د افغانستان په جګړه کې ملکي مرګ ژوبله (۲۰۰۱ – ۲۰۲۱)

د افغانستان د جګړې په اوږدو کې، د جګړې د لګښتونو  پروژې  (Costs of War Project) د معلومات پر بنسټ، په افغانستان کې جګړې ۱۷۶۰۰۰ کسان ووژل، چې ۴۶۳۱۹ ملکیان، ۶۹۰۹۵ پوځیان او پولیس او لږ تر لږه ۵۲۸۹۳ یې مخالف وسله وال وو. خو د مړینې شمېر ښایي لوړ وي ځکه چې د جګړې په پایله کې د "ناروغیو؛ خوړو، اوبو، زیربناوو ته د لاس رسي بایلل او/یا د جګړې د نورو غیر مستقیمو پایلو" له امله نورې مړینې نه دی حساب شوې. د اپسالا د نښتو د ډېټا پروګرام د معلوماتو پر بنسټ، په نښتو کې ۲۱۲۱۹۱ کسان وژل شوي دي. په ۲۰۱۵ کال کې د جګړې لګښت، پروژې اټکل وکړ چې هغه شمېر کسان چې د جګړې اړوند د غیر مستقیمو لاملونو له امله وژل شوي، ښایي په اوسنیو نښتو کې د غیر مستقیمو او مستقیمو مړینو د نسبت له مخې تر ۳۶۰۰۰۰ نور هم لوړ وي.  

"د تلپاتې آزادۍ د عملیاتو" تر نوم لاندې جګړه چې د متحده ایالاتو له لوري په ۲۰۰۱ کال کې په لاره واچول شوه، لومړۍ په هوایي بریدونو پیل شوه چې سمدلاسه یې د ملکي افغانانو د مرګ ژوبلې په اړه اندیښنې راپورته کړې. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) له قوله، هر کال د ملکي مرګ ژوبلې لویه برخه د طالبانو او نورو مخالفو ډلو له اړخه وي، چې دا شمېرې هر کال د ۶۱٪ څخه تر ۸۰٪ وي. د جګړې په وروستیو کلونو کې د ملکي مرګ ژوبلې کچه لوړه وه، چې په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ کلونو کې په پرله پسې ډول د کلنۍ ملکي مرګ ژوبلې ریکارډ مات شو. ملکي تلفات د ۱۹۸۰ کلونو د شوروي – افغان جګړې د لوړې مرګ ژوبلې او له هغې وروسته د کورنیو جګړو د دریو دورو: ۱۹۸۹–۱۹۹۲ کلونه، ۱۹۹۲–۱۹۹۶ کلونه، او ۱۹۹۶–۲۰۰۱ د مرګ ژوبلې دوام دی.

 اټکلونه 
له ۲۰۰۱ کال وروسته د جګړې له امله د وژل شویو ملکي وګړو د مجموعي شمېر په اړه رسمي ارقام نشته، خو د مشخصو کلونو یا مودې محاسبات د یو شمېر خپلواکو ادارو له خوا خپاره شوي او په لاندې جدول کې۲۱‍ وړاندې شوي دي. 

زیاتره بنسټونه، خو ټول نه، وایي چې د دوی محاسبات ښایي کم اټکل شوي وي. 

 د مرګ ژوبلې عمومي مجموع 
کالد بلواګرو د فعالیتونو له امله وژل شوي  ملکیاند امریکا په مشرۍ د پوځي عملیاتو په پایله  کې ملکي وګړي وژل شوي ديد  د جګړې  په پایله کې ملکي وګړي وژل شوي دي۲۰۰۱معلومات نشته د  دفاعي بدیلونو پروژې اټکل کړی چې د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر له ۷ او د ۲۰۰۲ کال د جنوري  د ۲ تر منځ د دریو میاشتو په موده کې څه کم د ۱۰۰۰ – ۱۳۰۰ تر منځ ملکي وګړي په  مستقیم ډول د متحده ایالاتو په مشرۍ د هوایي بمباریو په عملیاتو کې وژل شوي، او  دا شمېرې د ۲۰۰۲ کال د جنوري په نیمایي کې، څه کم ۳۲۰۰ نور افغانان د جګړې په پایله  کې "د لوږې، ناروغیو، یا د جګړې له سیمو څخه د تېښتې په وخت کې د ټپي کېدو  له امله" مړه شوي دي. 
 لاس  انجلس ټایمز وموندله چې د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر له ۷ څخه  د ۲۰۰۲ کال د فبروري تر ۲۸ پورې د ۵ میاشتو په  اوږدو کې، په هوایي عملیاتو کې د ۱۰۶۷ او ۱۲۰۱ ترمنځ ملکي تلفات را منځ ته شوي  چې د متحده ایالاتو، بریتانیا او پاکستان په ورځپاڼو او نړیوالو خبري اژانسونو  کې یې راپورونه ورکړل شوي دي.  
 د ګارډین  د معلومات پر بنسټ، ښایي د متحده ایالاتو د لومړنیو هوايي بریدونو او ځمکنیو  عملیاتو په غیر مستقیمه پایله کې تر ۲۰۰۰۰  پورې افغانان په ۲۰۰۱ کال کې وژل شوي وي. 
 د نیو  هیمپشایر د پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې د  ۲۰۰۱ کال د اکټوبر له ۷ څخه د ۲۰۰۳ کال د جون تر ۳ پورې د ۲۰ میاشتو په اوږدو کې  څه کم د ۳۱۰۰ څخه تر ۳۶۰۰ پورې ملکي وګړي په مستقیم ډول د متحده ایالاتو تر مشرۍ  لاندې د ځواکونو له لوري وژل شوي.۲۰۰۲معلومات نشته۲۰۰۳معلومات نشته۲۰۰۴معلومات نشتهمعلومات نشتهمعلومات نشته۲۰۰۵معلومات نشته د نیو  هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې څه کم  د ۴۰۸ او ۴۷۸ ترمنځ افغان ملکیان په مستقیمه توګه د متحده ایالاتو/ناټو د عملیاتو  له امله وژل شوي دي. مستقیمه  ملکي مرګ ژوبله: شاوخوا د ۴۰۸ څخه تر ۴۷۸ پورې ۲۰۰۶ د  بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۶  کال کې لږ تر لږه ۶۹۹ ملکي افغانان د بېلابېلو بلواګرو ډلو له خوا وژل شوي  دي.  بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۶  کال کې لږ تر لږه ۲۳۰ ملکي افغانان د امریکا او ناټو د بریدونو له امله وژل  شوي دي، چې ۱۱۶ یې د هوايي بریدونو او ۱۱۴ یې  د ځمکنیو ډزو له امله دي. 
 د نیو  هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې لږ تر  لږه له ۶۵۳ څخه تر ۷۶۹ پورې افغانان په مستقیمه توګه د متحده ایالاتو/ناټو د عملیاتو  له امله وژل شوي دي.  د  بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۶  کال کې لږ تر لږه ۹۲۹ ملکي افغانان د وسله والې جګړې په ترڅ کې وژل شوي دي.  په مجموعي ډول، دوی د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۶ کال کې له ۴۴۰۰ څخه زیات  افغانان (ملکي وګړي او بلواګر) په جګړه ییز تاوتریخوالی کې وژل شوي، چې د ۲۰۰۵  کال په پرتله دوه چنده دي.
 د ناټو،  ايتلاف او افغان چارواکو د راپورونو پر بنسټ د اسوشېټېډ پرس يوه محاسبه ښيي چې  په ۲۰۰۶ کال کې ۴۰۰۰  افغانان (ملکي وګړي او بلواګر) وژل شوي دي.۲۰۰۷ په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل اټکل له مخې وایي  چې په ۲۰۰۷ کال کې ۷۰۰  ملکي افغانان د دولت ضد کړیو له خوا وژل شوي، چې د ملکي تلفاتو ۴۶  سلنه جوړوي.
 د  بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۷  کال کې لږ تر لږه ۹۵۰ ملکي افغانان د بېلابېلو یاغي ځواکونو له خوا وژل شوي  دي.   د  بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۷  کال کې لږ تر لږه ۴۳۴ افغانان د امریکا او ناټو په بریدونو کې وژل شوي دي،  چې ۳۲۱ یې د هوايي بریدونو او ۱۱۳ یې  د ځمکنیو ډزو له امله دي. ۵۷ نور ملکي وګړي په نښتو کې وژل شوي او ۱۹۲ نور  په ناڅرګندو حالاتو کې وژل شوي دي. 
 په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل اټکل له مخې وایي چې  په ۲۰۰۷ کال کې د نړیوالو او افغان ځواکونو له خوا ۶۲۹  ملکي افغانان وژل شوي، چې د ملکي تلفاتو ۴۱  سلنه ګڼل کېږي
 د نیو  هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې لږ تر  لږه له ۱۰۱۰ څخه تر ۱۲۹۷ پورې افغان ملکي وګړي په مستقیمه توګه د متحده ایالاتو/ناټو  د عملیاتو له امله وژل شوي دي.  په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) د خپل اټکل له مخې وایي  چې په ۲۰۰۷ کال کې ۱۵۲۳  ملکي افغانان د مستقیمو وسله والو جګړو په پایله کې وژل شوي دي.
 د  بشري حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په ۲۰۰۷  کال کې لږ تر لږه ۱۶۳۳ افغان ملکي کسان په وسله والو جګړو کې وژل شوي دي. ۲۰۰۸ د  افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸  کال کې نږدې ۱۰۰۰ ملکي وګړي د بلواګرو ډلو له خوا وژل شوي دي.
 په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل راپور له مخې وایي  چې په ۲۰۰۸ کال کې د دولت ضد ډلو له لوري ۱۱۶۰ ملکي افغانان وژل شوي چې د ملکي  تلفاتو ۵۵٪ ګڼل کېږي. 
 د  افغانستان د حقونو د څار بنسټ د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸  کال کې د بلواګرو له خوا له ۲۳۰۰ څخه زیات ملکي وګړي وژل شوي، چې ۹۳۰ یې  په ځانمرګو بریدونو کې ژوند له لاسه ورکړی.   د افغانستان  د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸  کال کې د امریکا تر مشرۍ لاندې د پوځی ځواکونو له خوا نږدې ۸۰۰  ملکي کسان وژل شوی دی.

 په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما) د خپل راپور له مخې وایي  چې په ۲۰۰۸ کال کې د نړیوالو ځواکونو له لوري ۸۲۸ ملکي افغانان وژل شوي چې د  ملکي تلفاتو ۳۹ ګڼل کېږي. هوایي بریدونه د دې شمېرو تر ټولو لویه برخه، ۶۴٪  تشکیلوي، چې د متحده ایالاتو/ناټو د هوایي بریدونو په پایله کې ۵۵۲ تنه ملکي وګړي  وژل شوي دي.
 په  استرالیا کې د افغانستان د سفیر امان الله جېهون له قوله، په ۲۰۰۸  کال کې د ایتلافي ځواکونو له خوا ۱۰۰۰ ملکي افغانان وژل شوي دي.
 د  افغانستان د حقوقو د څار بنسټ د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸  کال کې د متحده ایالاتو په مشرۍ د پوځي ځواکونو له خوا تر ۱۶۲۰ زیات  ملکي وګړي وژل شوي، چې ۶۸۰ یې په هوايي بریدونو کې وژل شوي دي. نوموړی بنسټ دا هم  وایي چې د متحده ایالاتو په مشرۍ د ناټو او ایتلافي ځواکونو پوځي عملیاتو لږترلږه  ۲۸۰۰ تنه ټپیان کړي او ۸۰۰۰۰ کسان یې له خپلو کورونو څخه بې ځایه کړي دي. 

 د نیو  هیمپشایر پوهنتون پروفیسور مارک ډبلیو هیرولډ د خپل اټکل پر بنسټ وایي چې په  ۲۰۰۸ کال لږ تر لږه له ۸۶۴ څخه تر ۱۰۱۷ افغان ملکي وګړي د متحده ایالاتو/ناټو  بهرنیو ځواکونو له لوري په مستقیم ډول وژل شوي.  د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د خپل اټکل له  مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې نږدې ۱۸۰۰  ملکي وګړي د وسله والو جګړو په پایله کې وژل شوي دي.
 په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت (یوناما)  د خپل راپور له مخې وایي چې په ۲۰۰۸ کال کې ۲۱۱۸ تنه ملکي افغانان د مستقیمو  وسله والو جګړو په پایله کې وژل شوي، چې د ۲۰۰۱ کال د یرغل له لومړیو راهیسې ترټولو  لوړ شمېر دی. 
 د  افغانستان د حقوقو د څار بنسټ د خپل اټکل له مخې وایي چې په ۲۰۰۸  کال کې نږدې ۳۹۱۷ تنه ملکي وګړي وژل شوي، له ۶۸۰۰ څخه زیات ټپیان شوي، او نږدې  ۱۲۰۰۰۰ د خپلو کورونو پرېښودو ته اړ شوي دي. ۲۰۰۹ په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) وایي چې په ۲۰۰۹ کال کې  د ۱۶۳۰ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د دولت ضد کړیو له خوا رامنځته شوې، چې په ۲۰۰۹  کال کې د امریکا په مشرۍ جګړه کې د ۲۴۱۲ ملکي افغانانو د وژلو دوه پر دریمه برخه  تشکیلوي. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما)  وایي چې په ۲۰۰۹ کال کې د ۵۹۶  ملکي افغانانو مرګ ژوبله د نړیوالو ځواکونو له خوا رامنځ ته شوې، چې په ۲۰۰۹  کال کې د جګړې له امله د ۲۴۱۲ افغانانو د مرګ ژوبلې څلورمه تشکیلوي.  په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) وایي چې په ۲۰۰۹  کال کې د امریکا په مشرۍ جګړه کې ۲۴۱۲ ملکي افغانانو مرګ ژوبله ثبت کړي، چې په ۲۰۰۸  کال کې د وژل شویو کسانو په پرتله ۱۴  سلنه زیاتوالی ښيي. د ۱۸۶ (۸٪) د مړینې په اړه، یوناما ونه توانیده چې په واضح ډول  یې علت کوم اړخ ته منسوب کړي. ۲۰۱۰ په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري  حقونو خپلواک کمیسیون په ۲۰۱۰ کال کې د ۲۰۸۰  ملکي افغانانو مرګ ژوبله د دولت ضد کړیو ته منسوب کړه، چې د ۲۰۰۹  کال په پرتله ۲۸٪ زیاتوالی ښیي او د ۲۷۷۷  افغانانو ۷۴.۹٪ تشکیلوي چې په ۲۰۱۰  کال کې د امریکا په مشرۍ په جګړه کې ثبت شوې ده.  په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري  حقونو خپلواک کمیسیون په ۲۰۱۰ کال کې ۴۴۰ ملکي وګړو مرګ ژوبله د امریکا په مشرۍ  پوځي ځواکونو ته منسبوب کړه، چې د ۲۰۰۹  کال په پرتله ۲۶٪ کموالی ښود او د ۲۷۷۷  کسانو ۱۵.۹٪ تشکیلوي چې په ۲۰۱۰  کال کې د امریکا په مشرۍ په جګړه کې ثبت شوې ده.   په  افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) او د افغانستان د بشري  حقونو خپلواک کمیسیون په ۲۰۱۰ کال کې امریکا په مشرۍ جګړه کې د ۲۷۷۷ ملکي وګړو وژنه  ثبت کړه، چې د ۲۰۰۹ کال په پرتله ۱۵ زیات  ښیي. یوناما او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون ونه توانیدل چې په واضح  ډول د ۹٪ مړینو علت کوم اړخ ته منسوب کړي.۲۰۱۱ په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما)  او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د ۲۰۱۱  کال په لومړیو شپږو میاشتو کې د ۱۱۶۷ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د دولت ضد کړیو ته منسوب کړه،  چې د ۲۰۱۰ کال د همدې مودې په پرتله ۲۸  سلنه زیاتوالی ښيي او د ټولټال ۱۴۶۲ وژل شوو افغانانو ۷۹.۸٪ تشکیلوي چې په دې موده  کې یې په جګړو کې ثبت کړي دي.  په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما)  او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د ۲۰۱۱  کال په لومړیو شپږو میاشتو کې د ۲۰۷ ملکي افغانانو مرګ ژوبله د امریکا په مشرۍ  پوځي ځواکونو ته منسوبوي، چې د ۲۰۱۰ کال د همدې  مودې په پرتله ۹ سلنه کموالی ښيي او د ۱۴۶۲ ملکي تلفاتو ۱۴.۲٪ تشکیلوي  چې دوی په جګړه کې ثبت کړي دي. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما)  او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون د ۲۰۱۱  کال په لومړیو شپږو میاشتو  کې د امریکا  په مشرۍ جګړه کې ۱۴۶۲ ملکي افغانانو مړینه ثبت کړه، چې د ۲۰۱۰ کال د همدې  مودې په پرتله ۱۵ سلنه زیاتوالی ښيي. یوناما او د افغانستان د بشري حقونو خپلواک  کمیسیون ونه توانید چې د ۶٪ مرګ ژوبلي علت په واضح ډول کوم اړخ ته منسوب کړي. 

 یادونه: د یوناما/د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون په میتودولوژي کې، د موجودو شواهدو له ارزونې کله چې څرګنده نه شي چې آیا قرباني ملکي وګړی دی او که نه، د یوناما/د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمیسیون  نوموړی قرباني د احتمالي ملکي مرګ ژوبلې په توګه نه شمېري. د دې ډول قربانیانو شمېر نه ورکول کېږي. 

 سرچينې