مانیلا

مانيلا  (په ټاگالوگ: Maynila) د فلېپين هېواد پلازمېنه ده.

مانیلا (/məˈnɪlə/ mə-NIL-ə؛ اسپانیایي کې: [maˈnila]؛ فلیپیني کې: Maynila؛ تلفظ یې [majˈnilaʔ]) چې په رسمي توګه د مانیلا ښار (فلیپیني کې: Lungsodˈ ng Maynila؛ ځایي توګه [[luŋˈsod nɐŋ majˈnilaʔ]) ، د فلیپین هېواد پلازمېنه، او د هغه دوهم بانفوسه ښار دی. دا ډېر ښاري شوی ښار دی او په ۲۰۱۹م کال کې د نړۍ ترټولو ګڼ نفوسه ښار وو. دا په هېواد کې لومړنی منشور ښار وو چې د فلیپین کمیسیون ۱۸۳م قانون له لورې د ۱۹۰۱م کال د جولای په ۳۱مه په دې توګه وټاکل شو. د ۱۹۴۹م کال د جون په ۱۸مه د جمهوري ۴۰۹مې شمېرې قانون له تصویب، «د مانیلا ښار د منشور کېدو بیا کتنه» سره خودمختاره شو. مانیلا په نړۍ کې د نړیوالو ښارونو اصلي ټولنې د یوې برخې په توګه په پام کې نیول کېږي ځکه چې د هغه سوداګریزې شبکې لومړنۍ شبکې وې چې په ټول آرام سمندر کې پراخې شوې او د ګیلون سوداګرۍ له لارې یې آسیا له اسپانیایي امريکا سره ونښلوله. کله چې دا کار ترسره شو، د نړۍ په تاریخ کې لومړی ځل وو چې د ځمکې شاوخوا حلقه کې بې وقفې سوداګریز مسیرونه جوړ شول. مانیلا له توکیو وروسته په نړۍ کې د طبیعي بلاګانو لخوا ډېر ځپل شوی دوهمه پلازمېنه ده؛ سربېره پر دې د سوېل ختیځې آسیا یو له ګڼ نفوسه او په چټکه توګه وده کوونکو ښارونو څخه دی.

د مانیلا اسپانیايي ښار د ۱۵۷۱م کال د جون په ۲۴مه د اسپانیايي فاتح میګل لوپز د لګازپي لخوا تاسیس شو. دا نېټه د دې ښار د تاسیس رسمي نېټې په توګه په پام کې نیول کېږي. په هرحال، له دې مخکې هم د Maynila په نوم یو پیاوړی ښارګوټی په دې سایټ کې شتون درلود چې قدامت یې ۱۲۵۸م کال ته رسېږي. د دې ښار نوم پخوانی دی چې د Manila اسپانیایي او انګلیسي نوم ترې اخیستل شوی. د بانکوسای په جګړه کې د دولت وروستني ځایي راجا، دریم سلیمان له ماتې وروسته، د Intramuros په نوم یو اسپانیایي ښار په مستقیم ډول د Maynila پخواني سایټ پر سر جوړ شو. مانیلا د دې هېواد د ډېری حاکمانو د واک مرکز وو او له سبو، ناګا او ایلولو سره په اسپانیایي ختیځ هند کې په فلپین کې د اسپانیايي سلطنت یو ښار وو. نن ورځ هم په دې ښار کې ډېرې تاریخي سیمې شتون لري چې ځینې یې په شپاړسمه پېړۍ کې جوړې شوې دي.

د «مانیلا» اصطلاح ټولې ښاري سیمې، لویې ښاري سیمې یا ځانګړي ښار ته د اشارې لپاره کارول کېږي. ښاري سیمه چې په رسمي ډول تعریف شوې ده، د مانیلا مټرو نومېږي، د فلپین «د پلازمېنې سیمه» کې، د کویزون ډېر لوی ښار او ماکاټي سوداګریزې مرکزي سیمه شامل دي. دا د هېواد ترټولو ګڼ نفوسه سیمه ده، د نړۍ یوه له ګڼ نفوسه سیمو څخه او د سوېل لویدیځې آسیا یو له شتمنو سیمو څخه ده. دې ښار په ۲۰۲۰م کال کې ۱۸۴۶۵۱۳ کسه نفوس درلود او یوه تاریخي سیمه ګڼل کېږي چې بیارغول شوې ده او له اداري محدودیتونو څخه ډېره ورهاخوا‌ پراخه شوې ده. مانیلا په هرکیلومتر مربع کې له ۷۱۲۶۳ کسه نفوس سره، د نړۍ ترټولو ګڼ نفوسه ښار دی.

مانیلا د مانیلا خلیج په ختیځ ساحل کې، د لوزون ټاپو کې واقع شوی دی. د پاسیګ سیند د دې ښار له منځه تېرېږي او هغه په شمالي او سوېلي دوه برخو باندې ویشي. دې ښار کې ۱۶ اداري سیمې شاملې دي او د فلیپین کانګرس کې د استازیتوب په موخه د ښار د غړو ټاکنې لپاره په شپږو سیاسي ناحیو ویشل شوی دی. په ۲۰۱۸م کال کې، د نړیوال کېدو او نړیوالو ښارونو څېړنیزې شبکې، مانیلا د نړیوالې «الفا» ښار په توګه معرفي کړ او د نړۍ په کچه د اقتصادي کړنو له نظره یې اووم ځای خپل کړ او په سیمه کې یې (د هند له دهلي څخه وروسته) دوهم ځای خپل کړ، په داسې حال کې چې د نړیوالو مالي مرکزونو شاخص له مخې مانیلا په نړۍ کې ۷۹م ځای خپل کړ.

 ریښه پېژنونه 
Maynilà، د دې ښار فلیپینی نوم، د may-nilà له عبارت څخه چې «هلته چې نیل پیدا کېږي» معنا ورکوي څخه اخیستل شوی دی. نیلا د سانسکرېټ ویي nīla (नील) څخه مشتق شوی چې نیل – او د تمدید په صورت کې څو ډوله بوټو ته اشاره کوي له کومو چې کولی شو دا طبیعي رنګ ترې راوباسو. د Maynilà نوم په لوړ ګومان د نیل بوټو له امله ایښودل شوی چې د ښارګوټي شاوخوا سیمه کې ښه وده کوي، نه په دې دلیل چې هلته د نیلي رنګ سوداګرۍ کېده نو ځکه به ښارګوټي ته دا نوم ورکړل شوی وي: د نیلي رنګ استخراج یوازې په اته لسمه پېړۍ کې د دې سیمې په مهم اقتصادي فعالیت بدل شو، څو سوه کاله وروسته له هغه چې د ماینیلا استوګنځی جوړ شو او نوم پرې کېښودل شو.

Maynilà بلآخره هسپانوي ژبې ته واوښته چې اوس ورته Manila ویل کېږي.

 مای – نیلاد (May-nilad) 
د ریښه پېژنونې یوه زړه، ناسمه او اوس رد شوې نظریه پر دې باور ده چې د دې ښار نوم د May-nilad («هلته چې نیلاد پیدا کېږي» په معنا) څخه اخیستل شوی دی. د دې ناسمې ریښه پېژنونې دوه نسخې شتون لري. یو له ناسمو دود شوو تصوراتو څخه دا دی چې د نیلاد کلمه د اوبو سنبل (Eichhornia crassipes) ته اشاره لري چې د پاسیګ سیند سواحلو کې وده کوي. که څه هم، دا ډول بوټی نوی له سوېلي آمریکا څخه فلیپین ته د ننه شوی دی، او له همدې کبله نشي کولی د مانیل پخواني نوم سرچېنه ووسي. 

بله ناسمه ریښه پېژنونه چې د دې موضوع مشاهدې څخه لاس ته راغلې دا ده چې په تاګالوګ کې، nilád یا nilá بوټي ته ورته ونې ( Scyphiphora hydrophyllacea؛ پخوا Ixora manila Blanco) ته اشاره لري چې د حرا دلدلانو کې یا هغو ته نږدې وده کوي.

په هرحال، ژبنی تحلیل څرګندوي چې د Maynilà ویی هیڅ نه ښکاري چې له دې اصطلاح څخه جوړ شوی وي. امکان نلري چې تاګالوګ ځایي ویاندان د /d/ وروستنی حرف په نیلاډ کې په پشپړه توګه لرې کړي ترڅو د Maynilà اوسنۍ بڼې ته ورسېږي. د بېلګې په توګه، Bacoor په هماغه نږدې ځای کې لا هم د تاګالوګ پخواني ویيbakoód  («لوړه پرته ځمکه») ساتلی دی، ان په پخواني اسپانیایي تفسیرونو کې د دې سیمې نوم (د Vacol، Bacor) په توګه راغلی. سربېره پر دې، تاریخ لیکونکو آمبت اوکامپو او جوزف بامګارتنر څرګنده کړې ده چې په هر لومړني سند کې د دې سیمې نوم د Maynilà په توګه له وروستني /d/ حرف څخه پرته لیکل شوی دی. دا مستندونه په قاطع ډول ښکاروي چې د مای – نیلاډ ریښه پېژنونه جعلي ده.

په اصل کې، د نوم اصلي سرچینې په توګه د نیلاد غلطه پېژندنه په لوړ ګومان په ۱۸۸۷م کال کې د ترینیډاډ پارډو د ټاورا له مقالې څخه سرچینه نیولې، چې په هغه کې هغه په غلطۍ سره د nila له ویي څخه Indigofera tinctorial (رښتیني نیل) او Ixora manila (چې په تاګالوګ کې اصلاً نیلاډ ده) ته د اشارې لپاره کارولې دي. د شلمې پېړۍ لومړنۍ لیکنې، لکه د جولیو ناکپیل او د بلېر او رابرټسون، په سادګۍ سره دا ادعا تکرار کړې. نن ورځ، دا ناسمه ریښه پېژندنه کله کله په ادبیاتو کې د تکرار له لارې او کله هم په عمومي کارونې سره دوام مومي. د دې ناسمې ریښه پېژنونې نامتو کارونې بېلګې په توګه د یوه ځایي شرکت نوم، چې د مای نیلاډ اوبو خدمتونو په توګه نومول شوی یاد کړو، او همدارنګه د مانیلا ښار تالار ته نږدې د لوګوسنیلاډ (د نیلاډ سړک په معنا) زیر زمیني یادونه هم کولی شو.Blair and Robertson, The Philippine Islands, 1493–1898, Vol. VIII, p. 96-141. The Arthur H. Clarke Company.; Census of the Philippines, 1903Nakpil, Julio. "A Suggestion to the Tagalistas to Elucidate the Origin of the Name of the Capital City of the Philippines: Manila. Which of these Three Terms or Names Is the More Accurate: Maynilad, Manilad, or Manila?". August 26, 1940.

 سرچينې 
وېشنيزه:مانيلا