د خرما (نخل) غوړي

د خرما (نخل) غوړي یا پالم غوړي هغه نباتي غوړي دي چې د غوړې خرما له مغز څخه ویستل کېږي. دغه غوړي د خوراکي توکو او ښکلي کوونکو توکو په تولید او همدارنګه د بایو سون توکو په توګه کارول کېږي. په ۲۰۱۴ زکال کې د خرما غوړیو په نړیواله کچه د تولید شوو ټولو غوړو ۳۳ سلنه برخه جوړوله. په سوداګریزه بڼه خوراک ته په چمتو خوړو کې د دغو غوړیو کارونه او د هغو د کیفیت ساتنه آسانه چاره ده، له همدې امله د خوراکي توکو ډیری تولید کوونکي د هغو څخه ګټنې ته لیوالتیا لري. په ۲۰۱۵ زکال کې په ټوله نړۍ کې په اوسط کچه هر انسان ۷.۷ کیلوګرامه (۱۷ پونډه) د خرما غوړي مصرف کړي و. ورته مهال د کریمونو او همدارنګه د بایو سون توکو په څېر په نورو برخو کې هم له دغو غوړو څخه د ګټنې تقاضا زیاته شوې چې له امله یې په ګرمو هېوادونو کې د خرما د باغونو جوړولو ته خلک هڅول شوي دي. 

د خرما له غوړو څخه ګټنې چاپېریال ساتونکي له دې امله اندېښمن کړي چې په ګرمو سیمو کې د دغو ونو د کښت په موخه ډیری ځنګلونه وهل کېږي او همدارنګه د ټولنیزو ستونزو یو فکتور هم ګڼل کېږي ځکه چې د هغو د کښت کوونکو ترمنځ د بشري حقونو څخه د سرغړونو ادعاوو هم شتون لرلی. په ۲۰۰۴ زکال کې په تل پاتې بڼه د غرما د غوړیو د تولید لپاره د یوه ګردي میز پر بنسټ یوه صنعتي ډله جوړه شوه څو په تل پاتې او اخلاقي بڼه د خرما د غوړیو تولید ته لاسرسی وشي. له دې سره هم ډېر لږ کچه د خرما غوړي د دغه بنسټ له خوا تصدیق کېږي او ډیری ډلې د هغو له خوا په ترسره کېدونې شنې مینځنې (هغه چاره چې یوه ډله په ښکاره ځان د چاپېریال ملاتړي بولي، خو په اصل کې یې خرابوي) نیوکې کوي. په ۲۰۱۸ زکال کې د چاپیریال ساتنې نړیوالې اتحادیې په خپل یو راپور کې څرګنده کړه چې د خرما غوړي د خاورې او اوبو د لګښت له مخې له نورو ټولو غوړیو څخه ډېر ګټمن دي. په داسې حال کې چې د نورو غوړیو په پرتله د دغو غوړیو د تولید لپاره د ځنګلونو د له منځه وړلو له امله د ژوندیو موجوداتو تنوع ګواښل کېږي. 

د خرما د غوړیو لوی تولید کوونکي هېوادونه اندونیزیا، مالیزیا، تایلنډ او نایجریا دي. اندونیزیا تر ډېره پورې د خرما له غوړیو بایو ډیزل تولید کوي. له دې امله چې کرنیزې ځمکې محدودې دي، په ځانګړې فاصله کې د غوړې خرما د ونو د کښت په موخه باید نورو کرنیزو توکو ته اړوندې ځمکې او یا هم استوايي ځنګلونه پاک کاري شي. همدا ده چې په اندونیزیا کې د باراني ځنګلونو تخریب د یو لوی چاپیریالي ګواښ په توګه ګڼل کېږي.

 تاریخچه 
انسانانو د خرما له غوړو څخه له ۵۰۰۰ کالو راهیسې ګټنه کړې. د ۱۸۰۰مې لسیزې په وروستیو کې لرغون پوهانو داسې یو جوهر کشف کړ چې له مخې یې دې پایلې ته ورسېدل د ابیدوس په مقبره کې د خرما د غوړیو مخنیه له میلاد څخه ۳۰۰۰ کلونو وړاندې ته رسېږي. 

له افریقايي غوړې خرما (Elaeis guineensis) څخه ترلاسه کېدونکي غوړي له ډېر مهاله د لویدیځې او مرکزي افریقا په هېوادونو کې د اشپزۍ د معمولو غوړو په توګه کارول کېږي. هغه اروپايي سوداګر چې لویدیځې افریقا ته سوداګري کوي دغه ډول غوړي کله کله په اروپا کې د پخلي کولو په موخه پېري. 

د بریتانیا د صنعتي انقلاب پر مهال د خرما غوړي د بریتانوي سوداګرو ترمنځ د ماشین آلاتو د غوړولو په موخه په اړتیا وړ توکو واوښتل. دغه غوړیو د لیویر برادرز (Lever Brothers؛ اوس مهال انلیویر) کمپنۍ د سن لایټ په نامه صابون او د امریکايي پالمولیو کمپنۍ په څېر د یو شمېر نورو کمپنیو د صابون د تولیداتو بنسټ جوړ کړ. 

د ۱۸۷۰ زکال په شاوخوا کې د خرما غوړي د یو شمېر لویدیځو افریقايي هېوادونو له اصلي صادراتي توکو څخه وو، په داسې حال کې چې د ۱۸۸۰مې لسیزې پر مهال د اروپا په افریقايي مستعمرو کې د کاکاو کښت بیا د دغو غوړو له صادراتو څخه لومړی ځایګی ونیو. 

 ګټنې 

 په خوړو کې ګټنه 
د خرما د غوړو پام وړ اشباعي ماهیت لامل ګرځي چې دغه ډول غوړي د خونې په ګرمۍ کې هم جامد حالت غوره کړي، له همدې امله دغه ډول غوړي په ډېر کم لګښت په کوچو یا هایدروجنایز شوو نباتي غوړیو باندې اوړي او د خوږو توکو د اوړو یا هم پاخه شوو خوړو په څېر د هغه ډول ګټنې لپاره چې جامد غوړو ته اړتیا ولري کارول کېږي. د خرما غوړي د لویدیځې افریقا په یو شمېر خوړو لکه اګوسي سوپ او د بېنډیو په سوپ کې کارول کېږي. په هایدروجنیاز شوو غوړیو کې د ترانس غوړو له امله روغتیا ته اړوندې اندېښنې کېدای شي په غذايي صنایعو کې د خرما د غوړیو څخه د زیاتې ګټنې په برخه کې مرسته کړې وي. دغه غوړي ځینې مهالونه په یو شمېر خوړو کې د یوې جزیي مادې په توګه د غوا د شیدو د ځای نیونکي په توګه هم کارول کېږي. 

 غیرخوراکي مصرفي تولیدات 
د خرما له غوړیو څخه په پریمانه کچه د ځان پالنې او همدارنګه پاک کوونکو محصولاتو په جوړولو کې ګټنه کېږي، چې نږدې په هر ډول صابون، شامپو یا پاکوونکې مایع کې د قف کوونکي عامل په توګه کار ورکوي. د صابون، شامپو، سینګار توکو، او لوشنونو په ګډون د شخصي مراقبت د توکو شاوخوا ۷۰٪ برخه له داسې موادو جوړېږي چې د خرما غوړي په کې کارول شوي. ورته مهال د خرما د غوړیو د ترکیباتو لپاره له ۲۰۰ څخه زیات نومونه شتون لري چې په ۱۰٪ دغو نومونو کې د «پالم» کلمه شتون لري. 

 بایوماس او بایو سون توکي 
د خرما له غوړیو څخه د میتایل ایستر او د هایدروکسیجنېټیډ (hydrodeoxygenated) بایو ډیزلو په تولید کې ګټنه کېږي. د خرما له غوړیو جوړ کېدونکي میتایل ایستر د ټرانس سټریفیکاسیون (transesterification) د بهیر په ترڅ کې رامنځته کېږي. د خرما د غوړیو بایو ډیزل له نورو تیلو سره ګډېږي څو د خرما د غوړو د بایو ډیزلو مخلوط رامنځته شي. د خرما د غوړیو بایو ډیزل د اروپا د اي ان ۱۴۲۱۴ (EN 14214) معیارونو لرونکو بایوډیزلو سره یو شان ځانګړنې لري. هایدروکسیجنېټیډ بایوډیزل له الکان او پروپان سره د غوړو د مستقیم هایدروجنولیزیز (hydrogenolysis) په ترڅ کې تولید کېږي. د خرما د غوړو څخه د تولید کېدونکو بایو ډیزلو تر ټولو لویه کارخانه په سنګاپور کې د نیسټ آیل په نامه (Neste Oil) ده چې د ۵۵۰ میلیونه یورو په لګښت په ۲۰۱۱ زکال کې جوړه شوه او په کال کې د خرما له غوړیو څخه ۸۰۰۰۰۰ ټنه هایدروکسیجنېټیډ بایوډیزل تولید کوي؛ د دغې کارخونې مصرفي د خرما غوړي له مالیزیا او اندونیزیا څخه واردېږي. 

اروپا ته د صادرېدونکو دغو غوړیو ډېره زیاته برخه په بایو ډیزلو اړول کېږي چې د ۲۰۱۸ زکال په لومړیو کې اروپا ته د دغو غوړیو ۴۰٪ صادرات له اندونیزیا او ۳۰٪ هم له مالیزیا څخه و. په ۲۰۱۴ زکال کې په اروپا کې شاوخوا نیمايي برخه د خرما غوړي د موټرو او ټېلرو د سون توکو په توګه کارول کېدل. له ۲۰۱۸ زکال وروسته اروپا ته د خرما د غوړیو نیمايي واردات د بایو ډیزلو په موخه کارول کېدل. د بایو ډیزلو په توګه د خرما له غوړیو څخه ګټنه له فوسیلي سون توکو څخه په زیاته کچه په هوا کې د کاربن د خپرېدو لامل ګرځي، د بېلګې لپاره «د اندونیزیا د خرما له غوړیو څخه تولید کېدونکي بایو ډیزل، د نړیوال کاربن ستونزه د دې پر ځای چې کمه یې کړي نوره یې هم زیاتوي».

ورته مهال د اندونیزیايي خرما له غوړیو څخه د بایو ډیزلو د تولید د پروګرام لپاره زیات فشارونه شتون لري چې باید د خرما د غوړیو تولید زیات شي. اوس مهال د معمولي ډیزلو په پرتله د تېلو په پمپونو کې موجود بایو ډیزل (په بي ۳۰ مشهور) د ۳۰:۷۰ نسبت له مخې د خرما غوړي لري. د اندونیزیا دولت هوډ لري څو ۱۰۰٪ خالص بایو ډیزل (یا بي ۱۰۰) تولید کړي څو معمولي ډیزلو ته له اړتیا خلاص شي. د اندونیزیا دولت پخلی کړی چې د دغو اړتیاوو د پوره کولو په موخه د غوړې خرما د ونو د کښت لپاره د ۱۵ میلیونه هکتاره ځمکې خالي کولو ته اړتیا ده. 

د خرما د پوستکو او همدارنګه د دغې ونې د څانګو په ګډون هغه اضافي عضوي مواد چې د خرما د غوړیو د تولید پر مهال پاتې کېږي کېدای شي د انرژۍ د تولید په برخه کې ترې ګټنه وشي. دغه اضافي مواد په داسې غونډوسکو اړول کېږي چې د بایو سون توکو په توګه ترې ګټنه کېږي. سربېره پر دې د خرما هغه غوړي د چې د یو شمېر خوراکي توکو د سره کولو په موخه کارول شوي وي، کېدای شي د بایو ډیزلو لپاره په میتایل ایستر واړول شي. په پخلي کې کارول شوي د خرما غوړي د پټرولیم ډیزلو په څېر د بایو ډیزلو د جوړولو په موخه په کیمیاوي بڼه تصفیه کېږي. 

 د ټپونو په درملنه کې 
د خرما غوړي د خپلو میکروب ضد اغېزو له امله تر ډېره پورې د ټپونو په درملنه کې هم کارول کېږي، خو څېړنې د هغو اغېز نه تائید کوي. Antimicrobial effects of palm kernel oil and palm oil  Ekwenye, U.N and Ijeomah, King Mongkut's Institute of Technology Ladkrabang Science Journal, Vol. 5, No. 2, Jan–Jun 2005

 سرچينې