خوندي سیمه

خوندي یا محفوظې سیمې یا هم تر څارنې لاندې او ساتل شوې ساحې هغه ځایونه دي چې د منل شویو طبیعي، چاپېریالي یا کلتوري ارزښتونو له امله یې حفاظت او ساتنه کېږي. څو ډوله خوندي سیمې شته دي چې د خوندیتوب کچه یې د هر هېواد د واکمنو قوانینو یا د اړوندو نړیوالو سازمانونو د مقرراتو له مخې توپیر کوي. په عمومي توګه خوندي سیمې هغو ځایونو ته ویل کېږي چې هلته د انسانانو ورتګ یا لږ تر لږه له طبیعي سرچینو (د بېلګې په توګه د سون له لرګیو، له لرګیو پرته نورو ځنګلي محصولاتو، اوبو، او نورو) څخه یې ګټه اخیستنه محدوده وي.

د "خوندي شوې ساحې" اصطلاح همدا راز سمندري خوندي سیمې هم رانغاړي چې په حدودو کې یې د سمندر ځینې سیمې او له سرحدونو هاخوا هغه خوندي سیمې هم شاملېږي چې ګڼ هغه هېوادونه رانغاړي چې د هغې سیمې داخلي سرحدونه د ساتنې او اقتصادي موخو لپاره له منځه وړي. په ټوله نړۍ کې (د ۲۰۱۰ کال تر اکتوبر پورې) څه باندې ۱۶۱۰۰۰ خوندي ساحې ثبت شوې دي او هره ورځ نورې هم پرې ور زیاتېږي چې د ځمکې د ټولې سطحې د مساحت له ۱۰ څخه تر ۱۵ سلنه پورې برخه جوړوي.

تر ۲۰۱۶ کال پورې ۱۴۶۸۸ سمندري خوندي سیمې ثبت شوې وې او د نړۍ شاوخوا ۱۴.۷ سلنه د ځمکې او داخلي اوبو ساحې (له انترکتیکا پرته) خوندي دي. له داخلي اوبو هاخوا تر ملي حاکمیت د لاندې اوبو په برخه کې نږدې ۱۰.۲ سلنه ساحلي او سمندري سیمې او ۴.۱۲ سلنه د نړۍ سمندري ساحې په سمندري خوندي شویو یا محفوظو ساحو پوښل شوې دي. په مقابل کې له ملي حاکمیت بهر د نړۍ د ټولو سمندرونو یوازې ۰.۲۵ سلنه یې د سمندري خوندي سیمو له‌خوا پوښل شوې دي. په وروستیو کلونو کې د ۳۰ پر ۳۰ نوښت دا هدف ټاکلی چې تر ۲۰۳۰ کال پورې د نړۍ ۳۰ سلنه سمندري سیمې او ۳۰ سلنه ځمکنۍ خاورې خوندي کړي. دا هدف د اروپايي ټولنې له‌خوا د ۲۰۳۰ کال لپاره د ژواک بېلابېلوالي په ستراتیژۍ کې تصویب شوی چې د طبیعت کمپاین د ژواک بېلابېلوالي اړوند COP15 غونډې او G7 په کنفرانس کې د دغه هدف ملاتړ وکړ.

خوندي سیمې د ژواک بېلابېلوالي د ساتنې لپاره تطبیقېږي چې ډېری وختونه له ګواښ او خطر سره مخ ژوندیو نوعو ته استوګنځای او له ښکار کېدلو څخه ساتنه چمتو کوي. محافظت یا ساتنه د هغو ایکولوژیکي یا چاپېریالي پروسو په ساتلو کې مرسته کوي چې نشي کولی په اکثریت جدي اداره کېدونکو ځمکنیو مناظرو او سمندري مناظرو کې هم ژوندۍ پاتې شي.Dudley, N. (ed.) Guidelines for Applying Protected Areas Management Categories (IUCN: Switzerland, 2008)

 تعریف 
هغه تعریف چې په سیمه‌ییزو او نړیوالو چوکاټونو کې په پراخه کچه منل شوی، د طبیعت د ساتنې نړیوالې اتحادیې (IUCN) د خوندي سیمو لپاره په خپلو کټګوریزو لارښودونو کې وړاندې کړی دی. دا تعریف په لاندې ډول دی:یو په واضح ډول تعریف شوی جغرافیایی ځای چې د قانوني یا نورو اغېزناکو وسایلو له لارې منل شوی، وقف شوی او اداره شوی وي، تر څو د اړوندو چاپېریالي سیستمونو له خدماتو او کلتوري ارزښتونو سره د طبیعت اوږدمهاله ساتنه یقیني کړي.

 تاریخچه 
خوندي شوې سیمې کلتوري اثار دي او د دوی داستان په انساني تمدن کې نغښتی دی. د ځایونو او طبیعي سرچینو ساتنه په هېڅ صورت یو عصري مفهوم نه دی، هغه که ځايي یا بومي ټولنې وي چې د مقدسو ځایونو ساتنه کوي یا هم د اروپا د ښکار د زیرمو کنوانسیون وي. کابو ۲۰۰۰ کاله وړاندې په هند کې شاهي فرمانونو د ځینو سیمو ساتنه کوله. په اروپا کې هم شتمنو او ځواکمنو خلکو د زرګونو کلونو لپاره د ښکار ځایونه ساتل. پر دې سربېره د ځانګړو ځایونو د ساتنې مفکوره نړیواله ده: د بېلګې په توګه په ارام سمندر کې د ټولنو ("تاپو" سیمو) او د افریقا په ځینو برخو کې په (مقدسو باغونو) کې شته ده.

په دې وروستیو کې د خوندي سیمو اهمیت د بشري فعالیتونو له کبله د نړیوالې تودوخې د ګواښ او په دوامداره طریقه د طبیعي سرچینو د مصرفولو د اړتیا په اړه د پوهاوي رامنځته کېدو له کبله برجسته شوی دی. د خوندي سیمو د ګټو او ارزښتونو لیدلوری نه یوازې له چاپېریالي پلوه منل شوی، بلکې له کلتوري پلوه د بومي او ټولنیزو ساتل شویو سیمو په ډګر کې د لا پراختیا له لارې هم منل شوی دی. د نماینده چاپېریالي سیستمونو د ساتنې لپاره نړیوال پروګرامونه (د ځمکې د چاپېریال په اړه د نړیوالتوب چاپېریالي ننګونو ته په پام سره) په نسبي ډول پرمختللي دي، خو د سمندري او خوږو یا تازه اوبو په بایومونو کې لږ پرمختګ شوی دی.Phillips, A. A Short History of the International System of Protected Area Management Categories (WCPA Task Force on Protected Area Categories, 2007)

 ننګونې 
د ساتنې لپاره د خوندي سیمو د اداره کولو څرنګوالی یو لړ ننګونې راټوکوي – هغه که د محلي نفوس په اړه وي، ځانګړي ایکوسیستمونه وي یا خپله د زېرمو ډیزاین وي – او په ایکولوژیکي یا چاپېریالي مسایلو کې د ګڼو غیر متوقع عناصرو له امله هره خوندي سیمه د یوه مورد لپاره د ځانګړو لارښوونو ټولګې ته اړتیا لري.

په ډېری مواردو کې خوندي ساحې له ښاروالۍ سره نږدې همغږي او انسجام لري او ځانګړي فعالیتي مدیریت ته اړتیا لري چې له یوې خوا د پایښت او له بلې خوا د سیمه‌ییز پرمختګ لامل کېږي. د خوندي سیمو ادارې د طبیعت او چاپېریالي سیستمونو د ساتنې هدف لري، حال دا چې ښاروالۍ بیا د یوې ځانګړې محلي ټولنې د ټولنیز او اقتصادي پرمختګ مسؤولیت پر غاړه لري.

 اغېزناکتیا 
د خوندي سیمو په اړه یوه مهمه اندېښنه د ژواک بېلابېلوالي د روان زیان په مخنیوي کې د دوی د اغېزناکتیا څرنګوالی دی. ډېری موردي څېړنې پز ځمکنیو او سمندري ژوندیو نوعو باندې د دې چارې مثبتې اغېزې په ګوته کوي، خو بیا هم د ډېری خوندي سیمو په اړه معلومات نه دي وړاندې شوي. د خوندي سیمو اړوند محدودیتونه دا موارد رانغاړي: د دوی کوچنۍ اندازه او له یو بل څخه جلا کول (چې د ژوندیو نوعو په ساتنه کې اغېزناکه چاره ده)؛ د ډېری هغو فکتورونو په مخنیوي کې د دوی محدود رول چې پر ژواک بېلابېلوالي اغېزه کوي، لکه د اقلیم بدلون، مهاجمې یا بریدګرې ژوندۍ نوعې او د هوا ککړتیا؛ د دوی لوړ لګښتونه؛ او طبیعي سرچینو ته له انساني غوښتنو سره د دوی مخ په زیاتېدونکی تضاد.

خوندي سیمې د مهمو طبیعي چاپېریالي سیستمونو په ساتنه کې ستر رول لوبوي او د چاپېریالي سیستم اړین خدمات چمتو کوي چې د کاربن ذخیره کول او د سیلابونو مخنیوی یې د بېلګې په توګه یادولی شو.

د محافظتي فعالیتونو د ایکولوژیکي یا چاپېریالي اغېزناکتیا پر تمرکز سربېره، یعنې دا چې تر کومې کچې مطلوبې چاپېریالي ګټې او اهداف ترلاسه شوي، ګڼې څېړنې ښيي چې د ګټورتیا اړوندې اندېښنې یې هم باید د ساتنې د فعالیتونو په ډیزاین او پلي کولو کې مرکزي رول ولوبوي. په دې تړاو بېلابېل اړخونه لکه د استوګنځایونو ډول، د ساتنې لپاره غوره شوې ژوندۍ نوعې یا منظرې، د ساتنې د قراردادونو ډیزاین، د ساتنې د فعالیتونو اداره کول او د تادیاتو سیستمونه مهم رول لوبوي.

 سرچينې