نبي مصداق

ډاکټر نبي مصداق (۱۳۲۳ ل ل کال د پکتيا ولايت، د ځاځيو ولسوالي ـ د ۱۴۰۰ ل ل کال د غبرگولي ۲۴، کابل) (۱۹۴۴ ز ـ د ۲۰۲۱ زېږدي کال د جون ۱۴) (انگرېزي: Dr. Nabi Misdaq) يو افغان وگړپوه، سياسي شنونکی، ليکوال او د بي بي سي راډيو د پښتو څانگې لومړنی خبريال، بنسټگر او پخوانی وياند دی.  

 مخينه 
نبي مصداق په ۱۳۲۳ ل ل کال کې د پکتيا ولايت د ځاځيو ولسوالې په روقيان کې زيږدلی او د ځاځيو يوې مشهورې کورنۍ پورې اړه لري. د هغه نيکه باقي خان د امير عبدالرحمن خان نه د ځاځيو د يوه مشهور ملک په توگه د لارې د ساتلو په په پار رزمنه (تنخا) اخيستله او امير به هم هره مياشت کور ته چای او بوره ورلېږل. د مصداق پلار مرحوم حاجي کوندل خان د امير امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د کابل ښار يو پيژندل شوی قراردادي وو چې د دارلامان ماڼۍ، د علي اباد د هوساينځي ودانۍ، د غازي ښوونځی او روسته يې د ساينس پوهنځي ودانۍ جوړې کړې دي. ډاکټر مصداق واده کړی دی او دوه زامن لري، چې عمر او يوسف نومېږي. دواړه زامن يې د لوړو زده کړو خاوندان دي او په خپلو څانگو کې ېې کتابونه هم ليکلي. خو کشری زوی يې يو پېژندل شوی هنرمن هم دی چې هنري نوم يې يوشح دی. 

 لومړنۍ زده کړې 
نبي مصداق خپلې لومړنۍ زده کړې په تالقانو کې، چې مشر ورور ېې مرحوم دُر مرجان خان د قطغن او بدخشان د ښوونې او روزنز مدير وو، پيل کړې او په شپږو مياشتو کې ېې لمړی او دويم ټولگی ولوست. بيا کابل ته ولاړ او هلته په دريم ټولگي کې ومنل شو. مصداق د کابل په لمړۍ شمېره لومړني ښونځي کې لمړۍ يا دويم نومره تر شپږم ټولگي پورې بريالی کېده او په شپږم ټولگي کې روسته د درې مياشتنۍ او شپږ مياشتنۍ  ِازموينې د ناروغۍ له لامله په علي اباد روغتون کې د دو مياشتو لپاره بستر شو. هغه د درې مياشتنۍ او شپږ مياشتنۍ ازموينو د نومرو د منځنۍ پايلې له مخې بيا هم شپږم نومره بريالی راووت. 

 منځنۍ زده کړې 
نبي مصداق خپلې نورې زده کړې په رحمان بابا لېسه کې پېل کړي چې د همدغې لېسې د لومړۍ دورې له زده کوونکو څخه دی. هغه په ۱۹۶۲ ز کال کې له رحمان بابا لېسې څخه د دولسم ټولگي بريليک ترلاسه کړ او روسته د خپل يو ټولگيوال، هاشم تڼيوال سره يو ځای د لوړو زده کړو لپاره انگلستان ته ولېږل شو.  

 لوړې زده کړې 
په کابل کې د پوهنې وزير خدای بښلي علي احمد پوپل پر ځای يو څوک چې په پوهنې وزارت کې يې په سختي او سوگتي شهرت درلود، د ډاکټر انس په نوم د پوهنې وزير شو او هغه په انگلستان او يو شمير نورو زده کړیالو بورسونه په المان، فرانسه او بلجيم کې چې د پوهنې وزارت له خوا ېې گټلي وو بيرته ور څخه واخيستل او هغو ته ېې وويل چې د پوهنځي دورې لپاره بايد بيرته کابل ته ستانه شي.  نبي مصداق او هاشم تڼيوال دواړو چې يو کال ېې په کابل کې د انگلستان د بورس لپاره انتظار ايستی وو، حاضر نه شول چې په انگلستان کې تر يو نیم کال اوسېدو روسته بيرته کابل ته ولاړ شي او ټولگيوال ېې چې څلورم ټولگي ته بريالي شوي ول، دوی له لومړي ټولگي په کوم پوهنځي کې هلته شروع کړي وای.  مصداق او تڼيوال په لندن کې له ډېرو اقتصادي او د ويزې د تجديد له ستونزو سره مخامخ شول چې بلاخره تڼيوال تصميم ونيو چې د (جي، سي، اي) د دورې له تکميل نه وروسته وطن ته ستون شي او مصداق په لندن پوهنتون کې ، تعليم او تربيه لپاره، د يوه انگليسي بورس د گټلو نه وروسته دوام ورکړ.  د تعليم او تربيه له فراغت نه وروسته هغه دوه کاله د لندن په ښونځيو کې درس ورکړ او بيرته د لندن بوهنتون (ال ، اس، اي) کې د وگړپوهنې په څانگه کې په زده کړه پيل وکړ.  مصداق د لندن ددې مشهور کالج نه په (هانرز) درجه ليسانس واخيست او ماسترې لپاره په اکسفورد، د لندن د اسياېې او افريقايي څيړنو کالج او ساسکس پوهنتون کې قبول شو.  له دې ټولو نه مصداق د ساسکس پوهنتون په دې خوښ کړ چې د پروفيسر (براين سټريټ) چې په ايران او افغانستان کې څيړنې کړې وې د هغه تررهنماې لاندې څيړنه وکړي .

مصداق د ماسټرې دوره په شپږو مياشتو کې سرته ورسوله او پوهنتون د هغه د ماسټری تيسز په خپل کتابتون کې، د يواځيني ماسټرې د تيسز په حيث د (ام، فيل او دکتورې) د تيسزونو تر څنگ ساتلی دی او هم هغه ته د برطانيې (د سوشل ساينس ريسرچ) د علمي ادارې لخوا د درو کالو لپاره د دکتورا د زده کړې د تماميدو له پاره يو بل بورس ورکړ شو.

افغانستان ته  د روسانو د لښکرو په راتگ سره مصداق خپله د ډاکټرې زده کړه و ځنډوله ترڅو د ژورنالست په صفت خپل وطن او خلکو ته د خدمت مصدر وگرزي.  نبي مصداق وايي چې هغه د ډيرو کمو محصلينو نه په اروپا کې وو چې خپل درس ېې خپلو خلکو ته د خدمت لپاره پرېښود او هم په دې عقيده وو چې افغانان به هيڅکله هم د روسانو موجوديت په خپل ملک کې و نه زغمي او ډير ژر به له افغانستان نه وشړل شي.

 دندې 

نبي مصداق د کمونستانو په دوره کې (بي، بي، سي) ته د کابل او روسانو خپرونې د افغانستان په باب اوريدلې او د نورو راديو گانو تر څنگ ېې په انگليسي ژبه د (بي، بي، سي) د هر ورځينيو راپورونو لپاره ژباړلې. د افغانستان لپاره د کابل راديو او شوروي نشرات له ماسکو او تاجکستان نه مهم په دې وو چې له افغانستان نه ټول خارجي خبريالان ايستل شوي وو او د لويديخ په سفارتونو کې هم يواځې دوه با درې تنه به پاتي وو او نړۍ نه پوهيده چې افغانستان کې د کمونستانو د راتگ په دوره کې څه پيښيدل.  له نبي مصداق نه، وروسته له دؤ ويشتو مياشتو نه (بي، بي، سي) غوښتنه وکړه چې په لندن کې له (بوش هوس) نه چې د خارجي خپرونو مرکز دی، د پښتو ژبې خبرونې پيل کړي.   (بي، بي، سي) بلاخره  په اگست ۱۹۸۲ ز. کال کې په پښتو ژبه چې کالونه ېې پاکستان مخالفت کاوه، پښتو خپرونه بيل کړه او مصداق ېې د لمړی ورځې نه بنسټ کيښود.  مصداق وروسته له تقريبا  شل کاله کار نه په (بي، بي، سي) کې بيرته پوهنتون ته ولاړ چې هغه ځنډمن شوې دوکتورې باندې له سره څېړنه پيل کړي. د زده کړې دا دوره هغه په خپل مصرف د وگړپوهنې په څانگه کې بشپړ کړه او د خپلې کورنۍ سره امريکا کې د واشنگټن ايالت ته وکوچيد. 

نوموړي د افغانستان په اړه يو شمېر کتابونه کښلي چې د لوستونکو لخوا يې تود هرکلی شوی. ډاکټر مصداق په ۲۰۰۱ ز. کال کې له انگلستان نه امريکا ته کډه وکړه او له هماغه وخت نه يې د جورج مازون په پوهنتون کې، د ډيپلوماټيکې ژبپوهنې او د انلينگوا په ژبپوهنيزو مرکزونو کې د پښتو ژبې د ښوونکي په توگه دنده ترسره کړې.

 د ليکوالۍ ډگر 
کيڼ|250px|بټنوک|افغانستان - سياسي کمزوري او خارجي مداخلت - د ډاکټر نبي مصداق اثر
مصداق په بي بي سي راډيو کې د وياندۍ له وختونو په ليکوالۍ او خبريالي چارو بوخت پاتې شوی. د هغه گڼ شمېر ليکنې د آزادو مهاجرو په رسنيو کې کله په مستعارو نومونو او کله هم په آرني نوم په پښتو، انگرېزي او دري ژبو خپرې شوي. په ۱۹۹۷ ز. کال کې چې کله د احمد شاه دراني ۲۵۰ تلين ؤ نو د همدغې ورځې د لمانځلو په وياړ يې په انگرېزي ژبه خپل لومړنی کتاب خپور کړ چې سرليک يې د افغانستان لومړنی معاصر پاچا ټاکلی. تر دې وروسته يې خپل دويم اکادميک کتاب د افغانستان - سياسي کمزوري او خارجي مداخلت تر سرليک لاندې په لندن او په نيويارک کې د روتلج خپرندويو ټولنو لخوا خپور شوی. د دغو نومېدلو خپرندويو ټولنو د احصايې له مخې همدا کتاب له ۵۰۰ نه ډېرو پوهنتونو او علمي مراکزو د خپلو کتابتونونو لپاره اخيستی دی.

په افغانستان کې د امريکې په مداخلې سره پښتو ژبې زده کړې لپاره ليول تيا پيدا شوی چې مصداق هم د دې ليوالتيا نه (جې په تاريخ کې د پښتو د پرمختگ لپاره داسې نړۍ واله توجه بې سارې ښکاري) په استفادې سره يو لړ د پښتو اروپايي او امريکايي ژب پوهانو تربيه کړي اوهم  ېې د پښتو د زده کړې درسونه او کتابونه د انټرنټ لپاره ليکلي او ليکي.  په دې لړ کې مصداق د پښتو نه په انگليسي ژبه يوه لمړۍ جامع ډکشنري چې له ۴۰ زرو لغتونو اوښتې، ليکلې او اوس تر چاپ لاندې ده. د دې تر څنگ ډاکټر مصداق د پښتو ژبې ټوکې راغونډې کړي او په انگرېزي ژبه يې ژباړلي. ښاغلی مصداق په رسنيو کې د افغانستان د روانو حالاتو په اړه وخت په وخت يو شمېر ليکنې او مقالې په انگرېزي، پښتو او دري ژبو خپرې کړي.  

مړينه 
د هېواد د رسنيز ډگر سرلاري ارواښاد ډاکټر نبي مصداق د ۱۴۰۰ لمريز لېږدي کال د غبرگولي پر ۲۴ د کرونا ناروغۍ له لامله په کابل کې پور پرې کړ. د هغه خدای بښلي د جنازې لمونځ د ۱۴۰۰ ل ل کال د غبرگولي پر ۲۵ د کابل په عیدگاه جومات کې تر سره شو، چې په کې د پوهنو اکاډمۍ يو شمېر غړيو، يو شمېر سرکاري چارواکو او د هېواد د بېلابېلو قشرونو استازيو گډون کړی وو. د ارواښاد جنازه د غیرگولي پر ۲۵ په شهدای صالحین کې خاورو ته وسپارل شوه. ستر څښتن دې يې وبښي، جنت يې ځای شه. 

 چاپ شوي آثار 
 افغانستان سياسي کمزوري او خارجي مداخلت - (Afghanistan Political Frailty and External Interference )
 پښتو - انگرېزي سيند -  په دې سيند کې نږدې ۴۵ زره پښتو وييونه او اصطلاحگانې راغونډې کړي او د انگرېزي ژبې بېلابېل انډولونه او ماناگانې يې ورسره ليکل شوي. په دې اثر مصداق ډېر زيار گاللی او په ډېر ځيرتوب يې دا سيند بشپړ کړی چې د پښتو نه په انگلیسي یو لوی سيند بلل کېږي.

 ناچاپه آثار 
د پښتنو ټوکې - په انگرېزي ژبه د پښتو ژبې د ټوکو ژباړه

 سرچينې 
نبي مصداق - افغانستان: سياسي کمزوري او خارجي مداخلت ISBN 978-0415470247
فيلډز، رونا ام. - شهادت:د ځان قربانولو ساپوهنه، روحانيت او سياست ISBN 978-0275979935
مالې وېليم - د افغانستان جگړې ISBN 978-0333802915
ريس، رسول بخش - بې گټياليو جگړه: د سړې جگړې وروسته د افغانستان نامطمينه بدلون ISBN 978-0195775358

 باندنۍ تړنې 

http://www.dgroups.org/groups/worldbank/FMG/index.cfm?op=dsp_showmsg&listname=FMG&msgid=389521&cat_id=13235
http://heartofasia.wordpress.com/2008/04/21/father-of-yoshi-phd/ 
https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-57476134 
https://taand.net/?p=225419 
https://asa.gov.af/ps/د-هېواد-د-رسنيز-ډګر-سرلاري-ارواښاد-ډاکټر-نبي-مصداق-جنازه  

وېشنيزه:پښتانه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
وېشنيزه:افغانان
وېشنيزه:افغان ليکوال
وېشنيزه:افغان وگړپوهان
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان