رومي ژبې

رومي ژبې ، لاتیني یا نوې لاتیني (انګليسي : Romance languages) هغه ژبې دي چې د دریمې او اتمې پېړۍ په منځ کې د لاتیني ژبې څخه رامینځته شوي.  دوی د اندو - اروپا کورنۍ کې د اېټالوي ژبو فرعي ګروپ دي. د اصلي ویونکو د شمېر پراساس پنځه لوی رومي ژبې هسپانوي (480 ملیونه) ، پرتګالي (255 ملیونه) ، فرانسوي (77 ملیونه) ، اېټالوي (65 ملیونه) ، او رومانیایی (24 ملیونه) دي. د لویو ژبو په مینځ کې ، اېټالوي لاتین ته نږدې دی ، ورپسې هسپانوي ، رومانیایی ، پرتګالي او په پای کې فرانسوي. د ټولو رومانسي ژبو په پام کې نیولو سره، د ځایی ژبو په ګډون، سارډینیا د لاتین څخه لږ توپیر لري. «Classifications that are not based on family trees usually involve ranking languages according to degree of differentiation rather than grouping them; thus, if the Romance languages are compared with Latin, it is seen that by most measures Sardinian and Italian are least differentiated and French most (though in vocabulary Romanian has changed most)."   برای نمونه، طی پژوهشی در ۱۹۴۹ توسط پی برای بررسی میزان تفاوت از زبان مادر (در این مورد لاتین) با مقایسه واج‌شناسی، تصریف، نحو، دایره واژه، و آهنگ، درصدهای زیر را نشان داد: ساردنیایی ۸٪، ایتالیایی ۱۲٪، اسپانیایی ۲۰٪، رومانیایی ۲۳٫۵٪، اکسیتان ۲۵٪، پرتغالی ۳۱٪ و فرانسوی ۴۴٪. په هرصورت، ټولې رومانسي ژبې د کلاسیک لاتین په پرتله یو بل ته نږدې دي.

په ټوله نړۍ کې د رومانسي ژبو له 900 ملیون څخه ډېر ویونکي شتون لري، چې ډیری یې په امریکا ، اروپا او د افریقا په ځینو برخو کې دي. لوی رومانسي ژبې هم په پراخه کچه د غیر اصلي ویناوالو ترمنځ د منځګړو ژبو په توګه کارول کیږي. M. Paul Lewis, "Summary by language size", Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth Edition. دا په ځانګړې توګه د فرانسوي په اړه ریښتیا ده، چې په لویدیځ او مرکزي افریقا ، ماداګاسکر ، ماریشیس ، سیچلس ، اتحاد قمر ، جیبوتي ، لبنان او شمالي افریقا کې ویل کیږي (پرته له مصر ، چیرته چې دا د اقلیت ژبه ده).

څرنګه چې دا ستونزمنه ده چې د ژبې په څیر د یوې پیښې لپاره پریکړه کونکي کټګورۍ وټاکل شي، کوم چې ځینې وختونه د ژبو سلسله شتون لري، د عصري رومانسي ژبو د شمیر اټکل توپیر لري. د متقابل پوهاوي په پام کې نیولو سره، ډولبي 23 رومانسي ژبې حسابوي.  لاندې اوسنۍ، ژوندۍ ژبې او اضافي ژبې دي (پرته د Dalmatian ، چې مړه ده):

 ابیرو-رومن : پرتګالي ، ګالیشین ، میرانډا، استوریان ، لیونیز ، هسپانوي ، ارګونیز ، لادینو ؛
 اکسیتان-رومن : کاتالان / ویلینسیان ، اوکیتان ، ګاسکون ؛
 ګالو-رومن : فرانسوی / یویل, ارپیتان ;
 رتي-روماني : رومانش ، لادین ، فریولي ؛
 ګالي-ایټالیا : پیډمونټ ، لیګوریا ، لومبارډ ، ایمیلیانو-رومانولو ؛
 Italo- Dalmatian : ایټالوی ، ټوسکان ، رومانیسکو، کریسی ، ساساری ، سیسیلین ، نیپولیټان ، دلماتیان (په 1898 کې ورک شوی)، وینټی ، اسټریا ؛
 سارډینیان
 شرقي رومي : رومانيايي ، اسټرو-رومانيايي، ماګلينو -رومانيايي ، اروماني .

 نوم 
رومن نوم د لاتیني صفت رومانس څخه راځي، چې معنی یې "رومن" یا "رومان" ده. د مثال په توګه، په دې ژبه کې د رومانس لوکي اصطلاح معنی لري "په روم کې خبرې کول" (دا د محلي لاتین معنی لري، د لاتین لوقی په مقابل کې "په لاتین کې خبرې کول" ( منځنۍ لاتین ) او barbarice loqui "په بربریت کې خبرې کول"). د رومانس یا "رومان" نوم له دې صفت څخه اخیستل شوی.

 تاریخ 
د رومانس ژبې د ورناکولر لاتین تسلسل دی، د لاتین مشهور او عام ډولونه چې د روم امپراتورۍ د سرتېرو ، میشته کونکو او سوداګرو له خوا ویل کیږي ، لکه څنګه چې د روم د لوړو طبقو له خوا ویل شوي او لیکل شوي کلاسیک لاتین څخه جلا دي.  د 350 مخزېږديز او 150 مېلادي ترمنځ، د روم امپراتورۍ پراختیا، د خپلو اداري او تعلیمي پالیسیو سره، لاتین په لویدیځه اروپا کې حاکمه ژبه جوړه کړه. لاتین هم په سویل ختیځ انګلستان ، د افریقا رومي ولایت ، لویدیځ آلمان ، پنونیا ، او ټول بالکان کې قوي نفوذ درلود.

د امپراتورۍ د زوال په جریان کې، او په پنځمه او شپږمه پیړیو کې د لویدیځ نیمایي له سقوط او سقوط وروسته، د لاتیني ژبو ډولونه نور هم یو له بل څخه جلا شول، د لویدیځ ډیالوګونو سره د آلماني ژبو (په ځانګړې توګه د ګوتس او فرانک) لخوا خورا اغیزمن شوي. ) او د سلاویک له خوا ختیځې ژبي دوی ترلاسه کړې.   دا لغاتونه د کلاسیک لاتین څخه په چټکۍ سره جلا شوي او بالاخره د مختلف ډولونو سره د ژبو سلسلې ته وده ورکړه. د پرتګال، هسپانیا او فرانسې لخوا د 15 پیړۍ څخه د استعمار امپراتورۍ رامینځته شوي، خپلې ژبې نورو براعظمونو ته وغځولې، تر دې حده چې د رومانسي ژبو د ټولو ویونکو شاوخوا دوه پر دریمه برخه د اروپا څخه بهر ژوند کوي.

د نورو ژبو د نفوذ سره سره (د مثال په توګه د پروټو-رومانیک ژبو فرعي برخه، په ځانګړې توګه د براعظمي سلاتي ژبو ، او آلماني یا سلاویکي سوپر لیرز)، د ټولو رومانسي ژبو فونولوژي ، نحو او لغتونه په عمده توګه د ځایی ژبو له پرمختللو بڼو څخه جوړ شوي دي. لاتین. په هرصورت، د عصري رومانسي ژبو او د دوی د رومانسي پلرونو ترمنځ ځینې د پام وړ توپیرونه شتون لري. یوازې د یو یا دوه استثناوو سره، د رومانس ژبې د لاتین د تعدیل سیسټم له لاسه ورکړی، او په پایله کې د موضوع - فعل - اعتراض جملې جوړښت لري او په پراخه توګه وړاندیزونه کاروي.

 اوسنی حالت 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Map-Romance_Language_World.svg/350px-Map-Romance_Language_World.svg.png|بټنوک|هغه سيمې چې هلته په رومي ژبه هلته خبرطې کيږي
  اسپانیایي

تور رنګونه د ژبې رسمي حالت په ګوته کوي او روښانه رنګونه په پراخه کچه کارول کیږي مګر غیر رسمي ژبې څرګندوي.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Romance-procents.png/220px-Romance-procents.png|بټنوک|د ټولو رومي ژبو ويناوالو شمېر تر ۶۹۰ میلیونه تنو رسيږي (۲۰۰۷)
د اصلي ویونکو د شمېر له مخې ترټولو پراخه رومي ژبه هسپانوي ده ، ورپسې پرتګالي ، فرانسوي ، ایټالوي او رومانیایي ژبه ده چې په ګډه په اروپا او هاخوا کې پراخه سیمه پوښي او په لسګونو هیوادونو کې د رسمي او ملي ژبو په توګه خدمت کوي.

فرانسوی، ایټالوی، پرتګالی، هسپانوی او رومانیایی هم د اروپایی اتحادیی رسمی ژبی دی. د کاتالان ترڅنګ، دا ژبې د لاتینې اتحادیې رسمي ژبې هم وې. فرانسوي او هسپانوي د ملګرو ملتونو له شپږو رسمي ژبو څخه دوه دي. له اروپا بهر، فرانسوي، پرتګالي او هسپانوي مشهور دي او د خپلو اړوندو استعماري امپراتوریو څخه په مختلفو هیوادونو کې رسمي حیثیت لري.

هسپانوي په هسپانیه کې رسمي ژبه ده، د سویلي امریکا 9 هیوادونه (چې د لویدیځ نیمایي نفوس لري)، 6 د مرکزي امریکا هیوادونه (ټول د بیلیز پرته)، په مکسیکو کې، او په 3 هیوادونو کې کیوبا ، ډومینیکن جمهوریت ، او پورټو ریکو . په کارابین کې په دې ټولو هیوادونو کې، د لاتینې امریکا هسپانوي د اکثریت نفوس اصلي ژبه ده، چې هسپانوي ته د ترټولو پراخه ویل شوي اصلي روماني ژبې لقب ورکوي. هسپانوي په افریقا کې د استوایی ګیني رسمي ژبه ده.

په خپل اصلي ټاټوبي، پرتګال کې، پرتګالي د نږدې 10 ملیون خلکو لخوا ویل کیږي. د برازیل د رسمي ژبې په توګه، پرتګالي هم په دې هیواد کې د 200 ملیون څخه زیاتو خلکو لخوا ویل کیږي، همدارنګه په ګاونډیو هیوادونو کې، د پاراګوای ختیځ او د یوراګوای شمال ته، چې د نیمایي څخه لږ څه جوړوي. د جنوبي امریکا نفوس؛ له همدې امله، پرتګالي په یوه هیواد کې ترټولو پراخه خبرې شوي رسمي روماني ژبه ده. دا په شپږو افریقایي هیوادونو کې رسمي ژبه ده ( انګولا ، کیپ ورډ ، ګینا-بیساو ، موزمبیق ، استوایی ګیني ، او ساو توم او پرنسیپ ) او د دې وچې د 30 ملیون اوسیدونکو لخوا د لومړۍ ژبې په توګه ویل کیږي. زبان پرتغالی در آفریقا را ببینید. په آسیا کې، پرتګالي په ختیځ تیمور او مکاو کې د نورو ژبو سره رسمي دي، پداسې حال کې چې په آسیا کې ډیری پرتګالي خبرې کونکي - شاوخوا 400,000 - په جاپان کې د برازیل د جاپاني مهاجرت له امله ژوند کوي. پرتغالی در آسیا و اقیانوسیه را ببینید. په شمالي امریکا کې، 1,000,000 خلک پرتګالي د خپلې لومړۍ ژبې په توګه خبرې کوي. فهرست سرزمین‌هایی که پرتغالی یک زبان رسمی در آنجا است را ببینید. پرتګالي په ختیځ تیمور کې د ویونکو د شمیر له امله له فرانسوي وروسته په اوقیانوس کې دوهم خورا پراخه رومانسي ژبه ده. د هغې ترټولو نږدې خپلوان، ګالیشیا، د هسپانوي سره په اسپانیا کې د ګالیشیا په خپلواکه ټولنه کې رسمي حیثیت لري.

د اروپا څخه بهر، فرانسوي اکثرا د کاناډا په کیوبیک ولایت کې او د نیو برونزوک او اونټاریو په برخو کې په اصلي ژبه خبرې کیږي. کاناډا په رسمي ډول دوه ژبی دی، فرانسوي او انګلیسي د هغې رسمي ژبې دي. د کارابین په برخو کې، لکه هایټي ، فرانسوي رسمي حیثیت لري، مګر ډیری خلک د هایټی کریول د مورنۍ ژبې په توګه خبرې کوي. فرانسوي د افریقا په ډیرو برخو کې رسمي حیثیت لري، مګر اصلي ویناوال یې نسبتا لږ دي. د فرانسې په بهرنیو سیمو کې، د فرانسوي اصلي کارول مخ په زیاتیدو دي.

که څه هم ايټاليا له دويمې نړيوالې جګړې مخکې يو شمېر مستعمرې درلودې، خو د استعمار د دورې له پای ته رسېدو وروسته د دغو هېوادونو ژبه رسمي پاتې نه شوه. د پایلې په توګه، د ایټالیا او سویس څخه بهر، ایټالوی اوس یوازې په شمالي او سویلي امریکا او آسټرالیا کې د مهاجرینو ټولنو لخوا د اقلیتي ژبې په توګه ویل کیږي. ایټالوی یوازې په افریقا کې په ځینو پخوانیو ایټالوی استعمارونو کې ویل کیږي - لکه لیبیا ، اریتریا او سومالیا - په سوداګرۍ او حکومت کې د لوستو خلکو لخوا.

رومانیا استعماري امپراتورۍ رامینځته نه کړه، مګر رومانیایي ژبه په سویل ختیځ اروپا کې د خپلې اصلي خاورې هاخوا ویل کیږي، په سربیا ، بلغاریا او هنګري کې د رومانیایي نژاد نفوس لخوا د لږکیو ژبې په توګه، د پخوانۍ لوی رومانیا په ځینو سیمو کې (د 1945 څخه مخکې) او همدارنګه په اوکراین کې ( بوکوفینا ، بودجاک ) او په ځینو کلیو کې د دنیسټر او بګ سیندونو ترمنځ خبرې کیږي. I.S. Nistor, "Istoria românilor din Transnistria" (The history of Romanians from Transnistria), București, 1995 ارومینیان نن ورځ په بلغاریا ، مقدونیه ، البانیا ، کوسوو او یونان کې د ارومیانو لخوا ویل کیږي . Djuvara Neagu, "La Diaspora aroumaine aux XVIIIe et XIXe siècles " In: Les Aroumains, Paris: Publications Langues’O, 1989 (Cahiers du Centre d’étude des civilisations d’Europe centrale et du Sud-Est ; 8). P. 95-125. رومانیا هم د مدیترانې نورو هیوادونو ته هم خپریږي (په ځانګړي توګه نور روماني خبرې کونکي هیوادونه په ځانګړي توګه ایټالیا او هسپانیه) او نور ځایونه لکه اسراییل ، چیرې چې دا د نفوسو پنځه سلنه مورنۍ ژبه ده (د رومانیایی زیږیدلو یهودانو لوی شمیر له امله. هغه چې د دویمې نړیوالې جګړې وروسته رومانیا ته مهاجرت وکړ (اسرائیل مهاجر شوی) خپور شوی دی 1993 Statistical Abstract of Israel reports 250,000 speakers of Romanian in Israel, while the 1995 census puts the total figure of the Israeli population at 5,548,523 او د ډیری نورو لخوا د دوهمې ژبې په توګه ویل کیږي.  او په نهایت کې، د پخواني شوروي په مولدووا جمهوریت کې شاوخوا 2.6 ملیونه خلک د رومانیایي ژبې په بڼه خبرې کوي چې دوی یې مالدوویان بولي.

د رومانتي ژبو ټول اصلي ويونکي په لاندې ډول وېشل شوي دي (په قوس کې د نړۍ ژبې درجه بندي سره):  

 هسپانوي ( هسپانوي خبرې کوونکې هېوادونه ) % 49 ( 2 )
 پرتګالي (پرتګالي ژبي هیوادونه ) 26٪ ( 6 )
 فرانسوی (فرانسوی ژبی هیوادونه ) 8.6٪ ( 18 )
 ایټالوی 7.7% ( 23 )
 رومانیا 3.0% ( 49 )
 کاتالان 0.9٪ ( د لومړیو 100 ژبو څخه نه )
 نور 3.6٪

کاتالان په اندورا کې رسمي ژبه ده، د هسپانوي سره په کاتالونیا کې، د والینسیا خودمختاره سیمه او په هسپانیه کې د بیلاریک ټاپوګان ، او په لا فرانسیا او اراګون کې پیژندل شوي (په رسمي توګه نه دي). سربیره پردې ، کاتالان د سارډینیا ټاپو کې د الیګرو ډیری اوسیدونکو لخوا ویل کیږي ، او د ښار یو له رسمي ژبو څخه ده. ګالیسیان ، د یو ملیون څخه ډیر اصلي ویناوالو سره ، په ګالیشیا کې د هسپانوي سره رسمي دی او د کاسټیل او لیون په ګاونډیو سیمو کې هم پیژندل کیږي. یو څو نورې ژبې سیمه ایز یا بل ډول محدود رسمي پیژندنه لري. د بېلګې په توګه په اسپانیا کې استوریان او اراګونیز ، په پرتګال کې میراندی ، په ایټالیا کې فریولی ، سارډینیان او ارپیتان او په سویس کې رومانچی .

نورې روماني ژبې تر ډېره د غیر رسمي تماس لپاره د ویلو شویو ژبو په توګه ژوندي پاتې دي. ملي حکومتونه په تاریخي توګه ژبني تنوع ته د اقتصادي، اداري یا نظامي مسؤلیت په توګه او همدارنګه د بیلتون غوښتونکو خوځښتونو د احتمالي سرچینې په توګه ګوري. له همدې امله، دوی د رسمي ژبو په پراخه کچه د ودې، په رسنیو کې د نورو ژبو کارولو محدودولو، د "ژبو" په توګه پیژندلو یا حتی د خپلو ویونکو په ځورولو سره د هغې د له منځه وړلو لپاره مبارزه کړې. د پایلې په توګه، دا ټولې ژبې د یونیسکو د ګواښ سره مخ شوي ژبو د سور کتاب له مخې د خطر سره مخ ګڼل کیږي ، د "زیانمنونکي" (د بیلګې په توګه سیسیلیان او وینیټي ) څخه تر "انتقاد له خطر سره مخ" ( ارپیتان او ډیری ډولونه اوکسیتان ). د شلمې پېړۍ له پای او د یوویشتمې پېړۍ له پیل راهیسې د لږکیو د حقونو په وړاندې د حساسیت زیاتېدل د دې لامل شوي چې ځینو دغو ژبو خپل له لاسه وتلی وقار او حقوق بېرته ترلاسه کړي. دا لا څرګنده نه ده چې ایا دا سیاسي بدلونونه به د لږکیو رومانسي ژبو د زوال سره د مبارزې لپاره کافي وي.

 لیکنه 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Abecedarium.png/200px-Abecedarium.png|کيڼ|بټنوک|200x200px| د لاتیني رسم الخط لیکونه
په ډیرو مواردو کې، رومي ژبې د لاتیني ژبې د لیکلو سیسټم ساتلی او د دوی د تکامل سره سم یې تطابق کړی دی. یوازینی استثنا د 19 پیړۍ پورې رومانیایي ژبه وه، کله چې د رومیانو له وتلو وروسته، سواد د سلیو تر اغیز لاندې د سیریلیک الفبا سره رامینځته شو. په شوروي اتحاد کې، سیریلیک الفبا د رومانیا ( مولداویان ) لپاره هم کارول کیده. د هسپانیې غیر عیسویانو هم د خپلو مذهبونو (عربي او عبراني) لیکلو لپاره د رومانیکي ژبو لکه لادینو او مستو - عربي لیکلو لپاره کارولې.

رومي ژبې د لاتیني حروفو سره لیکل کیږي، چې 23 توري A, B, C, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S لري., T, V, X, Y, Z وروسته بیا په مختلفو لارو ایډیټ کیږي؛ د مثال په توګه، V توری په V (consonant) او U (vowel) ویشل شوی، او زه په I او J ویشل شوی. لاتیني لیک K او نوی لیک W، چې په پراخه کچه په آلماني ژبو کې کارول کیږي، په ندرت سره په ډیری رومانسي ژبو کې کارول کیږي (اکثره د نومونو او غیر همغږي بهرنیو کلمو لپاره).

 ډلبندي 
د رومانسي ژبو طبقه بندي په طبیعي توګه ستونزمنه ده، ځکه چې دوی د ژبو د سلسلې په ډیری سیمو کې او په ځینو سیاسي تعصبونو کې شتون لري. لاتین (کوم چې د رومانس ژبه نه ده) او په ایټالیا کې څو ورکې شوې ژبې د هند-اروپایي کورنۍ ایټالوي څانګه جوړوي . 

 ورته والی 
د توکمپوهنې  له مخې: Ethnologue, Languages of the World, 15th edition, SIL International, 2005.
%فرانسویکاتالانایتالیاییپرتغالیرومانشرومانیاییاسپانیاییساردنیاییفرانسوي۸۵۸۹۷۵۷۸۷۵۷۵۸۰کاتالان۸۵۸۷۸۵۷۶۷۳۸۵۷۵اېټالوي۸۹۸۷۸۰۷۸۷۷۸۲۸۵پرتګالي۷۵۸۵۸۰۷۴۷۲۸۹۷۶رومنسي۷۸۷۶۷۸۷۴۷۲۷۴۷۴رومانیایي۷۵۷۳۷۷۷۲۷۲۷۱۷۴اسپانیایي۷۵۸۵۸۲۸۹۷۴۷۱۷۶ساردنیایي۸۰۷۵۸۵۷۶۷۴۷۴۷۶

 نمونې 
د رومي ژبو او لاتیني ژبو تر منځ لیکسي او ګرامري ورته والی په لاندې مثالونو کې روښانه دي:

پښتو: هغه تل له خوړلو مخکې کړکۍ بندوي.

رومن میشته کریولونه او پیډینز

 مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Romance languages». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۸.

 Orbis Latinus, site on Romance languages

 بهرنۍ لینک 

 مایکل دی وان، د لاتین ایتمولوژیکي قاموس او نور ایټالوي ژبې، بریل، ۲۰۰۸، ۸۲۶ مخ. (برخه په وړیا توګه آنلاین شتون لري)
 مایکل میټزیلټین، Las lenguas románicas estándar. د سوو فارماسیون د تاریخ تاریخ ، اوویډو، 2004
 اوربیس لاتینس، د رومانسي ژبو سایټ
 د رومانسي ژبو په اړه د هیو ولکنسن مقالې
 هسپانوي د رومانس ژبه ده، مګر دا د مینه والو ترمنځ د رومانس ډول سره څه تړاو لري؟ , dictionary.com
 د رومانسي ژبو مقایسه ګرامر 
 په رومانسي ژبو کې د کمپیوټر اصطلاحاتو پرتله کول
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations