د دواړو نړیوالو جګړو ترمنځ دوره

د شلمې پیړۍ په تاریخ کې د دواړو نړیوالو جګړو ترمنځ دورې د ۱۹۱۸ زکال د نومبر له ۱۱مې پیل او د ۱۹۳۹ زکال د سپټمبر تر لومړۍ نېټې پورې (۲۰ کاله، ۹ میاشتې او۲۱ ورځې) چې د لومړۍ نړیوالې جګړې پای او د دویمې نړیوالې جګړې پیل و، دوام وکړ. دغه دوره څه لنډه وه، خوله امله یې په ټوله نړۍ کې د پام وړ ټولنیز، سیاسي او اقتصادي بدلونونه راغلل. د نفتو پر بنسټ د انرژۍ تولید او میکانیزه کول د شل کلنې سوکالۍ لامل وګرځېدل چې د منځنۍ طبقې لپاره د ټولنیز او اقتصادي تحرک وخت یادېږي. په پرمختللې نړۍ کې موټرونه، برېښنایي څراغونه، راډیو او نور د خلکو ترمنځ عام شول، خو دغه افراطي اقتصادي رونق ډېر ژر په یو ستر اقتصادي ناورین بدل شو، چې د نړۍ په کچه بې ساري اقتصادي ناورین بلل کېږي او د نړۍ ډېری لوی اقتصادونه یې سخت زیانمن کړل.

له سیاسي پلوه، دغه دوره د کمونیزم له راڅرګندېدو سره چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای وروسته په روسیه کې د اکتوبر د انقلاب او د روسیې د کورنۍ جګړې له امله رامنځته او د فاشېزم په څرګندېدو  سره هغه هم په ځانګړې توګه په جرمني او ایټالیا کې د فاشېزم له څرګندېدو سره پای ته ورسېده؛ مل وه. چین له نیمې پېړۍ راهیسې بې ثباته و او د کومینتانګ او د کمونست ګوند تر منځ په خپل منځي جګړه کې ښکېل و. د بریتانیې، فرانسې او نورو هېوادونو امپراتورۍ له ګواښونو سره مخامخ وې، ځکه چې په اروپا کې امپریالیزم ته په منفي بڼه لیدل کېدل او په ډېری مستعمرو کې د خپلواکۍ خوځښتونه راڅرګند شول. د بېلګې په توګه: سویلي ایرلینډ له ډېرو جګړو وروسته خپلواک شو.

د عثماني سترواکۍ او جرمني مستعمرې، د متحدینو په ځانګړي ډول د بریتانیې او فرانسې تر منځ ووېشل شوې. د روسي سترواکۍ لوېدیځې برخې، استونیا، فنلینډ، لاتویا، لیتوانیا او پولنډ خپلواک هېوادونه شول او بیسارابیا (اوس مهال مالدووا او د اوکراین ځینې برخې) له رومانیا سره یوځای کېدل غوره کړل. 

روسي کمونېستانو وکولای شول، چې د نورو ختیځ سلاویکي دولتونو، مرکزي اسیا او قفقاز د کنټرول په ترلاسه کولو سره شوروي اتحاد رامنځته کړي. ایرلینډ له کورنۍ جګړې وروسته په خپلواک ازاد آیرلنډي دولت او د بریتانیا تر کنټرول لاندې شمالي ایرلینډ ووېشل شو، ازاد ایرلنډ له هغو ایرلینډي جمهوریتونو سره په جګړو بوخت و چې د وېش مخالفت یې کاوه. په منځني ختیځ کې مصر او عراق خپلواکي ترلاسه کړه. د لوی اقتصادی ناورین په لړ کې، د لاتینې امریکا هېوادونو ډېری بهرني شرکتونه، چې زیات یې امریکایي وو، د دې لپاره ملي اعلان کړل چې خپل اقتصاد پیاوړی کړي. شورویان، جاپانیان، ایټالویان او المانیان هم خپلو ارمانونو ته چې د خپلو جغرافیو پراخول وو، ورسېدل.

دغه دوره د ۱۹۳۹ زکال د سپټمبر په لومړۍ نېټه د دویمې نړیوالې جګړې په پیل کېدو پای ته ورسېده. 

 په اروپا کې ګډوډۍ 
د ۱۹۱۸ز کال د نومبر په ۱۱ مه د کمپین اوربند نه وروسته چې لومړۍ نړیواله جګړه پای ته ورسېده، د ۱۹۱۸ – ۱۹۲۴ زکلونو ترمنځ دوره کې ګډوډیو شتون درلود؛ ځکه په روسیه کې کورنۍ جګړه لا روانه وه او ختیځه اروپا د لومړۍ نړیوالې جګړې د ویجاړیو د جبران په لټه کې وه. د دغو ګډوډیو له امله نه یوازې د روسیې امپراتوري له ړنګېدو سره مخ وه، بلکې د المان،اطریش- هنګري او عثماني امپراتورۍ له منځه تلل هم شوني وو. په ختیځه اروپا کې ډېری نویو یا بیا رغول شویو هېوادونو شتون درلود، ځینې یې په اندازې کې کوچني و، لکه: لیتوانیا یا لاتویااو ځینې لوی لکه پولنډ او د سربانو سلطنت، کروات او سلوانیا. متحده ایالات د نړۍ په مالي چارو کې مخکښ و. هغه هم په دې ډول چې المان نور نشو کولای بریتانیا، فرانسې او د انټینټ نورو پخوانیو غړو ته د جګړې تاوان ورکړي، امریکایانو د Dawes پلان پلی کړ، وال سټریټ په المان کې ډېره پانګونه وکړه تر څو جرمنان وکولای شي دغوهېوادونو ته خپل تاوان بېرته ورکړي، دا په دې شرط و، چې وروسته به جرمنان دغه جنګي پورونه واشنګټن ته په ډالرو ورکوي. د لسیزې په نیمایي کې سوکالي پراخه شوه، د لسیزې دویمه نیمایي د زرینې شلمې لسیزې په نوم پېژندل کېږي. 

 نړیوالې اړیکې 
د دواړو نړیوالو جګړو ترمنځ د دیپلوماسۍ او نړیوالو اړیکو په مسایلو کې د جګړې د مهال د مسائلو حل کول شاملېدل لکه د المان له خوا د جګړې د تاوانونو بیا جبران او د سرحدونو ټاکل، د اروپا په مالي او د بې وسلې کولو په پروژو کې د امریکا ښکېلتیا، د ملتونو د لیګ څخه تمې او د هغو ناکامۍ،  له پخوانیو هېوادونو سره د نویو هېوادونو اړیکې، په کپیټلیسټي نړۍ باندې د شوروي اتحاد بې باوره اړیکې، د سولې او بې وسلې کولو هڅې، د ۱۹۲۹ز کال اقتصادي ناورین ته غبرګون، د نړیوالې سوداګرۍ له منځه تلل، په نوبت سره د ډیموکراټیکو رژیمونو ړنګیدل، د اقتصادي خپلواکۍ لپاره د هڅو زیاتوالی، په چین د جاپان برید، په زیاته کچه د چین د ځمکو اشغال، او همدارنګه د شوروي اتحاد او جاپان ترمنځ سرحدي شخړې چې د شوروي او جاپاني تر کنټرول لاندې منچورین پولې په اوږدو کې د ګڼ شمېر جګرو لامل ورګرځېدې؛ فاشيستي ديپلوماسي، له دې ډلې د موسوليني ايټالوي او د هټلر الماني تېري کوونکې هڅې ، د هسپانیې کورنۍ جګړه، د افریقا په شمال ختیځ کې په ابیسینیا (ایتوپیا) باندې د ایټالیا یرغل او د هغو اشغال، د آلماني ژبې ویونکي اطریش پر وړاندې د آلمان یو شمېر تحرکات، په چکوسلواکیا کې د سوډټینلینډ په نوم هغه سیمه چې وګړي یې آلماني قوم لرونکي و، د المان د راینلینډ سیمې بېرته نظامي کول چې د ملتونو د ټولنې له خوا غیر نظامي شوې وه او همدارنګه دویمې نړیوالې جګړې ته د رسېدو په لار کې د وسله وال کولو ناهیلي کوونکي پړاونه.

بې وسلې کول ،د هېوادونو تر منځ تر ټولو عامه تګلار وه. په هر حال، د بریتانیې او متحده ایالاتو په مشرۍ د ملتونو لیګ په دې هڅه کې ډېره لږ ونډه لرله. د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر چارلس ایوانز هیوز د ۱۹۲۱ز کال د واشنګټن د سمندري ځواکونو د غونډې مالې ملاتړوکړ ترڅو دا معلومه کړي، چې هر هېواد ته څومره د جنګي بېړیو د لرلو اجازه ورکړل شي. نوي تخصیصونه په حقیقت کې پلي شول او په ۱۹۲۰لسیزې کې هېڅ سمندري سیالۍ شتون نه درلود. برتانیې په ۱۹۲۷ زکال کې د سمندري ځواکونو اړوند په جینوا غونډه او ​​د ۱۹۳۰ز کال په لندن غونډه کې مخکښ رول درلود، چې د لندن د سمندري تړون لامل وګرځېد، او په دې ډول یې د کښتیو په تخصیص کې کروزرونه او اوبتلونه هم اضافه کړل، خو د جاپان، جرمني، ايټاليا او شوروي اتحاد له خوا د دغې هوکړې رد د دې لامل وګرځېد په ۱۹۳۶ زکال کې د لندن د سمندریزو ځواکونه دویمه ناسته بې معنی وګرځي. سمندري بې وسلې کول، له منځه ولاړل او دا موضوع د المان او جاپان په وړاندې د جګړې لپاره د هغو د بيا وسله وال کېدو لامل وګرځېده.

 لوی ناورین 
لوی ناورین نړیوال اقتصادي کړکېچ و چې له ۱۹۲۹ زکال وروسته پیل شو. د رامنځته کېدو مهال یې په هېوادونو کې توپیر درلود؛ په ګڼ شمېر هېوادونو کې دا په ۱۹۲۹ زکال کې پیل شو او د ۱۹۳۰مې لسیزې تر وروستیو یې دوام وموند. دا د شلمې پېړۍ تر ټولو اوږده، پیاوړې او پراخه ستونزه وه. دغه کړکېچ له متحده ایالاتو سرچینه واخیسته او هغه مهال چې د ۱۹۲۹ زکال د اکتوبر په ۲۹ مه (د تورې سې شنبې په نوم هم یادېږي) د ونډو بازار سقوط وکړ؛ دغه موضوع په نړیوال خبر واوښته. له ۱۹۲۹ زکال څخه تر ۱۹۳۲ زکال پورې د نړیوالو داخلي ناخالصو تولیداتو کچه نږدې ۱۵ سلنه راولوېده. 

 سرچينې