د انګليستان اقتصادي تاريخ

د انګليستان اقتصادي تاريخ د ۲۱ پېړۍ د لومړيو د سترې برتانيې او شمالي ايرلينډ معاصر انګليستان سره له ۱۵۳۵ څخه وروسته د انګلينډ پاچاهۍ ته د وېلز له جذب څخه په برتانوي دولت کې په اقتصادي پرمختګ پورې تړاو لري. 

سکاتلينډ، انګلينډ او وېلز له ۱۶۰۱ ز کال څخه د يو بل تر منځ يوه پاچاهي ووېشله، مګر اقتصادونه يې تر هغې مودې پورې په بېل ډول پر مخ تلل، چې دوی د ۱۷۰۷ ز کال د اتحاديې قانون “1707 Act of Union” کې متحد شول. ايرلينډ د ۱۸۰۰ او ۱۹۲۲ ز کالونو تر منځ د انګليستان په اقتصاد کې شامل شوی و. له ۱۹۲۲ څخه وروسته د ايرلنډ خپلواک دولت “Irish Free State” (چې اوسمهال د ايرلينډ جمهوريت دی) خپلواک شو او خپله اقتصادي تګلاره يې جوړه کړه. Clive Lee, Scotland and the United Kingdom: The Economy and the Union in the Twentieth Century(1996)

ستره برتانيه او انګلينډ په ځانګړي ډول د ۱۶۰۰ او ۱۷۰۰ کالونو تر منځ د اروپا د خورا نېکمرغه اقتصادي سيمو له ډلې څخه شو، انګليستان کې د اتلسمې پېړۍ له نيمايي څخه صنعتي کېدل د اقتصادي پرمختګونو لامل شول، چې زياتره تاريخپوهانو د انګليستان د صنعتي اوښتون په توګه بيان کړي دي. د دې پرمختګونو په پايله کې انګليستان د ۱۹ پېړۍ د لومړیو پر مهال د اروپا په کچه له مخکښو اقتصادونو، نړيوال اقتصاد کې خورا څرګند صنعتي ځواک او يو ستر سياسي ځواک شو. د دې هېواد صنعتکاران د فولادو انجن (د پمپونو، کارخانو، د اورګاډي خوځنده ماشين او د بخار کښتيو لپاره)، د ټوکر سامان او د الې جوړولو غوندې د ماشين الاتو برخه کې ستر نوښتګران وو. برتانويانو د اورګاډي سيستم لومړني جوړونکي وو، زيات سيستمونه يې جوړ کړل او ډېری هغه توکي يې توليد کړل، چې نورو هېوادونو ورڅخه ګټه پورته کوله. د هېواد سوداګر په نړيواله سوداګرۍ او بانکولۍ، سوداګرۍ او د کښتۍ له لارې د سوداګريزو توکو په لېږدولو کې مشران وو. د انګليستان بازارونو دوه ډوله سيمې رانغاړلې، چې يو ډول يې خپلواکې سيمې او بل ډول يې په پراخېدونکې برتانوي سترواکۍ پورې تړلې سيمې وې. له ۱۸۴۰ ز کال څخه وروسته د سوداګرۍ انډول د رامنځته کولو اقتصادي تګلاره پرېښودل شوه او پر ځای يې د يو څو تعرفو، ونډې يا بنديزونو په لګولو سره ازاده سوداګري ځايناستې شوه. پياوړي شاهي سمندري ځواک “Royal Navy” د انګليستان سوداګريزې ګتې، د سوداګريزو توکو لېږد او نړيواله سوداګري خوندي کړه، په داسې حال کې چې د هېواد حقوقي نظام په يو څه ارزانه ډول د شخړو د حل لپاره يو سيستم يا نظام چمتو کړ او د لندن ښار “City of London” د اقتصادي پلازمېنې او نړيوال اقتصاد د تمرکز په توګه کار وکړ. 

د ۱۸۷۰ او ۱۹۰۰ ز کالونو تر منځ د انګليستان سړي سر اقتصادي وتنۍ ۵۰ سلنه (په ۱۹۰۰ز کال کې له نږدې ۲۹ پونډ سړي سر وتنۍ څخه ۴۱ پونډ ته: د ٪۱ رښتينو عوايدو کې د کلني زياتوالي منځنۍ کچه) لوړه شوه او دا هغه وده وه، چې د ژوند معيارونو کې د پام وړ لوړوالي سره يې تړاو درلود. که څه هم او د پام وړ دې اقتصادې ودې تر څنګ ځينو اقتصادي تاريخپوهانو وړانديز کړی دی، چې انګليستان د نولسمې پېړۍ په وروستۍ درېيمه برخه کې المان او متحده ايالتونو کې د صنعتي پراختيا د پېښېدلو له امله يو څه اقتصادي پاتې کېدل وازمايل. په ۱۸۷۰ ز کال کې د هېواد سړي سر وتنۍ د نړۍ په کچه دويم ځای درلود او يوازې له اسټراليا څخه وروسته و. په ۱۹۱۴ ز کال کې انګليستان د سړي سر عايد له مخې له نيوزيلينډ او اسټراليا څخه وروسته د نړۍ درېيم هېواد و، چې دې درې هېوادونو يو عمومي اقتصادي، ټولنيز او کلتوري ميراث يو له بل سره ګډ يا شريک کړ. په ۱۹۵۰ ز کال کې د انګليستان سړي سر وتنۍ لا هم د EEC د شپږ بنسټګر غړو له منځنۍ کچې څخه ۳۰ سلنه لوړه وه، مګر په ۲۰ کالونو کې د لويديځې اروپا زياتره اقتصادونه مخکې شول. Charles H. Feinstein (1972) National Income, Expenditure and Output of the United Kingdom. 1855-1955. Studies in the National Income and Expenditure of the United Kingdom, 6. Cambridge University Press; Table 1: Factor incomes in the grow national product, 1855-1965; Table 55: Mid-year home population of Great Britain and Ireland, 1855-1965; Table 61: Price indices for main categories of goods and services Factor incomes in the grow national product, 1855-1965. pp. T.4-5, T.120-121, T.132.Lee, Clive. The British economy since 1700: a macroeconomic perspective (1986)

دې ستونزې ته د برتانوي حکومتونو بريالی غبرګون د هغه څه په دننه کې د اقتصادي ودې د انګېزې پلټل و، چې اروپايي ټولنه شوه، انګليستان په ۱۹۷۳ ز کال کې اروپايي ټولنې ته ننوت. له دې څخه وروسته د انګليستان د پرتلنې وړ اقتصادي فعاليت په بنسټيز ډول تر هغې کچې ښه شو، چې د ۲۰۰۷ مالي کړکېچ په پيلامه کې د هېواد سړي سر عايد سره له دې هم له المان او فرانسې څخه زيات شو. سربېره پر دې د انګليستان او متحده ايالتونو د سړي سر اصولو تر منځ تشه يا توپير کې د يام وړ کمښت و. 

 ۱۶ او ۱۷ پېړۍ 
د ۱۶ او ۱۷ پېړۍ پر مهال زيات بنسټيز اقتصادي بدلونونه رامنځته شول، چې د عايداتو د لوړوالي لامل شول او صنعتي کېدلو ته يې لاره هواره کړه. له ۱۶۰۰ کال څخه وروسته د شمال سمندرګي سيمې “North Sea Region” له مديترانې څخه د اروپا د مخکښ اقتصادي مرکز ونډه تر لاسه کړه، چې له دې نېټې څخه وړاندې په ځانګړي ډول شمال ايټاليا کې د اروپا خورا پرمختللې برخه وه. سترې برتانيې له ټيټو هېوادونو “Low Conounties” سره په ګډه په اتلانتيک او اسيا کې د سوداګرۍ له پراختيا څخه په اوږد مهال کې د دې سوداګرۍ د سرلارو، هسپانيې او پرتګال په پرتله زياته ګټه تر لاسه کړه. د دې ګټې لامل په ايبريا کې د بحث وړ لږو برياليو دولتي اقتصادي نظامونو په خلاف په يادو دوه شمالي هېوادونو کې په اصل کې د خصوصي تشبثاتو بريا وه. 

د ۱۴ پېړۍ په نيمايي کې له تور مرګ “Black Death” او د ۱۵ پېړۍ د وروستيو له کرنيز خفګان څخه وروسته د انګليستان نفوس مخ پر زياتېدو شو. د وړينو توکو لېږد د اروپا اصلي خاورې ته په لېږدول شويو توليداتو سره د اقتصادي چپه کېدنې يا سقوط لامل شو. اوم هنري “Henry VII” په ۱۴۹۶ ز کال کې د “Intercursus Magnus” ګټور تړون بحث وکړ.David M. Palliser, The Age of Elizabeth: England under the later Tudors, 1547-1603 p. 300. 

لوړې مزدورۍ او د شته ځمکو ډېرښت چې په ۱۵ او ۱۶ پېړۍ کې وکتل شو، لنډ مهالی و. کله چې نفوس بېرته ورغېد، لږه مزد او د ځمکو کمښت بېرته راوګرځېد. د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې تاريخپوهانو د هېواد اقتصاد د عمومي کمښت، د شتمنۍ بيا تنظيمونې او کرنيزې راټولېدنې يا انقباض له مخې مشخص کړ. وروستيو تاريخپوهانو دا موضوعات له پامه وغورځول او د منځنۍ پېړيو او “Tudor” ودې تر منځ لېږد باندې يې ټينګار وکړ. Michael Postan, "Revisions in Economic History. IX.—The Fifteenth Century." Economic History Review (1939) 9#2: 160-167. in JSTOR

جان ليلينډ “John Leland” د هغه سيمه ييز اقتصاد بډايه لارښوونې پرېښودې، چې نوموړي له ۱۵۳۱ څخه تر ۱۵۶۰ ز کال پورې د خپلو سفرونو پر مهال وکتلې. نوموړي بازارونه، بندرونه، صنعتونه، ودانۍ او د لېږد رالېږد اړيکې روښانه کړې. نوموړي په ډاګه کړل چې ځيني ښارګوټي د نويو سوداګريزو او صنعتي موکو او په ځانګړي ډول د ټوکر توليد له لارې پراخېدل. هغه ځيني ښارونه مخ په زوال وکتل او وړانديز يې وکړ، چې د تشبث کوونکو او خير رسونکو له لورې پانګه اچونې ځينو ښارګوټو ته د نېکمرغه کېدولو وړتيا ورکړې ده. د ماليې ټاکنه په اقتصادي وده کې يو منفي عامل ځکه و، چې د لګښت په پرتله پر پانګه اچونه باندې لګول شوې وه. John S. Lee, "The functions and fortunes of English small towns at the close of the middle ages: evidence from John Leland's Itinerary." Urban History 37#1 (2010): 3-25.Richard W. Hoyle,  "Taxation and the mid-Tudor crisis." Economic History Review 51#4 (1998): 649-975. in JSTOR

د ډيريک هېرسټ “Derek Hirst” له نظره له سياست او مذهب څخه وراخوا ۱۶۴۰ او ۱۶۵۰ ز لسيزې د يو ژوندي اقتصاد شاهد وې، چې د توليد برخه کې د ودې، د مالي او پور وسايلو پراختيا او د اړيکو د سوداګريز کېدنې له مخې مشخص شوی و. لوستو وګړو د وختېرۍ فعاليتونو لکه اس ځغلونې او بولېنګ [هغه لوبه چې په کې واړه واړه لرګي د توپ مخې ته درول شوي وي او په توپ سره ړنګول کېږي] لوبو لپاره وخت وموند. په لوړ کلتور کې مهم نوښتونه موسيقۍ لپاره د ډله ايز بازار پرمختګ، د پوهنيزې څېړنې زياتوالی او د خپرولو [ليکنيزو اثارو] پراختيا وو. ټول تمايلات په نويو رامنځته شويو قهوه خونو کې په ژور ډول بحث کېدل. Derek Hirst, "Locating the 1650s in England's seventeenth century" History 81#263 (1996): 359-83. online

 د پيسو د عرضې برخه کې وده 
هسپانوي او پرتګاي مستعمرو په نوې نړۍ “New World” کې اروپا ته زيات سپين او سره زر ولېږدول، چې ځينې يې د انګليسي پيسو له بشپړولو يا عرضې سره زيات شول. د مانچستر پوهنتون د ډاکتر نونو پالما “Dr. Nuno Palma” له نظره ګڼو لاملونو د انګليستان اقتصاد پراخه کړ. د ودې نمونې مهمې بڼې تخصص او جوړښتيز بدلون او همدا راز د بازار ګډون کې زياتوالی و. د سپين او سرو زرو سکو نوې عرضې د پيسو عرضه زياته کړه. د ژمنې بانک نوټونو پر ځای د راتلونکو ژمن نوټونو په واسطه تاديه شول، سوداګريزې راکړې ورکړې د سکو په واسطه ملاتړ کېدې. دې حالت د راکړې ورکړې بيې کمې کړې، د بازار پوشښ يې زيات کړ او په نغدي راکړه ورکړه کې د ګډون په موخه يې انګېزې او موکې پرانېستې. له اسيا څخه د ښکلا تجمل توکو لکه ورېښمو او مرچک تقاضا راپورته شوه، چې نوي بازارونه يې رامنځته کړل. د سکو زياتې عرضې د ماليې راټولنه اسانه کړه او حکومت ته يې اجازه ورکړه چې مالي وړتيا لوړه او د عامه توکو لپاره يې برابره کړي. N. Palma, "Money and modernization in early modern England" Financial History Review (2019), preprint EHES Working Paper No. 147, February 2019, online 

ګڼ انفلاسيوني فشارونه وو، چې ځيني يې د نوې نړۍ سرو زرو د نفوذ او د نفوس د زياتوالي له امله وو. د پيسو پړسوب يا انفلاسيون د ډېری کورنيو پر اصلي شتمنۍ باندې منفي اغېز درلود او د بېوزله او شتمن تر منځ يې د واټن پراخېدلو په توګه ټولنيز پړسوب يا پاڅون ته پړاو جوړ کړ. دا د ډېره کيو کليوالي وګړو لپاره د پام وړ بدلون يوه دوره وه، چې شتمن ځمکوالو په کې رانغاړل شوي (محوطه) معيارونه وړاندې کړل. J. R. Wordie, "Deflationary factors in the Tudor price rise." Past & Present 154 (1997): 32-70.Ian Dawson, The Tudor century (1993) p. 214

 سرچينې