عثماني سترواکي

عثماني امپراتوري یا سترواکي (/ˈɒtəmən/؛ په عثماني ترکي ژبه: دولت عليه عثمانيه Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye, lit یعني 'لوړ او پرتمین عثماني دولت'؛ په ترکي ژبه: Osmanlı İmparatorluğu or Osmanlı Devleti؛ په فرانسوي ژبه: Empire ottoman) یوه امپراتوري وه چې له ۱۴مې پېړۍ څخه د ۲۰مې پېړۍ تر لومړیو پورې یې د سوېل ختیځې اروپا، لوېدیځې اسیا او شمالي افریقا ډېرې برخې تر واکمنۍ لاندې وې. دا امپراتوري د ۱۳مې پېړۍ په پای کې د ترکمن قبیلوي مشر لومړي عثمان یا عثمان غازي له خوا د انتالیا په شمال لوېدیځ سوګوت ښارګوټي (اوسني بیله‌جک- Bilecik ښار) کې جوړه شوه. له ۱۳۵۴ کال وروسته، عثمانیان اروپا ته لاړل او د بالکان له فتح کولو سره، عثماني بیلیک کوچنۍ شاهي (beylik) تر لویو وچو غځېدلې یوې امپراتورۍ باندې بدله شوه. په ۱۴۵۳ کال کې د سلطان محمد فاتح له خوا د قسطنطنیې له فتح کولو سره عثمانیانو د بیزانس امپراتوري پای ته ورسوله. (info page on book  at Martin Luther University) // CITED: p. 36 (PDF p. 38/338). "Osman was simply one among a number Turkoman tribal leaders operating in the Sakarya region." Osman I, also called Osman Gazi, (born c. 1258—died 1324 or 1326), ruler of a Turkmen principality in northwestern Anatolia who is regarded as the founder of the Ottoman Turkish state.

عثماني امپراتورۍ د لومړي سلیمان یا سلیمان اعظم (Suleiman the Magnificent) په واکمنۍ کې د خپل ځواک او سوکالۍ او دغه راز د خپل حکومت، ټولنیز او اقتصادي سیسټمونو ترټولو لوړ پرمختګ تجربه کړ. د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې، دغې امپراتورۍ ۳۲ ولایتونه او ګڼ شمېر تر لاس لاندې یا باج ورکوونکي دولتونه لرل. ځینې یې وروسته په عثماني امپراتورۍ کې جذب شول، خو نورو ته بیا د پیړیو په اوږدو کې بېلابېل ډوله خودمختاري یا کورواکي ورکړل شوه.

د قسطنطنیې (ننني استانبول) د پلازمینې په توګه او د مدیترانې حوزې پر شاوخوا سیمو له واکمنۍ سره، عثماني امپراتوري د شپږو پېړیو لپاره د ختیځې او لوېدیځې نړۍ ترمنځ د اړیکو او تعامل په مرکز کې وه. که څه هم یو وخت نظر دا و، چې دغه امپراتوري د لومړي سلیمان یا سلیمان اعظم له مړینې وروسته د زوال دورې ته داخله شوې وه، خو دا نظر نور د ډېری علمي تاریخپوهانو له خوا نه تاییدېږي. دغې امپراتورۍ د ۱۷مې پېړۍ په اوږدو کې او د ۱۸مې پېړۍ په ډېره برخه کې پیاوړی اقتصاد، ټولنې او اردو لرلي دي. له دې سره سره، له ۱۷۴۰ کال تر ۱۷۶۸ کال پورې د یوې اوږدې سوله‌ییزې مودې پرمهال عثماني نظامي سیسټم د دوی له اروپایي سیالانو، هابسبورګ امپراتورۍ (Habsburg) او روسي امپراتوریو څخه وروسته پاتې شو. عثمانیان بالاخره د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې له سختو پوځي ماتو سره مخ شول. د یونان د خپلواکۍ بریالۍ جګړه هم د لندن له تړون (۱۸۳۰) او د قسطنطنیې له تړون (۱۸۳۲) وروسته د خپلواکۍ له اخیستلو سره پای ته ورسېده. همدغې او نورو ماتو عثماني دولت دې ته اړ ایست چې د سمونونو او عصري کولو یو هراړخیز بهیر پیل کړي، چې د تنظیمات (Tanzimat) په نوم یادېده. په دې توګه، د ۱۹مې پېړۍ په اوږدو کې، عثماني دولت د نورو ځمکو له لاسه ورکړې او په ځانګړې توګه په بالکان کې چې د یو شمېر نوو دولتونو له راڅرګندېدو سره سره، په داخلي توګه بېرته خورا پیاوړی او منظم شو. 


 دولت 
د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ له اصلاحاتو یا سمونونو مخکې، د عثماني امپراتورۍ دولتي اداره یو داسې نظام و، چې دوه اصلي اړخونه یې لرل، نظامي اداره او ملکي اداره. سلطان یا پاچا په نظام کې تر ټولو لوړ مقام درلود. مدني نظام پر سیمه‌ییزو اداري واحدونو ولاړ و، چې هغه بیا د هرې سیمې د ځانګړتیاوو پر بنسټ ټاکل کېدل. دولت پر روحانیونو کنټرول درلود. ځینې له اسلام وړاندې دورې ترکي دودونه چې له اسلامي ايران څخه د اداري او حقوقي دودونو غوره کولو څخه راپاتې وو، د عثماني دولت په اداري کړیو کې هم مهم ګڼل کېدل. له عثماني تعبیر سره سم، د دولت اصلي دنده د مسلمانانو د خاورې دفاع او پراخول او د ارتودوکس اسلامي دودونو او شاهي واکمنۍ په ټولیز چوکاټ کې د خپلو پولو په اوږدو کې د امنیت او سوکالۍ تامینول وو.

 قوانین 
عثماني حقوقي نظام پر خپلو وګړو مذهبي قوانین منلي وو. په ورته وخت کې قانون (Qanun) او همدا راز خانداني قانون هم د دیني قوانینو یا شریعت ترڅنګ موجود وو. عثماني امپراتوري تل د یوه سیمه‌ییز فقهي نظام له مخې تنظیم شوې وه. په عثماني امپراتورۍ کې حقوقي اداره د مرکزي او محلي واکمنۍ ترمنځ د توازن رامنځته کولو لپاره د یوې لویې طرحې برخه وه. عثماني ځواک په بنسټیزه توګه د ځمکې د حقونو پر اداره کولو راڅرخېده، چې سیمه‌ییزو چارواکو ته یې داسې فضا رامنځته کوله چې د ملت (millet) تر نوم لاندې محلي محاکمو اړتیاوې پوره کړي. د عثماني امپراتورۍ د قضایي پیچلتیا موخه دا وه چې له کلتوري او مذهبي پلوه د بېلابېلو ډلو ادغام ته زمینه برابره شي. عثماني نظام د محکمو درې سیستمونه لرل: یو د مسلمانانو لپاره، یو د غیر مسلمانانو لپاره، چې هغه ټاکل شوي یا انتصابي یهود او عیسویان پکې راتلل چې پر خپلو اړوندو مذهبي ټولنو یې واکمني کوله، او درېیم هم "تجارتي محکمه" وه. ټول نظام له پاسه د اداري قانون په واسطه تنظیم شوی و، هغه سیستم چې پر ترکي یاسا (Yassa) او تورې (Töre) ولاړ و او تر اسلام مخکې دوره کې رامنځته شوی و.Washbrook, D. and Cohn, H., Law in the Ottoman Empire: Shari'a Law, Dynastic Law, Legal Institutions.

 پوځ 
د عثماني دولت لومړی نظامي واحد هغه پوځ و، چې د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې د انتالیا په لوېدیځو غونډیو کې له مېشتو قبیلو څخه لومړي عثمان راجوړ کړی و. د امپراتورۍ له پرمختګ سره پوځي نظام هم یوه پېچلي سازمان بدل شو. عثماني پوځ د ګومارلو او واک ساتلو یو پېچلی نظام و. د عثماني پوځ مهمې قول اردوګانې هم جنیچر، سپاهي، اکنجي او مهتران وې. عثماني پوځ یو وخت د نړۍ تر ټولو پرمختللی جنګي ځواک و او هغه مهال لومړنی پوځ و چې د پلته‌ییزو ټوپکو او توپونو د کارولو وړتیا یې لرله. عثماني ترکانو د قسطنطنیې د کلابندۍ پر مهال د فالکونیټ (falconets) کارول پیل کړل، چې لنډ خو پراخ توپونه وو. د عثماني سپرو لښکر د درنو زغره والو پر ځای پر لوړ سرعت او خوځښت تکیه کوله او پر تېزو ترکمني او عربي اسونو (د ځغاستې د مسابقو اصیلو اسونو) له سپرېدو سره یې کمانونه او لنډې تورې کارولې. دوی تر ډېره د مغولو د امپراتورۍ په شان تاکتیکونه کارول، لکه دا چې د شاتګ کولو ښودنه به یې کوله په داسې حال کې چې د دښمن ځواکونه به یې په یوه هلالي شکله بڼه کې را محاصره کول او بیا به یې برید پرې کاوه. عثماني پوځ په ۱۷مه پېړۍ کې او د ۱۸مې پیړۍ په لومړیو کې د یوه اغېزناک جنګېدونکي ځواک په توګه مطرح و، خو له ۱۷۴۰ څخه تر ۱۷۶۸ پورې د سولې په اوږده موده کې د دغې امپراتورۍ له اروپایي سیالانو څخه وروسته پاتې شو. 

 اقتصاد 
عثماني اقتصادي ذهنیت په منځني ختیځ کې د دولت او ټولنې له بنسټیزو مفاهیمو سره نږدې تړاو درلود چې پکې د یوه دولت وروستۍ موخه د واکمن واک ټینګول او پراخول وو، او دې چارې ته د رسېدو لاره هم د تولیدي پاړکیو د سوکالۍ له لارې د عوایدو د بډایه سرچینو ترلاسه کول وو. وروستۍ موخه دا وه چې دولتي عواید زیات شي خو د وګړو هوساینې ته زیان ونه رسوي ترڅو د ټولنیزې ګډوډۍ رامنځته کېدو مخنیوی وشي او د ټولنې دودیز نظم وساتل شي. عثماني اقتصاد د عصري دورې په لومړیو کې خورا پراخ شو، په ځانګړې توګه د ۱۸مې پیړۍ په لومړۍ نیمایي کې د ودې لوړې کچې ته ورسېد. د امپراتورۍ کلنی عاید د ۱۵۲۳ او ۱۷۴۸ کلونو ترمنځ څلور چنده زیات شو.

 کلتور 
عثمانیانو په هغو سیمو کې چې دوی فتح کړې وې، ځینې دودونه، هنرونه او کلتوري بنسټونه یې جذب کړل او نوي اړخونه یې ورکړل. د پخوانیو امپراتوریو ډېری دودونه او کلتوري ځانګړتیاوې (د معمارۍ، اشپزۍ، موسیقۍ، تفریح ​​او حکومت په څېر برخو کې) د عثماني ترکانو له خوا منل شوي او په نویو بڼو کې یې وده ورکړې، چې په پایله کې یې د عثماني کلتور یو نوی او ځانګړی هویت وړاندې کړی. که څه هم د عثماني امپراتورۍ اصلي ادبي ژبه ترکي وه، خو فارسي بیا د امپراتورۍ د انځور وړاندې کولو لپاره یوه غوره وسیله وه.

 سرچينې او ياداښتونه 

وېشنيزه:عثمان پیر