عينک د مېسو کان

میس عینک ( پښتو / فارسي :  ، چې معنی یې د مس عینک یا مس عینک په نوم هم یادیږي ، د "مسو کوچنۍ سرچینه" ده ، د  د بودیزم یو لوی میشت ځای و. د کابل سویل ختیځ، افغانستان ، د لوګر ولایت په یوه ناامنه سیمه کې موقعیت لري. دا لرغونې سیمه د افغانستان د مسو تر ټولو لوی زیرمې هم موقعیت لري.

د میس عینک ساحه د  پراخه ساحه لري چې په  کې د بودا خانقاه کمپلیکس، کورونه، له 400 څخه زیات د بودا مجسمې، سټوپې او د بازار ساحې شتون لري. په دې سایټ کې د برونزو د دور څخه ترلاسه شوي اثار شامل دي، او ځینې ترلاسه شوي اثار د 3000 کلونو څخه زیات تاریخ لري. د میس عینک د اوسیدونکو شتمني د ساحې په پراخه اندازه او په ښه توګه ساتل شوي احاطه کې ښه استازیتوب کوي. لرغونپوهانو یوازې د بودا د کچې لاندې د 5,000 کلن زوړ برونزو د دورې د پاتې شونو په موندلو پیل کړی، په شمول د مسو لرغونې ویلې کوونکې بټۍ هم شتون لري.

د ساحې لاندې د مسو موندلو لپاره د افغانستان لیوالتیا د دې ځای د ساتنې پرځای د ویجاړولو لامل کیږي. لرغونپوهانو د دې ځای انځور اخیستی او اثار یې ایستل شوي دي. 

 ایتمولوژي 
د میس عینک کلمه ( عینک) په لفظي معنی د "د مسو کوچنۍ سرچینه"؛ mis ( ) "مسو" دی، په داسې حال کې چې عینک (  ) د عین (  ) یوه کمه بڼه ده )، چې معنی یې "سرچینه" ده.

 تاریخ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Statue_of_standing_bodhisattva%2C_schist%2C_Mes_Aynak%2C_3rd-6th_century_CE.165042.jpg/220px-Statue_of_standing_bodhisattva%2C_schist%2C_Mes_Aynak%2C_3rd-6th_century_CE.165042.jpg|ښي|بټنوک| د بودا مجسمه، میس عینک، درېیمه- شپږمه پیړۍ.
لکه څنګه چې د نوم څخه څرګندیږي، په میس عینک کې د مسو شتون د څه مودې لپاره پیژندل شوی، په داسې حال کې چې د سیمې لرغونپېژندنې شتمنۍ د روسیې او افغان ځمکپوهانو لخوا په 1973-4 کې کشف شوي. Aynak Information Package, Afghanistan Geological Survey and the British Geological Survey, 2005

میس عینک د پنځمې او اوومې پیړۍ تر منځ د خپل سوکالۍ په اوج کې و. دلته د الچون هون د واکمنانو خینګیلا او مهاما سکې موندل شوي چې د 450-500 عیسوي په شاوخوا کې پدې سیمه کې د الچون شتون تاییدوي. 

ددې سیمې د ورو زوال دوره په اتمه پیړۍ کې پیل شوه، او په پای کې 200 کاله وروسته میشته شو. Dalrymple, William (31 May 2013) Mes Aynak: Afghanistan's Buddhist buried treasure faces destruction guardian.co.uk
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Statue_of_a_donator._Polychromed_stucco_on_a_clay_core._Mes_Aynak%2C_3rd_-_6th_century_CE.jpg/220px-Statue_of_a_donator._Polychromed_stucco_on_a_clay_core._Mes_Aynak%2C_3rd_-_6th_century_CE.jpg|بټنوک| د بسپنه ورکوونکې مجسمه. پولی کروم سټکو د خټو په کور کې. میس عینک، دریمه - شپږمه پیړۍ

</br>د ۲۰۲۰ کال د می په ۱۷مه طالبانو د میس عینک کان ته څېرمه پر یوې امنیتي پوستې برید وکړ. اته امنيتي ساتونکي ووژل شول او پنځه نور ټپيان شول.  

 د کان کیندنې کرایه! 
د 2007 کال په نومبر کې، د مسو کان د 30 ملیارد ډالرو په بدل کې د چین میټلرجیکل ګروپ (MCC) ته د 30 کلونو په اجاره ورکړل شو، چې دا د افغانستان په تاریخ کې ترټولو لویه بهرنۍ پانګه اچونه او خصوصي سوداګریزه پانګه جوړوي.   د وخت په چارواکو تورونه دوام لري چې د کانونو پخواني وزیر د قرارداد په پروسه کې خنډ جوړ کړی او په داوطلبۍ کې د شاملو نورو شرکتونو د له منځه وړلو لپاره یې لوی رشوت اخیستی دی.

د افغانستان د کانونو وزارت اټکل کوي چې دغه کان شاوخوا شپږ میلیونه ټنه مس (۵.۵۲ میلیونه مټریک ټنه) لري. تمه کېږي چې دا کان د لسګونو ملیارد ډالرو په ارزښت، او د هېواد لپاره د کار او اقتصادي فعالیتونو د رامنځته کولو لپاره، مګر د ساحې لرغون پیژندنې ته ګواښ کوي. Vogt, Heidi (14 November 2010) Chinese Copper Mine In Afghanistan Threatens 2,600-Year-Old Buddhist Monastery The Huffington Post Huffman, Brent (17 May 2012)Are Chinese Miners Destroying a 2,000-Year-Old Buddhist Site in Afghanistan? http://asiasociety.org سایټ ته د  له لارې لاسرسی کېږي د کابل او ګردیز ترمنځ د سرک شوي سړک څخه د موټرو وړ لار.  د کانونو اجاره اخیستونکي وړاندیز کوي چې د مسو کان د خدمت لپاره د اورګاډي پټلۍ جوړه کړي. 

 د لرغون پېژندنې کار 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Mes_Aynak_stupa.jpg/220px-Mes_Aynak_stupa.jpg|بټنوک| نوی کیندل شوی بودایی سټوپه
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Mes_Aynak_archeologists_camp.jpg/220px-Mes_Aynak_archeologists_camp.jpg|کيڼ|بټنوک| د لرغونپوهانو کمپ د یوې خانقا لاندې ناست دی.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Mes_Aynak_archeologists.jpg/220px-Mes_Aynak_archeologists.jpg|کيڼ|بټنوک| لرغونپوهان د خانقاو کیندنې په حال کې.
لرغونپوهان په دې آند دي چې میس عینک یو مهم تاریخي میراث دی. دا د فرانسوي لرغونپوه فیلیپ مارکیس لخوا "د ورېښمو د لارې په اوږدو کې یو له خورا مهم ټکو څخه" بلل شوی.  داسې انګیرل کیږي چې په دره کې 19 جلا لرغون پیژندنې ځایونه شتون لري چې پکې دوه کوچنۍ کلا، یوه قلعه، څلور قلعه شوي خانقاهونه، څو بودايي سټوپاونه او د زرتشتیانو د اور وژنې معبد ، او همدارنګه د لرغونو مسو کارخانې، د بوی کولو ورکشاپونه، یو منبع ، او د کانونو استوګنځایونه شامل دي.  د بودايي دورې د بودايي خانقاهونو او نورو جوړښتونو سربیره چې دمخه پیژندل شوي دي، میس عینک د پخوانیو تمدنونو پاتې شوني هم لري چې احتمال یې د دریمې پیړۍ BC پورې بیرته ځي. تاریخ پوهان په ځانګړي ډول د دې سایټ په سپړلو سره د فلزاتو او کان کیندنې د لومړني ساینس په اړه د لا زیاتو زده کړې امکاناتو څخه خوښ دي. په دې کې سکې، شیشې او د دې جوړولو لپاره وسایل شامل دي، چې زرګونه کاله مخکې ځي.

 د ژغورنې کیندنې 
د 2010 کال د می او 2011 د جولای تر منځ لرغونپوهانو نږدې 400 توکي استخراج کړل. د افغانستان ملي موزیم تر جګړې مخکې ساتل شوی و. دا سایټ شاوخوا  ، څو جلا خانقاهونه او سوداګریزه ساحه په کې شامله ده. داسې ښکاري چې بودایانو چې نږدې دوه ملیونه دمخه یې په سیمه کې میشته کول پیل کړل د مسو د شتون له امله رامینځته شوي.  په دې وروستیو کې، د ډبرې یوه مجسمه، یا سټیل ، چې په 2010 کې وموندل شوه د شهزاده سدھارتا د انځور په توګه پیژندل شوې وه مخکې له دې چې هغه د بودیزم بنسټ ایښودلی وي او د دې نظر مالتړ لپاره اخیستل شوی و چې د سدھارتا د روښانتیا څخه مخکې ژوند ته وقف یو لرغونی خانقاه و. Jarus, Owen (6 June 2012) Ancient Statue Reveals Prince Who Would Become Buddha livescience.com

 وروستي پرمختګونه 
په کابل کې د امریکا سفارت د بودایانو د کنډوالو د ژغورلو لپاره د یو میلیون ډالرو په ارزښت د امریکا پوځي مرسته کړې ده.  د 2013 کال د جون تر میاشتې پورې په ساحه کې د 67 لرغونپوهانو یوه نړیواله ډله شتون لري، چې په کې فرانسوي، انګلیسي، افغانان او تاجکان شامل دي. همداشان نږدې 550 محلي کارګران شتون لري، چې ټاکل شوې په دوبي کې 650 ته لوړ شي. کله چې دا پیښ شي میس عینک به "د نړۍ په هر ځای کې ترټولو لوی ژغورونکي کیندني" شي.  دا ټول پرسونل د 200 وسله والو ساتونکو لخوا ساتل کیږي. ټیم د کنډوالو پراخه ډیجیټل نقشه چمتو کولو لپاره د ځمکې لاندې رادار ، جیوریکفایډ انځور اخیستونکي او هوایی 3D انځورونه کاروي. 

 د سایټ عمومي کتنه - د لرغون پېژندنې کیندنې ګالري 

 اثار 

 مستند 
د میس عینک د ژغورلو په نوم یو مستند فلم چې د برنټ ای هفمن لخوا لارښود شوی  ، د لرغونپېژندنې ځای کیسه کوي، او همدارنګه هغه خطرناک چاپیریال چې کان یې د لرغونپېژندونکو، چینایي کارګرانو او ځایی افغانانو لپاره جوړ کړی دی. دا فلم ډیری اصلي کرکټرونه تعقیبوي، پشمول د فیلیپ مارکیس، یو فرانسوی لرغونپوه چې د بیړني محافظت هڅو مشري کوي؛ عبدالقدیر تیمور، د افغانستان د لرغونپېژندنې په ملي انستیتیوت کې یو افغان لرغونپوه؛ لیو وینمینګ، د چین د فلزي ګروپ کارپوریشن مدیر؛ او لورا ټیډیسکو، یو امریکایی لرغونپوه چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت لپاره کار کوي.

 د مس عینګ اقتصادي اهمیت 
مس عینک  د افغانستان د لوګر ولایت په محمد آغې ولسوالۍ  کې موقعیت لري، چې د نړۍ په کچه د مسو دویمه لویه زیرمه او د لرغونپوهنې یو له خورا بډایه سیمو څخه شمېرل کېږي. دا سیمه نه یوازې د افغانستان د راتلونکي اقتصاد لپاره یو بنسټیز شریان دی، بلکې د مذهبي او کلتوري تاریخ له پلوه د بودایي تمدن یو له خورا مهمو مرکزونو څخه ګڼل کېږي. د مس عینک تاریخي حوزه په وریښمو لاره کې د یوې حیاتي نقطې په توګه، د اسیا د سوداګریزو او کلتوري تبادلو شاهد پاتې شوې ده.Adamec, L. W. (2012). "Historical Dictionary of Afghanistan". Scarecrow Press. p. 261.

د مس عینک لرغونې ساحه چې نږدې ۴۰ هکتاره ځمکه پوښي، د لومړۍ او اوومې میلادي پېړۍ ترمنځ د بودایي تمدن یو لوی مذهبي کمپلیکس و. په دې سیمه کې لسګونه سټوپې، معبدونه، د استوګنې خونې او د مسو د ویلې کولو لرغونې کارخانې موندل شوې دي. د فرانسوي او نورو اروپایي لرغونپوهانو (DAFA) څېړنې ښيي چې د مسو استخراج په دې سیمه کې نږدې ۵۰۰۰ کاله پخوانی تاریخ لري، چې دا د برونزو په دوره کې د افغانستان د صنعتي وړتیا ثبوت دی. په دغه ځای کې موندل شوې مجسمې او کتیبې د ګندهارا هنر یو له خورا غوره بېلګو څخه دي.Tarzi, Z. (2011). "The Archaeological Sites of Logar". Délégation Archéologique Française en Afghanistan (DAFA).

له اقتصادي پلوه، د مس عینک کان نږدې ۱۱.۳ میلیونه ټنه خالص مس لري چې د نړیوالو بازارونو لپاره ځانګړی ارزښت لري. که څه هم د دې کان استخراج د هېواد په عوایدو کې د لوی بدلون وړتیا لري، خو د لرغونو اثارو د ساتنې او د کانونو د کیندنې ترمنځ توازن ساتل یوه لویه نړیواله ننګونه ده. یونسکو او نور کلتوري بنسټونه هڅه کوي ترڅو د کانونو له کیندلو وړاندې ټول تاریخي اثار په مسلکي ډول وژغوري. د مس عینک مدیریت نه یوازې د افغانستان د اقتصادي پیاوړتیا لپاره، بلکې د بشري تمدن د یوې ورکې شوې برخې د بیا موندلو لپاره یو نړیوال مسؤلیت ګڼل کېږي.Dupree, N. H. (1977). "An Historical Guide to Afghanistan". Oxford University Press. pp. 185-188.
 داهم وګوره 

 منډیګک - په کندهار ولایت کې د لرغونپېژندنې ځای
 هډې - په ننګرهار ولایت کې د لرغونپېژندنې ځای
 سرخ کوتل – په بغلان ولایت کې د لرغونپېژندنې ځای
 مهرګر — په بولان کې د لرغونپېژندنې ځای
 شیری خان تره کی - په بنو کې د لرغونپېژندنې ځای
 د خروار ولسوالی
 په افغانستان کې بودیزم

 حوالې 

 مخ پر وړاندی لوستل 



 بهرنۍ اړیکې 

 میس عینک د نړیوال میراث په شبکه کې
 لرغوني بودا، عصري خطر
 د میس عینک ویب پاڼه خوندي کول
 په الجزیره کې د میس عینک مستند فلم خوندي کول
 "د میس عینک ژغورل".  هانا بلوچ، د سایمن نورفولک لخوا عکسونه.  نشنل جیوګرافیک 
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations