د تجدید وړ انرژي

د تجدید وړ انرژي هغه انرژي ده چې د تجدید وړ سرچینو څخه چې په طبیعي ډول د وخت په تېرېدو سره بېرته ذخیره کېږي، لاس ته راځي. په دې کې د لمر وړانګې، باد، باران، جذر او مد، څپې او د ځمکې د سطحې د تودوخې سرچینې ګډون لري. د تجدید وړ انرژي د فوسیل سوند موادو چې مصرف یې د بېرته ذخیره کولو په پرتله خورا ګړندي دی، برعکس ده. که څه هم د تجدید وړ انرژی ډېرې سرچینې دوامداره دي خو ځینې لنډ مهاله دي. د بېلګې په توګه، د کتلوي ژوند ځېنې سرچېنې د روانې ګتې اخیستنې د کچې په پرتله د پایښت وړ نه ګڼل کېږي.

د تجدید وړ انرژي ډېری په څلورو مهمو برخو کې انرژي چمتو کوي: د برېښنا تولید، د هوا او اوبو تودول او یخول، ترانسپورت او کلیوالي (خپلواکه) د انرژي چوپړتیاوې . د انسانانو د انرژي نړیوال مصرف نږدې ۲۰٪  د تجدید وړ انرژی ده چې تقریباٌ ۳۰٪  بریښنا په کې شامله ده. د انرژي د مصرف نږدې ۸٪ دودیزه د کتلوي ژوند انرژي ده، خو دا کچه مخ په کمېدو ده. له ۴٪ څخه زیات د انرژي مصرف د عصري تجدید وړ سرچینو څخه، لکه د سولر په وسیله د اوبو تودول، ترلاسه کېږي او له ۶٪ څخه ډېره برېښنا څخه لاس ته راځي.  

د نړۍ په کچه له ۱۰ میلیون څخه زیاد کاري فرصوتونه د تجدید وړ انرژۍ په صنعت پورې تړلې دي، چې لمریز فوتوولتایک د دې ترمنځ د تجدید وړ ترټولو لوی د ګمارونکی دی. د د تجدید وړ انرژی سیستمونه په چټکۍ سره ډېر اغېزمن او ارزانه کېږي او د انرژی په ټول مصرف کې یې ونډه مخ په زیاتېدو ده، ځکه د نړۍ په کچه د نوې نصب شوې برېښنا ظرفیت لویه کچه د تجدید وړ د انرژي دی. فوټوولتایک سولر یا د ساحل باد په ډېرو هېوادونو کې تر ټولو ارزانه نوې جوړه شوې برېښنا ده.

اوس مهال په ټوله نړۍ کې ډېری هېوادونه  د تجدید وړ انرژي لري چې د دوی د انرژي له ۲۰٪ څخه ډېره برخه چمتو کوي. او اوس مهال په ټوله نړۍ کې ډېر هېوادونه د تجدید وړ انرژیو څخه خپله نیمایي برېښنا تولیدوي. داسې اټکل کېږي چې د د تجدید وړ انرژۍ ملي بازارونه به په راتلونکې لسیزه او له هغه وروسته په لویه کچه ودې ته دوام ورکړي. اوس مهال یو څو هېوادونه د تجدید وړ انرژي په کارولو سره خپله ټوله برېښنا تولیدوي او ډېر نور هېوادونه په اند کې لري چې په راتلونکې کې ۱۰۰٪ د تجدید وړ انرژۍ کچې ته ورسېږۍ. د تجدید وړ انرژۍ سرچینې په پراخه جغرافیایي ساحو کې شتون لري، خو برعکس د فوسیلي سوند مواد په محدود شمېر هېوادونو کې غونډ دي. د تجدید وړ انرژي او د انرژۍ د اغېزمنتیا د تکنالوژیو کارول، په پراخه کچه د انرژي د خوندیتوب، د اقلیم د بدلون د کموالي او د اقتصادي ګټو لامل شوی دی، خو د تجدید وړ انرژی د فوسیل سوند د سلګونو بېلیون ډالرو مالي مرستو یا سبسایدي له خوا له خنډ سره مخ شوې ده. د عامه افکارو په نړیوالو سروې ګانو کې د تجدید وړ سرچینو لکه د لمریزې برېښنا او د بادي برېښنا د رواجولو لپاره قوي ملاتړ شتون لري. 

پداسې حال کې چې د تجدید وړ انرژۍ ډېرې پروژې په لوړه کچه دي، د تجدید وړ تکنالوژي د کلیو او د لرې پرتو سیمو او د مخ پر ودې هېوادونو لپاره هم غوړه ګڼل کېږي چې هلته انرژي د بشري پراختیا لپاره ډېره اړینه ګڼل کېږي. لکه څنګه چې د تجدید وړ انرژۍ ډېری تکنالوژی د برېښنا چوپړتیاوې چمتو کوي، نو له دې امله ډېری د تجدید وړ انرژي له پېچلي برېښنایي سیستم سره مل ده چې ډېرې ګټې لري، لکه: برېښنا په تودوخې بدلېدلای شي، په لوړه اغېزمنتیا په میخانیکي انرژي بدلېدلای شي او د مصرف په وخت کې پاکه ده. سربېره پردې، د تجدید وړ انرژی په واسطه برېښنایې کول ډېر اغېزمن دی او له همدې امله د انرژۍ په لومړنیو اړتیاو کې د پام وړ کمښت راځي. چین په ۲۰۲۱ کال کې د تجدید وړ برېښنا په برخه کې نږدي نیم زیاتوالي درلود. World Energy Assessment (2001). Renewable energy technologies , p. 221.Volker Quaschning, Regenerative Energiesysteme. Technologie – Berechnung – Simulation. 8th. Edition. Hanser (Munich) 2013, p. 49.

 کتنه 
د تجدید وړ انرژی په جریان کې طبیعي پېښې لکه لمر، باد، جزر او مد، د بوټي وده او د ځمکې د سطحې تودوخه شامل دي، لکه څنګه چې د انرژی نړیوال آژانس داسې وایي:د تجدید وړ انرژي د طبیعي بهیر څخه لاسته راځي چې په دوامداره توګه بېرته ‌ذخیره کېږي. دا انرژي په مستقیم ډول په مختلفو بڼو کې د لمر یا د ځمکې دننه له تولید شوې تودوخې څخه ترلاسه کېږي. په دې تعریف کې برېښنا او د لمر، باد، سمندر، د اوبو برېښنا، کتلوي ژوند، د ځمکې د تودخې سرچینې، او د ژوندیو موجودات څخه ترلاسه شوي تېل، اوهایدروجن چې د د تجدید وړ سرچینو څخه ترلاسه کېږي، شامل دي. د انرژۍ د نورو سرچینو په پرتله چې په محدود شمېر هېوادونو کې متمرکزې دي، د تجدید وړ انرژۍ سرچینې او د انرژۍ د اغېزمنتیا لپاره په پراخو جغرافیایي سیمو کې د پام وړ فرصتونه شته دي. د تجدید وړ انرژۍ چټکه کارونه او د انرژۍ اغېزمنتیا او د انرژی د سرچینو تخنیکي تنوع به د انرژی د تامین او اقتصادي ګټو لامل شي. دا به د چاپېریال ککړتیا، لکه د هوا ککړتیا، هم کمه کړي چې د فوسیل سوند موادو د سوځولو له امله رامنځ ته کېږي او عامه روغتیا به ښه کړي، د ککړتیا له امله د وخت څخه مخکې مړینې به کمې کړي او د روغتیا اړوند لګښتونه به ټیټ کړي چې کېدای شي په کال کې ترېلیون ډالرو ته ورسېږي. د کاربن د کمولو (دیکاربنایزشن) ستراتیژیو ډېرو تحلیلونو موندلې چې د روغتیا کمي ګټې کولی شي د دې ستراتیژیو د پلي کولو لګښتونه په براخه کچه جبران کړي. د تجدید وړ انرژۍ سرچینې چې خپله انرژي په مستقیم یا غیر مستقیم ډول له لمر څخه ترلاسه کوي لکه هایدرو او باد، تمه کیږي چې د نږدې نورو ۱ ملیارد کلونو لپاره د بشریت لپاره انرژي چمتو کړي چې ویل کېږي پدې پړاو کې د لمر د تودوخې د زیاتولي وړاندوینه شوی چې د ځمکې سطحه د مایع اوبو د شتون لپاره ډېره ګرموي. 

د اقلیم بدلون او د نړیوالې تودوخې اندېښنې، د تجدید وړ انرژۍ د ځینو تجهیزاتو لکه د بادي توربینونو او لمریزو تختو په لګښتونو کې دوامداره کمښت د تجدید وړ انرژیو د ډېر استعمال لامل شوی دی. د حکومت نوو لګښتونو، مقرراتو او پالیسيو د صنعت سره مرسته وکړه چې د نورو ډېرو سکتورونو په پرتله د نړیوال مالي بحران څخه په ښه توګه ووزي. د تجدید وړ انرژۍ د نړیوال آژانس په وینا، که څه هم  د ۲۰۱۹ کال راهیسې د انرژۍ په ترکیب کې د تجدید وړ انرژیو ټولیزه ونډه (د برېښنا، تودوخې او ترانسپورت په ګډون) باید شپږ چنده چټکه وده وکړي ترڅو، د صنعتي کېدو څخه د مخکې کچې په پرتله، د اوسنۍ پېړۍ په اوږدو کې د نړیوالې  تودوخې کچه په اوسط کې لوړوالی له ۲،۰ سانتی ګراد یا ۳،۶ فرانهایت څخه "په ښه توګه ټيټ" وساتي.Clean Edge (2009). Clean Energy Trends 2009  pp. 1–4.

کوچني لمریزو فوتو ولتایک سیستمونه د ۲۰۱۱ کال راهیسې څو مېلیونو کورنیو ته برېښنا چمتو کوي او مایکرو-هایدرو (کوچني بندونه) چې په کوچنیو شبکو کې تنظیم شوي ډېرو کورنیو ته چوپړتیاوې وړاندې کوي. له ۴۴ مېلیون څخه زیاتې کورنۍ د کورنيو حیواناتو له موادو څخه له جوړ شوی بایوګاز د رڼا او یا د پخلي لپاره کاروي او له ۱۶۶ مېلیون څخه زیاتې کورنۍ د عضوي مواد د پخلي د نوي نسل له ډېر اغیزمنو منقلونو څخه کار اخلي. بانکي مون د ملګرو ملتونو اتم سرمنشي وویل چې د تجدید وړ انرژي د دې وړتیا لري چې تر ټولو بې وزله هېوادونه د سوکالۍ نوو کچو ته ورسوي. په ملي کچه په ټوله نړۍ کې لږ تر لږه ۳۰ هېوادونه اوس د تجدید وړ انرژي لري چې د ۲۰٪ څخه ډېره انرژي عرضه کوي. اټکل کېږي چې د تجدید وړ انرژي ملي بازارونه به په راتلونکې لسیزه کې او له هغې وروسته قوي ودې ته دوام ورکړي، شاوخوا ۱۲۰ هېوادونه د تجدید وړ انرژۍ د اوږد مهاله ونډې لپاره بېلابېل سیاسي اهداف لري، چې له دې ډلې د اروپایي اتحادیې لپاره تر ۲۰۲۰ کال پورې د ټولې تولید شوې برېښنا یو ۲۰٪ هدف دی. ځینې هېوادونه تر ‍۱۰۰٪  پورې د تجدید وړ انرژیو د پالیسی ډېر لوړ اوږد مهاله اهداف لري. د اروپا څخه بهر، د ۲۰ یا ډېرو نورو هېوادونو مختلفو ډلو د ۲۰۲۰-۲۰۳۰ په موده کې د تجدید وړ انرژي له ۱۰٪ څخه تر ۵۰٪ پورې ونډه په نښه کوي.

د تجدید وړ انرژي ډېری په څلورو برخو کې د معمولي سوند موادو ځای نیسي: د برېښنا تولید، د ګرمو اوبو یا فضا تودېدل، ترانسپورت، او د(خپلواکې)  کلیوالي انرژۍ چوپړتیاوې: 

 سرچینۍ