د نورمن فتح

د نورمن فتح (یا سوبه) په ۱۱ پېړۍ کې د دوک نورماندي (چې وروسته بیا د فاتح ویلیام په نامه ونومول شو) په مشرۍ د زرګونو نورمني، بریټوني، فلاندري او فرانسوي سرتیرو نه جوړ شوي پوځ په وسیله د انګلستان یرغل او اشغال و.

د انګلستان پر تاج او تخت باندې د ویلیام ادعا د انګلوساسکون د بې اولاده پاچا یعنې ادوارد کنفیسیر سره د کورنۍ اړیکې د درلودولو پر بنسټ وه، چې په احتمالي ډول یې ویلیام د انګلستان د واکمنۍ یا تاج او تخت لپاره هڅوه. ادوارد د ۱۰۶۶ ز کال په جنوري میاشت کې مړ شو او د هغه د مېرمنې ورور هارولد ګادوینسون یې ځایناستی شو. هارالد هاردرادا د ناورې پاچا د ۱۰۶۶ ز کال په سپټمبر میاشت کې د انګلستان په شمالي سیمو حمله وکړه د سپټمبر په ۲۰مه نېټه د فورلفورډ په جګړه کې بریالی شو؛ خو د سپتمبر په ۲۵مه نېټه د استمفورد پُل په جګړه کې د ګادوینسون پوځونو هاردرادا ته ماتې ورکړه او هغه یې وواژه. تر دې جګړې درې ورځې وروسته د سپټمبر په ۲۸مه نېټه د ویلیام یرغل کوونکی پوځ چې له زرګونو جنګیالیو او سلګونو کیښتیو سره مل و، د انګلستان سویلي برخې د ساسکس پیونسي سیمې ته ورسېدل، هارولد د ویلیام له پوځ سره د مقابلې لپاره د انګلستان سویلي لوري ته حرکت وکړ او د خپل پوځ یوه د پام وړ برخه یې په شمالي برخه کې پرېښوده. د هارولد پوځ د اکتوبر میاشتې په ۱۴مه نېټه د هاستینګز په جګړه کې د ویلیام له یرغلګرو پوځیانو سره مقابله وکړه، چې د ویلیام پوځیانو هارولد ته ماته ورکړه او په دې جګړې کې هغه ووژل شو او ویلیام پاچا شو.

که څه هم د ویلیام اصلي رقیبان ختم شوي و؛ خو بیا هم په راتلونکو کلونو کې له یو شمېر بغاوتونو او پاڅونونو سره مخ شو، چې له ۱۰۷۲ ز کال نه وروسته هغه د انګلستان پر تاج او تخت باندې خوندي نه و. یو شمېر نخبه ګان او اشرافیان د جلا وطنۍ او تبعید پر لور وتښتېدل. ویلیام د خپلې نوې پاچاهۍ د کنټرول لپاره خپلو یو شمېر پلویانو ته ځمکې ورکړې او داسې کلاوې یې جوړې کړې، چې په ټوله واکمنۍ کې یې د نظامي قوت پر اړوندو برخو واکمني کوله. تر ۱۰۸۶ ز کاله پورې د دامزدې Domesday د کتاب یوه خطي بڼه «لویه ارزونه» د انګلستان په ډېریو برخو او د ولز په ځینو برخو کې بشپړه شوه. د فتحې د ډېریو نورو اثارو له ډلې دربار او دولت، د نخبه ګانو د ژبې په توګه د نورمني ژبې معرفي کېدل او د لوړو طبقو په ترکیب او جوړښت کې ځینې بدلونونه راتلل و، ځکه چې ویلیام ټولې هغه ځمکې په پام کې ونیولې چې په مستقیمه توګه د پاچا اړوند وې، دې پراخو تدریجي بدلونونو په کرنیزو ډلو او کلیوال ژوند ډېر اغېز وکړ. داسې ښکاري چې تر ټولو لوی او اصلي بدلون د غلامۍ او برده دارۍ په رسمي ډول له منځه وړل و، چې ښایي له یرغل سره تړاو ولري او یا یې و نه لري. په دولتي جوړښت کې کمه اندازه بدلون موجود و، ځکه چې د نورمن نويو مدیرانو د انګلوساکسون دولت ډېری برخې په خپل واک کې ونیولې.

 سرچینې یا ریښې 
په ۹۱۱ ز کال کې، د کارولینګ فرانسوي واکمن، چارلز د رولو په مشرۍ سره د وایکینګانو یوې ډلې ته د دې اجازه ورکړه، ترڅو په نورماندي کې د سنت کلر-سور-اپت تړون د یوې برخې په توګه مېشت شي. داسې تمه کېده، چې د ځمکې په بدل کې د رولو تر امر لاندې نورسمنیان د سمندر په اوږدو کې د وایکینګانو اړوند یرغلګرو پر وړاندې د خوندیتوب او ساتنې لارې چارې چمتو کړي. د هغو مېشت کېدل ډېر ګټور و او وایکینګان په دې سیمه کې د «شمالي خلکو» په نامه وپېژندل شوو، چې «نورماندي» او «نورمان» هم له همدې نه اخیستل شوي دي. نورمنیانو ډېر ژر بومي فرهنګ ومانه، ځکه چې د فرانسويانو په وسیله راټول شوو، بې دیني یې پرېښوده او مسیحیت ته یې مخه وکړه. هغوی د خپل نوي کور دویمه ژبه ومنله او یو شمېر ځانګړنې یې د خپلې نورس ژبې نه وراضافه کړې او هغه یې په نورمني ژبې بدله کړه. هغوئ له سیمه ییزو خلکو سره ودونه وکړل او د ورکړل شوې سیمې او ځمکې نه یې غربي لوري ته د دوک مېشتو پولو د پراختیا اړوند مرکز په توګه کار واخیست او یو شمېر سیمې لکه بسین، د کوتنتین شبه الجزیره او اورانچ یې ورسره ضمیمه او یوځای کړې. Bates Normandy Before 1066 pp. 8–10Crouch Normans pp. 15–16Bates Normandy Before 1066 p. 12Bates Normandy Before 1066 pp. 20–21Hallam and Everard Capetian France p. 53

په ۱۰۰۲ ز کال کې، د انګلستان پاچا اتلرد، له نورماندي څخه د نیما په نامه نجلۍ سره چې د دویم ریچارد خور وه واده وکړ. د هغوئ زوی ادوارد، چې په نورماندي کې یې ډېری کلونه په تبعید او جلا وطنۍ کې تېر کړي وو، په ۱۰۴۲ ز کال کې پاچاهۍ ته ورسېد. دا د انګلستان له سیاست سره په لوړه کچه د نورمن د پاچا یا واکمن د لېوالتیا او مینې لامل شو، ځکه ادوارد په ډېر شدت او غوره توګه له خپلو مخکنیو همکارانو لکه نورمني درباریانو، امنیتي ځواکونو او مذهبي مشرانو یا روحانیونو نه یې د ملاتړ لپاره او دغه راز د واک اړوندو برخو په تېره بیا کلیساوو کې د هغو له ګومارنې نه کار اخیسته. ښایي د ادوارد بې اولاد والی او له ګادوین، ارل، وسکس او د هغو له اولادونو سره په شخړو کې ښکېلوالی ددې لامل شوی وي چې په نورمندي کې د دوک ویلیام په زړه کې د انګلستان د تاج او تخت د نیولو شوق او لېوالتیا رامنځته کړې وي او دې کار ته یې هڅولی وي.   Stafford Unification and Conquest pp. 86–99Huscroft Ruling England p. 3Williams Æthelred the Unready p. 54

کله چې د ۱۰۶۶ ز کال په لومړیو کې ادوارد پاچا مړ شو، نو د هغه د ځای ناستي په توګه د یو څرګند وارث نه شتون د دې لامل شو، چې د ځایناستي کېدو موضوع یې په یوه شخړه بدله شي او څو مدعیانو یې په دې وخت کې د انګلستان د تاج او تخت د ترلاسه کولو ادعا لرله. د ادوارد ځایناستي ارل وسکس، هارولد ګادوینسون د انګلستان د تر ټولو ځواکمنو او شتمنو اشرافو له ډلې نه وو. هارولډ د انګلستان د Witenagemot له خوا د انګلستان د پاچا په توګه وټاکل شو او د یورک د ستر مذهبي مشر یا اشقف اعظم یورک په وسیله یې پر سر تاج کېښودل شو، که څه هم د نورمن اړوندو تبلیغاتو داسې ادعا کوله چې د تاج اېښودلو دا مراسم د ستیګاند په نامه د کانتربري غیر قانوني لوی مذهبي مشر په وسیله ترسره شوي دي. Higham Death of Anglo-Saxon England pp. 167–181Walker Harold pp. 136–138

هارولد سمدلاسه د دوو ځواکمنو ګاونډیو حاکمانو له لوري له ستونزو او ننګونو سره مخ شو. دوک ویلیام داسې ادعا کوله، چې پاچا ادوارد هغه ته د واک او تاج د سپارلو وعده ورکړې وه او هارولد هم له دې خبرې سره موافقت ښودلی دی: د ناروې پاچا درېیم هارالد چې تر ډېره د هارالد هاردارادا په نامه پېژندل کېږي، هغه هم د ځای ناستي کېدو لپاره سیالي وکړه. د سلطنت او تاج و تخت د ترلاسه کولو لپاره د هغه ادعا د پاچا مینګس دی ګوډ او د انګلستان پخواني پاچا هارتاکنوت تر منځ توافق او هوکړه وه، چې د دې هوکړې پر بنسټ یې دواړو ویلي و، که هر یو یې له کوم وارث پرته مړ شي، نو بل به یې انګلستان یا ناروې د میراث په توګه ترلاسه کوي. په دې وخت کې ویلیام او هارالد دواړو سمدلاسه په انګلستان باندې د حملې لپاره د پوځونو او کیښتیو په راټولولو پیل وکړ.Bates William the Conqueror pp. 73–77Higham Death of Anglo-Saxon England pp. 188–190Huscroft Ruling England pp. 12–14

 د توستیګ بریدونه او د ناروې یرغل 
د ۱۰۶۶ ز کال په لومړیو کې د هارولد تبعید شوی یا جلا وطنه ورور توستیګ ګادوینسون د هغې بېړۍ په وسیله د انګلستان په سویل ختیځه سیمه برید وکړ، چې په فلاندرز کې یې ګومارلې وه او بیا وروسته ځینې نورې کښتۍ له اورکني نه ورسره یوځای شوې. د هارولد د بېړۍ له ګواښ سره توستیګ د شمال لوري ته حرکت وکړ او په دې توګه یې په ختیځه انګلیا او لینکلن شایر باندې برید وکړ؛ خو د ادوین ورونو ارل مرسیا، مورکار او ارل نورثامبریا هغه د خپلو کیښتیو پر لور وګرځاوه. توستیګ چې د ډیریو پلویانو له خوا یې پرېښودل شوی و، د سکاټلند خوا ته یې شاتګ وکړ او هلته یې د دوبي موسم د ګڼ شمېر تازه ځواکونو په ګومارلو سره تېر کړ. پاچا هارولد په سویلي ساحل کې د دوبي موسم له لوی پوځ او لویې بیړۍ سره د ویلیام د برید په تمه تېر کړ؛ خو د هغه د ځواکونو لویه برخه یې هغه ملیشې وې، چې د خپلو محصولاتو راټولولو ته یې اړتیا درلوده له همدې امله د سپتمبر میاشتې په ۸ مه نېټه هارولد هغه ټول اخراج کړل.   Walker Harold pp. 144–145Walker Harold pp. 144–150

د سپتمبر میاشتې په لومړیو کې هاردرادا د انګلستان په شمالي برخه برید وکړ او د ۳۰۰ کیښتیو او ۱۵۰۰۰ سرتېرو نه زیات شمېر وګړو لېږدوونکې بېړۍ مشري یې وکړه. کله چې د توستیګ یو شمېر پوځیانو خپل ملاتړ د ناروې له پاچا نه اعلان کړ، نو د توستیګ د پوځونو په وسیله د هارالد پوځ ډېر شو. نارویژیانو د یورک لوري ته په پرمختګ سره د سپټمبر میاشتې په ۲۰مه نېټه د فولفورډ په جګړه کې د ادوین او مورکار په مشرۍ د انګلستان شمالي پوځ له ماتې سره مخ کړ. تر دې دمخه چې هارولد له سویلي لوري راورسېږي، دو ارل له نارویژي پوځیانو سره جګړې ته مخه وکړه.Walker Harold pp. 154–158Marren 1066 pp. 65–71

 سرچينې