هايپوتايرايډيزم

هايپوتايرايډيزم (په انگرېزي: Hypothyroidism) په انسانانو او په ژويو کې د يوې ناروغۍ حالت دی چې د تايرايډ مرغړي نه د تايرايډ هورمون د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. کريتينزم د هايپوتايرايډيزم ناروغۍ يو ډول دی چې په ماشومانو کې پېښېږي.

 د دې ناروغۍ لاملونه 
په عامو وگړو کې نژدې درې سلمه برخه خلک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته دي. هغه فکټورونه چې د هايپوتايرايډيزم د پېښېدو وېره ډېروي په هغو کې د آيوډين کمښت او يا هم د آيوډين-۱۳۱ (I-131) راډيواکټيف ماليکيولو پر وړاندې مخامخېدنه ده. د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ گڼ شمېر سببونه دي. په تاريخي لحاظ، او اوس هم په نړېواله کچه په ځينو پرمختلونکو هېوادونو کې د آيوډينو کمښت تر ټولو عام سبب دی چې همدا ناروغي راپېښوي. په هغو وگړو کې چې آيوډين لږ وي، نو د هايپوتايرايډيزم ناروغي د هاشيموتو تايرايډايټس، د تايرايډو د مرغړي نه د تايرايډو د هورمون د کمي او يا هم د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب راولاړېږي. په بله وينا هايپوتايرايډيزم يواځې د هاشيموټو د تايرايډو التهاب په سبب نه بلکه د تايرايډو د مرغړي، د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب هم دا ناروغي پېښوي.

په يوه کال کې د لنگو شويو ښځو نه ۵٪ د لنگون-وروسته-تايرايډايټس (د تايرايډ التهاب) (په انگرېزي: postpartum thyroiditis) په حالت اخته کېږي چې دا هم د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ سبب کېدلای شي. د تايرايډ التهاب لومړنی حالت کټ مټ هايپوتايرايډيزم ته ورتوالی لري. تر دې وروسته دوه حالتونه پېښېدلی شي، يا خو د ناروغې ښځې تايرايډ بېرته نورماله حالت ته ور درومي او يا هم ناروغي پرمختللې کېږي او په هايپوتايرايډيزم اوړي. په هغو ښځو کې چې د لنگون وروسته د تايرايډو التهاب پېدا کېږي په هغو کې له پينځو ښځو نه يوه ښځه به په خپل ټول عمر کې د دايمي هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کېږي.

هايپوتايرايډيزم ډېره لږه ارثي ناروغۍ هم کېدلای شي چې له والدينو نه د هغوی اولادونو ته ورځي.

په ژويو کې هم د هايپوتايرايډيزم ناروغي ليدل شوې. د ساري په توگه، په کورنيو سپيو کې، هايپوتايرايډيزم ډېره عامه هورموني ناروغي ده، چې د سپيو ځينې ځانگړي توکمونه له وړاندې ورباندې اخته کېدونکي دي.

لنډمهاله هايپوتايرايډيزم د ولف چايکوف اغېزې Wolff-Chaikoff effect په سبب پېښېږي.  په لنډ مهاله هايپوتايرايډيزم کې د درملنې لپاره، آيوډين په لوړه کچه کارېدلی شي، په ځانگړي توگه په بېړني حالتونو کې. که څه هم چې آيوډين د تايرايډ هورمون لپاره يو سبسټرېټ دی، خو په لوړې کچې د آيوډينو کارول، د تايرايډ مرغړی دې ته اړباسي چې د خوړل شوي آيوډين ډېره لږه اندازه وکاروي او د هورمون د جوړېدو په کچه کې کمی راولي.

اکثراً د هايپوتايرايډيزم ناروغي په يوه اورگان کې د رامنځ ته کېدنې اصلي ځای له مخې په ډلبنديو وېشل کېږي:

 د ناروغۍ ډول  د رامېنځ ته کېدنې اصلي ځای  څرگندونې
   لومړی ډول  تايرايډ مرغړی  د دغې ناروغۍ په تر ټولو عامې بڼه کې د هاشيموتو تايرايډايټس راځي (دا يوه اتو اميون ناروغي ده) او د هايپوتايرايډيزم دغې ناروغۍ درملنه راډيوآيوډاين دی.

   دويم ډول  پيټويټري مرغړی  <small>دا هغه وخت پېښېږي کله چې پيټويټري مرغړی په مناسبه کچه د تايرايډ پارونکی هورمون يا thyroid stimulating hormone (TSH) جوړ نه شي کړای. د تايرايډ پارونکی هورمون د تايرايډ مرغړی د دې جوگه کوي چې همدا وروستۍ نومېدلې غده د بدن اړتياؤ ته په کتلو سره تايروکسين او ټراآيوډوتايرونين جوړ کړي. که څه هم چې د دويم ډول هايپوتايرايډيزم د هرې بڼې لپاره جوت او څرگند دليل نشته، خو اکثراً د دغې ناروغۍ دويم ډول د پيټويټري مرغړي د زيانمن کېدو په سبب، که هغه د تومور يا وړانگو او يا هم جراحي کړنې په سبب وي، رامېنځ ته کېږي.
   درېيم ډول  هايپوتالاموس  د هايپوتايرايډيزم دغه ډول هغه وخت پېښېږي کله چې هايپوتالاموس د تايروپروټين افرازېدونکی هورمون يا thyrotropin-releasing hormone (TRH) په جوړولو کې ناتواني څرگنده کړي. د  TRH دنده دا ده چې دا په پيټويټري غړي کې د تايروټروپين يا تايرايډ پارونکي هورمون (TSH) د جوړېدنې امر ورکړي. نو د همدې پخاطر د دغې ناروغۍ درېيم ډول د هايپوتالاميک-پيټويټري محور هايپوتايرايډيزم يا hypothalamic-pituitary-axis hypothyroidism په نامه هم ياد شوی.

د ارواحي ناروغيو او د طبع د سمولو په وخت کې د لېتيم پر بنسټ ولاړو درملونو کارول هم څوک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کولای شي، د ليتيم پر بنسټ درمل اکثراً د دوه محوري ناسوبوالي په درملنه کې کارېږي. (دوه محوري ناسوبوالی پخوا د ليوني خپگان په نامه پېژندل کېده).

د دې تر څنگ، د هايپوتايرايډيزم ناروغان او سايکايټرېک نښې نښانې هم کېدای شي چې په لاندينيو پېښو کې وپېژندل شي:[6]

 غېر معمولي خپگان (چې د ډېستيميا په بڼه څرگندېدلای شي)

 ددغې ناروغۍ نښې نښانې 
په بالغو وگړو کې چې هايپوتايرايډيزم باندې اخته دي دغه لاندينۍ نښې نښانې ليدل کېږي: — see list of Symptoms"Hypothyroidism — In-Depth Report."  The New York Times.  Copyright 2008

 مخکينۍ نښې نښانې 
 د عظلاتو د شدت يا کشش په نورماله وجه کې کمښت (muscle hypotonia)
 ستړيا
 د سړوخې سره حساسيت، د سړو پر وړاندې يې حساسيت ډېرېږي
 خپگان
 عظلاتي دردونه او د بندونو دردونه
 جاغور
 نري، او ماتېدونکي نوکان
 نري، او ماتېدونکي وېښتان
 د څېرې ژېړوالی
 د خولې نه کول
 وچ، خارښتي جلد
 وزن اخيستنه او په بدن کې د اوبو زېرمه کېدنه.
 د زړه د درزا کمښت (د زړه د درزا کمښت: په يوې دقيقې کې له ۶۰ ځلو دربېدو ښکته)
 قبضيت

 وروستنۍ نښې نښانې 
 ورو خبرې اترې او زيږ، مات غږ. د غږ بموالی هم راڅرگندېدلای شي.
 وچ پړسېدلی جلد، په ځانگړې توگه په څېره کې
 د وروځو د باندنۍ درېمې برخې د وېښتانو تويېدنه او کمی (د Hertoghe نښه).
 غېرنورماله مېنستورال سايکل (د ښځو مهالنۍ ناروغي) 
 د بدن د حرارت کمېدنه

 لږ پېښېدونکې نښې نښانې 
 د حافظې کمزوري
 په ادراکي کارونو کې ناتواني (دمغزو اختلال) او بې پامي او ناځيرتوب (غير متمرکزيت)
 د زړه د عمل کمښت چې د زړه په گراف کې څرگنده بدلونونه ليدل کېږي او د کم ولټ سگنالونه ښکاره کېږي. د زړه د محصول لږوالی او د زړه د عظلاتو د منقبضېدو کمښت يا په بله وينا د زړه د پمپولو په عمل کې کمښت.
 رياکتيف هايپوگلايسېميا
 ورو ريفلکسونه
 د وېښتانو ختل (تويېدل)
 د وينې کمښت چې د هېموگلوبين په جوړېدنه کې د ناموزونوالي په سبب پېښېږي (د  EPO د کچې کمېدنه)، په کولمو کې د وسپنې او فولېټ د جذبېدو ناتواني او يا هم د پرنېشوس انېميا په وجه د وېټامين B12 کمی.
 د ستوني نه د تېرولو ستونزه (د لوی جاغور يا تومور په سبب)
 د سا لنډېدنه، چې د ساييزې بېلگې په کړنو کې ورو والی او کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي.
 د ډېر زيات خوب کولو اړتيا
 نارامي او ناثابته طبع
 د جلد ژېړوالی، چې په ويټامين اې باندې د بيټا کروټين د بدلون په عمل کې د خلل په سبب رامېنځ ته کېږي.
 په پښتورگو کې د نورمالې کړنې د خلل او ناتواني، چې د گلومېرولر فېلټرېشن رېټ کې د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي.
 د وينې په سېروم کې د کولېسټرولو د کچې ډېرېدنه
 حاد ذهني اختلالونه (myxedema madness) هم د هايپوتايرايډيزم په ځينو نادرو حالتونو کې پېښېدلی شي.
 د جنسي لېوالتيا کمېدنه
 د خوند او وږم د احساس کمېدنه (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي)
 پړسېدلې څېره، لاسونه او پخښې (دا نښه ډېره عامه نه ده او ډېر ناوخته پېښېږي)

 د دې ناروغۍ د پېژندنې آزمېښتونه 
د هايپوتايرايډيزم د لومړي ډول په پېژندنه کې، اکثراً ډاکټران د وينې په سېروم کې د تايرايډ پارېدونکي هورمون (TSH) کچه مالوموي دغه هورمون له هايپوفيزيل مرغړي نه افرازېږي. که چېرته په لابراتواري آزمېښت کې د TSH کچه لوړه وښودل شي، نو دا د دې ښکارندوی دی چې د تايرايډ مرغړی په وړ کچه د تايرايډ هورمون (چې اکثراً تايروکسين T4 او همداراز په لږه کچه ټرای آيوډوتريونين T3 دی) نه جوړوي. که څه هم چې د هايپوتايرايډيزم دويم او درېيم ډول د ناروغۍ په پېژندنه کې د TSH آزمويښت ناکامه ښودل شی، خو د دې لپاره د وينې د لانديني آزمېښت وړانديز داسې کېږي چې که چېرته په وينه کې د TSH کچه نورماله وي او بيا هم د هايپوتايرايډيزم شک وي نو بيا:  

 فري ټرای آيوډوتريونين (fT3)
 فري لېوتايروکسين (fT4)
 ټول T3
 ټول T4

د دې تر څنگ د لاندينيو مېچ او اندازې اړتيا ليدل کېږي:

 د ۲۴ ساعتونو په موده کې په متيازو کې د T3 نشتوالی;Baisier W.  Hertoghe J. Eeckhaut W.  Thyroid insufficiency.  Is TSH the only diagnostic tool? J Nutr Environ ed. 2000;10:105–113.   "Thyroid insufficiency.  Is TSH the only diagnostic tool?"
 د تايرايد ضد انټيباډي — چې د اټواميون د ناروغيو په سبب د تايرايډ د اغېزمن کېدلو ثبوت مخکې کوي
 د سېروم کولېسټرول — چې د هايپوتايرايډيزم په وخت کې له نورمالې کچې نه لوړېږي
 پرولاکټين — چې د هايپوفيزس د کار او عمل د راڅرگندولو لپاره د يو پراخ آزمېښت  په توگه کارېږي
 د وينې د کمښت او د فيريټين د کمښت آزمېښت
 د بدن قاعدوي تودوخه

 درملنه 
د هايپوتايرايډيزم درملنه په کيڼ گرځېدلي کيميايي چېرال مرکب تايروکسين (L-T4) او ټرای آيوډوتريونين (L-T3) باندې شونی دی.  دا دواړه په ساينتېټيک ډول او د حېواناتو نه لاس ته راغلي درمل دي چې د اړتيا په وخت کې هغه ناروغ ته چې د تايرايډ د هورمون کمښت سره مخ وي ورکول کېږي. د تايرايډ هورمون هره ورځ اخيستل کېږي، او ډاکټران د خپل د ناروغ د وينې په څارلو سره د دغو درملو کچه او مقدار معين کوي. د تايرايډ هورمون د بياپرځای کولو لپاره د درملنې بېلابېلې چلندلارې شته.

يواځې په T4 درملنه په دې ډول درملنه کې په ساينتېټيک ډول، يوازې د لېووتايروکسين درمل شامل. دم مهال دا درمل د دغې ناروغۍ په معياري درملنه کې شمېرل کېږي.

د T4 او T3 يوځای کارېدنه په دې ډول درملنه کې ناروغ ته دواړه ساينتېټيکي درمل L-T4 او L-T3 يو ځای په يوه وخت ورکول کېږي.

د طبيعي تايرايډو اشتقاقي درمل وچ تايرايډي اشتقاقونه چې د حيواناتو (اکثراً د سرکوزي د تايرايډ نه) د تايرايډ د مرغړي نه لاس ته راڅي، هم په طبي درملنه کې کارېدلي. دا يو انډوليزه درملنه ده چې په دې درملو کې طبيعي L-T4 او L-T3 شته دي. — Abstract

 سرچينې 

 باندنۍ تړنې 

د هورمون فاونډېشن د تايرايډ برخه 
د تايرايډ ساينس ژورنال
د اېنډوکراين ټولنه 
د امريکا د کلينيکي اېنډوکراينپوهانو تنظيم
د امريکا د تايرايډ د ناروغانو بنسټ
د امريکا د تايرايډ بنسټ
د آسټراليا تايرايډ
د برتانيې تايرايډ
د تايرايډ د ساتنې لپاره اختياري روغتيايي حل
ايلين موور گرېفز او د اتواميون د ناروغۍ زده کړه 
د هايپوتايرايډيزم رنځورانو لپاره د روغتيا په ساتلو سره د وزن د بايللو مالومات 
د کاناډا د تايرايډ بنسټ

وېشنيزه:تايرايډي ناروغۍ
وېشنيزه:تايرايډ ته اړونده جلدي پېښې