د اقلیم د بيړني حالت اعلان

د اقلیم د بيړني حالت اعلان یو داسې اقدام دی چې د حکومتونو او ساینس پوهانو له‌خوا کېږي او اعلانوي چې بشر د اقلیم له بیړني حالت سره مخ دی. دغه ډول لومړنی اعلان د ۲۰۱۶ کال په ډسمبر میاشت کې یوه محلي حکومت وکړ. له هغه راهیسې (د ۲۰۲۲ کال تر مې میاشت پورې) په ۳۹ هېوادونو کې څه باندې ۲۱۰۰ محلي حکومتونو د اقلیم بیړنی حالت اعلان کړی دی. په هغو قضايي حوزو کې د مېشتو خلکو نفوس تر یو میلیارد اوړي چې د اقلیم بیړنی حالت په کې اعلان شوی دی.

د ۲۰۱۹ کال د اپرېل میاشتې په ۲۹مه نېټه د وېلز حکومت د اقلیم بیړنی حالت اعلان کړ چې وروسته د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې په لومړۍ نېټه د پارلمان او د وېلز د ملي شورا له‌خوا تصویب شو. دا په نړۍ کې لومړنی هېواد شو چې په رسمي ډول یې د اقلیم بیړنی حالت اعلان کړ.

کله چې یو حکومت بیړنی حالت اعلانوي، تر دې مخکې چې بیړني یا معادل حالت ته ننوځي بل ګام د اقلیمي بدلون د کمولو لپاره د لومړیتوبونو ټاکل دي. د اقلیم د بیړني حالت په اعلانولو کې یو حکومت دا تصدیقوي چې اقلیمي بدلون رامنځته شوی او تر دې مهاله شوي اقدامات د رامنځته شویو بدلونونو د محدودولو لپاره کافي نه دي. د دا ډول پرېکړې تمرکز پر دې وي چې د انساني فعالیتونو په پایله کې د رامنځته شوي اقلیمي بدلون د مخنیوي لپاره حکومتي تدابیر ونیول شي.

د بیړني حالت اعلان ښايي په بېلابېلو ملي او محلي حکومتي کچو کې وي او ښايي کړنلارې یې متفاوتې وي. د اقلیم د بيړني حالت اصطلاح نه یوازې رسمي پرېکړو ته ویل کېږي، بلکې د اقلیمي ویجاړۍ د مخنیوي لپاره اقدامات هم په کې شامل دي. دا کار ښايي واکمن چارواکي د اقلیم په اړه د اقدام ته متوجه او متمرکز کړي. د بيړني حالت اصطلاح دغې موضوع ته د لومړیتوب ورکولو او د بيړني ذهنیت د رامنځته کولو لپاره کارول کېږي.

د بیړني اقلیم اصطلاح د اقلیمي فعالینو او اقلیم‌پلوه سیاستوالو له‌خوا په دې خاطر دود شوې ده چې اوږدمهالو ستونزو ته د رسیده‌ګۍ لپاره بیړنی احساس رامنځته کړي. د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام په ۵۰ هېوادونو کې د عامه افکارو په اړه په یوې سروې کې موندلې چې له ۱.۲ میلیونو ځواب ورکوونکو څخه څلور شپېته سلنه په دې باور دي چې اقلیمي بدلون یو نړیوال بیړنی حالت دی. 

(Page has download link to 68-page PDF.)

 اصطلاحات 
د اقلیم د بيړني حالت اصطلاح تر ۲۰۱۰ کال مخکې د اقلیمي بدلون پر وړاندې په لاریونونو کې کارول کېده چې د ۲۰۰۹ کال په جون میاشت کې په مېلبورن کې "د اقلیم په اړه بیړنی لاریون" یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په ۲۰۱۷ کې د ډاربین ښار شورا د "ډاربین د اقلیم بیړنی پلان" په نامه ډېری اقدامات تصویب کړل. د ۲۰۱۸ کال د ډسمبر میاشتې په ۴مه نېټه د روم کلب "د اقلیم بیړني پلان" وړاندې کړ چې د نړیوالې تودوخې د محدودولو لپاره ۱۰ لومړیتوبونه په کې شامل دي. د اقلیمي عدالت د بېلابېلو خوځښتونو په را څرګندېدو سره دې اندېښنې ته بېلابېلو حکومتونو پام اړولی دی.

ډېری هغه اروپايي ښارونه او ټولنې چې د اقلیم بيړني حالت یې اعلان کړی، په هم‌مهاله ډول د «کلیما بنډنس» شبکې غړي دي چې دغه شبکه دوی مکلفوي تر څو په هرو پنځو کلونو کې د کاربن ډای اکسایډ د انتشار یا خپرښت کچه ۱۰ سلنه کمه کړي.

اکسفورډ قاموس د اقلیم د بیړني حالت اصطلاح د ۲۰۱۹ کال د کلمې په توګه غوره کړه او دا اصطلاح یې د "یوه داسې وضعیت په توګه تعریف کړې ده چې د اقلیمي بدلون د کمولو یا درولو او د احتمالي چاپېریالي زیانونو د مخنیوي لپاره په کې د بیړني اقدام اړتیا وي." د ۲۰۱۸ کال د سپټمبر او د ۲۰۱۹ کال د سپټمبر میاشتو تر منځ دا اصطلاح څه باندې ۱۰۰۰۰ ځله کارول شوې ده.

 تاریخچه 

 لومړني پړاوونه 
په نړۍ کې د اقلیم د بيړني حالت لومړنی دولتي اعلان د اسټرالیا د مېلبورن ایالت په ډاربین ښار کې د اسټرالیا د ګرین کونسلر «ټرینټ مک کارتي» له‌خوا وشو. دغه ښار د ۲۰۱۶ کال د ډسمبر میاشتې په ۵مه نېټه د اقلیم بیړنی حالت اعلان کړ. د ۲۰۱۷ کال په اګست میاشت کې ډاربین د اقلیم په بیړني پلان کې د اقداماتو پر کټګورۍ پرېکړه وکړه. د ډاربین تر اعلان وروسته د نیوجرسي ایالت په هابوکن او د کلفورنیا ایالت په بیرکیلي ښارونو کې هم ورته بیړني حالتونه اعلان شول.Julia Lagoutte, 'What next after declaring a climate emergency?', Big Green Politics Podcast (30 July 2019).'Change starts here: Carla Denyer', Green World (9 August 2019).

په ۲۰۱۸ کې تر دغو پرمختګونو وروسته د انګلستان د زرغون ګوند سیاستوالې «کارلا ډینیر» چې هغه مهال د بریسټول ښار د شورا غړې وه، د بریسټول ښار شورا له‌خوا د اقلیم د بيړني حالت په اعلانولو کې مخکښ رول ولوباوه. دا په اروپا کې لومړنی دا ډول اعلان و او د هغو ښارونو او ملي پارلمانونو لپاره بریالیتوب وبلل شو چې د اقلیم بيړني حالتونه یې اعلان کړي وو. د ډینیر دا طرحه د انګلستان په اېنډېپېننډنټ ورځپاڼه کې د "لومړۍ تاریخي طرحې" په توګه تشرېح شوه چې د ۲۰۱۹ کال په جولای میاشت کې د څه باندې ۴۰۰ ځايي چارواکو او پارلمانونو له‌خوا کاپي شوې وه.Matthew Taylor, 'Bristol plans to become carbon neutral by 2030', The Guardian (14 November 2018).Lindsay Brown, 'Climate change: What is a climate emergency?', BBC News (3 May 2019).James Ellsmoor, 'Climate Emergency Declarations: How Cities Are Leading The Charge', Forbes (20 July 2019).Julia Lagoutte, 'What next after declaring a climate emergency?', Big Green Politics Podcast (30 July 2019).'Change starts here: Carla Denyer', Green World (9 August 2019).Alex Morss, 'If a city as green as Bristol will struggle to meet emissions targets, how can the rest of the country?', The Independent (19 July 2019).

د ۲۰۱۹ کال د اپرېل میاشتې په ۲۸مه نېټه د سکاټلینډ د حکومت لومړۍ وزیرې «نیکولا سټورجن» د سکاټلند د ملي ګوند په کنفرانس کې د اقلیم بیړنی حالت اعلان کړ؛ د اقلیمي بدلون (د ګازونو د خپرښت د کمولو موخې) قانون د ۲۰۱۹ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۵مه نېټه تصویب شو. بله ورځ د وېلز حکومت د اقلیم بیړنی حالت اعلان کړ چې سملاسي د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې په لومړۍ نېټه پارلمان تصویب کړ او لومړنی هېواد شو چې په رسمي ډول د اقلیم بیړنی حالت اعلانوي. تر دې وروسته په هماغه ورځ د بریتانیا پارلمان هم دغه کار وکړ.

 وروستي پرمختګونه: د هېوادونو او تحت الحمایه هېوادونو نوملړ 

 پارلماني یا حکومتي اعلانونه 

 سکاټلنډ (د ۲۰۱۹ کال د اپرېل میاشتې ۲۸مه نېټه - نیکولا سټورجن)
 وېلز (د ۲۰۱۹ کال د اپرېل میاشتې ۲۹مه نېټه - پارلمان)
 انګلستان (د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې لومړۍ نېټه - پارلمان)
 جرسي (د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې دویمه نېټه)
 د ایرلینډ جمهوریت (د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې ۹مه نېټه)
 من جزیره (د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې ۱۰مه نېټه – حکومت؛ د ۲۰۱۹ کال د جون میاشتې ۱۸مه نېټه – پارلمان)
 پرتګال (د ۲۰۱۹ کال د جون میاشتې ۷مه نېټه)
 هولي سی (د ۲۰۱۹ کال جون میاشت)Pope Francis made a pledge for a climate emergency in June 2019, at a meeting with oil executives. 
 کاناډا (د ۲۰۱۹ کال د جون میاشتې ۱۷مه نېټه)
 فرانسه (د ۲۰۱۹ کال د جون میاشتې ۲۷مه نېټه)
 ارجنټاین (د ۲۰۱۹ کال د جولای میاشتې ۱۷مه نېټه)
 هسپانیا (د ۲۰۱۹ کال د سپټمبر میاشتې ۱۷مه نېټه – پارلمان؛ د ۲۰۲۰ کال د جنورۍ میاشتې ۲۱مه نېټه – حکومت)http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso/Iniciativas?_piref73_2148295_73_1335437_1335437.next_page=/wc/servidorCGI&CMD=VERLST&BASE=IW13&PIECE=IWC3&FMT=INITXD1S.fmt&FORM1=INITXLUS.fmt&QUERY=%28I%29.ACIN1.+%26+%28EMERGENCIA+CLIMATICA%29.ALL.&DOCS=4-4 Congress of Deputies
 اتریش (د ۲۰۱۹ کال د سپټمبر میاشتې ۲۵مه نېټه)
 مالټا (د ۲۰۱۹ کال د اکتوبر میاشتې ۲۲مه نېټه)
 بنګله دېش (د ۲۰۱۹ کال د نومبر میاشتې ۱۳مه نېټه)
 ایټالیا (د ۲۰۱۹ کال د ډسمبر میاشتې ۱۲مه نېټه)
 اندورا (د ۲۰۲۰ کال د جنورۍ میاشتې ۲۳مه نېټه)
 مالدیپ (د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ میاشتې ۱۲مه نېټه)
 سوېلي کوریا (د ۲۰۲۰ کال د سپټمبر میاشتې ۲۴مه نېټه)
 جاپان (د ۲۰۲۰ کال د نومبر میاشتې ۲۰مه نېټه)
 نیوزیلینډ (د ۲۰۲۰ کال د ډسمبر میاشتې دویمه نېټه)
 سینګاپور (د ۲۰۲۱ کال د فبرورۍ میاشتې لومړۍ نېټه)
 هاوايي (د ۲۰۲۱ کال د اپرېل میاشتې ۲۹مه نېټه – د ایالت مقننه)
 موریس (د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر میاشتې ۲۸مه نېټه)

 د اروپايي ټولنې غړي هېوادونه 
د ۲۰۱۹ کال د نومبر میاشتې په ۲۸مه نېټه اروپایي پارلمان د اقلیم بيړنی حالت اعلان کړ. په دې نېټه اروپايي اتحادیې د ۲۸ غړو هېوادونو استازیتوب کاوه چې اتریش، بلجیم، بلغاریا، کرواشیا، قبرس، چک جمهوریت، ډنمارک، استونیا، فنلنډ، فرانسه، جرمني، یونان، هنګري، ایرلنډ، ایټالیا، لاتویا، لیتوانیا، لوګزامبورګ، مالټا، هالنډ، پولنډ، پرتګال، رومانیا، سلواکیا، سلووینیا، هسپانیا، سویډن او انګلستان په کې شامل وو.

 هغه هېوادونه او قضايي حوزې چې د اقلیم بیړنی حالت یې اعلان کړی دی 
دا مهال د داسې سوابقو د ثبتولو لپاره هېڅ نړیواله اداره نه‌شته چې کومو قضايي حوزو د اقلیم بيړنی حالت اعلان کړی دی. سي.اي.ډي.اې.اېم.ای.اې یوه ډله ده چې د اقلیم د بیړني حالت لپاره عدالت‌غوښتنه کوي او په ټوله نړۍ کې د ملي، دولتي او محلي قضايي حوزو په ګډون د هغو قضايي حوزو بشپړ لېست لري چې د اقلیم بیړنی حالت یې اعلان کړی دی. دا لېست په دوامدار ډول تازه کېږي، ځکه چې نورې قضايي حوزې هم د اقلیم بیړني حالتونه اعلانوي.

 سرچينې