منګوليا

مغولستان یا منګولیا په وچې پورې تړلی او په ختیځې آسیا کې پروت هیواد دی. پلازمینه یې اولان باتور او رسمی ژبه یې منګولیایې ژبه ده. نوموړی هیواد په ۲۹ د ډسمبر ۱۹۱۱م کال د چینګ امپراتوری خپلواکی ترلاسه کړی. مساحت یې ۱۱۶'۵۶۴'۱ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۱۷۰'۱۴۵'۳ میلیونه تنوته رسیږي.

Moŋğol ulus; څراغ «د مغول ملت» یا «د منګولیا ایالت» په ختیځې اسیا کې وچې ته محاط هېواد دی، چې په شمال کې له روسیې او په سویل کې له چین سره ګډه پوله لري. دا 1,564,116 کیلومتره مربع (603,909 مربع میل) مساحت لري. یوازې 3.3 میلیون نفوس لري، چې د نړۍ تر ټولو لږ نفوس لرونکی خپلواک هېواد دی. منګولیا د نړۍ تر ټولو لوی وچه پورې تړلی هېواد دی، چې له تړلي بحر سره پوله نه لري او ډېره برخه یې پر چمنونو پوښل شوې، غرونه یې په شمال او لوېدیځ کې دي او په سویل کې یې د ګوبي صحرا ده. اولان باتار یې پلازمېنه او لوی ښار دی، چې د هېواد نږدې نیمایي نفوس جوړوي.

د نننۍ منګولیا سیمه د بېلابېلو کوچیانو سترواکیو Xiongnu، Xianbei، Rouran او د لومړي ترکي خګانیت له خوا اداره شوه. په 1206ز کال کې، چنګیز خان د منګول امپراتورۍ تاسیس کړه، چې په تاریخ کې تر ټولو لویه متضاده ځمکنۍ سترواکي شوه. د هغه لمسی قبلی خان د یوان کورنۍ د تاسیس لپاره چین فتح کړ. د یوان له ړنګېدو وروسته منګولیان منګولیا ته لاړل او د دیان خان او تومن زاسګت خان له دورې پرته یې د خپلمنځي شخړو پخوانۍ بڼه بیا پیل کړه. په 16مه پېړۍ کې، تبتي بودیزم منګولیا ته خپور شو، چې په کېنګ کورنۍ کې د مانچو له خوا رهبري کېده او دغه هېواد یې په 17مه پېړۍ کې ونیو. د شلمې پېړۍ په پیل کې، د بالغ نارینه نفوس نږدې درېیمه برخه بودايي راهبان وو. په 1911ز کال کې د کېنګ د سلطنت له ړنګېدو وروسته، منګولیا خپلواکي اعلان کړه او په 1921ز کال کې یې له چین جمهوریت نه خپلواکي ترلاسه کړه. لږ وخت وروسته، هېواد د شوروي اتحاد پر اقمارو بدل شو، چې له چین نه یې د خپلواکۍ په برخه کې مرسته کړې وه. په 1924ز کال کې، د منګولیا خلق جمهوریت د سوسیالیستي دولت په توګه تاسیس شو. په 1989ز کال کې تر کمونیست ضد انقلابونو وروسته، منګولیا د 1990ز کال په لومړیو کې خپل سوله ییز ډیموکراټیک انقلاب ترسره کړ. دا د څو ګوندونو سیسټم، د 1992ز کال نوي اساسي قانون او د بازار اقتصاد ته د لېږد لامل شو.Michael Jerryson, Mongolian Buddhism: The Rise and Fall of the Sangha, (Chiang Mai: Silkworm Books, 2007), 89.

نږدې 30٪ نفوس یې کوچیان یا نیمه کوچیان دي؛ د آس کلتور یې په بشپړه بڼه پاتې دی. بودیزم د اکثریت مذهب دی او بې مذهبه وګړي یې دویمه لویه ډله ده. اسلام دویم لوی دین دی، چې د قزاقانو ترمنځ متمرکز دی. ډېری اتباع یې توکمیز منګولیان دي، چې نږدې 5٪ نفوس یې قزاقان، تووانان او نور اقلیتونه دي، دوی په ځانګړې توګه په لوېدیځ کې متمرکز دي. منګولیا د ملګرو ملتونو، د اسیا د همکارۍ ډیالوګ، G77، د اسیا د زیربناوو د پانګونې بانک، د ناپییلي غورځنګ غړی او د ناټو نړیوال شریک دی. منګولیا هېواد په 1997ز کال کې د سوداګرۍ له نړیوال سازمان سره یوځای شو او هڅه کوي، ترڅو په سیمه ییزو اقتصادي او سوداګریزو ډلو کې خپل ګډون پراخ کړي.

 ریښه پېژندنه 
د منګولیا نوم په لاتین کې د «منګولانو ځمکه» معنی لري. د منګوليايي کلیمې «منګول» (монгол) اصل ناڅرګنده ریښه لري، په بېلابېلو ډولونو لکه د غره یا سیند نوم؛ د منګولیا د مونګخی-ټینګری-ګال «ابدي اسماني اور» فساد یا له موګلو نه اخیستل شوې، چې د څلورمې پېړۍ د روران خګانیت بنسټ ایښودونکی و. لومړی د مونګو په توګه تصدیق شوی (په چینايي: 蒙兀، اوسنۍ چینایي Měngwù، منځنۍ چینایي Muwngu) د اتمې پېړۍ د تانګ امپراتورۍ د شمالي قومونو په لیست کې د شیاوی څانګه، په احتمالي ډول له لیاو دور مونګکو سره تړاو لري. (چيني: 蒙古، اوسنۍ چينايي Měnggǔ، منځنۍ چينايي MuwngkuX)؛ نو دا هغه قبيله ده، چې اوس د خامګ منګول په نامه يادېږي.Pulleyblank, Edwin George. Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese, and Early Mandarin. UBC Press, 1991. .Svantesson, Jan-Olov & al. The Phonology of Mongolian, pp. 103–105. Oxford Univ. Press (Oxford), 2005.Baxter, Wm. H. & Sagart, Laurent.  . 2011. Retrieved 11 October 2011. 

په 1125ز کال کې د لياو تر سقوط وروسته، خامګ مغولان په منګوليا کې يوه مخکښه قبيله شوه. په هر حال، د جورچین په واکمنۍ سره له جین کورنۍ او د تاتار کنفدراسیون سره د دوی جګړو دوی کمزوري کړي وو. د قبیلې وروستی مشر ییسګی و، چې زوی یې تیموجین بالاخره د شیوي ټول قومونه د منګول سترواکۍ (یخ مونګول اوولس) په توګه متحد کړل. په ديارلسمه پېړۍ کې د منګول کلیمه د چنګيز خان تر واکمنۍ لاندې د منګوليک ژبو د يوې لويې ډلې لپاره پر يوه چتر اصطلاح بدله شوه. 

د ۱۹۹۲ز کال د فبرورۍ په ۱۳مه د منګولیا د نوي اساسي قانون له تصویب راهیسې، د دغه ایالت رسمي نوم «منګولیا» (Mongol Uls) دی.

 تاریخ او لرغونتوب 
په خوډ ولایت کې د خویت تسنخر مغاره، لوی فیل، صحرایي پیشو، د باختري اوښانو او شترمرغانو ګلابي، نسواري او سرې رنګې نقاشۍ 20,000 کاله وړاندې تاریخ انځوروي، چې دا د «منګولیا لاسکاکس» لقب ترلاسه کوي. د مالتا د وینس مجسمې (21,000 کاله پخوا) په شمالي منګولیا کې په پورتنۍ پیلیولیتیک کې د لوړې هنري کچې ګواهي ورکوي؛ مالتا اوس د روسیې برخه ده. د نوي ډبر پېر پرمهال کرنیز مېشت ځایونه (c. 5500-3500 له میلاده مخکې)، لکه په نوروولین، تامسګبولګ، بایانزاګ، او رشان خاد کې د آس سوارۍ کوچي مېشتۍ له معرفي کېدو دمخه، د منګولیا په تاریخ کې یوه مهمه پېښه وه، چې پر واکمن کلتور بدله شوه. د آسونو سوارۍ په منګولیا کې د مسو او برونزو د دورې افاناسیو کلتور (3500-2500 له میلاده مخکې) په لړ کې د لرغون پېژندنې شواهدو له خوا مستند شوي؛ دا کلتور په مرکزي مغولستان کې تر خنګای غرونو پورې فعال و. د افناسیوان په قبرونو کې موندل شوي څرخي موټرونه 2200 کاله مخکې له میلاد نه تاریخ لري. کوچي توب او فلز کاري، د اوکونیوف کلتور (د دویمې مخکې له میلاد زریزې)، اندرونوو کلتور (2300-1000مخکې له میلاده) او کاراسوک کلتور (1500-300 مخکې له میلاده) سره ډېر وده وکړه، چې په 209 کال کې د اوسپنې د دور Xiongnu سترواکۍ سره پای ته ورسېد. د Xiongnu د برونزو د دورې په یادګارونو کې د هرن ډبرې، کیریګسور کورګان، مربع تخته یي قبرونه او د ډبرې نقاشي شامل دي.Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in Mongolen (catalogue), pp. 14–20

 له سړې جګړې وروسته 
په 1991ز کال کې د شوروي اتحاد ړنګېدل، د منګولیا سیاست او ځوانان ډېر اغېزمن کړل. د دوی وګړو د 1990ز کال په جنوري کې سوله ییز ډیموکراټیک انقلاب او د څو ګوندونو سیسټم او د بازار اقتصاد معرفي کړ. په ورته مهال کې د مغولستان پخوانی مارکسيست ليننيست خلق انقلابي ګوند پر د منګولیا اوسني سوسيال ډیموکراټيک خلق ګوند واوښت، چې د هېواد سياسي منظره یې بدله کړه.

په 1992ز کال کې یو نوی اساسي قانون معرفي شو، او د «خلق جمهوریت» اصطلاح د هېواد له نوم نه لرې شوه. د بازار اقتصاد ته د لېږد بهیر تر ډېره ستونزمن و. د 1990 لسیزې په لومړیو کې هېواد د لوړ انفلاسیون او د خوراکي توکو له کمښت سره مخ و. د نا کمونیستو ګوندونو لپاره بریا په لومړیو ټاکنو کې په 1993ز کال (ولسمشریزو ټاکنو) او 1996ز کال (پارلماني ټاکنو) کې ترلاسه شوه. چين د اسيا د همکارۍ ډيالوګ (ACD)، د اسيا- پاسفيک اقتصادي همکارۍ (APEC) د غړيتوب لپاره د منګوليا د غوښتنليک ملاتړ وکړ او د شانګهای د همکارۍ په سازمان کې يې د څارونکي حيثيت ورکړ.

 ژبې 
د منګولیا رسمي ژبه منګولیایي ده او د 95٪  نفوس له خوا ویل کېږي. په ټول هېواد کې د اوریت او بوریت مختلفې ژبې ویل کېږي او د منګولیک خامنیګان ځینې ویونکي هم شته دي. د هېواد په لوېدیځ کې پر قزاقي او توواني او ترکي ژبو هم خبرې کېږي. د منګولیا اشاروي ژبه د کڼو د ټولنې اصلي ژبه ده.

نن ورځ، منګولیایي په منګولیا کې په سیریلیک الفبا لیکل کېږي، چې تر دې مخکې په منګولیایي لیکدود لیکل کېده. په ۱۹۹۴ز کال کې د زاړه لیکدود د بیا معرفي کولو پلان جوړ شوی و، خو دا کار ترسره نه شو؛ ځکه چې زاړه نسلونه له عملي ستونزو سره مخ وو. ښوونځي دودیزه الفبا بیا دودوي. د 2020ز کال په مارچ کې، د منګولیا حکومت پلانونه اعلان کړل، چې تر 2025ز کال پورې به په رسمي اسنادو کې سیریلیک او دودیز منګولیايي لیکدودونه دواړه وکاروي.Official documents to be recorded in both scripts from 2025, Montsame, 18 March 2020.Mongolian Language Law is effective from July 1st, Gogo, 1 July 2015. "Misinterpretation 1: Use of cyrillic is to be terminated and only Mongolian script to be used. There is no provision in the law that states the termination of use of cyrillic. It clearly states that Mongolian script is to be added to the current use of cyrillic. Mongolian script will be introduced in stages and state and local government is to conduct their correspondence in both cyrillic and Mongolian script. This provision is to be effective starting January 1st of 2025. ID, birth certificate, marriage certificate and education certificates are to be both in Mongolian cyrillic and Mongolian script and currently Mongolian script is being used in official letters of President, Prime Minister and Speaker of Parliament."

روسي په منګولیا کې تر ټولو ډېره دود بهرنۍ ژبه ده؛ ورپسې انګلیسي ده، که څه هم انګلیسي په تدریجي ډول د دویمې ژبې په توګه د روسي ځای نیسي. کوریایي ژبې په سویلي کوریا کې د لسګونو زرو منګولیایانو په کار کولو سره شهرت ترلاسه کړ. 

تاریخ
کلتور
اقتصاد
جغرافیه

وېشنيزه:د لویدیځې اسیا هیوادونه
وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه