د اقلیم انجنیري

د اقلیم انجنیري یا په عمومي ډول جیو انجنیري د ځمکې د اقلیم په سیستم کې قصدي او په لویه کچه لاسوهنه ده. د اقلیم د انجنیرۍ اصلي کټګوري د لمریزې جیو انجنیرۍ یا د لمریزو وړانګو مدیریت دی. لمریزه جیو انجنیري یا د لمریزو وړانګو اصلاح د لمریزې رڼا (لمریزو وړانګو) یوه اندازه فضا ته منعکسوي، تر څو د انسان له امله رامنځته شوی اقلیم محدود یا معکوس کړي.

د کاربن ډای اکسایډ له منځه وړل یعنې په قصدي ډول په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ اندازه کمول ډېری وخت په تېروتنې سره په لمریزه جیو انجنیرۍ کې د اقلیمي انجنیرۍ یو ډول بلل کېږي او دا په خپل ذات کې خطرناک کار دی. په حقیقت کې د کاربن ډای اکسایډ له منځه وړل یا لرې کول د اقلیمي بدلون اصلي لامل په ګوته کوي او د خالص انتشار د کمولو یوه ستراتیژي ده. د دولتونو تر منځ د اقلیمي بدلون پلاوی د کاربن ډای اکسایډ لرې کولو ته د اقلیمي انجنیرۍ د فرعي ګروپ په سترګه نه ګوري، بلکې د لمریزو وړانګو مدیریت او د کاربن ډای اکسایډ د لرې کولو اصطلاحات په جلا ډول کاروي. د اقلیمي انجنیرۍ مېتودونه کله ناکله د اقلیمي بدلونونو یا د اقلیمي بدلونونو د اغېزو محدودولو لپاره د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار کمولو تر څنګ د بشپړو بالقوه انتخابونو په توګه په پام کې نیول کېږي. ساینس‌پوهان پر دې سره یوه خوله دي چې لمریزه جیو انجنیري او د کاربن ډای اکسایډ لرې کول د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار د کمېدو بدیل نه‌شي کېدای. دا چې د اقلیمي بدلونونو اړوند هر ډول اقدامات اقتصادي، سیاسي یا فزیکي محدودیتونه لري، نو د اقلیمي انجنیرۍ ځينې مېتودونه د یوه ځواب په توګه کارول کېدای شي چې ښايي موخه یې د اقلیم بیارغونه وي.

د ناکافي څېړنو له امله د اغېزناکتیا، جانبي عوارضو او غیر متوقع احتمالي پایلو په اړه ډېرې ګونګتیاوې شته دي. ډېری متخصصان پر دې باور دي چې د دغه ډول لاسوهنو خطرونه باید د خطرناک اقلیمي بدلون د خطرونو په محتوا کې ولیدل شي. په لویه کچه مداخلې ښايي په طبیعي سیستمونو کې د ګډوډۍ رامنځته کولو لوی خطر ولري او په پایله کې دا ستونزه رامنځته شي چې د اقلیم د سخت خطر په اداره کولو کې ارزانه مېتودونه ښايي په خپله د پام وړ خطر رامنځته کړي. ځینو وړاندیز کړی چې د اقلیمي انجنیرۍ مفهوم ښايي د ګلخانه‌يي ګازونو د تولید د کموالي لپاره سیاسي او عمومي فشار را کم کړي چې ښايي د اقلیم ټولیز خطرونه سخت کړي؛ نور ادعا کوي چې د اقلیمي انجنیرۍ ګواښ ښايي د ګلخانه‌يي ګازونو انتشار کم کړي.

 تعریف 
له ۲۰۱۸ ز کال راهیسې «د اقلیم انجنیري» او «د ځمکې انجنیري» اصطلاحات د اقلیمي بدلون د حکومت‌منځي پلاوي له‌خوا نه کارول کېږي. د اقلیمي اقتصادپوه «جېرنوټ واګنر» په وینا د «جیو انجنیرۍ» اصطلاح "تر ډېره مصنوعي ده او په عمومي بحثونو کې د اصطلاحاتو د پرله‌پسې استفادې پایله ده" او "دومره ګونګه او هراړخیزه ده چې ډېره برخه معنا یې بایللې ده."

 عامه پوهاوی 
په ۲۰۱۸ ز کال کې یوې پراخې څېړنې د اقلیمي انجنیرۍ د شپږو مېتودونو د عامه پوهاوي په اړه څېړنه وکړه چې په متحدو ایالتونو، بریتانیا، استرالیا او نیوزلنډ کې د انلاین نظر پوښتنې له لارې وشوه. دا موندنې له هغې نظر پوښتنې سره هم پرتله شوې دي چې ۲۰۱۲ ز کال کې په استرالیا او نیوزلنډ کې وشوه. د اقلیمي انجنیرۍ په اړه عامه پوهاوی کم و او پنځمې برخې ځواب ویونکو یې په اړه پخواني معلومات ورکول. د اقلیمي انجنیرۍ د شپږو مېتودونو په اړه پوهه تر ډېره منفي وه او تر ډېره د «خطرناک»، «مصنوعي» او «ناپېژاند درک» له خصوصیاتو سره تړلې وه. د لمریزې جیو انجنیرۍ په پرتله د کاربن ډای اکساید د لرې کولو مېتودونه غوره وبلل شول. د ۲۰۱۸ او ۲۰۱۲ ز کلونو په نظر پوښتنو کې عامه پوهاوی په پام وړ توګه ثابت و او د بېلابېلو هېوادونو تر منځ یوازې کوچني توپیرونه موجود وو.

 د اقلیمي انجنیرۍ ارزونه 
هغه څه چې د وړاندیز شویو تخنیکونو په اړه پېژندل شوي دي، ډېری یې د لابراتواري تجربو، د طبیعي پدیدو د مشاهدو او د کمپیوټري ماډل جوړونو د تخنیکونو پر بنسټ ولاړ دي. د اقلیمي انجنیرۍ ځینې وړاندیز شوي مېتودونه هغه مېتودونه کاروي چې په طبیعي پدیدو لکه د سټراټوسفیریک سلفر په ایروزولونو او د ورېځو د تراکم په هستو کې انالوګونه لري. په دې توګه د دغو مېتودونو د اغېزناکتیا په اړه څېړنې هغه معلومات کارولی شي چې تر نورو څېړنو وړاندې د لاسرسي وړ دي، لکه هغه څه چې په ۱۹۹۱ ز کال کې د پیانټوبو له اور غورځوونکي غره څخه د اور له شیندلو وروسته د لاسرسي وړ دي.

ډېرو ادارو په دې موخه د اقلیمي انجنیرۍ اړوندې څېړنې کړې دي چې ظرفیت یې وارزوي، په دې کې د متحدو ایالتونو کانګرېس، د متحدو ایالتونو د علومو، انجنیرۍ او درملو ملي اکاډمي، سلطنتي ټولنه، د بریتانیا پارلمان، د میخانیک انجنیرانو انستېتیوت او د اقلیمي بدلون حکومت‌منځي پلاوی شامل دي. د میخانیک انجنیرانو د انستېتیوت راپور د وړاندیز شویو مېتودونو کوچنۍ فرعي ټولګه (د هوا نیول، ښاري انعکاس او د اوبړیو پر اساس د کاربن ډای اکسایډ د جذب تخنیکونه) وڅېړله او اصلي پایلې یې دا وې چې د اقلیم انجنیري باید د اقتصاد د پراخې کچې د کاربن کمولو تر څنګ په کوچنۍ اندازه وڅېړل شي او وازمویل شي.

د سلطنتي ټولنې څېړنې د اقلیمي انجنیرۍ ګڼ وړاندیز شوي مېتودونه وڅېړل او د اغېزناکتیا، ارزانوالي، پر وختوالي او خوندیتوب له مخې یې ارزونه وکړه. مهمې سپارښتنې دا وې چې "د اقلیمي بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ موافق لوري باید د اقلیمي بدلونونو د کمولو او له دغو بدلونونو سره د تطابق په ځانګړي ډول په نړیواله کچه د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار کمولو په اړه د هوکړې لپاره ډېرې هڅې وکړي" او هر هغه څه چې "دا مهال د جیو انجنیرۍ د انتخابونو په توګه پېژندل شوي، د کمولو لپاره دلیل نه‌شي کېدای". دا راپور سپارښتنه کوي چې "که چېرې د دې پېړۍ د تودوخې کچه کمول اړین وي، د اقلیمي انجنیرۍ د انتخابونو څېړنه او پراختیا باید وکتل شي چې ایا کم‌خطره مېتودونه جوړېدای شي که نه".

د ۲۰۰۹ ز کال په یوه څېړنه کې «لېنټون» او «وان» د اقلیمي انجنیرۍ یو شمېر وړاندیز شوي تخنیکونه وارزول. دوی د بېلابېلو تخنیکونو د پرتلنې د اجازې په موخه د خالصو وړانګو پر قوې د اغېز پر اساس د هر تخنیک لپاره یوه ګډه ارزونه وکاروله. دې څېړنې د عملي ملاحظاتو لکه د انجنیرۍ د امکان سنجولو یا اقتصادي لګښت پر ځای د وړاندیز شویو مېتودونو عملي معقولوالي وکاراوه. لېنټون او وان وموندله چې "د ځنګلونو، د ځنګلونو د بیارغونې او د بیولوژیکي ډبرو سکرو د تولید تر څنګ د [هوا] اخیستل او ذخیره کول تر ټولو ډېر پتانشیل ښيي» او یادونه یې وکړه چې "نور هغه وړاندیزونه چې د ډېرو رسنیو پاملرنه یې جلب کړې ده، په ځانګړي ډول «د سمندر پایپونه» داسې ښکاري چې بې اغېزې دي». دوی دې پایلې ته ورسېدل چې "د [اقلیم] جیو انجنیري د کاربن ډای اکسایډ د تولید د کمولو لپاره یو بالقوه بشپړوونکی بلل کېږي، خو بدیل یې نه دی."

د ۲۰۱۱ ز کال په اکتوبر میاشت کې د غیر حزبي سیاسي مشارکت د مرکز پنل یو راپور خپور کړ او غوښتنه یې په کې وکړه چې "که اقلیمي سیستم د اوج ټکي ته ورسېږي او چټکو اصلاحي اقداماتو ته اړتیا پېښه شي، باید بیړنۍ څېړنې او ازمېښتونه وشي." 

 سرچينې