د وګړو یا ډلو جنیټیک

د وګړو یا ډلو جنیټيک د جنیټیک یوه فرعي څانګه ده چې د جمعیتونو تر منځ د جنیټيکي توپیرونو په اړه بحث کوي او د تکاملي بیولوژۍ یوه برخه ده. د بیولوژۍ په دې څانګه کې د تطابق، تکثیر او د جمعیت د جوړښت په څېر ښکارندې یا پدیدې څېړل کېږي. 

د وګړو یا ډلو جنیټيک د معاصر تکاملي ترکیب په رامنځته کېدو کې یو حیاتي عنصر و. لومړني بنسټګران یې «سېوال رایټ»، «جي بي اېس هالډن» او «رونالډ فېشر» وو چې د کمیتي جنیټیک د اړوندو څانګو بنسټونه یې هم کېښودل. د وګړو جنیټیک په دودیز ډول یوه ډېره ریاضیکي څانګه ده او نظري، لابراتواري او ساحوي څېړنې په کې شاملې دي. د وګړو یا ډلو جنیټیکي ماډلونه هم د DNA د مسلسل  احصایوي استنتاج لپاره او هم د مفهوم د ثبوت او رد لپاره کارول کېږي. 

 تاریخچه 
د وګړو یا ډلو جنیټیک د منډلي وراثت او بیوسټاټيک ماډلونو تر منځ د روغې جوړې په توګه پیل شو. طبیعي انتخاب یوازې هغه وخت د تکامل لامل کېږي چې په یوه نفوس کې پوره جنیټيکي بېلابېلوالی موجود وي. د منډلي جنیټیک تر کشف وړاندې یوه عامه فرضیه د وراثت ترکیب و. خو د وراثت په ترکیب سره جنیټیکي بدلون په چټکۍ له منځه ځي او د طبیعي یا جنسي انتخاب په مرسته شوی تکامل داسې کېږي چې د منلو وړ نه وي. په منډلي وراثت سره په وګړو یا ډلو کې د بېلابېلوالي د ساتنې د څرنګوالي لپاره «هارډي واینبرګ» حل‌لاره وړاندې کوي. د دغه اصل له مخې د انتخاب، تحول [په وراثت کې ناڅاپي بدلون]، لېږدېدنې او جنيټيکي بدلون په نشتون کې د الیلونو (په یوه جین کې بدلونونه) زیاتوالی ثابت پاتې کېږي.

په دې برخه کې بل مهم ګام د بریتانیايي بیولوژېسټ او د احصایې متخصص «رونالډ فېشر» څېړنه وه. فېشر د مقالو په یوه ټولګه کې چې له ۱۹۱۸ کال وروسته پیل شوې او په ۱۹۳۰ کال کې د جنیټيکی نظریې په نامه کتاب ترې جوړ شو، وښوده چې د بیومټرېسټونو په مرسته دوامدار اندازه شوي ګډ بدلونونه د اکثرو جلا جینونو له ترکیبي کړنلارې سره رامنځته کېدای شي، طبیعي انتخاب په وګړو کې د الیلونو فرېکونسي بدلولی شي او په پایله کې تکامل ته رسېږي. بل انګرېز جنيټيک پوه « جي بي اېس هالډن» د مقالو په یوه لړۍ کې چې په ۱۹۲۴ کال کې پیل شوه، د شرایطو تر پراخې کچې لاندې په يوه جیني ځای کې د الیل د فرېکونسۍ د بدلون ریاضیات وکارول. هالډن د طبیعي انتخاب د واقعي دنیا د بېلګو لپاره احصایوي تحلیل وکاراوه، لکه د پتنګ تکامل او صنعتي میلانیزم؛ ده څرګنده کړه چې د انتخاب ضرایب ښايي تر هغه ډېر وي چې فېشر فکر کاوه، دا د ککړتیا تر ډېرېدو وروسته د ستر یا پټولو د یوې ستراتيژۍ په توګه د چټک تطبیقي تکامل لامل کېږي. 

امریکايي بیولوژېسټ «سېوال رایټ» چې د حیواناتو د نژاد د اصلاح په ازمېښتونو کې یې مخینه لرله، د کوچنیو او نسبتاً منزوي وګړو یا ډلو د متقابلو جینونو پر ترکیب او هغو هم‌نژادي اغېزو یې تمرکز وکړ چې جنیټيکي بېځایه کېدنې ښيي. رایټ په ۱۹۳۲ کال کې د تطبیقي منظرې مفهوم وړاندې کړ او استدلال یې وکړ چې جینیټکي بېځایه کېدنه او هم‌نژادي کولی شي کوچني او منزوي فرعي جمعیتونه یا ډلې له یوه تطبیقي اوج څخه لرې کړي او طبیعي انتخاب ته دا اجازه ورکړي چې دغه کوچنی جمعیت د بېلابېلو تطبیقي اوجونو لوري ته واړوي. 

فېشر، هالډن او رایټ د وګړو یا ډلو د جنيټيک د څانګې بنسټ کېښود. دغه طبیعي انتخاب له منډلي جنيټيک سره مدغم شو چې د تکامل د کړنلارې د څرنګوالي په اړه د یوې واحدې نظریې په پراختیا کې لومړنی حیاتي ګام و. 

 معاصر ترکیب 
د موجوداتو د جنیټيک ریاضیاتو په لومړیو کې د معاصر ترکیب د پیل په توګه وده وکړه. د «بیټي» په څېر ځينو لیکوالانو ادعا وکړه چې د موجوداتو جنیټيک د معاصر ترکیب هسته تعریفوي. د شلمې پېړۍ په لومړیو څو لسیزو کې ډېری ساحوي طبیعت‌پالان هم پر دې باور وو چې لامارکېزم او ارتوجینزېس په ژوندۍ نړۍ کې د لیدل شویو پېچلتیاوو لپاره غوره تشرېح وړاندې کوي. د معاصر ترکیب په جریان کې دغه نظریې له منځه لاړې او یوازې هغه تکاملي لاملونه وساتل شول چې د موجوداتو د جنيټيک د ریاضیاتو په چوکاټ کې بیانېدلی شوای. په دې اړه اجماع رامنځته شوه چې کوم تکاملي لاملونه ښايي پر تکامل اغېز وکړي، خو د بېلابېلو لاملونو د نسبي اهمیت په اړه د نظر یووالی نه موجود نه و.

 څلور پروسې 

 انتخاب 
طبیعي انتخاب چې جنسي انتخاب هم په کې شاملېږي، هغه واقعیت دی چې ځينې ځانګړنې د ارګانېزم د ژوندي پاتې کېدو او تکثیر احتمال لوړوي. د وګړو جنیټیک طبیعي انتخاب د ژوندي پاتې کېدو د وړتیا او په یوه ځانګړګي چاپېریال کې د بیا زیږېدو د احتمال په توګه تعریفوي. د ژوندي پاتې کېدو وړتیا معمولاً د w=1-s په سمبول سره ښودل کېږي چې په دې کې s د انتخاب ضریب دی. 

 تحول 
تحول (په وراثت کې ناڅاپي بدلون) د نویو اللونو (alleles) په ډول د جنیټيکي بېلابېوالي نهايي سرچینه ده. پر دې سربېره کله چې یوې خوا ته د تحول یا ناڅاپي بدلون تمایل موجود وي، یعنې د بېلابېلو ناڅاپي بدلونونو د پېښېدو لپاره بېلابېل احتمالات وي، دغه تحول ښايي د تکامل پر مسیر اغېز وکړي؛ د بېلګې په توګه هغه مکرر تحول چې غواړي د انتخاب په مقابل مسیر کې وي، کولای شي د تحول-انتخاب تعادل رامنځته کړي. په مالیکوالي کچه، که له A څخه G ته د تحول پر ځای له G څخه A ته تحول ډېر پېښ شي، A لرونکي جینوټيپونه به تکامل ته تمایل ولري.

 جنیټيک ډرېفټ 
جنیټيک ډرېفټ په اللي فریکونسۍ کې بدلون راتلل دي چې د ناڅاپي بېلګې اخیستنې په پایله کې رامنځته کېږي. یعنې په بچیانو کې موجود اللونه د والدینو د اللونو ناڅاپي بېلګې دي. جنیتيک ډرېفټ ښايي د جیني ډولونو د ورکېدو لامل شي او په پایله کې جنیټيکي بېلابېوالی کم کړي. د طبیعي انتخاب پر خلاف چې د تکثیر د بریالیتوب په مټ جیني ډولونه لږ یا ډېر معمولوي، د جنیټيک ډرېفټ بدلونونه د چاپېریالي یا تطبیقي فشارونو له امله نه دي او هماغومره احتمال لري چې یو الل لږ یا ډېر معمول یا مشترک کړي.

 د جین جریان 
د جین جریان د جمعیتونو یا نوعو تر منځ د جینونو تبادلې ته ویل کېږي. په یوه نوعه کې د جین د جریان بېلګې مهاجرت [یا بل مېشت‌ځای ته حرکت] او بیا په ارګانېزمونو کې تکثیر او یا د ګردې تبادله ده. په نوعو کې د جینونو انتقال د هیبریډي ارګانېزمونو د تشکیل او د جین د افقي انتقال په ډول دی. د وګړو یا ډلو د جنیټيک ماډلونه د دې لپاره کارولی شو چې کوم جمعیتونه له یو بل څخه پام وړ جنیټيکي انزوا لري او د دې تر څنګ یې د هغوی د تاریخچې د بیا جوړولو لپاره هم کارولی شو.

 د جین افقي انتقال 
د جین افقي انتقال له یوه موجود څخه بل هغه موجود ته د جنیټيکي موادو لېږد ته ویل کېږي چې ترې زیږېدلی نه وي. دا کار تر ډېره په یوکاریوټونو کې معمول دی. په طبابت کې د انټي بیوټیک د مقاومت له ډېرېدو سره مرسته کوي، ځکه کله چې یوه باکټریا د مقاومت جینونه ترلاسه کوي، په چټکۍ سره يې نورو ډلونو ته لېږدولی شي. په لویه کچه د انتقال بېلګه یوکاریوټي بډلویيډ روټیفرونه دي، داسې ښکاري چې په پراخه کچه یې جینونه له باکټریاوو، فنجي او نباتاتو څخه ترلاسه کړي دي. ویروسونه هم کولای شي د ارګانېزمونو تر منځ DNA ولېږدوي او د جینونو د انتقال امکان ان په بیولوژیکي برخو کې رامنځته کړي. د یوکاریوټونو او پروکاریوټونو د اجدادو د حجرو تر منځ په لوړه کچه د جین انتقال د کلوروپلاسټونو او مایټوکانډریا د ترلاسه کولو په جریان کې هم پېښ شوی دي.

 سرچینې