Toypurina

Toypurina (Tongva) 
Toypurina nesik tik ne itechan Japchivit tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti yey pual (1760) katka. Japchivit kan an tiktukeytiat Valle de San Gabriel tik Los Angeles tik California, EEUU. Yaja Tongva Kizh siwat ijikman katka. 
Yaja ne wey tapajtiani wan tasumaniguerrera katka. Yaja taketza miak tajtaketzalis wan mumachtia ne sental katka. Toypurina itukey kanha ne pajti tik ne itajtaketzalis Tongva katka. 

 Ne itunal ichtaka 
Toypurina isiwapíltzin ipal ne tatuktiani tik ne techanjefe de la aldea. Ne imanuj tatuktiani nusan. Yaja isiwapíltzin ipal ne wey imiekawan tik ne itechan katka. Toypurina wan ne tuijikniwan Tongva Kizh kinhitzkiat majmasat, tujtuchti wan tujtutut, wan michin iwan matamichin kenha ne imiekawan ijikmanancestros katka. 

Tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti yey pual chiknawi (1769), keman Toypurina kipia chiknawi shiwit, ne tajtamaishtilianimet Españachanejket tik ne tawikanibarco para decir expedición Portolá ajsit kwak ijtzilika ne tal (ken kimamawasuat tik ne amachti itukey Padre Juan Crespí).

Keman kipia majtakti se shiwit, Toypurina kita ken ne  tajtamaishtilianimet Españachanejket kinmiktiat wan kinhitzkiat ne tuijikniwan tik ne itechan. Tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti nawi pual makwil (1785), ne Españachanejket kinwikat se shikipil ume tzunti nawi pual chikume (1,287) tuijikniwan ijikman ka ne tiupan San Gabriel katka. Ne Españachanejket tesu ingustuj keman ne tuijikniwan ijikman mijtutiat wan kinkanchulwiat ipanpa ne imiekawan ijikman yajika ishtesuyek inpal tuijikniwan ijikman katka. 
Ne kujkukulis tik ne ejekateni inpajpaletiatuberculosis, sajsawat tik ne inhewayuviruela, wan tik ne inshinach wan inhesyuenfermedades de transmisión sexual (enfermedades venéreas) kinmiktiat miak tuijikniwan ijikman tik ne tiupan San Gabriel. 

 Tay kichiwki? 
Toypurina kipia se pual makwil shiwit keman kishmati Nicolás José, tuknew ikman witz ka ne tiupan San GabrielMisión San Gabriel Arcángel katka. Nicolás José kitajtani Toypurina ika kineki ma kipalewia musuma inwan ne Españachanejket katka. 

Nicolás José tuknew ikman wan tatuktiani tik ne tiupan San Gabriel melka ichtakakwalani ika tesu kikanchulwia kwak ipíltzin miki ipanpa Españachanejket katka. 

Nicolás José kineki Toypurina ma kintajtaketzalia ne tajtatuktianimet tik ukse tejtechan katka. Miak tuijikniwan ijikman kitakamatit Toypurina ika kimatit ne wey tapajtiani weli kinhijtakuahechizar wan kinmiktia ne Españachanejket katka. 

Chikwasen tejtechan wan miak tuijikniwan ijikman kipalewiat melka se tasumani Españachanej kinkaki ika weli taketza ne intajtaketzalis ikmanlengua nativa katka. Ne tasumani Españachanej kinhilwia ne tajtatuktiani tik ne tiupan San Gabriel inpanpa tuijikniwan ijikman kinekit kinseliat wan musumat katka. 

Ne Españachanejket kinmakat ne tuijikniwan ijikman melka tesu Toypurina wan Nicolás José. Ne Españachanejket kitajtaniliat Toypurina, taika kineki musuma katka. Yaja kinankilia ma kwalani inwan ne Españachanejket wan ne ukse tuijikniwan tik ne tiupan San Gabriel ika ejkut ka ne itechan katka. 

 Ken mikik? 
Ne Españachanejket kituktiat Toypurina ka ne kal kan nemit ne tuijikniwan tesu tawikilia tik ne tiupan San Gabriel kwak ume shiwit katka. Ne Españachanejket kitzkiat ne iukichkunew wan kiwikat ka ne tiupan San Gabriel katka. Keman iukichkunew miki, Toypurina kiajkawa ne ishulejyu wan kiputzua ne tiupan katka. Itukey uksenpa Regina Josefa wan kituktiat ka ne tiupan San Carlos Borroméo tik Carmel, California kan munamiktia iwan se tasumani Españachanej Manuel Montero. 

Toypurina kinpuni yey ipilawan wan miki tik ne shiwit se shikipil chikume tzunti nawi pual kashtul nawi (1799) tik ne tiupan San Juan Bautista tik California Central, keman kipia se pual kashtul nawi katka. 

An tikpiat miak ijikwikwil Toypurina tik Los Angeles, CA ika ne wey tajpiani wan tasumani kinselia ne tajtamaishtilianimet Españachanejket katka. 

 Ipanpa Uni: 

 Ijilpika: 
Toypurina: https://pueblosoriginarios.com/biografias/toypurina.html

“Toypurina: una heroína que luchó contra el dominio español en el sur de California”: https://www.telemundo52.com/noticias/local/reportajes-especiales/toypurina-mujer-indigena-rebelion-espanoles-mision-san-gabriel/2281281/

“Mujer indígena es venerada en California como una heroína”: https://www.telemundo52.com/noticias/local/reportajes-especiales/mujer-indigena-es-venerada-en-california-como-una-heroina/2281217/

Toypurina: https://academia-lab.com/enciclopedia/toypurina/

"Toypurina: LA Freedom Fighter": https://www.thereallosangelestours.com/toypurina-la-freedom-fighter/