ختیځه ارتودوکس کلیسا

ختیځه ارتودوکس کلیسا، چې د ارتودوکس کلیسا په نامه هم یادېږي، دویمه لویه عیسوي کلیسا ده، چې نږدې ۲۲۰میلیونه تعمید شوي غړي لري. دا د خپلسرو ټولنو د اتحادیې په توګه کار کوي، چې هر یو یې د خپلو کشیشانو او پیروانو له خوا په سیمه ییزو غونډو کې اداره کېږي. دغه کلیسا د رومن کاتولیک کلیسا د مشر په څېر هېڅ فکري یا حکومتي واک نه لري. ختیځه ارتودوکس کلیسا، په نړۍ کې یو له پخوانیو پاتې شوو مذهبي بنسټونو نه ده چې د ختیځې او سویل ختیځې اروپا، قفقاز او منځني ختیځ په تاریخ او کلتور کې مهمه ونډه لري. ختیځه ارتودوکس کلیسا په رسمي توګه ځان د ارتودوکس کاتولیک کلیسا بولي.

دا کلیسا اووه لوی مذهبي مراسم لري، چې ترټولو مهم یې د رب مېلمستیا ده، چې په غونډو کې د عبادت په بڼه لمانځل کېږي. 

ختیځ ارتودوکس عیسویان زیاتره په سویل ختیځه او ختیځه اروپا، قبرس، جورجیا، د قفقاز سیمې په ځینو برخو، سایبریا او د روسیې په لرې ختیځ کې ژوند کوي. نږدې نیمایي ختیځ ارتودوکس عیسویان په شوروي ایالتونو کې مېشت دي، چې ډېری یې په روسیه کې دي. د افريقا په پخوانيو بازنطيني سيمو، ختيځې مديترانې او منځني ختيځ کې داسې ټولنې هم شته چې د مذهبي ځورونې د زياتوالي له امله جبري کډوالۍ ته اړ شوي دي. 

 نوم او ځانګړتیاوې 

 پېژندوینه 
ختیځه ارتودوکس کلیسا د ختیځو عیسویانو په توګه تعریف شوي چې د اووه کلیساګانو شوراګانې په رسمیت پېژني او معمولا له اکومینیکل کلیسا،الکساندریا کلیسا،  انټیوچ کلیسا او بیت المقدس کلیسا سره په اړیکه کې دي. د ختیځې ارتودوکس کلیساګانو له خوا په رسمیت پېژندل شوې اووه نړیوالې شوراګانې لومړۍ نیکیا، لومړی قسطنطین، ایفیسس، چالسډون، دویم قسطنطین، درېیم قسطنطین او دویمه نیکیا دي.

 نوم 
د کلیسا د نړیوالتوب او د نیکین عقیدې سره سم او د ختیځو ارتودوکس چارواکو، لکه: بروکلین رافیل ټینګار کوي چې د کلیسا بشپړ نوم تل له« کاتولیک» اصطلاح سره یوځای دی، لکه څنګه چې« د مقدس ارتودوکس کاتولیک اپوستولیک کلیسا» کې راغلی دی. 

د ختیځې ارتودوکس کلیسا رسمي نوم «د ارتودوکس کاتولیک کلیسا» دی، چې په دې نوم کلیسا خپل ځان معرفي کوي، دا نوم د یادې کلیسا پهادبي یا کینونیکي متنونو کې خپور شوی. د ختیځ ارتودوکس الهیات پوهان، کلیسا ته د کاتولیک په توګه اشاره کوي. دا نوم په کتابونو او خپرونو کې د سیکولر یا غیر ارتودوکس ختیځ لیکوالانو له خوا هم پېژندل شوی. د کلیسا عام نوم« ختیځه ارتودوکس کلیسا» یوه لنډه بڼه ده، چې په عادي استعمال کې له ګډوډۍ مخنیوي کوي.

 خپلمنځي اړیکي 

 د نورو عیسویانو سره اړیکې 
په ۱۹۲۰ز کال کې د قسطنطنی کلیسا ډیوسیس یو متحد المال خپور کړ چې عنوان یې «ټولو مسیحي کلیساګانو ته، هرچېرې چې وي» او په دې توګه یې د جلا شوو عیسویانو ترمنځ د نږدې همکارۍ غوښتنه وکړه او له نورو کلیساګانو سره په موازي توګه یې د « کلیساګانو ټولنې» د جوړولو وړاندیز وکړ. دې ډول خوځښت، د کلیساګانو د نړیوالې شورا په بنسټ کې هم مهمه ونډه درلوده؛ چې ټولې ختیځې ارتودوکس کلیساګانې د کلیساګانو د نړیوالې شورا غړیتوب ترلاسه کړي، چې د ارتودوکس کلیسا او الهیات پوهان په دې کمېټو کې چوپړ کوي. "From the beginning of the twentieth century the Ecumenical Patriarchate has shown a special concern for Christian reconciliation. At his accession in 1902, Patriarch Joachim III sent an encyclical letter to all the autocephalous Orthodox Churches, asking in particular for their opinion on relations with other Christian bodies. In January 1920 the Ecumenical Patriarchate followed this up with a bold and prophetic letter addressed 'To all the Churches of Christ, wherever they may be', urging closer co-operation among separated Christians, and suggesting a 'League of Churches', parallel to the newly founded League of Nations. Many of the ideas in this letter anticipate subsequent developments in the WCC. Constantinople, along with several of the other Orthodox Churches, was represented at the Faith and Order Conferences at Lausanne in 1927 and at Edinburgh in 1937. The Ecumenical Patriarchate also participated in the first Assembly of the WCC at Amsterdam in 1948, and has been a consistent supporter of the work of the WCC ever since."

 مقدس اسرار (مقدسات) 

 د تعمید غسل 
د تعمید غسل هغه راز ته ویل کېږي، چې  ګناهګار سړی په نوي او معصوم کس بدلوي، پخوانی ژوند، ګناهونه، تېروتنې له منځه وړي او په دې توګه د پاکي لوحه (دړه) ورکول کېږي. د تعمید غسل له لارې یو سړی د ختیځې ارتودوکس کلیسا غړیتوب تر لاسه کوي اوله مسیحي بدن سره یوځای کېږي. پهعمومي ډول د تعمید غسل، د مذهبي مشرانو او کشیشانو له خوا ورکول کېږي، خو په بېړني حالت کې هر عیسوي، اورتودوکسته د تعمید غسل ورکولای شي.

 په ختیځې ارتودوکس کلیسا کې واده 
د ارتودوکس له نظره واده یو له مقدسو کړنو نه ګڼل کېږي. لکه څنګه چې په ډېری نورو عیسوي دودونو کې د بېلګې په توګه: په کاتولیکیزم کې، واده د خدای په وړاندې د ابدي اتحاد او مینې لپاره د یوې ښځې او سړي یوځای کېدلو ته وايي. کلیسا واده ته د نارینه او یوې ښځې تر منځ د یووالي په سترګه ګوري، د ارتودوکس ځینې مشران، د همجنسبازانو له واده او اړوندو ملکي جوړښتونو سره سخت مخالفت لري.

د  ارتودوکس له نظره،  واده نه منحل کېږي؛ په دې معناچې دا باید مات نه شي، له داسې یووالي سرغړونه چې مقدس ګڼل کېږي، یو جرم دی. په دې توګه، د بیا واده اجازه ورکول د ګناهکار سړي پر وړاندې د کلیسا د رحم یو عمل دی.

 مقدس احکام 
د کلیسا کونډې کشیشانې او د کلیسا خادمین نه شي کولای، بیا واده وکړي او دا ډول کشیشان معمولا خانقاه ته تقاعد کېږي، چې دا موضوع د کلیسا د کشیشانو د کونډو په اړه هم صدق کوي، کله چې د دوی ماشومان لوی شي، هغوی هم باید  واده ونه کړي او بایدکشیشان شي. په ۲۰۱۶ز کال کې الیګزانډریا کلیسا پرېکړه وکړه، چې په کلیسا کې د ښځینه خادمینوپه اړه حکم بیاځلې معرفي کړي. د۲۰۱۷ز کال په فبرورۍکې پاټریارک دویمه تیوډوروس، پینځه ښځې د الکساندري په کلیسا کې د کلیسا د خادمانو په توګه وګومارلې.

 اوسمهال 
د اورتودوکس کلیسا، د اداري او محلي کلتور له نظره جلا دي، خو په ډېری برخو کې له یو بل سره اړیکه لري. پر دې سربېره، ځینې تفرقه اچونکې کلیساګانېد کلیساګانو په هېڅ ډول ټولنه کې نه دې شاملې، چې ټولې درې ډلې د ختیځ ارتودوکس په نوم پېژندل کېږي.

له روسیې نه بهر د روسیې ارتودوکس کلیسا،  په ۲۰۰۷ز کال کې له مسکو کلیسا سره یوځای شوه، چې دا دوه کلیساګانې په ۱۹۲۰ز لسیزه کې د پخواني شوروي د دښمن رژیم د تابع کېدو له امله له یو بل نه جلا شوې وې. یوه بله ډله چې د زړو مومنانو په نامه یادېږي، په ۱۶۶۶ز کال کې د روسیې له ارتودوکس کلیسا نه، د اعتراض په توګه، هغه مهال جلا شوه چې د کلیسا له هغو اصلاحاتو سره یې مخالفت وښوده، چې د مسکو د پاټریارک نیکون له خوا معرفي شوي وو.

 سرچینې