ایډیالیزم

په فلسفه کې د ایډیالیزم اصطلاح میتافزیکي لیدلوري په ګوته او تشرېح کوي، کوم چې ادعا کوي چې واقعیت د انسان له درک او  ادراک نه د نه تشخیص وړ او نه بېلیدونکی دی. واقعیت یوه ذهني جوړونه ده چې له ایډیاګانو سره نږدې اړیکې لري. ایډیالیستي لیدلوري په دوو برخو وېشل کېږي: (۱) ذهني ایډیالیزم، دا وايي چې یو مادي شی یوازې تر هغه بریده پورې شته چې یو انسان هغه درک کولای شي او (۲) عیني ایډیالیزم، چې د یوې عیني خبرتیا شتون وړاندیزوي چې د انسان له خبراوي نه وړاندې او په خپلواکه توګه سره وجود لري، له همدې کبله د همدې شي شتون د انسان له درک څخه خپلواک دی. 

فیلسوف جورج برکلي وايي چې د یوه شي ماهیت دا ده چې درک شي. په مقابل کې، امانویل کانټ بیا وايي چې ایډیالیزم د شیانو په شتون پورې اړه نه لري، خو د مکان او زمان په څېر له شیانو څخه زموږ «د بیاښودلو موډونه» بیا هغه «ټاکوونکي موارد نه دي چې په خپله شیانو پورې اړه لري»، بلکې هغه د انسان د ذهن بنسټیزې ځانګړنې دي. د «استعلايي ایډیالیزم» په فلسفه کې، کانټ وړاندیز کوي چې د تجربې شیان د انسان په ذهن کې د لیدونکو شیانو پر شتون باندې ولاړ دی او په خپله د توکو ماهیت له انساني تجربې څخه بهر دی او نشي کېدای چې د ډلبندیو له کارولو پرلته یې تصور وکړو، کوم چې انساني تجربې ته د واقعیت جوړښت ورکوي.

د معرفت پېژندنې له اړخه، ایډیالیزم د هر هغه څه د پېژندنې د امکان په اړه چې د انسان له ذهن نه خپلواک وي، له فلسفي شک او تردید سره مل دی. د هستې پېژندنې له اړخه، ایډیالیزم ادعا کوي چې د توکو شتون د انسان له ذهن سره تړاو لري؛ له همدې کبله د هستې پېژندنې ایډیالیزم د فزیکي پالنې او دوه ګونې پالنې لیدلوري ردوي، ځکه چې هر لیدلوری د انسان د ذهن لپاره د هستې پېژندنې اولویت قایل نه دی. د ماټریالیزم پر وړاندې، ایډیالیزم د خبراوي یا اګاهي اولویت د پدیدو د سرچینې یا اړتیا په توګه مطرح کوي. ایډیالیزم پر دې اند دی چې د (ذهن) اګاهي یا خبراوی د مادي نړۍ منشاء ده. Daniel Sommer Robinson, "Idealism", Encyclopædia Britannica

هندي او یوناني فیلسوفانو هغه لومړني استدلالونه وړاندې کړل چې ویل یې د تجربې نړۍ له فزیکي نړۍ څخه د ذهن د درک له مخې ولاړ دی. هندو ایډیالیزم او یوناني نیوافلاطونیزم د یوې پراخې اګاهي لپاره د واقعي ماهیت په توګه پانانتیستي استدلالونه، د واقعیت د ریښتیني زمیني په توګه وړاندې کړل. په مقابل کې، د یوګاګارا مکتب، چې له میلاد را وروسته د په څلورمه پېړۍ کې د هند د ماهایانا بودیزم په منځ کې رامنځته شو، خپل ایډیالیزم «یوازې ذهن» یې تر زیاته بریده پورې د شخصي تجربې د پدیده اې تحلیلونو له مخې ودراوه. دا د ذهني تجربه ګرانو پر لورې یو چرخش و لکه جورج برکلي، چا چې ایډیالیزم په ۱۸مه پېړۍ کې په اروپا کې د ماټریالیزم پر وړاندې د شکاکانه استدلالونو په کارولو سره را ژوندی کړ. د امانویل کانټ په پیلیدو سره، جرمني ایډیالیستان لکه ګیورګ ویلهلم فریډریش هیګل، یوهان ګوتلیب فیشته، فریډریش ویلهلم جوزیف شلینک او ارتور شوپنهاور د ۱۹ مې پېړۍ پر فلسفې باندې مسلط وو. دغه دود، چې د ټولو پدیدو پر ذهني شخصیت یا (ایډه ال) باندې یې ټینګار درلود، د بریتانیا له ایډیالیزم نیولې تر پدیدارګرايي او اګزیسټانسیالیزم پورې ټول ایډیالیتسي او ذهني ښوونځي يې رامنځته کړل.Ludwig Noiré, Historical Introduction to Kant's Critique of Pure ReasonZim, Robert (1995). Basic ideas of Yogācāra Buddhism. San Francisco State University. Source:   (Retrieved 18 October 2007).

 سرچينې