د طبیعي منظر ګوټ ساتنه

د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنه (د طبیعي منظر د کچې ساتنه؛ په انګلیسي: landscape-scale conservation) د طبیعي‌منظر د مدیریت لپاره یوه کُل‌ګروهه (هولیسټیک – holistic) تګلاره ده، چې غواړي له‌دې لارې د یوه ټاکلي طبیعي‌منظر په واړو برخو کې د طبیعت ساتنې او اقتصادي  فعالیتونو رقابتي موخې پلي کړي. کېدای شي د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنې هڅې ځیني وخت د اقلیمي بدلون په موخه ترسره شي. ځیني وخت کېدای شي د یوې بلونجې تګلارې په توګه [د ودانیزو، ښاري، صنعتي او…] سیمو د ساتنې لپاره وکارول شي.

په نړۍ کې ګڼ‌شمېر ستونزې لکه بېوزلي، د خوړو خوندیتوب، اقلیمي بدلون، د اوبو خوندیتوب، ځنګل‌وهنه او بیولوجیکي تنوع کمښت، سره تړلې دي. د بېلګې په توګه: له بېوزلۍ څخه د وګړو خلاصون کېدای شي د لګښت کچه لوړه او د اقلیمي بدلون لامل وګرځي؛ د کرنې او بزګرۍ پراختیا ګواکې د اوبو کمښت ته لا زور ورکړي او له امله یې ټولنیز چاپېریال زیانمن شي. د طبیعي‌منظر مدیریت پلویان په ټینګار سره وایي، له هغه ځایه چې دغه ستونزې سره تړاو لري، نو د طبیعي‌منظر ګڼ‌شمېر سترو ګټو ته په کتو سره، د نوموړو ستونزو اوارولو لپاره همغږو تګلارو ته اړتیا ده. د دطبیعي‌منظر د ګټو په هکله کېدای شي دغه بېلګه بیان کړو: د یوه سیند حوزه کولای شي د کلیو او بانډو او کرنې لپاره اوبه، د وګړو او صنایعو لپاره لرګي او خوراکي محصولات او د بېلابېلو نباتاتو او ژویو لپاره ګډ چاپېریال تامین کړي؛ او د دغو ګټې‌اخېستونکو هر غړی یو پر بل باندې اغېزمنه پایله درلودلای شي.

طبیعي‌منظر، په ټولیز ډول، خورا ارزښتمن ګڼل کېږي او د نړیوالو دولتي بنسټونو، دولتي چارواکو او څېړنیزو موسسو له لورې ساتنې ته اړتیا لري.

په دغه تګلاره کې پرتې ستونزو په توګه، کولای شو د څارنې په تړاو ستونزو، او تګلارې ته د اړوندو غښتلو تعریفونو او ګړنو زیاتولو ته اشاره وکړو.

 تعریفونه 
ګڼ‌شمېر ورته او ګډ تعریفونه او ګړنې شتون لري، خو ډېري یې سره ورته معناوې افاده کوي. د بېلګې په توګه، یو اوږدپایه طبیعي‌منظر «پرته له‌دې چې د راتلونکو نسلونو د اړوند اړتیاوو د پوره کولو وړتیا پر وړاندې ګواښ رامنځ‌ته شي، اوس‌مهاله اړتیاوې» پوره کوي.

د طبیعي‌منظر د ساتنې تګلاره کېدای شي د «هغه مفهومي چوکاټ» په توګه وانګېرل شي چې «په هغه کې د یوه طبیعي‌منظر ذینفع غړي د رقابتي ټولنیزو، اقتصادي او چاپېریالي موخو د پوره کولو لپاره هوډ کړی وي». له ځمکې (یا طبیعت) څخه د د واحدې ګټې‌اخېستنې پرځای، هڅه کېږي ترڅو د بېلابېلو ذینفعو غړو د ګټې له خوندیتوب څخه ډاډ ترلاسه شي.

د طبیعي‌منظر د ګوټ ساتنې ټولو شِیماګانو پيل ټکی باید د طبیعي‌منظر د ارزښت په هکله یو پوهاوی وړاندې کړي. د طبیعي‌منظر د ارزښت ډګر د ښکلاپېژندنې له پولو څخه اوړي؛ په هغه کې د یوې سیمې د ټولنو، کلتوري میراث او پراختیا، اقتصاد، او همدا راز د ځنګلي ژویو ژوند او طبیعي سرچینو د ملاتړ لپاره د طبیعي‌منظر د کارکړنو د څرنګوالي په هکله پوهاوی هم راتاو شوی دی. د طبیعي‌منظر اهمیت باید په دقیقه توګه د منل شویو میتودپوهنو له لارې وارزول شي. طبیعي‌منظر د اهمیت اړوند ارزونه به د ګوټ (یا پراخوالي/کچې) د ټاکلو پر مهال مرسته وکړي ترڅو څرګنده شي چې د کوم طبیعي‌منظر لپاره د کوم ګوټ په پام کې نیول، وړ برېښي. «د طبیعي‌منظر ګوټ یا پراخوالی» یوازې په‌دې معنی نه‌دی چې اړوند ګوټ ډېر لوی په پام کې ونیول شي؛ معنی یې په یوه سم او وړ ګوټ کې د ساتنې عمل ترسره کول او هم د طبیعي‌منظر هم اوسني او هم پخواني انساني غړو په پام کې نیول دي.

 مخینه 
په انګلیسي کې د «landscape» ګړنه له هالنډي څخه پور اخېستل شوې ده، چې په هالنډي کې د «landschap» په بڼه لیکل کېږي؛ مخینه یې ۱۶۶۰ زېږدیزې لسیزې ته ورګرځي او له آره، انځور (یا نقاشي) ته ویل کېږي. وروسته بیا په ۱۹۱۶ ز کې د یوه کړ (فعل) په توګه وکارول شو. 

آلماني جغرافیه‌پوه – کارل ترول – په ۱۹۳۹ ز کې د «Landschaftsökologie» آلماني ګړنه رامنځ‌ته کړه، چې پښتو معنی یې «د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنه» ده. هغه، خپل د فعالیت د یوې برخې په توګه، دغه څانګه‌ییزه ګړنه او د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ګڼ‌شمېر نور لومړني مفهومونه وپنځول، چې په هغو کې، د چاپېریال، کرنې او نباتاتو ترمنځ د تعامل د مطالعاتو په موخه د هوایي عکس شننې کارول هم راچاپېر دي.Troll, C. 1939. Luftbildplan und ökologische Bodenforschung (Aerial photography and ecological studies of the earth). Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde, Berlin: 241-298.

د انګلستان په هکله کولای شو ووایو چې په دغه هېواد کې د د طبیعي‌منظرونو ساتنې لړۍ په ۱۹۴۵ ز کې، د «دولت ته د انګلستان او وېلز ملي پارکونو په اړه راپور» له خپرېدلو سره سمه پیل شوه. «د ملي پارکونو او د ښار شاوخوا سیمو ته د ۱۹۴۹ ز قانون» د «خورا طبیعي ښکلو سیمو» (AONB» د رامنځ‌ته کولو په موخه ځیني مقررات وضع کړل. شمالي ایرلنډ هم، د مېله‌ځای سیمو په هکله د ۱۹۶۵ ز کال قانون له تصویبولو وروسته، دې ته ورته سیسټم لري. لومړی AONB په ۱۹۵۶ ز کې وضع شو او وروستی یې په ۱۹۹۵ ز کې رامنځ‌ته شو.Northern Ireland Environment Agency 

د کلیو طبیعي‌منظر د مطالعه لپاره د اروپا دایمي غونډې بنسټ ډبره په کال ۱۹۵۷ ز کې کېښودل شوه. د اروپا طبیعي‌منظر کنوانسیون په ۱۹۹۴ ز کې «د اروپا شورا د سیمه‌ییزو او ځایي چارواکو کنګرې» (CLRAE) له لورې پیل، په ۲۰۰۰ ز کې د وزیرانو د شورا له‌خوا تصویب او په ۲۰۰۴ ز کې لازم‌الاجرا وګرځېد.Baker, Alan R.H. (1988) Historical Geography and the Study of the European Rural Landscape. Geografiska Annaler 70B (1) 5-16.Helmfrid, Staffan (2004)  The Permanent European Conference and the Study of the Rural Landscape. In Palang, Hannes (red.) (2004). European rural landscapes: persistence and change in a globalising environment. Boston: Kluwer Academic Publishers, p. 467 -Explanatory Report , Art. 4.

د ساتنې کمېټه په ۱۹۸۰ لسیزه کې د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ساینس ته پام وګرځاوه.

 سرچینې