بختياري وګړي

بختياري قوم يا لورهايي باختري     يا ايل بختياري قبيله  هغه ايراني وګړي دي چې د ايران په جنوب لوېديځ کې د چهارمحل او بختياري په شمول لوېديځ، د خوزستان په ختيځ، د لرستان په سوېل کې اوسي. د اصفهان لوېدیځ جین راف گارثویت، تاریخ سیاسی اجتماعی بختیاری، ترجمه مهراب امیری، انتشارات انزان، تهران ۱۳۷۲  بختياري ګويش بختياري ژبو خبرې کوي، چې د لوري ژبو يوه څانګه  ده.  نتایج تفصیلی ایلی سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایر کوچنده ۱۳۸۷  د بختیاريو قبیله له دوو څانګو څخه جوړه ده، چهارلنګ او هفتلنګ ،  چې چهار لنګ پخپله په ۵ برخو او هفتلنګ په څلورو برخو وېشل شوي دي او هره برخه له څو قبیلو جوړه ده.  دغه فرقې چې د بختياري قبیلې د تنظیمي چارټ په نوم یادیږي، د شپاړسمې پېړۍ په اوږدو کې تېریږي او د بختياري قبیلې د ځانګړي طبقې او مالیاتي سیستم پر بنسټ تنظیم شوي دي. Tribes and Empire on the Margins of Nineteenth-Century Iran

 شاليد 
کيڼ|بټنوک|300x300px| د بختياري وګړو مشروطه غوښتونکي سواره

 تاریخي شواهد

د بختیار اوسنۍ ځمکه له زرګونو کلونو راهیسې د "بېلابېلو" بشري ډلو د اوسېدو ځای دی. بېلابېل شواهد ښيي چې د بختياري په دې لرغونې ځمکې لس زره کاله پخوا اوسېدل. طبیعي سرچینې او اسانتیاوې لکه اوبه ، ځنګلونه ، څړځایونه ، کافي باران، د کرنې لپاره مناسبې زېرمې او دره چې دا ځمکه په تېرو وختونو کې د انسانانو د راټولولو او ژوند کولو لپاره په یو غوره استوګنځای او اوسېدنځای بدله شوې وه. د دې اسانتیاوو سربېره، د زګروس  لوړو غرونو او لمنو د بېلابېلو  څارویو، نباتاتو او ځناورو د ودې لپاره مناسب چاپېریال چمتو کړی و.

 د لرغون پېژندنې شواهد

د لرغونو اثارو کيندنې ښيي چې په دې سيمه کې د انسانانو د اوسېدو موده څلوېښت زره کلونو ته رسېږي. په دې سیمه کې د پیلیولیتیک ، میسولیتیک، نوولیتیک او ښاري دورې کلتوري پاتې شوني لیدل کیدی شي.  له هغو محدودو ځمکو څخه ده چې انسانانو پکې د لومړي ځل لپاره څاروي او نباتات پالل او يا په بل عبارت د کرنې او ابادۍ ژوند يې پيل کړ چې د تمدن د ظهور لپاره اړين دي. امان‌الهی بهاروند. اسکندر: قوم لر، انتشارات آگاه، تهران، ۱۳۷۴. 

دا د هنر تاریخ لنډیز کتاب کې راغلي:

 د کرنې اصل

ارواپوهان په دې باور دي چې لوی نوولیتیک انقلاب یا د کرنې او خوراکي توکو رامینځته کول د فارس خلیج شمال ته د سوریې په سیمو کې رامینځته شوي چې د زرغون فصل په نوم پیژندل کیږي. د بوټو او حبوباتو کښت له دې سیمې څخه پیل شو. د خوزستان په شمال او شمال ختیځ کې د مهور غونډۍ او غونډۍ چې په ژمي کې د بختیاري مهاجرت ځای دی (قشلاق) د بحر له سطحې څخه د 300 څخه تر 1500 مترو پورې نسبتا لوړوالی لري او په اوسط ډول په هر مربع متر کې له 300 څخه تر 500 ملي مترو پورې اورښت لري. هر کال، د نباتاتو او حاصلاتو د ودې لپاره مناسب شرایط شتون لري، دا د غلې دانې چمتو کړي چې د زرغون فصل په ساحه کې موقعیت لري. دغه راز د بوشهر ولايت په جام ښار کې هم بختياران په کرنه او مالدارۍ بوخت وو. 

همدارنګه په بختياري غرونو کې د لومړي ځل لپاره ځينې څاروي په ځانګړې توګه وزې پالل شوي دي. په 1975 او 1976 کې، امریکایی لرغونپوه هنري ټي رایټ د خوزستان په شمال ختیځ کې د ایزه او دشتګول په میدانونو کې د لرغون پېژندنې مطالعات پیل کړل او په 6-7 زره کلونو کې په دې سیمو کې د بشري ډلو دوامداره او فعال ژوند راپور ورکړ.

 له پنځمې څخه تر دریمې مخزېږديزې پېړۍ

د 5 څخه تر دریمې میلادی پیړۍ کې، د مسو د دورې او د ډبرې د دورې په جریان کې، موږ د ایلام د خلکو ظهور وینو چې له غرونو څخه میدانونو ته راوتلي او یو پرمختللی تمدن یې رامینځته کړی. د لارس اصليت ممکن د ایلامیټس او کاسیتانو ته وپیژندل شي. 

د مسیح څخه شاوخوا 4000 کاله دمخه ، د ایلام سلطنت په هغه ځمکه کې وده او پراختیا وکړه چې په هغه کې خوزستان ، لرستان ، لورستان پشتکوه (ایلام) او زردکوه شامل دي.  خپل حکومت ته انشان یا انزان ویل او ظاهرا د انزان ژبه یې ویله. راوندی، مرتضی: تاریخ اجتماعی ایران؛ انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۵۶.

د ایلامایټ دورې ډیری پاتې شوني په ایزه ښار کې موقعیت لري ، چې په کې د ډبرو، ډبرو او غرونو په اړه ډیری کینیفورم لیکنې او په سلګونو ریلفونه شامل دي، او له همدې امله، لرغونپوهانو دا سیمه د پیټروګلیفونو ځمکه بللې ده.

 د اوسپنې زمانه

د اوسپنې د دورې اړوند ډېر فلزي اثار چې په کې شامل دي: بېلابېلې وسلې، د انسان د اعضاوو وړې څېرې، د اسونو لپاره ځانګړي وسیلې، پنبې او په لسګونو نور وسایل او وسایل د لرستان او خوزستان په برخو کې کشف شوي، چې د ډېرو د ژوند کیسه کوي. د خلکو ډلې.

 د دوهمې مخزېږديزې پېړۍ تر دوهمې مخزېږديزې پېړۍ 
د BC په دوهمه زریزې کې ، ایګم د کاسیانو حکومت د کارون چینې په پورتنۍ برخه کې د باختري غرونو په اوږدو کې تاسیس کړ. 

ډیری رسمونه، رواجونه او رواجونه د فارسیانو سره د باختریانو د تړاو کیسه کوي. تر دې حده چې ځینې سرچینې په دې باور دي چې لورس او بختیاران د فارس د مارفیان او مسپیان قومونو ژوندي پاتې شوي دي، کوم چې لومړنۍ قبیلې وې چې د سائرس سره یوځای شوي. ښایي دوی د ایس ګریټ قبیلې ژوندي پاتې شوي وي (Ese = راک، Grete = غار)، چې د زاګروس په غرونو او د غارونو دننه ژوند کاوه. ویلسون، آرنولد: بختیاری‌ها، ترجمه محمد میرزایی، نامه علوم اجتماعی، دوره جدید، شماره ۱، ۱۳۶۹.

کله چې لوی سائرس په پارسوماش او انشان کې واک ته ورسید، له خوزستان څخه تر اوسني فارس ولایت پورې، دا پارس بلل کیده، او د پارتیانو په دوره کې په الیماید بدل شو. د ساسانیانو په دوره کې د دې سیمې نوم بیا په پارس بدل شو او د اسلام په لومړیو پیړیو کې د ساسانیانو د واکمنۍ له ړنګیدو وروسته، تاریخ پوهانو د زغرو ټول اوسیدونکي کردان وبلل او د دوی سیمه یې جبل وبلله. بنه وار من، ایل من: علی بهرامی آسترکی له ۳۰۰ هجري لمریز کال څخه بیا د لور بوزور په نوم مشهور شو او د صفوي دورې څخه  بویر احمد ترې جلا شول او پاتې برخه یې د ایران په جغرافیه کې د باختري په نوم راڅرګنده شوه. . 

 ټبر پېژندنه 
د بختياري قوم د نژاد په اړه بېلابېل روايتونه شته، خو ټولو څېړونکو او مورخينو بختياران لوران ګڼلي دي   هوس په دې اند دي چې بختياران د "آکسين" له قبيلې څخه دي، چې سکندر په کې ورسره جګړه کړې وه. خوزستان (ازه) په 330 ق م کې  بلې ډلې د فارس اوسیدونکو ته خپل نسب موندلی دی.  ځینې تاریخپوهان دغه قبیله د یونانیانو اولاده ګڼي چې د باختري کلمې سره د باختري کلمې د مشابهت له امله په باختري (بکتوریانو) کې واکمني کوي.  حمدالله مصطفي او بادلیسي هم په دې باور دي چې دوی اصلا کردان وو او له سوریې ( سوریې ) څخه ایران ته راغلي وو، خو حمدالله مصطفي په کتاب نزهة القلوب کې په ۷۴۰ هجري کال کې راغلي دي. په هغه وخت کې د لوی ایران د مختلفو دولتونو په شمیرلو او د عجم، عرب، فارس، آذربایجان او خراسان په شمول د سرحدونو، ځانګړتیاوو، نفوس او مساحت په ټاکلو سره، د منرود (کوچنی لور) او لوی لور ولایتونه په جلا توګه پیژندل شوي او طبقه بندي شوي. د کردانو څخه.  د ترسره شویو جنیټیک مطالعاتو له مخې، باختریان په ایران کې د ایراني او غیر ایراني توکمونو ترمنځ د نورو توکمونو سره تر ټولو ډیر جینیاتی ورته والی لري.  د ځینو بیانونو له مخې، دوی د ملک ال بویه د کورنۍ د مشر عزالدوله بختیار اولادونه دي. ځکه چې تر دې مخکې د بختاني نوم نشته. د دې نظر پلويان په دې باور دي چې د عزالدوله بختيار د اولادې يوه ډله ښايي د البيح د واکمنۍ پر مهال د بختيار په اوسني سيمه کې مېشته شوې وي.  بختياران پخپله په دې اند دي چې د باختري کلمه د بختياروند له کلمې څخه اخيستل شوې ده. بختاوروند ظاهراً هماغه بهدروند دی (یو له اوسنیو باختري قبیلو څخه). 

 د بختياري نوم پېژندنه 
خسرو خان سردار ظریف په دې باور دی چې بختیاران د صفویانو په دوره کې (۱۵۰۱-۱۳۷۲) په دې نوم مشهور وو.(بې له شکه چې د پښتنو اوسني بختياران بايد له ايراني بختيارانو سره مساوي نه شي).

حمدالله مصطفي د لومړي ځل لپاره د لر بوزور د اولادونو په شمېر کې د باختريانو يادونه وکړه. یو نسب چې د قوي کیدو وروسته ډیر مشهور شو او په نهایت کې یې ډیری ځمکې فتح کړې چې اوس د لوی لوی کور دي. حمدالله مصطفي بختياران د ايران له سترو قبيلو څخه ګڼي، چې د لوى لار په نامه هم يادېږي. حمدالله مستوفی. تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران، ۱۳۳۹ حمدالله مصطفي د جبل الصامق (اوس مهال د سوریې کردستان) له سیمو څخه د لارګ سیمو ته د کردانو د مهاجرت یادونه کوي. د مینورسکي په وینا، یو مشهور مستشرق، دا قبیلې شاید د لوري قبیلې وې چې د شهاب الدین العمري لخوا ذکر شوي. د شهاب الدین العمري په وینا، په سوریه او مصر کې د لورز ځینې قبیلې اوسېدې، خو صلاح الدین ایوبي د دوی له هوښیارتیا او ځواک څخه په سختو ډبرو ودرېد او د هغوی د قتل عام امر یې وکړ. دا کیسه ښايي تر یوې اندازې پورې لارستان ته د دغو لیرو قبیلو د راستنیدو لاملونه روښانه کړي.  سکندر امان الهي د منورسکي د نظر د تایید په ترڅ کې د حمدالله مصطفي د څرګندونو د ناسموالي نور لاملونه هم یاد کړل. د ده په اند د هجرت وخت چې حمدالله مصطفي ذکر کړی دی د شهاب الدین عمري له خوا په سوریه او مصر کې د لورانو د قتل عام لپاره د ټاکل شوې نیټې سره یو شان دی او هغه قبیلې چې له سوریې څخه هجرت کړې ښايي هماغه لوران وي. چې صلاح الدین ایوبي دې ته اړ کړ چې لوی څښتن ته راستون شي. 

د لیر خلک په لوی او کوچني لیر ویشل شوي د لرستان په سیمه کې د هزارسپیانو د واکمنۍ وخت ته ځي. د کوچني لیر نوم د عصري لرستان او ایلام ولایت خلکو ته هم ورکړل شوی و.

مشهور فرانسوی لرغونپوه رومین ګیرشمان لیکي:

د معاصر شاعر حسین پژمان بختیاري لیکي:

 وګړپېژندنه 
بختياران يو له ايراني قومونو څخه دي چې د ايران په لويديځ او جنوب لويديځ کې ژوند کوي.    باختري په باختري ژبو خبرې کوي، چې د لوري ژبې له ژبو څخه يوه ده.     د ايراني علومو پوهنغونډ او د جهان اسلام علمي کتابونه د اصفهان ولايت په لويديځ کې له فريدان څخه د خوزستان شمال ته د دغې قبيلې د اوسېدو حال معرفي کوي.  

 اوسېدنځای

بټنوک|200x200px| زردکوه
بختياران په لويديځ کې د چهارمحل او باختري او په شمال کې د خوزستان په ختيځ کې، د اصفهان په لويديځ کې او د لرستان په جنوب کې ژوند کوي.  د بختيارانو د اوسېدو ځای د صفويانو په زمانه کې د لرستان په نامه يادېده، خو له هغه وروسته د باختري سيمې په نوم ياده شوه.  لاندې انځور د ۳۰۰ هجري لمریز کال څخه تر اوسه پورې د لرستان فرقې ښيي. 

چهارمحل او بختیاري ، د باختري ځمکو سربیره د لر ، کیار ، میزدج ، ګندمان څلور ځایونه شامل دي، نو له همدې امله د چهارمحل او بختیاري په نوم یادیږي.

باختري سيمې له يوې خوا د لرستان ولايت له دورود ښار څخه او له بلې خوا د خوزستان ولايت د باغ ملک له ښار څخه نيولې د اصفهان ولايت تر دران ښار پورې شاملې دي .

دا ځمکې په دوو برخو ویشل شوي دي: یالګي او قشلګي .</br> د چهار لنګ د یلق او قشلاق استوګنځی په دوو برخو ویشل شوی دی:

 د اوړي ساحه: چهارمحل او باختري ولايت
 قشلغي ولسوالي: د خوزستان ولایت

 د دوبي ساحه: اردل ښار، کوهانګ ښار ، لارډګان ښار ، خانمیرزا ، فلارډ ښار
 قشلغي ولسوالي: ایزه ښار، باغ مولک ښار، مسجد سلیمان ښار 


کيڼ|بټنوک| د هغو سیمو جغرافیایی ویش چې لوری ژبه پکې ویل کیږی.</br> بختياري د لوري په ژبه خبرې کوي.    

وېشنيزه:خوزستان ولایت
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations