د ایران په اسلامي جمهوریت کې بشري حقوق

د بشری حقوقو په برخه کې د ایران اسلامی جمهوریت د ایرانیانو، د بشري حقوقو د نړیوالو فعالانو، لیکوالانو او د نادولتی بنسټونو له خوا تر نیوکې لاندې راغلی دی. د ملګرو ملتونو عمومي غونډې او د بشري حقونو کمیسیون، د ایران وړاندې او روانې سرغړونې په خپلو نیوکه کوونکو لیکنو او څو پریکړه لیکونو کې غندلې دي. د ایران حکومت د اساسي قانون او نورو قوانینو پر بنسټ، د محدودیتونو او سزاګانو له امله او د دولتي مامورینو له لوري "له قانون څخه د لوړو" کړنو، لکه:  د سیاسي بندیانو شکنجه، جنسي تېری او وژل او د مخالفینو او نورو ملکي وګړو د ټکولو او وژلو له امله تر نېوکې لاندې دی. د اعدام سزا، په ایران کې د نړیوالې اندېښنې موضوع ده.   Iran rejects UN report on 'rights abuses'  aljazeera.net 20 October 2011Ehsan Zarrokh (Ehsan and Gaeini, M. Rahman). "Iranian Legal System and Human Rights Protection" The Islamic Law and Law of the Muslim World e-journal, New York law school 3.2 (2009).

د ایران په اسلامي جمهوریت کې هغه محدودیتونه او سزاګانې چې د بشري حقونو نړیوال معیارونه نقض کوي، د جرمونو لپاره سختې سزاوې، فحشا او همجنسبازۍ لپاره سزاوې، له اتلس کلنۍ څخه د کم عمره د سرغړوونکو اعدام، د بیان او مطبوعاتو پرآزادۍ محدودیتونه (د خبریالانو د بندې کولو په ګډون) تر خپل چتر لاندې راولي. د دې هېواد د اساسي قانون پر بنسټ، د دین په آزادۍ (په ځانګړې توګه د بهایي دین پیروانو تعقیب) او په جنسیتي برابرۍ محدودیتونه، له پورته معیارونو څخه نورې سرغړونې دي.   

د اسلامي جمهوریت له قوانینو څخه بهر غندل شوې پرله پسې سرغړونې، په ۱۹۸۸ ز کال کې د زرګونو سیاسي بندیانو اعدام، د جرم د انکار له امله د شکنجي پراخه کارونه او د پروپاګند د موخو لپاره په ویډیو کې دوستانه ښکارول دي. د ورځپاڼو دفترونو ته اور اچول او په سیاسي لاریون کوونکو باندې " د نیمه رسمي بنسټونو" په ځانګړې توګه د "حزب الله" له خوا بریدونه او په ۱۹۹۰ز لسیزه کې د حکومت د لسګونو مخالفینو وژنه، چې ادعا کېږي د حکومت " د لنډغرو عناصرو" له خوا ترسره شوې وي، نورې غندل شوې سرغړونې دي. Abrahamian, Ervand, Tortured Confessions: Prisons and Public Recantations in Modern Iran, University of California Press, 1999, p.4

د بشري حقونو د څار سازمان په وینا: د ایران د بشري حقونو ریکارډ د ولسمشر محمود احمدي نژاد تر واکمنۍ لاندې "په بې ساري ډول خراب شوی دی" او د ۲۰۰۹ ز کال د ټاکنو له لاریونونو څخه وروسته د لاریون کوونکو د وژلو، شکنجې، جنسي تېري او د نیول شوو لاریون کوونکو د وژلو او د لسګونو نامتو مخالفو شخصیتونو د نیولو او صحرایي محاکمې چې په هغه کې نیول شوي کسان "داسې اعترافات لولي چې د جبر ټولې نښې په کې لیدل کېږي "، راپورونه ورکړل شوي دي. د ۲۰۱۲ ز کال په اکتوبر کې، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر وویل چې:  ایراني چارواکې، د خبریالانو او د انساني حقونو د ملاتړو په "سختو ځپلو" کې ښکېل دي.   

نیوکو ته په ځواب کې د اسلامي جمهوریت چارواکو ویلي دي چې :  په اسلامي نړۍ کې ایران "د بشري حقونو تر ټولو غوره ریکارډ" لري، چې د بشري حقونو په اړه د "لویدیځ لیدلوري" تعقیبولو ته اړتیا نه لري او اسلامي جمهوریت "د دښمنانو د تعصبي پروپاګند" قرباني دی، چې "د اسلامي نړۍ په وړاندې د لویې دسیسې برخه ده". د ایراني چارواکو په وینا: د بشري حقونو د فعالانو له قوله، هغه کسان چې سوله ییز سیاسي کارکوونکي دي او د قضایي چلند له حق څخه محروم شوي، په حقیقت کې د هېواد د ملي امنیت په وړاندې مجرمین دي او هغه لاریون کوونکي، چې ادعا کوي، احمدي نژاد د ۲۰۰۹ ز کال په ټاکنو کې درغلې کړې ده، په حقیقت کې د بهرنیانو په ملاتړ د ایران د مشرانو د نسکورولو لپاره دسیسه ده.  Iran has best human rights record in the Muslim world quoting Ali Akbar Salehi| Tehran Times| 28 February 2012| accessed 29 February 2012

له ۲۰۰۹ ز کال راهیسې، د بښنې د نړیوال سازمان له خوا د اندېښنو وړموضوعاتو کې، له وژونکي ځواک څخه ګټه اخیستل، له ۳۰۰ کسو څخه د ډېرو کسانو وژل، په ناقانوني توګه د نومبر د لاریونونو ځپل، د زرګونو لاریون کوونکو خپل سری توقیف، د بشري حقونو له ۲۰۰ څخه زیاتو ملاتړو ته د دورو وهلو او بند سزا، د توکمیزو او دیني لږه کیو په وړاندې تبعیض، شکنجه او نور ناوړه چلند، د جبري حجاب د قوانينو پر ضد د ښځو د مبارزې ځپل شامل دي.  

 مخینه (شالید) 

 تاریخچه 
داسې انګېرل کېږي چې، د پهلوي سلطنت په پرتله اسلامي انقلاب د بشري حقونو په برخه کې د پام وړ خراب ریکارډ لري. د سیاسي تاریخ پوه اروند ابراهیمیان په وینا: "له هغه ځایه چې د ۱۹۷۱ز او ۱۹۷۹ ز کلونو تر منځ څه کم ۱۰۰ کسه سیاسي بندیان اعدام شول، د ۱۹۸۱ ز او ۱۹۸۵ ز کلونو ترمنځ له ۷۹۰۰ څخه ډېر اعدام شوي دي. د زندان سیستم مرکزي شوی او په لویه کچه پراخ شوی دی. د پهلویانو په پرتله د اسلامي جمهوریت د زندانونو ژوند خورا بدتر شوی دی. یو څوک چې په دواړو دورو کې ژوندی پاتې شوی، لیکي چې:  څلور میاشتې د لاجوردې تر زندان لاندې د ساواک له څلور کاله زندان سره برابرې دي. د پهلوي دورې د زندان په ادبیاتو کې، تکراري کلیمې 'ستړیا' او 'یوشانته والی' وې، خو د اسلامي جمهوریت په دوره کې د وېرې، مرګ، ترور، وحشت او تر ټولو ډېر د کابوس کیلمات دي. د پوځي تاریخپوه سپنسر سي ټکر د اټکلونو پر بنسټ: له ۱۹۸۰ ز کال څخه تر ۱۹۸۵ ز کال پورې، له ۲۵۰۰۰ کسو څخه تر ۴۰۰۰۰ کسانو پورې ایرانیان نیول شوي، ۱۵۰۰۰ ایرانیان محاکمه شوي او له ۸۰۰۰ څخه تر ۹۵۰۰ کسانو پورې ایراني وګړي اعدام شوي دي.source: Anonymous "Prison and Imprisonment", Mojahed, 174–256 (20 October 1983 – 8 August 1985)Abrahamian, Tortured Confessions (1999), p.135-6, 167, 169

د اسلامي جمهوریت په لومړۍ لسیزه کې، د سیاسي بندیانو لویه کتله ووژل شوه، چې وروسته له هغې تاوتریخوالی لږ شو. په ز۱۹۹۶ کال کې، د ایران د سمون( اصلاحي) غورځنګ په راڅرګندېدو او د ایران د منځلاري ولسمشر محمد خاتمي په ټاکل کېدو سره، د ایران د مدني او سزا د قوانینو د تعدیل په موخه ډېر ګامونه پورته کړل، ترڅو د بشري حقونو حالت ښه کړي. د بیان د آزادۍ د پراختیا، د جنسیتي برابرۍ او د شکنجې د منع کولو لپاره، اصلاح غوښتونکي پارلمان یو شمیر قوانین تصویب کړل، خو دا ټول د سپاه پاسداران او په هغه وخت کې د ایران په حکومت کې د محافظه کارو مخکښو شخصیتونو له لوري لغوه او له پامه و غورځول شول. "The Latter-Day Sultan, Power and Politics in Iran" By Akbar Ganji From Foreign Affairs, November/December 2008

د ایکانومېست (مجلې)په استناد د تهران د لس کالو وړاندې پسرلي اوس یوه ساړه سیاسي ژمي ته لاره هواره کړې ده. نوی حکومت، ورځپاڼې بندوي، مخالف غږونه خاموشه کوي او په کتابونو او ویب پاڼو بندیز ( سانسور) لګوي. د خاتمي د دورې سوله ییز اعتراضونه او لاریونونه، نور د زغملو وړ نه دي: امنیتي ځواکونو په تهران کې د ۲۰۰۷ ز کال په جنورۍ کې، د بس اعتصاب کوونکو چلوونکو برید وکړ او په سلګونو کسان یې ونیول. پولیسو د مارچ په میاشت کې، په سلګونو هغه نران او ښځې، چې د ښځو د نړیوالې ورځې د نمانځلو لپاره راټول شوي وو، و ټکول.  "Men of principle", The Economist. London: 21 July 2007. Vol. 384, Iss. 8538; pg. 5

 سرچينې او ياداښتونه