د پايښت محاسبه

د پايښت محاسبه (چې د ټولنيزې محاسبې، ټولنيزې او چاپېريالي محاسبې، سوداګريز ټولنيز راپور ورکول، د سوداګريز ټولنيز مسووليت راپور ورکول يا نامالي راپور ورکولو په توګه هم پېژندل کېږي) نږدې ۲۰ کالونه وړاندې رامنځته شو او د مالي محاسبې د يوې فرعي ډلبندۍ په توګه په پام کې نيول کېږي، چې د باندينيو ونډه لرونکو لکه د سرمايه لرونکو، پور ورکونکو او نورو صلاحيتونو ته د يو شرکت د کارکرده ګۍ په اړه د غيرمالي معلوماتو پر څرګندونه باندې تمرکز کوي. د پايښت محاسبه هغه فعاليتونه وړاندې کوي، چې پر ټولنې، چاپېريال او د يو سازمان په اقتصادې کارکرده ګۍ باندې مستقيمه اغېزه لري. د پايښت محاسبه په اداري محاسبه کې له مالي محاسبې سره توپير لري. اداري محاسبه د دنني پرېکړه نيونې او د نوو کړلانرو د جوړولو لپاره کارول کېږي، چې په اقتصادي، ايکولوژيکي او ټولنيزه کچه (چې د درې ګونې قاعدوي کرښې يا درې ګوني P په ډول (خلک: People، سياره: Planet او ګټه: Profit) د يو سازمان پر کارکرده ګۍ باندې اغېزه لري. د پايښت محاسبه زياتره د يو سازمان په دننه کې د ارزښت جوړونې د توليدولو په موخه کارېږي. Tilt, C. A. (2007). "Corporate Responsibility Accounting and Accountants". Idowu, Samuel O.; Leal Filho, Walter (Eds.), Professionals' Perspectives of Corporate Social Responsibiliry, DOI 10.1007/978-3-642-02630-0_2, Springer-Verlag Berlin Heidelberg 2009.

د پايښت محاسبه يوه وسيله ده، چې سازمانونه يې د تل پاتې اوسېدلو په موخه کاروي. تر ټولو زيات پېژندل شوي او په پراخه توګه کارېدونکي معيارونه د سوداګريز پايښت راپور ورکول (Corporate Sustainability Reporting (CSR)) او درې ګونې قاعدوي کرښې محاسبه (triple bottom line) ده. دا د مالي معلوماتو ونډه تاييدوي او ښيي چې عنعنوي محاسبه د روڼتيا په واسطه او پايښت پر درې ګوني P باندې د راپور ورکولو له مخې څه ډول پراخه کېږي. 

د درې ګونې قاعدوي کجې راپور ورکولو د پايلې په توګه او د دې لپاره چې په ټولنيز او چاپېريالي معلوماتو کې ثبات رامنځته او ډاډمن شي، نړيوال راپور ورکولو نوښت (Global Reporting Initiative) رامنځه شو، چې موخه يې د پايښت په اړه د سازمانونو راپور ورکولو ته د لارښود چمتو کول و. په ځينو هېوادونو کې لارښودونه د GRI د بشپړونې لپاره رامنځته شول. GRI (د نړيوال راپور ورکولو نوښت) بيانوي چې «د ټولو سازمانونو په واسطه پر اقتصاد، چاپېريال او ټولنيزو چارو باندې راپور ورکول د مالي راپور ورکونې غوندې عادي او د پرتلنې وړ دی. 

له مالي ډلو او محاسبانو سره د مرستې په موخه چې پايښت په خپله محاسبه کې ورداخلوي، د ويلز شهزاده (The Prince of Wales) په ۲۰۰۴ کې د پايښت پروژي لپاره د شهزاده محاسبه (The Prince's Accounting for Sustainability Project (A4S)) ترتيب کړه. 

 تاريخچه 
د پايښت محاسبې مفهوم په محاسبه کې له پرمختګونو څخه راڅرګند شوی دی. په تېرو څلوېښت کالونو کې د محاسبې په برخه کې پراخه پرمختګونه شوي دي، که څه هم په تېرو لسو کالونو کې لږ پرمختګونه شوي دي. ياد پرمختګ د شننې دوه بېلې کرښې څرګندوي. لومړنۍ کرښه د پايښټ په اړه فلسفي بحث يا مناظره ده؛ ايا دا څه ډول د دوام وړ پرمختګ سره مرسته کوي او د پايښت پر لور اړين ګامونه کوم دي. دا لاره د محاسبې په بشپړ ډول د يو نوي سيستم پر بنسټ دی، چې د پايښت يوې کړنلاړې ته د ودې ورکولو په موخه جوړ شوی دی. دويمه کرښه د پايښت پر لور د بېلابېلو اصطلاحاتو او توکو په ملتيا سره، مديريتي ليد دی. دا د معمومي مالي بيې يا اداري محاسبې يا يې د مشخص کولو د يوې پراختيا په توګه ګڼل کېدلی شي. د پايښت محاسبې ته د ودې ورکولو لپاره de novo د ټولنيز، چاپېريالي او اقتصادي ګټو او ګواښونو او د شرکت محاسبې سيستمونو کې د دوی د غبرګونونو اړوند اهميت يوې بشپړې بيا ارزونې ته لاره هواروي. هغه پرمختګونه چې د پايښت محاسبه رهبري کوي، په بېلابېلو وختونو کې سره بېلېدلی شي، چې يو لړ هڅې (لکه د ۱۹۸۰ – ۱۹۷۱، ۱۹۹۰ – ۱۹۸۱، ۱۹۹۵ – ۱۹۹۰) او له ۱۹۹۵ څخه تر اوسه پورې په کې څرګندې وې. يادې دورې لنډ مهالې (موقتي) څېړنې، قانوني بيانيې، فلسفي بحث، تدريسي پروګرامونه، ادبيات او ټاکل شوي چارچوکاټونه سره بېلوي. 

 له ۱۹۷۱ څخه تر ۱۹۸۰ پورې 
د لسيزې په پای کې د نمونو يا موډلونو جوړښت اړوند په پراخه حجم لنډ مهای کار او يو شمېر مقالې خپرې شوي دي، چې د ټولنيزې محاسبې څرګندونې خپروي. دې لومړنيو کارونو موضوعي شننه او همدارنګه تر پرمختګ لاندې د ټولنيزې او چاپېريالي محاسبې ادبيات راونغاړل. د محاسبې د ټولنيز اړخ اړوند معلومات زياتره په کارکوونکو يا توليداتو سره نښتي دي. چاپېريالي مواد په عمومي ډول د ناتوپير شوي او په مناسب ډول د طبيعي ټولنيزې محاسبې حرکت د برخې په توګه په پام کې نيول شوي وو. چاپېريالي ويجاړي د ځمکې (اراضۍ)، هوا، اوبو، شور، د ليدلو وړ، هنري او د ککړتيا نورې بڼې او د کلکو (جامد) ضايعاتو توليد رانغاړي. د (shadow prices) او د باندينۍ پېښېدنې د نقشه جوړولو په اړه نظريې په لومړي ځل راښکاره او پرمختګ يې پيل کړ. سره له دې د دې دورې ونډه د ټولنيزې مميزۍ په ډګر کې د پراخه پرمختګونو لپاره د يادولو وړ وه، چې ياده تګلاره د تاريخي مالي محاسبې په راپورونو سره نږدې ورته وه. په دې وخت کې د مالي محاسبې معيارونو او تنظيمي چارچوکاټونو دواړو هيڅ پرمختګ نه و کړی. لنډمهالې څېړنې او پلټنه په بسټيز ډول تشرېحي وې. که څه هم ځينې نمونې (موډلونه) او ورته قانوني بيانيې پياوړې شوې، مګر فلسفي مناظره خپره نه شوه. 

 له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۹۰ پورې 
د دې لسيزې لومړۍ برخې په ټولنيزې محاسبې برخه کې زياته شوې پېچلتيا وښوده او دويمه برخه يې په ادبياتو کې د تخصص د زياتېدونکو نښو په ګډون د چاپېريالي محاسبې اړوند د ليوالتيا د يو څرګند لېږد شاهده وه. لنډ مهالې څېړنه يو څه تحليلي وه. د ټولنيزو څرګندونو اندېښنې پر چاپېريالې څرګندونو باندې د يو تغليظ او د چاپېريالي ويجاړتيا د کمونې د بديلو مفهومونو په توګه د قاعدې ځايناستې شوې دي. قانوني بيانيې او د نمونې جوړول د چاپېريالي ډګر يا برخې د ودې ورکول په پار پيل شول. د دې دورې پر مهال د ټولنيز او چاپېريالي محاسبې اړوند مسئلو په اړه د تدريسي پروګرامونو پرمختګ پيل شو. د ادراکي چارچوکاټونو، د محاسبې معيارونو او قانوني مقرراتو د زياتېدونکې کارونې تر څنګ، چې په مالي راپور جوړولو کې د انفرادي تعبير درجه ټيټوي؛ د محاسبې د دې ساختمان وروستی يې د ټولنيز او چاپېريالي محاسبې يو مناسب چارچوکاټ ته تطبيقېږي. لږې قانوني بيانيې جوړې شوي دي، مګر د فلسفي ستونزو بحث کوونکې زياتې مقالې خپرې شوي دي. 

 له ۱۹۹۱ څخه تر ۱۹۹۵ پورې 
دا دوره پر ټولنيزې محاسبې باندې د چاپېريالي محاسبې د تر ټولو بشپړ حاکميت په واسطه مشخص شوې وه. له چاپېريالي څرګندونو څخه چاپېريالي ارزونې ته او همدارنګه د چاپېريالي ارزونې د کاريالونو د لارښوونې لپاره د چارچوکاټ پرمختګ او په ځانګړي ډول د چاپېريالي اداري سيستمونو د پراختياوو يو شمېر شته. د ټولنيزې او چاپېريالي محاسبې پر څرګندونو باندې اغېز لرونکي لږ تنظيمي چارچوکاټ اوس هم و او د محاسبې لپاره ادراکي چارچوکاټونه غيرمالي پېژندنې او ټولنيزو يا چاپېريالي مسئلو ته پراخه نه شول. د يو روښانه تنظيمي او همدارنګه ادراکي چارچوکاټ پرمختګ په ځينو هېوادونو کې وده وکړه، حال دا چې د چاپېريالي قاعدې پرمختګ په انګليستان او اروپا کې د متحده ايالتونو، کاناډا يا اسټراليا په پرتله بطي و. ياد پرمختګ نابرابر، مګر د ټولنيزې محاسبې د څرګندونو په برخه کې د پرمختګونو په پرتله تېز و. د دې دورې پر مهال بېلابېل درسي کتابونه او د موقوتو خپرونو مقالې شته دی، چې ټولنيزه او چاپېريالي دواړه محاسبې رانغاړي. که څه هم د دې دورې په جريان کې د محاسبې اړوند د قانوني يا فلسفي کار کمښت هم شته: چاپېريالي محاسبه د ۱۹۷۰ لسيزې راهيسې بيا نه ده رغول شوې او د بيګانګۍ (باندينيو پېښېدنو) د ارزونې په اړه بحثونو سره د سمون په برخه کې بې پايلې شوې ده. پايښت او د دوام وړ پرمختګ سره په مرستې کولو کې د اداري محاسبې د ونډې بحث وده وال (مخ پر وده) لېوالتيا ګرځېدلې ده. 

 سرچینې