اکازۍ

اکازۍ د پاکستان په شمالي برخه کې د پښتون (یا پښتون ؛ پټان ) قبیله ده. دا په ځانګړي ډول د یوسفزو قبیلې د یوې فرعي څانګې، عیسې زو قبیلې، برخه ده. یوسفزی قبیله د پښتنو په قبایلو کې یو له خورا باعزته، مشهور او بااثره قبایلو څخه ګڼل کیږي؛ چې د خیبر پښتونخوا په سیمه کې آباد دي. دا قبیله د خپلې شتمنې کلتوري ورثې، قوي قبایلي دود (پښتونولي) او تاریخي نفوذ له امله پیژندل کیږي. یوسفزو قبیلې د برتانوي استعمار پر وړاندې د مقاومت او د خپلې خپلواکۍ د ساتنې په برخه کې مهم رول لوبولی دی. پوځي تاریخ لیکونکي ډګروال هارولډ کارمیکل ویلی د لوی یوسفزیو قبیلې شخصي لید وړاندې کړی، په ګوته کوي: -

" یوسفزی یو زراعت پوه دی، په عمومي ډول یو ښه، د ښه بدن او ظاهري بڼه لرونکی سړی دی چې د نژادي غرور، ښه کالي او خوشحاله دی، پداسې حال کې چې د هغه میلمه پالنه متل دی". 

 د قبیلې پېژندنه 
اکازۍ د تورغر قبیلې څخه شمیرل کیږي، چې د یوسفزیو قبیلې د عیسی زي قبیلې یوه څانګه ده. Compiled by H. A. Rose. Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province. p.702.https://archive.org/details/glossaryoftribes03rose دوی د اکا له اولادې څخه دي، د عیسی زوی (عیسیزي) او د یوسف  ( یوسفزی ) لمسی. H. D. Watson. Gazetteer of Hazara District, 1907. p. 164.https://books.google.com/books?ei=LqhXTY6QJI_RrQfV--GHBw&ct=book-thumbnail&id=V1NuAAAAMAAJ&dq=gazetteer+of+hazara+district&q=Akazais اکازۍ بیا په څلورو برخو ویشل شوي چې هره برخه دوه یا ډیرې فرعي برخې لري. J. Wolfe Murray. A Dictionary of the Pathan Tribes on the North-west Frontier of India. https://archive.org/details/adictionarypath00brangoog

 برخې او فرعي برخې 
فرعي کلی برخه فرعي برخه (خیل) اکازۍ پاینده خیل اول خېل، جوګي خېل او لال خېل برت خیل بيبا خېل، چمبه خېل او خان خېل   تاسن خیل اکوزي، غازي خان او ماموزي عزیز خیل درجا خیل، رسول خیل، سین خیل او کالا خیل

 جغرافيه 
د اکازئی قبیلې اکثریت (شاوخوا ۳۵،۰۰۰ تنه) د یوه غرني سیمې، چې تورغر (تور غر) نومېږي، د لویدیځو لمنو پر سر مېشته ده. د اکازئیو سیمه د حسنزو قبیلې له شمالي خوا سره نږدې پرته ده. د ختیځ خوا ته د اگرور سیمه موقعیت لري، شمال ته چغرزئیان (نصرت خېل او بسی خېل) میشت دي، او لویدیځ لور ته مشهوره د سند سیند بهېږي.
د مچایي سر د دوی له جنوبي خوا پرته ده، چې د تورغر تر ټولو لوړه څوکه ده (۹۸۱۷ فوټه لوړوالی لري) — دا څوکه د اکازئیو په برخه کې راځي.
د اکازئیو مهم کلي کند (بر کند او کوز کند)، بمبل، او بلیانړه دي. نور کلي عبارت دي له دربنړه، کنډر، بکرې، لید، لاشوړه، بکیانړه، موراتَه، تورم، او لارې.
د سکهانو د واکمنۍ پر مهال او تر ۱۸۶۸م کال پورې، اکازئیان د اگرور درې (اوسنۍ تحصیل اوګی) د شاهتوت د کلي مالکین وو.
د ژوند د ښه فرصتونو لپاره، اکازئیان له تورغر څخه ګاونډیو سیمو او د هېواد نورو ښارونو ته کډه شول.
د تورغر نه کډه شوي اکازئیان اوس د مانسهرې ولسوالۍ په اوګی تحصیل (چې تورغر سره نښتی دی)، د پخل درې، د کونش درې (چنارکوټ، مانسهره ولسوالۍ)، ملک پورې (ایبټ آباد)، کهلابټ ټاؤن شپ، نارا، هري پور، کراچۍ، راولپنډۍ، او د اټک ولسوالۍ په برهان کې مېشته دي.Wylly H.C. From the Black Mountain to Waziristan, Chapter - II pges (24 -53).https://archive.org/details/fromblackmountai00wyll د ژوند د ښه امکاناتو لپاره، اکازیان د پاکستان دننه سیمو او ښارونو ته مهاجر شول. هغه خلک چې د تورغر څخه مهاجر شوي اوس  په تحصیل اوګي (تورغر سره نږدې)،د پکلے دره او کونش دره – چنارکوټ د مانسهره، ملکپوره - ایبټ آباد ، کلابت ټاون شپ ، ناره، هري پور ، کراچۍ ، راولپنډۍ او برهان ضلع اټک کې ژوند کوي. 

 د انګرېزانو پر ضد جګړه 
تورغر د 1858 څخه تر 1947 پورې د برتانوي واکمنۍ پرمهال هیڅکله د دوی تر ادارې لاندې نه و. د حسن زيو تر څنګ اکازيانو د انګرېزانو پر ضد په جګړه کې ډېر فعال وو. 

د دې قبیلې د جنګیالیو شخصیت او زړورتیا د سر ویلیم ویلسن هنټر لخوا په لاندې ډول تشریح شوې: Sir Willium Wilson Hunter.The Indian Musalmans (1872) page 30 (https://archive.org/details/indianmusalmans03huntgoog

د برتانوي واکمنۍ حکومت په مختلفو وختونو کې د تور غر  قبیلو د ځپلو لپاره تور غر ته پنځه لوی مہمات واستول: 

د تور غر لومړی مہم – ۱۸۵۲-۱۸۵۳. د ۱۸۵۱ کال د مني پر مهال د مالګې د څانګې د کارني او تپ په نوم د دوو برتانوي افسرانو وژنه د دې مہم لامل شوه. دا عملیات د 1852 کال د دسمبر څخه تر جنوري 1853 پورې ترسره شوي. په دې مہم کې د ډګرمن مکسن په مشرۍ ۳۸۰۰ سرتیري ګډون درلود. په دغه مہم کې پنځه عسکر وژل شوي او ۱۰ نور ټپيان شوي دي. Stephen Herold.Expeditions against the Tribes of NWF Province from 1847 to 1908. http://www.antiquesatoz.com/stephenherold/nwfrontc.htm

 د تور غر دوهم مہم – ۱۸۶۸. دغه مہم د حسن زيو، اکازو او چغرزي قومونو له خوا د وادي اګرور په اوګي کې د برتانوي پوليسو په پوسته د بريد له امله رامنځته شو. دا عملیات د اکتوبر په 1868 کې ترسره شوي. په دې سفر کې 12,544 سرتیري شامل وو چې د میجر جنرال وائلډ لخوا یې قومانده کوله. په جګړه کې ۵۵ عسکر وژل شوي او ۲۹ نور ټپیان شوي دي. 

 د تور غر دریم مہم – ۱۸۸۸. دا عملیات د 1888 د لومړي هزاره مہم په نوم هم پیژندل کیږي. د دې مبارزې لامل د انګرېزانو پر کلیو د قومونو پرله پسې بریدونه او پر برتانوي پوځیانو برید وو، چې په ترڅ کې یې دوه برتانوي افسران ووژل شول. دا د اکتوبر له 1 څخه تر نومبر 11، 1888 پورې دوام وکړ. په دې کمپاین کې 9,416 سرتیري شامل وو چې د میجر جنرال جې مک کوین لخوا یې قومانده کوله. په دې کمپاین کې ۲۵ عسکر وژل شوي او ۵۷ نور ټپیان شوي دي. 

 د تور غر څلورم مہم – ۱۸۹۱. دا عملیات د دویم هزاره مہم ۱۸۹۱ په نوم هم یادیږي. د تورغر قبیلې د برتانیې په خاوره کې په خپلو عسکرو باندې ډزې وکړې چې د همدې مبارزې لامل شو. د کمپاین موده د مارچ څخه تر نومبر 1891 پورې وه. په دې ځواک کې 7,289 سرتیري شامل وو او مشري یې د تورن جنرال W. K. Ellis په غاړه وه. په دغه کمپاين کې ۹ تنه عسکر وژل شوي او ۳۹ نور ټپيان دي.  A H Manson Expedition Against The Hasanzai And Akazai Tribes Of The Black Mountain 1891(https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.278708

 د 1892 کال د عیسی زی قبیلې پر ضد مہم .  د قبیلو لخوا د تړونونو څخه سرغړونه او د جوړجاړي څخه ښکاره سرغړونه د دې کمپاین لامل شوه. د دې عملیاتو هدف د حسن زی، اکازي او مدخیل په نوم د دریو داعشیانو پر ضد و. دا د سپتمبر څخه تر اکتوبر 1892 پورې پرمخ وړل شوی و. په دې ځواک کې د تورن جنرال ویلیم لاکهارټ تر قوماندې لاندې 6000 سرتیري او 24 ټوپکونه شامل وو. په دې کمپاین کې ۲۴ تنه عسکر د کولرا له امله مړه شول نه د دښمن د مرمیو.Watson, H. D. Ed. Gazetteer Of The Hazara District, 1907 https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.31463/page/n236/mode/1up?q=Black+Mountain

 کلتور او دودونه 
د نورو ټولو پښتنو په څیر، اکازیانو خپل کلتوري هویت ساتلی دی. دوی د پښتونولي د اخلاقو اصول په کلکه تعقیبوي، چې په هغه کې مینه، نیکمرغي، زړورتیا، وفاداري او تواضع شامل دي. اکازو هم د پښتنو دودونه د جرګې (مشورتي مجلس)، نانواتي (پلاوی د جرم اقرار)، هجره (لویه دسترخوان) او میلمستیا (میلمه پالنه) ساتلي دي. Surinder Singh and Ishwar Dayal Gaur. Popular Literature and Pre-Modern Societies in South Asia. p. 336.https://books.google.com/books?id=QVA0JAzQJkYC&pg=PA336&dq=pushtoonwali

 ژبه 
پښتو د اکازیو اساسي ژبه ده. له نورو خلکو/ژبو سره د سختو طبعي ځمکو او لږو سړکونو له امله لږ تعامل؛ د تور غر اکازۍ د پښتو تر ټولو پاکه بڼه خبرې کوي. هغه اکازیان چې نورو سیمو ته کډه شوي، محلي ژبې یې غوره کړې دي لکه؛ هندوکو په هزاره ډویژن کې.

 تور غر ولسوالۍ 
په 14 اګست 1947 کې د پاکستان له جوړېدو وروسته، تور غر د خیبر پښتونخوا (شمال لویدیز سرحدي صوبې) د صوبايي حکومت تر ادارې لاندې د قبایلي سیمې حیثیت ورکړل شو.

د ۲۰۱۱ کال د جنورۍ په ۲۸مه تورغر د خېبر پښتونخوا ۲۵مه ضلعه شوه. Tor Ghar: Kala Dhaka becomes 25th K-P district The Express Tribune. 28 January 2011. Retrieved 12 November 2011. جودبا د دې نوې جوړې شوې ولسوالۍ مرکز دی چې لاندې تحصیلونه لري:

 جودبا
 کندر حسن زی
 مدا خیل

د اکازۍ ډیری سیمې د کندر حسن زی تحصیل لاندې راځي. 

 حوالې