استیضاح

استیضاح هغه بهیر دی چې له مخې یې یو قانون جوړونکی بنسټ یا هغه محکمه چې په قانوني ډول جوړه شوي وي په یو دولتي چارواکي باندې د هغه د ناسمې کړنې اړوند د تورونو څېړنه کوي. دغه مفهوم کېدای شي د یو ځانګړي بهیر په توګه چې دواړه سیاسي او حقوقي عناصر لري وګڼل شي. 

له ۱۹۹۰ زکال څخه تر ۲۰۲۰ زکال پورې په ۶۳ هېوادونو کې د ۱۳۲ ولسمشرانو پر وړاندې د استیضاح ۲۷۲ مواردو شتون لری. په ډېری دیموکراسیو کې (له متحده ایالاتو پرته) په دغه بهیر کې محاکم (ډیری مهال د اساسي قانون پر بنسټ ملي محکمه) هم ښکېل کېږي.

په لاتین امریکا کې چې د نړۍ نږدې ۴۰ سلنه ولسمشریز نظامونه لري؛ له ۱۹۷۸ زکال څخه تر ۲۰۱۹ زکال پورې د شپږو هېوادونو څخه لس ولسمشران د هغوی د ملي جرګو له خوا د استیضاح پر بنسټ په خپلو چارو کې د نه وړتیا له امله له دندو ګوښه کړای شوي. Ignacio Arana Araya, To Impeach or Not to Impeach: Lessons from Latin America, Georgetown Journal of International Affairs (December 13, 2019).

ملي قوانین تر ډېره د استیضاح د پایلو او د هغو د تعریفونو له مخې له یو بل سره توپیر لري، خو د ټولو موخه تل له واکه د استیضاح شوي کس په چټک ډول ګوښه کول دي. په ډېری دوه جرګو لرونکو هېوادونو کې دغه بهیر د ټیټ پوړې جرګې (ولسي جرګې) له خوا د تورونو په لګولو سره پیل کېږي بیا نو مشرانو جرګې ته وړاندې کېږي او هغوی حکم صادر کوي. په معمول ډول یو چارواکۍ په هغه باندې د لګول شویو تورونو اړوند د جرګې له رایو ورکولو وروسته استیضاح کېږي او خپله استیضاح د هغه د واکه د ګوښه کېدو لامل نه ګرځي.  

د استیضاح کولو وړاندوینه د ډېری هېوادونو له دې ډلې د برازیل، فرانسې، هند، ایرلنډ، فیلپین، روسیې، سویلي کوریا او متحده ایالاتو په اساسي قوانینو کې شوې. دغه چاره په ځینو هېوادونو کې د باور رایې د اخیستلو له بهیر سره چې پر بنسټ یې یو حکومت او د هغو وزیران له دندې ګوښه کېږي توپیر لري. دغه ډول پروسیجر په هغو هېوادونو کې چې د متحده ایالاتو په څېر ولسمشریز حکومتي ډول لري د اجرا وړ نه دی. 

 په مختلفو قضایي حوزو کې 

 فرانسه 
په فرانسه کې دغه بهیر ته د ځواب نه لرل (destitution) ویل کېږي. د فرانسې ولسمشر د فرانسې د پارلمان له خوا له اساسي قانون یا ملي قوانینو څخه د عمدي سرغړونې له امله استیضاح کېږي. د استیضاح بهیر د فرانسې د اساسي قانون په اته شپیتم اصل کې لیکل شوی. د سناتورانو یا د ملي شورا د غړو یوه ډله کولای شي دغه بهیر پیل کړي. وروسته باید ملي شورا او سنا دواړه د استیضاح دغه بهیر په رسمیت وپېژني. د ولسي او مشرانو جرګو له توافق وروسته هغوی د عالي محکمې د جوړولو لپاره یو موټی کېږي. په پایله کې دغه عالي محکمه باید پرېکړه وکړي چې د فرانسې ولسمشر استیضاح کړي او که نه. 

 جرمني 
د جرمني فدرال ولسمشر کېدلای شي هم د بوندسټاک او بوندسرات له خوا له قوانینو څخه د عمدي سرغړونې له امله استیضاح شي. هغه مهال چې بوندستاګ او یا بوندسرات ولسمشر استیضاح کوي، د اساسي قانون فدرال محکمه پرېکړه کوي چې آیا ولسمشر په لګول شویو تورونو کې ښکېل دی او که نه، که چېرې مجرم وي آیا هغه له خپلې دندې ګوښه کړي او که نه. د اساسي قانون فدرال محکمه همدارنګه دا واک لري چې فدرال قاضیان د فدرال اساسي قانون یا ایالتي اساسي قانون له اصولو څخه د عمدي سرغړونې له امله له دندې ګوښه کړي. د اسیتضاح بهیر د جرمني د فدرال جمهوریت د اساسي قانون په ۶۱ مه ماده کې راغلی. 

د جرمني د لومړي وزیر د استیضاح هېڅ رسمي بهیر شتون نه لري، له دې سره بوندسټاګ هر مهال کولای شي نوي لومړي وزیر ته په رایو ورکولو سره د پخواني ځای ناستی وټاکی (د نه باور جوړونکې رایه، د اساسي قانون ۶۷ مه ماده).

 هانګ کانګ 
د هانګ کانګ اجرایوي مشر د قانون جوړونکې شورا له خوا استیضاح کېدلای شي. له اجرایوي مشر څخه د څېړنو او پوښتنو طرح د مقننه قوې د یو پر څلورمې برخې له خوا مطرح کېږي چې اجرایوي مشر «له قانون څخه د جدي سرغړونې یا د خپلو دندو د نه ترسره کولو» او له استعفا څخه په ډډه کولو تورنوي خو دغه طرح باید لومړۍ د شورا له خوا تصویب شي. له دې وروسته د څېړنو یوه خپلواکه کمېټه د قاضي القضات تر مشرۍ لاندې څېړنې کوي او شورا ته راپور ورکوي. که چېرې شورا د تورونو د اثبات په موخه شواهد کافي وګڼي، کولای شي په دوه په درې رایو سره د استیضاح طرح تصویب کړي. 

له دې سره د قانون جوړونې شورا د دې واک نه لري چې عملا دې اجرایوي مشر له خپلې دندې ګوښه کړي ځکه اجرایوي مشر د خلکو د مرکزي دولت (د چین د ایالتي شورا) له خوا ټاکل کېږي. شورا یوازې کولای شي د پایلو راپور د خلکو مرکزي دولت ته وړاندې کړي. 

 هنګري 
د هنګري د اساسي قانون ۱۳ مه ماده د ولسمشر د استیضاح او ګوښه کولو د بهیر وړاندوینه کوي. ولسمشر د خپلې دندې پر مهال د جزایي تعقیب څخه خوندي دی، خو کېدای شي له خپلې دندې وروسته په هغو جنایاتو باندې تورن شي چې ده د خپل واک پر مهال ترسره کړي وي. که چېرې ولسمشر د خپلې دندې پر مهال اساسي قانون تر پښو لاندې کړي او یا هم په عمدي ډول یو جنایي جرم ترسره کړي، کېدای شي له خپلې دندې ګوښه کړای شي. د ګوښه کولو وړاندیز د دغه هېواد د یوې جرګې لرونکې ملي شورا د یو پر پنځو غړو په تائید کېږي. شورا په سري توګه دغه وړاندیز ته رایه ورکوي او د ټولو استازو د دوه پر درې تائید سره ولسمشر استیضاح کېږي. له استیضاح وروسته د ولسمشر واکونه تعلیق کېږي او د اساسي قانون محکمه پرېکړه کوي چې ولسمشر دې له دندې ګوښه شي او که نه.

 هند 
ولسشمر او د سترې محکمې او نورو عالي محاکمو د مشرانو په ګډون قاضیان کېدای شي د خپلې کاري دورې له بشپړېدو وړاندې د اساسي قانون څخه د سرغړونې له امله استیضاح شي. له اساسي قانون څخه د سرغړونې په صورت کې د اساسي قانون د ۳۶۱ اصل له مخې له استیضاح پرته ولسمشر ته هېڅ ډول مجازات په پام کې نه نیول کېږي. له دې سره ولسمشر له خپلې دورې یا له ګوښه کېدو وروسته کېدای شي د پخوانیو ثابتو شوو غیر قانوني چارو له امله اساسي قانون ته د نه درناوي او یا هم نورو مواردو له امله مجازات شي. تر اوسه د هند هېڅ ولسمشر د استیضاح له بهیر سره نه دی مخ شوی؛ همدا دی چې د استیضاح مفاد تر اوسه هېڅکله نه دي ازمویل شوي. برحاله ولسمشر تورن کېدلای نه شي او باید د دغې ډول موضوع په حالت کې له دندې لرې شوې وي.

 روسیه 
په ۱۹۹۹ زکال کې د روسیې دولتي ډوما (مقننه قوې) د روسیې د فدارسیون د کمونیست ګوند په مشرۍ هڅه وکړه ولسمشر بوریس یلتسن په ۱۹۹۳ زکال کې د روسیې د اساسي قانون د کړکېچ او همدارنګه د چیچن د لومړۍ جګړې (۱۹۹۵-۱۹۹۶ زکال) د پیلولو په تور استیضاح کړي؛ خو د استیضاح د پړاونو د پیلولو په موخه هڅې له ماتې سره مخ شوې."Yeltsin impeachment hearings begin", The Guardian (May 13, 1999).David Hoffman, "Bid to Impeach Yeltsin Defeated", Washington Post (May 16, 1999).Michael Wines, "Drive to Impeach Russian President Dies in Parliament", New York Times (May 16, 1999).

 د امریکا متحده ایالات 
د امریکا د متحده ایالاتو په فدرال سیسټم کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون د لومړۍ مادې له مخې د استازو جرګه «د استیضاح کولو د واک انحصار» او سنا «د هر ډول استیضاح اړوند د پرېکړې» واک لري. دویمه ماده یې څرګندوي چې «ولسمشر، د ولسمشر مرستیال او د متحده ایالاتو ټول ملکي افسران په خیانت، رشوت او یا هم هر ډول لویو جرمونو باندې د محکومیت له امله استیضاح او له دندې ګوښه کېدلای شي». د استیضاح د دوه پړاونو څخه لومړی پړاو ایالتونو ته اړوندېږي. یو چارواکی کېدای شي د جرګې د اکثریت رایو له مخې استیضاح شي، خو له دندنې څخه ګوښه کېدل او محکومیت یې «د سنا له دریو برخو غړو څخه د دوه برخو غړو تائید» ته اړتیا لري. House Practice: A Guide to the Rules, Precedents and Procedures of the House, chap. 27 (Impeachment). U.S. Government Publishing Office, p. 594 (quoting U.S. Const. art. I, Sec. 2, cl. 5; Sec. 3, cl. 6.).ArtII.S4.1.2.1 Offices Eligible for Impeachment , Constitution Annotated, Congress.gov.House Practice: A Guide to the Rules, Precedents and Procedures of the House, chap. 27 (Impeachment). U.S. Government Publishing Office, p. 594: "An impeachment is instituted by a written accusation, called an 'Article of Impeachment,' which states the offense charged. The articles serve a purpose similar to that of an indictment in an ordinary criminal proceeding. Manual Sec. 609."

 سرچينې