د اوزون تخریب

د اوزون تخریب کې دوې اړوندې پېښې تر بحث لاندې دي، چې له ۱۹۷۰ کلونو له وروستیو راهیسې څېړل شوې دي: د ځمکې په اتموسفیر کې د اوزون په ټوله کچه کې نږدې څلور سلنه دوامداره کمښت او د ځمکې د قطبي سیمو په شاوخوا کې په سټراټوسفیریک اوزون (د اوزون طبقه) کې د پسرلي وخت ډېر زیات کمښت. دوهمه پدیده د اوزون سوري په نوم یادېږي. د دې سټراټوسفیر پیښو سربېره، د پسرلي په وخت کې د قطبي ټراپوسفیریک اوزون د تخریب پیښې هم شته دي.

د اوزون د تخریب او د اوزون سوري اصلي لاملونه، تولید شوي کیمیاوي توکي، په ځانګړې توګه د هالو کاربن یخوونکي، محللونه، محرکه توکي او د ځک پو کولو عوامل (کلورو فلورو کاربن یا CFCs، HCFCs، هالونونه) دي، چې د اوزون تخریب کونکو توکو(ozone-depleting substances) یا (ODS) په نوم یادېږي. دا مرکبات د سطحې څخه د خپرېدو وروسته د ګډوډ مخلوط په واسطه سټراټوسفیر ته لېږدول کېږي، د مالیکولونو د کیناستو په پرتله په چټکۍ سره مخلوط کېږي. دوی یوځل په سټراټوسفیر کې د نوري تجزیې (photodissociation) له لارې د هالوجن ګروپ څخه اتومونه خوشې کوي، چې آکسیجن ته اوزون تجزیه کټاليز کوي. د اوزون د تخریب دواړه ډولونه د هیلو کاربنونو د خپرېدنې په زیاتېدو سره د زیاتیږي.

د اوزون تخریب او د اوزون سوري د سرطان خطرونو او نورو منفي اغېزو په اړه په ټوله نړۍ کې اندېښنه رامنځته کړې ده. د اوزون طبقه د ځمکې له اتموسفیر څخه د ماوراء بنفش (UVB) وړانګې د زیان رسونکو موجو له تېرېدو څخه مخنیوی کوي. دا د موج طول د پوستکي سرطان، د لمر سوځېدنې، دایمي ړوندوالی او د سترګو د ګل سبب ګرځي، چې اټکل شوی د اوزون د نری کېدو په پایله کې به دا اندېشنې د پام وړ زیاتوالی ومومي او همدارنګه بوټو او څارویو ته به زیان ورسوي. دا اندېښنې په ۱۹۸۷ کال کې د مونټرال پروتوکول د تصویب لامل شوې، چې دا پروتوکول د کلوروفلوروکاربنونو، د هالونونو او د اوزون د نور تخریب کونکو کیمیاوي توکو تولید بندیز لګوي.

دا بندیز په ۱۹۸۹ کال کې پلی شو. د اوزون کچې د ۱۹۹۰ کال لسیزې په نیمایي کې تثبیت شوې او د ۲۰۰۰ کال په لسیزه کې یې په رغېدو پيل وکړ، ځکه چې په جنوبي نیمه کره کې د جنوبي قطب په لور د جټي جریان بدلون درېلی او ممکن حتی تغییر تغییر یې کړی وي. اټکل کېږي چې رغونه به په راتلونکې پېړۍ کې دوام ومومي او تمه کېږي چې د اوزون سوری به تر ۲۰۷۵ کال پورې د ۱۹۸۰ کال څخه وړاندې کچو ته ورسيږي. ناسا په ۲۰۱۹ کال کې راپور ورکړ چې د اوزون سوری په ۱۹۸۲ کال کې  یې له کشف کېدو راهیسې زیات کوچنی ؤ.

د مونټرال پروتوکول تر دې دمه د چاپېریال ترټولو بریالی نړیوال تړون ګڼل کېږي.

 سرچينې