الله(ج) په یهودیت کې

الله(ج)  په یهودیت کې ستر ابدي ذات دی، چې ټول شیان یې پیدا کړي او ساتنه یې کوي. په یهودیت کې الله(ج)  په بېلابېلو لارو تصور شوی. یهودیت په دودیز ډول په دې نظر دی، چې یهوه (په عبرانۍ ژبه کې الله(ج)  ته وایي) د ابراهیم، اسحاق، یعقوب او د اسرائیلو ملي الله(ج)  دی، لکه څنګه چې په تورات کې تشرېح شوي، چې اسرائیل یې په مصر کې له غلامۍ وژغورل او دوی ته یې په سینا غره کې د موسی قانون ورکړ. یهودیان د الله(ج)  پر توحیدي مفهوم باور لري (الله(ج) یوازې یو دی)، چې هم لوړ (په بشپړ ډول له مادي کایناتو نه خپلواک او ترې جلا دی) او هم ذاتي (په مادي نړۍ کې ښکېل) دی.

الله(ج)  په بشپړ ډول یو، بېساری او کامل ګڼل کېږي، له ټولو عیبونو او نیمګړتیاوو نه پاک دی او په خپلو ټولو صفاتو کې قادر، هر چېرې حاضر، پر هر څه پوه او په بشپړ ډول نامحدود دی، چې هېڅ شریک او ساری نه لري. په هستۍ کې د ټولو شیانو یوازینی خالق دی. الله(ج) په یهودیت کې هېڅکله هم نه دی انځور شوی، په ځانګړې توګه تورات یې د حاکمیت په برخه کې له شریک راوړلو نه منع کړې، ځکه هغه مطلق دی پرته له دې چې کوم شریک ولري، وېشل کېږي نه او بې مثاله ذات دی، چې نه له کوم شي سره ورته والی لري او نه ورسره کوم شی پرتله کېږي. الله(ج)  په نړۍ کې یا د نړۍ له هر څه نه په بشپړ ډول لوړ، بېساری او د انسان له هر ډول فکر او بیانه وتلی دی. د خدای نومونه چې په عبراني انجیل کې ډېر کارول شوي د ټیټراګرامټون (عبراني: יהוה  او رومانیایي کې: YHWH) او الوهیم دي. په دودیز یهودیت کې د الله(ج)  نور نومونه ال شدای او شیخینا دي.

د یهودیت منطقي بهیر د میمونایډز له خوا بیان شوی، چې وروسته د رسمي دودیزو یهودي افکارو پر ډېرو برخو برلاسی شو؛ الله(ج)  د مطلق یو، نه وېشل کېدونکي او بې مثاله وجود په توګه پېژندل کېږي، چې خالق او د ټولې هستۍ د پیدایښت لامل دی. الله(ج)  هر چېرې حاضر او بې ځانه دی. میمونایډز د الله(ج) په اړه د ارستو مفکوره د یوه بې حرکته حرکت کوونکي په توګه ومنله، په داسې حال کې، چې وروستۍ څو نظریې یې رد کړې؛ لکه: د خالق په توګه له الله(ج) نه انکار او د نړۍ د ابدیت تصدیق. د یهودیت دودیز تعبیرونه ټینګار کوي، چې الله(ج)  ځانګړی دی او په ورته مهال کې لوړ دی. د یهودیت ځینې تفسیرونه بیا ټینګار کوي، چې الله(ج)  یو پیاوړی ځواک دی.

 نومونه 

 په یهودیت کې د الله(ج) نومونه 
الوهیم، یهوا او ټیټراګرامټن

د الله(ج)  هغه نوم چې په عبراني انجیل کې ډېر کارول شوی، د ټیټراګرامټون (عبراني: יהוה  او رومانیایي کې: YHWH) په نامه یادېږي. یهودیان په دودیز ډول دا نه تلفظ کوي او پر ځای یې الله(ج)  ته هاشم وایي. 

په عبادت کې ټیټراګرامټون پر اډونای بدلېږي، چې معنا یې «زما رب» دی. د ګیولام پوسټل (۱۶مه پېړۍ)، مایکل انجیلو لانسي (۱۹مه پېړۍ) او مارک سامت په وینا: د ټیټراګرامټون او یهوا څلور لیکونه کوډ کښنه ده، چې پخوانیو اسرائیلي پادریانو به لوستل. هوهي او «هیشه» دوه جنسه خدای په نښه کوي. په هر حال د یهودیت په دودیزو تعبیرونو کې، الله(ج)  ته په ژبني ګرامر کې د نارینه په ډول اشاره کېږي. 

 الله(ج) ته منسوبې ځانګړنې 
د دودیز یهودیت په اوسنیو بیانونو کې، الله(ج)  د کایناتو ابدي، مطلق او په هر څه پوه خالق دی او د اخلاقو سرچینه ګڼل کېږي. 

 پیدا کوونکی 
میمونایډز خدای داسې تشرېح کوي: «د ټولو بنسټونو او د حکمت د ستنې بنسټ دا دی، تر څو پوه شو چې یو لومړی موجود شته، چې ټوله هستي یې رامنځته کړې. د اسمانونو، ځمکې او د دوی ترمنځ چې کوم موجودات دي، یوازې د هغه د وجود له حقیقته راپیدا شوي».Mishneh Torah, book HaMadda', section Yesodei ha-Torah, chapter 1:1 (original Hebrew/English translation)

 په هر څه پوه 
یهودیان الله(ج)  ټولپوه ګڼي، که څه هم د منځنۍ پېړۍ ځینو نامتو فیلسوفانو دا نظر درلود، چې الله(ج)  د انسانانو د اعمالو بشپړ پوهاوی نه لري. د بېلګې په توګه: ګیرسونایډز استدلال وکړ، چې الله(ج)  د هر انسان لپاره انتخاب کولای شي، خو د هغو انتخابونو پوهه نه لري، چې یو کس به یې ترسره کوي. ابراهیم بن داود په دې باور و، چې الله(ج)  د انسان د عمل په اړه مطلق پوهېدونکی او یا مطلق قادر ذات نه دی.

 مطلق قادر 
یهودیان ډېرځلې الله(ج) مطلق قادر ګڼي او دا مفکوره په عبراني انجیل کې رېښه لري. ځینې اوسني الله(ج)  پېژندونکي یهودیان وایي چې: الله(ج) مطلق قادر نه دی، په هر حال د دغه نظر د ملاتړ لپاره یې په انجیل او کلاسیکه برخه کې ډېرې سرچینې موندلې.  دودیز نظر دا دی، چې الله(ج) په نړۍ کې د لاسوهنې واک لري.Geoffrey Claussen, "God and Suffering in Heschel’s Torah Min Ha-Shamayim". Conservative Judaism 61, no. 4 (2010), p. 17

 هر چېرې حاضر 
«دا چې الله(ج) ، پورته په اسمان کې یا لاندې په ځمکه کې دی» میمونایډز له دغه آیت نه دا په ګوته کوي، چې سپېڅلی ذات په هر ځای کې حاضر دی او بې ځانه دی، نو یو بې ځانه موجود نه شي کولای، په یو وخت کې په دوو ځایونو کې وي.

 بې ځانه او پرته له جنسیته 
«تاسې به ما له څه سره تشبېه کړئ، چې برابر شم؟» (عیسی ۴۰.۲۵) میمونایډز د دغه آیت په اړه وایي: «که هغه جسم و، نو د نورو جسمونو په څېر به و».

که څه هم په تناخ کې الله(ج) د نارینه په توګه یاد شوی، خو دودیزه یهودي فلسفه الله(ج)  ته جنسیت نه منسوبوي. اګاډیک ادبیات او یهودي تصوف په ځینو برخو کې الله(ج) ته د جنس په توګه اشاره کوي، خو د شاعرانه یا نورو دلایلو له امله یهودیانو هېڅکله نه ده منلې چې خدای به یو ځانګړی جنسیت ولري. "G-d has no body, no genitalia; therefore, the very idea that G-d is male or female is patently absurd. We refer to G-d using masculine terms simply for convenience's sake, because Hebrew has no neutral gender; G-d is no more male than a table is." Judaism 101. "The fact that we always refer to God as 'He' is also not meant to imply that the concept of sex or gender applies to God." Rabbi Aryeh Kaplan, The Aryeh Kaplan Reader, Mesorah Publications (1983), p. 144

اوسني یهودي مفکرین کوښښ کوي، چې الله(ج)  له دوه ګوني جنسیت نه بهر بیان کړي، نو دا هغه مفهوم دی، چې الله(ج)  ته د پلي کېدو وړ نه دی. Julia Watts-Belser, “Transing God/dess: Notes from the Borderlands,” in Balancing on the Mechitza: Transgender in Jewish Community, ed. Noach Dzmura (Berkeley, CA: North Atlantic Books, 2010)

 نه تصور کېدونکی 
تورات الله(ج)  ته انساني ځانګړتیاوې ورکوي، خو نور یهودي مذهبي آثار الله(ج)  بې بڼې او اخروي ګڼي. یهودیت د انیکونیک په معنا دی، چې په طبیعي او ماوراء الطبیعي دواړو جهانونو کې مادي او فزیکي تصور نه لري. پر دې سربېره د بتانو عبادت په کلکه منَع دی. د دودیز جاج له مخې چې د میمونایډز په څېر شخصیتونو وړاندې کړی، دوی په دې نظر دي، چې الله(ج) د پوهېدو وړ نه دی او له همدې امله یې تصور ناشونی دی. په پای کې یو تاریخي روایت «بې ځانه الهه» رامنځته کېږي. په دې ډول، څوک چې د الله(ج)  «ښکارېدنه» په عملي ډول تشرېح کوي، نو بې احترامي او ښایي بدعت وګڼل شي.

 د الله(ج)  په اړه تصورات 
الله(ج) ، په کلاسیک یهودیت کې شخصي خدای ګڼل کېږي، په دې معنا چې انسانان کولای شي، ورسره اړیکه ټینګه کړي. ربي سمویل ایس کوهون لیکلي: «لکه څنګه چې الله(ج)  د یهودیت له خوا تصور شوی،نه یوازې لومړی علت، تخلیقي ځواک او د نړۍ دلیل دی، بلکې د انسانانو ژوندی او مینه ناک پلار هم دی. هغه نه یوازې دا چې له نړۍ پورې اړوند دی، بلکې شخصي هم دی... یهودی توحید الله(ج)  ته د جوت شخصیت په اړه فکر کوي، په داسې حال کې، چې د الله(ج)  یووالی، خدای ته له شخصیت ورکولو ډډه کوي». د یهودیانو په مذهبي مراسمو کې، لکه: د ادون اولام په مذهبي سندره کې «باوري تصدیق» شامل دی، چې وایي: هغه زما الله(ج)  دی، زما ژوندی الله(ج)... هغه څوک چې اوري او ځواب ورکوي». د بریتانیي مشر ربي جوناټن ساکس وړاندیز کوي، چې: « الله(ج) له مهالي پلوه لرې یا جلا نه دی، بلکې په احساستي ډول بوخت او حاضر دی».  Samuel S. Cohon. What We Jews Believe (1931). Union of American Hebrew Congregations.Edward Kessler, What Do Jews Believe?: The Customs and Culture of Modern Judaism (2007). Bloomsbury Publishing: pp. 42-44.

په هر حال، نور دودیز یهودي متنونه، د بېلګې په توګه: په هیچالوت ادبیاتو «شیعور قمه» کې د الله(ج)  د غړو او د بدن د برخو اندازه بیانوي.

 سرچینې