هندوییزم په افغانستان کې

د افغانانو لږکۍ ډلې په افغانستان کې په هندوییزم عمل کوي، چې ویل کېږې تر ۲۰۲۱ کال پورې له ۳۰ څخه تر ۴۰ کسان وو او ډیریو یې د کابل او جلال اباد په ښارونو کې ژوند کاوو. افغان هندوان په قوم، پښتانه، هندکوان (هندکي)، پنجابي، یا سندي دي او په عمده توګه په پښتو، هندکو، پنجابي، سندي، دري او هندوستاني (هندي-اردو) خبرې کوي. 

افغان ولس د اسلامي فتوحاتو نه مخکې څو مذهبه و. په افغانستان کې د هندوانو مذهبي ځورونه، تبعیض او د مسلمانانو له خوا په زور اسلام ته د هندوانو اړول د دې لامل شوی چې افغان هندوان، د بودایانو او سیکانو په ګډون، له افغانستانه ووځي او تر ډېره هند ته کډه شي. 

په ۱۹۷۰ کلونو کې، د افغان هندوانو نفوس د ۸۰۰۰۰ او ۲۸۰۰۰۰ کسانو ترمنځ اټکل شوی و. یا په بل عبارت، د هغه وخت  نفوس له ۰.۷٪ څخه تر ۲.۵٪ پورې اټکل شوی و. خو وروسته دا نفوس د پرله پسې ځورونې، تبعیض او د اسلام د جبري منلو ترڅنګ د افغان جګړو له امله، په چټکۍ کم شو. 

 مخینه 
تر هندوکوانو هاخوا، د سیمې هندو-آریایي بومي اوسیدونکي، لکه پشه یې او نورستاني هم د لرغوني هندویزم د یو مذهب د پیروانو انګېرل کېږي، چې د قبیلوي کلتوري هویت پر مټ ګډ شوي دي. پښتانه، چې په افغانستان کې اکثریت قومي ډله ده (په رسمي توګه، کومه توکمیز سرشمیرنه نه ده شوې)، له پختا قبایلو څخه د ویدي نیکونو یوه برخه لري.  UNESCO World Heritage Centre: TaxilaIndia: from Indus Valley civilisation to Mauryas By Gyan Swarup Gupta Published by Concept Publishing Company, 1999 , , page 199."پختا، بهلاناس، وشانین، الینا او سیوا پنځه سرحدي قومونه وو. پختا په هغو غونډیو کې اوسېدل چې کروما ورنه سرچینه اخلي. زیمر دوی په اوسني ختیځ افغانستان کې په ګوته کوي او دوی د عصري پښتونو په توګه پېژني." ګندهارا، چې د افغانستان سوېل ختیځ برخه یې تر پوښښ لاندې راوسلته، له ویدي دورې (له میلاد نه مخکې له ۱۵۰۰ څخه تر ۱۲۰۰ پورې) راهیسې د بودیزم تر څنګ د هندویزم مرکز هم و. د کابل شاهانو په دوران کې د هېواد په دې سوېل ختیځه سیمه کې د هندویزم وروستنۍ بڼه هم موجوده وه، چې د کابل په خیرخانه کې د برهمن معبد وموندل شو او په پکتیا ولایت کې د ګردیز د ګنیشا مجسمه وموندل شوه. زیاتره پاتې شوني د مرمرو مجسمو په ګډون، تر ۷مې – اتمې پېړۍ د کابل شاهانو تر دوران لرغونتیا لري. په ګردیز کې د ګنیشا مجسمه اوس د ۷- ۸ پېړۍ د ترک شاهانو دورې ته منسوبه ګڼل کېږي، خو د دوی د ځای ناستو هندو شاهانو (۹ -۱۰ پېړۍ) ته منسوبه نه ګڼل کېږي چې  همداسې ویل کېږي هم. لرغونتیا اساساً د لیکدود د تحلیل پر بنسټ ټاکل شوې ده، ځکه چې د دې مجسمې انځور پوهنه او لیکدود د فندقسان د بودايي معبد له آثارو سره خورا لوی ورته والی لري، چې هغه د همدې دورې لرغونتیا لري. د هندو شاهانو تر واکمنۍ لاندې هندویزم نوره وده هم وکړه، خو د غزنویانو په وخت کې د اسلام له ظهور سره، چې شاهانو ته یې ماتې ورکړه، له شدید زوال سره مخ شو. له دې سره، دا دین په افغانستان کې د یو مهم اقلیت په توګه تر ۲۱ پېړۍ پاتې شو، چې په دې وخت کې د پیروانو شمېر سلګونو ته راټیټ شو.* Schmidt, Karl J. (1995). An Atlas and Survey of South Asian History, p.120: "In addition to being a center of religion for Buddhists, as well as Hindus, Taxila was a thriving center for art, culture, and learning."
 Srinivasan, Doris Meth (2008). "Hindu Deities in Gandharan art," in Gandhara, The Buddhist Heritage of Pakistan: Legends, Monasteries, and Paradise, pp.130-143: "Gandhara was not cut off from the heartland of early Hinduism in the Gangetic Valley. The two regions shared cultural and political connections and trade relations and this facilitated the adoption and exchange of religious ideas. [...] It is during the Kushan Era that flowering of religious imagery occurred. [...] Gandhara often introduced its own idiosyncratic expression upon the Buddhist and Hindu imagery it had initially come in contact with."
 Blurton, T. Richard (1993). Hindu Art, Harvard University Press: "The earliest figures of Shiva which show him in purely human form come from the area of ancient Gandhara" (p.84) and "Coins from Gandhara of the first century BC show Lakshmi [...] four-armed, on a lotus." (p.176)"It is not therefore possible to attribute these pieces to the Hindu Shahi period. They should be attributed to the Shahi period before the Hindu Shahis originated by the Brahman wazir Kallar, that is, the Turki Shahis." p.405 " According to the above sources, Brahmanism and Buddhism are properly supposed to have coexisted especially during the 7th-8th century A.D. just before the Muslim hegemony. The marble sculptures from eastern Afghanistan should not be attributed to the period of the Hindu Shahis but to that of the Turki Shahis." p.407 in "Contained within a clay urn were a gold bracteate with the portrait of a ruler, three early drachms of the Turk-Shahis (Type 236, one of which is countermarked), and a countermarked drachm of the Sasanian king Khusro II dating from year 37 of his reign (= 626/7). The two countermarks on Khusro 's drachm prove that the urn could only have been deposited after 689" 

 تاریخچه 

 له تاریخ څخه مخکې زمانه او لرغونې زمانه (له میلاد نه مخکې ۳۳۰۰ – ۵۵۰) 
دا چې هندوییزم کله په افغانستان کې پیل شو، په اړه یې کره معلومات نشته، خو تاریخپوهان وایي چې په لرغونو وختونو کې د هندوکش د سوېل سیمه ښایي د اندوس سیند د درې له تمدن (له میلاد نه مخکې ۳۳۰۰ - ۲۰۰۰) سره له فرهنګي اړخه په اړیکه کې وه.   

له میلاد نه مخکې شاوخوا ۲۰۰۰ – ۱۵۰۰ پورې، د دې سیمې هندو آرین اوسیدونکي (په عمده توګه د اوسني افغانستان ختیځ او سوېلي سیمې) د هندویزم پیروان وو. د دوی تر منځ مشهور یې ګندهاري او کمبوجا وو. پشه ئی او نورستاني د هندو-آریایی ویدي وګړو نننۍ بېلګې دي.  UNESCO World Heritage Centre: Taxila

 پارسي، یوناني او موریان دورې (له میلاد نه مخکې ۵۰۰ – ۱۵۰) 
زیاتره تاریخ پوهان په دې باور دي چې، له میلاد نه مخکې په ۳۳۰ کال کې د لوی سکندر او د هغه د یوناني پوځ له راتګ مخکې، افغانستان د لرغونو آریایانو استوګنځای و چې ورپسې هخامنشیان په کې استوګن شول. د سکندر له وتلو درې کاله وروسته، ورپستې د سیلوکي د سترواکۍ برخه شو . له میلاد نه مخکې په ۳۰۵ کې سیلوکي سترواکۍ، د سیلوکي- موریان په جګړې کې د هندوکش د سوېل سیمې کنټرول  هندي سترواکۍ "سنډروکوتس" ته له لاسه ورکړ. سکندر دا سیمه له آریایانو څخه ونیوه او خپلې مېنې یې په کې جوړې کړې، خو سیلیوکاس نیکاتر هغوی د خپل منځیو ودونو او د ۵۰۰ فیلانو د ترلاسه کولو په شرط سنډروکوتوس (چندراګپتا) ته ورکړې. 

— Strabo

 کلاسیکه دوره (له میلاد نه مخکې ۱۵۰ کال نه تر ۶۵۰ میلادي کال پورې) 
کله چې د فاکسیان، سونګ یون او شوان ژانګ په نومونو چینايي سیلانیانو د پینځمې او اوومې زږدیزو پېړیو تر منځ له افغانستانه لیدنه وکړه، نو د افغانستان په اړه یې ګڼ شمېر سفرنامې ولیکلې چې په کې د افغانستان په اړه کره معلومات ساتل شوي وو. دوی وویل چې بودیزم په شمال کې د آمو سیند (اوکسوس سیند) او په سوېل کې د اندوس سیند تر منځ په بیلابیلو برخو کې پیروي کېده. خو دوی د هندویزم په اړه ډیر څه ونه ویل، که څه هم سونګ یون وویل چې  هپتالي واکمنانو بودیزم په رسمیت نه پېژنده، خو "د درواغو خدایانو تبلیغ یې کاوه او د دوی د غوښې لپاره څاروي وژل". 

 سرچينې