د نړيوالتوب تاريخ

د نړيوالتوب تاريخي سرچينې چې د تاريخي نړيوالتوب په نوم هم پېژندل کېږي، د روانې مناظرې یا بحث موضوعګانې دي. که څه هم زياتره پوهان د نړيوالتوب ريښې په معاصره دوره (نږدې ۱۹ پېړي) کې ځايوي، مګر ځيني نور يې د اوږد تاريخ درلودونکی بولي، چې نېټه يې د لرغوني نړيوالتوب په نوم زرګونو کالونه پخواني مفهوم ته ورګرځي. د نړيوالتوب په تاريخ کې دوره چې نږدې د ۱۶۰۰ او ۱۸۰۰ کالونو تر منځ موده رانغاړي، به خپل ځای د نړيوالتوب د لومړنۍ بڼې په توګه پېژندل کېږي. 

 لرغونی نړيوالتوب 
نړيوالتوب لپاره د ژور تاريخي اصل خورا نامتو ښايي اندري ګوندير فرانک “Andre Gunder Frank” و، چې د تکيې تيوري د درلودلو تر څنګ يو اقتصادپوه و. فرانک استدلال وکړ چې د نړيوالتوب يوه بڼه له ميلاد څخه مخکې درېيمه زريزه کې د سومر او انډس تنګي د تمدن تر منځ د سوداګريو اړيکو له راپورته کېدنې راهيسې وه. د دې نظريې ګوته نيونکي مخالفت کوي، چې دا د نړيوالتوب پر يوه خورا پېژندنه باندې تکيه کوي. Andre Gunder Frank, "Reorient: Global economy in the Asian age" U.C. Berkeley Press, 1998.

توماس ال فريدمېن “Thomas L. Friedman” د نړيوالتوب تاريخ په درې دورو باندې وېشي: لومړۍ دوره (۱۴۹۲- ۱۸۰۰ ز کال)، دويمه دوره نړيوالتوب (۱۸۰۰ – ۲۰۰۰ز ) او درېيمه دوره نړيوالتوب (۲۰۰۰ز کال څخه تر اوسه). نوموړی څرګندوي چې د نړيوالتوب لومړۍ دورې د هېوادونو نړيوالتوب راونغاړه، دويمې دورې د شرکتونو راونغاړه او درېيمه دورېه د اشخاصو نړيوالتوب رانغاړي. Thomas L Friedman, "It's a Flat World, After All", New York Times Magazine; Apr 3, 2005

ان له تاريخ څخه مخکې دوره کې هم د معاصر نړيوالتوب ريښې موندل کېدلی شي. زموږ د نيکونو له لورې ټولو پينځو لويو وچو ته ځمکنۍ پراختيا د نړيوالتوب رامنځته کولو کې يوه انتقادي برخه وه. د کرنې پرمختګ د ژوند استوګن ډول ته د نړۍ د نفوس د پراخه ډېره کي په بدلولو سره نړيوالتوب نو هم زيات کړ. که څه هم نړيوالتوب د اوږد واټن غبرګون او ټيکنالوژۍ د کمښت له امله ګړنديتوب کې پاتې راغی. د نړيوالتوب معاصر بهير ښايي نږدې د ۱۹ پېړۍ منځ کې پېښ شوی وي، ځکه چې زياته پانګه او کاري خوځښت د لېږد له کمو بيو سره جوړه شول، چې د کوچنۍ نړۍ لامل شول. 

د نړيوال شوي اقتصاد او کلتور يوه لومړنۍ بڼه چې د لرغوني نړيوالتوب په نوم يادېږي، د هيلينيستيک دورې پر مهال هغه وخت شتون درلود، چې سوداګريز شوي ښاري مرکزونه پر يوې پراخه لړۍ باندې د يوناني کلتور د محور شا او خوا متمرکز وو، چې په خپل مرکز کې د الکسندريا، اتن او انطاکيه غوندي ښارونو سره له هند څخه هسپانيې ته وغځېدل. د يادې دورې پر مهال سوداګري خپره شوې وه او دا لومړنی وخت دی، چې د نړيوال کلتور (له يوناني Cosmopolis څخه اخېستل شوې چې د «نړيوال ښار» معنا لري) نظريه راڅرګنده شوه. ځينو نورو د نړيوالتوب لرغونې بڼه د رومي سترواکۍ، د پارت سترواکۍ او هان کورنۍ “Han Dynasty” تر منځ سوداګريزو اړيکو کې درک کړې ده. د دې قدرتونو تر منځ زياتېدونکې تړلتيا د ورېښمو سړک “Silk Road” پرمختګ ولمسوه، چې په چين کې پيل شو ، د پارت سترواکۍ پولو ته ورسېد او د روم پر لور وغځيد. 

اسلامي طلايي دوره هم د نړيوالتوب يو مهم لومړنی پړاو و، چې يهود او مسلمان سوداګرو او سپړونکو په ټوله لرغونې نړۍ کې يو ثابت اقتصاد رامنځته کړ، چې د غلو دانو، سوداګرۍ، پوهې او ټيکنالوژۍ برخو کې د نړيوالتوب لامل شو. په نړيواله کچه د پام وړ غلې دانې لکه بوره او پنبه په دې دوره کې په ټوله اسلامي نړۍ کې په پراخه کچه وکرل شوې، په داسې حال کې چې د عربې ژبې زده کړې او د حج ادا کولو يو نړيوال کلتور رامنځته کړ. John M. Hobson (2004), The Eastern Origins of Western Civilisation, pp. 29–30, Cambridge University Press, .

د مغلو د سترواکۍ راتګ که څه هم د منځني ختيځ او چين سوداګريز مرکزونه يې بې ثباته کول، مګر د ورېښمو لار په اوږدو کې سفر کول يې خورا اسانه کړل. دې چارې سوداګرو او مذهبي مبلغانو لکه مارکو پولو ته اجازه ورکړه، چې د يوروشيا له يوې څنډې څخه بلې ته په بريالي او ګټور ډول سفر وکړي. د ديارلسمې پېړۍ پاکس مانګوليکا د نړيوال کولو بېلابېلې نورې د پام وړ اغېزې درلودې. دا ځای د لومړۍ نړيوالې ډاګخانې د څانګې او همدا راز د ساري ناروغيو لکه د مرکزي اسيا په نويو يو ځای شويو سيمو کې بيوبونيک وبا “bubonic plague” په څېر د ساري ناروغيو د چټک لېږد ښاهد و. د نړيوال يا د نيمې کرې د بدلون له معاصر څخه وړاندې پړاوونه ځيني وختونه د لرغوني نړيوالتوب په نوم پېژندل کېږي. تر شپاړسمې پېړۍ پورې که څه هم د نړيوال بدلون ان تر ټولو پراخه سيستمونه هم يوازې په لرغونې نړۍ پورې تړلي وو. Jack Weatherford, Genghis Khan and the Making of the Modern World, Crown, 2004

 لومړنی يا برسېرن نړيوالتوب 
دا پړاو د لومړني نړيوالتوب په توګه پېژندل کېږي. دا په ۱۵، ۱۶ او ۱۷ پېړيو کې د اروپايي سترواکيو (په لومړيو کې پرتګال او هسپانوي سترواکيو او وروسته د هالنډ او برتانيې سترواکيو) له سمندر څخه د ګټې اخېستنې په راڅرګندېدلو سره مشخص شوی و. نړيوالتوب په ۱۷ز پېړۍ کې هغه مهال يوه سوداګريزه پديده شوې وه، چې د سوداګرۍ يا استعمار په موخي د شاهي منشور له لورې حقوق ورکړل شوي شرکتونه “chartered companies" لکه د ختيځ هند برتانوي شرکت (۱۶۰۰ کې جوړ شوی دی) چې زياتره وخت د لومړني ګڼ ملتي شرکت په توګه بيانېږي او همدا راز د ختيځ هند هالنډي شرکت (چې ۱۶۰۲ کې جوړ شوی دی) رامنځته شول. 

د موندنې دورې “Age of Discovery” نړيوالتوب کې پراخه بدلون راوړ او لومړۍ دوره ده، چې يوروشيا او افريقا په کې له نوې نړۍ سره د بنسټيزې کلتوري، مادي او بيولوژيکي تبادلې برخو کې بوخت شول. دا دوره د ۱۵ پېړۍ په وروستيو کې پيل شوه، چې د لايبريا ټاپووزمې او پرتګال او کاستيا دوه پاچاهيو په کې د “Cape of Good Hope” شا او خوا او امريکا ته لومړني سپړونکي سمندري سفرونه وکړل، چې امريکا په ۱۴۹۲ز کال د کرېستوفر کولمب له لورې وموند يا کشف شوه. د ۱۶ پېړۍ له تېرېدلو څخه لږه موده وړاندې پرتګال له افريقا څخه اسيا او برازيل ته د سوداګريزو ځايونو (فابريکو) رامنځته کول پيل کړل، چې موخه يې د غلامانو، سرو زرو، درملو او لرګيو غوندي سيمه ييزو توليداتو سره راکړه ورکړه وه او د هند ټاټوبی “House of India” په نوم يې تر شاهي انحصار لاندې نړيواله سوداګري راوپېژندله. House of India, Encyclopædia Britannica.

نړيوالې بشپړونې د امريکا په اروپايي استعمار سره دوام وکړ، چې د ختیځې او لويديځې نيمې کرې تر منځ يې “Columbian Exchange”، د نباتاتو، ژويو، خوراکي توکو، د غلامانو په ګډون انساني وګړو، د لېږد وړ ناروغيو او کلتور پراخه تبادله رامنځته کړه. دا د تاريخ يو له هغو خورا مهمو نړيوالو پېښو څخه وه، چې په ايکالوژي، کرنې او کلتور پورې يې اړه درلوده. نوې غلې دانې چې ۱۶ ز پېړۍ کې د اروپايي سمندري ګرځندويانو له لورې له امريکا څخه راغلې وې، د نړۍ د نفوس په وده کې مرسته وکړهږ Crosby, Alfred W., "The Columbian exchange: biological and cultural consequences of 1492", Greenwood Publishing Group, "The Columbian Exchange ". The University of North Carolina.

 معاصر نړيوالتوب 
۱۹ پېړۍ معاصر بنې ته د رسېدونکي نړيوالتوب د راپورته کېدنې شاهد وه. صنعتي کولو د ميزان اقتصاد په کارونې سره د کور توکو ارزانه توليد ته لاره هواره کړه، په داسې حال کې چې د نفوس چټکې ودې د توکو ثابته غوښتنه رامنځته کړه. نړيوالتوب دپه دې دوره کې د ۱۹ پېړۍ د امپرياليزم له مخې په پرېکنده ډول رامنځته شوې وه. د ترياکو له لومړۍ او دويمو جګړو څخه وروسته، چې چين يې د باندنۍ سوداګرۍ او انګليستان له لورې د هند د نيونې د بشپړتيا پر مخ پرانيست، د دې سيمو پراخه وګړي د اروپايي لېږدونو (صادراتو) چمتو مصرف کونکي شول. همدا دوره وه، چې د نيمه صحرايي افريقا سيمې او د ارام سمندر ټاپوګان په کې نړيوال سيستم کې يو ځای شول. ورته وخت کې د اروپايانو له لورې د نړۍ د برخو په ځانګړي ډول نيمه صحرايي افريقا نيولو د ربړ، الماسو او ډبرو سکارو په څېر د ارزښتناکو طبيعي سرچينو حاصل ورکړ او د اروپايي سترواکو ځواکونو، د هغوی د مستعمرو او متحده ايالتونو تر منځ د سون توکو سوداګرۍ او پانګونه کې يې مرسته وکړه. 

 سرچينې