په افغانستان کې د آی اس آی فعالیتونه

د پاکستان د پوځي استخباراتو اداره (آی اس آی)، په افغانستان د ۱۹۷۹ کال د شوروي له یرغل څخه مخکې په دې هېواد کې په پټو پوځي استخباراتي کړونو کې په پراخه مداخله تورنه شوې ده. د آی اس آی لومړنی عملیات په افغانستان کې په ۱۹۷۵ کال کې ترسره شو. دا عملیات د افغانستان د جمهوریت په وړاندي د عربي هیوادونو او امریکا په ملاتړ ترسره سول چي لمړنۍ جګړه یې پر پنجشېر د احمدشاه مسعود ناکامه یرغل وو. 

آی اس آی له ۱۹۷۵ کال مخکې په افغانستان کې هېڅ عملیات نه وو کړي، او د استخباراتي عملیاتو چاري ته یې هله دوام ورکړ کله چي د افغانستان حکومت د ډیورنډ کرښي په اړه پر خپل دریځ کلک ودرېدی او څو ځله یې له یاد هیواد سره شخړه راغله، وروپسې په ۱۹۸۰ کلونو کې آی اس آی د سایلکون عملیاتو په اوږدو کې په منظم ډول د وسلو او مالي چارو وېش همغږي کړ چې د متحده ایالاتو د مرکزي استخباراتو ادارې (سی آی اې) له لوري د افغان مجاهدینو ډلو، لکه د ګلبدین حکمتیار حزب اسلامي ته او د احمد شاه مسعود ځواکونه ته چې وروسته د شمالي ټلوالې په نوم شول، ورکول کېدې. د شوروي له وتلو وروسته، د مجاهدينو بېلابېلې ډلې يو پر بل اخته شوې او ونه توانېدل چې د واک پر وېش هوکړې ته ورسېږي چې په پایله کې يې کورنۍ جګړه رامنځ ته شوه. متحده ایالاتو د ISI او د پاکستان د صدراعظمې بې نظیر بوټو د حکومت سره په ګډه، د افغانستان د اسلامي دولت او پلازمېنې کابل په وړاندې د حکمتیار د ۱۹۹۲ – ۱۹۹۴ کلونو په بمباریو کې د ملاتړ اصلي سرچینه وګرځېدل. 

ټول په دې موافق دي چې وروسته له هغه چې حکمتیار په افغانستان کې د واک په نیولو کې پاتې راغی، آی اس آی د افغان طالبانو په رامنځ ته کولو کې مرسته وکړه. د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د یوولسمې تر بریدونو پورې، د آی اس آی او د پاکستان نورو پوځي برخو د طالبانو سره مالي، لوژیستیکي، پوځي او مستقیمه محاربوي مرسته کوله. د معلوماتو پر بنسټ ISI د سپټمبر له یوولسمې وروسته افغان طالبانو ته په پاکستان کې خوندي پټنځایونه ورکول او په افغانستان کې د طالبانو د بیا راتګ ملاتړ یې وکړ، په ځانګړې توګه، د حقاني شبکې سره یې زیاته مرسته کړې چې په افغانستان کې بریدونه وکړي، خو پاکستاني چارواکو دا تورونه ردول. 

د نړیوالو حکومتي چارواکو، سیاست شنونکو او د پاکستان پوځي چارواکو تورونه لګولي چې آی ایس آی د پوځي مشرتابه سره په ګډه د القاعدې ملاتړ هم کوي او هغوی ته یې پناه ورکړې ده. دا تورونه هغه وخت ښه سم ثابت سول کله چې د القاعده مشر اسامه بن لادن په ۲۰۱۱ کال کې د پاکستان په ایبټ اباد ښار کې په خپل استوګنځي کې ووژل شو.

 پیل: د افغانستان لاس وهنې ته غبرګون 
هیین کیسلنګ په خپل اثر کې چې د آی اس آی تاریخ په نوم دی، ادعا کوي چې د پاکستاني ضد وسله والو څخه د افغانستان د جمهوریت ملاتړ، د هغه وخت د پاکستان لومړی وزیر ذوالفقار علي بوټو او په صوبه سرحد (اوسنی خیبر پښتون خواه) کې د سرحدي لوا مشر جنرال نصرالله خان بابردې ته اړ کړل چې د افغانستان په وړاندې سخته تهاجمي تګلارې غوره کړي. په پایله کې، آی اس آی د تورن جنرال غلام جیلاني خان تر مشرۍ لاندې د افغان چریکي یاغیانو یوه پنځه زره کسیزه ډله را منځ ته کړه چې ترمنځ یې مشهور سرلاري  لکه ګلبدین حکمتیار، برهان الدین رباني او احمدشاه مسعود موجود وو ترڅو افغان حکومت په نښه کړي. په ۱۹۷۵ کال کې د پنجشیر په دره کې یوه لوی لاسپوڅي وسله وال بغاوت پیل شو. افغان مېرمن آلیا راوي اکبر په یوه سیاسي شننه کې لیکي چې مسعود د "ISI په لارښوونه" د دې بغاوت په ترڅ کې د خپل ټاټوبی ښاروال وواژه او وروسته "پاکستان ته وتښتېد". Hein Kiessling, Faith, Unity, Discipline: The Inter-Service-Intelligence (ISI) of Pakistan, Oxford University Press (2016), p. 34Alia Rawi Akbar, Crises Confronting Afghan Women: Under the Shadow of Terror, Dog Ear Publishing (2010), p. 208

اون سېرز چې د ISI یو بل تاریخ لیکونکی دی، په کره توګه په دې اړه وايي چې د سردار محمد داود پر وړاندې کودتا، چې نوموړی د پښتونستان د خپلواک دولت پلوی او د پاکستان ضد څېره وه، او د پښتنو او بلوڅو وسله والو ملاتړ یې کاوه، څرنګه بوټو ته لاره هواره کړه له اسلامپالو څخه کار واخلي ترڅو د پښتنو یا بلوڅو د مليپالو ډلو سره  مبارزې وکړي. نوموړی د آی اس آی پلان په څو پړاوونو کې بیانوي، "لومړی پړاو په هغه هېواد کې د استخباراتو راټولول او په افغانستان کې د احتمالي متحدینو او د داود رژیم د کمزوتیاوو موندل و. په دوهم پړاو کې د ISI مامورینو د جلاوطن افغان شاه سره اړیکه ونیوله چې د داود پر ضد د مقاومتي غورځنګ مشري وکړي. په دریم پړاو کې د ایران سره په ګډه د افغان حکومت ضد ګډ عملیات شامل وو، ځکه چې شاه او بوټو دواړو د افغانستان دیموکراتیک خلق ګوند د سیمې د قدرت د اڼدول لپاره ګواښ ګڼه. د ایران استخباراتي ادارې (سازمان اطلاعات و امنیت کشور یا ساواک) په یو اړخیزه توګه د داود ضد څو ډلو ملاتړ کاوه، خو ISI غوښتل چې ایرانیان د افغانانو پر ضد ګډو ماموریتونو ته وهڅوي. د ISI د لوبې وروستی پړاو تر ټولو مهم و چې پاکستان کې یې د داود ضد افغان جلاوطنو له زیات شمېر څخه د یاغیانو د پوځ را منځ ته کول و. په دې یاغیانو کې د احمد شاه مسعود، برهان الدین رباني، صبغت الله مجددي، ګلبدین حکمتیار، جلال الدین حقاني او عبدالرب رسول سیاف په څېر د هېواد راتلونکو ټولو سیاسي زورواکو ګډون درلود. Owen L. Sirrs, Pakistan’s Inter-Services Intelligence Directorate: Covert action and internal operations, Routledge (2016), pp. 112-113

د پاکستان د هغه وخت لومړي وزیر ذوالفقار علي بوټو په ۱۹۷۴ کال کې وویل:

"دوه کولای شي دا لوبه وکړي. موږ پوهېږو چې د دوی کمزوري ټکي چېرې دي لکه څنګه چې دوی زموږ په کمزورتیاوو پوهېږي. هلته غیر پښتانه د پښتنو له تسلط څخه کرکه لري. نو موږ د داود د هڅولو پر وړاندې خپلې لارې لرو، ترڅو زموږ ستونزې نورې هم زیاتې نه کړي." 

عبدالله انس، مخکښ افغان-عرب او د بغاوتګرو مهم ایډیالوژیک غړی، په خپلو یادښتونو کې وايي چې د پاکستان د ولسمشر ذوالفقار علي بوټو په برکت، آی اس آی تاجک یاغیان ملاتړ کول او تمه یې درلوده له دغه پاڅون څخه پر افغان حکومت د فشار د یوې وسیلې په توګه کار واخلي ترڅو د بلوڅستان او پښتونستان د سرحدي ستونزې لپاره يې د حل لارې په توګه وکاروي." دوی په ۱۹۷۵ کال کې د یاغیانو لومړی پوځي بغاوت د "فاسکو" په نوم یادوي: حکمتیار چې په پیښور کې و، په حکومتي پوستو د برید لپاره یې خپل کسان سرخرود ته واستول، چې زیات بریالي نه وو. په دې وخت کې دویمه ډله چې مسعود یې مشري کوله، په خپل پلرني ټاټوبي، پنجشیر دره کې یې د څو ورځو لپاره دولتي ودانۍ تر خپل کنټرول لاندې راوستې. په پایله کې، نوموړي دا ودانۍ او همدا راز خپل زیات شمېر کسان د داود خان د ځواکونو په وړاندې له لاسه ورکړل دې کال نوموړی په غوسه کړ او له حکمتیار څخه  اندېښمن شو او هغه یې په دې ناکامۍ کې ګرم وباله.  Abdullah Anas, To the Mountains: My Life in Jihad, from Algeria to Afghanistan, C. Hurst & Co. (2019), pp.28-30

د پاکستان تر ملاتړ لاندې بغاوت که څه هم ناکام و، خو داود خان یې ولړزو او د وضعیت په اړه یې اندېښمن کړ. نوموړي د پاکستان پر وړاندې خپل دریځ نرم کړ او له پاکستان سره یې د اړیکو پر ښه والي غور پیل کړ. هغه پوه شو چې یو "ملګری پاکستان د هغه په ​​ګټه دی". نوموړي د ایران د شاه وړاندیز هم قبول کړ چې د پاکستان او افغانستان اړیکې عادي کړي. داود خان د ۱۹۷۶ کال په اګسټ میاشت کې د ډیورنډ فرضي کرښه د پاکستان او افغانستان ترمنځ د پولې په توګه ومنله. Hein Kiessling, Faith, Unity, Discipline: The Inter-Service-Intelligence (ISI) of Pakistan, Oxford University Press (2016), p. 34

 سرچينې