روسي نیهیلیستي خوځښت

روسي نیهیلیستي خوځښت (یا له هر ډول باورونو څخه منکر روسي خوځښت) د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د روسیې په سترواکۍ کې هغه فلسفي، کلتوري او انقلابي خوځښت و چې د نیهیلېزم (بې باورۍ) پراخې فلسفې ترې سرچینه واخیسته. په روسي کې د نیګېلېزم (nigilizm) کلمه (په روسي: нигилизм؛ له لاتین نیهیل یا nihil اخیستل شوې چې د «هیڅ شي» په معنا ده) په اخلاقو، مذهب او سنتي ټولنو باندې د بې وقفې نیوکو لپاره رامنځته شوه. دغه خوځښت له دې سره چې تر اوسه بې نومه دی له هغو ځوانو راډیکالانو رامنځته شو چې د پخوانیو ټولنیزو اصلاح غوښتونکو او همدارنګه د پخوانیو روڼ آندو اشرافو او نوو راډیکال روڼ آندو ترمنځ یې د مخ پر زیاتوالي فاصلې څخه الهام اخیست. 

روسي انارشېست پیټرکروپوتکین، هماغه ډول چې په بریټانیکا پوهنغونډ کې راغلي، «نیهیلېزم یې د فردي آزادیو پر وړاندې د هر ډول استبداد او ریاکارۍ د ضد په توګه تعریف کړی». روسي نیهیلېزم د نیهیلېستي فلسفې د لومړي ډول په توګه موجود ټول اخلاقیات، فلسفه، دین، ښکلاپوهنه او ټولنیز بنسټونه بې ارزښته او بې معنی بلل، اما لزوما په بشپړه توګه اخلاق، علم او انساني ژوند یې بې معنا نه بلل. ورته مهال یې د روسیې د روڼ آندۍ په دوره کې د خپل متن د بیاځلي رغونې او د خلکو جذبولو په موخه د شدید جبر، بې خدايي، ماده پرستۍ، مثبت پالنې او ځان غوښتنې نظریات په ځان کې رانغاړل او ورته مهال یې د خپلو پخوانیو نسلونو له خوا لویدیځ پالونکي چلن ته له پام کولو مخ اړاوه. روسي نیهیلېزم د افراطي اخلاقي شکاکیت فضا رامنځته کړه او ځینې مهال یې له څرګندې ځان غوښتنې څخه ستاینه کوله او له هغو کسانو یې دفاع کوله چې ځانونه یې له هر ډول اخلاقي اقتدار څخه معاف ګڼل. په خپلو کاملو اشکالو کې یې د مشترکو آرمانونو له امکان هم انکار کاوه او پر ځای یې د نسبیت پلوه او فرد پلوه نظریاتو څخه ملاتړ کاوه. دا اټکل شوې چې نیهیلېستان د روسیې له ارتدوکس مذهبي چارواکو او همدارنګه د واکمنو کورنیو او تزاري استبداد سره په شخړه اخته وو. 

په داسې حال کې چې تر ډېره پورې نیهیلېستان انقلابي افعالو ته اړوند دي، خو ډیری نیهیلېستان په اصل کې سیاسي کسان نه و او پر ځای یې له سیاست څخه د بشریت د یوې منسوخې مرحلې په توګه مخ اړاوه. هغوی په دې باوري و چې تر هغه مهاله چې یوه ویجاړونکې طرحه په اوسنیو شرایطو غلبه ونکړي، هېڅ جوړونکې طرح نشي کولای په سمه توګه تدوین شي په داسې حال کې چې یو شمېر نیهیلېستانو د ټولیزو اصولو په پراختیا پیل وکړ خو په دغه برخه کې د هغوی فرمولونه ناڅرګند پاتې شول. په ۱۸۶۲ زکال کې په عمدي بڼه د انقلابونو په له منځه وړو او همدارنګه په ۱۸۶۰مه او ۱۸۷۰مه لسیزه کې د ګڼ شمېر ترورونو او د ترورونو په هڅو سره چې بالاخره یې په ۱۸۸۱ زکال کې تزار دویم الکساندر هم ترور کړ روسي نیهیلېزم په ټوله اروپا کې د سیاسي ترهګرۍ او له تاوتریخوالو څخه د ډکو جرمي دوکتورینو په توګه توصیف شو. کروپوتکین استدلال کوي، په داسې حال کې چې له تاوتریخوالۍ او ترهګرۍ څخه ګټنه کېدله خو دا د ځانګړې انقلابي مخینې له امله وه او په ذاتي بڼه نیهیلستي فلسفه نه وه؛ ورته مهال تاریخ لیکونکی مایکل الن ګلسپي څرګندوي چې له دې سره نیهیلېزم په روسیې کې د انقلابي تفکر اصلي هسته جوړوله چې بالاخره د روسیې د انقلاب لامل وګرځېده. پروفیسور توماس جې. جې. الیتزر زیاتوي چې روسي نیهیلېزم په واقعیت کې د شلمې پېړۍ په بلشویستي نیهیلېزم باندې ژور اغېز درلود. 

 تعریف 
د نیهیلېزم له اصطلاح څخه په پراخه کچه په لویدیځ کې د روسیې د خوځښت په ځانګړې توګه د هغو د انقلابي چارو اړوند ناسمه ګټنه شوې. د لویدیځو مبصرینو له خوا د دغې ناسمې ګټنې اړوند په نقد کې سرګی سټپیناک – کراوچینسکي څرګندوي چې انقلابیونو ځانونه یوازې سوسیالېست انقلابیون یا غیررسمي راډیکالان بلل. ورته مهال له روسیې بهیر د نیهیلست اصطلاح په ناسمه توګه د دغه هېواد ټول انقلابي چاپېریال ته کارول شوې. د بریټانیکا پوهنغونډ، په روسي نشریاتو کې د دغې اصطلاح لومړنۍ احتمالي کارونه نیکولای نادژدین ته اړونده بولي چې د واسیلي بروي او له هغه وروسته د ویساریون بلینسکي له خوا له شک او تردید سره مترادفه کارول شوې. له دې څخه وروسته نیهیلېزم د اخلاقي اصولو د رد کوونکې په توګه د مشهور محافظه کار ورځپاڼه لیکونکي میخائیل کاتکوف له خوا د یو انقلابي ټولنیز ګواښ په توګه تفسیر شوې. له دغه اصطلاح څخه هغه مهال ګټنه وشوه چې د ماتریالېزم (ماده پرستۍ) تورونه په کافي کچه نور توهین کوونکي نه و. 

د نیهیلیستي خوځښت فکري ریښه کولای شو په ۱۸۵۵ زکال او یا هم له هغو وړاندې ومومو، چې په اصل کې د اخلاقي او معرفتي شکاکیت فلسفه وه. ورته مهال دغه اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۲ زکال کې هغه مهال شهرت وموند کله چې ایوان تورګنیف د پلرونو او زامنو (Fathers and Sons) په نامه په خپل مشهور ناول کې د سنت ګرایانو او مترقي اصلاح غوښتونکو (sorokovniki)  په نسبت د ځوان نسل (šestidesjatniki) لپاره وکاروله. دا هغه مهال و چې وګړي د ۱۸۶۱ زکال د آزادۍ بخښونکو اصلاحاتو سره مخ و او هغوی ماته خوړلي بلل کېدل. د تورګنیف د ناول تخیلي شخصیتونو د ځان لپاره په خپل زړه نومونه ټاکل او څرګندوله یې چې اوس مهال رد کول تر ټولو ضروري چاره ده او په دې ترتیب یې له هرڅه څخه انکار کاوه. په دې توګه د محافظه کارانو او ځوان نسل ترمنځ د دغه ناول په پراخه هرکلي او همدارنګه آن هلته چې دغه ناول وه نه منل شو حد اقل دغه نوم ومنل شو. 

د ریالېست (واقعیت پالونکي) اصطلاح د دیمتري پیساروف له خوا د نیهیلیستي دریځ د توصیف په موخه وکارول شوه او همدارنګه د یو ادبي خوځښت نوم هم ادبي ریالېزم کېښودل شو چې په روسیه کې له پوشکین وروسته وغوړېد. په داسې حال کې چې پیساورف له هغو کسانو څخه و چې له نیهیلېزم څخه هرکلی یې وستایه خو د ریالېزم اصطلاح کېدای شي د ذهنیت پالنې او نشتون توب مفاهیم چې پر نیهیلېزم باندې یې بار زیاتوه او د متافزیک، سوفیست (بلاغت پالنې)، احساسات پالنې او ښکلاپېژندنې مفاهیم یې ساتل له ځانه لرې کړې وي. په پام وړ راتلونکي سیاسي چاپېریال کې الکساندر هرزن د دغو پر ځای نیهیلېزم د sorokovniki محصول په توګه چې sestidesjatniki منلی و؛ معرفي کاوه. معاصرو څېړونو له شک او تردید سره د روسي نیهیلېزم معادل ګڼل ننګولي او پرځای یې هغه د نیهیلېستي خوځښت اساسي پرومیتي یا بنسټیز شخصیت جوړونکی بللی(پرومیتي شخصیت جوړونه په یوناني افسانو کې کارول شوی). په واقعیت کې نیهیلېستان د روسي وګړو د شخصیتي ځواک د آزادولو په لټه کې و چې هغوی دغه چاره د وګړو په لومړۍ نمونوي طبقه یا د دوی په خپله خبره په نوو انواعو کې تجسم کوله. دغه کسان د نیکولای چرنیشفکسي له خوا د منطقي ځان پالونکو، د پیسارفو او نیکولای شلګونف له نظره د متفکرو پرولتاریا، د پیوتر لاوروف له نظره د نقدي فکر لرونکو شخصیتونو، د نیکولای میخایلوفکسي پر باور د روڼ آندو او د نورو له نظره د کلتوري مخکښانو په توګه بلل کېدل. نیهیلېزم همدارنګه د روسي وګړو همیشني خوی ته اړوند بلل کېږي چې له دغه خوځښت څخه له ډېر مهال وړاندې یې شتون درلود.

دغه خوځښت چې له نارودېزم سره مشترکات لري د سیاسي اصطلاح په توګه تعریف کېږي. د بېلګې په توګه شوروي علوم د هغو پر ځای د انقلابي دیموکراتانو اصطلاح کاروي. په داسې حال کې چې د ډېری نیهیلېستانو د نظر له مخې د سیاست رول منسوخ او نا اړوند ګڼل کېده. هغوی سیاست ته شاه کړه او هغه کسان چې سیاسي لیدلوري او یا یې هم سوسیالیستي همدردي لرله په کې ناڅرګند پاتې شول. روسي نیهیلېزم همدارنګه لږکیو ته په اړوندو کلتوري اصطلاحاتو او فلسفي اصطلاحاتو کې تعریف کېږي خو په ناسمه بڼه د سیاسي ترهګرۍ د ډول په توګه هم تعریف کېږي. 

 سرچينې