هرات ولايت

د هرات ولايت د افغانستان په لوېديځ كې پروت دى، چې د سمندر له كچې څخه ۹۳۳متره لوړ پروت دى. 
د ۲۰۰۶ز كال د سرشمېرنې لمخې د  ۳۴۹،۰۰۰ وگړو په درلودو سره د كابل، جلالكوټ، كندهار او مزار شريف ښارونو په څېر له لويو ښارونو څخه وشمېرل شو.

هریرود (په لاتینی: Arius) د همدې ولايت له ښار له څنډې څخه تېرېږي. 

ددې ولايت د گرځنده ټېليفون مخكې شمېر (۰۴۰)(۰۰۹۳) دى.

 تاريخي نومونه 
 هَرَیوه Haraiva
 په اوستا كې: هَرَیووه Haraiova
 په یونانی ژبه: آرِیا Areia
 به لاتینی ژبه: آریا Aria
 د سکندر مقدونی په پير كې : «سکندر د آریا ښار» Alexandria Aria
 به ساسانی پير كې: هَری

 تاریخ 
د هرات ښار د يوې سترې تاريخي كلا په توگه د مقدوني سكندر لخوا جوړ شو. 
هرات مخكې لدې چې بحري لارې وميندل شي، د هند او منځنۍ اسيا د لارې پر سر پروت ؤ، نو لدې امله يې ستراتيژيك اهميت درلود. د هخامنشيانو په پير كې د هريرود غاړې د هريوا په نامه يادې شوې دي. 
د ساسانيانو په پير كې د دا سيمه د هري په نامه ياده شوې، او د ساسانيانو له مهمو پوځي او سيمه اييزه سرحدي سيمه وه، چې له هيطله سره به يې د سنگر په توگه كاروله.
دا سيمه د درېيم خليفه عثمان رضي الله عنه په پير كې فتحه شوې چې د فتحې كال يې ۳۱هجري قمري او ۶۵۰ز اټكل كېږي. 
پدې سيمه كې د نستوريانو يوه ډله عيسويان اوسېدل چې ددې سيمې په فتحې سره هغوي هم ايمان راوړ او مسلمانان شول. 
د عربو په پير (منځنيو پېړيو) كې هرات د هغه وخت د افغانستان (خراسان) يو له مهمو ولاياتو څخه شمېرل كېده. او د اسلامي تصوف او زهد له مهمو مركزونو څخه ؤ. د نقشبندي او چشتي كړۍ صوفيان د وزارت او صدراعظمۍ تر څوكيو پورې رسېدلي ول. 
د وخت نامتو صوفي خواجه عبدالله انصاري زيارت هم په همدې ښار كې دى چې د تېموري شاهرخ واكمن په امر جوړ شوې دى. جامي، امام فخر الدين رازي او خواجه محمد ابوالوليد زيارتونه هم په همدې ښار كې موقعيت لري.

 قومونه او ژبې 
د هرات ولایت قومي ډلې:
که څه هم پښتانه د دې ولايت اکثريت جوړوي خو د دې ولايت لومړنۍ اداري او تعليمي ژبه دري ده.
وېشنيزه؛

پښتانه: 51%

ایماغان: 29%

تاجیکان: 15%

هزارګان او لږکیان: 5%

رسمي ژبې:
پښتو اودري

 اداري وېش 
د هرات ولایت په پنځلس ۱۵ ولسوالیو او ۲٫۰۰۰ تقسیم شوی دی .
+ د هراتوولایت سیمېمنطقهمرکزنفوسمساحتقومي ډلېد کلیو شمېرادرسکن ولسوالۍ   ۶۳٫۹۴۴ نفر  ۳٫۸۸۲ کیلومتر مربع پښتانه۳۵۰ کليانجيل ولسوالۍ  ۲۲۲٫۶۰۷ نفره  ۳٫۰۰۰ کیلومتر مربعپښتانه او تاجک

پښتانه
ا۴۸۶ کلياوبه ولسوالۍ  ۹۰٫۲۸۴ نفره  ۲٫۴۴۴ کیلومتر مربع پښتانه۲۵۰ کليپښتون زرغون ولسوالۍ  ۹۰٫۸۱۷ نفره  پښتانه،چشت شريف ولسوالۍ  ۲۸٫۴۲۶ نفره  ۱٫۹۳۶ کیلومتر مربعپښتانه۱۰۰ کليزنده جان ولسوالۍ  ۶۸٫۰۰۱ نفره  پښتانه او تاجک۱۰۴ کليشين ډنډ ولسوالۍ  ۴۸٫۱۴۴ نفر  ، پښتانهغوريان ولسوالۍ  ۱۰۸٫۱۲۴ نفره  ۲٫۸۵۱ کیلومتر مربعپښتانه۲۱۱ کليفارسي ولسوالۍ  ۳۶٫۵۲۰ نفره  ۲٫۵۰۰ کیلومتر مربعپښتانه۱۴۶ کليکارخ ولسوالۍ  ۱۲۰٫۰۰۰ نفره  ۲٫۰۱۰ کیلومتر مربعپښتانه،۱۸۴ کليکشک ولسوالۍ   ۱۳۳٫۴۴۶ نفره  ۲٫۰۹۰ کیلومتر مربع پښتانهکشک کهنه ولسوالۍ   ۴۱٫۶۲۴ نفره  ۱٫۶۷۱ کیلومتر مربع پښتانه او تاجککوهسان ولسوالۍ  ۵۷٫۷۸۲ نفر  پښتانه او تاجیک‌هګذره ولسوالۍ  ۱۳۵٫۱۸۷ نفر  پښتانه او تاجکګلران ولسوالۍ  ۹۱٫۵۰۰ نفره  ۶٫۰۷۸ کیلومتر مربعپښتانه، تاجک

 د نامتو بزرگانو زيارتونه 

هرات ولايت په ځينو ليكنو كې د اولياؤ په خاوره يادېږي. دا لرغوونې ولايت يو وخت د پوهې او فرهنگ مركز ؤ، د وخت نامتو پوهان په همدې ولايت كې زوكړي دي او همدلته روزل شوي. په لاندې ډول د ځينو نامتو اولياؤ نومونه يادوو:
 د هرات پير (خواجه عبدالله انصاري
 مولانا جامي
 امام فخر رازی
 خواجه محمد ابوالولید
 خواجه علی موفق بغدادی
 شهزاده عبدالله 
 سلطان آغا
 خواجه غلطان ولی
 مولانا حسین واعظ کاشفی
 مولانا سفنج
 سید عبدالله مختار

 زمكنې جوړښت 
 فرهنگي، علمي او اجتماعي حالت 
 د اوبو  سرچينې 
 اړيكتيايي سېسټم 
 اهمې لاسته راوړنې 
 مېوې 
د هرات ولايت كې خو هسې هره مېوه ترلاسه كېږي، خو له تاريخي رواياتو څخه داسې برېښي چې انگور د لومړي ځل لپاره په همدې ولايت كې موندل شوي، وروسته بيا د نړۍ نورور هېوادنو ته لېږدول شوي. ددې ولايت د يادولو وړ مېوې په لاندې ډول دي. 

 انگور: دې ولايت كې د انگورو څه باندې ۶۰ ډوله انگور پېژندل شوي، چې د نامتو انگورو ډولونه يې پدې ډول دي:
فخری،  لعل، کشمشی، عسکری، پوشنگی، حسینی، روچه، لوغی، صاحبی، کس نداره، آبی، مسکه، شنگول خانی، میراحمدی _ 
 خټكي
 زردالو
 بهی
 اينځر 
 بادام 
 توت
 شفتالو
 الوچه
 هندواڼه
 مڼه
 ناک
 امرود

 ځنگلونه 
د فېروز غر په غرونو كې ځنگلونه، په سياه كوه او د هريرود د درې په ټيټو برخو كې نږدې ۲۰۸۲۰۰ جريبه زمكه رانيسي، چې د پېستې او پاڼه رژېدونكو ونو ځنگلونه هم پكې شامل دي، چې لدې ځنگلونو څخه د ودانيو په جوړښت كې كار اخيستل كېږي.

 جگړې وراړولي زيانونه 
د هرات ولايت د افغانستان د نورو ولاياتو په څېر د چنگېزي تاړاك چې په ۱۲۲۲ز كال پدې هېواد رامات شو، وران او وېجاړ شو. او له نيمايي څخه زيات ځايي اوسېدونكي يې ووژل شول.
هرات په شلمه پېړۍ كې د يوه خونړۍ پېښې شاهد ؤ، چې د ۲۴۰۰۰ باغېرته ولس د شهاد جامونه وڅښل. دې اتلانو د روسي لاسپوڅو پر وړاندې پاڅون وكړ او د مارچ له ۱۵مې څخه تر ۲۰مې نيټې ۱۹۷۹ز چې د كب له ۲۴ څخه تر ۲۹مې ۱۳۵۷ سره سمون خوري د د ملي اردو ملي او اسلامي سرتېرو پاڅون وكړ، چې په ډېرې بې رحمۍ سره وځپل شو. دا ورځ د افغانستان څه چې د نړۍ په تاريخ كې په زرينو كرښو ليكل شوې ده، او د كب ۲۴مې پاڅون په نامه يادېږي

 سرچينې 

 د افغانستان د ولايتونو جغرافيه، ژباړه: اورنگزېب ارشاد، كال۱۳۷۹ه ل، خپرندويه ټولنه: د اريك د گرځنده كتابتونونو اداره
 د افغانستان تاريخي زمكپېژندنه، ليكوال: مير غلام محمد غبار، كال ۱۳۷۷هجري لمريز، د مېوند نشراتي مركز، صبا كتابتون-پېښور ښار

وېشنيزه:د هرات ولايت