د نشه یي توکو تفریحي/ شوقي کارونه

د نشه یي توکو تفریحي/ شوقي کارونه د یو یا ډېرو رواني درملو د کارونې ښکارندويي کوي هغه هم د شعوري حالت د بدلېدو په موخه یا د خوند اخیستو یا د غیر عادي موخو یا ساعتېرۍ لپاره چې د کارونکي د پوهې، احساساتو او هیجاناتو د بدلولو لامل ګرځي. کله چې د کارونکي بدن ته یو رواني درمل ننوځي، د نشه کولو یا مسمومولو اغیز په کې رامنځته کېږي. په عمومي توګه، تفریحي درمل په درېیو ډلو وېشل شوي دي: د خوابدۍ یا خپګان درمل (هغه درمل چې د هوساینې او ارامۍ احساس رامنځته کوي)؛ محرکات (هغه درمل چې د انرژۍ او هوښیارۍ حس راپاروي)؛ او د وېرې زیاتوالی (هغه درمل چې د وېرې ادراک تحریفوي).

د عامه کارونې په توګه، د نشه یي توکو تفریحي/ شوقي کارونه د دې پرځای چې د ځان درملنې د طبي حالت په توګه وپیژندل شي، ډېری وخت د زغم وړ ټولنیز چلند ګڼل کېږي. په هرحال، د ځینو نشه يي توکو ډیره کارونه له ټولنیز اړخه د یو داغ یا بد نوم په توګه ګڼل کېږي. ډیری خلک د خپګیان ضد تجویز شوي او کنټرول شوي درمل لکه مخدره توکي او همدارنګه افیوني مواد او بینزودیازپین کاروي .

په عامو یا رایجو تفریحي درملو کې کافيین چې ډېری په کافي یا قهوې، چای، څښاک، چاکلیټ او تجویز شويو درملو کې شامل دي؛ الکول، په عام ډول په بیر یا د اوربشو اوبه، شراب، او تصفیه شویو الکولي مشروباتو کې موندل کیږي؛ نیکوټین، ډېری په تنباکو او بریښنایی سیګرټو کې موندل کیږي؛ او کنترول شوي مواد د کنترول شويو درملو په توګه د نشه يي توکو په واحد کنوانسیون (۱۹۶۱) او د ملګرو ملتونو د رواني موادو کنوانسیون (۱۹۷۱) کې لیست شوي. هغه څه چې کنټرول شوي مواد یې له مخې غیر قانوني ګڼل کېږي په بېلابېلو هېوادونو کې توپیر لري، خو معمولا حشیش، کوکائین، افیوني مواد، MDMA، امفیتامین، میتامفیتامین، LSD، سیلوسایبین، مسکالین او بنزودیازپین په کې شامل دي. په ۲۰۱۵ کال کې، داسې اټکل شوی و چې په ټولې نړۍ کې له ۱۵ نه تر ۶۵ کلونو پورې شاوخوا ۵٪ کسانو (۱۵۸ میلیون نه تر ۳۵۱ میلیون پورې) لږترلږه یو ځل کنټرول شوي نشه توکي کارولي دي.

 د کارونې لاملونه 
د نشه يي توکو د تفریحي/ یا شوقي کارونې د علت پېژندنې په هکله ډیریو څیړونکو څېړنې کړي. چې تر ټولو عامې نظریې یې دا دي: جنیتیک، د شخصیت ډول، رواني ستونزې، ځان درملنه، جنسیت، عمر، سمدستي خوشالونه، د انسان اصلي اړتیا، تجسس يا پلټنه، بغاوت، له یوې ډلې پورې د تړاو احساس، له کورنۍ او تړاو پورې مربوط مسایل، د زیانمېدو نېټه، په ښوونځي یا کار کې ناکامي، ټولنیز- اقتصادي فشارونه، د ملګرو فشار، د ځوانانو جرم، شتون یا موجودیت، تاریخي عوامل، یا ټولنیزې-کلتوري اغیزې دي. تراوسه د یوه واحد لامل په اړه موافقه نه ده شوې. پرځای یې، متخصصین غوړاي چې د ژوند له ټولنیز رواني ماډل نه کار واخلي. په احتمالي توګه ددې لاملونو له ډلې هر یو یې د یوه کس د نشه يي توکو پر کارونې اغېز کوي، ځکه چې دا په دوه اړخیزه توګه فرد پورې منحصر نه دي. له جنیتیک یا وراثت او رواني روغتیا په پام کې نیولو پرته، ټولنیز عوامل نشه يي توکو ته د لاسرسي او کارونې په برخه کې ځانګړی رول لري.

د روږدېدو یا اعتیاد څیړونکي مارټین اې پلانټ په وینا، ډیری خلک د نشه یي توکو د تفریحی/ شوقي کارولو له پیل نه دمخه د ځان بیا تعریفولو دوره تېروي. هغوئ د نشه يي توکو کارونه د عمومي ژوند د یوې برخې په توګه ګڼي، چې له فرعي کلتور، لوړ حالت او د ټولنیز معیار له ننګونو سره تړاو لري.  پلانټ وايي: «د کارونکي له نظره، د نشه يي توکو د اخیستلو او کارولو لپاره ډېری مثبت دلایل شتون لري. لکه څنګه چې څرګنده ده د نشه يي توکو کارونه په کومې کچې چې له ملګرتیا، خوښۍ او وضعیت پورې تړاو لري په همغې کچې له خپګیان او بې وزلۍ سره هم تړاو لري. د نشه يي توکو پر کارونکي باندې بدلېدنه د ډېریو خلکو لپاره د منفي تجربې پر ځای یو مثبت تایید یا تصدیق دی».  

 روغتیايي خطرونه 
د نشه يي توکو د تفریحي/ شوقي کارونې له امله د خطرونو شدت او ډول په پراخه کچه د نشه يي توکو د د کارولو د کچې په پام کې نیولو سره توپیر لري. د کارونکي په بدن او چاپیریال کې ډیری داسې لاملونه شتون لري چې له هر ډول نشه يي توکو سره په بېل ډول تعامل کوي. په ټولیزه توګه، ځینې څېړنې دا په ډاګه کوي چې د تفریحي نشه يي توکو له ډلې الکول تر نورو ټولو ډېر خطرناکه دي. یوازې هیروئین، کراک کوکائین، او میتامفیتامین ډېر زیانمن نشه يي توکي ګڼل کیږي. د بېلابېلو طبي متخصصینو له خوا الکولي مشروبات، د تنباکو محصولات او ډېری نور د نیکوټین پر بنسټ محصولات (لکه، برېښنايي سګرټ)، او کینابیس د ډیرو عامو او په پراخه کچه د ابتدايي یا دروازې درملو په توګه ګڼل کیږي. په متحده ایالاتو، اسټرالیا او نیوزیلینډ کې، د الکول څښلو عمومي پیل، د تنباکو څښل، د چرسو څښل، او د ځوانانو ترمنځ د ډیریو نشه يي توکو استعمال، ډېر کله د ځوانۍ او د ښوونځي په دورې کې (منځني ښوونځي او ثانوي ښوونځي) پېښېږي. 

هغه علمي مطالعات چې د الکول له ټیټې سطحې نیولې تر منځنۍ سطحې، په ځانګړې توګه پر سور شراب تمرکز کوي، دې پایلې ته رسیدلي چې ښايي ددې په کارولو سره د پام وړ روغتیایی ګټې، لکه د زړه د ناروغیو د خطر کموالی، مغزي سکتې او ادراکي زوال، کارونکي ته ورسېږي. دا ادعا رد شوې ده. څیړونکي ډیویډ ناټ داسې وویل دا څیړنې چې د «منځنۍ سطحې» د الکولو مصرفولو ګټې بیانوي، پر هغو کسانو چې دمخه یې له دې څښاک نه استفاده کوله کوم ډول بدلون یا کنټرول یې پکې نه دی راوستی. ځینو متخصصینو په انګلستان کې داسې وړاندیز کړی چې د هغو رواني درملو په ډله کې چې ښايي کاروونکو ته لږ زیان رسوي (که څه هم په لومړي ځل لږ کارول کیږي) چرس، psilocybin mushrooms، LSD، او MDMA شامل دي. په هرحال، دا درمل له ځانګړو خطرونو او د جانبي عوارضو یا زیانونو نه خالي نه دي.

 متحده ایالات 
د ۱۹ پیړۍ له نیمایي نه تر ۱۹۳۰ لسیزې پورې، امریکایی ډاکټرانو د بېلابېلو طبي شرایطو پر بنسټ Cannabis sativa د تجویز شوي درمل په توګه وړاندیز کړل. په ۱۹۶۰ لسیزې کې، د کلتور ضد غورځنګ د حشیش په ګډون د رواني درملو کارونه معرفي کړه. بالغو ځوانانو او د کالج زده کوونکو د نورو نشه يي توکو په ډله کې د حشیش د تفریحي کارونې ۲۰-۲۵٪ راپور ورکړی، په داسې حال کې چې کلتوري ذهنیت یې د کارولو په برخه کې خلاص او پلټونکی و. FBI په ۱۹۶۹ کال کې داسې راپور ورکړ چې د ۱۹۶۶ او ۱۹۶۸ کلونو ترمنځ، د ماري جوانا د ساتلو له امله، چې د ۱۹۳۷ کال پر ماري جوانا د مالیې قانون له مخې چې په متحده ایالاتو کې دا غیرقانوني و، د نیول شویو کسانو شمیر ۹۸ سلنه ډېروالی موندلی و. د دې اعتراف سربېره چې د ۱۹۶۰ لسیزې په وروستیو کې د امریکا په ځوانانو کې د نشه يي توکو کارول خورا ډېر وو، سروې داسې ښیي چې تر ۱۹۶۹ کاله پورې د امریکا یوازې ۴ سلنه نفوس ماري جوانا کارولې. خو تر ۱۹۷۲ کاله پورې دا شمېر ۱۲ سلنه ته لوړ شوی. دا شمیر به تر ۱۹۷۷ کاله پورې دوه چنده شي.

د کنټرول شويو موادو قانون په ۱۹۷۰کال کې ماري جوانا، هیروئین او LSD د لومړي جدول نشه يي توکو په ډله کې راوستل. هغه مهال ډېری ماري جوانا له مکسیکو نه راتلل، خو په ۱۹۷۵ کال کې د مکسیکو حکومت موافقه وکړه چې د پاراکوټ د بوټو له منځه وړونکې دوا په شیندلو سره دغه حاصلات له منځه یوسي، دې کار د زهري جانبي عوارضو وېره خپره کړه. وروسته يې کولمبیا اصلي تامینونکی هېواد شو. تر یوې لسیزې وروسته د ماري جوانا په څښلو کې کموالی راغی، خو د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې، په ځانګړې توګه د تنکیو ځوانانو ترمنځ یې یو ځل بیا ډېروالی وموند، خو د پخوانیو کارونو په پرتله د لسیزې په پای کې دا وده راکمه شوې وه.

 سرچينې