اوستايي پړاو (عصر)

اوستايي پړاو (شا اوخوا 1500  - 500 مخزېږديز) د ايران د خلکو په تاريخ کې يو پړاو دی، هغه پړاو کله چې اوستا جوړ شوی و. دا هم د مذهبي کړۍ او هم د ايراني افسانې او حماسي روایت لپاره مهم و.

پوهان په اوستايي کې د دوه مختلفو ژبنيو طبقو تر منځ په باوري ډول توپير کولای شي؛ زوړ اوستايي او نوی اوستايي، کوم چې د اوستايي ژبې او ټولنې د پرمختګ په دوه جلا جلا پړاونو سره تعبير کېدای شي. زړه اوستايي ټولنه هغه ده، له کومې سره چې خپله زرتشت او د هغه نږدې پيروانو اړيکې درلودې. نوې اوستايي ټولنه کمه روښانه تشریح کړې شوې ده او دا د يو پراخه وخت انځور وړاندې کوي.

د اوستايي پړاو د تاريخي او جغرافيايي حدودو په اړه په مختلفو کچو توافق موندل کېدای شي. د اوستا د جغرافيايي حد په اړه، نوې څېړنه موافقه ده چې دا د عظيم ايران د ختيځې برخې عکاسي کوي. د تاريخي حد په اړه، څېړنې په ابتدايي ډول په يو لنډ تاريخ خپله پاملرنه مرکوزه کړې وه، کومه چې زرتشت په شپږمه مخزېږديزه پېړۍ کې بولي. په ډېرو وروستيو وختونو کې، اوږد زماني تسلسل، کوم چې زرتشت څو پېړۍ مخکې بولي، په پراخه کچه منل شوی دی. دا اوږد تاریخي تسلسل تر ډېره بريده اوستايي پړاو د هخامنشي پړاو څخه مخکې بولي، او په دې ډول دا د ايراني تاريخ تر ټولو لومړی پړاو ګرځوي، د کوم تاريخ لپاره چې ادبي سرچينې موجودې دي.   

 سرچينې 
د اوستايي پړاو لپاره ابتدايي سرچينې د اوستايي متنونه دي، لکه د زرتشتي مذهب د قانوني متنونو ټولګه. د اوستا ټول مواد په اوستايي کې ليکل شوی دي، کومه چې په بل ډول يوه غېر تاييد شوې پخوانۍ ايراني ژبه ده. پوهان د اوستايي د لږ تر لږه دوه پړاونو تر منځ توپير کوي؛ چې هغه زوړ اوستايي او نوی استايي دی.

 زوړ اوستايي 
زاړه اوستايي مواد خپله د زرتشت له خوا له ليکل شويو ګاتاګانو (ګاثا) څخه جوړ دی، يسنا هپتنګايتي، او يو شمېر منترونه، چې نومونه يې اشيم ووهو، اهونا ويريا او ايريمان اشيا دي. اټکل کېږي چې دا زاړه اوستايي متنونه يو له بل سره نږدې ليکل شوي دي، او شونې ده چې د زرتشت سره د اړيکې له امله په ابتدايي ډول جوړ شوي وي. دا ټول د زرتشت په اصلي قانون کې مرکزي ونډه لري. ځينې متنونه يې کله کله په جعلي زاړه اوستايي کې بلل کېږي، چې هغه ينګي حاتم منتر او د يسنا هپتنګايتي يو شمېر برخې دي. د دې مطلب به دا وي چې د هغې ابتداء د نوي اوستايي په پړاو کې شوې وه، خو په دې ډول جوړ شوي وو چې دا ډېر لرغوني وښودل شي.

 نوې اوستايي 
نوې اوستايي مواد ډېر لوی دی، خو تر څنګ يې ډېر متنوع هم دي او شونې ده چې د جوړېدو او لېږدېدو د اوږد وخت عکاسي وکړي، د کوم په دوران کې چې ممکنه ده مختلف متنونه په پرله پسې ډول تازه کړای شوې او بيا کتل شوي وي. خو په هر حال، په یو وخت کې، دا بهير درېدلی، يعنې نوې اوستايي متنونه خوندي کړای شوي او مواد يې تر ډېره بريده په نه بدله شوې بڼه لېږدېدلی دي. شونې ده چې دا چاره په فارسي د خبرې کونکو راهبانو په مټ په هخامنشي پړاو کې تر سره شوې وي، چا چې نور د اوستايي په اړه پوهه نه درلوده. لکه له زاړه اوستايي سره، اټکل شوی چې د دې متن د ټولګې ځينې برخې په جعلي ډول په نوي اوستايي کې ليکل شوې وې. شونې ده چې دا د اوستايي د ژوندۍ ژبې په توګه له ختمېدو وروسته د کوم جوړښت ښودنه وکړي. د زړو او نويو اوستايي متنونو له خوندي کولو وروسته، دا ټولګه بيا، تر ډېره بريده داسې چې نه وه بدله شوې، د پېړيو لپاره، په ژبني (شفاهي) ډول لېږدول شوې وه، تر دې چې دا متنونه بالاخره په ساساني پړاو کې په ليکلو سره ترتيب کړای شوې وو.

 زرتشتي ادبيات 
په اوستايي کې پر قانوني متنونو سربېره، زرتشتي مذهب د منځني پړاو په فارسي کې يو لوی ادب وړاندې کوي. تر ټولو مهم يې «بندهشن» دی، کوم چې د زرتشتي کاينات پېژندنې يوه ټولګه ده، او «دینکرد»، کومه چې د زرتشتي دين دايرة المعارف جوړوي. دا متنونه صحيفه نه شي بلل کېدای؛ خو دوی کې د اوستا يو څه اضافي مواد شته، کوم چې په موجود متن کې نه شته. دا د دې حقيقت له امله چې د اوستا ډېره برخه په ايران کې د اسلامي فتوحاتو او له هغې وروسته د زرتشتي دين له څنډې ته کېدو له امله ضايع شوې ده. د منځني دور په فارسي ادب کې د هغو ورکو شويو ليکنو لنډيزونه او حوالې له همدې امله د اوستايي پړاو يوه اضافي سرچينه ده.

 تاريخ 

 جغرافيه 
د اوستا په زړو اوستايي برخو کې د جغرافيايي ځايونو نومونه نه شته، کوم چې تر کوم بريده په باور سره د پېژندلو وړ وي. وروسته ايراني روايت «ايريانم ويجا» د لومړيو ايرانيانو د استوګنځای او د زرتشت د زېږندځای په توګه پېژني. په هر حال، په دې اتفاق نه شته چې ايریانم ويجا چېرته موقعيت دلودلای شي، يا دا چې دا يو افسانوي که حقيقي ځای و. په همدې بنسټ د زاړه اوستايي ټولنې د لټون هڅې ډېر ځله د متن د اټکلي تاریخي تسلسل تر مخې تر سره شوي وي. د يو اوږد تاریخي تسلسل پلويان زرتشت او د هغه پيرويان په منځنۍ اسيا يا ختيځ ايران کې ګوري، په داسې حل کې چې د لنډ تاريخي تسلسل پلویان نوموړی کله کله په لوېديځ ايران کې ويني.

له بلې خوا، د دې متن نوې اوستايي برخې ګڼې جغرافيايي حوالې لري، کومې چې د نويو ځايونو سره پېژندل کېدای شي، او په همدې بنسټ د اوستايي خلکو د جغرافيايي افق د تشريح کولو سره مرسته کوي. عموماً دا منل شوې ده چې د ځايونو دا نومونه د لوی ايران په ختيځو برخو تمرکز لري، کومې چې د اوسمهال افغانستان او تاجکستان هېوادونو په شا او خوا کې دي.

 تاریخي تسلسل 
په نويو څېړنو کې د اوستايي پړاو د تاریخ په اړه اوږده بحثونه موجود دي، په ځانګړي ډول د زرتشت د ژوند په اړه، کوم څه چې تر ټولو مهمه پېښه ده. په داسې حال کې چې د زرتشت د وخت او په نوي اوستايي پړاو کې د هغه د ټولنې تر منځ پرتليز زماني تسلسل تر يو بریده باوري دي، بيا هم په وروستيو لسيزو کې په وخت کې د هغه د مطلق ځای په اړه اندونه تر ډېره بريده بدل شوي دي. څومره چې د پرتليز زماني تسلسل پورې اړه لري، عموماً دا منل شوې ده چې نوی اوستايي پړاو، د خپل زاړه اوستايي سلف په پرتله تر ډېره بريده د ژبنۍ، ټولنيزې او کلتوري ترقۍ عکاسي کوي. له همدې امله علماء د دې توپير د روښانتيا په موخه د پېړيو توپير اړين بولي. د بېلګې په ډول، (Jean Kellens) د شا او خوا 400 کلونو اټکل کوي، په داسې حال کې چې (Prods Oktor Skjaervo) په دې باور دی چې زړه او نوې اوستايي سره 300-500 کاله جلا کوي. 

 سرچينې