، H.agilis
 لويديځ خړ رنګه ګبن يا د ايبټ خړ رنګه ګبن، H. abbotti
 ختيځ خړ رنګه ګبن يا شمالي خړ رنګه ګبن، H. Funereus
 د مولر ګبن یا سويلی خړ رنګه ګبن، H. mulleri
 سلوري ګبن، H. moloch
 پايليټډ ګبن يا خولۍ لرونکي ګبن، H. pileatus
 د کلوس ګبين، مينټاوايي ګبن يا بلو، H. klossii

 Symphalangus جينس
 سيامنګ، S. syndactylus

 جينس Nomascus: تاج لرونکی ګبن
 شمالي ژيړبخونو غمبورو ګبن، N. annamensis
 شين رنګه يا تور تاج لرونکی ګبن، N.concolor
 ختيځ تور تاج لرونکی ګبن يا Cao Vit  تور تاج لرونکی ګبن، N. nasutus
 هاينان تور تاج لرونکی ګبن، N. hainanus
 شمالي سپين غمبوري لرونکی ګبن، N. leucogenys
 سويلي سپین غمبوري لرونکی ګبن، ډږ سهنه
 د ژيړ غمبوری لرونکی ګبن، N. gabriellae

 له منځه تللی نسل 

 جينس Bunopithecus
 جينس جنزي

 جنزی امپیریلیس
 جينس Yuanmoupithecus

 دوه رګه (ګڼتومنه يا هغه ژوی چې د مور او پلار دواړو څخه بشپړ کروموزوم لري) 
د وړيو د رنګ پر بنسټ د ډېرو ګبن پېژندل ستونزمن دي، له همدې امله يا د اواز يا د جنيټیکي اړخه پېژندل شوي دي. دا مورفوليجيکي ابهام په ژوبڼونو کې د دوه رګه توب لامل ګرځېدلی دی. عموماً ژوبڼونه د نامعلومې سيمې ګبن تر لاسه کوي، له همدې امله دوی په مورفولوجيکي بدلون يا نښو تکیه کوي، د کوم د انواعو يا فرعي انواعو د نوم کېښودلو  تاييد کول چې ناشوني وي، په همدې بنسټ د ګبن جلا انواع په عموم کې په ناسم ډول پېژندل کېږي، او دوی بيا يو ځای ساتل کېږي. دا شک هم شته چې په يو جينس کې يو ځانګړی دوه رګه، په وحشي ګبن کې وموندل شي، چېرته چې د دوی حدود يو په بل کې ننوتي دي. په هر حال، د ګبن په مختلفو نسلونو کې هېڅ حاصلخېزه دوه رګه نه دی ثبت شوی، نه په وحشي کې، او نه په نيول شويو کې.

 تشريح 
د ګبن د اناتومي يو بې ساری اړخ مړوند دی، کوم چې د ګردي او د ګردي د ځای لرونکې خلا د بند په توګه فعاليت کوي، له کوم څخه چې دوه محوري خوځښت منځ ته راځي. دا په لوړ مټ او تنه کې د اړينې انرژۍ اندازه ډېره کموي، په داسې حال کې چې د ولي (اوږه) په بند هم فشار کموي. ګبن همدا راز اوږده لاسونه او پښې لري، د هغوی د لاسونو د لومړۍ او دويمې ګوتې تر منځ ژور چاود موجود وي. د دوی وړۍ عموماً تورې، خړې او يا قهوه يي وي، عموماً په لاسونو، پښو او مخ سپينې نښې لري. د «سيامنګ» په څېر ځينې انواع يې په ستوني کې يوه ستره کڅوړه لري، کومه چې پړسېږي، او د ژويو په غږ سره د یو اواز کونکي خونه ګرځي. دا جوړښت په ځينو انواعو کې تر ډېر اندازې غټ وي، کله کله د دې ژوي د سر له اندازې سره برابرېږي. د دوی اوازونه د يو انساني سندرغاړي په نسبت ډېر زيات پياوړي وي، په داسې حال کې چې د دوی ونه د انسان د ونې په نيمايي ده.

د ګبن د سر کوپړۍ (جمجمه) او غاښونه د لويو شاديانو سره ورته دي، او د دوی پوزې د ټولو «catarrhine primates» سره ورته دي. د دوی د غاښونو فارموله 2.1.2.32.1.2.3 ده. سيامانګ چې په 18 انواعو کې تر ټولو لوی دی، په هره پښه کې دوه ګوتو يو ځای نښتلو سره پېژندل کېږي، له همدې امله جنريکي او د انواعو نوم د generic او syndactylus په توګه ورکړل شوی دی.Myers, P. 2000. Family Hylobatidae, Animal Diversity Web. Accessed April 05, 2011-04-05.

 چلند (سلوک) 
د ټولو پرايمیټ (primates ډېر ابتدايي ژوي) په څېر، ګبن هم ټولنيز ژوي دي. دوی پیاوړي سیمه ييز دي، او د پیاوړي ليد او اواز ښودلو سره د خپلو حدودو څخه دفاع کوي. د اواز عنصر، کوم چې د یو کيلو متر (0.62 ميله) واټن څخه اورېدل کېدای شي، د غبرګو تر منځ د د يو ځای شوې جوړې (زوج) څخه جوړ وي، چې کله کله د دوی ځوان يې هم پکې شامل وي. په ډېرو انواعو کې، نارينه او ځينې ښځینه يې يوازې سندره وايي، تر څو مقابل لوری ځان ته راغب کړي، او همدا راز د خپلو سيمو اعلان کوي. دا سندره نه يوازې په دې د پوهېدو لپاره کارول کېږي چې د ګبن کوم نسل سندره وايي، بلکې د هغې سيمې پېژندلو لپاره هم چې له کومه دا راغلی دی.Glover, Hilary. Recognizing gibbons from their regional accents , BioMed Central, EurekAlert.org, 6 February 2011.

ګبن عموماً د ژوند لپاره يو ملګری ساتي، په داسې حال کې چې دوی د تل لپاره له جنسي اړخه د یو زوج لرونکي نه وي. پر اضافي جوړو سربېره، له جوړې سره تړلی ګبن کله کله طلاق هم کوي. 

 سرچينې