ایکوسیستم انجنیر

یو ایکوسیستم انجنیر هره هغه نوع ده چې مېشت‌ځای جوړوي، په پام وړ ډول یې بدلوي، ساتي او یا یې له منځه وړي. دغه موجودات کولی شي د یوې سیمې په کچه د نوعو پر ډېرېدو کلکه اغېزه وکړي. ایکوسیسټم انجنیر موجودات د خپل چاپېریال د ساتنې او تلپاتې‌والي لپاره ډېر مهم دي. دا چې ټول موجودات د خپل ژوند پر چاپېریال اغېز لري، ښه بلل شوې ده چې «د ایکوسیستم انجنیر» اصطلاح یوازې هغو کیسټوني نوعو ته وکارول شي چې د هغوی چلند پر نورو ژوندیو موجوداتو اغېز لري.[Haemig PD (2012). Ecosystem Engineers: wildlife that create, modify and maintain habitats.  ECOLOGY.INFO #12]

 ډولونه 

 الوجینیک انجنیران 
الوجنینیک انجنیران بیوفزیکي چاپېریال د ژوندیو یا غیر ژوندیو توکو په بدلون سره له یوې بڼې څخه بلې بڼې ته تعدیلوي یا په اصلاحي ډول بدلوي. د اوبو سپي (Beavers) د ایکوسیستم انجنیرانو لپاره اصلي ماډل دی؛ دغه سپي د پاک‌کارۍ او بندونو جوړولو په پروسه کې خپل چاپېریال په پراخ ډول بدلوي. د یوه بند ډېرېدل هم په سیمه کې د ډېرو موجوداتو خپرښت او ډېرښت بدلولی شي. چینجیان (Caterpillar) یوه بله بېلګه ده چې له پاڼو څخه د مېشت‌ځایونو په جوړولو سره د نورو موجوداتو لپاره پټنځایونه رامنځته کوي چې ښايي هم‌مهاله یا وروسته یې اشغال کړي. یوه بله بېلګه ښايي دارکوب مرغان (woodpeckers) یا نور الوتونکي وي چې چې په ونو کې سوري جوړوي تر څو ځالې په کې جوړې کړي. کله چې دغه الوتونکي له هغوی څخه جلا کېږي، دغه سوري د نورو الوتونکو یا تي لرونکو له‌خوا د کورونو یا مېشت‌ځایونو په توګه کارول کېږي.[Haemig PD (2012). Ecosystem Engineers: wildlife that create, modify and maintain habitats.  ECOLOGY.INFO #12]

 اټوجینيک انجنیران 
اټوجنینک انجنیران د خپلو ځانونو په بدلولو یا اصلاحي تعدیل سره خپل چاپېریال بدلوي. ونې یې ښه بېلګه ده، ځکله چې وده کوي ډډه او ښاخونه یې د نورو موجوداتو لکه ډانګلکیو (موش خرماوو)، الوتونکو او نورو حشراتو لپاره مېشت‌ځایونه رامنځته کوي. په استوايي سیمو کې پورته ختونکي نباتات (lianas) ونې سره وصلوي چې ډېرو حیواناتو ته زمینه برابروي تر څو د ځنګله د تاج‌پوښ له لارې تګ راتګ وکړي.

 اهمیت 
په یوه چاپېریال کې د ایکوسیستم انجنیرانو د پېژندلو وړتیا ښايي د نورو هغو ژوندیو موجوداتو لپاره هم مهمه وي چې په هغه چاپېریال کې ژوند کوي. پر دې هم باید پوه شو چې ایکوسیستم انجنیران داسې موجودات یا ارګانېزمونه نه دي چې د نورو موجوداتو لپاره مستیقماً ژوندي یا غیر ژوندي نسجونه رامنځته کوي. په بله وینا، دغه موجودات د دې لپاره د ایکوسیستم انجنیرانو په توګه نه پېژندل کېږي چې تغذیوي اغېز لري، بلکې د دې لپاره ایکوسیستم انجنیران بلل کېږي چې د مېشت‌ځایونو یا سرچینو د بدلولو وړتیا لري. که څه هم د ایکوسیستم انجنیرانو اغېز کېدای شي د کیسټون نوعو په اندازه لوی وي، خو دوی د اغېزو په ډولونو کې بېلابېل دي. کیسټون موجودات د تغذیوي اغېزو په خاطر اړین دي، خو ایکوسیستم انجنیران دغسې نه دي.

د ځینو ایکوسیستم انجنیرانو شتون د یوې سیمې په کچه د نوعو له ډېرښت سره تړلی دی. د اوبو د سپي په څېر موجودات د خپلو مېشت‌ځایونو په بدلولو سره لا ډېر نور مېشت‌ځایونه رامنځته کوي، له دې امله د هغو نوعو په ډېرېدو کې مرسته کوي چې په نورو ځایونو کې نه پیدا کېږي. 

د ژوندیو موجوداتو بېلابېلوالي ښایي د یوه ایکوسیستم په داخل کې د پېچلو پروسو د ډېرولو لپاره د ایکوسیستم انجنیر د وړتیا تر اغېز لاندې راشي او په بالقوه ډول د نوعو د ډېرېدو او په ځايي چاپېریال کې د بېلابېوالي د ډېرېدو لامل شي. د بېلګې په توګه د اوبو سپي د ساحلي ځنګلونو د بدلولو او نمجنو مېشت‌ځایونو د پراخولو وړتیا یا ظرفیت لري چې دغه کار په ژوندځایونو کې د بېلابېوالي د ډېرېدو لامل کېږي او په هغې سیمې کې ډېرو نوعو ته د اوسېدو یا مېشت کېدو زمینه برابرېږي. د سمندري ژیو مرجاني مېشت‌ځایونه چې د ایکوسیستم انجنیرانو مرجاني نوعو رامنځته کړي دي، په نړۍ کې د اوبو د موجوداتو د نوعو تر ټولو ډېر بېلابېلوالی لري.

 د اصطلاح پر سر اختلاف 
د یوې نوعې د طبقه‌بندۍ لپاره «د ایکوسیستم انجنیر» اصطلاح د کارولو په اړه د نظر اختلافات موجود دي، ځکه دغه اصطلاح د ایکولوژيکي علومو د ټولنې لپاره یوه «رمزي کلمه» بللی شو. د «ایکوسیستم انجنیر» د اصطلاح کارول ښيي چې نوعې په شعوري او قصدي ډول خپل چاپېریال بدلوي یا اصلاح کوي. داسې استدلال هم شته چې ووایو په ټولو ځایونو کې د ایکوسیستم انجنیرانو شتون په دې معنا دی چې ټول موجودات د ایکوسیستم انجنیران دي. له همدې امله د یوه ایکوسیستم انجنیر د طبقه‌بندۍ د پلټنې لپاره لا ډېرې ایکولوژيکي څېړنې کېږي. د یوه ایکوسیستم انجنیر د پېژندنې کلیات او ځانګړنې د اختلاف ټکی دی او دا مهال د ایکوسیستم انجنیرانو په توګه د اغېز پر اساس د موجوداتو د طبقه‌بندۍ لپاره لا ډېرې څېړنې روانې دي.

 انسانان د ایکوسیستم انجنیرانو په توګه 
فکر کېږي چې انسانان د ایکوسیستم تر ټولو ښه انجنیران دي. مېشت‌ځای جوړونه د بشري فعالیت له لومړنیو ورځو څخه راپيل ده. انسانانو د ښاري پراختیا، کرنیزو لارو چارو، ونو وهلو، بندونو جوړولو او کانونو استخراجولو له لارې له چاپېریال سره د تعامل ډول بدل کړی دی. دغه تعامل تر ډېره د انساني ایکولوژۍ په برخه کې څېړل شوی دی. انسانان چې هم الوجنیک انجنیران او هم اټوجنیک انجنیران بلل کېږي، د ایکوسیستم انجنیرانو په هېڅ یوه ډله کې هم نه راځي. انسانان د اټوجنیک اغېزو تقلید کولی شي او خپلې الوجنیک اغېزې تطبیقولی شي. ایرکنډېشنونه د انسان د اټوجنیکې اغېزې د تقلید یوه جوته بېلګه ده.

د اکثرو ټولنو او ایکوسیستمونو د پېچلتیا له امله د بیارغونې پروژې تر ډېره سختې دي. ایکوسیستم انجنیران عادي یا پخواني حالت ته د یوې سیمې د بیا را ګرځولو لپاره د یوې وسیلې په توګه وړاندیز شوي دي. که څه هم چې په ایډیال حالت کې به دا ټول طبیعي عوامل وي، خو د اوسنۍ پراختیا کچې ته په کتو سره ښايي انساني مداخله هم اړینه وي. پر دې سربېره چې ایکوسیستم انجنیران د بیارغونې په ایکولوژۍ کې مرسته کولی شي، ښايي د بریدګرو نوعو یا موجوداتو په مدیریت کولو کې هم ګټور عامل وي. دا مهال داسې نوې برخې د پراختیا په حال کې دي چې د هغو ایکو سیستمونو پر بیارغونه تمرکز لري چې د انساني فعالیتونو په پایله کې خراب شوي یا له منځه تللي دي، د دې تر څنګ د هغو ایکوسیستمونو پر پراختیا هم تمرکز لري چې له انساني او ژواک چاپېریالي ارزښتونو سره پایداري یا تلپاتې‌والی لري.

 بېلګې 
لکه وړاندې یې چې یادونه وشوه، د اوبو سپی د ایکوسیستم د انجنیر په توګه عمل کوي، خو د دې تر څنګ نور ځمکني حیوانات هم دغه کار کوي. دا ښايي د تغذیې د عادتونو، مهاجرت یا نورو هغو چلندونو له لارې وي چې د دایمي بدلونونو د رامنځته کېدو لامل کېږي.

د وښیاڼه یا دښتو سپي (Prairie dogs) د الوجینیک ایکوسیستم انجنیرانو یو بل ډول دی. دغه موجود په خاوره کې د غارونو جوړولو او خاورو څرخولو له لارې د بنسټیزو بدلونونو د راوړلو وړتیا لري. دغه سپیان پر خاوره او نباتاتو اغېز کولی شي او په همدې حال کې د الوتونکو او نورو کوچنیو تي لرونکو موجوداتو لپاره ځمک‌لاندې مېشت‌ځایونه جوړولی شي. دغه چاره د نوعو پر ډېرېدو او د مېشت‌ځایونو پر بېلابېلوالي مثبته اغېزه لري، له دې امله د وښیاڼه یا دښتو دغه سپیان یوه مهمه نوعه ده.[Hayes, Gary. (2012). Elephants (and extinct relatives) as earth-movers and ecosystem engineers. Geomorphology 157–158: 99–107.] 

مفصل لرونکي (Arthropods) لکه تارکشې، مېږیان او نورې لارواوې هم کېدای شي د ایکوسیستم انجنیران وي چې له پاڼو څخه پټنځایونه جوړوي او نور حشرات هم د نباتاتو د بڼې په بدلولو سره دغه کار کوي. 

یوازې حیوانات د ایکوسیستم انجنیران نه دي. فنجي هم کولای شي لرې پراته ځایونه سره ونښلوي او تر منځ یې تغذیوي توکي ولېږدوي. دوی په دې کار سره د غیر فقاري زایلوفاژونو لپاره تغذیوي مېشت‌ځایونه برابروي، ونو ته نایټروجن ور رسوي یا حتا «یو ځمک‌لاندې پایپ‌لاین» جوړوي چې د ونو تر منځ کاربن وېشي. پر دې بنسټ، فنجي د ایکوسیستم داسې انجنیران دي چې په ایکوسیستمونو کې د تغذیوي توکو څرخې کنټرولوي.    

 سرچینې