هرات

هرات ښار د هرات ولايت مرکزدی،  (يا په عامه اصطلاح: هېرات) د افغانستان يو له ارزښتناکو او لرغونو ښارونو څخه دی چې د هېواد په اقتصادي او کلتوري برخه کې مهم رول لري. دا ښار د هېواد په کچه درېيم لوی ښار دی چي د افغانستان په لویدیځ کي د هري سیند په کرنيزه او حاصلخېزه سیمه کې پروت دی. په ۲۰۲۰ ز کال کي د دې ولایت د وګړو شمېر ۵۷۴۰۰۰ او ۲۷۶ تنه اټکل سوی دی چې ښايي اصلي شمېره يې تر دې لوړه وي. هرات د منځني ختیځ، مرکزي او سویلي آسیا ترمنځ د ورېښمو د لاري پر بنسټ ډېر لرغونی بلل سوی دی، چي د هېواد په لویدیځ کي د سیمه ییز مرکز په توګه عمل کوي.Herat - Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary . Merriam-webster.com (2012-08-31). Retrieved on 2013-07-12.https://www.rferl.org/a/1101533.htmlhttps://www.jstage.jst.go.jp/article/aija/82/735/82_1367/_pdfhttps://www.nytimes.com/2017/08/05/world/asia/iran-afghanistan-taliban.html

د هرات لرغونتیا د اوستا مهال ته رسېږي. دغه ښار ډېر تاریخي ځایونه لري چي پکښي د هرات ارګ او د مصلی ټولګه (چي د ګوهرشاد بېګم له خوا جوړه سوې) راځي. د منځنیو پېړیو پر مهال هرات د خراسان یو له مهمو ښارونو څخه وو، او په پخواني افغانستان کي د خراسان د مروارید په نوم پېژندل کېده. د ګوډ تیمور له خوا د دغه ښار له فتح کولو وروسته، هرات ښار د اسلامي نړۍ د فکري او هنري ژوند په مهم مرکز واوښت. ورپسۍ د شاهرخ میرزا تر واکمنۍ لاندي هرات د تیموریانو د رنسانس د محراق ټکي په توګه رول ولوباوه چې د ایتالوي رنسانس د کلتوري بیازېږون له مرکز فلورانس سره یې دبدبه یو شان وه. د تیموري سترواکۍ له ړنګېدو وروسته، هرات د اتلسمې پېړۍ له لومړیو نه د ګڼ شمېر افغان واکمنانو له خوا اداره کېده. په ۱۷۱۶ ز کال کي د هرات مېشتو ابدالي افغانانو د ازادۍ بیرغ پورته کړ او په ښار کي یې د هرات د سدوزايي سلطنت په نوم خپله واکمني جوړه کړه، خو په ۱۷۳۲ ز کال کې د افشاریانو له خوا دغه ښار بیرته ونیول سو. د نادرافشار له مړینې وروسته احمدشاه درانی په ۱۷۴۷ ز کال کي واک ته ورسېد او هرات په رسمي توګه د افغانستان برخه وګرځېد. د نولسمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې دغه ښار د یوه خپلواک ښاري دولت په توګه راڅرګند سو او تر ۱۸۶۳ ز کال پوري د ایراني یرغلګرو له یو شمېر بریدونو سره مخامخ سو. له هرات نه ایران (د اسلام قلا بندر له لارې) او ترکمنستان ته (د تورغونډۍ بندري ښار له لارې) سړکونه اوس هم له ستراتیژیک پلوه مهم دي. افغانستان له دغه ښار نه ایران ته د یوې لاري په توګه په لوړه کچه ګمرکي عواید لري. دغه ښار نړیوال هوايي ډګر هم لري. د ۲۰۰۱ ز کال له جګړې وروسته هرات د طالب جنګیالیو له لاسه ووت. په ۲۰۲۱ ز کال کي اعلان وسو چي دغه ښار به د یونسکو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کي ځای پیدا کړي. د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۱۲ مه باندي هرات د طالب جنګیالیو د اوړي موسم د عملیاتو په ترڅ کي د نوی سرپرست حکومت (اسلامي امارت) لاس ته ولوېدی .Periods of World History: A Latin American Perspective - Page 129The Empire of the Steppes: A History of Central Asia - Page 465Singh, Ganda (1959). Ahmad Shah Durrani, father of modern Afghanistan . Asia Publishing House, Bombay. (PDF version 66 MB )

 اقلیم 
هرات یخ او نیمه وچ اقلیم لري (د کوپین د اقلیمي طبقه بندۍ له مخې BSk) اورښت په کې ډېر کم دی او ډېری اورښت په کې د ژمي په موسم کې وي. په داسې حال کې چې هرات نږدې ۲۴۰ متره (۷۹۰ فوټه) له کندهار ښارنه لاندې دی، په اوړي کې یې هوا معتدله ده او په ټول کال کې یې د هوا حالات د خوښې وړ دي، خو په ژمي کې یې د تودوخې درجه لږ کمه وي. له مۍ نه تر سپتمبر پورې له شمال لویدیځ لوري نه په کې چټک باد لګېږي. ژمی یې نسبتا معتدل دی؛ واوره چې څنګه اورېږي، ویلي کېږي او ان په غرونو کې هم نه پاتې کېږي. له څلورو کلونو نه په درېو کې یې وګړي نه شي کولای، ځانته یخ زېرمه کړي، خو د هري سیند په ختیځو څنډو کې په ژمي کې ان په هغو ځایونو کې چې اوبه چټکې ځي، اوبه یخ وهي او خلک یې له پاسه د سړک پر څېر ګرځي.

 د هرات ولایت نامتو خلک 

 واکمنان او سترواکان 

 طاهر ابن حسین، په ۹ مه پېړۍ کې د عباسي خلافت د پوځ جنرال او د طاهریانو د لړۍ بنسټ اېښودونکی و.
 غیاث الدین محمد بن سام، له ۱۱۶۳ ز کال نه تر ۱۲۰۲ ز کال پورې د غوري لړۍ سترواک واکمن و چې د واکمنۍ پر مهال یې غوري لړۍ په نړیوال ځواک واوښته او واک یې له ګرګان نه تر بنګال پراختیا ومونده.
 شاهرخ میرزا بن تیمور برلاس، د هرات د تیموریانو د لړۍ سترواک.
 ابو سعید میرزا، د ۱۵ مې پېړۍ په نیمايي کې د تیموریانو د سترواکۍ واکمن.
 میرزا حسین بایقرا، د هرات د تیموري لړۍ سترواک.
 ستر شاه عباس، د پارسي صفویانو سترواک.
 احمد شاه درانی، د دراني سترواکۍ بنسټ اېښودونکی.
 امیر دوست محمد خان، د بارکزي لړۍ بنسټ اېښودونکی، چې په همدغه ښار کې خښ دی.
 سلطان جان، په ۱۹ مه پېړۍ کي د هرات واکمن.

 شاعران 

 عسجدي، له ۱۰ مې نه تر ۱۱ مې پېړۍ پورې د غزنوي شاهي دربار شاعر و.
 خواجه عبدالله هروی انصاري، د ۱۱ مې پېړۍ د فارسي ژبې شاعر و.
 پور بهای جامي، د ۱۳ مې پېړۍ فارسي ژبی شاعر، طنز لیکونکی، تند خویه ټولنیز مبصر و، چې په جام کې زېږېدلی و او ځواني یې ټوله په هرات کې تېره کړې وه.
 نورالدین جامي، د ۱۵ مې پېړۍ مشهور شاعر و.
 نظام الدین علي شیر هروي/نوايي، د تیموریانو د دورې نامتو شاعر او عالم و.
 مولانا عبدالله هاتفي، په ۱۶ مه پېړۍ کې د فارسي ژبې شاعر او د نورالدین جامي وراره و.

 پوهان 

 ابو منصور موفق هروي، د لسمې پېړۍ مشهور طبیب و.
 ابوالفضل هروي، د ۱۰ مې پېړۍ پیاوړی ستور پیژندونکی و.
 احمد ابن فروخ، د ۱۲ مې پېړۍ پر مهال مشهور طبیب و.
 تفتازاني، د ۱۴ مې پېړۍ مشهور مسلمان علامه و.
 محمد ابن یوسف الهروي، د ۱۵ پېړۍ طبیب و.
 نعمت الله الهروي، په مغولي دربار کې د ۱۷ مې پېړۍ تاریخ لیکونکی و.

 مذهبي څېرې 

 فخرالدین راضي، د ۱۲ مې پېړۍ علامه او د اسلامي علومو عالم و.
 حسین کاشفی، د ۱۵ مې پېړۍ نثر لیکونکی، د اسلامي علومو عالم و.
 علي الهروي القاري، په ۱۷ مه پېړۍ کې د حدیثو او فقې یو له لویو پوهانو نه و.

 هنرمندان 

 علي بن ابي بکر الهروي، په ۱۲ مه او ۱۳ مه پېړۍ کې فارسي ګرځندوی و  او په اسلامي نړۍ کې د ګرافیک د لومړي هنرمند په توګه پېژندل کېږي چې په اصل کې د هرات ولایت دی.
 استاد کمال الدین بهزاد، د منځنیو پېړیو تر ټولو مشهور انځورګر و.Alka Sadat , womensvoicesnow.org, Retrieved 7 June 2016
 میر علي هروي، د شپاړسمې پېړۍ تکړه خطاط او د نستعلیق خطاطۍ ښوونکی و.

 نور 

 ګوهر شاد بېګم، د شاهرخ میرزا مېرمن.

 اقتصاد او زیربنا 

 ترانسپورت 

 هوايي ترانسپورت 
د هرات نړیوال هوايي ډګر په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې د امریکايي انجینرانو په واسطه جوړ شو، چې په ۱۹۸۰ مه ز لسیزه کې د افغان ـ شوروي جګړې پر مهال د شوروي د وسله والو ځواکونو له خوا وکارول شو. په ۲۰۰۱ ز کال کې د آزادۍ د عملیاتو پر مهال دغه هوايي ډګر بمبارد شو، خو په راتلونکې لسیزه کې بېرته ورغول شو. د دغه هوايي ډګر د پرواز لیکې په لویولو او پراختیا سره، د ۲۰۱۴ ز کال له اګست میاشتې نه په منظم ډول مستقیمې الوتنې ډیلي، دوبۍ، مشهد او د افغانستان ګڼو هوايي ډګرونو ته کېدلې. لږ تر لږه پنځوهوايي شرکتونو ترې کابل ته مستقیمې الوتنې لرلې.

 سړک 
د AH76 لویه لار، هرات له میمنې ښار او شمال سره نښلوي. د AH77 لویه لار بیا هرات ښار له ختیځ چغچران او له شمالي لوري نه د ترکمنستان له مری سره نښلوي. لومړۍ نمبر لویه لار (Highway 1) (چې د آسیايي لویې لارې AH1 برخه ده) له شمال لویدیځ لوري د ایران له مشهد سره نښلي او له سویل لوري نه د کندهار- هرات لویې لارې نه دلارام ته رسېږي.Khaf-Herat railway, http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ afghanistan railways, 2014, http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/iran-to-herat/ Opening up Afghan trade route to Iran  Railway Gazette International 2008-01-29

اقتصاد
پوهنه
رسنۍ

 تاریخ 
 لرغونې زمانه 
د هرات سیمه د ۵۵۰ کال عیسوي سنی مخکې تر ۳۳۰ کال پورې د هخامنسیانو د حکمرانانو په لاس کې وه. د هخامنشیانو حکمران کوروش ۲ هرات ته د هرایوا نوم ورکړ. د هرایوا ولایت د هري ( په لرغونې پارسي کې هریا ) د سیند په اساسی نومول شوی دی چې په لرغونې پارسي کې طلایی اوبو یا زرینو اوبو معني لري. په ۳۳۰ کال عیسوي سنی مخکې کې ستر سکندر د هخامنشیانو وروستی حکمران ته ماته ورکړه او د هرات په سیمې کې یی نوي ښار جوړ کړ چې د آرتاکوآنا (Artacoana- Ἀρτακόανα) په نوم یادېده. د اسکندر تر وفات وروسته د سېلوکوس نیکاتور نوي حکمران شو. په ۳۰۵ کال عیسوي سنی مخکې کې سېلوکوس نیکاتور پر پنجاب برید وکړ مگر پوځ یی ماته وخوړله او هرات د هندوستانی راجا (پاچا) چندر گپت لاس ته ورغۍ. په ۱۶۷ کال عیسوي سنی مخکې هرات اشکانیانو حکمرانانو لاس ته ورغۍ. د ۲۲۶ کال څخه تر ۶۵۲ هرات د ساسانیانو حکمرانان په لاس کې وو. د ساسانیانو حکمرانان هرات ته د هارېو نوم ودکړل. 
په ۷ پېړۍ کې عربي پوځ افغانستان ته ورسېده او اسلام یی پراخه کړه.
 اسلام 
د ۶۵۰ کال څخه تر ۱۲۲۱ کال پورې هرات د لوي خراسان د حکمرانانو په لاس کې وو. په ۱۲۲۱ کال کې د چنگز خان پوځ افغانستان ته ورسېده او هرات د چنگېز خان په امر خراب شو. په ۱۳۸۰ کال کې هرات د تیمور لنگ لاس ته ورغۍ او هرات د کرتیان کورنۍ مرکز شو. په ۱۵۰۷ کال کې هرات د ازبکانو لخوا ونیول شو. په دې وخت کې صفوي امپراطور شاه اسماعیل پر ازبکانو برید وکړ او په ۱۵۱۰ کال کې هرات د صفوی پوځ لخوا ونیول شو. د ۱۷۲۵ کال څخه تر ۱۷۳۶ کال پورې هرات د هوتکی کورنۍ په لاس کې وو. په ۱۷۴۷ کال کې احمد شاه بابا هرات لاس ته راوړ.

 ۲۰ پېړۍ 
په ۶۰ کلونو کې په هرات کې د امریکایی انجنیرانو لخوا هوایی ډگر جوړ شو. دغه هوایی ډگر د ۱۹۷۹ کال ځخه تر ۱۹۸۹ کال پورې د شوروي پوځ په لاس کې وو. تر جگړې وروسته اسماعیل خان د هرات والي شو. په ۱۹۹۵ کال کې طالبان هرات ته ورسېدل. 
په ۲۰۰۱ کال کې د هرات جگړه پېل شوه او هرات د امریکایی پوځ، د شمال د اتحادیی او د ایران د سپاه پاسداران انقلاب په گډ عملیات سره د طالبانو ځخه آزاد کړل شو.

 نور ولولئ 
 د افغانستان ولسوالۍ
 د افغانستان ولايتونه

وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
وېشنيزه:هرات
سرچينې