فعال استتار

فعال استتار (په انګلیسي: Active camouflage) یا تطبیقي استتار هغه ډول ستر کولو ته وايي چې یو شی تر ډېره پورې په چټکۍ سره خپل شکل په بیروني محیط کې له شته توکو لکه حیوان او یا هم پوځي وسیلې سره یو ډول کوي. له نظري پلوه فعال استتار کولای شي له لیدو څخه په بشپړه توګه یو شی خوندي کړي. څو ډلې حیوانات چې په کې د وچې خزندګان او په اوبو کې سرپایان، نرم تنان او کفشک ماهیان شاملېږي له فعال استتار څخه ګټنه کوي. حیوانات د خپل رنګ په بدلون او (د سمندري حیواناتو ترمنځ لکه مرکب ماهي) د نور/رڼا په خپرولو سره د رڼا لرونکو په توګه ځان پټوي. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال په پوځي برخه کې د نور په واسطه د استتار په موخه څېړنې ترسره شوې. له لید څخه تېښتې ته د لاسرسي په موخه وروستۍ څېړنۍ له کمرو څخه د پام وړ زمینې د درک او همدارنګه د پلیټیر پنلونو (Peltier panels) د کنټرول په موخه ترسره شوې چې کولای شي د هغو د څرګندېدو ډول ته بدلون ورکړي. 

 په حیواناتو کې 
له فعال استتار څخه څو ډلې حیوانات له دې ډلې نرم ځان لرونکي سرپایان، ماهیان او خزندګان ګټنه کوي. په حیواناتو کې د فعال استتار دوه ډوله شتون لري: د نور د جبران استتار (counter-illumination) او د رنګ د بدلون استتار.

 د نور جبران 
د نور د جبران استتار په روښانه بګروند کې د ترکیب په موخه له نور څخه په ګټنې ترسره کېږي. په سمندرونو کې نور له پورته خوا څخه لاندې ته راځي، له همدې امله هغه مهال چې سمندري حیوانات له لاندې څخه لیدل کېږي په خپل بګرونډ کې تیاره ښکاري. د سرپایانو یو شمېر ډولونه لکه چشمک وهونکي مرکب کبان د خپلو نور تولیدونکو غدو څخه په کار اخیستو نور تولید کوي څو له بګرونډ سره یو ډول مالوم شي. دغه چاره د سمندري حیواناتو ترمنځ ډېره معمول ده او له همدې امله په پراخه کچه شتون لري؛ له دې سره چې کېدای شي دا نور پیغامونه لکه د ښکار د جذب او یا هم پیغام لېږلو په موخه وي.

 د رنګ بدلون 
د رنګ بدلون په مختلفو بګرونډونو کې د استتار لپاره لار برابروي. ډیری سرپایان له دې ډلې اته پښې لرونکي، سپیداج او مرکب کبان او له دې سربېره یو شمېر دوه ژوند لرونکي او ځمکني خزندګان له دې ډلې لمرپرستان او آنولانان کولای شي په چټکۍ سره خپل رنګ او شکل بدل کړي. خو کېدای شي د دغې چارې یوازنی لامل استتار نه وي او د پیغام رسولو په موخه وي. د سرپایانو فعال استتار په متحده ایالاتو کې پوځي څېړنې تحریک کړې دي. Forbes, Peter. Dazzled and Deceived: Mimicry and Camouflage. Yale, 2009.

د رنګ د بدلون اړوند فعال استتار د سمندر په تل کې د ژوند کوونکو کبانو لکه صاف ماهي، حلوايي ماهي او کفشک له خوا کارول کېږي چې په فعال ډول د خپلې لاندنۍ ځمکې رنګ او ډول کاپي کوي. د بېلګې په ډول کیڼ اړخی ګرمسیر کفشک (Bothus ocellatus) کولای شي خپل رنګ د بېلابېلو بګرونډونو سره په برابرۍ له دوه ثانیو څخه تر ۸ ثانیو پورې تغیر کړي. په همدې ترتیب سره مرجاني کبان او seaweed blenny کولای شي له خپل چاپېر سره خپل رنګ یو ډول کړي.

 د څېړنو په برخه کې 
فعال استتار نه یوازې د چاپېر محیط په څېر د یو شي په جوړلو بلکه په اغېزمنه توګه د «ګمراه کوونکي شفافیت» پر بنسټ د هغو د دقیقې څرګندونې او یا هم د ظاهري شکل په بدلون سره هغه له لید څخه پټوي. 

 لومړنۍ څېړنې 
په پوځي برخه کې د فعال استتار سره د لیوالتیا ریښه د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د نور د جبران اړوند مطالعاتو ته اړوندېږي. د دغه ډول استتار لومړنی مورد د «تیت کېدونې رڼا د استتار» (diffused lighting camouflage) په نوم و چې د کاناډايي ځواکونو په کوچنیو جنګی بېړیو له دې ډلې په اچ ام سي اس ریموسکي کې وازمویل شو. ورپسې دغه چاره د امریکا د متحده ایالاتو د ځواکونو له خوا د الوتکو په یهودي لایټز (Yehudi lights) پروژه کې ترسره شوه. د یهودي څراغونو په پروژه کې، آبي رنګه څراغونه چې لږ رڼا یې لرله په الوتکو کې وکارول شول. له دې امله چې آسمان روښانه دی، کېدای شي هر ډول رنګ لرونکې له نور پرته الوتکه د لید وړ په کې وګرځي. د اندازه شوي آبي نور په تولید سره چې د آسمان له رنګ سره په سمه توګه روښنايي یې تولید کوله الوتکو کولای شول وړاندې له دې چې وپېژندل شي خپل موخو ته نږدې ځان ورسوي. 

 احتمالي ټکنالوژۍ 
فعال استتار کېدای شي د نور غورځونکو ډایوډونو (organic light-emitting diodes) او نورو تکنالوژیو په مرسته چې کولای شي په یوه سطحه کې له ځانه نامنظم انځور وړاندې کړي، رامنځته شي. د یوې کمرې له انځوریزې ډاټا څخه په ګټنې کېدای شي یو جسم په کافي کچه پټ کړای شي او د درېدو پر مهال د انسان له سترګو او نوري حس اخیستونکو څخه پټ پاتې شي. استتار په حرکت سره ضعیف کېږي خو فعال استتار کولای شي د متحرکو شیانو لید ستونزمن کړي. له دې سره فعال استتار هر ځل په یو لوري کې غوره عمل کوي او دغه چاره په دې پوهې ته اړتیا لري چې د پټ کېدوني شي او د لیدونکي د ځای اړوند معلومات شتون ولري. 

په ۲۰۰۳ زکال کې د توکیو پوهنتون څېړونکو د سوسومو تاچي تر نظر لاندې د انعکاس اخیستونکو شیشو له مهرو څخه د ډکو موادو څخه په کار اخیستنې د فعال استتار لومړنۍ نمونه رامنځته کړه. لیدونکی به د یوې تکې مخ ته درېد او د دغو شفافو شیشو د پاڼو پر بنسټ به یې هماغه تکه لیدله. 

 سرچينې