عاج ساحل

عاج ساحل کوټ چې د دیویر(Côte d'Ivoire )په  نامه هم یادیږي، په رسمي ډول د عاج ساحل جمهوریت د لویدیځي افریقا په سویلي ساحلونو کې پروت هېواد دی. سیاسي پلازمېنه یې د هېواد په مرکز کې یاموسوکورو دی. حال دا چې تر ټولو لوی ښار او اقتصادي مرکز یې د عابدجان بندر دی. دا هېواد له شمال لویدیځ څخه له  ګينې، له لویدیځ څخه له لیبېریا، له شمال لویدیځ څخه له مالي، له شمال ختیځ څخه له بورکینافاسو، له ختیځ څخه له غنا او له سویل څخه د ګينې له خلیج (اطلس سمندر) سره ګاوندی  دی. رسمي ژبه یې فرانسوي او د بیټي، باولي، دایولا، ډان، انېين او سیبارا سينېفو په ګډون لرغونې ژبې هم په پراخ ډول په کې کارول کېږي. په ټوله کې په عاج ساحل کې په ۷۸ بېلابېلو ژبو خبرې کېږي. دا هېواد له مذهبي پلوه متنوع نفوس لري چې د عیسویت د بېلابېلو لارو، اسلام او لرغونو عقیدواو باورونو پیروان په کې شاملېږي.

عاج ساحل د اروپایانو تر استعمار مخکې د ګيامان، کنګ او بایو سترواکۍ په څېر د بېلابېلو ملتونو ځای و. دا سیمه په ۱۸۹۳ ز کال کې د فرانسې تحت الحمایه و او په ۱۸۹۳ ز کال کې د افریقا لپاره د اروپایي هڅو په موخه د فرانسې لپاره د یوې مستعمرې په توګه تثبیت شو. دې هېواد په ۱۹۶۰ ز کال کې د فلېکس هویفویېټ - بیوجني په مشرۍ خپله خپلواکي تر لاسه کړه او یاد مشر تر ۱۹۹۳ز کال پورې واکمني وکړه. عاج ساحل د سیمه ییزو سټندردونو له پلوه په نسبي ټوګه پایدار و او له خپلو ګاونډيو سره یې نږدې سیاسي او اقتصادي اړیکې جوړې کړې او په ورته وخت کې يې له لویدیځ په ځانګړي ډول فرانسې سره هم نږدې اړیکې لرلې. دا ثبات په ۱۹۹۹ز کال کې له یوې کودتا او وروسته په دوو کورنیو جګړو کې راټيټ شو، چې لومړۍ يې له ۲۰۰۲-۲۰۰۷ ز کلونو او بیاځلي له ۲۰۱۰  ز کال څخه تر ۲۰۱۱ ز کلونو تر منځ پېښ شو. په ۲۰۰۰۰ ز کال کې يې نوی اساسي قانون تصویب کړ.,

عاج ساحل یو جمهوري هېواد دی او پیاوړۍ اجرایي ځواک لري  چې د ولسمشر په واک کې دی. دا هېواد په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ ز لسیزو کې د قهوې او کاکو د تولیداتو له لارې په لویدیځه افریقا کې د اقتصادي ځواک مرکز و، وروسته یې د ۱۹۸۰ لسيزې په  بهیر کې اقتصادي کړکېچ تجربه کړ چې د ټولنیزو او سیاسي ګډوډيو له دورې سره یې مرسته وکړه. نږدې په ۲۰۱۴ ز کال کې يې داخلي ناخالص تولید بیاځلي د ۱۹۷۰ ز لسیزې په څېر خپل عظمي حد ته ورسېد. عاج ساحل په  ۲۰۲۰ ز کال کې د نړۍ په کچه د کاکاوو د دانو ستر تولیدوونکی هېواد و او د خپلې سیمې لپاره یې لوړ عاید درلود. د عاج اقتصاد په ۲۱ پېړۍ کې تر ډېره د مارکېټ - پر بنسټ و؛ لاهم په سخت ډول پر کرنه او د کوچنیو تولید کوونکو او د ځمکې د څښتنانو د حاصلاتو پر نقدي عاید ولاړ دی.

 رېښه 
په اصل کې پرتګالي او فرانسوي سوداګرو په ۱۵مه او ۱۶مه پېړۍ کې د افریقا لویدیځ ساحلونه نږدې په څلورو "ساحلونو" ووېشل چې د هر ساحل د سرچینو منعسکوونکي دي. هغه ساحل چې فرانسویانو د عاج ساحل او پرتګالیانو Costa Do Marfim ونوماوه - چې دواړه د "عاج ساحل" په  معنا دي- هغه څه چې د Guiné de Cabo Verde په نوم پېژندل کېدل همدارنګه د دواړو پورتنۍ ګينه په کپ - ورت کې او د ښکتنۍ ګينې په  نوم یادېدل. همدارنګه هلته یو د مرچکو ساحل، د "غله جاتو ساحل" (اوسنۍ ليبېریا)، د طلا/ سرو زرو ساحل (غنا) او یو د غلامانو ساحل ( توګو، بینین او ناجیریا). د هغو نورو په څېر د عاج ساحل نوم هم د ساحل په ځانګړې برخه کې د تر سره کېدونکي تجارت ( د عاج صادرات) منعکسوونکی و.

د یادې سیمې نور نومونه دا دي: Côte de Dents ، چې تحت الفظي معنا یې " د غاښونو ساحل" چې د عاج د سوداګرۍ منعکسوونکی دی؛ Côte de Dents تر هغو کسانو وروسته چې هالنډيانو کواکوا (تحت الفظي کوا کوا) نومولي وو، د ۵ او ۶ کرښو ساحل و چې وروسته د یو ډول پنبې تجارت هم په کې کېده اوCôte du Vent ، د باد ساحل له ساحل څخه بهر د سیمه‌ییز اقلیم د څو کلنو شرایطو له امله په پورتنیو نومونو نومول شوي دي. دCote de(s) Dents  (د غاښ ساحل) نوم په پرله  پسې ډول په لرغونو آثارو کې کارول شوی.د مثال په ډول: د ډکت په ډېکشنرۍ کې ( ډکت ۱۸۵۳ز کال او د نیکولاس وېلیوټ ډي بېلفونډ له خوا کارول شوی، که څه هم ابه پریووست عاج ساحل کارولی، په ۱۹ پېړۍ کې د دې کلیمې کارونه په عاج ساحل بدله شوه.

د مډرن ایالت ساحلي کرښه په بشپړ ډول له هغه څه سره توپیر لري چې په ۱۵مه او ۱۶مه پېړۍ کې سوداګرو د "غاښ" یا "عاج" په  نوم پېژندل چې د کپ له پالماس یې د درېيو ټکو تر کپ پورې دوام درلود، چې له دې امله اوس مهال د غنا د مډرن ایالت او عاج ساحل ( د لیبېریا له یوه کوچنۍ برخې سره) تر منځ وېشل شوې ده. دا نوم په ۱۹۶۰ ز کال کې د فرانسې د خپلواکۍ او حاکمیت له لارې خوندي شو. دا نوم له هغه مهال راهیسې په تحت الفظي ډول نورو ژبو ته ژباړل شوی، چې تر خپلواکۍ  وروسته دولت به هر هغه مهال چې د فرانسوي ژبو له حوزې څخه هاخوا نړیوالې معاملې ترسره کولې، دا نوم یې مخ پر زیاتېدونکې ډول ستونزه جوړوونکی وباله، په دې توګه د ۱۹۸۶ ز کال په اپرېل کې دولت اعلام وکړ چې د عاج ساحل (یا په بشپړ ډول د عاج جمهوریت) به یې د دیپلوماتیک پروتوکل د موخو لپاره رسمي نوم وي او له هغه مهال راهیسې، هر یو په نړیوالو معاملاتو کې له فرانسوي څخه د دې کلیمې هر ډول ژباړې رد کړې دي.

د اېوري کوست یا عاج ساحل له غوښتنې سره سره د عاج ساحل انګلیسي ژباړه (غالباً د عاج ساحل) لاهم په پراخ ډول د بېلابېلو رسنیو او نشراتو له خوا په انګلیسي ژبه کارول کېږي.

 تاریخچه 

 ځمکنی مهاجرت 
په اېوري کوست(عاج ساحل) کې د انسان لومړنی حضور ستونزمن دی، ځکه د دې هېواد په مرطوب اقلیم کې د انسانانو پاتې شوني په ښه ډول نه دي خوندي شوي. له دې سره د وسلو او وسیلو نوې پیدا شوې ټوټې (په ځانګړي ډول د تخته سنګې/ شیل په واسطه پالش شوي تبرونه او د اخلي پخلي او کب نیولو پاتې شوني) له پلیولیتیک څخه مخکې دورې ( له میلاد څخه مخکې ۱۵۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰) او یا لږ تر لږه په نیلوتیک دوره/ ډبرمهال کې د انسان د پراخ شتون د احتمالي نښو په توګه په پام کې نیول شوي دي.

د اېوري کوست( عاج ساحل) لومړنيو پېژندل شويو اوسېدونکو په ټول قلمرو کې خواره آثار له ځانه پریښي. تاریخ پوهان په دې باور دي چې هغوی ټول یا بې کوره شوي یا د اوسنیو لرغونو اوسېدونکو د اجدادو له خوا جذب شوي دي، چې له ۱۶مې پېړۍ څخه مخکې يې په سیمه کې د سویل لور ته مهاجرت وکړ. په دغو ډلو کې ایوتېلي (ابویسو)، کوتروو (فریسکو) زیهېري (ګرنډ لاهو) اېګا او ډېيس (ډيوو) شامل وو..

 له اسلام څخه مخکې او اسلامي دورې 
د شمالي افریقا (بیربیر) سوداګرو چې د لومړني روم له دوران څخه یې په ټوله صحرا کې د مالګې، غلامانو، سروزرو او نورو شیانو کارواني تجارت کاوه، لومړني ثبت شوي تاریخي ریکارډونه راڅرګند شوي. د ترانس صحرا د سوداګریزو سویلي لارو پای د بېدیا په څنډو کې ځای پر ځای شوی و او له هغه ځایه بشپړوونکې سوداګري د باراني ځنګلونو تر څنډې پورې د سویل لور ته غځېده.  تر ټولو مهمې پای لارې دجنه، ګایو او تېبوکتو - په لویو سوداګریزو مرکزونو بدلې شوې چې د سوډانیانو لویو امپراتوریو یې په څنګ کې پراختیا ومونده..

ایداري وېش
عاج ساحل هیواد له مرکز سره په ۱۴ ولایتونو ویشل شوی چې هر ولایت ځانته ولسوالۍ لري.
نقشه (نشته).ولایت مرکزمساحتسیمهوګړي Institut National de la Statistique, Côte d'Ivoire.1ابیجان (District Autonome d'Abidjan)4,707,4042باس-ساساندرا (District du Bas-Sassandra)سان-پدرو, یوریګبوکساساندرا400,798ناواسوبر1,053,084سان-پدروسان-پدرو-یوری826,6663کومو (District du Comoé)ابنګورو ولایتیدني-دجوابلینابنګورو560,432سویلي-کوموابویسو642,6204دنګول (District du Denguélé)ودیننفولونمینیګنان96,415کابادوګوودیني193,3645ګو-دیجوبوا (District du Gôh-Djiboua)ګاګنولګوګانګوا876,117لو-دجیبوادیو یوري729,1696لاکس (District des Lacs)دیمبوکروبلیریاموسوکروWhile Yamoussoukro is the seat of Bélier region, the city itself is not part of the region.346,768یففوداوکرو311,642مورونوبونګوانو352,616ن زیدیمکورو247,5787لاګونس (District des Lagunes)دابولاګنبی-تیاسااګبوویلل606,852ګرادس-پونتسدابو356,495لامیادڅوپ514,7008مونتاګن (District des 
|align=left rowspan=3|مان
|کوالي
|ګویګلو
|align="right"|459,964
|-
|ګومون
|دوکو
|align="right"|919,392
|-
|تونکپي
|من
|align="right"|992,564
|-
!!scope=row rowspan=2|9
|align=row rowspan=2|Sassandra-Marahoué (District du Sassandra-Marahoué)
|align=left rowspan=2|Daloa
|هاوت-ساساندرا
|دالوا
|align="right"|1,430,960
|-
|ماراهو
|بوافل
|align="right"|862,344
|-
!!scope=row rowspan=3|10
|align=row rowspan=3|ساوانس (District des Savanes)
|align=left rowspan=3|کورهوګل
|باګوی
|بوندیالي
|align="right"|375,687
|-
|پورو
|کورهوګو
|align="right"|763,852
|-
|چولوګو
|فرکسدوګو
|align="right"|467,958
|-
!!scope=row rowspan=2|11
|align=row rowspan=2|والل دو بانداما (District de la Vallée du Bandama)
|align=left rowspan=2|بواک
|ګبیک
|بواک
|align="right"|1,010,849
|-
|هامبول
|کاتیولا
|align="right"|429,977
|-
!!scope=row rowspan=3|12
|align=row rowspan=3|اوروبا (District du Woroba)
|align=left rowspan=3|سګولا
|بری
|مانکونو
|align="right"|389,758
|-
|بافینګ
|توبا
|align="right"|183,047
|-
|ورودوګرو
|سګولا
|align="right"|272,334
|-
!!scope=row colspan=1|13
|align=left row colspan=4|یاموسوکرو (District Autonome du Yamoussoukro)
|align="right"|355,573
|-
!!scope=row rowspan=2|14
|align=row rowspan=2|زانزان (District du Zanzan'')بوندوکوبونکانيبونا267,167ګوتوګوبوندوکو667,185

تاریخ
جغرافیه

کلتور

اقتصاد

وېشنيزه:د عاج ساحل
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه