بلخ ولايت

بلخ ولایت د افغانستان په شمال کي د هیواد په کچه یو له سترو پنځو اقتصادي، سیاسي او تاریخي ولایتونو څخه دی، چي پلازمینه یې د مزارشریف ښار ګڼل کیږي، او د 1400 هجري لمریز کال د اټکل له مخي یو میلیون او 543 زره تنه وګړيhttps://sputnik.af/20200822/%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%84%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2--%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%88--%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B4%D8%AF-5605322.html او 16186 کیلومتره مربع مساحت لري. دغه ولایت په افغانستان کي د څو زره کلن تاریخ په درلودلو سره د لرغوني اریانا یو له لمړنیو ولایتونو څخه بلل سوی دی.

بلخ ولایت شمال لور ته له تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان هیوادونو، ختیځ ته له کندز او بغلان ولایتونو، سویل ته له سرپل او سمنګان ولایتونو او لویدیځ ته له سرپل او جوزجان ولایتونو سره ګډه پوله لري. 
تاریخ 
د بلخ اوسنئ ولایت له زیږدیز څخه دوې زریزي دمخه په لرغوني افغانستان کي د اریایانو لمړنۍ پلازمینه او مهم ښار وو. دغه ولایت د لمړنیو اریایي ټبرونو او وروسته د سکندر مقدوني څخه پاته شونو د بخدي په نامه باله، چي ریښې یې له یوناني ژبي سره اړه درلوده.  

لرغونۍ تاریخ 

باختر یا مارجیانا چي د "اوکسس تمدن" په نوم هم یادېږي) د برونزو دورې اړوند تمدن لپاره اوسنی عصري او لرغون‌پېژندنیز نوم دی، چي د منځنۍ آسیا سره تړاو لري. دا تمدن شاوخوا له ۲۲۰۰ څخه تر ۱۷۰۰ مخکي له میلاده پوري رسیږي، او اوسنی موقعیت یې په ترکمنستان، شمالي افغانستان، جنوبي ازبکستان او لوېدیځ تاجکستان کي پروت دی، چي د امو سیند په لوړو سیمو کي یې شتون درلود، او لرغونی بلخ یا باختر هم پکښي شامل وو. دغه ځایونه د شوروي لرغونپوه ویکتور ساریانیدي لخوا په ۱۹۷۶ کال کي وموندل سول او یاد نوم ورته وټاکل سو.

باختر د یونانیانو لخوا د "بخلو" په نامه یادېدی، چي اوس مهال یاده سیمه د افغانستان په شمال کي راځي ده، او مارجیانا بیا د دري ژبي د مارجو ولایت یوناني نوم وو، چې پلازمېنه یې مرو (اوسنۍ ترکمنستان) وه.

ځیني لیکوالان باور لري چي باختر د هغو هندو-اروپایي قبایلو ټاټوبی وو چي شاوخوا ۲۵۰۰–۲۰۰۰ مخکي تر زیږد د اریانا او هند فرعي وچې شمال لویدیځ ته وکوچېدل.

اوستایي ژبه چي د زردشتي اوستا لرغوني برخي هم پرې لیکل سوي دي، د زړو اریایي ژبو یوه برخه ده او د ختیځو اریایي ژبو تر ټولو لرغونې څانګه ګڼل کیږي، په بلخ کي کارېدله.

د تاریخپوه ای. هرتسفېلد په وینا باختر یو وخت د لرغوني افغانستان د ماد امپراتورۍ یوه برخه وه. دا سیمه په ۶مه مخکي تر زیږد پېړۍ کي د هخامنشي واکمنۍ له لوري اشغال سوه.

اسکندر او یونانیان

د هخامنشیانو تر پرځېدو وروسته یوناني اسکندر بلخ او پارس دواړه ونیول، خو د اوکسس سیند په هاخوا له سخت مقاومت سره مخ سو. د اسکندر تر مړیني وروسته د هغه امپراتوري د بېلابیلو یوناني قومندانانو ترمنځ ووېشل سوه، او باکتریا د سلوکوس، چي د سلوکي سترواکۍ بنسټ‌ایښودونکی وو، په برخه سوه.

د سلوکیانو په واکمنۍ کي د هغوی پر ضد سختو مبارزو او د مصر د دوهم پټولیموس بریدونو د باختر ساتراپ دیودوتوس ته زمینه برابره کړه ترڅو په ۲۵۵ مخکي تر زیږد کي خپلواکي اعلان او بلخ ونیسي. نوموړي د یوناني-باختري پاچاهۍ بنسټ کېښود، او ده او ځای‌ناستو یې د سلوکیانو راتلونکي بریدونو ته هم غوڅ ځواب ورکړ.

یوناني-باختریان په وروسته کي دومره ځواکمن سول چي خپله واکمني یې تر هند پوري وغځوله، خو وروسته د افغانستان بېلابیلي سیمي د ملوک الطوایف غوندي سولې او بلخ هم یو له سیمه ییزو واکمنیو څخه وګرځېدی.

د مسلمانانو راتګ

په اسلامي نړۍ کي د پارس او لویدیځ افغانستان وروسته بلخ ولایت د اموي خلافت په زمانه کي د مسلمانانو له لوري تر برید لاندي راغی او د اسلام مبارک دین دلته تر کابل مخکي په خورېدو سو، چي وروسته یې د عباسي خلافت په زمانه کي د پام وړ پرمختګ وکړ. 

د عباسي خلافت د کاواکه کېدو پر مهال د افغانستان بلخ ولایت یو له هغه سیمو څخه وو، چي د اسلامي نړۍ په ختیځ سیاست کي یې مهم رول ولوباوه، او د طاهري، صفاري او ساماني واکمنیو لوی مرکز پاته سو. دغه ولایت په دیارلسمه زیږدیزه پېړۍ د خوارزم شاهي واکمنۍ د پرځېدو په پایله کي د مغولانو له لوري سخت ویجاړ سو، او د لوی شمېر مسلمانانو د شهادت ترڅنګ یې څو زره کلن تمدن هم ستر زیان ولیدی. 

د مغولي واکمنۍ تر نړېدو وروسته تیموریانو، ازبکانو او بېلابیلو دولتونو بلخ ولایت پخپل نوبت فتحه او دلته یې خپلي واکمنۍ رامنځ ته کړې. د صفوي او مغول واکمنیو په وړاندي د هوتکي دورې ستر پاڅونونه ددې لامل سوه تر څو بلخ ولایت هم د افغانستان د نورو په سیمو کي په څېر د افغانانو په مټ خپلواک سي او د دراني واکمنۍ پر مهال په رسمي توګه د افغانستان برخه وګرځېدل. 

رسنۍ
اقتصاد
د بلخ اقتصاد په پخوانیو پېړیو کي د ورېښمو له لاري تامینېدی، او د اسلامي پېړیو په اوږدو کي یې هم خپل سوداګریز حیثیت ساتلی وو. په معاصر افغانستان کي دغه ولایت له مرکزي اسیا، ورپسې شوروي اتحاد او اوس مهال ازبکستان سره د افغانستان ستره تجارتي لاره په لري. د بلخ اقتصاد د کرني، مالدارۍ، ترانسپورټ او انرژۍ ترڅنګ پر سیاحت باندي هم ولاړ دی، او هر کال په لوی شمېر ګرځندویان ددې ښار له تاریخي او مذهبي ځایونو څخه لیدني ترسره کوي.

ژبي او کلتور
پوهنه