د نیوزلنډ سیاسي نظام

د نیوزلنډ سیاسي نظام د استازیتوب پر بنسټ د واحدې پارلماني دیموکراسي په اډانه کې عمل کوي. حکومتي جوړښت یې د ویسټ منېسټر سیسټم پر بنسټ دی او حقوقي نظام یې د انګلستان د عرفي قانون پر بنسټ جوړ شوی. نیوزلنډ مشروطه شاهي نظام لري چې له مخې یې پاچا دریم چارلز دولت مشر او واکمن دی. 

په نیوزلنډ کې د قانون جوړونې واک د پارلمان په لاس کې دی چې له پاچا او د استازو له جرګې (ولسي جرګې) څخه جوړ دی. له دې امله چې پاچا خپله په دغه هېواد کې استوګن نه دی نو یو ګورنر جنرال یې استازیتوب کوي. د پارلمان غړي په هرو دریو کلونو کې یوځل ټاکل کېږي. د استازو د جرګې (پارلمان) غړي په معمول ډول سیاسي ګوندونو ته اړوند دي. نیوزلنډ څو ګوندي سیسټم لري په داسې حال کې چې له تاریخي پلوه په کې مخکښ، کارګر او نېشنل ګوندونه (یا د هغو مخکښان) دي. په دغه هېواد کې اقلیت حکومتونه هم معمول دي او معمولا د استازو په جرګه کې د ونډه والو ټولو ګوندونو هوکړې او باور ته اړتیا لري. 

په نیوزلنډ کې اجرایوي واک په دې اصل تکیه لري چې «[پاچا] سلطنت کوي خو حکومت چارې مخته وړي». په داسې حال کې چې پاچا او ګورنر جنرال د حکومتي جوړښت نه جلا کېدونې برخې دي، خو له سیاسي پلوه بې طرفه دی او شخصا د حکومت په ورځنیو چارو کې مداخله نه کوي. د نیوزلنډ حکومت د واکمن په رضایت د هغه په استازولۍ له واکه ګټنه کوي. ډیری وزیران د کابینې د شورا غړیتوب لري چې دغه شورا د حکومتي چارو اړوند پرېکړه کوونکی اصلی بنسټ ګڼل کېږي. لومړی وزیر د کابینې رئیس او د حکومت مشر دی. ټول وزیران د لومړي وزیر له نظر اخیستو وروسته د ګورنر جنرال له خوا ټاکل کېږي. 

اکونومیست اطلاعاتي واحد په ۲۰۲۱ زکال کې نیوزلنډ د دیموکراسۍ د شاخص له مخې دویم دیموکرات هېواد بللی. دغه هېواد د دولتي روڼتیا له مخې په تر ټولو لوړه درجه کې ځای لري او د نړۍ په کچه تر ټولو لږ فساد په کې شتون لري. 

 اجرایوي قوه 
پاچا دریم چارلز د نیوزلنډ حاکم او دولت مشر دی. د نیوزلنډ پاچاهي د ۱۹۴۷ زکال د وېسټ منېسټر د منلو د قانون (Statute of Westminster Adoption Act 1947) له مخې د بریتانیا له پاچاهۍ توپیر لري او په دغه هېواد کې د پاچا دریم چارلز ټولې رسمي چارې د «نیوزلنډ د پاچا» تر نامه لاندې ترسره کېږي. پاچا تر ډېره تشریفاتي رول لري او د هغه پاتې نور واکونه – چې په ټولیزه توګه ورته «سلطنتي واکونه» ویل کېږي – تر ډېره پورې د وخت د حکومتونو له خوا کارول کېږي. په دغو واکونو کې د قوانینو وضع کول، د هوکړو ترسره کول او د جګړې اعلان شاملېږي. 

له دې امله چې پاچا په معمول ډول په نیوزلنډ کې استوګن نه دی، سلطنتي دندې یې ګورنر جنرال ته تفویض شوې دي. له ۲۰۲۱ زکال راهیسې د نیوزلنډ ګورنر جنرال مېرمن کېنډي کېرو ده. ګورنر جنرال په رسمي توګه د وزیرانو د ټاکنې او ګوښه کوله او همدارنګه د پارلمان د انحلال واک لري. له دې سربېره کولای شي د سلطنتي هوکړې له ترلاسه کولو وروسته د استازو د جرګې له خوا تصویب شوي لوایح د قانون په بڼه توشېح یا رد کړي. ګورنر جنرال د اجرایوي شورا مشري پر غاړه لري؛ هغه رسمي شورا چې ټول وزیران په کې غړیتوب لري او ګورنر جنرال ته د خپلو واکونو څخه د ګټنې اړوند مشورې ورکوي. د اجرایوي شورا غړي باید د پارلمان غړیتوب ولري او ډیری یې د پارلمان له غړیتوب سربېره د کابینې د شورا غړیتوب هم لري. 

کابینه د نیوزلنډ په دولت کې تر ټولو مخکښ پرېکړه کوونکی جوړښت دی چې لومړی وزیر یې مشري کوي؛ د کنوانسیون له مخې لومړی وزیر باید په پارلمان کې د مخکښ ګوند رهبر هم وي. لومړی وزیر چې په بالفعل توګه د نیوزلنډ رهبري په واک کې لري اجرایوي مسئولیتونه ورترغاړې دي او په رسمي توګه د حاکمیت (د انحصاري واکونو له مخې) مسئولیت ورتر غاړې دی. د لویو پرېکړو اړوند د کابینې غړي په ټولیزه توګه پرېکړه کوي او له همدې امله هم د هغو د پایلو مسئولیت د ټولو پر غاړه وي. 

 قانونی جوړښت 
نیوزلنډ د مشروطه سلطنت په چوکاټ کې واحد دیموکراتیک پارلماني نظام لري. دغه هېواد هېڅ مدون رسمي اساسي قانون نه لري؛ د دغه هیواد  اساسي قانون د مختلفو اسنادو (د بریتانیا او د نیوزلنډ د پارلمانونو د یو لړ قوانینو په ګډون)، د وایټانګي هوکړې له اصولو او د اساسي قانون د کنوانسیونونو له ترکیب څخه جوړ دی. د دغه هېواد د اساسي قانون له مخې په ۱۸۵۲ زکال اوسنی حکومتي سیسټم رامنځته او په ۱۹۸۶ زکال کې یې هغه د تل لپاره ومانه. د اساسي حقوقو ملاتړ د عرفي قوانینو له مخې کېږي چې د ۱۹۹۰ زکال د حقونو د منشور او د ۱۹۹۳ زکال د بشري حقونو د قانون له خوا یې مرسته کېږي، په داسې حال کې چې دغه حقونه کومه ریښه نه لري او کېدای شي د پارلمان په ساده اکثریت لغو شي. د ۱۹۸۶ زکال اساسي قانون د نیوزلنډ حکومت له دریو برخو؛ اجرایوي قوې (حکومت او اجرایوي شورا)، مقننه قوې (پارلمان) او قضایه قوې څخه جوړ بللی. 

 بهرنی اړیکې 
نیوزلنډ له هېواده بهر د ۲۹ سفارتونو او ۹۹ قونسلګریو په لرلو سره د نړۍ له نږدې ۱۵۰ هېوادونو سره دیپلماتیکي اړیکې لري. نیوزلنډ د ارام سمندر د ټاپو ګانو د بنسټ (Pacific Islands Forum)، د آرام سمندر په ټولنه (Pacific Community)، د اسیا – پاسفیک اقتصادي همکاریو د سازمان (Asia-Pacific Economic Cooperation)، ختیځې آسیا په شورا (East Asia Summit) او د آسه آن سیمه ئیز سازمان (ASEAN Regional Forum) ګډونوال دی. دغه هېواد همدارنګه د ټول ګټو هېوادونو (Commonwealth of Nations)، د اقتصادي همکاریو او پراختیا د سازمان (Organisation for Economic Co-operation and Development) غړی او د ملګرو ملتونو بنسټګر غړی دی. نیوزلنډ د آزادې سوداګرۍ په ډېری هوکړو کې ونډه لري چې تر ټولو پام وړ یې له اسټرالیا سره د نږدې اقتصادي اړیکو او له چین سره د ازادې سوداګرۍ هوکړې دي. 

له تاریخي پلوه نیوزلنډ له بریتانیا سره کلکې اړیکې لري او له نورو هېوادونو سره ډېرې لږ دوه اړخیزې اړیکې لري. د شلمې پېړۍ په وروستیو کې یې له آسیا – پاسفیک سیمې سره اړیکو ډېر اهمیت وموند. له دې سربېره دغه هېواد په سنتي توګه له اسټرالیا سره چې د دواړو بهرنی سیاست د ورته تاریخي بهیرونو څخه پیروي کوي؛ نږدې همکاري لري. په خپل نوبت د آرام سمندر ډیری ټاپوګان (لکه ساموآ) د نیوزلنډ له رهبرۍ اغېزمن دي. د نیوزلنډ د بهرنیو مرستو ډېری برخه دغو هېوادونو ته ورځي او د آرام سمندرګي د سیمو ډیری وګړي د کار کولو په موخه نیوزلنډ ته کډه کوي. 

 سرچينې