ختیځ عربستان

ختیځ عربستان تر ۱۸مې پېړۍ پورې د البحرین (عربي: الْبَحْرَيْنِ( په نامه پېژندل کېده. دا سیمه د عراق له سویل نه تر فارس خلیج ساحل پورې غځېدلې او د عراق، بحرین، کویټ، ختیځ عربستان، متحده عربي امارات، قطر او شمالي عمان سیمې رانغاړي. د ختیځ عربستان ټوله ساحلي سیمه د «بحرین» په نامه پېژندل کېده.

تر دې وروستیو پورې، ټول ختیځ عربستان له سویلي عراق نه تر عمان غرونو پورې یو داسې ځای و، چې خلکو به ملي پولو ته له پام کولو پرته شاوخوا ګرځېدل، مېشتېدل او ودونه به یې کول. د ختیځ عربستان خلکو د سمندر پر بنسټ یو کلتور درلود چې دوی سمندري خلک دي.

د فارس خلیج عربي هېوادونه یوازې ختیځ عربستان دی. عربي ژبه په ختیځ عربستان پورې محدوده ده. ننني هېوادونه، لکه: بحرین، کویټ، عمان، قطر او متحده عربي امارات د فارس خلیج عربي هېوادونه دي. سعودي عربستان ډېرځلې د خلیج عربي هېواد ګڼل کېږي، که څه هم د دغه هېواد زیاتره اوسېدونکي په ختیځ عربستان کې ژوند نه کوي، پرته له بحرایني وګړو نه چې په قطیف او الحساء سمندرونو کې ژوند کوي، دوی له تاریخي پلوه مخکې تر دې چې نننۍ سیاسي پولې جوړې شي، په ټول ختیځ عربستان کې مېشت وو.

 رېښه 
بحرین په عربي کې د بحر جمع ده، (په عربي کې بَحْر: رڼا او سمندر ته وایي، نو البحرین د «دوو سمندرونو» معنا لري. دا چې کوم دوه سمندرونه په لومړیو کې ټاکل شوي وو، د هغوی په اړه اختلاف دی. دا اصطلاح په عظیم الشان قرآن کې پینځه ځلې راغلې، خو عصري ټاپو ته، چې عربان یې د «اول» په نامه پېژني، اشاره نه کوي، بلکې القطیف او حجر (نننۍ الحساء) ته اشاره کوي. دا څرګنده نه ده، چې دا اصطلاح به له څه وخته اولو ټاپوګانو ته راجع کېدله، خو ښايي تر ۱۵مې پېړۍ وروسته وي. نن ورځ د بحرین «دوه بحرونه» په عمومي توګه د ختیځ خلیج او لوېدیځ ساحل، د ټاپو شمالي او سویلي سمندرونه یا له ځمکې پورته او تر ځمکې لاندې مالګینې او خوږې اوبه ګڼل کېږي. پر څاه ګانو سربېره، د بحرین په شمالي سمندر کې داسې ځای شته، چې خوږې اوبه د مالګینو اوبو په منځ کې دي. Encyclopedia of Islam, Vol. I. “Bahrayn”, p. 941. E.J. Brill (Leiden), 1960.Faroughy, Abbas. The Bahrein Islands (750–1951): A Contribution to the Study of Power Politics in the Persian Gulf. Verry, Fisher & Co. (New York), 1951.

 کلتور 
په ختیځ عربستان کې د فارس خلیج اوسېدونکي ورته کلتورونه او د موسیقۍ بڼې لري، لکه: فجیري، ساوت او لیوا. په ختیځ عربستان کې د خلیج د عربو تر ټولو غوره کلتوري ځانګړنه پر سمندر تمرکز کول دي. د خلیج په کوچنیو عربي هېوادونو کې سمندري ژوند یوه سمندري ټولنه رامنځته کړې، چې خواړه او اوبه یې په دودیز ډول له سمندري صنعتونو ترلاسه کېږي.

د ختیځ عربستان عربان په خلیجي عربي ګړدود غږېږي، ډېری سعودیان په دغه ګړدود خبرې نه کوي، ځکه په ختیځ عربستان کې ژوند نه کوي. په سعودي عربستان کې خلیجي عربي ۲ میلیونه وګړي ویونکي لري، چې زیاتره یې په ختیځو ساحلي سیمو کې دي.Languages of Saudi Arabia Ethnologue

 رسنۍ او تفرېح 
خلیجي تفرېح په ټوله عربي نړۍ کې نوم لري. که څه هم د خلیج په عربۍ ژبه ترسره شوي، خو تر تونس پورې په بریالیتوب ښودل شوي. د کویټ نامتو کلتور د شعر، فلم، تیاتر او اوپیرا په قالب کې ګاونډیو هېوادونو ته لېږدول کېږي. متحده عربي امارات د فلم په سټوډیوګانو او تاسیساتو جوړولو سره د نړیوال فلم د تولیداتو راجلبولو لپاره ځان چمتو کوي. سټار وار فرنچایز فلم په ۲۰۱۴ز کال کې په اماراتو کې جوړ شوی. دوحه د الجزیرې د رسنیو اصلي مرکز دی. 

په عربي نړۍ کې درې لویې خپرنیزې شبکې دي، لکه: (الجزیره، العربیه او ایم بي سي ګروپ)، چې په ختیځ عربستان کې موقیعت لري.

 دین 
په ختیځ عربستان کې اسلام واکمن دی، د اسلام اصلي ډلې شیعه دي، چې په ختیځ عربستان کې په پراخه کچه اوسېږي، په لومړۍ درجه دا ډلې په بحرین، قطیف او احساء کې دي، چې له عبادي ډلې سره پر عمان واکمنې دي او بیا د سعودي عربستان په ختیځو ولایتونو کې یو کوچنی سني اقلیت دی. 

 تاریخچه 
له ۷مې پېړۍ مخکې، د ختیځ عربستان د نفوس یوه برخه عیسوي عربان، زردشتي عربان، یهودیان او د ارامي ژبو بزګران وو. د ختیځ عربستان ځینې ګړدودونه د اکدي، ارامي او سوري ژبو ځانګړتیاوې لري. د لرغوني بحرین اوسېدونکي د ارامي او تر یوه بریده د فارسي ژبې ویونکي وو، په داسې حال کې چې سریاني یې مذهبي ژبه وه.

 ډیلمون 
ډیلمون په لومړي ځل د سومري پر خټینو تختو په میخي لیک راښکاره شوی، چې مخینه یې له میلاده مخکې څلورمې زریزې ته رسېږي. دا د اروک ښار په اینانا الهې معبد کې موندل شوی. ډیلمون ځینې وخت «د لمر د راختو ځای» او «د ژوند ځمکه» په توګه تشرېح شوی، دا د سومري د پیدایښت د افسانې صحنه ده او هغه ځای دی، چې د سومریانو د سیلابونو اتل یوتناپیشتیم (زیوسودرا) د آرباب الانواعو او الهو  له خوا اخیستل شوی و، تر څو د تل لپاره ژوندی وي.Dilmun and Its Gulf Neighbours by Harriet E. W. Crawford, page 5

 جرحا 
جرحا د فارس خلیج لوېدیځ لوري ته د ختیځ عربستان یو لرغونی ښار و. په دقیقه توګه د جرحا لرغونی ښار د اوسنۍ عقیر کلا ته څېرمه یا ترې لاندې شته دی. دا کلا د عربستان په ختیځ کې د الحساء شمال ختیځ ته په ۸۰کیلومترۍ (۵۰میل) کې پرته ده. دغه ځای د لومړي ځل لپاره په ۱۹۲۴ز کال کې د RE Cheesman له خوا اټکل شوی و.Potts (1990), p. 56.Bibby, pp. 317-318.

 ټایلوس 
یونانیان، بحرین د «ټیلوس» )لرغونې یوناني کې: (Τύλος په نامه یادوي. دا د ملغلرو د سوداګرۍ مرکز و، نارچوس دغه ځای هغه مهال کشف کړ، چې د لوی سکندر خدمت یې کاوه. بحرین له شپږمې نه تر درېیمې پېړۍ پورې د هخامنشیانو له خوا، چې د ایرانیانو یوه دوره وه، د فارس په سترواکۍ کې شامل شو.   Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarcheology of an Ancient Society By Curtis E. Larsen p. 13Arnold Hermann Ludwig Heeren, Historical Researches Into the Politics, Intercourse, and Trade of the Principal Nations of Antiquity, Henry Bohn, 1854 p38See Ares, Ares in the Arabian Peninsula sectionArnold Heeren, ibid, p441

 بث قطریه 
د هغې سیمې لپاره، چې شمال ختیځ عربستان په کې شامل دی، یو عیسوي نوم کارول شوی، چې دغه نوم بث قطریه یا «ټاپو» و. دغه نوم په سوریه کې د «قطریانو سیمې» ته ویل کېږي. که څه هم دا باید په ډاګه شي، چې نننی قطر تر بحرین پورې غځېدلی دی او په دغو سیمو کې،بحرین، د تاروت ټاپو، الخط، الحساء او قطر شامل وو."Nestorian Christianity in the Pre-Islamic UAE and Southeastern Arabia", Peter Hellyer, Journal of Social Affairs, volume 18, number 72, winter 2011, p. 88

په پینځمه پېړۍ کې، بث قطریه د نسطوري عیسویت اصلي مرکز و، چې د فارس خلیج په سویلي څنډو کې یې واک درلود.Jean Francois Salles, p. 132.

 د قرمطین سلطنت 
د درېیمې هجري پېړۍ په پای کې ، ابو سعید الحسن الجنبي د القرامیتا د انقلاب مشري وکړه، چې دغه بغاوت د یوې مسیحي اسماعیلي ډلې له خوا، د اوسني عراق په کوفه کې رامنځته شوی و. په ورته مهال کې الجنبي د بحرین پلازمېنه حجر ښار ونیو او الحاسه یې د خپل جمهوریت پلازمېنه کړه. کله یې چې د ټول دولت کنټرول په لاس کې واخیست، نو هڅه یې وکړه، چې یوه یوټوپیان (ارمان ښار) ټولنه رامنځته کړي.John Joseph Saunders, A History of Medieval Islam, Routledge 1978 p130

 بني خالد 
د قبیلې اصلي څانګې، الحمید، جبور، دووم، الجنه، ګروشه، المسلم، عمایر، الصبیح او ماهاشیر دي. د بني خالد مشري په دودیز ډول په الحمید قبیلې پورې اړه درلوده. بني خالد په ۱۶مه او ۱۷مه پېړۍ کې د الحساء او القطیف پر شاوخوا دښتو واکمني کوله.

بني خالد له الحمید قبیلې نه په ۱۶۷۰ز کال کې د براک بن غریر په مشرۍ وکولای شو، چې عثماني ځواکونه له ښارونو وباسي او په سیمه کې د خپلې واکمنۍ اعلان وکړي. Mandaville, p. 503Al-Jassir

 سرچینې