پښتانه

{{توکميزه ډله مالوماتبکس
| image            =
| caption          = د افغانستان د سوېل پښتانه
| group = پښتانه
| pop =  ۶۰–۷۰ میلیون
|regions =
| region1 = 
| pop1 = ۴۲٬۵۹۰٬۳۲۰ (۲۰۲۰) 
| ref1 = 
| region2 =  
| pop2 = ۱۵٬۳۹۰٬۰۰۰
| ref2 = 
| region3 = 
| pop3 = ۲۰٬۰۰۰ (۲۰۰۹)
| ref3 = 
| region4 = 
| pop4 = ۵۰٬۰۰۰ (۲۰۱۰)
| ref4 = 
| region5 = 
| pop5 = ۵۰٬۰۰۰ (۱۹۹۳)
| ref5 = 
| region6 = 
| pop6 = ۴۰٬۰۰۰ (۲۰۰۹)
| ref6 = 
| region7 = 
| pop7 = ۲۰٬۰۰۰ (۲۰۱۸)
| ref7 = 
| region8 = 
| pop8 = ۱۵٬۰۰۰ (۲۰۱۵)
| ref8 = 
| region9 = 
| pop9 = ۵٬۰۰۰ (۲۰۱۳)
| ref9 = 
| region10 = 
| pop10 = ۲۰٬۰۰۰ (۲۰۲۰)
| ref10 = 
| region11 = 
| pop11 = ۸٬۳۵۰ (۲۰۲۰)
| ref11 = 
|langs=پښتو{{smaller|پاړسي ژبه و اردو دوهمه ژبه}}
| rels             = اکثریت:15px اسلاملږکي:پښتانه، پختانه، پټان يا افغان یوه اریایي قبیلوي ډله ده چې په منځنۍ او سویلي آسیا کې مېشت دي. د دې توکمیزې ډلې مورنۍ ژبه پښتو ده چې یوه ختیځه آریایي ژبه ده. په داسې حال کې چې د هند په نیمه وچه کې مېشت پښتاته بیا هندي-اردو د دویمې ژبې په توګه کاروي، خو د پښتنو یو مهم اقلیت پارسي یا هندي-اردو د لومړۍ ژبې په توګه کاروي. د پښتنو ټول نفوس نږدې ۶۰-۷۰میلیونه وګړي اټکل شوې دي؛ خو دا شمېره د ۱۹۷۹ ز کال راهیسې، په افغانستان کې د رسمي سرشمېرنې د نه شتون له امله د اختلاف وړ ده.
|related= نور اريايي ټبر وګړي}}
پښتانه په ټول افغانستان، پاکستان او د هند او ايران ځينو برخو کې مېشت ځايي اريايي توکم دی چې په پښتو ژبه خبرې کوي چې د اريايي ژبو څخه يوه ژبه ده. پښتنو پاچایانو په لوېديځ کې له مرکزي فارس نه نيولې په ختیځ کې تر بنګال پورې پر بېلابېلو سيمو واکمني کړې ده. د خورو ورو پښتنو د پام وړ او تاریخي ټولنې د پاکستان په سیند او پنجاب صوبو کې (په ځانګړې توګه د کراچۍ او لاهور په ښارونو کې) او د هند د اترپردیش ایالت په روهیل کنډ سیمه (په لویو ښارونو، لکه: ډیلي او ممبئی) کې شتون لري. په دې وروستیو کې پښتانه د فارس خلیج په عربي هېوادونو کې (په ځانګړې توګه په عرب متحده اماراتو کې) د لوی سویلي آسیا د خورو ورو وګړو لویه برخه جوړوي. 

په افغانستان کې پښتانه تر ټولو لویه توکمیزه ډله ګڼل کېږي چې په ۲۰۱۸ ز کال کې یې د دې هېواد د ټول نفوس نږدې ۵۰٪ برخه جوړوله. دوی په افغانستان کې د دې ولس د را منځ ته کېدو راهیسې د توکمیزو ژبو واکمنه ډله ده. له دې سره، په پاکستان کې پښتانه دویمه لویه توکمیزه ډله ده چې د هېواد د ټول نفوس له ۱۵٪ نه تر ۱۸٪  پورې برخه جوړوي او د نوموړي ولس له پنځو لویو توکمیزو ډلو نه ګڼل کېږي. په نړۍ کې پښتانه ۲۶مه لویه توکمیزه ډله ده او د نسب د طبقاتو تر ټولو لویه توکمیزه ډله ګڼل کېږي. د اټکل پر بنست له ۳۵۰ نه تر ۴۰۰ پښتانه قومونه او قبیلې شتون لري.  

 جغرافیایي وېش 

 دودیز ټاټوبی 
د پښتنو ډېری نفوس په اصلي پښتون ټاټوبې کې چې د امو سیند په سویل کې په افغانستان کې او د سیند سیند په لوېدیځ کې په پاکستان کې موقعیت لري، مېشت دي. په دې کې خیبر پښتونخوا او شمالي بلوچستان هم ګډون لري. په دې سیمه کې لوی ښارونه جلال آباد، کوټه، کندهار، هلمند، خوست، مردان، مینګوره، سوات او پېښور سیمې ګڼل کېږي.  

 د هند نیمه وچه 
د هند د نیمې وچې پښتانه، چې له اصلي ټاټوبي نه بهر دي، خپل ځانته او د دې وچې د نورو قومونو له خوا د پټان په نوم یادېږي (چې په هندوستاني ژبه کې د پښتون مترادف کلیمه ده).  

له تاریخي اړخه، پښتانه د بریتانوي واکمنۍ په دوران او له هغه نه مخکې د سیند سیند په ختیځ کې په بېلابېلو ښارونو کې اوسېدل چې په کې کراچۍ، لاهور، راولپنډۍ، بمبۍ (اوس ممبۍ)، ډیلي، کلکته، روهیل کنډ، جیپور او بنګلورکې ګډون لري. دا اوسیدونکي، د اوسني افغانستان او پاکستان (د ۱۹۴۷ دمخه بریتانوي هند) د پښتنو نسل دی. د هند په ځینو سیمو کې دوی ته کله ناکله د کابلی والا په نوم هم غږ کېږي. 

په هند کې د پام وړ خورې ورې پښتني ټولنې شته. د اترپردیش د روهیل کنډ سیمه د پښتنو د روهیلا د ټولنې په نوم نومول شوې ده. د ښکېلاک په دوره کې دواړه بمبۍ او کلکته، د افغانستان نه د پښتنو کډوالو لومړنۍ موخې وې. د راجستان په جیپور او د کرناټکا په بنګلور ښارونو کې هم د ۱۰۰۰۰ کسانو نه ډېر نفوس شتون لري. بمبۍ (اوسنۍ ممبۍ) او کلکته دواړه، د یو میلیون نه زیات پښتانه نفوس لري، په داسې حال کې چې جیپور او بنګلور شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ وګړي اټکل شوي دي. پښتانه په بنګلور کې د خان وروڼه فیروز، سنجې او اکبر خان دي، چې پلار یې له غزني نه بنګلور ته کډه شوی و. 

له اصلي ټاټوبي نه بهر، کراچۍ د پښتنو د تر ټولو لویې ټولنې کور دی (چې شاوخوا ۷ میلیونه اټکل شوی دی). د قطر د جورج ټاون له پوهنتون نه اناتول لیوین په ۲۰۲۱ ز کال کې لیکلي وو چې د دې ښار د پښتنو د اوسېدو له امله، کراچي له (کابل، کندهار یا پېښور نه وروسته) ښايي د نړۍ تر ټولو لوی پښتون مېشته ښار وي.  

 ایران 
د سویلي او مرکزي آسیا تر څنګ، پښاته  د ایران په ختیځو او شمالي برخو کې په کمه کچه موندل کېږي. د ۱۶۰۰ لسیزې له نیمایي نه سندونه ښیي چې، درانيو پښتنو د صفوي ایران په خراسان ولایت کې ژوند کاوه. په ایران کې د غلجي پښتنو له لنډې واکمنۍ وروسته، نادرشاه د کندهار وروستی خپلواک غلجی واکمن حسین هوتک له ماتې سره مخامخ کړ. نادر شاه د افغانستان په سویل کې د دراني واکمنۍ د ملاتړ لپاره، حسین هوتک او د غلجي پښتنو لوی شمېر د شمالي ایران مازندران ولایت ته جلا وطنه کړل. د دې جلاوطنه ټولنو پاتې شوني، که څه هم اوس په ایراني ټولنه کې جذب شوي دي، د پښتون نسب ادعا کوي. د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې، د څو کلونو په اوږدو کې په ایراني خراسان ولایت کې د دراني پښتنو شمېر ډېر زیات شو. وروسته دا سیمه د دراني سترواکۍ یوه برخه شوه. د افغانستان دویم درانی پاچا تیمورشاه، په مشهد کې زیږیدلی دی. په ختیځ کې د دراني واکمنۍ په وخت کې، آزاد خان افغان، چې یو قومي غلجي پښتون و او د افشاري واکمنۍ پر مهال د اذربایجان دویم مشر و، د لنډې مودې لپاره د ایران او آذربایجان په لویدیځو سیمو کې واک ترلاسه کړ. په ۱۹۸۸ز کال کې د یوې نمونوې سروې له مخې: د ایران د خراسان ولایت په سویلي برخه کې د ټولو افغان کډوالو ۷۵٪ درانی پښتانه وو.

 په نورو سیمو کې 
هندي او پاکستاني پښتنو د دې هېوادونو د بریتانیې له مشترک المنافع اړیکو نه ګټه اخیستې ده او د ۱۹۶۰ ز لسیزې په اوږدو کې یې عصري ټولنې په عمده توګه په انګلستان، کاناډا، استرالیا، بلکې په نورو ټولګټو هېوادونو (او متحده ایالاتو) کې رامنځ ته کړې دي.  ځینې پښتانه په منځني ختیځ کې، لکه: په عربي ټاپووزمه کې هم مېشت شوي دي. د بېلګې په توګه، شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ پښتانه، د فارس خلیج هېوادونو ته د ۱۹۷۶ او ۱۹۸۱ ز کلونو ترمنځ کډه شول، چې د پاکستاني کډوالو ۳۵٪ یې جوړوله.  

په افغانستان کې د ۱۹۷۰ ز لسیزې د څو جګړو له امله ،د کډوالو بېلابېلې څپې (نه یوازې افغان پښتانه، بلکې یو شمېر تاجیک، هزاره، اوزبیک، ترکمن او افغان سیکان هم) د پناه غوښتونکو په توګه له دې هېواد نه کډه شول. 

۱.۳ میلیونه افغان کډوال، په پاکستان کې او یو میلیون په ایران کې مېشت دي. نورو د پاکستان له لارې په بریتانیا، امریکا او د اروپايي ټولنې هېوادونو کې د پناه غوښتنه کړې ده. 

 قبیلې 
د پښتنو د قومونو يوه مهمه ځانګړتیا د قبايلو پېچلی سیستم دی. پښتانه په لویه کچه قبایلي خلک دي، خو د ښاري کېدو لومړیتوب په پښتنو ټولنه کې هم بدلون راوستی دی، ځکه چې د کلیوالو پښتنو د راتګ له امله، د کندهار، پېښور، کوټې او کابل په څېر ښارونه، په چټکۍ سره د ودې په حال کې دي. سربېره پر دې، بیا هم ډېر خلک د بېلابېلو قومونو له پتې ځانونه معرفي کوي.  

قبيلوي سيستم د جوړښت څو کچې لري: هغه قبيله چې پښتانه په کې وېشل شوي دي، له څلورو لویو ډلو نه دي: سړبني، بيټني، غرغشتي او کرلاڼي، چې ورپسې تبار (قبيله) راځي بيا په خیلونو وېشل کېږي چې د خيل په نامه ياېيږي، په پایله کې په کوچنیو ډلو وېشل کېږي چې د پلارنۍ یا پلارګنۍ په نوم یادېږې، چې ور پسې هر یو له څو پراخوکورنیو نه جوړ شوی دی چې د کهول په نوم یادېږي.

 د پښتنو اوسنی پېژند 
د تاريخپوهانو، وگړپوهانو او پخپله پښتنو ترمېنځ يو داسې بحث دی چې پښتانه د آر له مخې څوک دی. او ددوی په هکله تر ټولو منل شوی او عام اندونه دا دي:.Pashtun Britannica On-Line (retrieved 18 January 2007).
 پښتانه مسلمانان دي چې د پښتونولی په لار روان دي، او په همدې توگه پښتو د هغوی لومړنی ژبه ده.Understanding Pashto د پېنسلوينيا د پوهنتون گازيت (retrieved 18 January 2007). 
 د قيس عبدالرشيد، چې په دوديزه توگه د لومړني پښتون په توگه ياد شوی، د نوموړي د کيسې له مخې پښتون هغه توکم دی چې آر او اصل يې تر پخواني افسانوي پېر پورې رسېږي.

دغه درې پېژندونه د پښتنو د پلرني نسب، ژبتوکميز، او مذهبي کلتوري پېژند په توگه څرگندونه کوي.

 توکميزه پېژندنه 
توکم هغه څه ته وییل کیږی کله چی خلګ مشترک کلتور ، ژبه ، تاریخ او په یو ځانګړی جغرافیه کی ژوند ولری توکم بلل کیږي . پښتانه هم د یوی ژبي فرهنګ ، عنانوي دودو ، ولسی ادبیات ګډ تاریخ په درلودلو سره د یوه بشپړ او ځانګړی توکم بڼه غوره کړي ده. او ددي په رامنځ ته کیدو کي زرګونه کاله لګیدلی دی.

 کلتوري پېژندنه 
کلتور دیو ملت او توکم په پيژ ندلو کی پراخه ونډه لري . پښتانه د ځانګړی کلتور لری د مثال په توګه اتڼ چي د پخوانیو اریایانو څخه پاتي میراث دي او همدارنګه ملمه پالنه ، ځانګړي پښتني دودیزي جامي ، لنډی چي پخوانیو اریایی سرودونو ته ورته دي په پښتنی ټولنه کی ډیر مروج دي . پښتونولي يو ځانګړي قانون دي په پښتنو کښي چي د کمزوري ساتنه ، میلمه پالنه او وعده پوره کول ځانګړتیاوي لري.

 ځوځاتي پېژندنه 
د پښتنو ځوځاتي پېژندنه د دوی د لرغوني دود پښتونولۍ پر بنسټ کېږي. د دې لپاره چې څوک پښتون وشمېرل شي نو بايد پلار يې پښتون وي.  د همدغه دود له مخې د دوی د ټبرونو او قبيلو ځوځاتي دود تر اوسه پورې ژوندی دی.

د پښتو ژبې ژبنیز او تاریخي جوړښت  
پښتو ژبه د هندو–اریایۍ ژبو له ډلې څخه ده، او په اصل کې د افغانستان او پاکستان په ختیځو او سوېل ختیځو سیمو کې ویل کېږي. پښتو له تاریخي پلوه یوه امتزاجي (Hybrid) ژبه ده، چې د دراوېډي، هېپتلايټ (سپين هُن), ساکا او يوناني–باختري ژبو او کلتورونو د تماس له لارې رامنځته شوې ده.  

 ژبنی جوړښت او تناسب   
د ژبپوهانو له مخې، پښتو د پخوانیو اریایي کلماتو یو پراخ جوړښت دی او د یادو ژبو په لړ کي یوه خپلواکه ژبه ده. هغه ژبي چي پښتو ورسره تاریخي اړیکي لري، یا ورڅخه اغېزمنه ده، په لاندي ډول دي.

 ژبنی سرچینه  اټکلی تناسب  تاریخي او جغرافیایي شالید ابتدايي دراوېډي (Proto-Dravidian)  ۲۰٪  د وادي سند او سوېل افغانستان د دراوېډي قبیلو له ژبو څخه لومړني صوتي او لغوي اغېزونه. هېپتلايټ / سپين هُن  ۴۰٪  د منځنۍ آسیا د هني ژبو څخه صوتي او نحوي اغېزونه؛ همدې اغېز پښتو له فارسي بېله کړه. باختري، سغدي او يوناني  ۱۰٪  د باختر، سغد او ګندهارا د سيمو ژبني اغېزونه؛ د يوناني فتحو وروسته يو شمېر لغات ورننوتل.

 تاریخي پرمختګ   
د پښتو د جوړښت بنسټ په اوستايي او زړو اریایي ژبو ولاړ دی، او جوړښت یې زرګونه کاله پخوانی دی. په پنځمه او شپږمه میلادي پېړۍ کې د سپينو هُنو، ساکا قبایلو او نورو منځنۍ آسیايي قومونو د راتګ سره، پښتو نوې صوتي او نحوي بڼې ترلاسه کړې، او یاده ژبه یې نوره هم پراخه کړه.

 مهمې ژبني ځانګړتياوې   
 صوتيات (Phonetics): پښتو د عربي نرمو غږونو ترڅنګ د هني او ترکي ژبو سخت غږونه لري، لکه /kh/, /gh/, /ts/, /dz/.
 نحو او ګرامر (Syntax): د پښتو نحوي جوړښت د اریايي ژبو سره ورته دی، خو پکې د منځنۍ آسیا ځينې ترکيبي ځانګړتياوې شته.
 لغتونه (Lexicon): په پښتو کې زرګونه لغتونه له اوستايي، باختري، دراوېډي او سغدي ژبو څخه اخيستل شوي دي.  
 لهجه (Accent): د پښتو لهجه د ګاونډۍ فارسي په پرتله چي تر ډېره له عربي څخه اغېزمنه او زياته حلقوي هم (throaty) ده، چې د هُن او ساکا د غږيزو دودونو اغېز ښيي.

 وده او بېلتون   
پښتو د زرګونو کلونو په هاخوا له یوه سوچه اریایي ژبه ده چي تر اوسه یې د پرمختګ ترڅنګ د ځینو سیمه ییزو ژیو کلمات هم راخپل کړي دي.

 پایله   
پښتو د څلورو لويو ژبنیو تمدنونو — اریایي، دراوېډي، هني او ساکا، او يوناني–باختري — د ګډېدو له امله منځ ته راغلې ده. دا ژبه په بنسټيز ډول اریایي ده.

وېشنيزه:پښتو ژبه  
وېشنيزه:ايراني ژبې  
وېشنيزه:د افغانستان ژبې  
وېشنيزه:د پاکستان ژبې  
وېشنيزه:منځنۍ آسيا ژبپوهنه  
وېشنيزه:هند–ايراني ژبپوهنه

 هڅوب 

د پښتنو هڅوب (فرهڼ) د ډېرو پېړيو د اوښتنو او پړاوونو د تېرېدلو وروسته جوړ شوی. د پښتنو د اسلام نه دمخه دودونه ډېر لرغوني دودونه گڼل کېږي چې آن د يوناني پاچا سکندر اعظم تر وختونو پورې او په ۳۳۰ مخ زېږيز پېر کې د هغه د امپراطوريو تر وختونو پورې چې د ملي نڅا په توگه ژوندي پاتې دي، رسېږي د سکندر مقدوني لومړی قرارګاه په اراکوزيا (د کندهار اوسني معروف او ارغسان سيمه)  بلل سويده . خو د ادبياتو او موسيقۍ بڼه يې په لويه کچه د پارسي دود نه اغېزمنه شوې او هغه سيمه ايز موسيقي الات چې پښتنو خپل کړي او يا يې هم په بله بڼه ژباړلي د سيمې له مېشتو هڅوبونو (فرهڼونو) نه اغېزه اخيستې. د پښتنو هڅوب بې جوړې دی، د دوی فرهڼ د خپل آرني رواجونو سره سره په لويه کچه د منځنۍ، سوېلي او لوېديځې آسيا د دودونو نه اغېزمن شوی.

 ژبه 

پښتانه په پښتو ژبه خبرې کوي، پښتو ژبه د هندواروپايي ژبو د کورنۍ څخه يوه ژبه ده او په هندواروپايي کورنۍ کې د هندواريايي ژبو د ډلې څخه بیا په ختیځو اریاني ژبو کښي شامله ده . اريايي ژبي په دوو ډلو ویشل سوي دي چي ختیځي او لو یدیځي  بلل کیږي . 

په ختیځه ډله کښي پښتو , پامیري او اوسیتي ژبي دي او په لویدیځه برخه کښي پاړسي , بلوڅي,کردي او لري ژبي راځي .

پښتو ژبه د خپلو لرغونو خویندو ژبو لکه باختري , اویستا ته ډيره نژدي ژبه ده چي وس يوازي پښتو ژبه پکښي ژوندي ده .

پښتو ژبه د افغانستان د دوو رسمي ژبو څخه یوه رسمي ژبه ده او په پوهه او دفتري چارو کي استعماليږي خو له بده مرغه که څه هم پښتانه په پاکستان کي دوهم  لوي توکم دي خو دد غه هیواد پښتانه په خپله مورني ژبه د زدکړو محرومه دي .

 دين 

پښتانه په لويه کچه سُني مسلمانان دي او د حنفي مذهب لارويان دي. د پښتنو يوه وړه برخه شعيه مسلمانان هم جوړوي چې هم په افغانستان او هم پاکستان کې داسې وړې مذهبي ډلگۍ شته.پښتون د امريکا د کانگرېس کتابتون (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷).
مانا او عمل , Afghanistan Country Study: مذهب, د الينيوس تخنيکي انستيتيوت (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷). . ډېر پښتانه نامتو ديني عالمان هم دي لکه مولانا اعظم، مولانا محمد عبيد الله نهركارېزي Maulana Aazam  چي د افغانستان د تاريخ تر ټولو ستر ليکوال ګڼل کيږي او تر پنځه سوه زيات آثار يې تر ؤسه چاپ سوي دي، مولا اعظم د نقيب التفاسير، تفسير الاعظمين، تفسير نقيبي او نور التفاسير تر سر ليکونو لاندي په لسګونو ټوکونو کي د قرآن کريم تفسيرونه هم ليکلي دي؛ همدا راز ډاکټر محمد مُحسن خان چې قرآن شريف يې انگريزي ته ژباړلی دی په همدې توگه صحيح البخاري او ډېری نور ديني کتابونه هم انگريزي ته ژباړل شوي.The Noble Quran (په ۹ ټوکونو کې), Arabic-English , ( ed. Dr. Muhammad Muhsin Khan) (retrieved ۱۸ جنوري ۲۰۰۷). .

 پښتو ادبيات 
پښتو ادبیات په دوو برخو ویشیل شوی دی .  اول ولسی ادبیات دی چی پکښي لنډي، ملي نظمونه،ټپي ، کاکړي غاړي او متلونه دي. لنډي د شکل او جوړښت څخه پخواني اریایي سرودونو ته ورته دي او ځانګړي شاعر یي معلوم نه دي . دمثال په توګه: 
    دخالو لښکری راغلي 
    زه به ګومل ته دخپل یار دیدن ته ځمه
دوهم برخه هغه شعرونه دي چي په ځانګړي سبک وییل شوي دي . مشهور سبکونه لکه د رحمان بابا، خوشحال خان خټک او د حمید مومند شعرونه یادولاي شو . رحمان بابا یو صوفي شاعروو خو خوشحال خټک حماسي شعرونه ډیر وییلي دي .
د لوي احمدشاه بابا په شعرونو کي د هیوادني مینه ډیره لیدل سوي ده.
  لکه: 
    چی تمامه دنیا یو خواته بلخوا سی زمایادیږی ستا خالی تش ډګرونه 
  د ډلی تخت هیرومه چی را یاد سی
  زمادښکلي پښتونخوادغرو سرونه
په شاعرانو کي د پښتني میرمونو ونډه هم پراخه ده لکه نازو انا او داسی نور.

 پښتونولي 

 ورځښت 

 هنرونه 

 بنسټونه 

 ښځې 
ښځي په پښتني ټولنه کي ځانګړي مقام لري. په لوستو ښځو کښی ډاکټراني , نر ساني او ښوونکي لیدلاي شو. 

خو پښتانو کي وس هم ښځي اکثره د کور کورني کارونه او دکو چنیانو روزنه ور په غاړه ده او په سیاست , سپورت کي شتوالي ډیر لږ در سترګو کیږي خو بیا یو شمیر پښتنی میرمني سته چي په سیاست کي فعاله ونډه لري . 

دنوبل جایزي ګټونکي ملاله یوسفزي هم په خټه پښتنه ده .پښتني میرمنو د ښکلایګرو په مقابل کي حتی په جګړو کی برخه اخیستي ده چي ښه مثال یی د میوند ملاله ده . د ستر امپراطور احمدشاه بابا مور زرغونه انا یو هو ښياره ښځه وه . 

پښتونو کي ځیني دودونه شته چي د پښتني ښځو اساسي حوق یي در پښو لاندي کړي دي د مثال په توګه په بدو کي دښځو ور کول . چي یو بیګناه مریمن د ورور یاهم د پلار د بدو په جرم ورکول کيږی . 

 د سپينو هونيانو سترواکي 
 يوناني: Ephthalitae  
د سپينو هونيانو يا هېپتاليانو امپراتوري يوه منځنۍ آسيايي او ايراني الاصل سلطنتي ټولنه وه، چې له څلورمې تر شپږمې ميلادي پېړۍ پورې د افغانستان، پاکستان، ايران، تاجکستان او ازبکستان په ډېرو برخو واکمن وو.  
هېپتاليان په تاريخي اسنادو کې د سپينو هُنو، هېپتلا، هېتال او هېفتالي په نومونو ياد شوي دي.

 اصليت او تاريخي شاليد   
هېپتلايټان له الخون هونان، نېزاکيان، او نپکيان څانګو جوړ يو قوي کنفدراسيون و.  
دوی د توخارستان، ګندهارا، سغد او بلخ له سيمو خپاره شول. د هغوی اصلي مرکزونه د اوسني شمال افغانستان، بلخ، بدخشان، بغلان، سوات او پېښور په شاوخوا کې وو — يعنې د ننني افغانستان او پاکستان ګډه سرحدي سيمه.  
په همدې سیمه کې د دوی د ژبې، لهجو، او کلتوري نښو پاتې شوني موندل کېږي.

 الخون او نېزاک سلطنتونه   
 څانګه  وخت  مرکزونه  ځانګړتياوې الخون هُن  ۴۰۰–۵۰۰ ز.  کابل، سوات، پېښور  په هند او ګندهارا بريدونه، د بوداي معبدونو ويجاړېدل، د هند په شمال کې د کوشاني واک ختمول. نېزاک هُن  ۴۵۰–۶۰۰ ز.  بلخ، تخارستان، بدخشان  د هېپتلايټ اصلي سياسي کورنۍ، زردشتي مذهب ته نږدې، د ساساني ايران سره جګړې. نپکي هُن  ۵۵۰–۶۰۰ ز.  قندهار، زابل، ملتان  وروسته د زابلستان واکمنان شول، او د اسلامي دورې تر پيل دوام يې وکړ.

 د پښتنو د اجدادو سره احتمالي تړاو   
يو شمېر معاصر څېړونکي (لکه اولاف کارو او ج. ب. فراير) اټکل کوي چې د هېپتلايټ او نزاک قبایلو يو شمېر کورنۍ وروسته د سولېمان غره په لمنو کې مېشتې شوې، او د پښتنو په منځ کې ورګډې شوې.  
دوی داسې استدلال کوي چې د پښتنو د ژبې، فزيکي ځانګړتياوو، او قبيلوي جوړښت ځينې عناصر د هنو او ساکايي نژادونو سره ګډ دي.  
د پښتو ژبې د سختو غږونو، لکه ts، dz، kh، او gh، اصل د همدغو مرکزي آسیايي هنو له لهجو راځي.  
همدارنګه د پښتنو د جګړه‌ايز مزاج، افتخاري دود، او د قبيلوي وينا د سختۍ ځانګړتياوې د سپينو هُنو له فرهنګي روحياتو سره تړلې ګڼل کېږي.

 د پښتو ژبې پر جوړښت د اغېز شاليد   
پښتو د زړو اریايي ژبو له کورنۍ څخه ده، خو د هېپتلايټ د نفوذ پر مهال يې د ژبني بدلون له پړاو څخه تېرېده. د پنځمې ميلادي پېړۍ وروسته د هنو د يلغار له کبله په پښتو کې ډېر نوي غږونه، صرفي بڼې، او ترکیبي جوړښتونه داخل شول.

 کلتوري او انساني نښې   
د هېپتلايټ خلکو په خپلو سيمو کې د بودايي او اریایي هنري سبکونو ګډه بڼه رامنځته کړه. په ګندهارا، بغلان، او کاپيسا کې موندل شوي مجسمې او سکې د يوناني او هني دود ګډ تاثير ښيي. دوی عموماً سپين رنګ، اوږده مخونه، او د شمالي اريايي ځانګړتياوې لرلې. د هغوی د ژوند طرز جګړه‌ايز، سپاره او خان‌محوره و، چې وروسته د پښتنو په قبايلو کې هم دوام وکړ.

 شمېر او نفوذ   
د پنځمې پېړۍ په منځ کې د هېپتلايټ امپراتوري تر خراسان، بلخ، ګندهارا او سند پورې غځېدلې وه.  
د هغوی نفوس په لسګونو زره جنګي قبايلو اټکل شوی، چې هره قبيله خپل سردار لرله.  
په ۵۵۰ ز. کې د ترکو او ساسانيانو د ګډو بریدونو له کبله امپراتوري ړنګه شوه، خو د دوی نسلونه په سیمه کې پاتې شول — چې وروسته د زابلستان، کندهار، او سولېمان غرونو له پښتنو سره یوځای شول.

 دا هم وګورئ 

 پښتونخوا
 پښتونولي
 پښتونستان
 Pashtun diaspora
 د پښتنو لړليک
 د هندوستان تاريخ
 د ايران تاريخ

 يادښتونه او سرچينې 
 Note: population statistics for Pashtuns (including those without a notation) in foreign countries were derived from various census counts, the UN, the CIA World Factbook, Ethnologue, and the Joshua Project. نورې لوستنې او باندنۍ تړنې 
 Ahmad, Aisha and Boase, Roger. 2003. "Pashtun Tales from the Pakistan-Afghan Frontier: From the Pakistan-Afghan Frontier." Saqi Books (March 1, 2003). ISBN 0-86356-438-0.
 Ahmed, Akbar S. 1976. "Millennium and Charisma among Pathans: A Critical Essay in Social Anthropology." London: Routledge & Kegan Paul.
 Ahmed, Akbar S. 1980. "Pukhtun economy and society." London: Routledge and Kegan Paul.
 Banuazizi, Ali and Myron Weiner (eds.). 1994. "The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan (Contemporary Issues in the Middle East)." Syracuse University Press. ISBN 0-8156-2608-8.
 Banuazizi, Ali and Myron Weiner (eds.). 1988. "The State, Religion, and Ethnic Politics: Afghanistan, Iran, and Pakistan (Contemporary Issues in the Middle East)." Syracuse University Press. ISBN 0-8156-2448-4.
 Caroe, Olaf. 1984. "The Pathans: 500 B.C.-A.D. 1957 (Oxford in Asia Historical Reprints)." Oxford University Press. ISBN 0-19-577221-0
 Dani, Ahmad Hasan. 1985. "Peshawar: Historic city of the Frontier." Sang-e-Meel Publications (1995). ISBN 969-35-0554-9.
 Dupree, Louis. 1997. "Afghanistan." Oxford University Press. ISBN 0-19-577634-8.
 Elphinstone, Mountstuart. 1815. "An account of the Kingdom of Caubul and its dependencies in Persia, Tartary, and India: comprising a view of the Afghaun nation." Akadem. Druck- u. Verlagsanst (1969).
 Habibi, Abdul Hai. 2003. "Afghanistan: An Abridged History." Fenestra Books. ISBN 1-58736-169-8.
 Hopkirk, Peter. 1984. "The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia." Kodansha Globe; Reprint edition. ISBN 1-56836-022-3.
 Wardak, Ali "Jirga - A Traditional Mechanism of Conflict Resolution in Afghanistan" , 2003, online at UNPAN (the United Nations Online Network in Public Administration and Finance).
 "A Study of the Greek Ancestry of Northern Pakistani Ethnic Groups Using 115 Microsatellite Markers." A. Mansoor, Q. Ayub, et al.Am. J. Human Genetics, Oct 2001 v69 i4 p399.
 "Is One of the Lost Tribes the Taliban?"  -- from Moment Magazine (April 2007)
 "The Pashtun People of Afghanistan"  -- from Road Junky Online travel guides (2007) 
 Paddy Docherty,The Khyber Pass: A History of Empire and Invasion: A History of Invasion and Empire. 2007. Publisher: Faber and Faber.ISBN-10: 0571219772
 "Taliban may have origin in ancient tribe of Israel: Anthropologist finds many similarities"  -- from the San Francisco Chronicle (October 2001)
 د مطالعې لپاره نورې سرچينې   
 Hephthalites – Encyclopaedia Iranica   
 Olaf Caroe, The Pathans: 550 BC – AD 1957 (Oxford University Press, 1958).  
 Martin Evans, Hephthalites and Linguistic Influence in Central Asia, Central Asian Studies Journal (2019).  
 C.E. Bosworth, The Ghaznavids and the Eastern Iranian Frontier, Cambridge University Press (1971).  
 The White Huns and Bactrian Legacy'' – University of Tehran (2020).

---

وېشنيزه:سپين هُن  
وېشنيزه:منځنۍ آسيا تاريخ  
وېشنيزه:افغانستان تاريخ  
وېشنيزه:پښتو ژبه  
وېشنيزه:ايراني ژبې  
وېشنيزه:هند–ايراني ژبپوهنه  
وېشنيزه:تاريخي سلطنتونه


وېشنيزه:د افغانستان توکمونه