تالېشي ژبه

تالېشي ژبه د یوې ژبې د ډلې نوم دی چې د ایران په شمال لویدیځ کې یوه له هغو ژبو څخه ده چې تالېش وګړي پرې خبرې کوي. تالشي ژبه د کسپین ژبو څخه یوه هم بلل کیږي. تاتي ژبه د ایران په شمال لوېدیځو ژبو کې تالشي ژبې ته تر ټولو نږدې ژبه ده. په دې ډول چې د ژبپوهنې ځينو سرچينو، لکه اثارو پوهانو دا دواړه د يوې ژبې ډلې ګڼلي دي. Ethnologue report for Talysh

میلر په دې باور دی چې په څرګندو دلایلو سره ویلای شو چې تاتي او طالشي د هغو ژبو تسلسل دي چې لږ تر لږه د منځنۍ پارسي ژبې د پیل په وخت کې یې خبرې کولې. په هرصورت، د دې ژبو د تاریخ نښې نښانې د منځنۍ فارس څخه مخکې دوره کې شتون لري. څومره چې دا شواهد او نښې د پارتیان پهلوي ژبې سره د دغو ډیالوګونو مشترکات څرګندوي، دا هم د مادی او اوستا سره د دوی خورا نږدې اړیکې ښیي. ځکه چې د پهلوي ژبې او لرغونو ژبو لکه مدي او اوستا تر منځ توپير همدومره دی چې له دغو ژبو سره د تاتي او طالشي تر منځ ورته والی او توپير دی. 

 د تالېشي او نورو ایراني ژبو پرتله کول 
ټات، تالاش او مازندراني ژبې خبرې کوي چې په ډیری مواردو کې له پارسي سره توپیر لري او د مادی، پارتیان او اوستا سره ورته دي. دیاکونف، ا.م. تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز تالشي ژبه د لوری ، اوستا او کرد ژبو سره ورته ده.  دائرةالمعارف بزرگ اسلامی جلد ۱۴ مدخل تالش. علی عبدلی علی عبدلی، فرهنگ تطبیقی تالشی - تاتی - آذری، تهران، ۱۳۸۰. له همدې امله، دا ټولې ژبنۍ ډلې د شمال لویدیز ایراني ژبو په کټګورۍ کې نږدې ځای لري. خو فارسي ژبه د خپل توپیر له امله د سویل لویدیځ ایراني ژبو په کتګورۍ کې ځای لري. Ethnologue report for Talysh په هرصورت، د تالشي ژبه د سویلي ایران د خلکو ژبې سره ډیره ورته ده ( ایچمي ژبه ) چې د ایران د سویل لویدیز څانګې څخه ده.

 تالېشي او نورې شمال لوېدیځې ایراني ژبې 
د لاندنیو ژبو ترڅنګ، تالشي ژبه د ایران د شمال لویدیز ژبو کټګوري جوړوي: Northwestern Iranian Languages on Ethnologue

 د تالېشي - تاتي ژبې ډله
 د کوردي ژبې ډله
 د زازا-ګوراني ژبې ډله
 د سیمناني ژبې ډله
 د لیکي ژبې ژبنۍ ډله
 د ایران د مرکزي ژبې ډله
 د کسپین سمندرګي ژبنۍ ډله
 د اورموري - پراچي ژبې ډله
 د خلج ژبې ډله

 د تالېشي ژبې جغرافيايي وېش 
د تالېش وینا کوونکي په عمده توګه  تالېش وګړي دي. دوی د ګیلان ولایت په لوېدیځ کې ژوند کوي، د اردبیل ولایت د نیمین ښار په پنځو کلیو (انباران-مین آباد-جد-میرزاناق-ګولشن) او همدارنګه د د اذربایجان جمهوریت د استارا - لیریک - لنکران - مسالي - یردملي - جلیل آباد سیمو کې ژوند کوي. 

 د تالېشي ژبې وينګ 
د سومیسارا او فومان ولایتونو د تالش نیشین په سیمو کې د قضیو مطالعې ښیي چې د ګیلک نیشین ګاونډیو کلیو تلش یا ورته لغتونه کاروي، کوم چې د ګیلکي څخه توپیر لري. حمدالله مصطفي د ګیلان د خلکو او پهلوي ژبې سره د هغه د نږدېوالي په اړه هم یادونه کوي. هغه د تالېش د خلکو په اړه داسې تشریح کوي: "د ا قوم د امام شافعي په مذهب دي،سپین مخونه لري، ژبه یې پهلوي او ګیلاني پورې تړلې ده." »

د دوی د هڅو په منځ کې، یو پیاوړی ژبنی توپیر شتون لري - د نورو ژبو د نفوذ په تناسب. په شمالي تالاش کې، د استاراي ، لنکراني ، مسالي او لیریکي انباراني پنځه ژبې لیدل کیدی شي. په جنوبي تالش کې، د استارا په شاوخوا سیمو کې، د تالشي ژبه د ترکي ژبې سره مخلوط شوې، او د مسال په سیمو کې د شاوخوا کلیو، مکلوان ، مسیلح کلا او تالش دواب پورې ، یوه ډیره مستند تالشي ژبه ویل کیږي، چې البته د هغې څخه اغیزمنه شوې ده. د دوی له خوا د ګیلکنشین سیمو ته د نږدې والي له امله او تر ټولو مستند دی، دا بولۍ د مرکزي تالاش یا تالاشډولاب سیمې پورې اړه لري ځکه چې په وروستیو وختونو کې یې خلک په غرونو کې اوسیدل او د نورو توکمونو سره یې لږ اړیکه درلوده. . د تالشيانو په منځ کې یوازینۍ ژبه چې د شمال لویدیز ژبو سره تړاو نلري او د تالشي ژبې سلسله ته ننوتلې او خورا متنوع یې ترکي ژبه ده . دا مسله په شمالي تالش او د ایران په استارا کې په کلکه لیدل کیږي.

د تالېش وګړي په دوه برخو وېشل کېدی شي:

 مجرد خلک چې په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او مسلک یې کرنه ده او د تالېش په نوم یادیږي.

او تالېشانان چې د خپل ژوند په اوږدو کې له کمپ څخه بل کمپ ته او له کمپ څخه بل کمپ ته هجرت کوي او له لرغونو زمانو راهیسې د هغوی دنده د څارویو  پالنه وه، خو اکثره یې بزګران دي، په لسمه پېړۍ کې یې تالشانو ته سفرونه کړي وو. د ارتاویل (اردبیل) د تالېشان او همدارنګه د تبریز په هغه وخت کې د تات او تالېش قبیلې یادونه شوې، کله چې دوی د وخت په تېرېدو سره ورک شول او د ازري ویناوالو سره ځای په ځای شول.

په عموم کې د تالېشي ژبې لغاتونه او تلفظونه په درېوو برخو وېشل کېدی شي:

1- شمالي وينګ (ګشتاسبي)

۲- مرکزي وينګ

۳- سويلي وينګ  (دولابي)

 تالېشي ژبه په تالېش ګشتاسبي وينګ کې 
د تالېشي ژبه د ګشتاسبي وينګ کې ، د پخواني شوروي کارګرانو په ۱۹۳۱-۳۵ کلونو کې د ځان لپاره د لاتیني حروفو پر بنسټ یو الفبا جوړه کړه او د لومړي ځل لپاره یې په خپله ژبه کې د دې الفبا په کارولو سره ادبیات، اثار، اثار او درسي کتابونه خپاره کړل. په مکتبونو کې رسم الخط او ژبه پخپله تدریس کیږي. په لنکران کې د پیډاګوجي پوهنتون حتی د تالشي څانګه هم وه. خو د ۱۹۳۵ کال نه وروسته د هغه دور د سیاسي پرمختګونو سره سره د تالشان وطني او کلتوري فعالیتونه پای ته ورسیدل. په تالاشي ژبه د کتابونو او مجلو د خپرېدو مخه ونيول شوه. لوړې زده کړې او د تالشي ښوونځي وتړل شول او د تالشي پوهان قزاقستان او نورو ختیځو جمهوریتونو ته جلاوطن شول. په 1949-52 کې، د دوی په زرګونو کورنۍ د تالاشان د ځپلو او جلا کولو په وخت کې موغان ته کډه شوې. عبدلی، علی: واژه‌نامه دانش‌آموزی تالشی - ترکی. در: مجله «آینده». سال نوزدهم، دی تا اسفند ۱۳۷۲ - شماره ۱۰–۱۲. (از صفحه ۱۰۴۰ تا ۱۰۴۲).

 ګرامر 

 ضمیرونه 
په تالېشي ژبه کې ضمیرونه په دریو برخو وېشل شوي دي: موضوعي ضمیرونه، غیر فعال ضمیرونه، او ملکیت ضمیرونه. 
ضمیر 1 مفرد 2 مفرد 3 مفرد 1 جمع 2 جمع ۳ جمع فاعلي، تالېشي (لمیر)ăztëavamašëmaave مفعولي، تالېشي (لمیر)mëntënaviamanšëmanavešun ملکي، تالېشي (لمیر)čëmëëštëčayičamašëmačăn

 لازم فعل 
په لاندې جدول کې، د خوب کولو فعل (xəta) د تالېشي ژبې دپره سري وينګ له مخې په مختلفو زمانو کې کارول کیږي. (دا د رضوانشهر د پیریسر په وينګ ولاړه ده) 
وخت/شخص 1 واحد 2 واحد 3 واحد 1 جمع 2 جمع ۳ جمع ساده تېر xət-im(a) xət-iš(a) xət-a xət-imun(a) xət_irun(a) xət-in(a) تېر زمانه xəta-m(a) xəta-š(a) xəta-a xəta-mun(a) xəta_run(a) xəta-n(a) تېر کامل xəta b-im(a) xəta b-iš(a) xəta ba xəta b-imun(a) xəta b-irun(a) xəta b-in(a) تېر کامل زمانه xəta ba-bem(a) xəta ba-be-š(a) xəta ba-be xəta ba-be-mun(a) xəta ba-be-run(a) xəta ba-ben(a) د نښان سره پخوانی ګډون xəta bə-b-â-m xəta bə-b-â-š xəta bə-b-â xəta bə-b-â-mun xəta bə-b-â-run xəta bə-b-â-n پخوانۍ برخه اخیستونکی پرته له نښه xəta bu-b-um xəta bə-bi xəta bu-bu xəta bə-b-am xəta bə-ba xəta bə-b-un تېره جاري a-xəs-im(a) a-xəs-iš(a) a-xəs-i a-xəs- imun(a) a-xəs-irun(a) a-xəs-in(a) تېر دوامداره زمانه ba-xəs-em ba-xəs-e-š ba-xəs-e ba-xəs-e-mun ba-xəs-e-run ba-xəs-en راتلونکی په تیرو کې دی kâ a-xəs-im(a) kâ a-xəs-iš(a) kâ a-xəs-i kâ a-xəs- imun(a) kâ a-xəs-irun(a) kâ a-xəs-in(a) تیر په پرمختګ کې kâ(r) b-im(a) xəta kâ(r) b-iš(a) xəta kâ(r) ba xəta kâ(r) b-immun(a) xəta kâ(r)b-irun(a) xəta kâ(r)b-in(a) xəta Subjunctive موجود د نښان سره bə-xəs-â-m bə-xəs-â-š bə-xəs-â bə-xəs-mun bə-xəs-â-چلول bə-xəs-â-n پرته له نښان څخه موجوده زمانه bə-xəs-um bə-xəs-i bə-xəs-u bə-xəs-am bə-xəs-a bə-xəs-un اوس مهال په پرمختګ کې دی kâr-im(a) xəta kâr-iš(a) xəta kâr-a xəta xəta kâr-imun(a) xəta kâr-irun(a) xəta kâr-in(a) xəta ساده حال/خبرونه ba-xet-im(a) ba-xet-iš(a) ba-xet-i ba-xet-immun(a) ba-xet-irun(a) ba-xet-in(a) راتلونکی kâba-xet-im(a) kâ ba-xet-iš(a) kâ ba-xet-i kâ kâ ba-xet-imun(a) kâba-xet-irun(a) kâba-xet-in(a)

 لغتونه 
Englishشمالی (لنکران و لوندویل)مرکزي تالېشي وينګسوېلي (خوشابر/ شاندرمن)تاتي (کلور/ گلوزان)فارسیbigyolyâlyâlpillabozorgboy, sonzôazôa, zuezu'a, zoazâPesarbridevayavayugēša, vayuvayu, vēiaruscatpišikpečupeču, pešu, pišipešugorbe, pišicry (v)bëramatiberamestēdad karde,beramēberamesangeristandaughter, girl (little)kina, këlakilu, kelakina, kel(l)akille, kilikdoxtardayrôž, rujruzruz, rozruzruzeat (v)hărdatihardēhardēhardanxordanegguva, muqna, uyaâglaagla,merqonaxâ, merqownatoxme morqeyečaščaš, čamčēmčašmčašmfatherdada, piya, biyadadadadapēpedarfear (v)purnē, tărsatitârsinē, tarsestētarsētarsesantarsidanflagfëlăkparčamparcham ,beydoo ?parčam, derafšfoodhărdexerâkxerâkxurukxorâkgo (v)šëdatišēšēšiyanraftan (šodan)house/roomkakakakaxânelanguage; tonguezëvon,zônzunzavonzuânzabânmoonmâng,ošëmmângmangmung, mengmâhmothermua, mu, nananananana,dedemâ, dēdē, nanamâdar, nanemouthqav, gavga, gav, ga(f)qargardahân, kaknightšavšawšavšavšabnorthkubasošimâlshimal ?šemâlricebërzberzberj,berzberenjberenjsay (v)votativâtēvâtēvâtangoftansisterhuva, hova, hoxâlâ, xoloxâ,khalaxâv, xâxâharsmallruk, gadarukrukvelle, xškučaksunsetšăngomaqribmaghreb ?maqrebsunshinehašiâftâvaftav ?âftâbwateruv, åvâvâvâvâbwoman, wifeženžēn, ženyen, ženzanle, zanzanyesterdayzinazir, izerzir, zerzirdiruz, di

 پايليکونه 

 سرچینې 

 مستوفی، حمدالله به اهتمام دکتر محمد دبیرسیاقی، نزه القلوب، تهران، ص. ۱۰۷<span class="mw-reference-text" id="mw-reference-text-cite_note-6">.mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:right .1em center;padding-right:1em;padding-left:0}.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-free a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-subscription a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output div[dir=ltr] .cs1-lock-registration a{background-position:left .1em center;padding-left:1em;padding-right:0}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}</span>
 بر پایهٔ کتاب: تالشان (از دوره صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس) نوشته حسین احمدی، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران ۱۳۸۰.
 بر پایهٔ کتاب: تاریخ گیلان پس از اسلام نوشته قربان فاخته

وېشنيزه:د ايران ژبې
وېشنيزه:ايرانۍ ژبې
وېشنيزه:ايراني پاچايان
وېشنيزه:تالېش وګړي
وېشنيزه:ژبه
وېشنيزه:ژبې
وېشنيزه:ژبپوهان
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations