آګاتا کریسټي

ډېم آګاتا مري کلاریسا کریسټي، لیډې مالووان، DBE (د ۱۸۹۰ز کال د سپټمبر په ۱۵مه زېږېدلې – د ۱۹۷۶ز کال د جنوري ۱۲مه)، یوه انګلیسۍ لیکونکې وه چې د خپلو ۶۶ جاسوسي ناولونو او ۱۴ د لنډو کیسو ټولګو له امله، په ځانګړې توګه هغه کیسې چې د افسانوي جاسوسانو لکه هرکول پویروټ او مېس مارپل په هکله څرخېدلې، شهرت درلود. هغې همدارنګه د موږګ لومې په نوم د نړۍ ترټولو اوږده ډرامه ولیکله چې د ۱۹۵۲ز کال راهیسې په وېسټ انډ کې ترسره کېږي، او همدارنګه د مېري وېسټماکاټ په مستعار نوم یې شپږ رومانه ولیکل. په ۱۹۷۱ز کال کې، په ادبیاتو کې د هغې د ګډون له امله، د (DBE) ماډل په توګه وپېژندل شوه. د ګینس نړیوالو ریکارډونو کتاب کریسټي د ټولو دورو د ترټولو ډېر پلورلرونکې افسانه لیکونکې په توګه معرفي کوي، د هغې رومانونه له دوه میلیونو څخه ډېر ځلې پلورل شوي دي.

کریسټي په تورکوې، دوون (Torquay, Devon) کې د منځنۍ کچې لرونکې شتمنې کورنۍ کې زېږېدلې ده او په لویه کچه یې کور کې زده‌کړې کړي. هغه په لومړیو کې د شپږو پرله پسې ردولو(rejections) سره یوه ناکامه لیکونکې وه، خو په ۱۹۲۰ز کال کې په سټایل کې له اسرارو ډکې معاملې (The Mysterious Affair at Styles) له خپرولو سره، چې جاسوس هرکول پایروټ یې انځوراوه، دې موضوع بدلون وموند. د هغې لومړی خاوند آرچیبالډ کریسټي وو؛ هغوی په ۱۹۱۴ز کال کې واده وکړ او مخکې له طلاق څخه په ۱۹۲۸ز کال کې د یوه ماشوم خاوندان شول. د دواړو نړیوالو جګړو په اوږدو کې، هغې د روغتون درملتونونو کې خدمت کاوه، او له دې لارې یې په خپلو ناولونو، لنډو کیسو او ډرامو کې د انځور شویو زهرو په هکله معلومات لاس ته راوړل. په ۱۹۳۰ز کال کې له لرغونپوه ماکس مالووان سره له واده کولو وروسته، هغې هرکال څو میاشتې په منځني ختیځ کې په کیندنو تېرول او په دې هنر کې د خپل لومړي لاس پوهې څخه یې په خپلو افسانو کې کار اخیسته.

د ژباړې شاخص (Index Translationum) په اساس، هغه لا هم د ترټولو ډېر ژباړل شوې لیکونکې په توګه پېژندل کېږي. او وروسته هلته هیڅوک هم نه وو، په نوم د هغې رومان، د ۱۰۰ میلیون نسخو له پلور سره، د ټول وخت یو له ډېرو پلورل شویو کتابونو څخه دی. د کریسټي، د موږک لومې، ډرامه په نړۍ کې د ترټولو اوږدې ډرامې ریکارډ له ځانه سره لري. د ۱۹۵۲ز کال د نومبر په ۲۵مه د سفیرانو تیاتر د لندن په لوېدیځ کې پرانېستل شو او د ۲۰۱۸ز کال تر سپټمبره پورې له ۲۷۵۰۰ څخه ډېرې ډرامې په کې اجرا شوې. دا ډرامه د ۲۰۲۰ز کال په مارچ کې د COVID-19 بندیزونو له امله وتړل شو او د ۲۰۲۱ز کال په مې کې بیا پرانیستل شو.

په ۱۹۵۵ز کال کې، کریسټي د امریکا د اسرارآمیزو لیکونکو د غوره جایزې لومړنۍ ګټونکې وه. د هماغه کال په وروستیو کې، د څارنوالۍ لپاره شاهد، د غوره ډرامې په توګه د اډګار ډالۍ ترلاسه کړه. په ۲۰۱۳ز کال کې، د جرمي لیکوالانو ټولنې ۶۰۰ مسلکي رومان لیکونکو لخوا هغه د غوره جرمي لیکونکې په توګه او د راجر آکرویډ وژنې رومان، د تاریخ ترټولو غوره جرمي رومان په توګه وټاکل شول. د ۲۰۱۵ز کال په سپټمبر کې، او وروسته هلته هیڅوک هم نه وو، د لیکوالانو مالکیت لخوا «د نړۍ غوره کریسټي» په توګه معرفي شو. د کریسټي ډېری کتابونه او لنډې کیسې د ټلویزیون، راډیو، ویډیویي ګېم، او ګرافیکي ناولونو لپاره تطبیق شوي دي. له ۳۰ ډېر سینمایي فلمونه د هغې کار په اساس جوړ شوي دي.

 ژوند او مسلک 

 ماشومتوب او ځواني: ۱۸۹۰ – ۱۹۰۷ 
آګاتا مري کلاریسا میلر د ۱۸۹۰ز کال د سپټمبر په ۱۵مه کریسټي په تورکوې، دوون کې د منځنۍ کچې لرونکې شتمنې کورنۍ کې زېږېدلې ده. د فرډریک آلوا میلر «یو باذاته شریف سړی» او مېرمنې یې کلاریسا مارګارټ «کلارا» میلر، چې د بومر خورزه وه، له درې اولادو څخه ترټولو کوچنۍ لور وه.Marriage Register. St Peter's Church, Bayswater [Notting Hill], Middlesex, 1878, No. 399, p. 200.Birth Certificate. General Register Office for England and Wales, 1890 September Quarter, Newton Abbot, volume 5b, p. 151. [Christie's forenames were not registered.]Baptism Register. Parish of Tormohun, Devon, 1890, No. 267, [n.p.].

د کریسټی مور کلارا د بریټانیې پوځ افسر فېډریک بومر او د ویسټ په نوم د هغه د مېرمنې مېري آن بومر څخه په ۱۸۵۴ز کال کې په ډوبلین کې وزېږېده. بومر په ۱۸۶۳ز کال کې په جرسي کې ومړ او خپله کونډه یې پرېښوده ترڅو کلارا او وروڼه یې له کم عاید سره هغه لویه کړي. د بومر له مړینې دوه اونۍ وروسته، د مېري خور، مارګارټ وېسټ، له ناټانیل فرای مېلر، د وچو محصولاتو سوداګر او د متحده ایالتونو وګړي، سره واده وکړ. له مېري سره د مالي مرستې لپاره، هغوی پرېکړه وکړه چې نهه کلنې کلارا څخه پالنه وکړي. دا کورنۍ په ټیمپرلي، چېشایر کې ځای پرځای شول. مارګارېټ او ناټانیل له یوبل څخه هیڅ اولاد هم نه درلود، خو ناټانیل له خپل پخوانۍ مېرمن څخه یو ۱۷ کلن زوی د فرډ مېلر په نوم درلود. فرډ د نیویارک په ښار کې وزېږېد او په سویس کې د خپل بورډینګ ښوونځي له خوشې کولو وروسته یې ډېر سفرونه درلودل. هغه او کلارا په ۱۸۷۸ز کال کې په لندن کې واده وکړ. د هغوی لومړنی اولاد، مارګارټ فرای «مج» په ۱۸۷۹ز کال کې په تورکوې کې نړۍ ته سترګې خلاصې کړې. د هغوی دوهم اولاد، لوئیس مونټان «مونټي» د نیوجرسي په موریسټاون کې په ۱۸۸۰ز کال کې وزېږېد، په داسې حال کې چې کورنۍ د یوه اوږده سفر لپاره په متحده ایالتونو کې وه.Marriage Register. Parish of Westbourne, Sussex, 1863, No. 318, p. 159.Naturalisation Papers : Miller, Nathaniel Frary, from the United States. Certificate 4798 issued 25 August 1865. The National Archives, Kew. HO 1/123/4798.Birth Certificate. General Register Office for England and Wales, 1879 March Quarter, Newton Abbot, volume 5b, p. 162.

کله چې د فرډ پلار په ۱۸۶۹ز کال کې ومړ، هغه کلارا ته ۲۰۰۰ پونډه (په ۲۰۲۱ز کال کې کابو د ۲۰۰۰۰۰ پونډو معادل) پرېښودل. په ۱۸۸۱ز کال کې هغوی له دې پیسو څخه په تورکوې کې د اشفیلډ په نوم د یوه کور اخیستو لپاره کار واخیست. همدا ځای وو چې د هغوی دریم او وروستی اولاد، آګاټا په ۱۸۹۰ز کال کې وزېږېد. هغې د خپل ماشومتوب دوره «ډېره خوشاله» توصیف کړه. د میلر کورنۍ ډېری وخت په دوون کې ژوند کاوه، خو اکثراً به د هغې میرنۍ نیا/غټې توړۍ، مارګارټ میلر لیدو ته ایلینګ ته او د مېري بومر نیا لیدو لپاره بیزواټر ته تلل. یو کال یې له خپلې کورنۍ سره له هېواده بهر، د فرانسې پیرنیس، پآریس، دینارد او ګورنسي کې تېر کړل. له هغه ځایه چې خور او ورور یې ډېر ترې لوی وو او د هغوی په ګاونډ کې ډېر لږ ماشومانو شتون درلود، کریسټي خپل ډېر وخت له کورني څارویو سره او له خپلو خیالي ملګرو سره تېروه. هغه بلآخره په تورکوې کې له نورو نجونو سره ملګرې شوه او یادونه یې وکړه چې «زما د وجود غوره نښه» د The Yeomen of the Guard په نوم، د ګیلبرټ او سولیوان لخوا جوړه شوې ډرامه کې د نورو ځوانانو ترڅنګ د هغې شتون وو، چې په هغې ډرامه کې یې د اتل، ډګروال فایرفکس رول لوبوه.Death Certificate. General Register Office for England and Wales, 1869 June Quarter, Westbourne, volume 02B, p. 230.

د کریسټي په وینا، کلارا باور درلود چې تر ۸ کلنۍ پورې باید لوستل زده کړي؛ د هغې د تجسس نه په مننې سره، هغه په څلور کلنۍ کې په لوستلو بوخته وه. خور یې یوه ښوونځي کې لیلیه وه، خو د هغوی مور اسرار درلود چې کریسټي باید په کور کې زده‌کړه وکړي. په پایله کې، پلار او مور او خور یې د لوستلو، لیکلو او حساب برخو کې د هغې په زده‌کړو نظارت درلود، هغه موضوع چې هغې ترې په ځانګړې توګه خوند اخیست. هغوی همدارنګه هغې ته موسیقي ورزده کړه او هغې د پیانو او مانډولین غږول زده کړل.

کریسټي له ماشومتوب راهیسې یوه لېواله لوستونکې وه. د هغې په لومړیو خاطراتو کې د مېرمن مولزورث او اډیټ نسبیټ لخوا لیکل شوي د ماشومانو کتابونو لوستل وو. کله چې لږ لویه شوه، د سوریال اډوارډ لیر او لوئیس کارول شعرونو خوا ته یې مخه کړه. هغې د ځوانۍ په دوره کې د آنټوني هوپ، والټر اسکاټ، چارلز ډیکنز او الکسانډر ډوماس له اثارو خوند اخیست. د ۱۹۰۱ز کال په اپرېل کې، کله چې ۱۰ کلنه وه، د «غوا ښویېدنه» په نوم هغې خپل لومړنی شعر ولیکه.

په ۱۹۰۱ز کال کې، د هغې د پلار روغتیا خرابه شوې وه، کوم څه چې د هغې په فکر د زړه مشکلات وو. فرډ د ۱۹۰۱ز کال په نومبر کې سږو پړسوب او د پښتورګو مزمنې ناروغۍ له امله ومړ. کریسټي وروسته وویل چې په ۱۱ کلنۍ کې د هغې د پلار مړینه په اصل کې د هغې د ماشومتوب دورې پای وو.Death Certificate. General Register Office for England and Wales, 1901 December Quarter, Brentford, volume 3A, p. 71. ("Cause of Death. Bright's disease, chronic. Pneumonia. Coma and heart failure.")

 سرچينې