د روسیې او اوکراین جګړه

د روسیې او اوکراین تر منځ (له روسي پلوه جلاغوښتونکو ځواکونو سره) یوه تل روانه جګړه ده. د ۲۰۱۴ کال په فبرورۍ کې د اورکراین د حیثیت/ پېژندګلوۍ  تر انقلاب وروسته پیل شوه چې په لومړیو کې ېي د دونباس پر ځینو برخو او د کریميې پر ایالتونو تمرکز درلود چې په نړیواله کچه د اوکراین د خاورې په توګه پېژندل شوي وو. د نښتو په لومړیو اتو کلونو کې له روسیې سره د کریمیې یوځای کېدل (۲۰۱۴ز کلونه) او په دونباس کې د اوکراین او د روسیې له ملاتړ سره مل جلاغوښتونکو تر منځ  جګړه (۲۰۱۴ - لا تراوسه) او همدارنګه سمندري پېښې، سایبیري جګړه او سیاسي ترينګلتيا شامل وو. د ۲۰۲۱ کال په وروستیو کې د روسیې او اوکراین پر پوله د روسیي د پوځي ځواک د رامنځته کولو په دوام کله چې روسیې د ۲۰۲۲ ز کال د فبرورۍ په ۲۴ مه د اوکراین پر بشپړ یرغل لاس پورې کړ، نښته د پام وړ پراخه شوه.; ; 

د یورومېډان تر لاریونونو او هغه انقلاب وروسته چې د ۲۰۱۴ ز کال په فبرورۍ کې د روسي پلوه ولسمشر یونکوویچ د لرې کېدلو لامل شو، روسي پلوه نارامۍ د اوکراین په ځینو برخو کې پیل شوې. روسي  سرتېرو له ملي نښان پرته په کریمیه کې د اوکراین تر قلمرو لاندې د ستراتیژیکو موقعیتونو او بېخبیناوو کنترول په لاس کې واخیست او د کریمیې پارلمان یې ونیو.  روسیي له پراخي نیوکې سره یوه ټول پوښتنه ترتیب کړه چې په پایله کې یې کریمیه له روسیې سره یو ځای شوه، چې وروسته یې کریمیه د خپلې خاورې ضمیمه کړه. د ۲۰۱۴ ز کال په اپرېل کې د اوکراین په دونباس سیمه کې د روسي پلوه ډلو لاریونونه د اوکرایني پوځ او د روسي له ملاتړ سره مل جلاغوښتونکو تر منځ چې د لوهانسک او ډونستېک د خپلو جمهوریتونو غوښتونکي وو په جګړې بدل شو.

د ۲۰۱۴ ز کال په اګست کې د روسیې بې نښې پوځي وسایط له پولې څخه ډونېتسک جمهوریت ته تېر شول. له یوې خوا د اوکرایني ځواکونو تر منځ یوه نا اعلام شوې جګړه پیل شوه او په بل لور کې جلاغوښتونکي له روسي ځواکونو سره ګډ شول، که څه هم روسیې د خپلې ښکېلتیا د پټولو هڅه وکړه. جګړه د اوربند لپاره د پرله پسې ناکامو هڅو سره پر یوې ولاړې نښتې بدله شوه. په ۲۰۱۵ ز کال کې د روسیې او اوکراین تر منځ د مېنسک دوه تړون لاسلیک شو، خو  ځینې  اختلافونو د هغه د بشپړ پلي کېدلو مخه ډپ کړه. تر ۲۰۱۹م کال پورې د اوکراین د خاورې ۷ سلنه برخه د اوکراین د دولت  له خوا د لنډمهالې اشغال شوې سیمې په توګه طبقه بندي شوې وه، حال دا چې د روسیې دولت په غیر مستقیم ډول په اوکراین کې د خپلو پوځیانو موجودیت تایید کړی و.

د ۲۰۲۱ او د ۲۰۲۲ ز کال په لومړیو کې په لویه کچه روسي پوځیان د اوکراین پر پولو ځای پرځای شول. ناټو روسیه د برید د طرحې پر جوړولو تورنه کړه چې روسیې رد کړه. د روسیې ولسمشر ولادي میر پوتین د ناټو له پراخېدو څخه د خپل هېواد لپاره د ګواښ په  توګه نیوکه وکړه او له دغه ائتلاف سره یې د اوکراین د یو ځای کېدو د مخنیوي غوښتنه وکړه. هغه د روسیي د بېرته ولکه کولو نظریې هم وړاندې کړې او د اوکراین موجودیت یې تر پوښتنې لاندې راووړ او ویې ویل چې: اوکراین په تېروتنې سره د شوري روسیې له خوا رامنځته شوی. د ۲۰۲۲ ز کال د فبرورۍ په ۲۱ مه روسیې په دونباس کې د خپل جمهوریت دوه جلاغوښتونکي هېوادونه په رسمي ډول په رسمیت وپېژندل او په څرګند ډول یې خپل پوځیان یادو سیمو ته واستول. روسیې درې ورځې وروسته پر اوکراین یرغل وکړ. د نړیوالې ټولنې ډېری غړو تر انقلاب وروسته په اوکراین کې د روسیې د اقداماتو له امله پر روسیه نیوکه وکړه او روسیه يې د نړیوالو قوانینو او د اوکراین د حاکمیت  په تر پښو لاندې کولو تورنه کړه. ډېری هېوادونو په ځانګړي ډول د ۲۰۲۲ ز کال تر یرغل وروسته پر روسیه، روسي وګړو او شرکتونو اقتصادي بندیزونه ولګول.

 مخینه 

 نارنجي انقلاب او تر شوروي وروسته اوضاع 
په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي اتحاد له منځه تللو څخه وروسته، اوکراین او روسیې خپلې نږدې اړیکې خوندي کړې. په ۱۹۹۴ ز کال کې اوکراین د اتومي وسلې د نه لرونکي هېواد په توګه د اتومي وسلو له خپرولو څخه د مخنیوي له تړون سره یو ځای شو. په اوکراین کې د پخواني شوروي اتومي وسلې راټولې او روسیې ته ولېږدول شوې. په بدل کې روسیې، بریتانیا (UK) او متحده ایالاتو (US) توافق وکړ چې د امنیتي تضمینونو په اړه د اوکراین له سیاسي خپلواکۍ او ځمکنۍ بشپړتیا څخه د بوداپست یادښتونو له لارې ملاتړ وکړي. روسیه په ۱۹۹۹ ز کال کې د اروپا د امنیت د منشور له لاسلیک کوونکو څخه وه، چې د خپلواکۍ یا د خپلو امنیتي ترتیباتو د بدلون لپاره يې د هر یو ګډون کوونکي هېواد ذاتي حق د تکامل پر مهال تایید کړ، چې د اتحاد تړونونه په کې شامل وو. د شوروي اتحاد تر انحلال وروسته تر یوې کچې د سیمه‌ییزو امنیتي ګواښونو په ځواب کې، لکه په روسیه کې په ۱۹۹۳ ز کال کې د روسیې د اساسي قانون کړکېچ، په ابخازیا جګړه (۱۹۹۲-۱۹۹۳ ز) او د چیچن لومړۍ جګړه (۱۹۹۴-۱۹۹۶) چې روسیه په کې ښکېله وه، د پخواني ختیځ بلوک څو هېوادونه له ناټو سره یوځای شول. روسي چارواکو دا پراخېدل د ختيځ لور ته د ناټو د نه خپرېدو په اړه د لویدیځو ځواکونو د غیر رسمي تضمینونو تر پښو لاندې کول وبلل.      

په ۲۰۰۴ ز کال کې د اوکراین ولسمشریزې ټاکنې بحث پاروونکې وې. د ټاکنیزو مبارزو په بهیر کې مخالف نوماند وېکتور یوشچنکو له تترا کلورو هېګزیدين دای اوکسین TCDD)) سره مسموم شو، هغه وروسته دعوه وکړه چې روسیه په دې کار کې لا س لري. په نومبر کې لومړی وزیر ویکتور یانو کوويچ د ټاکنو د ناظرانو له خوا په رایو کې له درغلۍ سره سره  ګټونکی اعلام شو. د یوې دوه میاشتینۍ دورې په بهیر کې چې د نارنجي انقلاب په نوم پېژندل کېږي، لویو سوله‌ییزو لاریونونو په بریالیتوب سره پايلې له ګواښ سره مخامخ کړې. وروسته له دې چې د اوکراین سترې محکمې په ټاکنو کې د پراخې درغلۍ له امله ټاکنې باطلې اعلام کړې، بیاځلي د ټاکنو دویم پړاو ترسره شو چې یوشچنکو د ولسمشر او یولیا تیموشنکو د لومړي وزیر په توګه واک ته ورسېدل او یانو کووېچ په اپوزسیون کې پاتې شو.  د یووېشتمې پېړۍ په لومړیو کې نارنجي انقلاب تر ډېره د ګڼو نورو اعتراضي غورځنګونوسره په ځانګړې توګه د پخواني شوري اتحاد سره په یو ګروپ کې راځي چې د رنګین انقلاب په نوم پېژندل کېږي. د انتوني کوردزمن په وینا: د روسي پوځ افسرانو به دا ډول انقلابونه د ګاونډیو هېوادونو د بې ثباته کولو او د روسیې د ملي امنیت د کمزوري کولو لپاره د متحده ایالاتو او اورپايي هېوادونو له خوا یوه هڅه بلله. د روسیې ولسمشر ولادي میر پوتین د ۲۰۱۱ ـ ۲۰۱۳ ز کلونو د لاریونونو تنظیموونکي د یوشچنکو پخواني سلاکارانو یاد کړل او دا لاریونونه یې روسیې ته د نارنجي انقلاب د لېږد هڅه وبلله. په دې دوره کې د پوتین په ګټه لاریونونه «د نارنجي ضد لاریونونو» په نوم یادېږي. 

په ۲۰۰۸ز کال کې د بوکارېسټ په ناسته کې اوکراین او ګرجستان له ناټو سره د یو ځای کېدلو په لټه کې وو. ځواب د ناټو غړو تر منځ ووېشل شو. اروپايي هېوادونو له روسیې سره د دښمنۍ د مخنیوي په موخه د غړیتوب د اقدام پلان (MAP) له وړاندې کولو سره مخالفت وکړ، حال دا چې د متحده ایالاتو ولسمشر جورج ډبلیو بوش یې د منلو لپاره ټینګار کاوه. په پای کې ناټو د اوکراین او ګرجستان د غړیتوب د اقدام پلانونه رد کړل، خو موافقه یې وکړه چې «دا هېوادونه باید د ناټو غړیتوب ترلاسه کړي». پوتین د ناټو د غړیتوب لپاره د اوکراین او ګرجستان له غوښتنلیک سره سخت مخالفت څرګند کړ. د ۲۰۲۲ ز کال تر جنوري پورې له ناټو سره د اوکراین د يوځای کېدلو امکان ډېر لرې پاتې شو. 

 سرچينې