افغانان

افغانان د افغانستان وګړي يا اوسېدونکي، يا هغه خلک دي چې پښت (اصل نسب) يې له دې ځايه وي. افغانستان د بېلابېلو قومونو کور دی خو پښتانه د دې هېواد اکثريت قوم دی چې له نیمايي څخه ډېر وګړي جوړوي. پښتو د دې هېواد لومړۍ لويه ژبه او ورپسې يې دري ژبه ده. دا دوې ژبې په رسمي ادارو کې کارېږي او د افغانستان وګړي تر ډېره په دې دواړو ژبو پوهېږي.

 مخينه 
د افغان (Abgân) د نوم لومړۍ يادونه په درېيمه زېږديزه پېړۍ کې د ساساني سترواکۍ لومړي شاپور کړې ده، د افغانستان په شمال کې د څلورمې پېړۍ په موندل شويو باختري اسنادو کې ليدل کېږي چې ځانګړو خلکو ته په افغانان/افغانا (αβγανανο) ټکي سره اشاره شوې. د افغان ټکي اصل له فارسي اخيستل شوی او پښتنو ته کارول کېږي، په تېر کې ډېرو پوهانو له اس (Skt.aśva-, Av.aspa) يعنې (Aśvaka) يا (Aśvakayana) د هندوکش د سيمې لرغونو اوسېدونکو، اشواکان يا اساکان نوم سره د دې ټکي تړاو پلټلی، خو د ځينو ژبپوهانو په وينا، دا به ډېره ستونزمنه وي چې اشواکا (Aśvaka) يا اشوکايانا (Aśvakayana) له افغان ټکي سره وتړل شي.

د يو صفت په ډول، د افغان ټکی دا معنا هم لري چې له افغانستان يا د دې هېواد د خلکو، ژبې او کلتور سره اړيکه. د 1964ز کال د افغانستان د اساسي قانون  سره سم، ټول افغان اتباع د قانون په وړاندې په خپلو حقوقو او مسئوليتونو کې سره برابر دي. د افغانستان د اوسني قانون څلورمه ماده وايي چې د افغانستان اتباع له پښتنو، تاجکانو، هزاره، ازبک، ترکمن، بلوچ، پشه يي، نورستاني، ايماق، عرب، قرغيز، قزلباش، ګوجر، براهوي، او د نورو قوميتونو له غړو جوړ دي. په دې برخه کې سياسي اختلافات هم شته: د افغانستان د غېر پښتنو قومونو ځينې غړي شته، چې پر ځان د افغان ټکي پلې کېدل ردوي، همدا راز په پاکستان کې داسې پښتانه شته چې هيله لري د افغان ټکی په دوی پلې شي.

له قوميت څخه مخکې هېواد، تاريخي نسلي نوم افغان د پښتون پښت لرونکې ډلې د غړي لپاره کارېدو. د هېواد د سياسي ماهيت بدلېدو، لکه له پاکستان (هغه مهال برتانوي هندوستان) سره د انګريزانو له خوا د پولې کاږلو دا معنا بدله کړې ده، او د افغانستان اړوند ټولو نسلونو خلکو لپاره په يوه قومي پېژندګلو بدله شوې ده.

 افغانستاني او افغانان 
افغاني لفظ چې لږ عام دی، د افغانستان د اتباعو لپاره د پېژندنې يوه بديله نښه ده. د افغانستاني اصطلاح، د يو چا توکميزې، پښت (نژادي)، او مذهبي مخينې ته له کتنې پرته هغه چاته اشاره کوي چې د افغانستان تابعيت لري. په ګڼ مليتي افغانستان کې، د افغان اصطلاح د تل لپاره د پښتنو سره تړل شوې ده. ځينې غېر پښتانه اتباع لکه تاجکان، هزاره ګان، او ازبکان دې اصطلاح ته د پښتنو د واکمنۍ د يوې برخه په توګه ګوري، چا چې دا اصطلاح د هغوی د قومي پېژندګلو لپاره جوړه کړې ده. د افغانستاني اصطلاح په ځينو کډوالو او له هېواده وتليو په منځ کې کارول کېږي، په ځانګړي ډول د غېر پښتنو په منځ کې.

 ګرځېدلی 
افغانستان کله هم يو ملي دولت نه دی ګرځېدلی. په ټول افغانستان کې د قبايلو يا قومي ډلو په توګه پیاوړې محلي او سیمه ييزه پېژندګلو لري (پښتون، تاجيک، هزاره، ازبک يا نور). له تېرو دوه پېړيو راهيسې، د افغانسان واکمنو هڅه کړې، تر څو داسې يو دولت منځ ته راوړي چې د پښتنو استازولي وکړي. د افغان قومي پېژندګلو پر بنسټ د يو پياوړي مرکزي حکومت د جوړولو لپاره ابتدايي هڅې شوي دي، کومو چې په دولتي کچه پښتنو ته د هغوی د نسلي حدودو څخه دباندې امتيازات ورکړي. تر هغه وخته غېر پښتنې قومي ډلې د يو مرکزي دولتي نظام منلو ته چمتو نه وې، دا خو ليرې ده چې يوه نوې قومي پېژندګلو ومني. هغوی له افغانستان سره په ټوليز ډول يا له هغې څخه هم په پراخه دايره کې پېژندګلو نه درلوده، يا يې د تابعيت يادونه نه وه شوې، کوم چې دوی ته د مرکزي حکومت له خوا نه و ورکول شوی.

 لغتپوهنه 
د زيات محدود، نسلي ليدلوري څخه، افغان هغه اصطلاح ده، په کوم سره چې د افغانستان په فارسي ژبه خبرې کونکې (او په عموم کې له پښتو پرته په نورو ژبو خبرې کونکي قومونه) يې د پښتنو لپاره کاروي. افغان=پښتون معادله په افغانستان کې او له هېواده بهر ډېره خپره شوې ده، ځکه چې پښتون قبايلي اتحاد په شميريز او سياسي ډول په هېواد کې خپل تسلط پر ځای ساتلی دی.

 ملي پېژندګلو (هويت) 
د افغانستان لپاره د يو ډول ملي پېژندګلو د جوړولو ابتدايي هڅې په 1919ز کال کې له برتانوي سترواکۍ څخه د خپلواکۍ تر لاسه کولو څخه وروسته پيل شوې. دا هغه وخت و چې افغانستان په خپلې خپلواکۍ بشپړ واک تر لاسه کړی و. په ځانګړي ډول، هزاره قوم، کوم چې اوس هم د دويمې درجې اتباع بلل کېږي. په 1973ز کال کې د پاچايۍ له سقوط وروسته، محمد داودخان دې هېواد ته د افغانستان نه، بلکې د يو پښتونستان په سترګه کتل، څوک چې د پښتونستان يو سرسخت ملاتړی و، پښتونستان هغه ځمکه ده چې د سرحد ايالت (NWFP) او قبايلي سيمو پښتانه له افغانستان سره نښلوي. د يو لړ ټولنيزو او زده کړه ييز پرمختګونو د پلې کولو سره سره، داودخان د ملي پېژندګلو په منځ ته راوړلو کې ناکام شو. د غويې (ثور) له اوښتون (انقلاب) وروسته، مرکزي حکومتونو د نوي تعليم په کارولو سره د پراخه افغان پېژندګلو د پلې کولو هڅه وکړه، خو د دوی هڅو هم محدوده بريا درلوده. يوې شریکې ملي پژندګلو ته په ودې کولو کې تر ټولو عامو خنډونو څخه يو دا حقيقت هم و، چې هغه قومي ډلې، لکه هزاره، ازبک يا تاجک، د يو داسې هويت (پېژندګلو) له عناصرو سره نه پېژندل کېدل، کومو چې پر هېواد واکمنۍ کونکي پښتون نسل کې پیاوړی اساس درلود.

 نورې پېژندګلو: افغانۍ او افغانان 
افغانۍ اصطلاح د افغانستان دودپيسې يو واحد ته کارول کېږي. دا اصطلاح ډېر ځله په انګليسي ژبه کې (او په ځينو قاموسونو کې هم شته) د هغه شخص يا شي لپاره هم کارول کېږي چې افغانستان سره تړلی وي، بيا هم ځينو دا نظر ورکړی چې دا استعمال يې ناسم دی. د دې کارولو يو لامل دا هم کېدای شي چې د افغاني اصطلاح په حقيقت کې په ټوليز ډول په فارسي او هندوستاني ژبه کې د افغانانو لپاره يو سم لفظ دی، په داسې حال کې چې افغان له پښتو څخه اخيستل شوی دی. په همدې بنسټ، افغان، له دري يا هندي-اردو څخه د ژباړلو پر مهال انګريزي شوې افغاني اصطلاح ده، نه له پښتو څخه. يو بل ډول يې افغانی دی، کوم ټکی چې ډېر کم د افغان پر ځای کارول کېږی.

 قوميتونه 
افغانان د ګڼو قومي مخينو لرونکي دي. پښتانه يې د نفوس اکثريت دی، داسې حال کې چې تاجکان، هزاره ګان، ازبکان له دوی وروسته په اکثريت کې دي، او ټول څلورواړه يو ځای د نفوس 60٪ برخه جوړوي. دوی د متنوعو پښتونو (نسلونو) څخه دي چې په هغوی کې ايرانيان، ترکان، مغلو ژبني نسلي جرړې لري.

 دينونه 
د افغانانو ټول قومونه په اغلب او دوديز ډول د اسلام پيروان دي، ډیری يې د سني اسلام اړوند دي. نور دينونه پکې لږکي دي، په هغوی افغان هندوان، افغان سيکان، افغان يهوديان او افغان مسيحيان شامل دي.

 کلتور 
له درې زريزو راهيسې افغان کلتور موجود دی، کوم چې تر 5000 مخزېږديز کې د هخامنشي سترواکۍ د پړاو پورې اړه لري. افغانان هم شرکې کلتوري ځانګړتياوې لري او هم هغه چې په څلور دېرشو ولايتونو کې په سيمه ييزه کچه سره توپير لري چې هر يو يې خانګړي کلتورونه لري، او لامل يې تر يو بريده د هېواد وېشونکې جغرافيايي خنډونه دي. له تاريخي اړخه د افغانستان کلتور د نږدې فارسي سره تړلی دی، په کومو کې چې  دواړه هېوادونه اسلامي مذهب، هجري شمسي تقويم (لمريز لېږديز کالهنداره) پيروي کول او په يو ډول ژبو خبرې کول دي، همدا لامل دی چې ايران او افغانستان له کلتوري اړخه له زرګونو کلونو راهيسې يو له بل سره نږدې دي.

 سرچينې