اينګ لمان

Inge Lehmann چې د ۱۸۸۸ می له ۱۳ څخه يې د ۱۹۹۳ فبروري تر ۲۱ ژوند وکړ؛ يو ډنمارکۍ زلزله پېژندونکط او د ځمکې فزيکپوه وه. په ۱۹۳۶ کې يې وموندل چې ځمکه د ويلې شوې باندينۍ هستې دننه يوه جامده دننۍ هسته لري. له هغې څخه وړاندې د زلزله پېژندنکو باور درلود چې د ځمکې هسته يوه مفرده ويلې شوې بې وسه کره ده، که څه هم له زلزلو څخه د زلزليز څپو د کره اندازې اخيستنو د تشرېح لپاره چې له دې نظريې سره متناقض وې.؟ Lehmann د زلزليز څپې اندازې تحليل کړې او پايله يې تر لاسه کړه، چې له اندازه اخيستنو سره د پرتله شويو زلزليز څپو د توليد په موخه بايد ځمکه يوه جامده دننۍ او ويلې شوې باندينۍ هسته ولری. نورو زلزله پوهانو هم وازمويل او د Lehmann تشرېح يې ومنله. نوموړې يو له تر ټولو زيات عمر لرونکې پوهانو له ډلې څخه وه، چې له ۱۰۴ کالونو څخه زيات ژوند يې وکړ. 

 د ژوند لومړني وختونه او زده کړې 
Inge Lehmann د کوپنهاګن په يوه برخه (Østerbro) کې پيدا او لويه شوه. د يو کوچني په توګه ډېره شرمېدونکې وه، چې دې چلند يې د عمر تر پايه دوام وکړ. مور يې Ida Sophia Torsleff يوه د کور مېرمن او پلار يې Alfred George Ludvik Lehmann (۱۹۲۱ – ۱۸۵۸) يوه ازمايښتي ټولنپوه و. 

نوموړې د ښوونځي زده کړې په (Fællesskolen) کې تر لاسه کړې. ياد ښوونځی په پيداګوژيک ډول يو پر مخ تلونکی عالي ښوونځی و، چې له نجونو او هلکانو سره يې يو ډول چلند کاوه او دواړه يې په ورته نصابي او غير نصابي فعاليتونو کې شاملول. د Niels Bohr ترور Hanna Adler د ذکر شوي ښوونځي مشره وه. د لمان د وينا له مخې چې پلار يې او Adler د نوموړې په معنوي پرمختګ کې د پام وړ اغېزناک شخصيتونه وو. 

لمان د ۱۸ کلنۍ په عمر کوپنهاګن پوهنتون ته د داخلېدلو په ازموينه کې لومړۍ درجه نمرې تر لاسه کړې. په ۱۹۰۷ کې يې په کوپنهاګن او کمبريج پوهنتونونو کې د رياضياتو، کيميا او فزيک په برخو کې زده کړې پيل کړې، مګر روغتيايي ستونزې يې د زده کړو خنډ وې. په Newnham College کې يې له ۱۹۱۰ څخه تر ۱۹۱۱ پورې په رياضياتو کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. په ۱۹۱۱ کې د کاري ستړيا له امله له کمبريج څخه راوګرځېده او د يو څه مودې لپاره يې زده کړې ونه کړې. تر هغه چې نوموړې په ۱۹۱۸ کال په کوپنهاګن پوهنتون کې بېرته خپلې زده کړې پيلولې، د څو کالونو لپاره يې د احصائيې په يو دفتر کې د کار کولو له مخې يې خپل غوره محاسبوي مهارتونه غښتلي کړل. په دوه کالونو کې يې د فزيکي پوهې او رياضياتو په څانګو کې د نوماند magisterii درجه بشپړه او په ۱۹۲۰ کې فارغه شوه. کله چې په ۱۹۲۳ کې بېرته ډنمارک ته واپس شوه، په کوپنهاګن پوهنتون کې د احصايې پوهې د پروفيسور J. F. Steffensen د مرستيالې په توګه يې دنده ومنله. 

لمان د Harriet په نوم يوه کوچنۍ خور لرله، چې د فلم ليکواله شوه او د لمان خلاف يې کورنۍ او کوچنيان لرل. د يادونې ده چې Lehmann د خپلې ځوانۍ ټول ژوند ځانته تېر کړ. 

 مسلک 
په ۱۹۲۵ کې د زلزله پوهنې په برخه کې د Lehmann د مسلک هغه مهال پيل شو، چې نوموړې د مساحت متخصص Niels Erik Norlund مرستياله شوه. نوموړې له درې نورو هغو مرستيالانو سره جوړه شوه، چې له دې مخکې يې د زلزلې نقشه جوړولو په اړه هيڅکله نه و کتلي. په ډنمارک او ګرينلېنډ کې يې د زلزليز کتنځايونو د برابرولو دنده پيل کړه. نوموړې د زلزله پوهنې په برخه کې له مشرانو متخصصينو سره د درې مياشتو لپاره له هېواده د باندې لاړه. د يادو مشرانو له ډلې څخه يو هم Beno Guternberg و، چې د ننۍ منل شوې اندازې په ۱۵ کېلومترو کې يې د نه سوځېدونکې هستې تر بريد پورې واټن مشخص کړی و. 

په زلزله پوهنه کې د نوموړې د زده کړو پر بنسټ يې په ۱۹۲۸ کې د مساحت پوهه کې د ماسټرۍ برابر د magister scientiarum درجه تر لاسه کړه او د دولتي مساحت پوه او د ډنمارک مساحتي انسټيټيوټ (Geodetical Institute of Denmark مشري يې Norlund کوله) کې د زلزله پوهې د څانګې امرې په توګه دنده ومنله. Lehmann د اروپايي seismographic کتنځايونو څخه د اندازې اخيستنو نظم او شننې ودې ورکولو او همدارنګه نورو زياتو هڅو ته پام شو. دا پرمختګونه د نوموړې د وروستيو موندنو په زړه کې پراته دي. 

د P’ (1936) تر سرليک لاندې يوه مقاله کې لمان د P څپې د رسېدنو لومړنۍ ژباړنه وه، چې له دننۍ هستې (لکه د ۱۹۲۹ Murchison پياوړې زلزلې څخه) څخه د انعکاساتو په توګه د ځمکې د هستې د P څپې په سيوري کې په ناڅرګند ډول ښکاره شو.د وخت نورو مشرانو زلزله پوهانو لکه Beno Gutenberg, Charles Richter او Harold Jeffreys په دوه يا درې کالونو کې دننه د نوموړې تعبير ومنه، مګر د کمپيوټري محاسبو په واسطه په سم ډول د ښودنې په موخه يې د ژباړې لپاره تر ۱۹۷۱ کال پورې وخت ونيو. Lehmann په خپل کار کې د پام وړ حساسه وه او په دويم نړيوال جنګ کيې د ډنمارک د جرمني نيونه پر مهال نړيوالې اړيکې لرلې. نوموړې په ۱۹۴۰ او ۱۹۴۴ کالونو کې په ترتيب سره د ډنمارک د ځمکې فزيکي ټولنې د رئيسې په توګه خدمت وکړ. Lehmann, I. (1936): P', Publications du Bureau Central Seismologique International, Série A, Travaux Scientifique, 14, 87–115.

لمان په ۱۹۵۲ کې د کوپنهاګن پوهنتون د ځمکې فزیک په څانګه کې د تخصص لپاره په پام کې نيول شوې وه، مګر ونه ټاکل شوه. په ۱۹۵۳ کې د Geodetic Institute کې له خپلې دندې تقاعد شوه. د څو کالونو لپاره متحده ايالتونو ته لاړه او له Maurice Ewing او Frank Press سره يې د ځمکې د پوښ او پورتنۍ نه سوځېدونکې برخې د پلټنو برخه کې مرسته وکړه. نوموړې د دې کار پر مهال يو بل زلزليز نه پرله پسې والی وموند، د ۱۹۰ او ۲۵۰ کېلومتر تر منځ ژوروالي کې د زلزليزو څپو په چټکتياوو کې د يو پړاو بدلون؟ زياتوالی دی. ياده موندنه له هغې څخه وروسته [مړينې څخه وروسته] د «لمان نه پرله پسې والي» ونومول شوه. Francis Birch يادونه وکړه چې د لمان نه پرله پسې والی د يو تورپوستي هنر د يو ښوونکي له خوا د زلزليز ثبتونو د سمې کره کتنې له مخې موندل شوه و، چې د کمپيوټري کولو هيڅ اندازه يې بشپړ ځايناستی نه شي کېدلی. 

 انعامونه او سرلوړي 
Lehmann د خپلو غوره علمي لاسته راوړنو لپاره زياتې سرلوړۍ او ستاينې تر لاسه کړې، چې له منځه يې په ۱۹۶۰ کې د Gordon Wood Award، په ۱۹۶۴ کې Emil Wiechert Medal، په ۱۹۶۵ کې د پوهې او ليکونو د ډنمارکي شاهي ټولنې سرو زرو انعام، په ۱۹۳۸ او ۱۹۶۷ کې Tagea Brandt Rejselegat، په ۱۹۶۹ کې د شاهي ټولنې د يوې ملګرې [غړې] په توګه د نوموړې ټاکنه، د لومړۍ ښځې په توګه په ۱۹۷۱ کې د Willial Bowie Medal او په ۱۹۷۷ کې د امريکا د زلزله پېژندنې ټولنې انعام دی. په ۱۹۶۴ کې د کولمبيا پوهنتون او په ۱۹۶۸ کې د کوپنهاګن پوهنتون له لوري د افتخاري دوکتورا او همدارنګه ګڼو افتخاري غړيتوبونو سره ستايل شوې وه. 

اسماني وړه سياره 5632 Ingelehmann د نوموړې په وياړ نومول شوې وه او په ۲۰۱۵ کې (چې په ډنمارک کې د ښځو د رايې حق غوښتلو ۱۰۰ کاليزه وه) Lehmann د شلمې پېړۍ په نيمايي کې په ډنمارک کې د شته سړي واک څېړنې ټولنې پر وړاندې د خپلې سترې هڅې په وياړ انعام تر لاسه کړ، چې د يوې نوې حشرې نوعې له هغې وروسته (Globicornis (Hadrotoma) ingelehmannae sp. n., Jiří Háva & Anders Leth Damgaard, 2015) ونومول شوې. 

جيولوژيکي پوهې سره د نوموړې د مرستې له امله American Geophysical Union [د امريکا د ځمکې فزيک ټولنې] د ځمکې د نه سوځېدونکې برخې او هستې په جوړښت، ترکيب او حرکتونو باندې د پوهېدنې په برخه کې د غوره مرستو په وياړ کلنی Inge Lehmann Medal جوړ کړ. 

د نوموړې د زوکړې په ۱۲۷ کال، ګوګل خپل نړيوال Google Doodle Lehmann ته ډالۍ کړ. 

په ۲۰۱۷ کوپنهاګن کې پر Frue Plades باندې لمان ته ډالۍ يو نوی يادګار ودرول شو. څلی يا يادګار د Elizabeth Toubro له لوري طرحه شوی دی. 

 سرچینې